Qimmatli kogʻozlar bozorida investitsiya vositachisining faoliyati toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2025-12-24)

Oʻzbekiston Respublikasining “Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida”gi va “Birja va birja faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunlari, shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 30-martdagi 126-sonli qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat raqobat qoʻmitasi huzuridagi Qimmatli qogʻozlar bozorini muvofiqlashtirish va rivojlantirish markazi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq buyuraman: 1. Qimmatli qogʻozlar bozorida investitsiya vositachisi faoliyati toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. 3. Ushbu buyruq kuchga kirgan kundan boshlab 1997-yil 25-martda Davlat mulki qoʻmitasi huzuridagi Qimmatli qogʻozlar bozori faoliyatini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi tomonidan tasdiqlangan Investitsiya vositachilari toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 326, 2-aprel 1997-yil), shuningdek 2000-yil 20-oktabrdagi 10-2000-sonli (10.11.2001-yildagi roʻyxat raqami 326-1), Davlat mulki qoʻmitasi huzuridagi Qimmatli qogʻozlar bozori faoliyatini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi tomonidan tasdiqlangan Investitsiya vositachilari toʻgʻrisidagi nizomga 1-sonli oʻzgartirish va qoʻshimchalar oʻz kuchini yoʻqotgan deb tan olinsin. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi “Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 8-iyundagi 285-sonli “Toshkent” Respublika fond birjasining samarali faoliyat koʻrsatishini va qimmatli qogʻozlar bozori infrastrukturasini rivojlantirish boʻyicha chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori bilan qimmatli qogʻozlar bozorida investitsiya vositachilarining faoliyatini tartibga soladi. 1. Mazkur Nizom maqsadlarida quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: investitsiya vositachisi — mijozning topshirigʻiga binoan, mijoz nomidan va uning hisobidan qimmatli qogʻozlarga doir bitimlar hamda operatsiyalarni amalga oshiruvchi qimmatli qogʻozlar bozorining professional ishtirokchisi; broker — fond birjasining aʼzosi boʻlgan, mijoz topshirigʻiga asosan va uning hisobidan birja bitimlari tuzuvchi investitsiya vositachisi; diler — fond birjasining aʼzosi boʻlgan oʻz nomidan va oʻz hisobidan birja bitimlari tuzuvchi investitsiya vositachisi; mijoz — qimmatli qogʻozlar bozorida investitsiya vositachisining xizmatlaridan foydalanuvchi deponent yoki boshqa shaxs; manfaatlar toʻqnashuvi – investitsiya vositachisi va (yoki) mexnat yoki fuqarolik-huquqiy shartnomasi asosida oʻz faoliyatini olib boruvchi uning ishchilari (bundan keyin — ishchilar), va investitsiya vositachisi mijozining oʻrtasidagi investitsiya vositachisi va (yoki) uning ishchilarining mijozga zarar keltiruvchi va mijoz uchun salbiy oqibatlarga olib keluvchi harakatlari (harakatsizligi) natijasidagi mulkiy va boshqa manfaatlarining toʻqnashuvi; qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi — Oʻzbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi. 11. Bank faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyaga ega tijorat banklari va sugʻurta faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyaga ega sugʻurtalovchilar qimmatli qogʻozlar bozorida investitsiya vositachisi sifatida professional faoliyatni amalga oshirish huquqiga ega. Bunda, tijorat banklari va sugʻurtalovchilar tomonidan qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshirish uchun alohida litsenziya olish talab qilinmaydi. 2. Investitsiya vositachisi qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshirishda: mijozlarning qimmatli qogʻozlarni sotib olish va sotishga buyurtma berish, oʻtkazish borasidagi topshiriqlarini vijdonan hamda ularning kelib tushishi tartibida bajarishi; mijozlarga shartnoma tuzish va ijro etish bilan bogʻliq barcha kerakli maʼlumotlarni yetkazishga, tuzilgan bitimlar va qilingan operatsiyalar boʻyicha mijozlarga hisobot berishi; manfaatlar toʻqnashuvida, shu jumladan dilerlik operatsiyalarini qoʻshib olib borish bilan bogʻliq boʻlgan holatlarda, mijozga nizo kelib chiqishi haqida darhol xabardor qilish va uni mijoz foydasiga hal qilish uchun barcha zarur choralarni koʻrishi; investitsiya vositachisi tomonidan tegishli topshiriq olinguniga qadar mijoz xabardor qilinmagan investitsiya vositachisi va uning mijozi oʻrtasida manfaatlar toʻqnashuvi natijasida yuzaga kelgan zararni oʻrnini qoplashi; mijozlar topshirigʻi asosidagi bitimlarni investitsiya vositachisining oʻz dilerlik operatsiyalariga nisbatan ustivor ravishda amalga oshirishi; mijozni qimmatli qogʻozlarga doir bitimlar va topshiriqlarni bilan bogʻliq tavakkalchiliklar haqida xabardor qilishi; mijozlarga qimmatli qogʻozlar savdosi tashkilotchilarining qoidalariga muvofiq, qimmatli qogʻozlarni mustaqil ravishda sotib olish va sotish imkonini berishi, bunda bitimlarning oqibatlari uchun investitsiya tavakkalchiliklari boʻyicha javobgarlik mijozlarning oʻzlariga yuklanadi; qimmatli qogʻozlarning uyushgan savdosida amalga oshiriladigan qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalarda, qimmatli qogʻozlar savdosining tashkilotchilari qoidalariga rioya qilishi; qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalarning ichki hisobini yuritish, shuningdek qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organining normativ-huquqiy hujjatlariga, oʻz tartib-taomillariga va qoidalariga muvofiq ichki nazoratni tashkil etishi va amalga oshirishi; oʻz mablagʻlarining miqdori qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi tomonidan belgilangan oʻz mablagʻlarini yetarli darajada boʻlishlik meyyoriga muvofiqligini taʼminlashi; xar bir mijozning qimmatli qogʻozlari va pul mablagʻlari hisobini yuritishi, qimmatli qogʻozlarga doir bitimlar va operatsiyalarni mijoz bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq amalga oshirishi kerak; nominal saqlovchi sifatida oʻz mijozlarining qimmatli qogʻozlari boʻyicha daromadlarni toʻliq va oʻz vaqtida, shu bilan birga qimmatli qogʻozlar muomaladan chiqarilganda nominal qiymatini olishda yordam koʻrsatishi kerak. 21. Investitsiya vositachilari emissiyaviy qimmatli qogʻozlarning joylashtirilmagan qismini sotib olish majburiyatini olib yoki olmagan xolda emitent nomidan emissiyaviy qimmatli qogʻozlarni sotish toʻgʻrisida shartnomalar tuzishi mumkin; 3. Qimmatli qogʻozlar bozorida investitsiya vositachisi sifatida professional faoliyatni amalga oshirishda: a) tegishli litsenziyasiz qimmatli qogʻozlarga doir bitimlarni tuzishi; b) mijozlar bilan ularning qonunchilik hujjatlarida belgilangan huquqlarini cheklovchi shartnomalar tuzishi; v) taqiqlangan bitimlar yoki qonun talablarining buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan bitimlarda ishtirok etishi; g) investitsiya vositachiga tegishli boʻlgan qimmatli qogʻozlarning qiymati toʻliq toʻlaguniga qadar ularga doir bitimlar tuzishi, bunda nettingdan foydalanish mustasno; d) mijozlarga qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilishdan daromadni kafolatlashi; e) mijozlarning qimmatli qogʻozlarini joylashtirish boʻyicha xizmatlar koʻrsatishi, agar qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi ushbu qimmatli qogʻozlarni emissiyasini toʻxtatgan boʻlsa; j) qimmatli qogʻozlar bozorida tegishli professional faoliyatni amalga oshirish uchun litsenziyaga ega boʻlmagan qimmatli qogʻozlar bozori ishtrokchilarining professional xizmatlaridan foydalangan holda qimmatli qogʻozlar bilan bitimlar tuzishi (qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyat bilan shugʻullanuvchi tijorat banklari va sugʻurtalovchi kompaniyalarning professional xizmatlaridan foydalanish holatlaridan tashqari); z) mijozlarning qimmatli qogʻozlar va investitsiya vositachining bank hisob-varaqasidagi mablagʻlaridan mijoz topshirigʻisiz ishlatish, bunda shartnomada maxsus qayd etilgan hollar mustasno; i) qimmatli qogʻozlar bozorida hiyla-nayrang ishlatishi, mahfiy va insayder axborotdan foydalanishi; k) qimmatli qogʻozlar va ularga doir narxlar toʻgʻrisida qasddan buzib koʻrsatilgan axborotni taqdim etish orqali qimmatli qogʻozlarni sotib olishga yoki sotishga undashi taqiqlanadi. 31. Mijozning talabiga binoan investitsiya vositachisi: a) davlat roʻyxatidan oʻtganligi toʻgʻrisidagi hujjatdan koʻchirma nusxasini; b) investitsiya vositachisi sifatida qimmatli qogʻozlar bozorida professinal faoliyatni amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyaning koʻchirma nusxasini; v) ustav fondi, oʻz mablagʻlari va zaxira fondi toʻgʻrisida axborotlarni; g) bitimlarni tuzish va boshqa xizmatlar uchun dilerlik (stavkalar) toʻlovi, komission mukofotlar va boshqa yigʻimlarning narxlari va toʻlovlarning miqdorini; d) mijoz oladigan qimmatli qogʻozlar chiqarilishining davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi axborotlarni; e) mijoz oladigan qimmatli qogʻozlarning emissiya risolasidagi axborotlarni, shuningdek ushbu qimmatli qogʻozlarning investor tomonidan maʼlumot taqdim etish toʻgʻrisida talab qoʻyilgan sanadan oldingi olti hafta davomidagi narxlari haqidagi maʼlumotlarni; j) qimmatli qogʻozlarga doir oʻz nomidan va mijoz hisobidan amalga oshirilgan bitimlarning natijalari boʻyicha hisobotni shartnomada kelishilgan muddatlar va shaklda taqdim etadi. 32. Investitsiya vositachisi qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organini ikki ish kuni ichida yozma shaklda: bir chorak davomida faqat bir emitentning qimmatli qogʻozlari bilan operatsiyalar amalga oshirilganligi toʻgʻrisida; bir emitentning qimmatli qogʻozlari bilan bir martalik operatsiya, agar bu operatsiya boʻyicha qimmatli qogʻozlarning soni mazkur qimmatli qogʻozlar umumiy sonining kamida 15 foizini tashkil etgan boʻlsa, xabardor qiladi. Investitsiya vositachisi Oʻzbekiston Respublikasining qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq boshqa axborotni ham oshkor qilishi shart. 33. Investitsiya vositachisi tomonidan investitsiya vositachisi sifatidagi faoliyatni toʻxtatib turish, tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan yoki u tugatilgan taqdirda, tegishli axborot qaror qabul qilingan paytdan eʼtiboran ikki ish kuni ichida ommaviy axborot vositalarida va fond birjasining rasmiy veb-saytida eʼlon qilinadi. Investitsiya vositachisi sifatida oʻz faoliyatini toʻxtatib turayotgan, tugatayotgan yoki tugatilayotgan investitsiya vositachisida hisobi yuritilayotgan qimmatli qogʻozlar mijozning qaroriga koʻra bir haftalik muddatda boshqa investitsiya vositachisiga oʻtkaziladi, bunday qaror mavjud boʻlmagan taqdirda esa, qimmatli qogʻozlarning egasi tanlagan investitsiya vositachisiga qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi tomonidan belgilangan muddatlarda keyinchalik oʻtkazish uchun Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysiga (faoliyatni toʻxtatib turish hollari bundan mustasno) oʻtkaziladi. Yuridik shaxsni — investitsiya vositachisini tugatish qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi mazkur bandda koʻrsatilgan harakatlar yakunlanganligini yozma ravishda tasdiqlaganidan keyingina amalga oshirilishi mumkin. 5. Broker mijozdan kuyidagi maʼlumotlarni taqdim etishni talab qilishga xaqli: a) qimmatli qogʻozlarni sotib olish boʻyicha bitim tuzishda mijozning toʻlov qobiliyati; b) qimmatli qogʻozlarning va ularga boʻlgan mulk huquqining mavjudligi — ularni sotish shartnomasini tuzishda; v) qimmatli qogʻozlarga uchinchi shaxslar oldida majburiyatlar yuklatilganligi yoki ushbu qimmatli qogʻozlar taqdim etadigan huquqlarning amalga oshirilishi toʻhtatilishi yoxud imkonsizligini keltirib chiqaruvchi emitentning moliyaviy-xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq mijozga maʼlum boʻlgan vaziyatlarning mavjudligi; g) mijozning layoqati – jismoniy shaxsning oʻz harakatlari bilan ega boʻlish va fuqarolik huquqlarini amalga oshirish, oʻzi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni toʻliq yoki qisman bajarish layoqati; d) mijozlar rahbarlarining vakolatlari — yuridik shaxslarning manfaatlarini ifodalash va ushbu yuridik shaxslar uchun huquqiy oqibatlarga olib keladigan harakatlarni amalga oshirishga qonuniy huquqqa egaligi; e) brokerlik xizmatlari orqali bitimni amalga oshirishni hohlagan mijozning hisobvaragʻida turgan qimmatli qogʻozlar uchun toʻliq toʻlovni. 6. Uzaytirish imkoniyati bilan bir yilga tuziladigan shartnoma asosida investitsiya vositachisi mijozlarga: mijozning nomidan va hisobidan brokerlik xizmatlarini; oʻz nomidan, lekin mijozning xisobidan brokerlik xizmatlarini; depozitar xizmatlar koʻrsatadi. Investitsiya vositachisi mijozga depo hisoblarini elektron shaklda va boshqa aloqa vositalari orqali ochishga, qimmatli qogʻozlarni sotib olish va sotish boʻicha buyurtmalarni qabul qilishga, shuningdek mijozlarga boshqa xizmatlar koʻrsatishga haqli; Broker, topshiriqni boshqa shaxsga oʻtkazilishi xollaridan tashqari (ishonib topshirish), unga berilgan topshiriqni shaxsan bajaradi. Brokerlarga bitimni amalga oshirishni ishonib topshirish faqat brokerlar uchun amal qiladi. 7. Brokerlik xizmatlarini amalga oshirish jarayonida, investitsiya vositachisi mijoz bilan tuzilgan shartnomaga asosan uyushgan savdolarda qimmatli qogʻozlarni sotib olishi va sotishi uchun oʻz mijozlariga pul mablagʻlari va qimmatli qogʻozlar koʻrinishidagi karzni berishi mumkin. 71. Broker mijoz tomonidan unga berilgan pul mablagʻlarini oʻz manfaatlari yoʻlida ishlatishga haqli, agarda bu koʻrsatilgan mablagʻlar evaziga uning topshiriqlarini bajarishni yoki mijozning talabiga binoan ularni qaytarishni kafolatlovchi, mijoz bilan tuzilgan shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa. 72. Brokerga pul mablagʻlarini oʻz manfaatlari yoʻlida ishlatish huquqini bergan mijozlarning pul mablagʻlari, shunday huquqni bermagan mijozlarning pul mablagʻlari turgan xisobvaraq (hisobvaraqlar)dan alohida hisobvaraq (xisobvaraqlar)da turishi kerak. Broker oʻz mablagʻlarini ushbu xisobga oʻtkazishi mumkin emas, qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ularni mijozlarga qaytarib berish va (yoki) mijozlarga qarz berish xollari bundan mustasno. 73. Investitsiya vositachisi mijoz-norezident bilan tuzilgan shartnomaga asosan, qimmatli qogʻozlarni sotib olish (sotish)da mijoz-norezidentning nomidan va hisobidan xorijiy valyutalarni sotib olish (sotish) uchun tijorat banklariga buyurtmalar topshirishga haqli. 8. Mijoz bilan tuziladigan shartnomada broker quyidagi barcha shartlarni nazarda tutishi kerak: a) shartnoma turi; b) xizmat turi — qimmatli qogʻozlarni sotib olish yoki sotish, qimmatli qogʻozlarga boʻlgan huquqlarni hisobga olish, shunigdek, mijozning talabiga koʻra brokerning vakolatiga kiradigan boshqa qoʻshimcha xizmatlar; g) qimmatli qogʻozlar bilan bitimlar va operatsiyalarga doir huquq va majburiyatlarini oʻz zimmasiga olish boʻyicha mijoz majburiyatlari; d) qimmatli qogʻozlarni oʻtkazish va ularni toʻlash muddati va usuli; e) investitsiya vositachisiga vositachilik haqqining miqdori va uni toʻlash muddatlari; j) tomonlar javobgarligi. 9. Tomonlar zarur deb hisoblagan shartnomaning boshqa shartlari tomonlarning ixtiyeriga koʻra belgilanadi. 10. Mijozning koʻrsatmasi boʻyicha bir nechta bitimlarni bajarish yoki bir nechta yuridik harakatlarni amalga oshirishda tomonlar pul mablagʻlarini yoki qimmatli qogʻozlarni mijoz tomonidan shartnoma boʻyicha majburiyatlarini toʻliq bajarmagunga qadar vaqtinchalik brokerning xisoblarida saqlab turishi shartnomada koʻrsatilgan boʻlishi mumkin. 12. Broker: a) agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, mijozlarning birinchi talabi boʻyicha topshiriqlar bajarilish xolati xaqida barcha maʼlumotlarni berishga; b) agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, bitim tuzilgandan soʻng darhol mijozga, mijoz koʻrsatmasi boʻyicha qimmatli qogʻozlar oldi-sotdisini tasdiqlovchi shartnoma nusxalarini yoki boshqa hujjatlarni yuborishga, tuzilgan bitimlar shartlari haqida maʼlumot berishga; v) agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlmasa, koʻrsatmani bajarish uchun tuzilgan bitimlar boʻyicha barcha olinganlarni mijozga kechiktirmasdan yuborishga; g) qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organining normativ-huquqiy hujjatlari talablariga muvofiq mijozlarning qimmatli qogʻozlarini va pul mablagʻlarini saklanishini va aloxida hisobini taʼminlashga, amalga oshirilgan operatsiyalar boʻyicha mijozga ushbu mijoz uchun tayyorlangan davriy xisobdorlikni, mijozning xisobidagi pul mablagʻlari va qimmatli qogʻozlarning harakati (komissiya miqdori va brokerning boshqa mukofotlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarini oʻz ichiga olgan) koʻchirmalarni va boshqa hujjatlarni qonunchilik va tuzilgan shartnomaga muvofiq taqdimga etishga; d) nominal saqlovida boʻlgan qimmatli qogʻozlar egalari — mijozlarga qimmatli qogʻozlarga boʻlgan huquqlarni amalga oshirish uchun, qimatli qogʻozlar emitenti yoki uning agenti tomonidan taqdim etilgan, maʼlumot va hujjatlarni taqdim etishga; e) xar bir mijozning pul mablagʻlari hisobini yuritish, shartnomada koʻrsatilgan asoslarga muvofiq va faqat mijoz koʻrsatmasi boʻyicha bitimlar tuzish va operatsiyalarni amalga oshirish, tuzilgan bitimlar va qilingan operatsiyalar toʻgʻrisida xisobot berishga majbur. j) depozitar tizimdagi oʻz mijozlari toʻgʻrisidagi malumotlarni dolzarblashtirish, shuningdek uch yil va undan ortiq vaqt mobaynida aloqaga ega boʻlmagan mijozlar bilan oʻzaro munosabatlarni oʻrnatish choralarini koʻrishga majbur. 13. Dilerlik faoliyatini amalga oshirayotgan investitsiya vositachisi qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimi tuzishda oʻz majburiyatlarini vijdonan bajarishi lozim; 14 Oldi-sotdi bitimini tuzayotgan investitsiya vositachisi (diler) oʻz nomidan va oʻz mablagʻlari xisobidan qimmatli qogʻozlarni sotib olish va (yoki) sotish narxlarini ommaviy ravishda eʼlon qilish yoʻli orqali ularning eʼlon qilingan narxlari boʻyicha sotib olish yoki sotish majburiyati bilan: a) qimmatli qogʻozlarni sotib olishga va sotishga buyurtmalarni savdolar tizimida har kuni eʼlon qilishga; b) oldin eʼlon qilingan narxlar va qimmatli qogʻozlar soniga muvofiq, qimmatli qogʻozlarni sotib olish yoki sotish taklifi bilan murojat qilgan shaxslar bilan bitim tuzish va bunday operatsiyalarni amalga oshirishdan bosh tortmaslikka majburdir. 15. Diller oʻzining veb-saytida va savdolar tashkilotchisining veb-saytida sotib olinayotgan va (yoki) sotilayotgan qimmatli qogʻozlarning minimal va maksimal sonini eʼlon qilishga haqli. 16. Investitsiya vositachisining qimmatli qogʻozlar bozoridagi faoliyati ustidan nazorat qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi tomonidan amalga oshiriladi. 17. Investitsiya vositachisi mazkur Nizom talablariga amal qilmaganligi uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladi.