BOLALAR MAYDONChALARINI TIKLASh VA TAShKIL ETIShNING 2011 — 2015 YILLARGA MOʻLJALLANGAN ChORA-TADBIRLAR DASTURINI TASDIQLASh TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2021-02-22)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2010-yil 27-yanvardagi PQ-1271-son qarori bilan tasdiqlangan “Barkamol avlod yili” Davlat dasturi ijrosini taʼminlash hamda aholi, ayniqsa bolalar va oʻsmirlarning koʻngilli dam olishi, boʻsh vaqtini mazmunli oʻtkazishi, maʼnaviy-estetik qadriyatlar asosida sogʻlom va barkamol qilib tarbiyalash uchun har bir mahalla, daha va mikrotumanda zarur shart-sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi tomonidan Iqtisodiyot vazirligi, Xalq taʼlimi vazirligi, “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi, “Mahalla” xayriya jamgʻarmasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari bilan birgalikda ishlab chiqilgan: Bolalar maydonchalarini tiklash va tashkil etishning 2011 — 2015-yillarga moʻljallangan chora-tadbirlar dasturi (keyingi oʻrinlarda Dastur deb ataladi) 1-ilovaga muvofiq; bolalar maydonchalariga qoʻyiladigan talablar 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi bilan birgalikda ikki oy muddatda bolalar maydonchalariga qoʻyiladigan talablar asosida hamda aholi soni va uy-joylarning joylashuvini inobatga olgan holda, bolalar maydonchalarining 5 ta tipdagi namunaviy loyihalari ishlab chiqilishini taʼminlasin va ularda quyidagilarni nazarda tutsin: bolalarning boʻsh vaqtini maroqli oʻtkazishi va jismoniy rivojlanishi uchun bolalar maydonchalarining qulay, koʻrkam va tekis joylarda tashkil etilishi, ularning atrofida sersoya daraxtlar va oʻtirib dam olinadigan hordiq oʻrindiqlar boʻlishi; oʻyin va sport qurilmalarining bolalarning yoshi va qiziqishlariga mos zamonaviy va sodda tuzilishga ega boʻlishi hamda ularning sanitariya va xavfsizlik texnikasi talablariga javob beradigan turlarining oʻrnatilishi. 3. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari dasturni amalga oshirishda asosiy ijrochilar sifatida belgilansin hamda ular zimmasiga quyidagi vazifalar yuklansin: bir oy muddatda mavjud barcha bolalar maydonchalarini, sport va oʻyin qurilmalarini yalpi xatlovdan oʻtkazish va ularni tegishli ravishda uy-joy mulkdorlari shirkatlari yoki fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari tasarrufiga berish; bir oy muddatda tumanlar va shaharlar boʻyicha namunaviy loyihalar asosida har bir mahalla, daha va mikrotumanlarda bolalar maydonchalari tashkil etishni (tiklashni) nazarda tutadigan, 2011 — 2015-yillarda amalga oshirilishi moʻljallangan hududiy manzilli dasturlarni ishlab chiqish; tadbirkorlar, jamoat birlashmalari, jamgʻarmalar, fermer xoʻjaliklari, korxona va boshqa tashkilotlarni, mahalliy aholini joylardagi bolalar maydonchalarini tiklash va tashkil qilish ishlariga keng jalb etish. 4. Belgilab qoʻyilsinki: Bolalar maydonchalarini tiklash va tashkil etishning 2011 — 2015-yillarga moʻljallangan hududiy manzilli dasturlari Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Taʼlim, sogʻliqni saqlash va ijtimoiy muhofaza masalalari hamda Kommunal soha, transport, kapital qurilish va qurilish industriyasi masalalari axborot-tahlil departamentlari bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi; bolalar maydonchalarini tiklash, tashkil etish va ularni foydalanishga yaroqli holda saqlash bilan bogʻliq sarf-xarajatlar, birinchi navbatda, mahalliy aholi, jumladan, tegishli hududda istiqomat qiladigan tadbirkorlar, shuningdek, korxona va tashkilotlar hamda boshqa homiylar mablagʻlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining budjetdan tashqari moliyaviy manbalari hisobidan amalga oshiriladi; zarur holatlarda bolalar maydonchalarini koʻkalamzorlashtirish va obodonlashtirish bilan bogʻliq ayrim xarajatlar mahalliy budjetlar parametrlarida obodonlashtirish xarajatlari uchun nazarda tutiladigan mablagʻlar doirasida moliyalashtirilishi mumkin; bolalar maydonchalarining koʻrkam va obod holda saqlanishi, ulardagi oʻyin va sport qurilmalarining texnik jihatdan soz holatda boʻlishiga uy-joy mulkdorlari shirkatlari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari rahbarlari masʼuldir. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi Madaniyat va sport ishlari vazirligiga nazarda tutiladigan budjet mablagʻlari doirasida namunaviy loyihalarni ishlab chiqish uchun mablagʻ ajratsin. 6. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligiga: Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari bilan birgalikda bolalar maydonchalari uchun zamonaviy sport va oʻyin qurilmalarini mamlakatimizdagi korxonalarda ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyish boʻyicha aniq chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqish va uch oy muddatda Vazirlar Mahkamasi tasdigʻiga kiritish; Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi bilan birgalikda dasturning sifatli va oʻz vaqtida amalga oshirilishi yuzasidan tizimli ravishda monitoring ishlarini olib borish va uning natijalari toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasiga muntazam axborot berib borish vazifalari yuklansin. 7. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari A.N. Aripov zimmasiga yuklansin. Bolalar maydonchalari bolalarning oʻz vaqtini mazmunli oʻtkazishi, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiladi. U yerda joylashtiriladigan barcha jihozlarning bolalar uchun qiziqarli boʻlishiga erishish zarur. Chunki maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarning kundalik hayotida oʻyin eng qiziqarli faoliyat turi hisoblanadi va oʻyin vositasida bolalarning jismoniy va intellektual rivojlanishiga samarali taʼsir etish imkoniyati bor. Oʻyin orqali bolalar atrof muhit bilan yaqindan tanishadi, oʻzaro muloqot qilishni oʻrganadi va mustaqil harakatlanish, oʻz kuchini sinab koʻrish imkoniyatiga ega boʻladi. Bolalar oʻzlari uchun instinktiv ravishda oʻyin jihozlari, oʻyin maydoni va oʻyin turini tanlaydi. Bolalar maydonchasida oʻtkaziladigan harakatli oʻyinlar orqali bolalar tabiat bilan uygʻunlashadi va oxir-oqibatda ularga tabiatga mehr uygʻonadi. Maydonchalarda tashkil etiladigan oʻyinlar faqat u yerdagi sport jihozlari bilan bogʻliq boʻlibgina qolmasdan, sodda milliy oʻyinlarni ham qamrab olishi maqsadga muvofiqdir. Bu esa bolalarni oʻyin vositasida milliy anʼanalarimizga muhabbat ruhida tarbiyalash uchun xizmat qiladi. Ushbu oʻyinlar orqali bolalarning harakatlarida mustaqillik, dadillik paydo boʻladi. Ular bu maydonchalarda erkin harakat qilish, boshqa bolalarning harakatlaridan oʻrnak olish imkoniyatiga ega boʻladilar. 1. Joy tanlash. Bolalar maydonchasi aholi yashash punktlarining markaziy qismlarida, uylardan uzoq boʻlmagan masofada, iloji boricha kengroq, ochiqroq joyda tashkil etilishi kerak. Ular uchun tanlanadigan joy avtomobillar qatnaydigan yoʻldan va avtomobillar toʻxtash joyidan uzoqda boʻlishi shart, tanlangan joyda kanalizatsiya lyuklari boʻlmasligiga eʼtibor qaratish lozim. Agar tanlangan joyda daraxtlar boʻlsa, ularning soyasidan unumli foydalanish kerak. Tanlangan joyning yuza qismi iloji boricha tekis boʻlishiga erishish zarur. Maydonchaning muayyan qismi yoki toʻliq ravishda maxsus qoplama bilan qoplanishi ham mumkin. 2. Yoritish masalalari. Tanlangan joy kunduzi yetarli darajada quyosh tushib turadigan, kechasi ham yoritish imkoniyati mavjud boʻlishi lozim. Elektr yoritish tizimidan foydalanishda maydonchaning barcha qismlari tekis yoritilishiga erishish zarur. Bu bolalarning kechki paytda ham bexavotir harakatlanishini taʼminlaydi. 3. Oʻyin jihozlari. Bolalar maydonchasiga joylashtiriladigan oʻyin jihozlari bir-biridan xavfsiz masofada, boshqasiga xalaqit bermaydigan darajada joylashtirilishiga erishish kerak. Oʻyin jihozlari ularda oʻynaydigan bolalarning yoshi va talablariga mos boʻlishi lozim. Bu ularning yayrab oʻynashi, oʻz imkoniyatlarini sinab koʻrishi va jismoniy rivojlanishi uchun xizmat qilishi zarur. Bolalar maydonchasida yaratilgan muhit bolalarning ijtimoiy moslashishiga xizmat qiladi, oʻzlarini dadil tutishiga, harakatlarni choʻchimasdan, dadil bajarishiga yordam beradi. 4. Hudud atrofini oʻrash. Bolalar maydonchalari alohida toʻsiq yoki panjara bilan oʻralishi lozim. Bu toʻsiqlar yogʻoch yoki metalldan tayyorlanishi, ularning boʻyi 70 santimetr boʻlishi maqsadga muvofiqdir. Toʻsiqlar bolalar maydonchasida yer transportlarining harakatlanishi, uy hayvonlarini sayr qildirishning oldini olish hamda ular xavfidan saqlash maqsadida, shuningdek, bolalarning harakatli oʻyinlari davomida maydoncha chegarasidan chiqib boshqalarga xalaqit bermasligini taʼminlaydi. 5. Dizayn. Bolalar maydonchalarini loyihalashtirishda dizayn masalalariga alohida eʼtibor qaratilishi kerak. Bunda, birinchi navbatda, bolalarni jalb etadigan darajada qiziqarli va yorqin ranglardan foydalanish, u yerdagi sport jihozlarini tartibli, biri ikkinchisiga xalaqit bermaydigan, agar zarur boʻlsa, bir jihozdan keyin ikkinchisiga oʻtib oʻynash qiziqarli boʻlishini taʼminlaydigan boʻlishi kerak. 6. Bolalar maydonchalariga joylashtiriladigan oʻyin jihozlari, birinchi navbatda, xavfsiz, bolalarga jarohat yetkazmaydigan, oʻtkir qirralarsiz boʻlishi lozim. Ularning asosiy turlari quyidagilardir. Qoʻziqorin. Bolalar maydonchalari mavjudligini yaqqol bildiruvchi bu jihoz alohida holda ham, qum toʻkilgan joy tepasida yoki dam olib oʻtiriladigan aylana skameyka tepasida ham oʻrnatilishi mumkin. Bu qoʻziqorin qalpoqsimon koʻrinishdagi metall yoki taxta qoplamaning yogʻoch ustunga oʻrnatilganidir. Qoʻziqorinning tepasi odatda bir xil rangdagi boʻyoq ustiga qoʻziqorin dogʻlari singari dumaloq shakldagi boshqa rangi bilan ajralib turadi. Ayvoncha. 4-5 nafar bola aylana shaklida yoki bir-biriga qarama-qarshi tomonda oʻtiradigan skameykalar bilan jihozlangan, usti metall yoki taxta bilan toʻrtburchak shaklida qoplangan dam olish joyi. Bu joy bolalarning harakatli oʻyinlardan charchagan davrida muloqot qilishlari va passiv hordiq chiqarish uchun xizmat qiladi. Yomgʻirli kunlarda esa u yerda oʻtirib, suhbatlashish imkoniyati boʻladi. Uchoqlar. Uchoqlarga ikki kishilik va toʻrt kishilik gorizontal uchoqlar hamda bir kishilik va ikki kishilik vertikal uchoqlar va boshqa turli uchoqlar kiradi. Ular oʻrindiqlarda oʻtirgan holda ikki tomonga tebranish qoidalariga asoslanadi. Oʻrindiqlar bolalar uchun qulay boʻlishi va ular oldida ushlagichlari boʻlishi lozim. Uchoqlar podshipnik orqali asosga birlashtirilishi shart. Chunki harakatlarning silliq va ravon boʻlishiga podshipniklar vositasidagina erishilishi mumkin. Vertikal uchoq atrofida maʼlum masofagacha xavfsizlik zonasi tashkil etilishi va boshqa jihozlar joylashtirilmasligi talab etiladi. Oʻrgimchak toʻri. Bu jihoz yarim aylana shaklida kesilgan ikki juft quvurning bir-biriga yopishtirilgan va har ikkala juft quvurlarning oʻrtasida ularni bogʻlab turuvchi quvurlar payvandlangan boʻladi. Jihozning umumiy koʻrinishi agʻdarilgan piyolani eslatadi. Turniksimon koʻrinishda qator payvandlangan quvurlarga bolalar osilib oʻynashi natijasida ularning bilak quvvati ortadi, tepalikka koʻtarilib borgan sari ular oʻz kuchlarini hisoblashga va qanchalik darajada balandlikka yetib bora olishlarini sinab koʻradilar. Qumxona. Taxminan 1,5 x 1,5 metr yoki 2,0 x 2,0 metr kenglikdagi maydon yogʻoch toʻsiq bilan oʻralib, uning oʻrtasiga qum toʻkiladi. Yogʻoch toʻsiq oʻtkir qirrali boʻlmasligi kerak. Qumxonada oʻtkaziladigan oʻyinlar bolalarning mushohada qobiliyatini rivojlantiradi. U yerda qumdan yasaladigan imoratlar, inshootlar va turli koʻrinishdagi minoralar ulardagi ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga xizmat qilishi mumkin. Qumxonada foydalaniladigan chelakcha, xokandozcha, avtomashina va boshqa oʻyinchoqlar bolalarning oʻzlarida boʻladi va ularning fantaziyasidan kelib chiqib turli oʻyinlar oʻtkazilishi mumkin. Sirpanchiq. Odatda metall yoki plastmassadan tayyorlanadigan sirpanchiq bolalarning eng sevimli snaryadi hisoblanadi. Sirpanchiqning tepasiga chiqib olish uchun esa narvon va undan yiqilib ketmaslik uchun qoʻl bilan ushlab chiqiladigan toʻsiq ham boʻlishi kerak. Sirpanchiqning pastki qismiga, odatda, bir oz qum toʻkib qoʻyiladi va bu bolalarning yerga qattiq urilmasligini, agar yiqilib tushsa ham jarohat olmasliklarini taʼminlaydi. Turnik. Bolalarning qoʻl muskullarini rivojlantirish, ularda muallaq turish koʻnikmalarini hosil qilish uchun xizmat qiladigan turniklar bolalar maydonchalarida turli shakllarda va turlicha balandliklarda boʻlishi zarur. Eng sodda hisoblangan bu snaryad, odatda, boshqa jihozlarga xalaqit bermaydi. Narvon. Bolalar maydonchalaridagi narvonlar oddiy narvonlardan yerga mahkamlanganligi, koʻchmasligi va bir necha qatorligi bilan farqlanadi. Uch-toʻrt qatorli narvonlar bir tarafdan bir necha bolaning bir paytda shugʻullanishi uchun sharoit yaratishidan tashqari, bolalar oʻrtasida kim birinchi boʻlib narvonning tepasiga yetib borishi boʻyicha musobaqalarni ham tashkil etish imkonini beradi. Oʻrindiqlar. Bolalar maydonchasida bolalar bilan bir qatorda kattalar uchun ham xizmat qiladigan jihozlardan biri oʻrindiqdir. Bolalar maydonchalaridagi oʻrindiqlarning balandligi boshqa joylarda kattalar uchun moʻljallangan oʻrindiqlardan pastroq boʻladi. Odatda bolalar maydonchalari oʻrindiqlari juda sodda, toʻrtta yogʻoch yoki metall oyoq ustiga joylashtirilgan bir nechta taxtadan iborat boʻladi. Oʻtirgich sifatida ishlatiladigan taxtalar silliqlangan, oʻtkir qirralari yoʻnilgan va albatta boʻyalgan yoki laklangan boʻlishi talab etiladi. Karusel. Bolalar maydonchalariga oʻrnatiladigan karusellar oʻzining sodda konstruksiyasi va hajmining kichikligi bilan bogʻlarda oʻrnatiladigan karusellardan farqlanadi. Bu karusellarda oʻtirgichlar boʻlmaydi va bolalar unda tik turgan holda aylanadilar. Shu bilan birga, karusellar elektr quvvati bilan emas, kattalarning yoki bolalarning jismoniy harakatlari evaziga harakatlanadi. Bolalar maydonchalari karusellari bitta podshipnikka oʻrnatilgan oʻq (aksariyat hollarda yoʻgʻonroq temir quvur) va unga payvandlangan yuza qismdan iborat boʻladi. Aylana shaklidagi yuza qismning ustki tomonida bolalarning tushib ketmasligi uchun toʻsiq va karuselni aylantirish uchun tirgaklar boʻladi. Bu jihoz bolalarning muvozanatlashtirish malakalarini rivojlantirishga, boshi tez aylanadigan bolalarning jismoniy quvvatini oshirishga, bolalarning balandlikka koʻnikishiga xizmat qiladi. Basketbol shiti. Bolalar maydonchalarida bitta basketbol shiti yoki maydon kengroq boʻlsa — ikkita oʻrnatilishi mumkin. Basketbol toʻpi tushadigan toʻr bolalarning boʻylariga mos ravishda yer-sathidan 1,5 metrdan 2,0 metrgacha balandlikda oʻrnatilishi mumkin. Bu jihoz bolalarning toʻp bilan harakatlanishi va toʻrga tushirishga intilishi orqali deyarli barcha aʼzolarining rivojlanishiga xizmat qiladi. Axlat qutisi. Bolalar maydonchalarining bolalar tomonidan iflos qilib yuborilmasligi uchun uning chekka qismlariga axlat qutilari qoʻyilishi maqsadga muvofiqdir. Bolalar maydonchalariga kirish va chiqishni hech kim nazorat qilmasligi bois u yerga bolalar turli xil yeguliklarni olib kelishi va ularning qoldiqlarini har joyga sochib yuborishining oldini olish maqsadida ushbu qutilardan foydalaniladi. Axlat qutilari bitta joyga muqim (qoʻzgʻalmas qilib) oʻrnatiladigan yoki joyi oʻzgartiriladigan boʻlishi mumkin. Har ikki holatda ham axlat qutilaridagi axlatlarni har kuni yoʻqotish ishlari amalga oshirilishi zarur.