Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashda yuzaga keladigan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash hamda tasdiqlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2026-07-31)

Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashda yuzaga keladigan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash va tasdiqlashni tashkil etish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashda yuzaga keladigan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash hamda tasdiqlash tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin: elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashda yuzaga keladigan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash; hisob-kitoblarni kelishish va texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini tasdiqlash; vakolatli organlar va ularning javobgarligini belgilash; texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlariga amal qilinishi yuzasidan monitoring qilish va tasdiqlangan meʼyorlarni qayta koʻrib chiqish. 3. Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi Adliya vazirligi bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni uch oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin. 4. Ushbu qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — iqtisodiyot va moliya vaziri J.A. Qoʻchqorov, energetika vaziri J.T. Mirzamahmudov hamda Energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligi direktori Sh.X. Xodjayev zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu Nizom elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashdagi texnologik sarfning (keyingi oʻrinlarda — texnologik sarf) ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash hamda tasdiqlash tartib-tamoyillarini belgilaydi. 2. Ushbu Nizomga asosan belgilangan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash metodikasi (keyingi oʻrinlarda — Metodika) ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash operatorlarining, shuningdek, isteʼmolchilarning elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari uchun tatbiq etiladi. 3. Ushbu Nizomga asosan: texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari tegishliligi boʻyicha elektr tarmogʻining egasi, yaʼni elektr stansiyasi operatori, uzatish tizimi operatori va tegishli hududlar boʻyicha taqsimlash tizimi operatorlari tomonidan hisob-kitob qilinadi; birlamchi maʼlumotlar Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasining (keyingi oʻrinlarda — Oʻzenergoinspeksiya) hududiy boshqarmalari tomonidan koʻrib chiqiladi va kelishiladi; hisob-kitoblar Energetika vazirligi tomonidan koʻrib chiqiladi hamda kelishiladi; kelishilgan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari Energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligi (keyingi oʻrinlarda — Energetika bozori regulatori) tomonidan tasdiqlanadi. 4. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashdagi texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorini hisoblash, kelishish hamda tasdiqlash sxemasi ushbu Nizomga 1-ilovaga muvofiq amalga oshiriladi. 5. Oʻzenergoinspeksiya doimiy ravishda texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlariga rioya etilishi, ushbu meʼyorlarni hisob-kitob qilishda foydalanilgan birlamchi maʼlumotlarning haqqoniyligi hamda hisob-kitoblar ushbu Nizomga muvofiq amalga oshirilgani yuzasidan davlat nazoratini olib boradi. 6. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari har bir elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash tizimlari obyektlari uchun alohida kuchlanish darajalari boʻyicha hisob-kitob qilinadi. Bunda: yuqori kuchlanish — 110 kV va undan yuqori (220 kV va 500 kV kuchlanish darajalari uchun alohida) kuchlanish darajasi; oʻrta kuchlanish — 1 — 35 kV kuchlanish darajasi; past kuchlanish — 1 kV gacha kuchlanish darajasi. 7. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: kuch transformatorlaridagi yoʻqotishlar — kuch transformatorida elektr energiyasini transformatsiya qilish jarayonida sodir boʻladigan fizik jarayonlarning oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib yuzaga keladigan, transformatorning konstruksiyasi, ishlash sharoiti va yuklama rejimlariga bogʻliq boʻlgan elektr energiyasi yoʻqotishlari boʻlib, ular salt yurish yoʻqotishlari va yuklama yoʻqotishlaridan tashkil topadi; salt yurish yoʻqotishlari — elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlari kuchlanish berilgan (tarmoqqa ulangan), lekin yuklamasiz holatida (hech qanday yuklama ulanmagan holda) sodir boʻladigan elektr energiyasi yoʻqotishlari; tayanch davr — hisob davridan avvalgi mos davr (yil); texnologik sarf — elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va isteʼmol qilish jarayonida ishtirok etadigan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlarida uskunalarning texnik tavsiflari va ishlash rejimlariga bogʻliq holda ulardagi fizik jarayonlarga sarflanadigan texnik yoʻqotishlar, hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar hamda transformator va (yoki) podstansiyalarining oʻz ehtiyojlari uchun sarflaydigan elektr energiyasi hajmining yigʻindisi; texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyori — texnologik sarf uchun belgilanadigan ruxsat etilgan meʼyor foizlarda ifodalanadi) boʻlib, belgilangan hisobot davridagi texnologik sarfning tarmoq orqali uzatilgan (yoki qabul qilingan) elektr energiyasi hajmiga nisbatining foizdagi miqdori; uzoq muddatli tartibga solish davri — bir yildan ortiq muddatni oʻz ichiga olgan, tegishli rivojlantirish dasturlari (strategiyalar, konsepsiyalar) ishlab chiqiladigan davr; elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari — elektr energiyasini uzatish va yetkazib berish uchun moʻljallangan elektr tarmoqlari (havo yoki kabel tarmoqlari), transformator podstansiyalari, taqsimlash punktlari; elektr tojlanish — yuqori kuchlanishli elektr maydoni taʼsirida elektr tarmoqlari, izolyatorlar, elektrodlar va boshqa elektr jihozlari atrofida gaz (atrofdagi havo yoki boshqa gaz muhiti) ionlanishi natijasida yuzaga keladigan elektr razryadi; yuklama yoʻqotishlari — elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlarida elektr toki oqishi (yuklama boʻlganda) natijasida oʻtkazgichlarning qarshiligi va magnit maydon taʼsiri orqali yuzaga keladigan elektr energiyasi yoʻqotishlari; hisob davri — texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari hisoblanadigan davr (kelgusi kalendar yil); hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar — elektr energiyasini hisobga olish tizimiga kiritilgan oʻlchash elementlarining (tok va kuchlanish transformatorlari, hisoblagichlar va boshqalar) texnik xususiyatlari, aniqlik darajasi va ish rejimidan kelib chiqadigan elektr energiyasi yoʻqotishlari. 8. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashda texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash ushbu Nizomga 2-ilovaga muvofiq amalga oshiriladi. Texnologik sarfning tuzilmasi ushbu Nizomga 3-ilovada, taqsimlash tizimlari uchun texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini asoslovchi maʼlumotlar 4-ilovada, uzatish tizimi uchun texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini asoslovchi maʼlumotlar 5-ilovada keltirilgan namunaviy shakllarga muvofiq tegishli tizim operatori tomonidan shakllantiriladi va Energetika vazirligiga taqdim etiladi. 9. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari hisob davri yoki uzoq muddatli tartibga solish davri uchun ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi. 10. Elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlaridagi texnologik sarf quyidagilardan iborat: elektr energiyasining texnik yoʻqotishlari; elektr energiyasining oʻz ehtiyojlari uchun sarfi; hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar. 11. Texnik yoʻqotishlar Metodikaga asosan hisob-kitob qilinib, uzatilayotgan quvvatga bogʻliq boʻlmagan shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar (keyingi oʻrinlarda — shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar) hamda uzatilayotgan quvvatga bogʻliq boʻlgan yuklama yoʻqotishlaridan (keyingi oʻrinlarda — yuklama yoʻqotishlari) iborat boʻladi: a) shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar (salt ishlash yoʻqotishlari) quyidagilarni oʻz ichiga oladi: kuch transformatorlaridagi yoʻqotishlar; reaktiv quvvat kompensatsiyasi qurilmalaridagi yoʻqotishlar; oʻlchash transformatorlari va yuqori chastotali aloqa vosita (qurilma)laridagi yoʻqotishlar; kabel tarmoqlarining izolyatsiyalaridagi yoʻqotishlar; elektr tojlanishidagi yoʻqotishlar; elektr tarmoqlari izolyatorlarining sirtlarida elektr tokining sizib chiqishi (sirqishi) natijasida yuzaga keladigan yoʻqotishlar; b) yuklama yoʻqotishlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: havo va kabel tarmoqlaridagi yoʻqotishlar; kuch va oshiruvchi transformatorlardagi yoʻqotishlar; tok va kuchlanishni oʻlchash transformatorlaridagi yoʻqotishlar; yuqori chastotali rezistorlardagi yoʻqotishlar; tokni cheklovchi reaktorlardagi yoʻqotishlar; oʻzgartirgich qurilmalardagi yoʻqotishlar; reaktiv quvvatni kompensatsiyalovchi qurilmalardagi yoʻqotishlar. 12. Oʻz ehtiyoji uchun elektr energiyasi isteʼmoli elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlarining toʻgʻri ishlashini taʼminlovchi va ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarning ish sharoitlarini taʼminlash uchun sarflanadigan elektr energiyasi miqdori quyidagilardan iborat: kuch transformatorlari va avtotransformatorlarni sovitish uchun elektr energiyasi sarfi; podstansiya binolarini yoritish, isitish, sovitish va havo almashtirish hamda issiq va (yoki) sovuq suv bilan taʼminlash uchun elektr energiyasi sarfi; podstansiya hududini yoritish uchun elektr energiyasi sarfi; akkumulyator batareyalarini zaryadlovchi qurilmalarning ekspluatatsiyasi bilan bogʻliq boʻlgan qurilmalarning ishlashini taʼminlash uchun elektr energiyasi sarfi; podstansiyalardagi operatsion zanjirlar va boshqaruv zanjirlarining ishlashini taʼminlash uchun elektr energiyasi sarfi; komplekt taqsimlash qurilmalari yacheykalarida hamda tashqarida oʻrnatilgan rele himoyasi shkaflarida havo almashtirish, sovitish va isitish uchun elektr energiyasi sarfi; oʻchirgichlar va yuritmalar baklarini isitish uchun elektr energiyasi sarfi; ajratkichlar va qisqa tutashtirgichlar yuritmalarini isitish uchun elektr energiyasi sarfi; transformatorlar va moy baklarining yuklama ostida kuchlanishni rostlash uskunalarining yuritmalarini isitish uchun elektr energiyasi sarfi; ajratkichlarning yuritmalarini isitish uchun elektr energiyasi sarfi; aloqa kanallari, texnologiyalari orqali hisobga olish maʼlumotlarini yigʻish, qayta ishlash, uzatish uchun foydalaniladigan elektr energiyasini hisobga olishning ikkilamchi zanjirida ishtirok etadigan uskuna va vositalarning ishlashi, ularda yoritish va (yoki) isitish, havo almashtirish, sovitish uchun elektr energiyasi sarfi; oʻchirgichlarni boshqarish shkaflari va agregatlar shkaflarini isitish uchun elektr energiyasi sarfi; kompressorlarning ishlashi uchun elektr energiyasi sarfi; havo yigʻuvchi qurilmalarni isitish uchun elektr energiyasi sarfi; sinxron kompensatorlar va boshqa yordamchi qurilmalarda elektr energiyasi isteʼmoli; ekspluatatsiya jarayonida bajarilgan taʼmirlash ishlarida foydalanilgan elektr energiyasi isteʼmoli; turli nasoslar, distillyatorlar, kichik stanoklar va qurilmalarning elektr energiyasi isteʼmoli; dispetcherlik boshqaruvi va maʼlumotlarni yigʻish dasturiy-apparat kompleksi tizimiga kiritilgan aloqa vositalari va uskunalarining elektr energiyasi isteʼmoli. Oʻz ehtiyojlari uchun sarflanadigan elektr energiyasi miqdori nomenklaturaga asosan va tayanch davr maʼlumotlarini inobatga olgan holda hisoblab chiqiladi. Oʻz ehtiyojlari nomenklaturasi har bir elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlari uchun ishlab chiqiladi va tarmoqning tegishli operatori tomonidan tasdiqlanadi. Oʻz ehtiyojlari nomenklaturasiga xoʻjalik ehtiyojlari uchun elektr energiyasini sarflaydigan elementlar kiritilishi taqiqlanadi. Oʻz ehtiyojlari uchun amalda sarflangan elektr energiyasining hajmi hisobga olish uskunalari koʻrsatkichlari boʻyicha aniqlanadi. Hisobga olish uskunalari mavjud boʻlmagan yoki hisobga olish maʼlumotlari qayd etilmagan taqdirda, oʻz ehtiyojlari uchun sarf nomenklatura asosida hisoblanadi. 13. Hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorining 5 foizidan oshmasligi kerak. Hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar Metodikaga asosan hisob-kitob qilinadi. 14. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorini hisob-kitob qilish uchun birlamchi maʼlumotlar (keyingi oʻrinlarda — birlamchi maʼlumotlar) tegishliligi boʻyicha elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektining egasi, yaʼni elektr stansiyasi operatori, uzatish tizimi operatori yoki taqsimlash tizimi operatorlari tomonidan har bir obyekt uchun toʻliq hajmlarda shakllantirilishi shart. Birlamchi maʼlumotlar tayanch davri va hisob davri uchun va (yoki) tegishliligi boʻyicha uzoq muddatli tartibga solish davri uchun shakllantiriladi. 15. Birlamchi maʼlumotlar quyidagilardan tashkil topadi: obyekt toʻgʻrisida umumiy maʼlumot; elektr energiyasining balans koʻrsatkichlari (umumiy, hududlar va kuchlanish darajalari kesimida); kuchlanish darajalari boʻyicha elektr energiyasi balansining tuzilishi; tayanch davridagi elektr energiyasi oqimlarining tuzilishi; investitsiya va ishlab chiqarish dasturlari hamda elektr energiyasini tejash chora-tadbirlariga muvofiq transformatorlar sonining oʻzgarishini hisobga olgan holda transformatorlar soni, turi va oʻrnatilgan quvvati; investitsiya va ishlab chiqarish dasturlari hamda elektr energiyasini tejash chora-tadbirlariga muvofiq elektr tarmoqlari uzunligining oʻzgarishini hisobga olgan holda elektr tarmoqlarining turlari boʻyicha uzunligi; reaktiv quvvatni kompensatsiyalovchi qurilmalarning soni, turi va quvvati; havo va kabel tarmoqlari va shinalarning uzunligi (zanjirlar boʻyicha); texnologik sarfning tuzilishi; texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini tasdiqlash uchun asosiy koʻrsatkichlarning dinamikasi; oʻlchov transformatorlari va hisobga olish tizimlari haqida maʼlumotlar. 16. Hisob-kitoblarning aniq va batafsil boʻlishi uchun elektr uskuna va qurilmalari ishlab chiqaruvchilarining (zavod) maʼlumotlari va uslubiy qoʻllanmalaridan foydalaniladi. 17. Hisob davri uchun texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash uchun birlamchi maʼlumotlar har yili 1-sentabrga qadar shakllantiriladi va Oʻzenergoinspeksiyaning tegishli hududiy boshqarmalariga kelishish uchun kiritiladi. Oʻzenergoinspeksiyaning tegishli hududiy boshqarmalari har yili 10-sentabrga qadar birlamchi maʼlumotlarni koʻrib chiqadi va kelishadi. 18. Shakllantirilgan birlamchi maʼlumotlarning haqqoniyligi uchun elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyekti egasi (elektr stansiyasi operatori, uzatish tizimi operatori va taqsimlash tizimi operatorlari) javobgar hisoblanadi. 19. Hisob davri uchun texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisob-kitob qilishdan avval ushbu davr uchun texnologik sarfning mutlaq (absolyut) hajmi (kW·h) hisoblab chiqiladi. Hisob davri uchun texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblashda elektr tarmoqlarining amaldagi yuklanishi toʻgʻrisida tayanch davrdagi maʼlumotlar (elektr energiyasi oqimi va quvvati taqsimlanishi sxemasining oʻzgarishi haqidagi maʼlumotlardan) va hisob davri uchun elektr energiyasi balansining prognoz maʼlumotlaridan foydalaniladi. 20. Hisob davri uchun texnologik sarf kuchlanish darajalariga koʻra elektr tarmoqlari boʻyicha, shuningdek, shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar, yuklama yoʻqotishlari hamda hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklar bilan bogʻliq yoʻqotishlari boʻyicha alohida va umumiy shaklda hisoblab chiqiladi. 21. Shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar ularning tayanch davrdagi hisob-kitoblari natijalari boʻyicha olinib, hisob davrida elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari tarkibining oʻzgarishini hisobga olgan holda (agar oʻzgargan boʻlsa) oʻzgartirishlar kiritiladi. 22. Hisob davri uchun yuklama yoʻqotishlari tayanch davridagi yuklama yoʻqotishlari asosida, hisob davrida elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlarining, shu jumladan, taqsimlash va uzatish tizimlarining tuzilmaviy oʻzgarishlari, tayanch davrining yuklama yoʻqotishlarini hisoblashda inobatga olinmagan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari balansga qabul qilingan boʻlsa, ushbu obyektlarda hisob davri uchun elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari qoʻshib hisoblanadi. 23. Hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklar bilan bogʻliq yoʻqotishlari elektr energiyasini hisobga olishda ishtirok etadigan barcha hisobga olish tizimlari maʼlumotlari asosida Metodikaga asosan hisoblab chiqiladi. Hisobga olish tizimiga kiritilgan elementlarning aniqlik sinfi qonunchilik va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga mos boʻlishi shart. Agar aniqlik sinfi mos boʻlmasa, hisob-kitob uchun aniqlik sinfining ruxsat etilgan eng past chegarasi qabul qilinadi. 24. Tayanch davr uchun texnologik sarf quyidagi tartibda aniqlanadi: kuchlanishning har bir darajasida elektr energiyasini tarmoqqa qabul qilish, tarmoqdan uzatish va yetkazib berish (taqsimlash) qiymatlariga koʻra (qoʻshni kuchlanish tarmogʻidan elektr energiyasini qabul qilishni hisobga olgan holda); umumiy va kuchlanish darajalari boʻyicha elektr energiyasining shartli ravishda doimiy yoʻqotishlari, kuchlanish darajasi boʻyicha elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari, elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari sababli yuzaga keladigan elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblash orqali. 25. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari hisob davri va uzoq muddatli tartibga solish davri uchun umumiy va kuchlanish darajalari boʻyicha quyidagi tartibda hisoblanadi: a) hisob davri uchun har yili 1-oktabrga qadar: tarmoq kuchlanishining har bir darajasida elektr energiyasini tarmoqqa qabul qilish, tarmoqdan uzatish va tarmoqqa yetkazib berishning rejalashtirilgan (prognoz) qiymatlari aniqlanadi; hisob davrida rejalashtirilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish natijasida elektr uskuna (qurilma)lar tarkibidagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda, elektr energiyasini tejash hamda investitsiya va ishlab chiqarish dasturlariga muvofiq tarmoqlarning elektr sxemalari shakllantiriladi; prognoz (kutilayotgan) yuklamalar tayanch davriga nisbatan hisob davridagi balansning tarkibiy qismlarining oʻzgarishining prognoz dinamikasini hisobga olgan holda va (yoki) isteʼmolchilar tomonidan buyurtma qilingan elektr energiyasi hajmini hisobga olgan holda aniqlanadi; hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklaridan kelib chiqadigan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari hisob-kitob qilinib, kuchlanish darajalari boʻyicha taqsimlanadi. b) uzoq muddatli hisob davri uchun rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish muddatlariga muvofiq ravishda: texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari uzoq muddatli tartibga solish davrining birinchi yilidagi ruxsat etilgan meʼyoriy sarfni hisoblash natijalari asosida har bir yil uchun alohida belgilanadi; uzoq muddatli hisob davrining ikkinchi va keyingi yillarida texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorining hisob-kitobi elektr tarmogʻining amaldagi yuklamalarining oʻzgarishi hamda tizimlarni rivojlantirish rejalarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. 26. Hisob-kitob natijalari texnologik sarfni monitoring va tahlil qilishdagi asoslovchi hujjatlarning bir qismi sifatida taqdim etib boriladi. 27. Elektr energiyasi yagona elektr energetika tizimidan tranzit boʻyicha isteʼmolchining elektr tarmogʻi orqali uzatish yoki taqsimlash tizimiga, subisteʼmolchilarga uzatilganda, isteʼmolchi tarmoqlaridagi elektr energiyasi texnologik sarfining bir qismi, isteʼmolchining elektr tarmogʻiga kelib tushgan elektr energiyasining umumiy miqdoriga nisbatan tegishli tizim operatorining elektr tarmogʻiga isteʼmolchi tomonidan uzatilgan elektr energiyasi miqdoriga mutanosib ravishda, uning elektr tarmoqlaridagi texnologik sarflarga oʻtkaziladi. Bunda isteʼmolchi tarmogʻining tranzit uzatishda qatnashgan qismi boʻylab elektr energiyasini uzatishdagi texnologik sarfning yagona elektr energetikasi tizimiga tegishli qismi Metodikaga asosan hisoblanadi va tegishli tizim operatorining texnologik yoʻqotishlarining mutlaq (absolyut) miqdoriga qoʻshib hisoblanadi. 28. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari, uning hisob-kitoblarini amalga oshirishda foydalanilgan birlamchi maʼlumotlarning toʻgʻriligi va hisob-kitoblar meʼyoriy hujjatlar talablariga asosan amalga oshirilganini tekshirish va kelishish hamda elektr energiyasi ishlab chiqarish va isteʼmol qilish balansining prognoz koʻrsatkichlarini shakllantirish uchun har yili 1-oktabrga qadar Energetika vazirligiga taqdim etiladi. Bunda: a) taqsimlash tizimi operatorlarining va elektr stansiyalari operatorlarining hisob-kitoblari tegishliligi boʻyicha “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ, “Issiqlik elektr stansiyalari” AJ va “Oʻzbekgidroenergo” AJlar tomonidan (xususiy elektr energetikasi korxonalari bundan mustasno) umumlashtirilgan holda Energetika vazirligiga kiritiladi; b) hisob-kitoblarni tasdiqlovchi hujjatlar kelishish va tasdiqlash uchun elektron shaklda va rahbariyat tomonidan tasdiqlangan shaklda quyidagilarni oʻz ichiga olgan (ilova qilingan) holda taqdim etiladi: tushuntirish xati; hisob-kitoblarni amalga oshirishda foydalanilgan birlamchi maʼlumotlar; amalga oshirilgan hisob-kitoblar (ularni dasturiy taʼminot yordamida tahlil qilish imkonini beradigan darajada boʻlishi lozim); jadval shaklidagi hisob-kitoblar (dasturiy taʼminot mavjud boʻlmasa); hisob-kitob natijalari kiritilgan hisoblash sxemalari (har bir uzellar uchun kuchlanish darajalari boʻyicha har bir uchastkadagi elektr energiyasi va aktiv quvvat oqimlari haqida); har bir hisoblash sxemasiga hisob-kitoblar bilan birga alohida jadvallar; hisob va tayanch davrlari uchun texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash natijalari; hisob davri uchun texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari qiymatlarini asoslovchi tushuntirish xati; tayanch va hisob davrlari uchun elektr energiyasining balansi (prognozi) va yoʻqotishlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; birlamchi maʼlumotlar toʻgʻrisida buxgalteriya hisoboti va oxirgi marta amalga oshirilgan xatlov hisoboti (xatlovdan soʻng foydalanishga qabul qilingan yoki foydalanishdan chiqarilgan qurilma yoki uskunalar dalolatnomasi); hisob-kitoblarda foydalaniladigan va elektr energiyasi sarfini hisoblashda qoʻllanadigan usullarga mos keladigan tayanch davri parametrlarining oʻlchash natijalari (uzatiladigan quvvat, yuklamalar, kuchlanish darajasi, quvvat koeffitsiyentlari); elektr energiyasini tejash dasturi (chora-tadbirlari); rivojlantirish (investitsiya) dasturi (qisqa yoki uzoq muddatli rivojlantirish strategiyalari); ishlab chiqarish dasturi (elektr energiyasini tejash dasturi va investitsiya dasturi mavjud boʻlmagan taqdirda taqdim etiladi). 29. Energetika vazirligi har yili 1-noyabrga qadar texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini kelishadi va tasdiqlash uchun Energetika bozori regulatoriga kiritadi. Kelgusi yil uchun elektr energiyasi ishlab chiqarish va isteʼmol qilish balansining prognoz koʻrsatkichlari ushbu hisob-kitoblar asosida shakllantiriladi. 30. Texnologik sarfni hisoblash uchun foydalanilgan dasturiy taʼminot ushbu Nizomda belgilangan yoʻqotishlarning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash usullariga mos kelishi talab etiladi. 31. Qoʻshimcha ravishda tushuntirish xatida texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblash uchun foydalaniladigan dasturlar (dastur nomi, ishlab chiquvchining nomi, ishlatilgan versiyaning raqami va ishlab chiqilgan yili) toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlishi kerak. 32. Energetika bozori regulatori tomonidan har yili 15-noyabrga qadar texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari tasdiqlanadi hamda Energetika vazirligi va elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari egalariga ijro uchun, Oʻzenergoinspeksiyaga ushbu meʼyorlarga rioya etilishi ustidan monitoring qilish va davlat nazoratini amalga oshirish uchun yuboriladi. 33. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlariga rioya etilishi, texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisob-kitob qilishda foydalanilgan birlamchi maʼlumotlar haqqoniyligi va hisob-kitoblarning ushbu Nizom va boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshirilgani yuzasidan doimiy ravishda Oʻzenergoinspeksiya tomonidan monitoring (tahlil) qilinib, qonunchilikka muvofiq oʻrganish va tekshiruvlar oʻtkazib boriladi va tegishli choralar koʻriladi. Hisob-kitoblarni tasdiqlovchi hujjatlar texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlariga rioya etilishini monitoring qilish jarayonida elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari egalari tomonidan vakolatli respublika ijro etuvchi hokimiyati organlariga taqdim etilishi shart. 34. Elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari egalari texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlariga rioya etilishi va uning amaldagi hajmlari yuzasidan oylik hisobotlarni shakllantiradi va Energetika vazirligi hamda Oʻzenergoinspeksiyaga kiritib boradi. Umumlashtirilgan oylik hisobotlar Energetika vazirligi tomonidan Energetika bozori regulatoriga bozor munosabatlari, narxlar va tariflarni tartibga solishda foydalanish uchun kiritiladi. 35. Har yili 15-yanvarga qadar elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari egalari tomonidan yil yakuni boʻyicha quyidagilarni oʻz ichiga olgan batafsil hisobot Energetika vazirligiga taqdim etiladi: texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari va uning amaldagi hajmlari yuzasidan oylar kesimidagi maʼlumot; amaldagi koʻrsatkichlarning ruxsat etilgan meʼyorlardan oshgani yoki kamaygani sabablarining batafsil tavsifi; kuzatilgan hodisalar (avariyalar, uzilishlar, ob-havo va boshqalar); elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlarining eskirish darajalari. 36. Energetika vazirligi va Oʻzenergoinspeksiya birgalikda hisobot yili yakuni boʻyicha yagona elektr energetikasi tizimi boʻyicha texnologik sarfning ruxsat etilgan meyoʼrlariga rioya etilishi hamda tahlili yuzasidan yillik umumlashtirilgan hisobotni shakllantiradi va har yili 30-yanvarga qadar bozor munosabatlari, narxlar va tariflarni tartibga solishda foydalanish uchun Energetika bozori regulatoriga kiritib boradi. 37. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlariga rioya etilishi yuzasidan oʻtkazilgan monitoring (tahlil) natijalari va ishlab chiqarish koʻrsatkichlari (amaldagi yoki prognoz koʻrsatkichlarining) oʻzgarishi hamda iqlim sharoitlaridan kelib chiqib, tasdiqlangan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini qayta koʻrib chiqish va tuzatishlar (korrektirovka) kiritishga quyidagi holatlarda ruxsat etiladi: elektr energiyasi balansi koʻrsatkichlarining prognoz va (yoki) amaldagi koʻrsatkichlari, shuningdek, tarmoqqa uzatilgan (qabul qilingan) elektr energiyasi hajmi texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisob-kitob qilishda foydalanilgan hajmidan 5 foizdan koʻproqqa farq qilsa; uskuna va qurilmalarning haqiqiy hajmi (transformatorlarning umumiy oʻrnatilgan quvvati (soni) va elektr tarmoqlarining umumiy uzunligi) texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisob-kitob qilishda foydalanilgan hajmidan 5 foizdan koʻproqqa farq qilsa; uzoq muddatli tartibga solish davrida foydalanilgan elektr energiyasi balansi koʻrsatkichlari yoki uskuna va qurilmalarning hajmi (transformatorlarning umumiy oʻrnatilgan quvvati (soni) va elektr tarmoqlarining umumiy uzunligi) rivojlantirish dasturlari (strategiya va konsepsiyalar) asosida yoki ularning yangilanishi natijasida texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisob-kitob qilishda foydalanilgan hajmlardan 5 foizdan koʻproqqa farq qilsa; elektr uzatish tarmoqlari xoʻjaligi obyektlaridagi oʻtkazgichlarda (simlar), elektr tojlanish va havo elektr uzatish tarmoqlari izolyatorlaridagi sizib chiqish (sirqish) toklari natijasida hosil boʻladigan texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlarini hisoblashda foydalanilgan ob-havo sharoitlarining amaldagi koʻrsatkichlardan keskin oʻzgargani kuzatilgani toʻgʻrisida Oʻzgidromet agentligining asoslovchi hujjatlari mavjud boʻlsa. 38. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlariga qayta koʻrib chiqish va tuzatishlar (korrektirovka) kiritishda hisob-kitoblarni amalga oshirish, kelishish va tasdiqlash ushbu Nizomga muvofiq amalga oshiriladi. Qayta koʻrib chiqish va tuzatishlar kiritish elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlari egasi, jumladan, uzatish va taqsimlash tizimlari operatorlarining tashabbusi asosida kamida har chorakda bir marta amalga oshiriladi. Qayta koʻrib chiqish va tuzatishlar kiritish uchun asoslovchi maʼlumotlar hamda amalga oshirilgan hisob-kitoblar har chorakdan keyingi oyning soʻngiga qadar kelishish va tasdiqlash uchun kiritiladi. 39. Ushbu Nizom talablarini yoki oʻz majburiyatlarini bajarmaslik bilan bogʻliq nizolar qonunchilikda belgilangan tartibida hal etiladi. 40. Ushbu Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar. 1. Taqsimlash va uzatish tizimlarida yuzaga keladigan texnologik sarfning mutlaq (absolyut) miqdori (∆WTS) — texnik yoʻqotishlar, hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar va oʻz ehtiyoji uchun elektr energiyasi sarfining mutlaq miqdorlari yigʻindisiga teng boʻladi va quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ∆WTY — texnik yoʻqotish (kW·h); ∆Wxato.Y — hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar (kW·h); WOʻE — oʻz ehtiyoji uchun elektr energiyasi sarfi (kW·h); ∆WSh-OʻZ — shartli oʻzgarmas yoʻqotishlar (kW·h); ∆WYUK — yuklama yoʻqotishlari (kW·h). 2. Texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorlari nisbiy qiymatlariuzatish va taqsimlash tizimlari boʻyicha umumiy hamda kuchlanish darajalari boʻyicha alohida aniqlanadi va quyidagi formulalar yordamida hisoblanadi: a) umumiy: Bunda: ∆WTS — texnologik sarfning mutlaq miqdori (kW·h); WETQQ — texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorini aniqlash davrida elektr tarmoqlariga, jumladan, uzatish yoki taqsimlash tizimlariga qabul qilingan (berilgan) elektr energiyasi (kW·h). b) kuchlanish darajalari boʻyicha: Bunda: — i kuchlanishli tarmoqlardagi texnologik sarfning mutlaq miqdori (kW·h); — texnologik sarfning ruxsat etilgan meʼyorini aniqlash davrida elektr tarmoqlariga i kuchlanishli tarmoqlarda qabul qilingan (berilgan) elektr energiyasi (kW·h); Ui — texnologik sarf hisoblanayotgan i-kuchlanish darajasi (kV). 3. Hisob davri uchun elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlaridagi yuklama yoʻqotishlari (∆WYUY) tayanch davrdagi yuklama yoʻqotishlari asosida quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ∆WTD.YUY — tayanch davrdagi yuklama yoʻqotishlari hajmi (kW·h); WHD.ETQQ — hisob davrida elektr tarmoqlariga, jumladan, uzatish yoki taqsimlash tizimlariga beriladigan elektr energiyasi (kW·h); WTD.ETQQ — tayanch davrda elektr tarmoqlariga, jumladan, uzatish yoki taqsimlash tizimlariga berilgan elektr energiyasi hajmi (kW·h). Elektr tarmoqlariga, jumladan, uzatish yoki taqsimlash tizimlariga qabul qilinadigan va (yoki) qabul qilingan elektr energiyasi hajmiga boshqa elektr tarmoqlari orqali isteʼmolchilarga yetkazib berilgan elektr energiyasi hajmi kiritilmaydi. Hisob davrida tayanch davrning yuklama yoʻqotishlarini hisoblashda inobatga olinmagan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari balansga qabul qilingan boʻlsa, ushbu obyektlarda hisob davri uchun elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari qoʻshimcha ravishda hisoblanadi. Agar hisob davrida, tayanch davrning yuklama yoʻqotishlarini hisoblashda inobatga olingan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari foydalanishdan chiqarilgan yoki boshqa operatorlari balansiga oʻtkazilgan boʻlsa, hisob davri uchun ushbu obyektlardagi elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari chegirib tashlanadi. 4. Hisob davri uchun hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlari (∆Wxato.Y) hajmi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: ∆Wxato.Y.TD,% — tayanch davrdagi elektr energiyasining hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlarning nisbiy qiymati (%); ∆WHD.ETQQ — hisob davrida elektr tarmoqlariga, jumladan, uzatish yoki taqsimlash tizimlariga beriladigan elektr energiyasi (kW·h). 5. Shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar yuklamaga bogʻliq boʻlmagan holda, uskunalarda (transformatorlar, reaktorlar, sinxron kompensatorlar va boshqalar) tarmoqqa ulangan va kuchlanish ostida boʻlgan paytda (keyingi oʻrinlarda — salt yurishida) yuzaga keladigan, ularning ichki magnit maydonini hosil qilish jarayonlari, dielektrik va ferritli yoʻqotishlari hisobidan roʻy beradigan energiya yoʻqotishlaridir. Shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar uskunani ishlab chiqargan zavod tomonidan taqdim etilgan pasport maʼlumotlari asosida, uning elektr tarmogʻida boʻlgan vaqti va amaldagi kuchlanishiga bogʻliq holda aniqlanadi. 6. Kuch transformatorlarida (avtotransformatorlarda) elektr energiyasining salt yurishidagi yoʻqotishlari (∆WSYU) quyidagi formulalardan biri orqali aniqlanadi: a) diskret vaqt asosida hisoblash: b) rejimlar asosida hisoblash: Bunda: ΔRSYU — transformatorning pasport maʼlumotida keltirilgan salt yurishdagi aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); Ui — i — rejimda transformatorning yuqori tomonidagi kuchlanish (kV); Unom — transformatorning yuqori kuchlanish chulgʻamining nominal kuchlanishi (kV); Tpi — transformatorning i — rejimda ishlash vaqti (h); Δti — i — rejimda oʻlchash qadami (h); n — rejimlar soni. Doimiy intervalda kuchlanish maʼlumotlari mavjud boʻlsa (kamida har soatda) va maʼlumotlarni avtomatik yigʻish imkoniyati yaratilgan boʻlsa, salt yurishdagi yoʻqotishlar diskret vaqtga asoslangan usul orqali aniqlanadi. Transformatorning kuchlanish rejimlari oʻzgaruvchan boʻlib, kuchlanish doimiy ravishda oʻlchanmasa yoki uning qiymati qayd etib borilmasa, rejimlar asosidagi usuldan foydalaniladi (masalan transformator 3 xil kuchlanishda 3 xil vaqtda ishlagan boʻlsa, 220 kV, 230 kV va 235 kV, u holda n=3 boʻladi). Transformatordagi (avtotransformatordagi) kuchlanish qiymatlari oʻlchashlar yordamida yoki elektrotexnika talablari asosida, tarmoqning barqaror rejimi uchun belgilangan qiymatlar boʻyicha aniqlanadi. Kuch transformatorlarining (avtotransformatorlarning) salt yurishdagi quvvat yoʻqotishi ularning texnik holati va xizmat qilgan muddatini hisobga olingan holda, ishlab chiqargan zavod tomonidan taqdim etilgan pasport maʼlumotlarini belgilashda qoʻllanadigan usullarda oʻlchashlar yoʻli bilan aniqlashga ruxsat etiladi. Bunda asoslovchi hujjat sifatida, belgilangan tartibda tasdiqlangan salt yurish quvvati yoʻqotishlarini oʻlchash boʻyicha bayonnomalar kiritilishi shart. 7. Sinxron kompensatorda (keyingi oʻrinlarda — SK) yoki sinxron kompensator rejimiga oʻtkazilgan generatorda elektr energiyasining yoʻqotilishi (ΔWSK) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRnom — sinxron kompensatorning pasport maʼlumotlariga muvofiq nominal yuklanish rejimidagi aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); βQ=QYUK/QNOM — sinxron kompensatorning tayanch davrdagi maksimal yuklanish koeffitsiyenti (n.b); QYUK — tayanch davrdagi maksimal reaktiv quvvat yuklamasi (kVAr); QNOM — sinxron kompensatorning nominal reaktiv quvvati (kVAr); Tr — hisoblashlar amalga oshirilayotgan davrdagi ishlash vaqti (h). Sinxron kompensatordagi elektr energiyasi yoʻqotishlari 1-jadvalda keltirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanishi mumkin. 8. Statik kondensatorlar batareyalarida (keyingi oʻrinlarda — SKB) va statik tiristorli kompensatorlarda (keyingi oʻrinlarda — STK) elektr energiyasining yoʻqotishlari (ΔWKQ) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRKQ — kompensatsiyalovchi qurilmaning pasport maʼlumotiga muvofiq solishtirma quvvat yoʻqotishi (kW/kVAr); SKQ — kompensatsiyalovchi qurilmaning quvvati, statik tiristorli kompensator uchun uning sigʻim tashkil etuvchisi boʻyicha qabul qilinadi (kVAr); Tr — hisoblashlar amalga oshirilayotgan davrdagi ishlash vaqti (h). Statik kondensator batareyalari va statik tiristorli kompensatorlarning pasport maʼlumotlari mavjud boʻlmasa ulardagi elektr energiyasi yoʻqotishlari 2-jadvalda keltirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanishi mumkin. Statik kondensator batareyalari va statik tiristorli kompensatorlarning pasport maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda ularning solishtirma quvvat yoʻqotishining (ΔRKQ) qiymati 1000 V gacha statik kondensator batareyalari uchun — 0,004 kW/ kVAr, 1000 V dan yuqori statik kondensator batareyalari uchun — 0,002 kW/ kVAr, statik tiristorli kompensatorlar uchun esa — 0,006 kW/ kVAr olinadi. 9. Shuntlovchi reaktorda elektr energiyasining yoʻqotishi (ΔWSHR), quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRSHR — shuntlovchi reaktorning pasport maʼlumotiga muvofiq solishtirma quvvat yoʻqotishi (kW); T — shuntlovchi reaktor ishlash soati (h); Ui — shuntlovchi reaktorning i-rejimda ishlaganida uning yuqori tomonidagi kuchlanish (kV); Unom — shuntlovchi reaktor yuqori chulgʻamining nominal kuchlanishi (kV); ∆ti — i-rejimda oʻlchash qadami. Shuntlovchi reaktorlardagi elektr energiyasining yoʻqotishlari 3-jadvalda keltirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanishi mumkin. 10. Podstansiyalarning taqsimlovchi yigʻma shinalari va ulash simlaridagi elektr energiyasining yoʻqotishlari ushbu Metodikaning 9-bandida keltirilgan formulaga asosida hisoblanadi. Shu bilan birga yigʻma shinalari va ulash simlaridagi yoʻqotishlarni 3-jadvaldagi maʼlumotlar asosida belgilanishiga ham ruxsat etiladi. 6 — 10/0,4 kV transformator punktlari (keyingi oʻrinlarda — TP) taqsimlovchi qurilmalarining yigʻma shinalari va ulash simlaridagi elektr energiyasi yoʻqotishlari hisoblanmaydi. Agar texnologik yoʻqotishlarning ruxsat etilgan meʼyorlarini aniqlashda podstansiyalarning tok oʻtkazuvchi shinalarida yuklamadagi yoʻqotishlar hisob-kitobi amalga oshirilgan boʻlsa, taqsimlash qurilmalarining yigʻma shinalari va ulash simlaridagi elektr energiyasi yoʻqotishlari alohida hisoblanmaydi. 11. Ventilli razryadlagichlar, oʻta kuchlanish cheklagichlari, yuqori chastotali aloqa ulanmalari tuzilmalari, tok transformatorlari va kuchlanish transformatorlari hamda 0,22 — 0,66 kV kuchlanishli elektr energiyasini hisobga olish uskunalaridagi elektr energiyasining yoʻqotishlari uskunani ishlab chiqargan zavod maʼlumotlari (pasportlari) asosida aniqlanadi. Ventilli razryadlagichlar, oʻta kuchlanish cheklagichlari, yuqori chastotali aloqa ulanmalari tuzilmalari, tok transformatorlari va kuchlanish transformatorlarining ishlab chiqargan zavod maʼlumotlari (pasportlari) mavjud boʻlmaganda yoʻqotishlar 4-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 12. Hisobga olish tizimlarining elektr energiyasi yoʻqotishlari ushbu tizimga kiritilgan elementlarning pasport maʼlumotlari asosida shakllantiriladi. Shuningdek, 0,22 — 0,66 kV kuchlanishli toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan hisobga olish uskunalaridagi elektr energiyasining yoʻqotishlari bitta hisobga olish uskunasida bir yil uchun quyidagicha qabul qilinadi: bir fazali, induksion — 18,4 kW·h; uch fazali, induksion — 92,0 kW·h; bir fazali, elektron — 21,9 kW·h; uch fazali, elektron — 73,6 kW·h. 13. 110 — 500 kV kuchlanishli havo elektr uzatish tarmoqlaridagi tojlanish hisobiga elektr energiyasi yoʻqotishi (ΔWT) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ∆rt — ob-havo sharoitlari va kuchlanish miqdoriga bogʻliq holda tojlanish hisobiga quvvatning nisbiy yoʻqotishi (kW/km); Ui — i — rejimda elektr tarmogʻi kuchlanishi (kV); Unom — elektr tarmogʻining nominal kuchlanishi (kV); L — elektr tarmogʻining uzunligi (km). 14. 220 — 500 kV havo elektr uzatish tarmoqlaridagi tojlanish hisobiga quvvatning nisbiy yoʻqotishi 5-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 15. 110 kV kuchlanishli havo elektr uzatish tarmoqlaridagi tojlanish hisobiga quvvatning nisbiy yoʻqotilishi 6-jadvalga muvofiq aniqlanadi. Bunda 110/2-1x120 ikki zanjirli havo elektr uzatish tarmoqlariga toʻgʻri keladi. Barcha holatlarda yoʻqotishlar bitta zanjir uchun keltirilgan. 16. Kabellarining izolyatsiyasidagi elektr energiyasining yoʻqotishlari ularni ishlab chiqargan zavod maʼlumotlariga muvofiq qabul qilinadi. Ishlab chiqargan zavod maʼlumotlari (pasportlari) mavjud boʻlmaganda yoʻqotishlar 7-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 17. Havo elektr uzatish tarmoqlari izolyatorlari boʻylab tokning sizib chiqishidan (sirqishidan) kelib chiqadigan elektr energiyasi yoʻqotishlari (∆WS) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ∆rs — tokning sizib chiqishidan (sirqishidan) hosil boʻlgan quvvatning solishtirma yoʻqotishi (kW/km); L — tarmoq uzunligi (km); T — sizib chiqishi (sirqishi) kuzatilgan vaqt davri (h). Tokning sizib chiqishidan (sirqishidan) hosil boʻlgan quvvatning solishtirma yoʻqotishi ob-havo sharoitiga bogʻliq ravishda, 8-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 18. Oʻz ehtiyojlari uchun elektr energiyasining sarfi oʻz ehtiyojlari transformatorlarining yuqori tomonida oʻrnatilgan hisobga olish uskunalari koʻrsatkichlari asosida aniqlanadi. Agar hisobga olish uskunalari oʻz ehtiyojlari uchun transformatorlarning past kuchlanishli tomoniga oʻrnatilgan boʻlsa, oʻz ehtiyojlari transformatorlaridagi texnik yoʻqotishlar hisobga olish uskunalari asosida aniqlangan yoʻqotishlarga qoʻshiladi. 19. Havo elektr uzatish tarmogʻining aktiv qarshiligi (RHT)quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: — harorati 20°S ga teng boʻlgandagi 1 km simning solishtirma aktiv qarshiligi, pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (Om/km); α — qarshilikning haroratga bogʻliq oʻzgarish koeffitsiyenti, (mis va aluminiy uchun α = 0,004 deb qabul qilinadi); L — havo elektr uzatish tarmogʻining trassa boʻyicha uzunligi (km); θ — tahlil davrida simning oʻrtacha harorati (°S); nz — parallel zanjirlarning soni (dona). Tarmoqning oʻrtacha yuklanishi tokning iqtisodiy zichligidan past boʻlganida yuqoridagi formuladan foydalanishda simning harorati taxminan havoning haroratiga teng deb qabul qilinadi. Simning harorati toʻgʻrisidagi aniq maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda, uning qiymati 20°S deb hisoblanadi. 20. Kabel elektr uzatish tarmogʻining aktiv qarshiligi (RKL) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ro — 1 km kabelning solishtirma aktiv qarshiligi, pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (Om/km); L — trassa boʻyicha kabelning uzunligi (km); nz — parallel zanjirlarning soni (dona). 21. Tok oʻtkazuvchi shinaning aktiv qarshiligi (RSh) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ρ — shinaning solishtirma qarshiligi, pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (Om·mm2/m); L — shinaning uzunligi (m); S — shinaning kesim yuzasi (mm2); α — qarshilikning haroratga bogʻliq oʻzgarish koeffitsiyenti, (mis va aluminiy uchun α = 0,004 deb qabul qilinadi); θ — shinaning qarshiligi hisoblanadigan davrdagi oʻrtacha harorat (ºS). Oʻrtacha harorat toʻgʻrisidagi maʼlumot mavjud boʻlmaganda, harorat 20°S ga teng deb qabul qilinadi. 22. Tok oʻtkazuvchi shinaning pasport maʼlumotlarida 1 metr tok oʻtkazuvchi shina solishtirma aktiv qarshiligining qiymati koʻrsatilgan boʻlsa, unda tok oʻtkazuvchi shinaning aktiv qarshiligi (RSh) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ro — shinaning solishtirma aktiv qarshiligi pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (Om/m); L — tok oʻtkazuvchi shina uzunligi (m). 23. Uch fazali ikki chulgʻamli transformatorning aktiv qarshiligi (RT) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRqt — transformatorning qisqa tutashuvdagi quvvat yoʻqotishi pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (kW); UYUK nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV); Snom — uch fazali transformatorning nominal quvvati (kVA). 24. Uch fazali guruhni tashkil etuvchi bir fazali ikki chulgʻamli transformatorlar uchun aktiv qarshilik (RT) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRqt — bir fazali transformatorning qisqa tutashuvdagi aktiv quvvat yoʻqotishi pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (kW); UYUK nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV); Snom TR — bir fazali transformatorning nominal quvvati (MVA). 25. Yuqori, oʻrta va past kuchlanishli chulgʻamlarning quvvatlari teng boʻlgan uch fazali transformatorning (avtotransformatorning) har bir chulgʻam qismi uchun aktiv qarshiligi (RT) quyidagi formulalar orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRQT YUK-OʻK, ΔR QT YUK-PK, ΔR QT OʻK-PK — juft chulgʻamlar uchun qisqa tutashuv quvvat yoʻqotishlari pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (kW); UYUK nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV); Snom — uch fazali, uch chulgʻamli transformatorning (avtotransformatorning) nominal quvvati (MVA). 26. Yuqori, oʻrta va past kuchlanishli chulgʻamlarining quvvatlari turlicha boʻlgan uch fazali transformatorning (avtotransformatorning) har bir chulgʻam qismi uchun aktiv qarshiligi (RT) quyidagi formulalar orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRQT YUK-OʻK, ΔR QT YUK-PK, ΔR QT OʻK-PK — juft chulgʻamlar uchun qisqa tutashuv quvvat yoʻqotishlari pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (kW); UYUK nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV); Snom — uch fazali, uch chulgʻamli transformatorning (avtotransformatorning) nominal quvvati (MVA); α — chulgʻamining nominal quvvati turlicha boʻlgan transformatorlar chulgʻamlari uchun qisqa tutashuv quvvati yoʻqotishlarini yuqori kuchlanishli chulgʻam quvvatiga keltirish koeffitsiyenti. 27. Chulgʻamining nominal quvvati turlicha boʻlgan transformatorlar chulgʻamlari uchun qisqa tutashuv quvvati yoʻqotishlarini yuqori kuchlanishli chulgʻam quvvatiga keltirish koeffitsiyenti (α) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: UYUK nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV); UOʻK nom — oʻrta chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV). 28. Agar transformatorning pasport maʼlumotlarida faqat bitta juft chulgʻam boʻyicha qisqa tutashuvdagi yoʻqotish qiymati keltirilgan boʻlsa, u holda uch chulgʻamli transformatorning (avtotransformatorning) “umumiy oʻtkazuvchi aktiv qarshiligi” aniqlanadi va keyin chulgʻamlar quvvatiga mutanosib tarzda 9-jadvalga muvofiq taqsimlanadi. 29. Uch fazali transformatorning (avtotransformatorning) umumiy oʻtkazuvchi aktiv qarshiligi (Ruoʻ) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRQT — yuqori kuchlanish chulgʻamining nominal yuklamadagi qisqa tutashuv quvvat yoʻqotishi pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (kW); UYUK nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV); Snom — transformatorning nominal quvvati (MVA). 30. Uch fazali guruhni tashkil etuvchi bir fazali ikki chulgʻamli transformatorlar uchun umumiy oʻtkazuvchi aktiv qarshilik (Ruoʻ) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Bunda: ΔRQT — guruhdagi bir fazali transformatorda yuqori chulgʻam boʻyicha qisqa tutashuv quvvat yoʻqotishi pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (kW); UYUK nom — guruhdagi bir fazali transformatorning yuqori chulgʻamining nominal kuchlanishi (kV); Snom TR — guruhdagi bir fazali transformatorning nominal quvvati (MVA). 31. Chulgʻami boʻlingan (tarmoqlangan) bir fazali transformatorlarning aktiv qarshiligi har bir chulgʻam uchun alohida quyidagi formula asosida aniqlanadi: a) yuqori chulgʻam uchun: b) past chulgʻamning har bir qismi uchun: Bunda: Snom — chulgʻamli boʻlingan (tarmoqlangan) bir fazali transformatorning nominal quvvati (MVA); ∆RQT — chulgʻamli boʻlingan (tarmoqlangan) bir fazali transformatorning qisqa tutashuvdagi yoʻqotishlari pasport maʼlumotlari yoki meʼyoriy qoʻllanmalardan olinadi (kW); UYUK nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi (kV). 32. Elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: havo va kabel elektr uzatish tarmoqlarida; transformatorlarda (avtotransformatorlarda); tok oʻtkazuvchi shinalarda; tokni chegaralovchi reaktorlardagi yuklama yoʻqotishlari. 33. Yuklama yoʻqotishlari elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlarining alohida elementlari boʻyicha va umumlashgan tartibda hisoblanadi. 34. Elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlarining alohida elementlari boʻyicha yuklama yoʻqotishlari mavjud maʼlumotlar asosida tezkor hisoblash yoki oʻrtacha yuklamalar metodlarining biridan foydalanib hisoblanadi. Uzatish tizimida yuqori aniqlik talab qilinadigan elementlar (masalan, 220 — 500 kV kuchlanishli tarmoqlar, transformatorlar) uchun faqatgina tezkor hisoblash metodidan foydalanishga ruxsat etiladi. 35. Tezkor hisoblash metodida havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarda tayanch davrda yuklama yoʻqotishlari (∆WYUY) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Bunda: R — havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shina yoki ikki chulgʻamli transformatorning fazaga nisbatan aktiv qarshiligi (Om); Ii — havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shina yoki ikki chulgʻamli transformatorning Δti vaqt intervalidagi oʻzgarmas deb olinadigan tok yuklamasi (A); Pi, Qi — havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shina yoki ikki chulgʻamli transformatorning Δti vaqt intervalida oʻzgarmas deb olinadigan aktiv va reaktiv quvvati (mos ravishda MW·h, MVAr); Ui — havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shina yoki ikki chulgʻamli transformatordagi Δti vaqt intervalida oʻzgarmas deb olinadigan kuchlanish qiymati (kV); Δti — R qarshilikka ega boʻlgan tarmoq elementining yuklamasi oʻzgarmas deb olinadigan vaqt intervali (h); n — hisoblashlar amalga oshirilayotgan davrdagi vaqt intervallari soni. 36. Uch chulgʻamli transformator (avtotransformator) uchun tayanch davrdagi yuklama yoʻqotishlari (∆WYUY TPi) quyidagi formulalardan biri orqali aniqlanadi: Bunda: RTR YUKi, RTR OʻKi, RTR PKi, QTP YUKi, QTP OʻKi, QTP PKi, ITP YUKi, ITP OʻKi, ITP PKi — uch chulgʻamli transformatorning (avtotransformatorning) chulgʻamlari boʻyicha aktiv va reaktiv quvvatlari hamda tok yuklamalarining Δti vaqt intervalida oʻzgarmas deb olinadigan qiymatlari (mos ravishda MW, MVAr, A); UTR YUKi, UTR OʻKi, UTR PKi — uch chulgʻamli transformatorning (avtotransformatorning) yuqori, oʻrta va past chulgʻamlari kuchlanishlarining Δti vaqt intervalidagi qiymatlari (kV); RTR YUK, RTR OʻK, RTR PK — uch chulgʻamli transformator (avtotransformator) chulgʻamlarining aktiv qarshiliklari (Om); Δti — hisoblash davridagi i — vaqt intervali (h); n — hisoblashlar amalga oshirilayotgan davrdagi vaqt intervallari soni. 37. Uch chulgʻamli transformator (avtotransformator) past kuchlanish tomonida oʻlchash natijalari mavjud boʻlmasa yoki qayd etib borilmagan boʻlsa, hisoblash tayanch davrdagi yuqori va oʻrta kuchlanishli chulgʻamlar maʼlumotlari asosida amalga oshirilishiga ruxsat etiladi. 38. Tokni chegaralovchi reaktordagi tayanch davr uchun yuklama yoʻqotishlari (∆WYUY.TCHR) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRQY TCHR — nominal tokda reaktorning har bir fazasidagi aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); Inom — reaktorning nominal tok qiymati (A); Ii — i — vaqt intervalida oʻzgarmas deb olinadigan ishchi tok qiymati (A); Δti — hisoblash davridagi i — vaqt intervali (h); n — hisoblashlar amalga oshirilayotgan davrdagi vaqt intervallari soni. 39. Oʻrtacha yuklamalar metodiga asosan havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarda tayanch davrdagi yuklama yoʻqotishlari (∆WYUY) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRoʻrt QY — havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorning tayanch davrdagi oʻrtacha yuklamaga mos aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); — tayanch davr uchun yuklama grafigi shakl koeffitsiyenti kvadrati (n.b); kk — aktiv va reaktiv yuklama grafiklarining farqini hisobga oluvchi koeffitsiyenti (reaktiv quvvat yuklamasi hisobga olinmagan yoki qayd etib borilmaganda, aktiv va reaktiv quvvat grafiklari ajratilmagan hollarda taxminiy ravishda 0,99 deb qabul qilinadi, n.b); T — tayanch davrdagi umumiy ishlash vaqti (h). 40. Yuklama grafigi shakl koeffitsiyentining kvadrati quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: kt — grafikni toʻldirish koeffitsiyenti boʻlib, yuklama grafigining uzluksizligini ifoda etadi (n.b). 41. Grafikni toʻldirish koeffitsiyenti (kt) quyidagi formulalardan biri orqali aniqlanadi: Bunda: WTU — tayanch davr davomida tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi (kW·h); Poʻrt — hisob davridagi oʻrtacha aktiv quvvat (kW); Pmax — oʻlchovlar natijasida aniqlangan amaldagi maksimal quvvat yuklamasi (elektr energiyasi isteʼmolini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimi yoki oʻlchovlar qaydnomalaridan olingan, kW); T — tayanch davrdagi umumiy ishlash vaqti (h); Tmax — tarmoqning eng katta yuklama (Pmax )da ishlash vaqti (h). Grafikni toʻldirish koeffitsiyenti toʻgʻrisidagi yoki uni hisoblash uchun zarur maʼlumotlar mavjud boʻlmagan hollarda, 6 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlar uchun kt=0,7 ga , kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan tarmoqlar uchun kt=0,5 teng deb qabul qilinadi. 42. Havo elektr uzatish tarmoqlari, kabel elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarda tayanch davrdagi oʻrtacha yuklamaga mos aktiv quvvat yoʻqotishlari (∆Roʻrt QY) quyidagi formulalardan biri orqali aniqlanadi: a) oʻrtacha tok yuklamasi boʻyicha: b) oʻrtacha quvvat yuklamalari boʻyicha: v) quvvat koeffitsiyenti boʻyicha: Bunda: Roʻrt — tarmoq elementining tayanch davrdagi oʻrtacha aktiv quvvati yuklamasi (MW); Qoʻrt — tarmoq elementining tayanch davrdagi oʻrtacha reaktiv quvvati yuklamasi (MVAr); tg φ — reaktiv quvvat koeffitsiyenti (n.b); Uoʻrt — tarmoq elementining tayanch davrdagi oʻrtacha kuchlanishi (kV); Ioʻrt — tarmoq elementining oʻrtacha tok yuklamasi (A); R — tarmoq elementining aktiv qarshiligi (Om). 43. Oʻrtacha yuklamalar (Roʻrt, Qoʻrt, Ioʻrt) quyidagi formulalar orqali aniqlanadi: Bunda: WT aktiv — tayanch davrda uzeldan oqib oʻtgan aktiv elektr energiyasi (kW·h); WT reaktiv — tayanch davrda uzeldan oqib oʻtgan reaktiv energiya (kVAr·h); T — tayanch davrdagi umumiy ishlash vaqti (h); cos φ — quvvat koeffitsiyenti. 44. Uch chulgʻamli transformatorda (avtotransformatorda) tayanch davrdagi yuklama yoʻqotishlari (∆WYUY TR) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRoʻrt QY — uch chulgʻamli transformatorning (avtotransformatorning) tayanch davrdagi oʻrtacha yuklamaga mos aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); — yuklama grafigi shakl koeffitsiyentining kvadrati (n.b); kk — aktiv va reaktiv yuklama grafiklarining farqini hisobga oluvchi koeffitsiyenti (reaktiv quvvat yuklamasi hisobga olinmagan yoki qayd etib borilmaganda, aktiv va reaktiv quvvat grafiklari ajratilmagan hollarda taxminiy ravishda 0,99 deb qabul qilinadi, n.b); T — tayanch davrdagi umumiy ishlash vaqti (h). 45. Uch chulgʻamli transformatorlarda (avtotransformatorlarda) tayanch davrdagi oʻrtacha yuklamaga mos aktiv quvvat yoʻqotishlari (∆Roʻrt QY) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: a) oʻrtacha tok yuklamasi boʻyicha: b) oʻrtacha quvvat yuklamalari boʻyicha: v) quvvat koeffitsiyenti boʻyicha: Bunda: Roʻrt TR YUK, Roʻrt TR OʻK, Roʻrt TR PK — uch chulgʻamli transformatorning chulgʻamlari boʻyicha oʻrtacha aktiv quvvat yuklamasi (har bir chulgʻam uchun alohida ushbu Metodikaning 43-bandida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadi, MW); Qoʻrt TR YUK, Qoʻrt TR OʻK, Qoʻrt TR PK — uch chulgʻamli transformatorning chulgʻamlari boʻyicha oʻrtacha reaktiv quvvat yuklamasi (har bir chulgʻam uchun alohida ushbu Metodikaning 43-bandida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadi, MVAr); Ioʻrt TR YUK, Ioʻrt TR OʻK, Ioʻrt TR PK — uch chulgʻamli transformatorning chulgʻamlari boʻyicha oʻrtacha tok yuklamasi (har bir chulgʻam uchun alohida ushbu Metodikaning 43-bandida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadi, A); Uoʻrt TR YUK Uoʻrt TR OʻK, Uoʻrt TR PK — uch chulgʻamli transformatorning yuqori, oʻrta va past chulgʻamlari boʻyicha oʻrtacha kuchlanish (kV); tg φ — reaktiv quvvat koeffitsiyenti (n.b); Roʻrt TR YUK, Roʻrt TR OʻK, Roʻrt TR PK — uch chulgʻamli transformator chulgʻamlarining aktiv qarshiliklari (Om). 46. Uch chulgʻamli transformator (avtotransformator) past kuchlanish tomonida oʻlchash natijalari mavjud boʻlmasa yoki qayd etib borilmagan boʻlsa, hisoblash tayanch davrdagi yuqori va oʻrta kuchlanishli chulgʻamlar maʼlumotlari asosida amalga oshirilishiga ruxsat etiladi. 47. Tokni chegaralovchi reaktordagi tayanch davr uchun yuklama yoʻqotishlari (∆WYUY TCHR) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRoʻrt QY TCHR — tokni chegaralovchi reaktorda oʻrtacha yuklamaga mos aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); T — tayanch davrdagi umumiy ishlash vaqti (h); kk — aktiv va reaktiv yuklama grafiklarining farqini hisobga oluvchi koeffitsiyenti (reaktiv quvvat yuklamasi hisobga olinmagan yoki qayd etib borilmaganda, aktiv va reaktiv quvvat grafiklari ajratilmagan hollarda taxminiy ravishda 0,99 deb qabul qilinadi, n.b); — yuklama grafigi shakl koeffitsiyentining kvadrati (n.b). 48. Oʻrtacha yuklamada tokni chegaralovchi reaktordagi aktiv quvvat yoʻqotishi (ΔRoʻrt QY TCHR) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ΔRQY TCHR — nominal tokda reaktorning har bir fazasidagi aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); Ioʻrt — tayanch davrda tokni chegaralovchi reaktordagi oʻrtacha tok yuklamasi (A); Inom — tokni chegaralovchi reaktorning nominal tok yuklamasi (A). 49. Elektr tarmoqlaridagi yuklama yoʻqotishlarini umumlashgan tartibda hisoblash sxemalar hamda tarmoq yuklamalari toʻgʻrisidagi mavjud axborotlar hajmidan kelib chiqib, quyidagi metodlardan birini qoʻllash orqali amalga oshirilishi mumkin: a) tezkor hisoblash metodi; b) hisobiy sutkalar asosida hisoblash metodi; v) oʻrtacha yuklamalar asosida hisoblash metodi; g) yoʻqotishlar eng katta boʻlgan soatlar soni asosida hisoblash metodi; d) tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotlar asosida yoʻqotishlarni baholash metodi. Yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlarida faqatgina “a” va “b” metodlardan foydalanishga ruxsat etiladi. “a” — “g” metodlardan foydalangan holda yoʻqotishlarni hisoblashda belgilangan tarmoq sxemasi va elementlaridagi yuklamalar oʻlchovlari yoki elektrotexnikaga oid hisoblashlar yordamida aniqlangan elektr tarmoq elementlarining yuklamalari asos qilib olinadi. “b” — “g” metodlari boʻyicha yoʻqotishlarni hisoblashda hisob davrining har bir oyi uchun shu oyga mos boʻlgan tarmoq sxemasini hisobga olgan holda alohida hisoblanadi. Tarmoq sxemalarini oʻzgarmas deb olib, yoʻqotishlarni bir necha oylarni oʻz ichiga olgan davr uchun ham hisoblashga yoʻl qoʻyiladi. Tayanch davr uchun elektr energiyasining yoʻqotishlari, tayanch davrga kiruvchi oylardagi (hisoblash oraliqlari) yoʻqotishlar yigʻindisi orqali aniqlanadi. 50. Hisob-kitoblarni amalga oshirishda quvvat koeffitsiyenti toʻgʻrisida maʼlumot mavjud boʻlmagan hollarda uning qiymati shartli ravishda yuqori kuchlanishli tarmoqlar uchun — 0,85, oʻrta va past kuchlanishli tarmoqlar uchun — 0,9 deb qabul qilinadi. 51. Tezkor hisoblash metodida yuklama yoʻqotishlari (∆WYUK) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: Ri — i-tarmoq elementining aktiv qarshiligi (Om); Iij — i-tarmoq elementining j-vaqt intervalidagi tok yuklamasi (A); Δtij — i-tarmoq elementining tok yuklamasi (Iij) oʻzgarmas deb olingan vaqt intervali; n — tarmoqdagi elementlar soni; m — har bir element uchun hisoblangan vaqt intervali (h). 52. Tarmoq elementlarining tok yuklamasi dispetcherlik qaydnomalari, teleoʻlchovlar boʻyicha tezkor oʻlchov komplekslari va elektr energiyasini hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimi maʼlumotlari asosida aniqlanadi. 53. Hisobiy sutkalar asosida hisoblash metodida yuklama yoʻqotishlari (∆WYUK) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: — minimal yuklama davrining har bir i-oyidagi yuklama yoʻqotishlari (kW∙h); — maksimal yuklama davrining har bir j-oyidagi yuklama yoʻqotishlari (kW∙h); n va m — shartli ravishda yil davomidagi minimal va maksimal yuklama davrlari (n + m = 12 boʻlishi kerak). 54. Oylarni shartli ravishda minimal va maksimal yuklama davrlariga tegishliligi oylik tarmoqdan uzatilgan elektr energiyasining yillik tarmoqdan uzatilgan elektr energiyasining oʻrtacha arifmetik qiymatiga nisbatan taqqoslash orqali aniqlanadi. 55. Har bir oydagi yuklama yoʻqotishlari ( , ) quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: Bunda: — minimal yuklama davridagi bazaviy sutkada (har soatlik intervallar boʻyicha hisoblangan) yuklama yoʻqotishlari (kW∙h); — maksimal yuklama davridagi bazaviy sutkada (har soatlik intervallar boʻyicha hisoblangan)yuklama yoʻqotishlari (kW∙h); Wi va Wj — i — yoki j — oyda tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi (kW∙h); Wmin va Wmax — tegishliligi boʻyicha maksimal va minimal yuklama davrlaridagi bazaviy oyda tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi hajmi (kW∙h); — sutkalik yuklama (tarmoqqa uzatiladigan elektr energiyasi) grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati (n.b); kl — havo elektr uzatish tarmogʻi armaturasi taʼsiridagi yoʻqotishni hisobga oluvchi koeffitsiyent (110 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlar uchun 1,02 ga va undan past kuchlanishli tarmoqlar uchun 1,0 ga teng deb olinadi, n.b); Kekv i va Kekv j — oydagi kunlarning ekvivalent soni. 56. Bazaviy sutkalik yuklama yoʻqotishlari hisoblanayotgan sutkalardagi har bir soatlik interval uchun hisoblangan quvvat yoʻqotishlarining yigʻindisi orqali aniqlanadi (har bir intervalning maksimal davomiyligi — bir soat). 57. Tarmoqqa uzatiladigan elektr energiyasi grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati (k2sh) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: Wi — oyning i-kunidagi tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi (kW·h); Woʻrt.sut — hisoblanayotgan oyda tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi (kW·h); Ko — oydagi kunlar soni. 58. Oyning har bir sutkasida tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumot mavjud boʻlmaganda, tarmoqqa uzatiladigan elektr energiyasi grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati (k2sh) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: Kish, Kd.o — oydagi ishlanadigan va ishlanmaydigan (dam olish) kunlar soni (Ko = Kish + Kd.o); kw — ishlanmaydigan va oʻrtacha ish kunlaridagi oʻrtacha isteʼmol qilingan elektr energiyasi qiymatlarining nisbati kw = Wd.o/Wish (n.b). 59. Ekvivalent kunlar soni quyidagi formula orqali aniqlanadi: 60. Oʻrtacha yuklamalar asosida hisoblash metodida yuklama yoʻqotishlari (∆WYUK) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Bunda: ΔRoʻrt — tarmoqdagi oʻrtacha yuklamaga mos oʻrtacha aktiv quvvat yoʻqotishi (kW); — hisoblash oraligʻida tarmoqning umumiy yuklama grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati (n.b); kk — tarmoqning turli qismlaridagi (shoxobchalaridagi) aktiv va reaktiv yuklama grafiklarining farqini hisobga oluvchi koeffitsiyenti (reaktiv quvvat yuklamasi hisobga olinmagan yoki qayd etib borilmaganda, aktiv va reaktiv quvvat grafiklari ajratilmaganda taxminiy ravishda 0,99 deb qabul qilinadi, n.b); Ti — i — hisoblash intervalining davomiyligi (h). 61. Tarmoqning yuklama grafigi pogʻonali koʻrinishda berilgan boʻlsa, hisoblash oraligʻida tarmoqning umumiy yuklama grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati () quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: Ri — davomiyligi Δti boʻlgan grafikning i-pogʻonasidagi yuklama (kW); Δti — pogʻonalarning davomiyligi (h); Roʻrt — hisoblash intervalidagi tarmoqning oʻrtacha yuklamasi (kW); T — umumiy ishlash vaqti (h); n — hisob davri oraligʻidagi grafik pogʻonalarining soni; Poʻrt — hisoblash intervalidagi tarmoqning oʻrtacha yuklamasi (kW). 6 — 10 kV kuchlanishli tarmoqlar va 35 kV kuchlanishli radial tarmoqlar uchun yuqoridagi formulada Pi va Poʻrt qiymatlarning oʻrniga boshlangʻich uchastkaning Ii va Ioʻrt toklari qiymatlaridan foydalanish mumkin, bunda kk = 1,02 ga teng deb olinadi. 62. Hisoblash oraligʻi uchun yuklama grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati () quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: — hisoblangan nazorat oʻlchovlari kunining sutkalik grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati (n.b); — meʼyoriy yuklama grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati (n.b); — oylik tarmoqqa uzatiladigan elektr energiyasi grafigi (miqdorlarining soni, hisoblash oraligʻidagi oylar soniga teng boʻlgan grafik) shakli koeffitsiyentining kvadrati (n.b). 63. Tarmoqqa uzatiladigan elektr energiyasi oylik grafigi shakli koeffitsiyenti () quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: WOi — hisoblash oraligʻining i-oyida tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi (kW·h); Woʻrt.oy — hisoblash oraligʻida tarmoqqa uzatilgan oʻrtacha oylik elektr energiyasi (kW·h); Nj — hisoblash oraligʻidagi oylar soni. Hisob-kitob bir oy uchun amalga oshirilsa, deb olinadi. 64. Yuklama grafigi mavjud boʻlmaganda yuklama grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati () quyidagi formula orqali aniqlanadi: 65. Tarmoqning umumiy yuklamasi grafigini toʻldirish koeffitsiyenti (kt) quyidagi formulalar orqali aniqlanadi: Bunda: Wb — tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi (kW·h); Poʻrt — tarmoq qismining oʻrtacha yuklamasi (kW); Pmax — oʻlchovlar natijasida aniqlangan amaldagi maksimal quvvat(kW); Tmax — tarmoqning eng katta yuklamada ishlagan vaqti (h). 66. Tarmoq qismi yoki shoxobchasi uchun oʻrtacha yuklama (Poʻrt) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: Wi — T vaqt ichida i-tugunda (yoki tarmoq shoxobchasida) isteʼmol qilingan (ishlab chiqarilgan) elektr energiyasi (kW·h); T — hisoblash davri (h). 67. Quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlari soni asosida hisoblash metodida yoʻqotishlar (∆WYUK) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: ΔPmax — tarmoqdagi maksimal yuklama rejimidagi quvvat yoʻqotishi (kW); Ti — hisoblash davomiyligi (h); τn — tarmoqning umumiy yuklama grafigi boʻyicha aniqlangan, hisoblash intervalida quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlarning nisbiy qiymati (n.b); kl — havo elektr uzatish tarmogʻi armaturasi taʼsiridagi yoʻqotishni hisobga oluvchi koeffitsiyent (110 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlar uchun 1,02 ga va undan past kuchlanishli tarmoqlar uchun 1,0 ga teng deb olinadi, n.b); kk — aktiv va reaktiv yuklama grafiklarining farqini hisobga oluvchi koeffitsiyenti (reaktiv quvvat yuklamasi hisobga olinmagan yoki qayd etib borilmaganda, aktiv va reaktiv quvvat grafiklari ajratilmagan hollarda taxminiy ravishda 0,99 deb qabul qilinadi, n.b.). 68. Quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlarning nisbiy soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: Ri — hisoblash intervalining i-pogʻonasidagi aktiv quvvat (kW); Rmax — hisoblash intervalidagi eng katta quvvat (kW); Δti — i-intervalning davomiyligi (h); n — hisoblash intervallari soni (n.b.); Tj — hisoblash davomiyligi (h). 6 — 10 kV kuchlanishli tarmoqlar va 35 kV kuchlanishli radial tarmoqlar uchun yuqoridagi formulada Pi va Poʻrt qiymatlarning oʻrniga boshlangʻich uchastkaning Ii va Ioʻrt toklari qiymatlaridan foydalanish mumkin, bunda kk = 1,02 ga teng deb olinadi. 69. Hisoblash davridagi yuklama grafiklari toʻliq boʻlmasa, quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlarning nisbiy qiymatini (τn) quyidagi formula boʻyicha aniqlash mumkin: Bunda: τs — quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlarning nisbiy soni (nazorat sutkasining grafigi uchun ushbu Metodikaning 68-bandida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadi, n.b.); τm — oy kunlarini xarakterlovchi koeffitsiyent (n.b.); τN — oy kunlari grafigi turliligini hisobga oluvchi koeffitsiyent (n.b.). 70. Oy kunlarini xarakterlovchi koeffitsiyent (τm) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: Kish — oydagi ish kunlari soni; Kd.o — oydagi dam olish kunlari soni; Ko — oydagi kunlar soni; kw — dam olish va ish kunlaridagi elektr energiyasi isteʼmoli nisbati (n.b.). 71. Oy kunlarini xarakterlovchi va oy kunlarida grafikning turliligini hisobga oluvchi koeffitsiyent (τN) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: Woi — i-oyda tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi (kW·h); Wh.o — hisobot oyida tarmoqqa berilgan elektr energiyasi (kW·h); Nj — hisoblangan oylar soni. 72. Agar yuklama grafigi umuman mavjud boʻlmasa, quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlarning nisbiy qiymati (τn) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: kt — grafikni toʻldirish koeffitsiyenti. 73. Tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumot boʻyicha yoʻqotishlarni baholash metodi asosida yoʻqotishlarni baholash kuchlanishi 6,10 va 0,4 kV boʻlgan elektr tarmoqlarida qoʻllanadi. Bunda: 6,10 va 0,4 kV kuchlanishli elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlari majmuasida yoʻqotishlarni regressiya modellaridan foydalanib hisoblash; 0,4 kV kuchlanishli elektr tarmoqlarida texnologik yoʻqotishlarni tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotga bogʻliqligi asosida baholash; 0,4 kV kuchlanishli elektr tarmoqlarida elektr energiyasining yoʻqotishini kuchlanishning pasayishiga bogʻliq ravishda hisoblash; 0,4 kV kuchlanishli elektr tarmoqlarida elektr tarmogʻi sxemalari va ishlash rejim parametrlaridan foydalanib, quvvat va energiya yoʻqotishlarini alohida elementlar boʻyicha hisoblash. 74. Kuchlanishi 6,10 va 0,4 kV boʻlgan elektr tarmoqlari, shuningdek, 6 va 10 kV kuchlanishli transformatorlar uchun hamda 0,4 kV kuchlanishli “shahar” va “qishloq” turidagi elektr tarmoqlari majmuasi uchun elektr energiyasining yoʻqotishlari regressiya modellari asosida alohida hisoblanadi. 75. 10 kV kuchlanishli tarmoqlarda yoʻqotishlarni (∆W) tarmoqlarning umumiy uzunligi va umumiy qarshiligi boʻyicha hisoblash quyidagi formulaga asosan hisoblanadi: Bunda: B0 — regressiya koeffitsiyenti; Wakt — aktiv elektr energiyasi (kW·h); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Ntr — mazkur tarmoqlar majmuasidan elektr energiyasi olayotgan transformatorlar soni (n.b.); Nfid — tarmoqlar majmuasidagi fiderlar soni (n.b.); L0 — tarmoqlar umumiy uzunligi (km); Rum — tarmoqning umumiy qarshiligi (Om); sosφ — tarmoqlar majmuasi uchun oʻrtacha quvvat koeffitsiyenti. 76. 10 kV kuchlanishli tarmoqlarda yoʻqotishlarni tarmoqlarning umumiy uzunligi va umumiy qarshiligi boʻyicha hisoblashda tarmoqning umumiy qarshiligi (Rum) quyidagilardan biri orqali aniqlanadi: Bunda: Nv — tarmoqlar majmuasiga kiruvchi barcha fiderlar shoxobchalarining soni; Ri — i — shoxobchaning qarshiligi (Om); L0 — tarmoqlar umumiy uzunligi (km); Rsol — sim yoki kabelning solishtirma aktiv qarshiligi (Om/km). 10 kV kuchlanishli tarmoqlarda yoʻqotishlarni tarmoqlarning umumiy uzunligi va umumiy qarshiligi boʻyicha hisoblashda modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 10-jadvalda keltirilgan. 77. Tarmoqning ekvivalent qarshiligi asosida 10 kV kuchlanishli tarmoqlarda yoʻqotishlar (∆W) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Bunda: B0 — regressiya koeffitsiyenti; Wakt — aktiv elektr energiyasi (kW·h); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Nfid — tarmoqlar majmuasidagi fiderlar soni (n.b.); Ntr — mazkur tarmoqlar majmuasidan elektr energiyasi olayotgan transformatorlar soni (n.b.); L0 — tarmoqlar umumiy uzunligi (km); Rum — tarmoqning umumiy qarshiligi (Om); sosφ — tarmoqlar majmuasi uchun oʻrtacha quvvat koeffitsiyenti; REKV — ekvivalent qarshilik (Om). 78. 10 kV kuchlanishli tarmoqlarning ekvivalent qarshiligi (REKV) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: ri — i-shoxobchaning solishtirma qarshiligi (Om); Smi — i-shoxobchaning umumiy yuklamasi (kW); Soʻrn — umumiy (barcha shoxobchalar boʻyicha) yuklama (kW); NE — tarmoq shoxobchalarining soni (n.b.). Tarmoqning ekvivalent qarshiligi asosida 10 kV kuchlanishli tarmoqlarda yoʻqotishlarni hisoblash uchun modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 11-jadvalda keltirilgan. 79. 10 kV kuchlanishli transformatorlarda yoʻqotishlar (∆W) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: B0 — regressiya koeffitsiyenti; Wakt — transformatorlar majmuasiga berilgan aktiv elektr energiyasi (kW·h); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Soʻrn — majmuadagi 10/0,4 kV kuchlanishli transformatorlarning umumiy oʻrnatilgan quvvati (kVA); Ntr — majmuadagi 10/0,4 kV kuchlanishli transformatorlar soni (n.b.); sosφ — tarmoqlar majmuasi uchun oʻrtacha quvvat koeffitsiyenti. 10 kV kuchlanishli transformatorlarda yoʻqotishlarni hisoblash uchun modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 12-jadvalda keltirilgan. 80. 10 kV kuchlanishli transformatorlar majmuasining salt yurish yoʻqotishlari (∆WSYU) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Bunda: B0 — regressiya koeffitsiyenti; Soʻrn — majmuadagi 10/0,4 kV kuchlanishli transformatorlarning umumiy oʻrnatilgan quvvati (kVA); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Ntr — majmuadagi 10/0,4 kV kuchlanishli transformatorlar soni (n.b.). Transformatorlar majmuasining salt yurish yoʻqotishlarini hisoblashda modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 13-jadvalda keltirilgan. 81. 6 kV kuchlanishli tarmoqlarda yoʻqotishlar (∆W) tarmoqlarning umumiy uzunligi va umumiy qarshiligi boʻyicha quyidagi regressiya formulasi asosida aniqlanadi: Bunda: Bo — modelning empirik koeffitsiyenti (n.b.); Wakt — tarmoqqa uzatilgan aktiv elektr energiyasi (kW·h); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Ntr — mazkur tarmoqlar majmuasidan elektr energiyasi olayotgan transformatorlar soni (n.b.); Nfid — tarmoqlar majmuasidagi fiderlar soni (n.b.); L0 — tarmoqlar umumiy uzunligi (km); Rum — tarmoqning umumiy qarshiligi (Om); sosφ — tarmoqlar majmuasi uchun oʻrtacha quvvat koeffitsiyenti. Modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 14-jadvalda keltirilgan. 82. 6 kV kuchlanishli transformatorlarda yoʻqotishlar (∆W) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: B0 — regressiya koeffitsiyenti; Wakt — transformatorlar majmuasiga berilgan aktiv elektr energiyasi (kW·h); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Soʻrn — majmuadagi 6/0,4 kV kuchlanishli transformatorlarning umumiy oʻrnatilgan quvvati (kVA); Ntr — majmuadagi 6/0,4 kV kuchlanishli transformatorlar soni (n.b.); sosφ — tarmoqlar majmuasi uchun oʻrtacha quvvat koeffitsiyenti. Modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 15-jadvalda keltirilgan. 83. 6 kV kuchlanishli transformatorlar majmuasining salt yurish yoʻqotishlari (∆WSYU) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Bunda: B0 — regressiya koeffitsiyenti; Soʻrn — majmuadagi 6/0,4 kV kuchlanishli transformatorlarning umumiy oʻrnatilgan quvvati (kVA); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Ntr — majmuadagi 10/0,4 kV kuchlanishli transformatorlar soni (n.b.). Modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 16-jadvalda keltirilgan. 84. 0,4 kV kuchlanishli “qishloq” turidagi tarmoqlar majmuasi boʻyicha yoʻqotishlar (∆W) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: Bo — modelning empirik koeffitsiyenti (n.b.); Wakt — tarmoqqa uzatilgan aktiv elektr energiyasi (kW·h); Nsut — hisoblash davridagi kunlar soni (n.b.); Nfid — tarmoqlar majmuasidagi fiderlar soni (n.b.); Nn — tarmoqlar majmuasidagi isteʼmolchilar soni (n.b.); Rum — tarmoqning umumiy qarshiligi (Om); Rotp — tarmoqlar majmuasidagi shoxobchalar (tayanchdan uyning kirishigacha boʻlgan qismi) qarshiliklarining yigʻindisi (Om); N3f — tarmoqlar majmuasidagi uch fazali isteʼmolchilar soni; sosφ — tarmoqlar majmuasi uchun oʻrtacha quvvat koeffitsiyenti. Modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 17-jadvalda keltirilgan. 85. 0,4 kV kuchlanishli “shahar” turidagi tarmoqlar majmuasi uchun yoʻqotishlar (∆W) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Modelning empirik koeffitsiyenti (V0) hisoblanayotgan fiderlar soniga (Nfid) bogʻliq holda quyidagi 18-jadvalda keltirilgan. 86. Uylar orasidagi tarmoqlarining umumiy qarshiligi (Rum.uo) quyidagi formulalardan biri orqali hisoblanadi: Bunda: Ri — i — shoxobchaning qarshiligi (Om); Rsol — sim yoki kabelning solishtirma aktiv qarshiligi (Om/km); NSh — tarmoqlar majmuasi barcha fiderlarining uylar oraligʻidagi tarmoqlarining shoxobchalari soni (n.b.); Ri — i — shoxobchaning qarshiligi (Om); Lum.uo — barcha fiderlarning uylar oraligʻidagi tarmoqlarining umumiy uzunligi (km). 87. Elektr energiyasi yoʻqotishlarini tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotlarga bogʻliqligi asosida baholash metodida yoʻqotishlar (∆W) quyidagi formula orqali hisoblanadi: Bunda: W0,4 — 0,4 kV kuchlanishli tarmoqlarga berilgan elektr energiyasi (kW·h); Fb.oʻrt — bosh uchastkalarning oʻrtacha koʻndalang kesimi (mm²); D — hisoblash amalga oshiriladigan kunlar (n.b.); Lekv — tarmoqlarning umumiy ekvivalent uzunligi (km); tg φ — oʻrtacha reaktiv quvvat koeffitsiyenti; k0,4 — tarmoq uzunligi boʻyicha yuklamaning taqsimlanishi xarakteri va fazalardagi yuklamalarning bir xil emasligini hisobga oluvchi koeffitsiyent; dn — 0,4 kV li tarmoqqa berilgan umumiy elektr energiyasi miqdoriga nisbatan, transformator punktidan 1-2 tayanchlar oraligʻiga teng masofada isteʼmol qilinayotgan elektr energiyasining ulushi. 88. Tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotlar boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlarini baholash metodi umumiy soni 100 ta va undan ortiq, kuchlanishi 6 — 10/0,4 kV boʻlgan transformator punktidan tarqalgan tarmoqlar jamlanmasidagi elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblash uchun qoʻllanishi mumkin. 89. Kichikroq hajmdagi, yaʼni umumiy soni 100 tadan kam, kuchlanishi 6 — 10/0,4 kV boʻlgan transformator punktidan tarqalgan tarmoqlar uchun quyidagi usullar qoʻllanadi: a) Tarmoq sxemasi va uning ish rejimi parametrlaridan foydalangan holda quvvat va elektr energiyasi yoʻqotishlarini elementlar boʻyicha hisoblash metodi; b) 0,4 kV kuchlanishli tarmoqlardagi yoʻqotishlarni kuchlanishning pasayishi miqdoriga bogʻliq holda hisoblash metodi. 90. 0,4 kV kuchlanishli N ta tarmoqlar majmuasining umumiy ekvivalent uzunligi (Lekv) quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: Lm — 0,4 kV kuchlanishli N ta tarmoq magistrallari uzunligining yigʻindisi (km); L2-3 — 0,4 kV kuchlanishli N ta tarmoqning ikki va uch fazali shoxobchalari uzunligining yigʻindisi (km); L1 — 0,4 kV kuchlanishli N ta tarmoqning bir fazali shoxobchalari uzunligining yigʻindisi (km). 91. Kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan bitta tarmoq magistralini aniqlashda 6 — 10/0,4 kV transformator punktidan uch fazali yoki ikki fazali tarmoqlargacha ulangan eng uzoqdagi isteʼmolchigacha boʻlgan masofa hisobga olinadi. 92. Tarmoqning mansublik chegarasi tayanchda yoki koʻp xonadonli uylarga kirish qismida boʻlsa, tarmoqlar uzunligi ekvivalentning yigʻindisini aniqlashda shoxobchaning uzunligiga koʻp xonadonli uy-joylarning umumiy foydalanishidagi elektr tarmoqlari (shuningdek, uy-joy ichidagi elektr tarmoqlari), uy-joylardagi shoxobchalar uzunliklari kiritilmaydi. 93. Magistral yoki shoxobchalarda aluminiy, poʻlat va misli simlar mavjud boʻlganda ushbu Metodikaning 90-bandida keltirilgan formulaga qoʻyiladigan tarmoqlar uzunliklari (L) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: La, Lp, Lmis — aluminiy, poʻlat va misli simlarning mos uzunliklari (km). 94. Tarmoq uzunligi boʻyicha yuklamaning taqsimlanishi xarakteri va fazalardagi yuklamalarning bir xil emasligini hisobga oluvchi koeffitsiyent (k0,4) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: dp — 0,4 kV kuchlanishli tarmoqqa berilgan umumiy elektr energiyasiga nisbatan aholiga yetkazib berilgan elektr energiyasining ulushi (n.b.); ku — 400/230 V boʻlgan tarmoq uchun 1 ga teng va 220/127 V boʻlgan tarmoq uchun 3 ga teng deb olinadigan koeffitsiyent. 95. Bosh uchastkalarning oʻrtacha koʻndalang kesimi (Fb oʻrt) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: Fri — i — tarmoqning boshlangʻich uchastkasi kesimining yuzasi (mm2); Lri — i — tarmoq boshlangʻich uchastkasining uzunligi (km). 96. Grafikni toʻldirish koeffitsiyenti va (yoki) reaktiv quvvat koeffitsiyenti toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda kt = 0,5 va tg φ = 0,6 deb olinadi. 97. 0,4 kV kuchlanishli tarmoqlarga berilgan va (yoki) beriladigan elektr energiyasini hisobga olish tizimi mavjud boʻlmaganda yoki qayd etilmaganda uning qiymati 6 — 10 kV li tarmoqlarga berilgan elektr energiyasi hajmidan 6 — 10 kV uskunalardagi yoʻqotishlarni, 6 — 10/0,4 kV li transformator punktlariga berilgan elektr energiyasini transformator punktining shinalariga ulangan isteʼmolchilarga berilgan elektr energiyasi hamda isteʼmolchilar balansidagi 0,4 kV li tarmoqlarga berilgan elektr energiyasini ayirib tashlagan holda aniqlanadi. 98. 0,4 kV kuchlanishli tarmoqlarda yoʻqotishlarni kuchlanishning pasayishi qiymatiga bogʻliqligi holda hisoblash metodini qoʻllash uchun maksimal yuklama rejimida transformator punkti shinalaridagi va magistral tarmoqning uzoq nuqtasidagi faza kuchlanishlari oʻlchanadi. Oʻlchash maʼlumotlari boʻyicha kuchlanish yoʻqolishlari (ΔU) 6 — 10/0,4 kV transformator punktining 0,4 kV kuchlanishli shinalaridagi faza kuchlanishining oʻrtacha qiymatiga nisbatan mutlaq (absolyut) va nisbiy (foizdagi) qiymatlari aniqlanadi. 99. Kuchlanishning pasayishi miqdoriga bogʻliq holda 0,4 kV kuchlanishli tarmoqdagi yoʻqotishlarining nisbiy qiymati (ΔW) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi (tarmoqqa berilgan elektr energiyasining qiymatiga nisbatan foizda): Bunda: ΔU — maksimal yuklama davrida tarmoqdagi kuchlanish pasayishi, yaʼni transformator punkti shinalaridan eng uzoq elektr qabul qilgichgacha kuchlanishning yoʻqotilishi (%); Knt — yuklamaning fazalar boʻyicha notekis taqsimlanishini hisobga oluvchi koeffitsiyent; τ — quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlarning umumiy davomiyligi (h); Tmax — tayanch yoki hisob davridagi maksimal yuklama davomiyligi (h). 100. Agar transformator punktining shinalarida oʻlchangan faza kuchlanishining darajalari har xil boʻlsa, maksimal yuklama davrida tarmoqdagi kuchlanish pasayishini (ΔU) aniqlashda transformator punktining shinalaridagi uchta oʻlchangan kuchlanishning oʻrtacha arifmetik qiymati qabul qilinadi. Agar yuklamaning maksimal qiymatida magistral tarmoqning eng uzoq nuqtasidagi uch fazalik kirishida faza kuchlanishi oʻlchangan boʻlsa, hisoblash uchun uchta oʻlchangan qiymatlardan eng kichigi qabul qilinadi. 101. Yuklamaning fazalar boʻyicha notekis taqsimlanishini hisobga oluvchi koeffitsiyent (Knt) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: Ia, Iv, Is — fazalarning oʻlchangan tok yuklamalari (A); Rn/Rf — nol va faza simlari qarshiliklarining nisbati (n.b.). 102. Fazalarning tok yuklamalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda: Rn/Rf = 1 boʻlgan tarmoqlar uchun Knt = 1,13; Rn/Rf = 2 boʻlgan tarmoqlar uchun Knt = 1,2 deb qabul qilinadi. 103. Quvvat yoʻqotishlari eng katta boʻlgan soatlarning umumiy davomiyligining maksimal yuklama davomiyligiga nisbati (τ/Tmaks) 19-jadvalga muvofiq qoʻllanadi: 104. 0,4 kV kuchlanishli N ta tarmoqlaridagi elektr energiyasining nisbiy yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: — i — tarmoqdagi elektr energiyasining nisbiy yoʻqotishlari (%); Ii — i — tarmoqning bosh uchastkasidagi maksimal yuklama (A). 105. 0,4 kV kuchlanishli elektr tarmoqlarida elektr energiyasi yoʻqotishlarini aniq hisoblash uchun boshlangʻich axborotlar yetarli darajada mavjud boʻlganda, 0,4 kV kuchlanishli alohida tarmoqlarda elektr energiyasi yoʻqotishlarini hisoblashda quvvat va elektr energiyasi yoʻqotishlarini elektr tarmogʻi sxemasi va rejimi parametrlaridan foydalanib, uning elementlari boʻyicha hisoblash metodini qoʻllash tavsiya etiladi. 106. 0,4 kV kuchlanishli tarmoqlarda elektr energiyasi yoʻqotishlarini kuchlanishning pasayishiga bogʻliq holda hamda quvvat va elektr energiyasining yoʻqotishlari elementlari boʻyicha hisoblashni elektr tarmogʻi sxemasi va rejimi parametrlaridan foydalanib, ixtiyoriy tanlab olingan 0,4 kV taqsimlash tarmoqlari boʻyicha amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan tarmoqlarning umumiy soni 100 tadan ortiq 6 — 10/0,4 kV transformator punktlarining kamida 20 foizidan taʼminlanayotgan boʻlishi lozim. 107. Uch fazali ikki chulgʻamli transformatorlarining (avtotransformatorlarining) amaldagi yuklanish grafigi mavjud boʻlsa, ulardagi elektr energiyasi yoʻqotishlari (DWtr) quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanadi: Bunda: ∆ RS.Yu — transformatorning salt ishlash rejimida quvvat yoʻqotishlari transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); ∆ RQ.T — transformatorning qisqa tutashuvdagi quvvat yoʻqotishi transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); Smax — transformatorning maksimal yuklamasi transformatorning amaldagi yuklanish grafigi boʻyicha qabul qilinadi (kV·A); Snom — transformatorning nominal quvvati transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformatorlar uchun bildirgich boʻyicha qabul qilinadi (kV·A); t — hisobot davrida transformatorning ishlagan vaqti (h); τ — hisobot davrida ishlatilgan maksimal yuklama davomiyligi boʻyicha aniqlanadigan transformatordagi eng katta yoʻqotishlar vaqti (h). 108. Bir fazali ikki chulgʻamli transformatorlarning uch fazali guruhi uchun amaldagi yuklanish grafigi asosida elektr energiyasi yoʻqotishlari (DWtr) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: ∆RSYU — salt yurish rejimida bir fazali transformatorda quvvat yoʻqotishlari transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); ∆RQ.T — qisqa tutashuv rejimida bir fazali transformatorda quvvat yoʻqotishlari transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); Smax — transformatorning maksimal yuklamasi transformatorning amaldagi yuklanish grafigi boʻyicha qabul qilinadi (kV·A); Snom — transformatorning nominal quvvati transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformatorlar uchun bildirgich boʻyicha qabul qilinadi (kV·A); t — hisobot davrida transformatorning ishlagan vaqti (h); τ — hisobot davrida ishlatilgan maksimal yuklama davomiyligi boʻyicha aniqlanadigan transformatorda elektr energiyasining eng katta yoʻqotishlar vaqti (h). 109. Past kuchlanishli chulgʻami ikki tarmoqqa boʻlingan uch fazali ikki chulgʻamli transformatorlar uchun amaldagi yuklanish grafigi asosida elektr energiyasi yoʻqotishlari (DWtr) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: ∆Rq.t.YUK — transformatorning yuqori kuchlanishli chulgʻamidagi qisqa tutashuv rejimida quvvat isrofi, transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); ∆Rq.t PK1, ∆Rq.tPK2 — past kuchlanish chulgʻamining 1- va 2-tarmogʻida qisqa tutashuv rejimidagi quvvat isrofi (kW); ∆Rq.tPK1, ∆Rq.tPK2 = 0,5 · DRq.t YUK-PK — shu quvvatdagi ikki chulgʻamli past kuchlanishli chulgʻami boʻlinmagan transformatorda qisqa tutashuv rejimida quvvat yoʻqotishlari (kW); SnomPK1, SnomPK2 — transformatorning past kuchlanish chulgʻamining 1- va 2-tarmoqlari nominal quvvati (kV·A); SnomPK1 = SnomPK2 = 0,5 Snom — past kuchlanishli chulgʻami boʻlinmagan shu quvvatdagi ikki chulgʻamli transformator nominal quvvati (kV·A); SnomPK1, SnomPK2 — transformatorning maksimal yuklamasi (kV·A); SmaxPK1=SmaxPK2=0,5∙SmaxYUK— transformatorning amaliy yuklanish jadvali boʻyicha qabul qilinadi (kV·A). 110. Uch fazali uch chulgʻamli transformator va avtotransformatorlar uchun amaldagi yuklanish grafigi asosida elektr energiyasi yoʻqotishlari (∆Wtr) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: SnomYUK = SnomOʻK = SnomPK = Snom — transformatorning tegishli chulgʻamlaridagi nominal quvvati (kV·A). Agar har bir chulgʻamning quvvati Snom ning 100 foiziga teng boʻlsa, hamda pasportda yoki uslubiy qoʻllanmada ∆Rq.tYUK-PK — berilgan boʻlsa, har bir chulgʻamning qisqa tutashuv yoʻqotishlari bir xil va 0,5 ∆Rq.tYUK-PK ga teng olinadi. Agar past (PK) va oʻrta (OʻK) kuchlanishli chulgʻamlarining quvvati SnomPK = 0,67 Snom yoki SnomOʻK = 0,67 Snom boʻlsa, ∆Rq.tPK va ∆Rq.tOʻK quvvat yoʻqotishlari ∆Rq.tYUK-PK ni 0,67 ni 0,5 koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali aniqlanadi. SmaxYUK, SmaxOʻK, SmaxPK — transformatorning tegishli chulgʻamlari maksimal yuklamasi, transformatorning amaliy yuklanish grafigi boʻyicha qabul qilinadi (kV·A). τYUK, τOʻK, τPK — transformator tegishli chulgʻamlarida eng katta yoʻqotishlar vaqti, transformatorning amaliy yuklanish grafigi boʻyicha qabul qilinadi (h). 111. Agar uch chulgʻamli transformator yoki avtotransformator uchun pasportida ∆Rq.tYUK, ∆Rq.tOʻK, ∆Rq.tPK koʻrsatilmagan boʻlib, ∆RqtYUK-OʻK, ∆Rq.tYUK-PK va ∆Rq.tOʻK-PK berilgan boʻlsa, unda har bir chulgʻamning yuklama yoʻqotishlarini quyidagi oʻzaro nisbatlardan aniqlash mumkin: Bunda: Kfoy — foydalilik koeffitsiyenti; 112. Uch chulgʻamli transformator uchun Kfoy=1 ga teng deb qabul qilinadi. Avtotransformator uchun esa quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: UOʻK, UYUK — tegishli ravishda oʻrta va yuqori kuchlanishli chulgʻamlarning nominal kuchlanishi (V). 113. Bir fazali transformatorlar (avtotransformatorlar)ning uch fazali guruhi uchun amaldagi yuklanish grafigi asosida elektr energiyasi yoʻqotishlari (DWtr) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Bunda: ∆RSYU — bir fazali avtotransformatorning salt ishlashi rejimida quvvat yoʻqotishlari, avtotransformator pasporti yoki ushbu turdagi avtotransformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); ∆Rq.tYUK, ∆Rq.tOʻK, ∆Rq.tPK — bir fazali avtotransformatorlarning qisqa tutashuv rejimida tegishli chulgʻamlarida quvvat yoʻqotishlari, avtotransformator pasporti yoki ushbu turdagi avtotransformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); SmaxYUK, SmaxOʻK, SmaxPK — avtotransformatorning tegishli chulgʻamlari maksimal yuklamasi, avtotransformatorning amaldagi yuklanish grafigi boʻyicha qabul qilinadi (kV·A); Snom — avtotransformatorning nominal quvvati, avtotransformator pasporti yoki ushbu turdagi avtotransformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kV·A); t — hisobot davrida avtotransformatorning ishlagan vaqti (h); τYUK, τOʻK, τ​​​​​​​PK — tegishli chulgʻamning eng katta yoʻqotishlari vaqti, avtotransformatorning amaldagi yuklanish grafigi boʻyicha belgilanadi (h). 114. Transformatorlarning (avtotransformatorlarning) amaldagi yuklanish grafigi mavjud boʻlmaganda, ulardagi elektr energiyasi yoʻqotishlari quyidagi uslublarning biridan foydalangan holda yuklama koeffitsiyenti orqali aniqlanishi mumkin: a) birinchi uslubda transformator maʼlumotlari pasport yoki uslubiy qoʻllanmalardan olinadi: Bunda: Ioʻr — transformatorning hisob-kitob qilinayotgan davrdagi oʻrtacha tok yuklamasi (A); Inom — transformatorning tegishli chulgʻamining nominal toki transformatorning pasporti yoki ushbu turdagi avtotransformator uchun uslubiy qoʻllanmalar boʻyicha qabul qilinadi (A). Bunda: Wakt — aktiv elektr energiyasi miqdori, aktiv elektr energiyasini hisobga olish uskunasi boʻyicha aniqlanadi (kW·h); Wreak — reaktiv energiya miqdori reaktiv energiyani hisobga olish uskunasi boʻyicha aniqlanadi (kVAr·h); Unom — transformatorning tegishli chulgʻami nominal kuchlanishi transformator pasporti yoki ushbu turdagi avtotransformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kV); tp — transformatorning yuklanishda ishlagan soati (h). b) Ikkinchi uslubda zarur birliklar trigonometrik jadvaldan olinadi: Bunda: cosφ — quvvat koeffitsiyenti trigonometrik jadvaldan aniqlanadi (n.b.); Bu yerda φ burchak quyidagicha hisoblanadi: 115. Turli faza va xar xil chulgʻamli transformatorlar uchun elektr energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formulalar asosida aniqlanadi: a) sinxron generatorli blokda ishlovchi uch fazali ikki chulgʻamli transformator uchun: b) tarmoqda ishlovchi uch fazali ikki chulgʻamli transformator uchun: 116. Bir fazali ikki chulgʻamli transformatorlarning uch fazali guruhi uchun: Bunda: ∆RSYU — bir fazali transformatorning salt ishlash rejimida quvvat yoʻqotishlari, transformator pasporti boʻyicha yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); ∆Rq.t — bir fazali transformatorning qisqa tutashuv rejimida quvvat yoʻqotishlari, transformator pasporti boʻyicha yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi, (kW). 117. Past kuchlanishli chulgʻami ikki tarmoqqa boʻlingan uch fazali ikki chulgʻamli transformatorlar uchun yoʻqotishlar quyidagi formulaga asosan hisoblanadi: Bunda: βyuk, βpk1, βpk2 — transformatorning tegishli chulgʻamlari yuklanish koeffitsiyenti (n.b). 118. Uch fazali uch chulgʻamli transformator va avtotransformatorlar uchun yoʻqotishlar quyidagi formula asosida aniqlanadi (kW∙h): Bunda: βyuk, βoʻk, βpk — transformator yoki avtotransformatorlarning tegishli chulgʻamlaridagi yuklanish koeffitsiyentlari (nisbiy birlik). 119. Uch fazali uch chulgʻamli transformatorda yoʻqotishlarni yetarli darajada aniqlik bilan quyidagi soddalashtirilgan formula orqali hisoblash mumkin: Bunda: ∆Rq.tYUK-PK — ikki chulgʻamli rejimda yuqori va past kuchlanishli chulgʻamlarining 100 foizli yuklama holati uchun. ∆Rq.t ning maksimal miqdorini beruvchi qisqa tutashuv rejimida quvvat yoʻqotishlari transformator pasporti yoki ushbu turdagi transformator uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); α1, α2, α3 — har bir chulgʻam nominal quvvatda yuklanganda uning jami yoʻqotishlardagi ulushini belgilovchi koeffitsiyentlar (nisbiy birlik). Agar har bir chulgʻamning quvvati Snomning 100 foiziga teng boʻlsa, unda α1= 0,6, α2= α3= 0,4 boʻladi. Agar past yoki oʻrta kuchlanishli chulgʻamning quvvati SnomPK=0,67 ∙ Snom yoki SnomPK=0,67 ∙ Snom boʻlsa, unda α2= α3= 0,3 boʻladi. βyuk, βoʻk, βpk — transformatorning tegishli chulgʻamlarining yuklanish koeffitsiyentlari (nisbiy birlik). 120. Bir fazali avtotransformatorlarning uch fazali guruhi uchun yoʻqotishlar quyidagi formulaga asosan aniqlanadi (kW∙h): Bunda: ∆RSYU — bir fazali avtotransformatorlarning salt yurish rejimidagi quvvat yoʻqotishlari, avtotransformator pasporti boʻyicha yoki ushbu turdagi avtotransformatorlar uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); ∆Rq.tYUK, ∆Rq.tOʻK, ∆Rq.tPK — bir fazali avtotransformatorning qisqa tutashuv rejimida tegishli chulgʻamlaridagi quvvat yoʻqotishlari, avtotransformator pasporti boʻyicha yoki ushbu turdagi avtotransformatorlar uchun uslubiy qoʻllanma boʻyicha qabul qilinadi (kW); βyuk, βoʻk, βpk — avtotransformator tegishli chulgʻamlarining yuklanish koeffitsiyentlari (n.b.). Qurilmalarning barcha pasport yoki uslubiy qoʻllanma maʼlumotlari ishlab chiqarilgan yilini hisobga olgan holda qabul qilinadi. 121. Elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar (ΔWhato.Y.TD) butun elektr tarmogʻi boʻyicha elektr energiyasi nobalansining chegaraviy qiymati sifatida tayanch davr maʼlumotlaridan kelib chiqib, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda: δi, δj — elektr energiyasini qabul qilish va uzatish hisobga olish nuqtalaridagi hisoblash kanallarining ruxsat etilgan xatoligi (%); Wi, Wj — elektr tarmogʻi boʻylab oʻlchov kanallarida qayd qilingan, qabul qilingan va uzatilgan aktiv elektr energiyasi (ming·kW·h); n — elektr energiyasining qabul qilinishini qayd etuvchi hisobga olish nuqtalarining soni (dona); m — elektr energiyasining berilishini qayd etuvchi hisobga olish nuqtalarining soni (dona). 122. Tayanch davrda taqsimlash tizimidagi elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlarining nisbiy qiymati quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: Whato.Y.TD — tayanch davrda taqsimlash tizimidagi elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar (kW·h); Wtaq.TD — tayanch davrda taqsimlash tizimiga berilgan (taqsimlangan) elektr energiyasi (kW·h). 123. Tayanch davrda uzatish tizimidagi elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlarining nisbiy qiymati quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: Whato.Y.TD — tayanch davrda uzatish tizimidagi elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar (kW·h); Wuzat.TD — tayanch davrda uzatish tizimidan uzatilgan elektr energiyasi (kW·h). 124. Hisobga olish tizimining (aktiv elektr energiyasini oʻlchash kanalining) ruxsat etilgan nisbiy xatoligi miqdori quyidagi formula orqali aniqlanadi: Bunda: δHP, δTT, δKT — normal sharoitlarda hisobga olish uskunalarining (hisoblagich, tok transformatorlari va kuchlanish transformatorlari) ruxsat etilgan xatoliklari (aniqlik sinfi qiymati boʻyicha qabul qilinadi, %); δL — hisobga olish uskunalarining kuchlanish transformatorlariga ulangan tarmoqlaridagi ruxsat etilgan kuchlanish yoʻqotishlarining chegarasi (%). 125. Hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq kuchlanish darajalari boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlari tayanch va hisob davrlarida kuchlanish darajalari boʻyicha tarmoqqa berilgan elektr energiyasiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. 126. Agar tayanch davrda hisoblangan texnologik yoʻqotishlar amaldagi texnologik yoʻqotishlardan kichik yoki unga teng boʻlsa, hisob davri uchun hisobga olish tizimi xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar (∆Wxato.Y) nolga teng deb qabul qilinadi. 127. Ushbu Metodikada keltirilgan kattaliklarni va koeffitsiyentlarning mutlaq qiymatlari, shu jumladan, jadvallardagi mutlaq qiymatlar bir yil — 365 kun boʻlishini hisobga olib keltirilgan. Kabisa yilida yoʻqotishlar hisoblanganda k = 366/365 koeffitsiyentni qoʻllagan holda tuzatish kiritilishi lozim. 128. Ushbu Metodikadagi jadvallarda uskunaning koʻrsatkichlariga mos aniqlanadigan kattaliklar qiymatlari keltirilmagan boʻlsa, ushbu uskunaga mos qiymatlar chiziqli interpolyatsiya yordamida aniqlanadi. 129. Ushbu Metodika asosida amalga oshirilgan hisob-kitoblar va ularni amalga oshirishda qoʻllanadigan maʼlumotlarning ishonchliligi uchun masʼuliyat ushbu maʼlumotlarni taqdim etuvchi tashkilotlarga yuklanadi.