Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda boʻlishni tartibga solishning ayrim masalalari toʻgʻrisida
(resolution, 2026-05-22)

“Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining ijrosini taʼminlash va muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda fuqarolarning rekreatsiya, ekologik va boshqa turdagi turizmlarga boʻlgan huquqlarini taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilar: Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda boʻlishning Namunaviy qoidalari 1-ilovaga muvofiq; Ayrim muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda boʻlish uchun haq undirish tartibi toʻgʻrisidagi Nizom 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Tasarrufida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar (keyingi oʻrinlarda METH deb ataladi) boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar ushbu qaror bilan tasdiqlangan Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda boʻlishning Namunaviy qoidalari asosida Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda boʻlish qoidalarini ikki oy muddatda ishlab chiqsin va tasdiqlasin hamda ularga rioya etish yuzasidan qatʼiy nazorat oʻrnatilishini taʼminlasin. 3. Belgilansinki: METHda boʻlish uchun toʻlov har bir tashrif buyuruvchi uchun sutkasiga bazaviy hisoblash miqdorining 5 foizi miqdorida amalga oshiriladi; 2023-yilning 1-yanvarigacha davlat METHda shakllantirilgan budjet tashkilotlarini rivojlantirish jamgʻarmasining foydalanilmay qolgan mablagʻlari, shu jumladan METHlarda boʻlish va ular tomonidan koʻrsatilgan xizmatlar uchun tushumlar kalendar yil oxirida olib qoʻyilmaydi va keyinchalik ulardan belgilangan tartibda foydalaniladi; tasarrufida METH boʻlgan yuridik shaxslar ekologik va boshqa turdagi turizmlarni tashkil etish uchun turistik faoliyat olib borishga litsenziya olishi va belgilangan tartibda turistik xizmatlarni sertifikatsiyadan oʻtkazishi lozim; tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan xususiy buyurtmaxonalari va pitomniklari boʻlgan jismoniy shaxslar faqat ekskursiya xizmatlari koʻrsatish qismi boʻyicha turistik faoliyat olib borish huquqiga ega. Bu faoliyat gid va yoʻlboshlovchi-instruktorga belgilangan tartibda beriladigan malakaviy sertifikat olingandan keyin amalga oshiriladi. 4. Yuridik maqomga ega boʻlgan METHga, tasarrufida METH mavjud boʻlgan davlat organlari va yuridik shaxslar rekreatsiya va ekologik turizmni tashkil etish hamda oʻtkazishni taʼminlash maqsadida yuridik shaxs tashkil etmagan holda METHga tashrif va koʻrsatilgan xizmatlardan tushgan mablagʻlar evaziga qoʻshimcha gid, yoʻlboshlovchi va boshqa ishchilar shtat birliklarini kiritish huquqi berilsin. 5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari Q.V. Akmalov hamda Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi raisi B.T. Qoʻchqarov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu Namunaviy qoidalar majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari, tabiat bogʻlarining rekreatsiya zonalari, ulardan xoʻjalik va boshqa maqsadlarda foydalanish (qoʻriqxona zonalaridan tashqari), davlat tabiat yodgorliklari, buyurtma qoʻriqxonalari, tabiiy pitomniklar va baliq xoʻjaligi zonalari, kurort tabiiy hududlarning uchinchi zonalari, rekreatsiya zonalari, suv obyektlari sanitariya muhofazasining ikkini va uchinchi zonalari, suvni muhofaza qilish zonalari, qirgʻoqboʻyi mintaqalari, davlat biosfera rezervatlarining bufer hamda oʻtish zonalarida (qoʻriqxona zonasidan tashqari) boʻlish tartibi va shartlarini belgilaydi. Ushbu Namunaviy qoidalarning talablari davlat qoʻriqxonalarida ekologik turizmni rivojlantirish uchun davlat qoʻriqxonalariga berilgan qoʻriqlanma zonasi qismida boʻlish tartib va shartlariga ham taalluqlidir. 2. Ushbu namunaviy qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: muhofaza etiladigan tabiiy hududlar maʼmuriyati (keyingi oʻrinlarda METH maʼmuriyati deb ataladi) — boshqaruv organlari, direktor va uning oʻrinbosar(lar)i, boshqa mansabdor shaxslar (rahbar xodimlar), tizimdagi boʻlimlarning boshliqlari (rahbarlari) (yuridik maqomga ega boʻlgan METHda); METHga tashrif buyuruvchilar guruhi — uch va undan ortiq (qoida tariqasida 10 kishigacha) shaxslarning guruh rahbari hamrohligida uyushgan tartibda METHda boʻlishi; METHga fuqarolarning kirishi — jismoniy shaxslarning METHni koʻrish maqsadida uning hududiga kirish imkoniyati; muhofaza etiladigan tabiiy hududlar — yer uchastkasining va (yoki) suv kengliklarining (akvatoriyalarning) ustuvor ekologik, ilmiy, madaniy, estetik, rekreatsiya va sanitariya-sogʻlomlashtirish ahamiyatiga molik boʻlgan, xoʻjalik maqsadidagi doimiy yoki vaqtincha foydalanishdan toʻliq yoki qisman chiqarilgan uchastkalari muhofaza etiladigan tabiiy hududlar hisoblanadi. METHga tashrif buyuruvchi — METHga kirishni amalga oshiruvchi jismoniy shaxs; METHga tashrif buyurish — jismoniy shaxsning ekologik, madaniy, estetik va boshqa maqsadlarda tabiatdan foydalanish huquqini amalga oshirish uchun ushbu Namunaviy qoidalarga muvofiq METHda boʻlish; METHning rejimi (METHni muhofaza qilish va undan foydalanish rejimi) — qonunchilikda va METH nizomlariga muvofiq, ularning toifalari va turlaridan kelib chiqib, muhofaza etiladigan tabiiy obyektlar va komplekslarni saqlash, takror koʻpaytirish va tiklashga yoʻnaltirilgan ruxsat etuvchi, cheklovchi va taqiqlovchi meʼyorlar, talablar va chora-tadbirlar tizimi; 3. Fuqarolarning quyidagi METHga kirishi taqiqlanadi: davlat qoʻriqxonalari, davlat biosfera rezervatlari va tabiat bogʻlarining qoʻriqxona zonalariga, suv obyektlarining sanitariya muhofazasi va kurort tabiiy hududlarining birinchi zonalariga; noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan oʻsimlik va hayvonot turlari hamda ularning oʻsish va yashash muhitini muhofaza qilish maqsadida boshqa METH yoxud ularning ayrim qismlariga, ushbu bandning toʻrtinchi xatboshidagi holatlar bundan mustasno. Ushbu bandning ikkinchi va uchinchi xatboshisida keltirilgan holatlarda METHga kirishga, uning ishchi xodimi boʻlmagan fuqarolar yoki tasarrufida METH boʻlgan yuqori davlat idoralari xodimlari faqat noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi oʻsimlik va hayvonot turlari, ularning oʻsish va yashash muhitini oʻrganishga oid ilmiy izlanishlar oʻtkazish maqsadida ruxsatnoma asosida yoʻl qoʻyiladi. Ruxsatnoma shu METH maʼmuriyati yoki u tasarrufida boʻlgan yuqori davlat organi tomonidan beriladi. Chegara zonasida joylashgan METHlarga kirish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 4. METHda boʻlish: rekreatsiya; tabiatdan foydalanish; aholining madaniy-estetik, ekologik taʼlim va tarbiya; ilmiy tadqiqot faoliyati maqsadlarida amalga oshiriladi. METHda boʻlish bir vaqtning oʻzida bir nechta maqsadlarda amalga oshirilishi mumkin. 5. METHda boʻlish qoidalari ushbu Namunaviy qoidalar asosida tasarrufida METH boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan ishlab chiqiladi. METHda boʻlish qoidalari: suvni muhofaza qilish zonalari va qirgʻoqboʻyi mintaqalari boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Suv xoʻjaligi vazirligi tomonidan; oʻz tasarrufidagi METH boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Oʻrmon xoʻjaligi davlat qoʻmitasi tomonidan; suv obyektlarining sanitariya muhofaza zonalari boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi tomonidan; oʻz tasarrufidagi METH boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi tomonidan; ushbu bandning uchinchi — oltinchi xatboshida belgilangan METHlardan boshqalari uchun — Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi tomonidan tasdiqlanadi. 6. METHda boʻlish qoidalari tasarrufida mazkur hududlar boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslarning hamda METHning oʻz internet sahifalari (saytlari)da majburiy tartibda joylashtiriladi. METHda boʻlish va xavfsizlik qoidalari bevosita uning kirish yoʻlagidagi maʼlumot taxtalariga (stendlariga) joylashtiriladi hamda tashrif buyuruvchilarga maxsus tayyorlangan eslatma shaklida tarqatiladi. 7. Fuqarolarning ayrim METHga kirishi pulli asosda amalga oshirilishi mumkin. METH tashrif buyuruvchilarga qonunchilikda belgilangan tartibda pulli xizmat koʻrsatishi mumkin. Koʻrsatiladigan xizmatlar uchun toʻlov xizmatlar roʻyxati va ular uchun toʻlanadigan pul miqdori: Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining hududiy organlari bilan kelishilgan holda tasarrufida METH boʻlgan davlat organlari tomonidan; tasarrufida METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan aniqlanadi. 8. METHda boʻlish, uning maʼmuriyati, yuridik maqomga ega boʻlmagan, tasarrufida METH boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar yoki ularning vakolatli vakili tomonidan yoxud elektron axborot vositalari orqali, belgilangan tartibda elektron shaklda rasmiylashtirilgan tashrif chiptasi orqali amalga oshiriladi. 9. METHda rekreatsiya maqsadida boʻlish uyushgan holda, ekologik turizm yoʻli bilan yoki fuqarolar METHning belgilangan joylariga mustaqil kelishi bilan amalga oshiriladi. 10. METHda tabiatdan foydalanish maqsadida boʻlish faqat uning boshqaruv rejasida belgilangan joylarda amalga oshirilishi mumkin. METHning boshqaruv rejalari ular tasarrufida boʻlgan tegishli davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan tasdiqlanadi. METHda tabiatdan maxsus foydalanish maqsadida boʻlish uchun, tashrif buyuruvchi qonunchilikda belgilangan tartibda mazkur foydalanishga ruxsatnoma olishi zarur. Oʻsimlik va hayvonot dunyosi obyektlaridan, shu jumladan ularning qismlari yoki boshqa namunalaridan kolleksiyalar toʻplash tartibi, shuningdek, tabiatdan foydalanishning boshqa turlari qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi. 11. METHda madaniy — estetik, aholining ekologik taʼlim va tarbiyasi maqsadida boʻlish tashrif buyuruvchilar tomonidan mustaqil, shuningdek, taʼlim yoki boshqa muassasalar tomonidan shakllantirilgan tashrif buyuruvchilar guruhlari tomonidan ham amalga oshiriladi. 12. Tabiiy obyektlari va komplekslarini muhofaza etish, takror koʻpaytirish, tiklash va ulardan barqaror foydalanishni oʻrganish boʻyicha mavzularda ilmiy-tadqiqotlar olib borish uchun METHda boʻlish, ilmiy tashkilotlar, oʻquv muassasalari va alohida mutaxassislar bilan shartnoma asosida amalga oshiriladi. 13. METHning tabiiy obyektlari va komplekslarini boshqa mavzularda oʻrganish uchun unda boʻlish ushbu Namunaviy qoidalarda belgilangan tartibga muvofiq amalga oshiriladi. 14. METHda boʻlish quyidagilarni oʻz ichiga oladi: oldindan belgilangan yoʻnalish boʻylab aniqlangan joylarda (maydonlarda) vaqtinchalik joylashib va dam olib yoki bir yoʻla ikkalasini ham amalga oshirish; METHning belgilangan joylarida dam olish maqsadida boʻlish; METHda tabiatdan foydalanish maqsadida boʻlish; METHda ekologik taʼlim va tarbiya olish uchun, shuningdek, madaniy-estetik ehtiyojlarini qondirish maqsadida boʻlish; METHda tabiiy obyektlar va majmualarni kuzatish, ilmiy tadqiqotlar uchun namuna va boshqa materiallarni yigʻish uchun boʻlish. 15. METHda boʻlish guruh boʻlib tashrif buyuruvchilar tomonidan amalga oshiriladi. Guruh aʼzolari orasidan uning rahbari aniqlanadi. Voyaga yetmagan shaxslar METHda faqat katta yoshdagilar hamrohligida boʻlishlari mumkin. 16. Tashrif buyuruvchilarning xavfsizligini va METHning tabiiy obyektlari va komplekslarini saqlashni taʼminlash maqsadida METH vakolatli xodimlari unda boʻlishning amaldagi qoidalari bilan tanishtiradi va tushuntirish beradi. 17. METHga tashrif buyuruvchilar, 7 yoshga toʻlmagan shaxslardan tashqari, shu jumladan tushuntirish bergan vakolatli shaxs maxsus jurnalga imzo chekishi shart. 18. METHning vakolatli ishchisi tashrif buyuruvchilarni hududda kino, video, suratga olish shartlari bilan tanishtirishga, shu jumladan tasvirga olingan materiallarning nusxalarini taqdim etish shartlariga rioya etish va kirish mumkin boʻlmagan joylar haqida ogohlantirishga majbur. MEHTda kino, video, suratga olish u yerdagi hayvonlarni bezovta qilmasligi va tabiatdagi tabiiy jarayonlarga hech qanday taʼsir koʻrsatmasligi kerak. Kino, video, suratga olish jarayonida hayvonlarning uyalari, boshqa yashirinish yoki boshpana joylarini buzish va koʻchirish hamda ularning bolalarini taqib qilish va onasidan ajratish taqiqlanadi. Hayvonlarni koʻpayish mavsumida ularning uyalari, inlari, makonlari va baliqlarning uvildiriq sochadigan joylari hamda hayvonlarni qishki uyquga ketadigan joylarining yaqinlarida, qoida tariqasida, ilmiy va maʼrifiy maqsadlarda kino-, video-, fotosuratga olishga faqat METH maʼmuriyati, yuridik maqomga ega boʻlmagan, tasarrufida METH boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslarning ruxsatnomasi asosida ruxsat etiladi. METHda kino, video bosma va boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun tasvirga olish u bilan, shuningdek, tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar bilan shartnoma asosida amalga oshiriladi. 19 . METHga tashrif buyuruvchilar unda boʻlish qoidalari, yoʻnalishlari hamda dam olish joylari (maydonlari), tanlangan yoʻnalishning va/yoki joy (maydoni)ning tavsifi bilan tanishishi kerak va quyidagilarni oʻzi uchun aniqlab olishi kerak: METHda boʻlish muddati; aniq yoʻnalish (lar), joy (lar) (maydon (lar)); zarur resurslar va ularning miqdori (oʻtin va boshqa turdagi yoqilgʻi, oziq-ovqatlar va boshqalar); zarur jihozlar va ularning soni (palatkalar, koʻrpa-toʻshaklar, idish va boshqalar); otlar, eshaklar, tuyalar va boshqa turdagi zarur transport vositalari; gid, yoʻlboshlovchi-instruktor. 20. Tashrif buyuruvchilar oʻzlari bilan kerakli oziq-ovqat, ovqat tayyorlash uchun kerakli uskunalar, boshqa buyumlarni olib kelishi yoki METHga kirishda olishi (ijaraga) mumkin. 21. Tashrif buyuruvchilarning METHda harakatlanish yoʻnalishlari ustunlarda yoki boshqa barqaror obyektlarda raqamlanadi va koʻrsatkichlar bilan belgilanadi. Vaqtinchalik turish va dam olish maydonlari ustun koʻrinishidagi yoki boshqa barqaror obyektlarda joyida koʻrsatkichlar bilan belgilanadi. Tashrif buyuruvchilarning harakatlanadigan har bir yoʻnalishi va vaqtinchalik turish hamda dam olish maydonlari ularni batafsil tasniflovchi qoʻllanmalar va chizmalar bilan rasmiylashtirilgan boʻlishi kerak, ular tashrif buyuruvchilar METHda boʻlgan davrida beriladi. Har bir qoʻllanmada taqiqlar va/yoki cheklovlar, shuningdek, tabiiy obyektlarni muhofaza qilish va ulardan foydalanishning boshqa shartlari koʻrsatiladi. 22. METHga tashrif buyuruvchilar aniq yoʻnalishlarni yoki aniq maydonlarni tanlashadi. METHda boʻlishga chipta ushbu Namunaviy qoidalarning ilovasiga muvofiq barcha guruh qatnashchilari, hududda boʻlish muddati, yoʻnalishlar va/yoki maydonlar raqamlari va boshqa kerakli maʼlumotlar koʻrsatilgan holda guruh rahbari nomiga rasmiylashtiriladi. METHda boʻlish chiptasi unga kirish joyida yoki ushbu Namunaviy qoidalarning va boshqa qonunchilik talablarini bajargan holda elektron hujjat shaklida rasmiylashtirilishi mumkin. Agar uzoqda joylashgan METHda aloqa vositalari yoʻq boʻlsa, METHda boʻlish chiptasini elektron aloqa vositalari orqali sotgan shaxs METHga tashrif buyuruvchilar roʻyxati, yoʻnalishlar va u yerda boʻlish muddatlari hamda boshqa kerakli maʼlumotlarni koʻrsatgan holda METHga oldindan (unga kirish kunidan oldin) yetkazishi shart. METHda boʻlishga chiptalar ekoturizm bilan shugʻullanuvchi turistik firmalar orqali ham rasmiylashtirilishi mumkin. 23.Tashrif buyuruvchilar chiptada koʻrsatilgan vaqtda METHga kirishi, va uni chiptada koʻrsatilgan vaqtdan kechikmay tark etishi kerak. METHda ushlanib qolish zarurati boʻlgan taqdirda tashrif buyuruvchilar oldindan, agar imkoni boʻlmagan taqdirda, imkoni boʻlishi bilanoq METH maʼmuriyatini, yuridik maqomga ega boʻlmagan tasarrufida METH boʻlgan davlat organi, yuridik va jismoniy shaxslarni ularning vakillari orqali ogohlantirishlari kerak. Agar METHda boʻlish pulli boʻlsa, tashrif buyuruvchi kechikkan vaqti uchun mutanosib ravishda belgilangan summani toʻlashi shart. 24. Belgilangan yoʻnalishni otlar, eshaklar, tuyalar yoki ularning kombinatsiyasi usulida bosib oʻtiladigan boʻlsa tashrif buyuruvchi ularda yurish qoidalariga va malakasiga ega boʻlishi hamda yurish sinovidan oʻtishi kerak. Agar tashrif buyuruvchi ularda yurish qoidalariga va malakasiga ega boʻlmasa, u holda tashrif buyuruvchi METHda boʻlish shartlarini almashtirishi kerak. 25. Ichki yonuv dvigatelli transport vositalaridan faqat METHdan oʻtadigan umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarida foydalanish mumkin. METHda boʻlish vaqtida tashrif buyuruvchilarning shaxsiy avtomototransporti, shuningdek transport tashkilotlarining odam tashuvchi avtotransportlari xizmatidan foydalanilganda ularni METHning avtoulovlar toʻxtash joyida saqlashi lozim. Bunda METHdagi avtotransportlar toʻxtash joyini suvni muhofaza qilish zonalari hududida joylashtirmaslik kerak. METHga tashrif buyuruvchilar belgilangan dam olish joyiga (maydonga) yoki yoʻnalishning boshlanish joyiga piyoda yoxud ichki yonuv dvigateli avtomototransportdan tashqari transportda yetib borishlari mumkin. 26. Muhofaza etiladigan tabiiy obyektlar va komplekslarni saqlash, muhofaza qilish, takror koʻpaytirish, shuningdek, tabiiy ofatlar va boshqa favqulodda vaziyatlarda fuqarolarning xavfsizligini taʼminlash maqsadida METHga yoki ularning ayrim uchastkalariga kirish doimiy yoki vaqtinchalik taqiqlanishi, toʻxtatib qoʻyilishi yoxud cheklanishi mumkin. Agar qonunchilikka muvofiq METH yoki uning bir qismi turistlar tashrif buyurishi taqiqlangan hududda joylashgan boʻlsa, u yerga kirish taqiqlanadi. 27. Tashrif buyuruvchilar METHda faqat belgilangan muddatlarda boʻlishi mumkin. Sutkaning belgilangan soatlarida tashrif buyuruvchilarning xavfsizligini va/yoki METHning tabiiy obyektlari va komplekslarini muhofaza qilishni taʼminlash maqsadida cheklovlar oʻrnatilishi mumkin. 28. METHga kirishga taqiqlar, cheklovlar va toʻxtatishlar fuqarolarga zudlik bilan METHning, tasarrufida METH boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslarining internet portallari (saytlari)da, ommaviy axborot vositalarida va METHning kirish yoʻlagidagi maʼlumotlar taxtasida tegishli maʼlumotlarni joylashtirish yoʻli bilan yetkaziladi. METHda boʻlishga oldindan hududga kirish uchun chipta rasmiylashtirgan shaxslar taqiqlar, cheklovlar va toʻxtatishlar haqida sabablari koʻrsatilgan holda zudlik bilan ogohlantirilishi shart. Bunda boʻlgʻusi tashrif buyuruvchilarning har biri bilan muzokaralar yuritiladi va ayni bir vaqtda tashrif muddatlarini koʻchirish masalasi hal etiladi. Agar tashrif buyuruvchi tashrifni kechiktirishdan bosh tortsa, bilet sotib olishga toʻlangan pul qaytarib beriladi. METHda boʻlishga taqiqlar, cheklovlar va toʻxtatishlar tashrif buyuruvchiga chipta rasmiylashtirishidan oldin maʼlum qilinadi va bu chiptada aks ettiriladi. 29. Yoʻnalishda yoki joyda (maydonda) quyidagilar taqiqlanadi: oʻzlari bilan qurol, it, yovvoyi hayvonlarni ovlashga moʻljallangan aslahalar olib kirish, agar yoʻnalish METH rejimiga muvofiq tarzda baliq ovlash joylaridan oʻtsa — qarmoq bundan mustasno; yovvoyi hayvonlarga ovqat berish, shuningdek, hayvonlarni tutish (ovlash), uyalar, inlar, makonlarni buzish; daraxt va butalarni kesish hamda ularga zarar yetkazish, gullar, qoʻziqorinlar, mevalar, shifobaxsh va texnik oʻsimliklarni terish; ruxsat etilmagan joylarda chaylalar qurish va palatkalar oʻrnatish, olov yoqish; togʻ jinslariga, toshlarga, yumaloq katta toshlarga, daraxtlarga yozuvlar yozish; tabiiy obyektlarning tashqi koʻrinishini buzish; suv obyektlari, yoʻnalishlar va maydonlarni ifloslantirish va bulgʻash; ruxsat etilmagan joylarda chekish; yoʻnalishdan chiqish, shuningdek, oʻzboshimchalik bilan yoʻnalishni oʻzgartirish yoki dam olish joyi (maydoni)ni oʻzgartirish. 30. Ovqat tayyorlash va boshqa maqsadlarda oʻchoqlarda, kaminlarda oʻtin hamda gulxan yoqishga METH maʼmuriyati yoki tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan belgilangan joylarda ruxsat etiladi. Tayyor oʻtin yoki muqobil turdagi yonilgʻi bilan taʼminlash qoʻshimcha pulli xizmat evaziga amalga oshiriladi. 31. METHga tashrif buyuruvchilar quyidagilarga majbur: muhofaza etiladigan tabiiy obyekt va komplekslarga zarar yetkazmaslik; tashrif buyurish vaqtiga rioya qilish; koʻrsatilgan yoʻnalish yoki dam olish joy (maydon)ida boʻlish; yoʻnalish va/yoki dam olish joyi (maydoni)ning tavsifida koʻrsatilgan METHning rejimi va taqiqlariga rioya qilish; yongʻin xavfsizligi qoidalariga rioya qilish; yoʻnalish boʻylab oʻtayotganda va dam olish joyi (maydoni)da boʻlganida gid, yoʻlboshchi-instruktorning koʻrsatmalariga amal qilish; olingan jihozlar va aslaha-anjomlardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish, yoʻqotib qoʻyilgan yoki ishdan chiqarilgan taqdirda yetkazilgan zarar qiymatini qoplash; METHda boʻlgan vaqtida hosil boʻlgan axlatlarni yigʻish va axlat yigʻish uchun moʻljallangan joyga joylash; ushbu Namunaviy qoidalarga va METHdagi tabiiy obyektlar va komplekslarni muhofaza qilish bilan bogʻliq boshqa qonunchilik hujjatlarida belgilangan talablarga soʻzsiz amal qilish. Guruh rahbari METHga tashrif buyuruvchilarning xulq-atvorini kuzatib borishga ham majbur. 32. METH maʼmuriyati va tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar METHga kirish joyida tashrif buyuruvchilar uchun maʼlumot taxtalarini joylashtiradi. Maʼlumot taxtasida METHning barcha turistik yoʻnalishlari, rekreatsiya joylari, METH yoki tegishli davlat organining xodimi boʻlmagan ishchilarga mazkur joylarga kirish taqiqlanganligi toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar, davlat tashkilotlari, fuqarolarni oʻzini oʻzi boshqarish organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tasarrufida boʻlgan METH telefon raqamlari joylashtiriladi. Mazkur hududda zaharli hayvon yoki oʻsimliklar mavjud boʻlgan taqdirda, ularning tasvirlari va birinchi tibbiy tez yordam koʻrsatish usullari toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlishi hamda tegishli ogohlantirishlar amalga oshirilishi kerak. Mazkur maʼlumotlar yoʻnalishlar sxemalari, ayniqsa yoʻnalish va dam olish zonalarining xushmanzara joylari, hayvonlari, oʻsimliklari va boshqa obyektlar suratlari bilan boyitiladi. 33. Har bir yoʻnalishda uning uzunligi, murakkabligi, bosib oʻtishga ketadigan oʻrtacha vaqt, yoʻnalishni koʻrsatuvchi asosiy belgilar, guruhdagi maksimal tashrif buyuruvchilar soni, toʻxtash joylari, yoʻnalish uchastkalarida joylashgan muhofaza etiladigan obyektlar va komplekslar, ulardan foydalanish va muhofaza qilish rejimlari koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Har bir yoʻnalish boʻyicha uch qismdan iborat yoʻl koʻrsatkich ishlab chiqiladi: a) yoʻnalish sxemasi (yoʻnalish uchastka hududlaridan oʻtishga ketadigan vaqt, dam olish va taom tayyorlash joylari va boshqa obodonlashtirish atributlari koʻrsatilgan xarita/sxemada yoʻnalishga tegishli joylarning tasviri); b) yoʻnalishda duch kelishi mumkin boʻlgan tabiiy toʻsiqlar, jilgʻalar, daraxtlar va butalar hamda yoʻl-yoʻlakay uchraydigan hayvon turlari koʻrsatiladi; v) mazkur yoʻnalishdagi tabiiy manzarali joylar va ularning xususiyatlari haqidagi maʼlumotlar, shuningdek, rekreatsiya zonalari rejimi va ularning joylashuvi koʻrsatiladi, agar ular METHda mavjud boʻlsa. 34. METHda tabiatdan foydalanishga ruxsat etilishi mumkinligi, ularning turlari, muddatlari, joylari haqidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak. Agar tabiatdan umumiy foydalanishga ruxsat berilsa, bunday holatda qonunchilikka muvofiq foydalanish hajmlari koʻrsatiladi. 35. Tashrif buyuruvchilarga batafsilroq maʼlumot berish maqsadida yoʻl koʻrsatkichlar, prospektlar va bukletlar nashr etilishi, ularda METH toʻgʻrisida umumiy maʼlumot, ekologik yoʻnalishlar va rekreatsiya zonalari hamda tashrif buyuruvchilarning hududda oʻzini tutish qoidalari aks ettiriladi. 36. METH maʼmuriyati, tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar muhofaza etiladigan tabiiy obyektlar va komplekslarni, shu jumladan quyidagi yoʻllar bilan maksimal darajada saqlashga majbur: maxsus jihozlangan yoʻnalishlar tashkil qilish; yoʻnalishlarni koʻrinarli joylarga oʻrnatilgan zarur axborotlarga ega boʻlgan axborot stendlari bilan jihozlash; METH ayrim uchastkalariga tashrif buyurishni cheklovchi (shu jumladan mavsumiy) va tashrif buyuruvchilar uchun hududda oʻzini tutish qoidalarini belgilash; ruxsat etilishi mumkin boʻlgan tashrif buyurish meʼyorlarini oʻrnatish; METHning tabiiy obyektlari va komplekslari tashqi muhitga yetarli bardosh beradigan joylarni rekreatsiya zonalariga ajratish; yoʻnalishlarda tabiiy landshaftlarga zarar yetkazmagan holda, imkon darajasida mahalliy xomashyolardan qulayliklar yaratish uchun infratuzilma elementlarini (oʻrindiqlar, shiyponlar, toʻsiqlar va boshqalarni) tayyorlash; tashrif buyuriladigan hududning doimiy monitoringi va nazoratini taʼminlash. 37. METHning boshqaruv rejasiga yoʻnalishlarni tashkil etish va ulardan foydalanish kiritilishi kerak. 38. Yoʻnalishni tanlashda landshaftlar turi va ruxsat etilgan rekreatsiya yuklamasi hisobga olinadi. 39. Yoʻnalishlarni tashkil etishda quyidagi talablarga rioya etilishi kerak: a) yoʻnalish noyob turdagi oʻsimlik va hayvonot dunyosining oʻsish va yashash muhitini aylanib oʻtishi, zaif tabiiy obyektlar va komplekslarga tegmasligi, shuningdek daraxt va butalar kesilayotgan, ov va boshqa turdagi tabiatdan maxsus foydalanishni amalga oshirish joylaridan xavfsiz masofada joylashishi zarur; b) yoʻnalish bir noyob obyektdan boshqasiga oʻtishi, shu bilan birga, barcha biologik va landshaft xilma-xilligini, shu jumladan antropogen omillarga uchragan uchastkalarni ham qamrab olishi zarur; v) yoʻnalish ishlab chiqilayotgan vaqtda u oʻtadigan trassaga aniqlik kiritiladi, shuningdek, jihozlangan (shiyponlar, uychalar, umumiy ovqatlanish, dam olish va gigiyenik joylar) hamda jihozlanmagan toʻxtash joylari belgilanadi; g) agar tabiat bogʻlari, kompleks (landshaft) buyurtmaxonalar va davlat biosfera rezervatlarida Tabiat muzeyi tashkil etilgan boʻlsa, u holda yoʻnalishda pulli asosda unga tashrif buyurish koʻzda tutiladi. 40. Fuqarolarning qisqa muddatli dam olish joylarida yengil tipdagi (palatkalar, shiyponlar, koʻchma ovqatlanish bloklari va boshqa) inshootlar oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi. 41. Uzoq muddatli dam olish joylarida dam oluvchilar uchun bino va inshootlar, shuningdek, xizmat koʻrsatish obyektlari (oshxona, oʻyin maydonlari va boshqalar) joylashtiriladi. 42. Yoʻnalishlarda tashrif buyuruvchilarning xavfsizligini taʼminlash maqsadida zarur qulayliklar yaratish ishlari olib borilishi kerak. Soʻqmoq yoʻl baland tik jardan xavfsiz masofada oʻtkazilishi va uning optimal kengligi 2 metrdan koʻp boʻlmasligi lozim. Yoʻnalishdagi yiqilgan daraxtlar olib tashlanishi va talab qilingan joylarda koʻprikchalar oʻrnatilishi kerak. Soʻqmoq tik qiyaliklardan (450 va undan koʻp) oʻtganda u yerda zinalar oʻyiladi va suyanchiq toʻsiqlar oʻrnatiladi. Soʻqmoq butalar va yirik oʻtlardan tozalanadi. Qisqa dam olish joylarida tabiatning landshaftlari, muhofaza etiladigan obyektlari va komplekslarini tomosha qilish uchun kuzatuv punktlari (yengil shiypon, skameykalar va oʻtirib rasmga oladigan joylar) oʻrnatiladi. METHda yoʻnalishlarni ishlab chiqishda joyning tabiiy iqlim sharoiti xususiyatlaridan kelib chiqqan holda uning murakkabligi aniqlanishi kerak. 43. METH maʼmuriyati, tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar METHda jihozlangan axlatlarni yigʻish joylarini tashkil qilishi shart. Yoʻnalishdagi dam olish maydonlarida hojatxonalar mavjud boʻlishi kerak. 44. Yoʻnalish boʻyicha gulxan yoqish faqat yoʻnalish dasturida oldindan belgilangan boʻlsa va faqat maxsus ajratilgan joyda, yongʻin xavfsizligi qoidalariga rioya qilingan holda ruxsat etiladi. Toʻxtash joylari, kempinglar zarur asbob-anjomlar (oʻt oʻchirish moslamalari va ogohlantirish taxtalari ) bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 45. METH maʼmuriyati, tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar hududda turgʻun tibbiy yordam koʻrsatish punkti boʻlishini taʼminlashi shart. Ushbu punktda fuqarolarga birinchi tibbiy va vrach koʻrigigacha boʻlgan yordamni berish uchun barcha kerakli jihozlar, dori-darmonlar zaxirasi, bogʻlash materiallari va boshqa tibbiy vositalar boʻlishi, shtatdagi tibbiyot xodimi (eng kamida feldsher), shuningdek yoʻnalishda jarohat olgan shaxsni darhol tibbiy punktga yetkazish va zarur hollarda uni tibbiyot muassasasiga evakuatsiya qilish uchun transport vositasi boʻlishi kerak. 46. Tashrif buyuruvchilar guruhi METHda boʻlgan vaqtda jarohat olgan shaxslarga birinchi vrach koʻrigigacha yordam koʻrsatish uchun METH maʼmuriyati, tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslarning vakolatli vakilidan barcha kerakli vositalar bilan toʻldirilgan tibbiy aptechkani majburiy tarzda olishi shart. METHga tashrif tugagandan keyin tashrif buyuruvchilar tibbiy aptechkani olingan holatidagidek qaytarib berishga majbur. Tibbiy aptechka, dori-darmonlar va boshqa vositalar yoʻqotib qoʻyilganda, tashrif buyuruvchilar ularning narxlarini qoplashga majbur. Tashrif buyuruvchilar guruhi oʻzlarining tibbiy aptechkasiga ham ega boʻlishi mumkin. 47. METHda boʻlish ekskursiyani olib boruvchi (gid yoki yoʻlboshchi-instruktor) hamrohligida amalga oshiriladi. Ekskursiyani olib boruvchi tashrifchi jarohat olganda, zaharli hashoratlar, ilonlar chaqqanda va inson hayoti hamda sogʻligʻiga xavf tugʻdiruvchi boshqa favqulodda vaziyatlarda birinchi tez tibbiy yordam berish usullariga ega boʻlishi kerak. 48. Ekskursiyani olib boruvchi (gid yoki yoʻlboshchi-instruktor) vazifasini METH vakili yoki tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik shaxs tomonidan shartnoma asosida jalb qilingan shaxs, shuningdek, tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan jismoniy shaxslar bajarishi mumkin. Xorijiy turistlarga xizmat koʻrsatishga ekskursiyani olib boruvchilar yoki tarjimonlar jalb etilishi mumkin. Gidlar (ekskursiyani olib boruvchilar), yoʻlboshchi-instruktorlar xizmatlari jismoniy shaxslar yoki yuridik shaxslarning xizmatchilari tomonidan faqat Oʻzbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qoʻmitasi beradigan malaka sertifikati olingandan soʻng amalga oshirilishi mumkin. 49. Favqulodda holatlar uchun METHda ogohlantirish tizimi va favqulodda vaziyatlar xizmati bilan bogʻlanish uchun aloqa vositalari oʻrnatilishi koʻzda tutiladi. Tashrifchilarga hududda boʻlganida beriladigan eslatmada ularning ushbu holatlarda harakatlanish tartibi, METH boʻyicha navbatchining telefon raqami koʻrsatilgan boʻladi. METHda uyali aloqa yoki boshqa aloqa vositalari ishlamayotgan holatlarda, tashrifchi tegishli choralar koʻrish uchun baxtsizlik/favqulodda vaziyat haqidagi xabarni yetkazishi mumkin boʻlgan joy tanlanadi va unga borish yoʻlni koʻrsatuvchi belgilar bilan taʼminlanadi. Agar METHda belgilar bilan ogohlantirish tizimi mavjud boʻlsa (rangli va ovozli signallar, pirotexnik mashʼalalar (fakellar), oddiy tutun) bunday holatda METH vakili shunday belgilar berilishi toʻgʻrisida tashrif buyuruvchilarga tushuntirish beradi. 50. METHda boʻlish bilan bogʻliq nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal qilinadi. 51. Ushbu Namunaviy qoidalarni hamda METH rejimini buzgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladilar. METHning muhofaza etiladigan tabiiy obyektlari, komplekslari va mulkiga zarar yetkazilsa, yetkazilgan zarar qonunchilikda belgilangan tartibda undiriladi. METHda boʻlishning 20__ yil ______________ dagi ___-son chiptasi ______________________________________________________ muhofaza etiladigan tabiiy hudud nomi Tashrif buyuruvchilarning familiyasi, ismi, otasining ismi Fuqaroligi Tugʻilgan sanasi, pasport raqami va seriyasi Guruh rahbari 2-tashrif buyuruvchi 3-tashrif buyuruvchi 4-tashrif buyuruvchi 5-tashrif buyuruvchi 6-tashrif buyuruvchi 7-tashrif buyuruvchi 8-tashrif buyuruvchi 9-tashrif buyuruvchi 10-tashrif buyuruvchi Yoʻnalishlar Maydonlar Kirish joyi Chiqish joyi Kirish sanasi va vaqti Chiqish sanasi va vaqti Yoʻnalishda, maydonda foydalanishga ruxsat etilgan Olingan jihozlar, anjomlar va boshqa buyumlar Soni Qaytarilgan jihozlar, anjomlar va boshqa buyumlar Soni Men va guruh aʼzolari ushbu blankadagi barcha talablar va tashrif buyurish qoidalariga rozimiz. Guruh rahbari___________________________________________________________________ __________________________________ Imzo sana Men guruhga barcha zarur yordamlar berishni zimmamga olaman, Gid / instruktor, yoʻlboshchi-instruktor_____________________________________________ __________________________________ Familiyasi, ismi, otasining ismi, Imzo sana Izohlar Yoʻnalishda yoki joyda (maydonda) quyidagilar taqiqlanadi: oʻzlari bilan qurol, it, yovvoyi hayvonlarni ovlashga moʻljallangan aslahalar olib kirish, qarmoq bundan mustasno — agar yoʻnalish METH rejimiga muvofiq tarzda baliq ovlash joylaridan oʻtsa; yovvoyi hayvonlarga ovqat berish hamda hayvonlarni tutish (ovlash), uyalar, inlar, makonlar (yovvoyi hayvonlarning yer ostidagi yashash joylari)ni buzish; daraxt va butalarni kesish hamda ularga zarar yetkazish, gullar, qoʻziqorinlar, mevalar, shifobaxsh, texnik oʻsimliklarni terish; ruxsat etilmagan joylarda chaylalar qurish va palatkalar oʻrnatish, olov yoqish; togʻ jinslariga, toshlarga, yumaloq katta toshlarga, daraxtlarga yozuvlar yozish; tabiiy obyektlarning tashqi koʻrinishini buzish; suv obyektlarini, yoʻnalishlarni va maydonlarni ifloslantirish va bulgʻash; belgilanmagan joylarda chekish; yoʻnalishdan chiqish, shu bilan birga, oʻzboshimchalik bilan yoʻnalishni yoki dam olish joyini (maydonini) oʻzgartirish. ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Yoʻnalishda yoki joyda (maydonda) quyidagilar cheklanadi: ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Tashrif buyuruvchilar quyidagilarga majbur: muhofaza etiladigan tabiiy obyekt va komplekslarga zarar yetkazmaslik; tashrif buyurish vaqtiga rioya qilish; koʻrsatilgan yoʻnalish yoki dam olish joy (maydon)ida boʻlish; yoʻnalish va/yoki dam olish joyi (maydoni)ning tavsifida koʻrsatilgan METHning rejimi va taqiqlarga rioya qilish; yongʻin xavfsizligi qoidalariga rioya qilish; yoʻnalish boʻylab oʻtayotganda va dam olish joyida (maydonda) boʻlganida gidnin?, yoʻlboshchi-instruktorning koʻrsatmalariga amal qilish; olingan jihozlardan, aslaha-anjomlardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish, yoʻqotib qoʻygan yoki ishdan chiqargan taqdirda yetkazilgan zarar qiymatini qoplash; METHda boʻlgan vaqtda hosil boʻlgan axlatni yigʻish va axlat yigʻish uchun moʻljallangan joyga joylash; ushbu Namunaviy qoidalarga va METHdagi tabiiy obyektlar va komplekslarni muhofaza qilish bilan bogʻliq qonun hujjatlarida belgilangan boshqa talablarga soʻzsiz amal qilish. Tashrif buyurish qoidalari, METH rejimi buzilsa tashrif buyuruvchilar maʼmuriy javobgarlikka tortiladilar, METHning muhofaza etiladigan tabiiy obyektlari va komplekslari hamda mulkiga zarar yetkazilgan taqdirda yoki ular yoʻqotib qoʻyilganda qonunchilikda belgilangan tartibda keltirilgan zarar undiriladi. Guruh rahbari METHga tashrif buyuruvchilarning xulq-atvorini kuzatib borishga ham majbur. 1. Ushbu Nizom ayrim muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda boʻlish uchun toʻlovlar undirish tartibini belgilaydi. Ushbu Nizomning talablari davlat qoʻriqxonalari qoʻriqlanma zonalarining ekologik turizmni tashkil etishga berilgan qismida boʻlish uchun toʻlovlar undirishga ham joriy qilinadi. 2.Tasarrufida METH boʻlgan davlat organining, yuridik yoki jismoniy shaxslarning qarorlari asosida METHda boʻlish uchun toʻlov har bir tashrif buyuruvchi uchun sutkasiga bazaviy hisoblash miqdorining 5 foizi miqdorida, chipta rasmiylashtirilmasdan oldin toʻlanadi. 3. METHda boʻlish uchun haq toʻlash qonunchilikda belgilangan tartibda naqd pul va naqd pulsiz shaklda amalga oshiriladi. 4. Yuridik maqomga ega boʻlgan METHda boʻlish uchun toʻlovlar ushbu yuridik shaxslarning hisob raqamiga tushadi. Davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tasarrufidagi yuridik maqomga ega boʻlmagan METHda, shuningdek, tabiat yodgorliklari, rekreatsiya zonalarida boʻlish uchun toʻlovlar ushbu davlat organlari yoki yuridik va jismoniy shaxslar hisob raqamiga tushadi. 5. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining quyidagi toifalaridan METHda boʻlish uchun haq olinmaydi: Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va nogironligi boʻlgan shaxslar, shuningdek, ularga tenglashtirilgan shaxslar; Ikkinchi jahon urushi front orti mehnat faxriylari; I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar; mehnat faxriylari va nafaqadagi shaxslar; Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash markazlari qaramogʻidagi shaxslar; 7 yoshgacha boʻlgan bolalar; “Mehribonlik” uylari tarbiyalanuvchilari va “Gʻamxoʻrlik” markazlarida joylashtirilgan shaxslar; oddiy askar va serjant tarkibiga kiruvchi lavozimlarda muddatli harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilar. 6. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining quyidagi toifalaridan METHda boʻlish uchun toʻlov belgilangan toʻlovning 50 foizi miqdorida undiriladi: umumtaʼlim maktablari oʻquvchilari; oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi va oliy taʼlim muassasalari talabalari. 7. METH maʼmuriyati, tasarrufida METH boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxslar tashrif buyuruvchilarga ushbu hududlarda boʻlishi bilan bogʻliq quyidagi pulli xizmatlarni taklif qilish huquqiga ega: gid va yoʻlboshchi xizmatlarini taklif qilish; vaqtinchalik foydalanish uchun palatka, maxsus uxlash qoplari, idishlar hamda oshxona jihozlari va boshqa buyumlar berish; yoʻnalishni bosib oʻtish va yuklarni tashish uchun ot, eshak, tuyalar berish; isinish va ovqat tayyorlash uchun oʻtin va boshqa turdagi yonilgʻi mahsulotlari, shuningdek, oziq-ovqat mahsulotlari va ichimlik suv berish; METH maʼmuriyati, tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan, qonunchilikda belgilangan tartibda, ayrim turdagi tabiatdan foydalanishlar, ekologik turizm, rekreatsiya va ilmiy izlanishlar olib borish uchun boshqa turdagi xizmatlar taklif qilinishi mumkin. 8. Chet el fuqarosi, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar hamda Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari uchun xizmat koʻrsatganlik uchun toʻlovlar bir xil boʻlishi lozim. Koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlov shakli qonunchilikka muvofiq tomonlar kelishuvi boʻyicha belgilanadi. 9. Koʻrsatiladigan xizmatlar roʻyxati va ularga toʻlanadigan toʻlovlarning miqdori: tasarrufida METH boʻlgan davlat organlari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining hududiy boʻlinmalari bilan kelishilgan holda; tasarrufida yuridik maqomga ega boʻlmagan METH boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar qarorlari bilan belgilanadi. 10. Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va nogironligi boʻlgan shaxslar, ularga tenglashtirilgan shaxslar, Ikkinchi jahon urushi front orti mehnat faxriylari, internat-uylar qaramogʻidagi, “Mehribonlik” uylari, “Gʻamxoʻrlik” markazlari, Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash markazlari qaromogʻidagi shaxslar koʻrsatiladigan xizmat uchun toʻlovlardan ozod qilinadi. I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar, mehnat faxriylari, nafaqadagi shaxslar, 7 yoshgacha boʻlgan bolalar, oddiy askar va serjant lavozimlarida muddatli xizmat oʻtayotgan harbiy xizmatchilar koʻrsatiladigan xizmatlar uchun toʻlovni belgilangan tarifning 50 foizi miqdorida toʻlaydi. 11. Ushbu Nizomning 5, 6 va 10-bandlarida koʻrsatilgan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga imtiyozlar berilishi uchun quyidagi hujjatlar asos boʻladi: Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va nogironligi boʻlgan shaxslar, veteranlar va nafaqadagi shaxslar uchun — belgilangan shakldagi guvohnoma yoki ushbu maqomni tasdiqlovchi boshqa hujjat; Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash markazlari qaramogʻidagi shaxslar — pasport va tegishli tibbiy-ijtimoiy muassasa maʼlumotnomasi; “Mehribonlik” uyi tarbiyalanuvchilari va “Gʻamxoʻrlik” markazlarida joylashtirilgan shaxslar uchun — tegishli taʼlim yoki tibbiy-ijtimoiy muassasa maʼlumotnomasi yoxud muassasa rahbari tomonidan tasdiqlangan tashrif buyuruvchilar roʻyxati; 7 yoshga toʻlmagan bolalar uchun — tugʻilganlik haqida guvohnoma; I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar uchun — pensiya guvohnomasi; oddiy askar va serjant lavozimlarida muddatli xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilar uchun — chaqiriq boʻyicha harbiy xizmatni oʻtayotganligi yozilgan harbiy bilet; maktab oʻquvchilari, oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi va oliy oʻquv muassasasi talabalari uchun — tugʻilganlik haqida guvohnoma nusxasi yoki talabalik guvohnomasi yoxud tegishli oʻquv muassasasi rahbari tomonidan tasdiqlangan oʻquvchilar (talabalar) roʻyxati. 12. Agar tashrif buyuruvchi METHda joylashgan pul toʻlanadigan boshqa hududga kirmoqchi boʻlsa, u holda ulardan faqat birinchisi uchun haq olinadi. 13. METHda boʻlish uchun koʻrsatilgan pulli xizmatdan tushgan tushum va xarajatlar boʻyicha hisobotlar qonunchilikda belgilangan tartibda yuritiladi. 14. METHda boʻlish bilan bogʻliq holdagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi. 15. Mazkur Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javob beradilar.