Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlardan foydalanish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(resolution, 2025-06-30)

Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda yongʻin xavfsizligi va xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya etilishini taʼminlash hamda kollektorlardan foydalanish tizimini tartibga solish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlardan foydalanish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin: muhandislik-kommunikatsiya kollektorlarini rejalashtirish va loyihalashtirish; muhandislik-kommunikatsiya kollektorlarida muhandislik tarmoqlarini joylashtirish; muhandislik-kommunikatsiya kollektorlarida taʼmirlash ishlarini amalga oshirish; muhandislik-kommunikatsiya kollektorlaridan foydalanish. 2. Toshkent shahri hokimligi “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ, “Oʻzbektelekom” AK, “Oʻzsuvtaʼminot” AJ hamda “Veolia Energy Tashkent” MCHJ bilan birgalikda uch oy muddatda muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda (keyingi oʻrinlarda — kollektor) taʼmirlash, foydalanish, modernizatsiya va rekonstruksiya qilish ishlari ushbu qaror talablari asosida tashkil etilishini taʼminlasin. 3. Belgilansinki, ushbu qarorning 2-bandida nazarda tutilgan barcha xarajatlar Toshkent shahri hokimligi huzuridagi Toshkent shahrini rivojlantirish jamgʻarmasi hamda qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa mablagʻlar hisobidan amalga oshiriladi. 4. Favqulodda vaziyatlar vazirligi Toshkent shahri hokimligi bilan birgalikda kollektordan foydalanuvchi tashkilotlar uchun oʻziga tegishli boʻlgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari egalari tomonidan ushbu qaror talablariga rioya etilishini doimiy nazorat qilib borsin. 5. Ushbu qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari A.J. Ramatov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarni rejalashtirish va loyihalashtirish bosqichlaridagi, shuningdek, mavjud muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda muhandislik tarmoqlarini joylashtirish, qurish, foydalanish hamda ularni rekonstruksiya qilish va taʼmirlashdagi talablarni belgilaydi. 2. Ushbu Qoidalar muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlar va ular tarkibidagi elementlarni (obyektlarni) yaratish hamda foydalanishning barcha bosqichlarida bajarilishi kerak, jumladan, maʼmuriy-maishiy xonalar, dispetcherlik punktlari, nasos stansiyalari, alohida turgan elektr shchit xonalari, kameralar, avtomatik nasos stansiyasining kameralari, drenaj qurilmalari va boshqa obyektlarga taalluqlidir. 3. Ushbu Qoidalar alohida muhandislik kommunikatsiyalarini oʻtkazish uchun moʻljallangan kanallar va tunnellarga, ichki muhandislik tizimlari mavjud boʻlmagan taqdirda, qoʻllanmaydi. 4. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: avariyaviy chiqish — favqulodda vaziyat yuzaga kelganda odamlarning kollektordan yer yuzasiga tezkor chiqishini taʼminlaydigan texnik yechimlar majmui; avtomatik nasos stansiyasi — kollektorda tasodifiy, favqulodda suv toshqini va drenaj suvlarini yigʻish hamda chiqarib tashlashni taʼminlaydigan, avtomatik ravishda ishlaydigan umumlashtirilgan qurilmalar majmui; avtomatlashtirilgan ish joyi — belgilangan turdagi faoliyatni avtomatlashtirishga moʻljallangan tizimning dasturiy-texnik majmui; boʻlim — yongʻinga qarshi devorlar va yongʻinga qarshi toʻsiqlar yoki qoplamalar bilan ajratilgan kollektorning olovbardoshlik darajasi chegaralari bilan yongʻin chegarasidan tashqariga tarqalmasligini taʼminlaydigan qismi; dispetcherlik punkti — kollektorning bir qismi boʻlib, bunda dispetcherning joylashgan va uskunalarni boshqarish hamda maʼlumotlarni koʻrsatish hamda uzatish uchun moʻljallangan ish joyi; kamera — muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini kiritish-chiqarish, shamollatish kamerasi, avtomatik nasos stansiyasi, elektr shchit xonalarini joylashtirish uchun moʻljallangan kollektorning bir qismi; kanal — aloqani tashkil qilish, biror narsani uzatish yoki koʻchirish uchun moʻljallangan, sunʼiy ravishda cheklangan joy; kollektor — yer ostida joylashgan, kirish-chiqish va oʻtish yoʻlaklariga ega, shamollatish, yongʻinga qarshi va signalizatsiya qurilmalari bilan jihozlangan, elektr va aloqa kabellari, issiq suv va ichimlik suvi quvurlari hamda muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari oʻtkazilishiga moʻljallangan yopiq inshoot; kollektor tarmoqlari — elektr va aloqa kabellari, issiq suv va ichimlik suvi quvurlari oʻtkazilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari majmuidan iborat muhandislik infratuzilmasi; kollektorning chiziqli qismi — kollektorning xavfsiz foydalanish uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan, koʻrikdan oʻtkazish va taʼmirlash ishlarini bajarishga moʻljallangan inshoot qismi; maʼlumotlar bazasi (bulutli yechimlar) — keng tarqalgan va qulay tarmoqdan foydalanish modeli, qoʻllanmaga koʻra umumiy taʼminot konfiguratsiyasi resurslaridan (masalan, maʼlumotlar uzatish tarmoqlari, serverlar, maʼlumotlarni saqlash qurilmalari, dasturlar va xizmatlar) tarmoq orqali foydalanish imkoniyati, minimal foydalanish xarajatlari va/yoki provayderni maʼlumotlar bilan taʼminlash bazasi (majmui); montaj tuynugi — katta oʻlchamli uskunalar yoki kattalashtirilgan konstruktiv birikmalarda montaj yoki demontaj qilish joyiga toʻsiqsiz harakatlanishni taʼminlovchi oʻtish joyi; muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari — ichimlik suvi, oqova suv tarmoqlarini, elektr energiyasi va tabiiy gaz tarmoqlarini, telekommunikatsiya tarmoqlarini va boshqa turdosh boʻlgan tarmoqlarni oʻz ichiga olgan umumlashgan tarmoqlar majmui; muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektor — yer ostidan oʻtadigan inshoot, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini birgalikda oʻtkazish va ularga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan, uning ishlashini taʼminlaydigan ichki muhandislik tizimlari; muhandislik-taʼminlash tarmoqlari — kollektor, binolar va qurilmalar, kollektorlardan foydalanish uchun zarur boʻlgan ichki muhandislik tizimlari va kollektorlarda oʻtkaziladigan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari; shamollatish kanali — kollektorning kameradan shamollatish tizimi bosh nuqtasigacha yoki qutisigacha boʻlgan havoni yetkazib berish yoxud chiqarish uchun moʻljallangan bir qismi; shamollatish shaxtasi — kollektorning shamollatish kanali va shamollatish qutisidan iborat bir qismi boʻlib, kollektor hamda atmosfera orasida havo aylanishini taʼminlaydigan joy; shamollatish qutisi — kollektorning bir qismi boʻlib, kollektordan havoni qabul qilish yoki chiqarish uchun moʻljallangan alohida joylashtirilgan yoki oʻrnatilgan, eshikli yoki eshiksiz qurilma; ekspluatatsiya qiluvchi (foydalanuvchi) xodimlar — kollektorda amalga oshiriladigan ish va/yoki lavozim uchun zarur boʻlgan darajada bilim sinovidan oʻtgan maxsus oʻqitilgan shaxslar; elektr shchit xonasi — kollektordagi xona yoki yer yuzasidagi inshoot boʻlib, unga transformator podstansiyasidan elektr kabel liniyalari oʻtkazilgan, elektr uskunalarini joylashtirish va kollektorning muhandislik uskunalarini taʼminlovchi kabellarini ulash uchun moʻljallangan xona; EI 15 — eshik, yongʻinga qarshi devor, oraliq va toʻsuvchi konstruksiyalarning yongʻinga 15 daqiqa davomida chidamli ekanligini koʻrsatadi; EI 30 — eshik, yongʻinga qarshi devor, oraliq va toʻsuvchi konstruksiyalarning 30 daqiqa davomida ekstremal issiqlikka chidamli ekanligini koʻrsatadi; EI 45 — eshik, yongʻinga qarshi devor, oraliq va toʻsuvchi konstruksiyalarning yongʻinga 45 daqiqa davomida chidamli ekanligini koʻrsatadi; EI 60 — eshik, yongʻinga qarshi devor, oraliq va toʻsuvchi konstruksiyalarning yongʻinga 60 daqiqa davomida chidamli ekanligini koʻrsatadi. 5. Kollektor qoʻllanish maqsadiga koʻra umumiy, ixtisoslashtirilgan va sanoat kollektorlariga boʻlinadi. Umumiy kollektorlarda (shahar va ichki hududlarda) turli xil muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari joylashtiriladi. Ixtisoslashtirilgan kollektorlardan bir xil muhandislik tarmogʻini oʻtkazish uchun foydalaniladi. Sanoat kollektorlari turli kommunikatsiyalar, jumladan, ushbu Qoidalarning 35 va 36-bandlarida koʻrsatilgan va bitta foydalanuvchi tashkilotga tegishli boʻlgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari bilan tavsiflanadi. 6. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorni qurish, rejalashtirish loyihalari meʼmoriy-rejalashtirish yechimlari va shaharsozlik yechimlarining texnik-iqtisodiy yechimlari asosida amalga oshiriladi. 7. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarni loyihalashtirishda ularda qoʻshimcha tarmoqlarni oʻtkazish istiqboli, shuningdek, mavjud (loyihalashtirilayotgan) tarmoqlar diametrlarining tashqi yuza kesimlari parametrlarini oshirish imkoniyatini hisobga olish lozim. Qoʻshimcha tarmoqlarni oʻtkazish istiqbollari va mavjud tarmoqlarning diametrlari yoki kesimlarini oshirish imkoniyatlari muhandislik infratuzilmasini rivojlantirish sxemalarida koʻrsatilishi va xizmatlar isteʼmolchilarining (tarmoqlarning egalari yoki balansda saqlovchilari) texnik shartlarida va kollektorlarni loyihalashtirish boʻyicha topshiriqlarda qayd etilishi kerak. 8. Ichki muhandislik uskunalarini loyihalashtirishda kollektorlarni rivojlantirish sxemasiga muvofiq mavjud muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarga qoʻshimcha nuqtalarni ulash istiqboli hisobga olinishi kerak. Isteʼmolchilarning texnik shartlarida va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarni loyihalashtirish topshiriqlarida sifatli xizmatlar koʻrsatilishi belgilab oʻtilishi kerak. 9. Kollektorlar qurilishi uchun muhandislik ishlari “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari hamda ushbu Qoidalar talablariga muvofiq bajariladi. 10. Seysmik hudud “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq belgilanadi. Kollektorlar ustki qismini ochmasdan va qazish ishlarini olib bormasdan, kollektorlarning muhandislik-taʼminlash tarmoqlari hamda ulardan oʻtkazilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini rekonstruksiya qilish, qayta jihozlash va kapital taʼmirlash ishlari, muhandislik izlanishlari natijalariga koʻra uning texnik jihatdan murakkabligi va konstruktiv xususiyatlaridan kelib chiqib, buyurtmachi (quruvchi) tomonidan berilgan texnik topshiriq asosida amalga oshiriladi. Avariya-taʼmirlash ishlarini olib borish uchun qoʻshimcha muhandislik izlanishlari talab qilinmaydi. 11. Shahar va qishloq qurilishi sharoitida muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarni joylashtirish boʻyicha umumiy talablar “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq aniqlanadi. 12. Shahar kollektorlarini shahar qurilishida koʻchalar va yoʻllarning koʻndalang profillari doirasida yoʻlaklar yoki ajratuvchi chiziqlar ostida yoki bunday imkoniyat boʻlmagan hollarda yashil hududlar chegarasi boʻyicha joylashtirish kerak. 13. Ichki hududlardagi kollektorlarni oʻtish yoʻllari, yashil hududlar boʻyicha joylashtirilishi kerak. Ichki hududlardagi kollektorlarni loyihalashtirishda ularning yoʻnalishini bolalar bogʻchasi va maktab hududi orqali oʻtkazishga ruxsat berilmaydi. Bolalar bogʻchasi va maktabning muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarni loyihalashtirishda muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlaridan binogacha boʻlgan eng qisqa masofalarda oʻtkaziladi, oʻyin va sport maydonchalari ostidan oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi (xoʻjalik hududidan oʻtkazish tavsiya etiladi). Maydonlar, yoʻlaklar, oʻtish hududlarida tik quduqlarni joylashtirishga ruxsat berilmaydi. Boshqa hududlarda ularni joylashtirish joylari toʻsiqlar yoki xavfsizlik belgilari bilan ajratilishi kerak. 14. Yangi qurilishda kollektorlarning qurilish konstruksiyalaridan binolar, inshootlar va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarigacha boʻlgan masofalar ushbu Qoidalarga 1 va 2-ilovalarga muvofiq belgilanadi. 15. Kollektorlarning yerosti muhandislik kommunikatsiyalari, metro yoʻllari, temir yoʻl yoki avtomobil yoʻllari, shuningdek, tramvay yoʻllari bilan kesishishi 90° burchak ostida taʼminlanishi kerak. Aniq sabablar koʻrsatilganda kesishish burchagini kamaytirishga ruxsat beriladi, lekin kamida 60° boʻlishi talab etiladi. Kollektorlarda issiqlik tarmoqlarini metro bekatlari ustidan oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi. 16. Gaz quvurlari bilan kesishish nuqtalarida gaz quvurlari kameralarining qurilish inshootlari va kollektorning chiziqli tuzilmalari orqali oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 17. Kollektor ustida joylashgan suv taʼminoti tarmoqlari, isitish tarmogʻi, kanalizatsiya va gaz quvurlari bilan telekommunikatsiya kabellarining kesishmasida kollektorning tashqi chetidan 300 mm yoki undan kam masofada quvurlarda qobiqlar oʻrnatish kerak. Qobiqlar suv tarmogʻi, kanalizatsiya, issiqlik tarmogʻi va gaz quvurlarida kesishish joylaridan har ikki tomonga 2 metr uzunlikda oʻrnatiladi. Poʻlatdan yasalgan qobiqlarda yemirilishga qarshi himoya qoplamasi yoki yemirilishga chidamli materiallardan yasalgan qoplamalar kesishgan kommunikatsiyalarni mexanik shikastlanishdan himoya qilish uchun ishlatilishi kerak. 18. Muhandislik kommunikatsiyalarining kirish va chiqish joylarida hamda kollektorning muhandislik uskunalarini, shu jumladan, elektr shchit xonalar uskunalarini joylashtirish, shuningdek, asosiy kirish yoki chiqish va boshqa maqsadlar uchun kollektor yoʻnalishi boʻylab kameralar joylashtirilishi koʻzda tutilishi kerak. Tor joylarda kameralarni oʻrnatish imkoniyati boʻlmagan hollarda, u yerda joylashtirilgan uskunalar va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlariga xizmat koʻrsatish, koʻrikdan oʻtkazish va taʼmirlash, shuningdek, xodimlar oʻtishini taʼminlaydigan texnik yechimlar eʼtiborga olinishi kerak. 19. Qurilish konstruksiyalarining tashqi chegaralaridan har ikki tomonga kollektorning yerosti inshootlari uchun muhofaza zonasining kengligi 5 metr va yerusti inshootlari uchun 15 metr boʻlishi kerak. Kollektorning muhofaza zonasida foydalanuvchi tashkilot bilan oʻzaro kelishmasdan turib, har qanday qurilish-montaj ishlarini bajarish man etiladi. 20. Kollektorlarni yerning yuza sathiga yaqin oʻtkazishga moslab loyihalashtirish kerak. Kollektorlarni chuqur oʻtkazishga, aholi punktlarining zich joylashgan hududlarida yuzaga yaqin yuqori zichlikdagi yerosti kommunikatsiyalari joylashgan kollektorlar mavjud boʻlganda, shuningdek, yuzaga yaqin kollektorlarni qurish uchun mos boʻlmagan geologik, ekologik va gidrogeologik sharoitlarda ruxsat beriladi. 21. Kollektor qoplamasining oʻtkazish chuqurligi issiqlik quvurlari boʻlgan kollektorlar uchun 0,7 metrdan va issiqlik quvurlarisiz kollektorlar uchun 1,0 metrdan kam boʻlmasligi kerak. Kollektor konstruksiyalarini qoplash moslamasi bilan toʻldirish balandligini ushbu Qoidalarning 3 va 4-ilovalariga muvofiq kamaytirishga ruxsat beriladi. Qoʻshimcha ravishda kollektorlarni loyihalashtirish va chuqurligini tanlashda quyidagilarni hisobga olish kerak: muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektor bilan kesishgan kommunikatsiyalar va boshqa inshootlarni oʻtkazish chuqurligi; muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektor ichidagi harorat rejimi; muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorning qurilish konstruksiyalarining yuk koʻtarish qobiliyati. 22. Kollektorlar yerosti piyodalar oʻtish joylari bilan kesishganda ularni piyodalar oʻtish joylari ostidan oʻtkazish kerak. 23. Kollektor bilan kesishgan yerosti muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorning qurilish konstruksiyalari ustidan yoki ostida oʻtkazish kerak. Agar kommunikatsiyalarni qayta oʻtkazishning imkoni boʻlmasa, istisno tariqasida, kollektor ichida kommunikatsiyalar yoki 35 kVgacha boʻlgan elektr kabel liniyalarini oʻtkazishga yoʻl qoʻyiladi. Bunday holda muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uzunligi kollektorning tashqi oʻlchamlaridan har bir yoʻnalishda 1 metrdan oshadigan qobiqqa oʻralgan boʻlishi kerak. Qobiq devoridan kollektordan oʻtkazilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari va kabellarigacha boʻlgan minimal masofa kamida 0,15 metr boʻlishi kerak. 24. Kollektor ariqchasining qiyaligi tasodifiy, drenaj yoki avariyaviy suvlar, yomgʻir suvlarini chiqarib tashlash uchun kanalizatsiya yoki nasos stansiyalari bilan taʼminlanishi kerak. Bu qiyalik kamida 2 foiz boʻlishi, maksimal qiyalik esa 50 foizdan koʻp boʻlmasligi kerak. Kollektorda issiqlik quvurlari oʻtkazilganda, quvurlarning tayanch konstruksiyalari ustidan siljishining oldini olish sharoitida qiyalik boʻlishi kerak. 25. Kollektor metro yoki temir yoʻllari bilan kesishganda, kollektor profilini konstruksiyadan tashqarida bitta qiyalik bilan loyihalashtirish kerak. Kollektorning metro yoʻllari, temir yoʻllar va piyodalar oʻtish joylari bilan kesishgan joyiga pastki nuqtalarni oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 26. Ushbu Qoidalarning 17-bandida keltirilgan kesishgan kommunikatsiyalarda oʻrnatilgan qobiqlarni kollektorning qurilish konstruksiyasining tashqi chegarasidan qobiq yoki qoplamaning tashqi chegarasigacha masofasi kamida 0,1 metr boʻlgan holda kollektor ustida yoki ostida joylashtirish kerak. Bunda ushbu Qoidalarga 2-ilovada koʻrsatilgan masofalardan chetlashish taqiqlanadi. 27. Kollektorlarning gorizontal yoʻnalgan burgʻilash usuli bilan kesib oʻtadigan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini oʻtkazishda kollektor qurilish konstruksiyalari va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari orasidagi eng kichik masofalarni ushbu Qoidalarga 2-ilovada koʻrsatilgan masofalarga nisbatan 0,3 metrga oshirish kerak. 28. Kollektor yoʻnalishini tanlashda kollektor tarmogʻiga kiruvchi yerusti inshootlarni joylashtirish zaruratini hisobga olish kerak, yaʼni: shamollatish boshlanish joyi; shamollatish qutilari; dispetcherlik punkti; elektr shchit xonalari; kollektorning yerosti qismiga kirish va chiqish joylari; koʻrikdan oʻtkazish va montaj tuynuklari; avariyaviy va evakuatsiya chiqish joylari. 29. Shamollatishning boshlanish joyi, shamollatish qutilari, kollektorning yerosti qismiga kirish va chiqish joylarini yoʻl qismidan tashqarida va yashil hududlarda joylashtirish kerak, koʻrikdan oʻtkazish va montaj tuynuklari imkoniyatga koʻra yoʻl qismidan tashqarida yashil hududlarda joylashtirilishi kerak. 30. Oqim va tortuvchi shamollatish (qutisi) boshi yoki shamollatish qutisining panjaralari orasidagi masofa kamida 3 metr boʻlishi kerak. Oqim va tortuvchi shamollatish (quti) orasidagi masofani kamaytirish imkoniyatga koʻra tegishli asoslangan holatlarda va havoni tortish nuqtasidan oqim boshlanishiga oʻtmasligini taʼminlaydigan shamollatish boshlari (qutilari) oʻrnatilganda yoʻl qoʻyiladi. Neft va gaz omborlari, yogʻoch omborlari va boshqa yonuvchi va portlovchi obyektlarga shamollatishning boshlanishidan yoki shamollatish qutisidan masofa kamida 50 metr boʻlishi kerak. Avtomobillarga yonilgʻi quyish stansiyalarining yerosti zaxira joylaridan kollektorgacha masofa kamida 10 metr, shamollatishning boshlanishidan yoki shamollatish qutisidan masofa kamida 20 metr boʻlishi kerak. 31. Tramvay relsi boshlanishidan shamollatish boshlanishigacha yoki avariyaviy chiqish bilan shamollatish qutisigacha boʻlgan masofa kamida 2 metr, temir yoʻl relsi uchun esa 4 metr boʻlishi kerak. 32. Montaj tuynugi va avariyaviy chiqish joylarini binolar va inshootlardan kamida 5 metr hamda kameralar va quduqlardan kamida 2 metr masofada joylashtirish kerak. 33. Dispetcherlik punktlarini joylashtirish va ularning umumiy rejalashtirish yechimlariga, shuningdek, meʼmoriy yechimlarga qoʻyilgan talablar ushbu Qoidalarning 208 — 219-bandlarida keltirilgan. 34. Kollektorning konstruksiyasi doimiy foydalanish jarayonlarida xavfsizlik talablariga javob berishi kerak. 35. Kollektorlar quyidagi muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini oʻtkazish uchun moʻljallangan: issiqlik va bugʻ tarmoqlari; suv taʼminoti tarmoqlari; elektr kabel liniyalari; telekommunikatsiya va nazorat kabellari; siqilgan havo quvurlari; sovuq suv va bosimli kanalizatsiya quvurlari. Texnik-iqtisodiy asoslarda va bunday kommunikatsiyalarni muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda oʻtkazish boʻyicha texnik shartlar mavjud boʻlganda, bosimli kanalizatsiya va sovuq suv taʼminoti tarmoqlarini kollektorlarda oʻtkazishga ruxsat etiladi. 36. Issiqlik, sovuq suv taʼminoti tarmoqlari, 35 kVgacha boʻlgan elektr kabel liniyalari, telekommunikatsiya kabellari va siqilgan havo quvurlari har qanday kombinatsiyada muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda oʻtkaziladi. 37. Elektr kabel liniyalarini bugʻ tarmoqlari bilan birgalikda muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorda oʻtkazishga ruxsat etilmaydi. 38. Bugʻ tarmoqlarini asosiy kollektor kesimiga ulangan alohida kesimda oʻtkazish nazarda tutiladi. Kollektor kesimlarining ulanish joylari orasidagi masofa 140 metrdan oshmasligi kerak. 39. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda muhandislik kommunikatsiyalarini oʻtish yoʻlining bir yoki ikki tomonida joylashtirish lozim. Kollektorda oʻtkazilgan eng katta quvurning tashqi diametriga teng oʻtkazish yoʻlining eng chekka quvurlar yoki kabel tarmoqlari orasidagi masofa 0,1 metr boʻlishi kerak. Elektr kabel liniyalarini ikki tomonlama joylashtirganda oʻtkazish yoʻlining kengligi kamida 1 metr boʻlishi kerak. Kollektorni foydalanuvchi tashkilot bilan asoslash va kelishuv boʻlgan hollarda oʻtkazish yoʻlining kengligini 0,5 metrga qadar, lekin 1,5 metrdan ortiq boʻlmagan masofada kamaytirish mumkin. Kollektorning toʻgʻri chiziqli qismidagi oʻtkazish yoʻlining balandligi kamida 1,8 metr boʻlishi kerak. Koʻchirishga oid boʻlmagan kommunikatsiyalar kesishganda yoki tabiiy toʻsiqlar mavjud boʻlganda oʻtkazish yoʻlining balandligini 2 metrdan oshmagan masofada 1,6 metrga qadar kamaytirishga ruxsat etiladi. 40. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlar kesimlari namunalari ushbu Qoidalarga 6-ilovada keltirilgan. 41. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari bilan qurilish konstruksiyalari orasidagi minimal masofalar ushbu Qoidalarga 6-ilovaga muvofiq qabul qilinishi kerak. 42. Issiqlik tarmoqlarini kollektorlarda loyihalashtirishda ushbu paragraf qoidalari va “Issiqlik tarmoqlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablarini inobatga olish kerak. 43. Issiqlik tarmoqlari ikki qavat qilib, ustma-ust joylashtiriladi, bunda uzatuvchi quvur pastdan oʻtkaziladi. Issiqlik tarmoqlarini bir qavatda joylashtirishga ruxsat etiladi, bunda quvurlarni koʻzdan kechirish, diagnostika qilish va taʼmirlash imkoniyati taʼminlanishi kerak. Issiqlik tarmoqlari telekommunikatsiya kabellari va oʻz ehtiyoj kabellari bilan kollektorning bir tomonida oʻtkaziladi. 44. Issiqlik tarmoqlarining tayanch konstruksiyalarida temir-beton yoki metalldan foydalaniladi. Tayanch konstruksiyalar kollektorning qurilish konstruksiyalari bilan konstruktiv bogʻlangan boʻlishi, qoʻllanadigan tayanchlar esa dielektrik boʻlishi kerak. 45. Issiqlik tarmoqlarining qurilish konstruksiyalari va boshqa kommunikatsiyalargacha boʻlgan minimal masofalar “Issiqlik tarmoqlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablarini inobatga olgan holda, ushbu Qoidalarga 3 va 6-ilovalariga muvofiq qabul qilinishi kerak. Rekonstruksiya holatida issiqlik tarmoqlarini ishlayotgan kollektorlarda qurilish konstruksiyalari va boshqa kommunikatsiyalargacha boʻlgan masofalarni kamaytirishga kollektorning konstruksiyasi butun toʻliq ish jarayonining xavfsizlik talablariga mos kelishi taʼminlanishi sharti bilan ruxsat etiladi. 46. Tarmoqlarning avvaldan foydalanishda boʻlgan qurilish konstruksiyalari va issiqlik tarmogʻi tayanchlarini kapital taʼmirlash va rekonstruksiya qilish uchun loyiha hujjatlarini ishlab chiqishda, bunday konstruksiyalarni ularni taʼmirlangan (rekonstruksiya qilingan) tarmoqning butun xizmat muddati davomida foydalanish imkoniyatini aniqlash maqsadida loyihaoldi tekshiruv oʻtkazish lozim. Issiqlik tarmoqlarining diametri oʻzgarganda, yuklamalar oʻzgarishini hisobga olgan holda doimiy tayanchlarning nazorat hisoblashlarini oʻtkazish kerak. 47. Kollektorda oʻtkazilayotgan issiqlik tarmoqlari issiqlik qoplamasiga ega boʻlishi kerak. Qoplama turi va qalinligini “Issiqlik tarmoqlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablarini hisobga olgan holda tanlash kerak. 48. Kollektorda oʻtkazilgan issiqlik tarmoqlarida oʻrnatiladigan boshqaruv qismlari, tarmoqlanishlar va boshqa uskunalarni kameralarda joylashtirish kerak. Kameralarning oʻlchamlarini kollektorda oʻtkazilgan boshqa kommunikatsiyalar bilan muvofiqlashtirib, ushbu Qoidalarga 4 va 6-ilovalar hamda “Issiqlik tarmoqlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq loyihalashtirish kerak. Kameralarni kollektorga biriktirgan holda yongʻinga chidamliligi EI 15 boʻlgan toʻsiqlar bilan joylashtirish lozim. 49. Kollektorda oʻtkazilayotgan issiqlik tarmoqlari yemirilishdan himoya qilingan boʻlishi kerak. Quvurlarni himoya qilish tadbirlari “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga javob berishi lozim. 50. P shaklidagi kompensatorlarni kollektorning toʻgʻri chiziqli qismi chegaralaridan tashqaridagi boʻshliqlarda joylashtirish kerak. Boʻshliqlarda oʻrnatish imkoni boʻlmaganda P shaklidagi kompensatorlarni kollektorning toʻgʻri chiziqli qurilish qismi oʻlchamlari ichida joylashtirish kerak. Bunda koʻndalang oʻtkazilgan issiqlik tarmoqlari ushbu Qoidalarning 193 — 196-bandlari talablariga muvofiq oʻtish koʻpriklari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 51. Kollektorlarga kiradigan issiqlik tarmoqlari kanalini kollektorga nisbatan nishab bilan loyihalashtirish lozim. 52. Suv taʼminoti tarmoqlarini kollektorlarda loyihalashtirishda ushbu paragrafning qoidalari va “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablarini hisobga olish kerak. 53. Suv taʼminoti tarmoqlarini telekommunikatsiya kabellari va elektr kabel liniyalari bilan birgalikda oʻtish yoʻlining bir tomonida oʻtkazish lozim. Suv taʼminoti tarmoqlarini issiqlik tarmoqlari ustida oʻtkazishga ruxsat etilmaydi. 54. Kollektorda oʻtkazilayotgan quvurlarni beton, temir-beton yoki metall tayanch konstruksiyalarida joylashtirish lozim. Tayanch konstruksiyalar va kollektor qurilish konstruksiyalari orasida konstruktiv bogʻliqlikning zarurati hisoblash orqali aniqlanadi. 55. Suv taʼminoti tarmoqlari materialini foydalanuvchi tashkilotning loyihalashtirish boʻyicha topshirigʻiga, texnik shartlariga va “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablarini hisobga olgan holda tanlash lozim. 56. Suv taʼminoti tarmoqlari qurilish konstruksiyalari va boshqa kommunikatsiyalar bilan minimal masofalarini ushbu Qoidalarga 6-ilovaga hamda “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablarini hisobga olgan holda qabul qilish lozim. Mavjud kollektorlarda quvurlarni rekonstruksiya qilishda kollektorning konstruksiyasi butun toʻliq ish jarayonining xavfsizlik talablariga mos kelishi taʼminlanishini hisobga olgan holda masofalarni kamaytirishga ruxsat etiladi. 57. Kollektorda oʻtkazilgan suv taʼminoti tarmoqlarida oʻrnatiladigan boshqaruv qismlari, tarmoqlar, gidrantlar va boshqa uskunalarni kollektor tashqarisidagi kameralarda joylashtirish lozim. Kameralarning oʻlchamlarini kollektorda oʻtkazilgan boshqa kommunikatsiyalar bilan muvofiqlashtirib, ushbu Qoidalarga 6-ilova hamda “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq loyihalashtirish kerak. Suv taʼminoti tarmoqlari va kameralar polini kollektorga nisbatan nishab qilib loyihalashtirish lozim. Quvurlarning kollektor devori orqali oʻtish joylarida, kirish uzelining gidro va gaz germetizatsiyasini taʼminlaydigan boshqa qurilmalarni nazarda tutish kerak. 58. Kollektordagi harorat rejimiga bogʻliq holda suv taʼminoti tarmoqlarini issiqlik qoplamasi bilan taʼminlash lozim. Suv taʼminoti tarmoqlari 15 metrlik uchastkada shamollatish kanaligacha va undan keyingi masofada issiqlik qoplamasiga yaqin joyda boʻlishi kerak. Qoʻshimcha ravishda quvurlar kollektorda yuqori darajada issiqlik chiqarishi va suvning 20°S gacha qizishi ehtimoli boʻlgan hollarda qoplama bilan ajratilishi lozim. Qoplamaning zarurati, turi va konstruksiyasi “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talabi hamda Yongʻin xavfsizligi qoidalariga muvofiq aniqlanadi. 59. Kollektorda oʻtkazilgan suv taʼminoti tarmoqlari plastmassa yoki poʻlatdan tayyorlangan quvurlardan, yemirilishga qarshi himoyalangan yoxud yonmaydigan yemirilishga chidamli materialdan tayyorlanishi lozim. Suv taʼminoti tarmoqlari qoplamalari ushbu Qoidalarning 279 — 285-bandlari talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 60. Kollektorlarda elektr kabel liniyalarini loyihalashtirish va oʻtkazish ushbu paragraf talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Kollektorlarda elektr kabel liniyalarini toʻliq qurilish uzunliklari bilan oʻtkazish tavsiya etiladi, elektr kabel liniyalari quyidagi talablarga muvofiq joylashtirilishi kerak: elektr kabel liniyalari faqat nazorat kabellari ustida joylashtirilishi lozim. Kesishish va tarmoqlanish joylarida nazorat kabellari va telekommunikatsiya kabellarini elektr kabel liniyalarining ustida va ostida oʻtkazishga ruxsat etiladi; elektr kabel liniyalari nazorat kabellari va telekommunikatsiya kabellaridan gorizontal toʻsiq bilan ajratiladi, toʻsiqning yongʻinga chidamliligi EI 15 boʻlishi kerak; nazorat kabellarini kuchlanishi 1000 Vgacha boʻlgan elektr kabel liniyalari yoniga joylashtirishga ruxsat etiladi; kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr kabel liniyalarini kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr kabel liniyalarining ustida joylashtirish tavsiya etiladi. Ular yongʻinga chidamliligi EI 15 boʻlgan toʻsiqlar bilan ajratilishi kerak; elektr kabel liniyalarining turli guruhlari, yaʼni generatorlar, transformatorlar va boshqa taʼminlovchi qurilmalardan elektr taʼminoti ishonchliligi boʻyicha I toifali isteʼmolchilarni taʼminlovchi 1000 V dan yuqori ishchi va zaxira kabel liniyalarni turli gorizontal sathlarda oʻtkazilishi va yongʻin toʻsiqlari bilan ajratilishi kerak. 61. Elektr kabel liniyalari kollektorlarda metall konstruksiyalar boʻylab oʻtkaziladi. Metall konstruksiyalar kollektorning loyiha boʻyicha (hisobiy) oʻtkazuvchanligiga muvofiq foydalanishga kiritilguncha qurilish bosqichida oʻrnatilishi kerak. Kabelning metall konstruksiyalari yoʻnaltiruvchi kronshteynlar (ustun, kabel shaxtasi) va tirgaklar (konsol) bilan montaj qilinadi. Metall konstruksiyalarning yoʻnaltiruvchi kronshteynlari kollektorning qurilish konstruksiyalariga va oʻrnatma detallarga boltli birlashtirish yoki payvandlash orqali devor va shiftiga ankerli boltlar bilan mustahkamlanadi. Kabelning metall tirgaklari ustunlarga boltli birlashtirish orqali mustahkamlanib, ular kabel liniyalari siljishining oldini oluvchi konstruksiyaga ega boʻlishi kerak. Elektr kabel liniyalarini oʻtkazishda metall konstruksiyalarning chetlari oʻtkir qirrali boʻlmasligi kerak. Gorizontal holatda joylashtirilgan elektr kabel liniyalari yongʻinga chidamliligi EI 15 boʻlgan toʻsiqlar bilan ajratiladi. Havo-mexanik koʻpikli yoki yoyma sepiladigan suvli avtomatik yongʻin oʻchirish tizimi qoʻllanganda yongʻinga chidamli toʻsiqlarni oʻrnatmaslikka ruxsat etiladi. Tirgaklar (javonlar) qalinligi 5 mm dan kam boʻlmagan ruxli poʻlatdan yasalishi lozim. 62. Boshqa tayanch konstruksiyalari (ustunlar, yoʻnaltiruvchilar, kronshteynlar) orasidagi masofa elektr kabel liniyalarini joylashtirish uchun inshootning uzunligi boʻylab 0,8-1 metr boʻlishi kerak. 63. Tirgaklar orasidagi vertikal minimal masofalar ushbu Qoidalarga 5 va 6-ilova talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak. 64. Elektr kabel liniyalarining tarmoqlanish joylarida kameralar oʻrnatilishi kerak. Kameralarning oʻlchamlari oʻtkazilayotgan kabel turiga va ularning 25 tasining diametridan kam boʻlmagan radiusga yoki texnik shartlarga muvofiq minimal bukilish radiusi boʻyicha kabellarning tarqalishini taʼminlashga bogʻliq holda loyihalashtirilishi kerak. Induksiya gʻaltaklarni oʻrnatish, xizmat koʻrsatilmaydigan regeneratsiya punktlarini oʻrnatish va ushbu Qoidalarning 39 — 41-bandlari talablarida koʻrsatilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun oʻtish yoʻlagi masofalarini taʼminlashni hisobga olgan holda amalga oshirish kerak. 65. Yuqori kuchlanishdagi elektr kabel liniyalarini past kuchlanishdagi kabel liniyalari ostida joylashtirish kerak. Har xil turdagi va turli yuza kesimli elektr kabel liniyalari javonga joylashtirilganda, yaqinlashgan kabel liniyalari orasidagi masofa eng katta yuza kesimli kabel diametridan kam boʻlmasligi, vertikal qatorlarda esa eng katta yuza kesimli kabel diametrining bir yarim oʻlchamidan kam boʻlmasligi kerak. 66. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarga elektr kabel liniyalarini kiritish va chiqarish bir yoki ikki qatorda amalga oshiriladi, har bir qatordagi kabellar soni oltitadan oshmasligi kerak. Kabellar orasidagi masofa 0,1 metrdan kam boʻlmasligi kerak. 67. Kollektorga kirish va chiqish joylarida elektr kabel liniyalarining oʻrnatilish chuqurligi 1,5 metrdan oshmasligi kerak. Chuqurlikni oshirish zarur boʻlgan hollarda, chuqurlikni 3 metrdan oshirmaslik sharti bilan ruxsat beriladi. 68. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda elektr kabel liniyalari tarang yoki boʻsh tortilmasdan oʻtkazilishi kerak. 69. Elektr kabel liniyalarini metall konstruksiyalarga quyidagicha mahkamlash kerak: ulanish muftalari oʻrnatilgan joylarda; burilish burchaklarining har ikki tomonidan; kollektorda kabellarning butun uzunligi boʻylab har 10 metrda; kollektordan elektr kabel liniyalarini kirish va chiqish joylarida; kabellarni vertikal oʻtkazishda kollektorning koʻtarilish va tushish joylarida; elektr kabel liniyalarini konstruksiyalar va devorlar boʻylab vertikal oʻtkazishda har 1 metrdan kam boʻlmagan masofada metall konstruksiyasiga mustahkamlash kerak. 70. Kollektorda oʻtkazilgan elektr kabel liniyalari markirovka qilinishi kerak. Elektr kabel liniyalari dispetcherlik nomlanishi, yuza kesimi va kabel turlari koʻrsatilgan yorliq bilan markirovka qilinadi. Yorliqlar umumiy holda kabellarning kollektorda oʻtkazilishi butun uzunligi boʻylab har 50 metrda, kabellarning joylashuvi oʻzgargan joylarda, yongʻinga qarshi toʻsiqlari yoki muftalarning har bir tomonida, kabellarning kollektorga kirish va chiqish joylarida, har beshinchi piketda, piket koʻrsatkichlari boʻlgan holda (piketlar orasidagi masofa 10 metr boʻlganda) yoki har ikkinchi piketda (piketlar orasidagi masofa 20 metr boʻlganda) joylashtiriladi. Kabellarni markirovkalash alohida nuqtalardan (dispetcherlik punkti, kollektorga kirish, kabel liniyalarini kiritish, piketlar) boshlanib, boshlanish nuqtasini koʻrsatish kerak. Yorliqlar kabellarda koʻrish va nazorat qilish uchun qulay boʻlgan holda guruhlangan boʻlishi kerak. 71. Kabel muftalarini tirgaklar orasi markazida joylashtirish kerak, bitta kabellar javoniga joylashtirilgan muftalarning bir-birining orasidagi masofa 2 metrdan kam boʻlmasligi lozim. Biriktiruvchi va oʻtuvchi muftalarini burilishlarda, qiya va tor joylarda, montaj tuynuklari ostida, kabel tushish va koʻtarilish joylarida, kollektorga kirish joyidan 2 metrdan kam boʻlmagan masofada va taʼminot markazlarining kabel inshootlarida oʻrnatish mumkin emas. 72. Telekommunikatsiya kabellarini loyihalashtirish va oʻtkazish ushbu paragrafda keltirilgan qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi. Telekommunikatsiya kabellari yuqori kuchlanishli elektr kabel liniyalarining ostida joylashtirilishi lozim. Bunda ular yongʻinga chidamliligi EI 15 boʻlgan toʻsiqlar bilan ajratilishi kerak. 73. Telekommunikatsiya kabellari kollektorlarda toʻgʻridan-toʻgʻri tirgaklardan oʻtkaziladi, kollektor boʻylab tirgaklar orasidagi masofa 0,8 — 1 metr boʻlishi kerak. 74. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorga kabel kanalizatsiyasi — kabel qurilmalari uchun tuynuklar orqali xizmat koʻrsatish kameralarida oʻrnatiladi. Kabel kanalizatsiyasining quvuri manjetlar bilan mustahkamlanadigan gilzalar orqali kiritiladi, germetizatsiya qilish kollektorga suv va gaz kirishidan himoya qiladi. Kameralarning oʻlchamlari kabelning 15 tasining diametridan kam boʻlmagan radiusga yoki tegishli kabellar uchun texnik shartlarda koʻrsatilgan minimal burilish radiusini taʼminlashga bogʻliq holda loyihalashtirilishi kerak. 75. Telekommunikatsiya kabellari 3 metrdan ortiq chuqurlikdagi muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarga vertikal tushish kameralari orqali kiritiladi. Bunda ular kuzatuv tuynuklari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 76. Kollektorlarda aloqa kabellarini, shuningdek, optik tolali kabellarni “Kabel mahsulotlari. Yongʻin xavfsizligi talablari” texnik jihatdan tartibga soluvchi hujjatda belgilangan talab boʻyicha oʻtkazishga ruxsat beriladi. 77. Telekommunikatsiya kabellari diametri 100 mm dan ortiq boʻlmagan bogʻlamlarda yaxlit uzunlikda oʻtkazilishi kerak. 78. Telekommunikatsiya kabellarini mahkamlash, markirovka qilish va muftalarni oʻrnatish ushbu Qoidalarning 72 — 74-bandlarida belgilangan talablar kabi bajarilishi kerak. 79. Kollektorlardan oʻtkazilishi rejalashtirilayotgan telekommunikatsiya kabellari soni va ularni joylashtirish uchun zarur boʻlgan javonlar soni telekommunikatsiya tarmoqlarini rivojlantirish rejalariga muvofiq va shaharsozlik talablarini hisobga olgan holda tanlanadi. 80. Kollektorning kesim yuzasini loyihalashtirish bosqichida texnik topshiriqqa muvofiq shaharsozlik, geologik, gidrogeologik sharoitlar va ishlab chiqarish usullarini hisobga olgan holda tanlash kerak. 81. Kollektorning koʻndalang kesim yuzasi sharoitlarga bogʻliq holda toʻgʻri yoxud aylanma shaklda qabul qilinadi. Buning uchun kesim yuzasining oʻlchamlarini ushbu Qoidalarning 38 — 41-bandlariga muvofiq, chiziqli qismining konstruksiyasini esa ushbu Qoidalarning 180 — 191-bandlari talablariga muvofiq aniqlanishi kerak. 82. Kollektorning kesim yuzasi oʻzgargan joylarda muvofiqlashtirish kameralarini oʻrnatish kerak. 83. Kameralarni muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarining tarmoqlanish joylarida va xizmat koʻrsatishni talab qiladigan uskunalarni qoʻyish (oʻrnatish) joylarida oʻrnatish kerak. 84. Kameralarni loyihalashtirishda ularning oʻlchamlarini uskunalarga xizmat koʻrsatish va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari hamda tayanch konstruksiyalarni koʻzdan kechirish imkoniyatini taʼminlash sharti bilan tanlash kerak. Minimal masofalar ushbu Qoidalarga 6-ilovada koʻrsatilgan. 85. Kameralarning pol sathidan chiqib turgan konstruksiyalar pastki qismigacha boʻlgan balandligi 2 metrdan kam boʻlmasligi kerak. Kamera balandligini 1,8 metrgacha kamaytirishga ruxsat beriladi. 86. Kollektorlarning ichki muhandislik uskunalari quyidagilarni taʼminlashi kerak: muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlardan avariyasiz foydalanish; sanitariya qoidalari va normalariga muvofiq muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda va kollektor xoʻjaligi binolarida ishlayotgan xodimlarning xavfsizligini taʼminlash; kollektorlar va ulardan oʻtkazilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlaridan foydalanish davrida mehnat muhofazasi qoidalariga rioya qilish; resurs va energiya tejamkorligini taʼminlash. 87. Mos ravishda asoslanganda hamda kirishni nazorat qilish tizimi, videokuzatuv tizimini loyihalashtirish talablari mavjud boʻlganda, ularni obyektni loyihalashtirishda texnik topshiriqqa kiritishda kollektorlarda ham koʻzda tutish mumkin. 88. Kollektorlarda oqim va tortuvchi tabiiy hamda qoʻshimcha majburiy shamollatish tizimini nazarda tutish lozim. Shamollatish tizimi kollektorning ichki hajmida portlash xavfi mavjud gazlar yigʻilishining oldini olish kerak. 89. Shamollatish qish va yoz mavsumida kollektorlarda havo harorati 30°C dan yuqori va 5°C dan past boʻlmasligini taʼminlashi lozim. Koʻrsatilgan parametrlarga erishish uchun ventilyatorlarni datchiklar orqali boshqariladigan avtomatik ravishda ishga tushirish kerak. Bunda havo klapanlarini avtomatik yopish orqali ichki haroratni koʻtarish mumkin boʻladi. Kollektorlarning kichik teshiklari boʻlganda va minimal havo haroratiga rioya qilish imkoni boʻlmagan holatda, shamollatish kameralarida kiruvchi havoni isitadigan uskunalar joylashtirilishi lozim. 90. Shamollatish va isitish tizimining hisob-kitobi foydalanuvchi tashkilotning texnik shartlariga muvofiq kollektorlardan oʻtkazilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarining issiqlik chiqarishini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. 91. Shamollatish uskunalari bir soatda uch marta havo almashinuvini taʼminlashi kerak. Bu yillik hisob-kitob davrlarida aniqlanadi. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda foydalanuvchi tashkilotning xizmat koʻrsatish reglamenti va standartlariga muvofiq ekspluatatsiya qiluvchi xodimlar tomonidan koʻzdan kechirish mobaynida uch martalik havo almashinuvi taʼminlanishi lozim. 92. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarning shamollatish uskunalarining ishlashini dispetcher punktidan hamda joyidan boshqarish bilan taʼminlash kerak. Shuningdek, shamollatish uskunalari gaz himoya signalizatsiyasidan avtomatik ishga tushirilishi lozim. 93. Shamollatish uskunalarini tanlash uchun issiqlik texnikasi va aerodinamika hisob-kitoblari asos boʻladi. Bunda chegaraviy shartlar quyidagilardan iborat: boʻlim uzunligi; boʻlim aerodinamika qarshiligi; quvurlar va oʻrnatilgan uskunalar hajmidan tashqari boʻlim kesimi; issiqlik chiqaruvchi quvurlar va uskunalar mavjudligi. 94. Ventilyatorlar alohida shamollatish kameralarida joylashtirilishi lozim. Shamollatish kameralari va avariyaviy chiqishlar bir joyda boʻlganda, shamollatish uskunalari toʻsiq bilan ajratilgan boʻlishi hamda alohida avariyaviy chiqish joyi bilan taʼminlanishi, oʻtish kengligi 0,9 metr va balandligi 1,5 metrdan kam boʻlmasligi kerak. 95. Shamollatish kameralari zich metall eshik bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 96. Shamollatishda oqim va tortuvchi shaxtalarini kollektor tomon nishablikda boʻlishi hamda hosil boʻladigan suvning kollektor quvuriga oqib ketishi taʼminlanishi lozim. Bunda kollektordan oʻtkazilgan kommunikatsiya tarmoqlariga suv tushishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 97. Ventilyator oʻqi va kollektor oʻqi orasidagi burchak 45° dan oshmasligi kerak. 98. Uzun uchastkalarda bir ventilyator bilan shamollatish imkoni boʻlmagan holatda, ikkinchi shamollatish tizimini oʻrnatish mumkin. Mazkur shamollatish tizimi havoni tortish uchun ishlaydi. Shamollatish tizimi bunday joylashtirilganda, ular birgalikda baravar ishlaganda havo tortish tizimisiz shamollatish tizimining ishlashiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak. 99. Oʻz ehtiyojlarini (taʼmirlash ishlari, kollektorni yuvish va boshqalar) suv bilan taʼminlash uchun kollektorda suv taʼminoti koʻzda tutilishi mumkin. 100. Kollektorlarning oʻz ehtiyojlari uchun suv taʼminoti tarmogʻi “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga hamda ushbu qoidalarga muvofiq loyihalashtirilishi kerak. 101. Agar kollektorda ichki suv taʼminoti magistrali mavjud boʻlsa, suv olish kranlarining 100 metr oraliqda suv taʼminoti magistraliga ulanishini koʻzda tutish lozim. 102. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarda kanalizatsiya tizimlari foydalanuvchi tashkilotning texnik shartlari boʻlgandagina joylashtiriladi. Kanalizatsiya faqatgina dispetcherlik punkti binolari uchun koʻzda tutiladi. 103. Ichki suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimlari “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga hamda ushbu Qoidalarga muvofiq loyihalashtirilishi kerak. 104. Ichki tizimlarning kollektorga ulanishi uchun tashqi kanalizatsiya tarmoqlari va inshootlari “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq loyihalashtirilishi kerak. 105. Kollektorda yilning sovuq davrida ariqchalarda (lotok) suvning muzlashiga yoʻl qoʻymaslik bilan birga, kollektor joylashuvi boʻylab pastki nuqtalarda ariqchalar nishab bilan suvning chiqib ketishini koʻzda tutish lozim. 106. Ariqchalardan suvlarni yomgʻir kanalizatsiyasiga chiqarish uchun avtomatik nasos stansiyasi yoki nishab bilan suvni chiqarishni koʻzda tutish kerak. 107. Kollektorlarning avtomatik nasos stansiyasida kamida uchta suv osti (ikkita ishchi va bitta zaxira) nasoslarini, issiqlik quvurlari boʻlgan kollektorlarda esa issiqlik quvurlarini boʻshatish uchun alohida ariqchalarda (sigʻimlarda) qoʻshimcha ikkita nasosni koʻzda tutish lozim. Issiqlik quvurlari boʻlgan kollektorlar uchun avtomatik nasos stansiyasini loyihalashtirish “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Toʻplanuvchi suvlarni yigʻish rezervuaridan chiqarish uchun xizmat qiladigan drenaj avtomatik nasos stansiyasi ishchi suvosti nasoslari (ishchi va zaxira) bilan jihozlanishi mumkin. Issiqlik quvurlari boʻlmagan kollektorlarning avtomatik nasos stansiyasi uchun nasoslarni tanlashda ishchi va zaxira nasoslarning bir xil quvvatda boʻlishi, bu holda nasoslar avariyaviy va toʻplanuvchi suv rezervuaridan maksimal miqdorda kollektordan chiqarib tashlanishini hisobga olgan holda tanlanishi lozim. 108. Kollektorning avtomatik nasos stansiyasida suv chiqarish quvurlarining bosim uchastkalarida oʻchirish armaturasi va qaytish klapanlarini koʻzda tutish kerak. Bosim quvurlari yomgʻir kanalizatsiyasiga suv chiqarish qudugʻi orqali ulanishi lozim. 109. Kollektorda nishab bilan oqib chiquvchi suv chiqarish tizimida quvur diametrini hisoblash orqali aniqlash lozim. Bunda quvur diametri 150 mm dan kam boʻlmasligi kerak. Nishab bilan oqib chiquvchi suv ariqchasining tub qismi nuqtasi yomgʻir kanalizatsiyasi quvuri yuqori qismi nuqtasidan baland boʻlishi lozim. Suv chiqarish ariqchasining kanalizatsiyagacha boʻlgan nishabligi kamida 5 foiz boʻlishi kerak. Bunda ariqchada qaytish klapanli gidrotoʻsiq koʻzda tutilishi lozim. Issiqlik quvurlarini boʻshatish uchun suv chiqarish qudugʻida alohida suv chiqarishni koʻzda tutish kerak. Issiqlik quvurlaridan tarmoq suvini ariqchalarga tushirishga yoʻl qoʻyilmaydi. 110. Kollektorning avtomatik nasos stansiyasida ariqchalarning qopqogʻi choʻyan panjaralar yoki zanglashga qarshi qoplamali metall panjaralardan boʻlishi lozim. Ularning xizmat qilish muddati kamida 30 yil boʻlishi kerak. Ariqchalarning hajmi suvosti nasosining kamida 1 daqiqa davomida ariqchalarni suvdan boʻshatishda uzluksiz ishlashini taʼminlash sharti asosida aniqlanadi. 111. Kollektorning avtomatik nasos stansiyasida suvosti nasoslarini avtomatik rejimda, shuningdek, ularni oʻrnatish joyida qoʻlda ishga tushirish va oʻchirish koʻzda tutilishi lozim. Avtomatik nasos stansiyasi nasoslarini avtomatik ishga tushirish va oʻchirish suv sathi datchiklari orqali amalga oshirilishi kerak. Bunda nasoslarni boshqarish signalini shakllantiruvchi qurilmalar ariqchalarning turli sathlarida joylashtiriladi hamda ariqchalarning hajmidan kelib chiqib, nasos quvvati va kamida 1 daqiqa davomida uzluksiz ishlash talabi boʻyicha aniqlanadi. Issiqlik quvurlarini boʻshatish uchun nasoslarni oʻrnatish joyida qoʻlda ishga tushirish va oʻchirish koʻzda tutilishi lozim. 112. Kollektorning avtomatik nasos stansiyasida suv qabul qilish kamerasida nasoslarni turli sathlarda joylashtirish mumkin. Nasoslar turli sathlarda joylashtirilganda, suv sathi datchiklari nasoslarning soʻruvchi quvurlariga mos sathlarda joylashtiriladi. 113. Kollektorning avtomatik nasos stansiyasida oʻrnatilgan nasos uskunalari quyidagi himoya funksiyalariga ega boʻlishi lozim: dvigatelni bir maromda ishga tushirish va toʻxtatish (ishga tushirish toklarini kamaytirish, gidrozarblarning oldini olish, ishchi gʻildiraklar va podshipniklar xizmat muddatini uzaytirish); tizim ishchi toklarini nazorat qilish; taʼminot tarmogʻi kuchlanishini nazorat qilish; fazalar ketma-ketligini nazorat qilish; tizimdagi har bir nasosning resursini nazorat qilish; har bir nasosning ishlab chiqaruvchi zavod talabi boʻyicha texnik xizmat koʻrsatish vaqtini nazorat qilish; kuchlanish qayta kelganda nasoslarni avtomatik qayta ishga tushirish; nasoslarning ketma-ket ishlashini avtomatik nazorat qilish (eskirish va yuklamani bir xil taqsimlash); ishga tushirish toklarini nazorat qilish; nasoslarni avariyaviy holatdan himoya qilish (nasoslarni muntazam avtomatik aylantirish); harorat ortishiga qarshi himoya; tok ortishiga qarshi himoya; tok kamayishiga qarshi himoya; qisqa tutashuvga qarshi himoya; uskunani “yer” bilan qisqa tutashuvdan himoya; “yuritgichlarning aylanuvchi qismlarni moysizlanishi”ga qarshi himoya; nasos dvigatelida namlikdan himoya; avariya va nosozliklardan xabar berish tizimi; butun tizim boʻyicha hodisalar jurnalining avtomatik yuritilishi. 114. Avtomatik nasos stansiyasi drenaj quvurlarining bosim liniyalarini nazorat klapanlari bilan jihozlash lozim. Avtomatik nasos stansiyasi bosimli drenaj liniyalarining issiqlik quvurlarisiz kollektorlarida joylashtirilganda, drenaj quvurlari uchun isituvchi kabellarni oʻrnatishga ruxsat beriladi. 115. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlar elektr taʼminotining ishonchliligi boʻyicha II toifaga tegishli boʻlishi kerak, loyihalashtirish uchun texnik topshiriqda boshqa shartlar belgilanishi bundan mustasno. Bunda qoʻriqlash signalizatsiya tizimlari, gazdan himoyalash signalizatsiya tizimlari, dispetcherlik boshqaruvi, tezkor aloqa va yongʻin signalizatsiyasi tizimi Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalariga muvofiq elektr taʼminoti ishonchliligi boʻyicha I toifaga tegishli boʻlishi lozim. 116. Kollektorlarning oʻz ehtiyojlari uchun elektr qabul qilgichlarining elektr taʼminoti Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi, 380/220 V kuchlanishli yerga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan neytralli uch fazali oʻzgaruvchan tok manbalaridan taʼminlanishi kerak. 117. Kollektorlarda transformator podstansiyasidan elektr shchitgacha oʻzaro zaxiralovchi kabellar oʻtkazilishi kollektorning turli tomonlaridan loyihalashtirilishi lozim. Agar gorizontal boʻluvchi yongʻinga chidamliligi kamida EI 15 boʻlgan toʻsiq bilan ajratilgan boʻlsa, kabellarning bir tomonga oʻtkazilishiga ruxsat beriladi. 118. Kollektor isteʼmolchilarining elektr taʼminotini elektr shchit xonasidan taʼminlash kerak. Elektr shchit xonasini dispetcherlik punktida yoki kollektorning yuqori qavatidagi kameralardan biriga joylashtirish kerak. 119. Kollektorning elektr shchit xonasida elektr energiyasini isteʼmolining hisobini yuritish uchun alohida hisoblagichlarni oʻrnatishni koʻzda tutish lozim. 120. Kollektorlarda elektr yoritish va koʻchma chiroqlar hamda elektr asboblarini elektr energiyasi bilan taʼminlash uchun elektr tarmogʻi boʻlishi kerak. Elektr yoritish Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Yoritishni ikki mustaqil manbadan taʼminlash va har ikkala manbaga chiroqlarni almashlab ulanishi lozim. 121. Kabellar Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalariga muvofiq oʻtkazilishi kerak. Kabellar va issiqlik tarmogʻi quvurlari birgalikda oʻtkazilganda kabellarning qizishdan himoya qilinishi eʼtiborga olinishi zarur. 122. Kollektorda elektr qurilma, uskuna yoki asbobning tashqi taʼsirlardan himoya qilinganlik darajasi IP 54 dan kam boʻlmasligi kerak, kollektorlarning elektr shchit xonalarida esa elektr qurilma, uskuna yoki asbobning tashqi taʼsirlardan himoya qilinganlik darajasi IP 44 dan kam boʻlmasligi lozim. 123. Kollektorning avariyaviy yoritilishing dispetcherlik punktidan boshqarish rejalashtiriladi. 124. Avariyaviy yoritish tarmogʻi ochiq turdagi ajratkichlarga ega boʻlmasligi kerak, avariyaviy yoritish tarmogʻiga koʻchma transformatorlar va ushbu turdagi yoritish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa yuklamalarni ulashga ruxsat berilmaydi. 125. 42 V va undan past kuchlanishni talab qiluvchi chiroqlarni avtotransformatorlardan taʼminlash man etiladi. 126. Avariyaviy yoritish gaz va portlashdan himoyalangan chiroqlardan iborat boʻladi. Avariyaviy chiroqlar kollektorning burilish joylarida, har 50 metrdan oshiq boʻlmagan masofada hamda har bir xonada kamida bittadan oʻrnatilishi lozim. Avariyaviy yoritish tarmogʻi masofadan yoqish orqali ishga tushiriladi. Joyidan yoqishga ham ruxsat beriladi. Ishchi yoritish korpusi yopiq, elektr qurilma, uskuna yoki asbobni tashqi taʼsirlardan himoya qilinganlik darajasi IP54 dan kam boʻlmagan chiroqlar bilan amalga oshirilishi kerak. 2 metrdan kam balandlikka oʻrnatilganda, chiroqlar zarbaga chidamli yoki himoya toʻri bilan jihozlanishi kerak. Ishchi yoritish chiroqlari avariyaviy yoritishni inobatga olib, bir-biridan 10 metrdan oshmaydigan masofada oʻrnatilishi kerak. Har bir xonalarda kamida bitta chiroq boʻlishi lozim. Har bir ishchi yoritish guruhi har bir kirish joyida oʻrnatilgan oʻchirgich orqali yoqilishi kerak. Ishchi va avariyaviy yoritish chiroqlarining joylashtirilishi Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalariga muvofiq yoritish meʼyorlarini taʼminlashi kerak. 127. Yoritish tarmoqlarini loyihalashtirishda energiya tejovchi diodli (LED) lampalar yoki lentalarni qoʻllash lozim. Diodli (LED) lentalar ishchi yoritish uchun qoʻllanganda, ular avariyaviy yoritish sifatida ham qoʻllanishi mumkin. 128. Kollektorda oʻrnatiladigan oʻz ehtiyojlari uchun uskunalarning barchasi, jumladan, tarqatish qutilari elektr qurilma, uskuna yoki asbobni tashqi taʼsirlardan himoya qilinganlik darajasi IP54 dan kam boʻlmasligi kerak. Elektr shchit xonasida oʻrnatilgan uskunalar uchun elektr qurilma, uskuna yoki asbobni tashqi taʼsirlardan himoya qilinganlik darajasi pastroq boʻlgan himoya qoʻllanishi mumkin. 129. Kollektor uskunalarining kirish taqsimlash qurilmasi ikki seksiyali sxema yordamida seksiyalararo avtomatik oʻchirgich va avtomatlashtirilgan ish joyi dispetcheriga kuchlanish mavjudligi/yoʻqligi haqida signal chiqarish bilan amalga oshirilishi lozim. 130. Qoplama shikastlanganda elektr tokidan himoya qilish uchun yerga ulanishdan himoyalash, avtomatik taʼminotni oʻchirish, potensialni tenglashtirish, ikki qavatli mustahkamlangan izolyatsiya, oʻta past kuchlanishdan himoyalash, elektr zanjirining ajralishini himoyalash, qoplamali (oʻtkazmas) xonalar, zonalar, maydonlar va boshqa himoya choralari alohida yoki birgalikda qoʻllanishi kerak. 131. Yerosti muhandislik inshootlarida (shuningdek, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan va kabel kollektorlarida) yerga ulanish ichki konturi oʻtkazgich agressiv muhitli xonalar sharoitlaridan kelib chiqib hisob-kitob qilinadi va tanlanadi. Yerga ulanish ichki konturi oʻtkazgichi va kollektordagi yerga ulanish tizimi Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalariga muvofiq oʻrnatiladi. Koʻrinadigan oʻtkazgich sifatida payvandlash orqali 40x4 mm dan kam boʻlmagan oʻlchamdagi poʻlat metall oʻtkazgich tavsiya etiladi. Koʻrinadigan yerga ulanish konturi oʻtkazgichini yongʻinga qarshi ulash muftalarni qobigʻi bilan yerga ulash uchun boltli ulanish orqali olib chiqishni koʻzda tutishi kerak. Shuningdek, favqulodda chiqishlar yonida yongʻinga qarshi uskunalarni yerga ulash uchun boltli ulanishni koʻzda tutishi lozim. 132. Kollektorlarning elektr taʼminoti neytrali yerga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan transformatorlardan amalga oshirilishi lozim. 133. Oʻz ehtiyoj kabellari oʻz ehtiyoj javonlarida, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari ustida yongʻinga chidamliligi EI 15 boʻlgan toʻsiq bilan yoki kollektorning oʻqi boʻylab oʻtkazilishi kerak. 134. Tirgakdan kollektorning qurilish konstruksiyalarigacha vertikal masofa kamida 150 mm boʻlishi kerak, tirgak uzunligi 600 mm dan oshmasligi lozim. 135. Oʻz ehtiyoj kabellarining mahkamlovchi elementlari va javonlari kabellardan maksimal yuklamani hisobga olgan holda 1,2 zaxira koeffitsiyenti bilan hisoblanishi lozim. 136. Ishchi yoritish tarmogʻini magistral-radial sxema boʻyicha, avariyaviy yoritish tarmogʻini esa magistral sxema boʻyicha rejalashtirish lozim. Ishchi va avariyaviy yoritish kabellari alohida javonlardan oʻtkaziladi. Bitta javonda oʻtkazilsa, yongʻinga chidamliligi EI 15 dan kam boʻlmagan toʻsiq bilan ajratiladi. 137. Dispetcherlik tizimini tashkil etish va avtomatlashtirish tizimlari quyidagilarni taʼminlashi lozim: telemexanika vositalarini qoʻllab, uskunalarning ishlashini tezkor nazorat va tahlil qilish tizimini tashkil etish orqali resurslar bilan taʼminlash sifatini oshirish; oʻz ehtiyojlar uchun xarajatlarni kamaytirish va uskunalarning ishlash muddatini oshirish hisobiga iqtisodiy samaradorlikni oshirish; kollektorlardagi muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari hamda konstruksiyalarda avariyalarini kamaytirish; kollektor va dispetcher punktlariga ruxsatsiz kirishni taqiqlash; kollektor va dispetcher punktlarida yongʻin chiqishi holatlarini aniqlash va favqulodda vaziyatlar boʻyicha xizmatlarni tezkor ogohlantirish. 138. Qoʻriqlash signalizatsiyasi, yongʻin avtomatikasi tizimi va gaz chiqishi signalizatsiyasi aniq manzilli boʻlishi, foydalanish sharoitlarida hamda favqulodda vaziyatlarda xodimlarni evakuatsiya qilish vaqtida ishchi holatda boʻlishi lozim. 139. Kollektorda oʻrnatilgan qoʻriqlash signalizatsiyasi va avtomatik yongʻin signalizatsiyasi tizimi uskunalari, gaz chiqishi signalizatsiyasi va tezkor aloqa tizimlari Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalariga muvofiq elektr qurilma, uskuna yoki asbobni tashki taʼsirlardan himoya qilinganlik darajasi IP 54 dan kam boʻlmasligi lozim. 140. Qoʻriqlash signalizatsiyasi va avtomatik yongʻin signalizatsiyasini yagona tizimda yoki alohida tizimlarda ham loyihalashtirish mumkin. 141. Qoʻriqlash signalizatsiyasi va avtomatik yongʻin signalizatsiyasi tizimi uskunalari Yongʻin xavfsizligi qoidalari talablariga mos boʻlishi lozim. 142. Qoʻriqlash signalizatsiyasi va avtomatik yongʻin signalizatsiyasi tizimi uskunalari portlashga xavfli muhitga mos boʻlgan xonalarda qoʻllanishi lozim boʻlgan talablarga, shuningdek, loyiha hujjatlari va foydalanuvchi tashkilotning talablariga mos boʻlishi lozim. 143. Qoʻriqlash signalizatsiyasi va avtomatik yongʻin signalizatsiyasi tizimining qabul-nazorat panellari Yongʻin xavfsizligi qoidalarining talablariga mos boʻlishi kerak. 144. Kollektorlarda oʻrnatiladigan qoʻriqlash signalizatsiyasi va avtomatik yongʻin signalizatsiyasi tizimi uskunalari quyidagi talablarga javob berishi lozim: kollektorlar va dispetcher punktlarining haqiqiy foydalanish sharoitlarida ishlash funksiyasini saqlash; avtomatika tizimi orqali avariyaviy holatlarda favqulodda ogohlantirish tizimini va avariyaviy yoritishni avtomatik yoqishni taʼminlash; gaz sizishining oldini olish uchun yongʻin sodir boʻlganda tizim avtomatik ravishda ishlashini taʼminlash; uskunalarning ishlash funksiyasini, jumladan, uzluksiz quvvatlantirish blokini (akkumulyator batareyasi) avtomatik rejimda nazorat qilish va nosozliklar yuzaga kelganda signal berish; aloqa kanallarining ishlash funksiyasini real vaqt rejimida tekshirish. 145. Kollektorlarni tezkor dispetcherlik boshqaruvi uchun dispetcherlik markazi tomonga ikkita raqamli kanal (asosiy va zaxira) tashkil etilishi lozim. 146. Kollektorga ruxsatsiz kirishni aniqlash va dispetcher punktiga favqulodda signalini uzatish maqsadida qoʻriqlash signalizatsiyasi tizimini koʻzda tutish kerak. 147. Kollektorning qoʻriqlash signalizatsiyasi tizimi aniq manzilli boʻlishi lozim. Darajalar sonidan qatʼi nazar, kameraga yoki kollektorga kirish nuqtasi 100 metrdan kam boʻlmagan masofada boʻlishi lozim. 148. Kollektorning tashqi va ichki eshiklari, shuningdek, tuynuklar uchun kontaktli datchiklarni oʻrnatishni koʻzda tutish kerak. 149. Kollektorning avariyaviy chiqish yoʻllarida, kameraning yuqori sathdagi tuynuk boʻlgan xonada, kameraning pastki sathida va boshqa kollektorlar bilan tutashgan joylarda hajmli datchiklarni oʻrnatishni koʻzda tutish lozim. 150. Kollektorning elektr shchit xonasida kontaktli va hajmli datchiklarni oʻrnatish bilan ikki himoya darajasini taʼminlash lozim. 151. Kollektorda dispetcherlik punktidan maxsus kabel bilan axborot tarmogʻi orqali markazlashgan kuzatuv pultiga favqulodda signalini avtomatik uzatilishini taʼminlash lozim. Kabelli aloqadan foydalanish imkoniyati boʻlmagan hollarda simsiz aloqadan foydalanish koʻzda tutilishi lozim. Qoʻriqlash signalizatsiyasi tizimi qoʻriqlash qurilmasini dispetcherlik punktidagi shaxsiy kompyuterga ulash imkoniyatini taʼminlash kerak. 152. Kollektorda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yongʻinlarni oʻz vaqtida aniqlash va dispetcherlik punktiga xabar berish maqsadida yongʻin xavfsizligi qoidalari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan roʻyxatga asosan yongʻin haqida avtomatik ravishda xabar berish tizimlari bilan jihozlanishi lozim. 153. Kollektorning yongʻin haqida avtomatik ravishda xabar berish tizimi manzilli boʻlishi lozim. Daraja sonidan qatʼi nazar, bir kamera yoki 100 metrdan kam boʻlmagan kollektor uchastkasi aniq manzilli shleyfli manzilning nazorat zonasi boʻlishi lozim. Ushbu tizimda bir turdagi yongʻin signalizatsiyasi oʻrnatilishi kerak. 154. Kollektorda yongʻin haqida avtomatik ravishda xabar berish tizimi ishga tushgan vaqtda shamollatish tizimini avtomatik ravishda oʻchirish va shamollatish tizimi quvurlarini yongʻinga qarshi toʻsiqdan oʻtgan joylaridagi yongʻinga qarshi klapanlar avtomatik ravishda yopilishini taʼminlash kerak. 155. Kollektorda avariyaviy chiqishga ega kameraning yuqori va pastki sathida, elektr shchit xonasida, nasos stansiyalarida va boʻlinma ichidagi toʻsiqlar yaqinida yongʻin signalizatsiyasini oʻrnatish va ularni oʻrnatish masofasi 50 metrdan oshmasligi kerak. 156. Kollektorda havo muhitida metan miqdorini aniqlash va xavf signalini berish maqsadida gaz signalizatsiyasi tizimini (gaz analizator datchiklari) oʻrnatish kerak. Kollektor havosida metan miqdori 1 foiz va undan yuqori boʻlganda avtomatik ravishda shamollatish tizimi va avariyaviy yoritishni, yoqilishini hamda ishchi yoritishni, nasoslar va kabel liniyasi taʼminotini oʻchirishni taʼminlash lozim. 157. Gaz analizator datchiklaridan maʼlumotlarni dispetcherlik punktiga va maxsus xizmatlarning (masalan, gaz taʼminoti xizmati) pultlariga uzatishni taʼminlash kerak. Kollektorning dispetcherlik punktida gaz signalizatsiya tizimi pultini oʻrnatish, signalizatsiya yorugʻlik va tovushli ovoz uzatuvchi signalizatsiya bilan taʼminlanishi lozim. 158. Gaz analizator datchiklarini oʻrnatish joylari loyiha hujjatlarida belgilanishi lozim. Ular quyidagi joylarda oʻrnatiladi: gaz quvurlari va kollektorlar kesishgan joylarda; kollektor profilining koʻtarilish nuqtalarida; oqim va tortish ventilyator shaxtalari yaqinida; quvurlar va kabellarning kirish va chiqish joylarida; kollektorning berk tarmoqlanish joylarida; kollektor kesimi oʻzgaradigan joylarda. Bunda sezgir elementlar shiftga yerdan 200 mm dan oshmaydigan balandlikda oʻrnatilishi lozim. Sezgir elementlar ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarning ishiga xalaqit qilmaydigan holatda joylashtirilishi kerak. 159. Gaz analizator datchiklari kollektorda metan paydo boʻlishini uzluksiz nazorat qilishi lozim. 160. Kollektorda dispetcherlik punktiga ovozli maʼlumot uzatish tizimini, shuningdek, kollektorda ishlayotgan ekspluatatsiya qiluvchi xodimlar yoki avariya holatlarni bartaraf etishda qatnashuvchi tezkor boʻlinmalar orasida aloqa tizimini oʻrnatish lozim. 161. Dispetcherlik (texnologik) aloqa tizimlari bilan jihozlash favqulodda vaziyatlarda tezkor qaror qabul qilishni, ekspluatatsiya qiluvchi xodimning samarali ishlashini taʼminlashi kerak. 162. Tizimni yaratish uchun tezkor radioaloqa, odamlarni favqulodda vaziyatlar haqida ogohlantirish va evakuatsiya qilishni boshqarish uchun guruhli qoʻngʻiroq qilish funksiyasiga ega texnologik (shu jumladan, baland ovozli) telefon aloqa tizimi bilan taʼminlovchi mahalliy telefon stansiyasi uskunalaridan foydalanish mumkin. 163. Tezkor aloqa tizimining ishlash vaqti obyektdan evakuatsiya qilish vaqtidan kam boʻlmasligi kerak. 164. Obyekt dispetcheri (navbatchi, binoga kirishdagi qoʻriqchi) bilan ikki tomonlama tezkor aloqa tizimi quyidagilarni taʼminlashi lozim: xavfsizlik zonalari bilan ikki tomonlama baland ovozli aloqani; favqulodda vaziyatlar haqida ekspluatatsiya qiluvchi xodimni ogohlantirishi; kollektordan evakuatsiya qilish boʻyicha qoʻllanma (shu jumladan, evakuatsiya yoʻllari haqida axborot berish); turli sabablarga koʻra kollektorni tark etmagan odamlarni aniqlash. 165. Loyihalashtirish uchun texnik topshiriqda nazarda tutilgan boʻlsa, dispetcher bilan ikki tomonlama aloqa tizimini binoga kirish joylarini qoʻriqlash hamda avtomatlashtirilgan boshqaruv va dispetcherlik tizimi bilan birlashtirishga yoʻl qoʻyiladi. 166. Avtomatlashtirish va nazorat vositalari muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarni doimiy xizmat koʻrsatuvchi xodimlarsiz ishlashini taʼminlashi kerak. 167. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarning avtomatlashtirish tizimi quyidagilarni taʼminlashi kerak: gaz analizator datchigining ishlash chegarasi hisoblangan konsentratsiyada metan paydo boʻlganda statsionar gaz analizator datchiklari orqali kollektorda metan mavjudligi toʻgʻrisida axborotni qabul qilish; dispetcher xonasida ovozli va yorugʻlik signalizatsiyasining ishlashi; kollektorning shamollatish uskunalari va avariyaviy yoritish tizimini yoqish buyrugʻini berish; suvni chiqarish tizimi va ishchi yoritish tizimining elektr taʼminotini oʻchirish buyrugʻini berish; shamollatish uskunalarini masofadan boshqarish; texnologik parametrlarning belgilangan meʼyorlardan ogʻishlari va uskunalar holati toʻgʻrisida ogohlantiruvchi signalizatsiyani berishi; avariyaviy signalizatsiyani koʻrsatishi; jamlangan maʼlumotlarni arxivlash. 168. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarning dispetcherlik tizimi quyidagilarni taʼminlashi kerak: a) kollektorning texnologik uskunalarini va oʻz ehtiyoj tizimlarini boshqarish; b) avtomatik (belgilangan davriylik bilan) yoki soʻrov boʻyicha joriy texnologik parametrlar qiymatlarini koʻrsatish: drenaj chuqurliklarida suvning minimal sathini koʻrsatish; ijro mexanizmlarining ishlash signallari, jumladan, avariyaviy signalizatsiyani koʻrsatish; tuynuklar va shamollatish shaxtalarining joylashgan joylari bilan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorning mnemosxemasini koʻrsatish; kollektorning sxemasida bino-inshootlarga bogʻlanishlarni koʻrsatish; avtomatik oʻchirgichlarning holatini koʻrsatuvchi kollektor elektr taʼminotining bir chiziqli sxemasini koʻrsatish; v) quyidagi jurnallarni avtomatik va/yoki avtomatlashtirilgan holda yuritish: hodisalar jurnali; nuqson va kamchiliklar jurnali; kollektorni tashriflar jurnali; joriy foydalanish tartibida bajarilgan ishlar hisobini yuritish jurnali; elektr qurilmalarda ishlarni bajarish boʻyicha farmoyishlar hisobini yuritish jurnali; tuynuklar, eshiklar va avariyaviy chiqishlarni ochishni roʻyxatdan oʻtkazish jurnali; kollektorning gazlanganini tekshirish jurnali; g) tashkiliy funksiyalar: rejali profilaktika ishlarini tashkil etish; rejali va rejadan tashqari taʼmirlash ishlarini tashkil etish; shtatdan tashqari vaziyatlarni bartaraf etish ishlarini tashkil etish (uskunalarning ishdan chiqishi, suvning normadan tashqari kirishi va boshqalar); d) hisobli funksiyalar: muhandislik tizimlari asosiy agregatlarining ishlash muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni shakllantirish; uskunalarning ishdan chiqishi boʻyicha umumiy hisobotlarni shakllantirish; nazorat parametrlari boʻyicha statistik hisobotlarni shakllantirish; tizim ishining istalgan vaqtida foydalanuvchiga mumkin boʻlgan harakatlar toʻgʻrisida maʼlumot berish (avtomatik yordam); kollektordan odatiy foydalanishda, shuningdek, avariyaviy (navbatdan tashqari) holatlar yuzaga kelganda lavozim yoʻriqnomalari boʻyicha foydalanuvchiga maʼlumot berish. 169. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarga kirishni nazorat qilish va boshqarish tizimi (keyingi oʻrinlarda — KNQBT) odamlar, transport va boshqalarning kollektor binosi, hududi va zonasiga kirish (chiqish)ga ruxsati mavjud boʻlganda kirishni taʼminlashi kerak. Bunda bino va hududga ruxsatsiz kirish (chiqish)ning oldini olishi kerak, shuningdek, obyektga ruxsatsiz kirishga urinishlar boʻlganda markazlashgan kuzatuv punktlariga maʼlumot berilishi kerak. 170. KNQBT tarkibiga quyidagilar kirishi kerak: identifikatsiya belgilarini kiritish qurilmasi tarkibida oʻquvchi moslamalar va identifikatorlar; boshqaruv qurilmasi tarkibida apparat va dasturiy vositalar; boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalar tarkibida toʻsiqli konstruksiyalar va boshqariluvchi mexanizmlar. 171. KNQBT quyidagi funksiyalarni bajarishi kerak: identifikatsiya belgisi mavjud boʻlganda yoki KNQBT operatori buyrugʻi boʻyicha boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalarni ochish; boshqaruv qurilmasiga identifikatsiya belgilariga oʻzgartirish kiritish (qoʻshish, oʻchirish) va ularni kirish zonalari (xonalar) hamda kirish vaqti oraliqlari bilan bogʻlash; boshqaruv qurilmasi dasturiy vositalariga identifikatsiya belgilarini oʻzgartirish (qoʻshish, oʻchirish) uchun ruxsatsiz kirishdan himoya qilish; texnik va dasturiy vositalarni boshqarish elementlariga, rejimlarni oʻrnatish va maʼlumotlarga ruxsatsiz kirishdan himoya qilish; elektr taʼminoti oʻchirilganda sozlashlar va identifikatsiya belgilari bazasi maʼlumotlarini saqlash; favqulodda vaziyatlar, yongʻin, texnik nosozliklar paytida oʻtish uchun boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalarni qoʻl bilan, yarimavtomatik yoki avtomatik ochish; operatorning ish joyidan KNQBT bilan jihozlangan har qanday eshiklarni ochish yoki bloklash; maʼlum vaqtga boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalarni yopish va identifikatsiya belgilari (kod)ni tanlashga urinishlarda signal berish; operator pultida koʻrsatish, joriy va favqulodda vaziyatlarni roʻyxatga olish hamda hisobini yuritish; boshqaruv qurilmasi bilan aloqa uzilganda, har bir kirish nuqtasida oʻquv moslamasi bilan boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalarning avtonom ishlashini taʼminlash; tizimdan foydalanuvchilarning guvohnomalari turiga koʻra hisobini yuritish. Bunda doimiy guvohnoma (xodim oʻz vazifasini bajarish davrida amal qiladi), vaqtincha guvohnoma (maʼlum bir muddat davomida amal qiladi va muddat tugaganidan soʻng avtomatik ravishda tizimdan oʻchiriladi), tashrif ruxsatnomasi (bir martalik tashrif buyurish huquqini beradi). 172. Identifikatsiya belgilarini kiritish qurilmasining qayd etish uskunasi quyidagilarni taʼminlashi kerak: identifikatsiya belgisini identifikatorlardan oʻqish; kiritilgan identifikatsiya belgisini boshqaruv qurilmasi xotirasi yoki maʼlumotlar bazasida saqlanadigan maʼlumot bilan solishtirish; foydalanuvchini identifikatsiya qilishda boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalarni ochish uchun signal berish; boshqaruv qurilmasi bilan maʼlumot almashish. Identifikatsiya belgilarini kiritish qurilmasi identifikatsiya belgilarini tanlash yoki ulash orqali manipulyatsiya qilishdan himoyalangan boʻlishi kerak. Identifikator va qayd etish uskunasi konstruksiyasi, tashqi koʻrinishi hamda yozuvlari qoʻllanadigan kodlar oshkor qilinmasligi kerak. 173. Boshqaruv qurilmasi quyidagilarni taʼminlashi kerak: identifikatsiya belgilarni kiritish qurilmasidan maʼlumot qabul qilish, uni qayta ishlash, belgilangan shaklda koʻrsatish va boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalarni boshqarish signallarini chiqarish; obyekt xodimlarining maʼlumotlar bazasini yuritish va ularning kirish xarakteristikalarini (kod, kirish vaqti, ruxsat darajasi va boshqalar) belgilash imkoniyatini berish; kirish joylari orqali xodimlar oʻtishining elektron jurnalini yuritish; kirish joylarida favqulodda vaziyatlar toʻgʻrisidagi axborotni ustuvor holda chiqarish; boshqariladigan toʻsuvchi qurilmalar, identifikatsiya belgilarini kiritish qurilmasi va aloqa liniyalarining ishlash holatini nazorat qilish. 174. KNQBT obyektlarga kirish va obyekt ichidagi rejimni tashkil qilishni taʼminlashi hamda obyektni quyidagi uchta asosiy kirish zonasiga boʻlishini nazarda tutishi kerak: birinchi zona: bino, hudud, xonalar xodimlar va tashrif buyuruvchilar uchun cheklanmagan kirish bilan; ikkinchi zona: xonalar, cheklangan doiradagi xodimlar va obyektga tashrif buyuruvchilar uchun bir martalik yoki vaqtincha ruxsatnoma yoxud obyekt xodimlari hamrohligida kirish bilan; uchinchi zona: obyektning maxsus xonalari, faqat ekspluatatsiya qiluvchi xodimlar va rahbarlar uchun kirish imkoni boʻlgan. Xodimlar obyektga kirish joylari orqali quyidagicha oʻtish (kirish)lari kerak: birinchi kirish zonasida — bir identifikatsiya belgisi orqali; ikkinchi kirish zonasida — ikkita identifikatsiya belgisi orqali (masalan, elektron kartochka va mexanik qulf kaliti); uchinchi kirish zonasida — kamida ikkita identifikatsiya belgisi orqali boʻlishi talab etiladi. 175. KNQBT modulli prinsipi boʻyicha qurilishi va quyidagilarni taʼminlashi kerak: bir xil turdagi texnik vositalarning oʻzaro almashinishi; texnik xizmat koʻrsatish va foydalanish qulayligi, shuningdek, taʼmirlash imkoniyati; boshqaruv elementlariga ruxsatsiz kirish imkoniyatining oldini olish; foydalanish jarayonida tartibga solish, xizmat koʻrsatish yoki almashtirishni talab qiladigan barcha elementlarga, uzellar va bloklarga ruxsat berilgan kirishni taʼminlash. 176. Videokuzatuv tizimi qoʻriqlanadigan hududlar, xonalar, perimetr va obyekt hududining holati toʻgʻrisida vizual maʼlumotlarni mahalliy markazlashgan kuzatuv pultiga uzatishni taʼminlashi kerak. 177. Avtomatlashtirilgan rejimda ishlash uchun moʻljallangan videokuzatuv tizimi tarkibida yoki qoʻriqlash signalizatsiyasi tizimiga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi. 178. Avtomatlashtirilmagan rejimda ishlash uchun moʻljallangan videokuzatuv tizimi nazorat qilinadigan obyektdagi (xona, hudud) vaziyatni real vaqtda kuzatish uchun qoʻllaniladi. 179. Videokuzatuv tizimi obyektning turli detallashtirish darajalaridagi grafiklaridan foydalanib, kompyuter monitorida holatlarni aniq koʻrsatish va videokuzatuv tizimi elementlarini boshqarishni taʼminlashi kerak. Buning uchun videokuzatuv tizimi elementlari quyidagi talablarga javob berishi kerak: har bir videokamera uchun bir necha nazorat hududlarini sozlash; raqamli (2/4/8/16 barobar) kattalashtirish; videoyozuvni qayta koʻrish; video maʼlumotlarni ichki tashuvchilarga yozish; har bir videokamera uchun alohida shartlar va xavfli vaziyatlar roʻyxatga olingan vaqtda yozish davomiyligini sozlash; barcha videokameralar boʻyicha bir vaqtda raqamli (multipleks) yozishni amalga oshirish; xavfli holatlarning birinchi daqiqalarini yozishda ustuvorlikni dasturlashtirish (xavfli vaziyatli kanaldagi video maʼlumotlarni yozish tezligini oshirish, boshqa videokameralar uchun odatiy rejimni saqlash); xavfli vaziyatdan oldingi holatni yozish vaqti va tezligini dasturlash hamda xavf paydo boʻlganda avtomatik ravishda koʻrsatish. 180. Kollektorning yuk koʻtaruvchi qurilmalari umumiy rejalashtirish yechimlariga, kollektorning qazish chuqurligiga, muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlarga muvofiq boʻlishi, shuningdek, mustahkamlik, uzoq muddatlilik, yongʻinga bardoshlilik va tashqi muhit taʼsirlariga chidamlilik talablariga javob berishi kerak. Bunda kollektorning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari atrofdagi tuproq va qurilish texnologiyasini hisobga olgan holda loyihalashtirilishi lozim. Kollektorlarning chiziqli qismining yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarining asosiy turlari sifatida quyidagilar koʻrib chiqilishi kerak: yigʻma temir-betonli toʻrtburchak shaklli konstruksiyalar; monolit temir-betonli toʻrtburchak shaklli konstruksiyalar; yuqori aniqlikdagi doira shaklli bloklardan yasalgan yigʻma temir-betonli konstruksiyalar, ularning texnologik boʻshliqlari yopuvchi qotiruvchi eritmalar bilan toʻldiriladi. 181. Kollektorda yuk koʻtarish uchun monolit temir-betondan va temir-beton elementlaridan yoki fibrobetondan yasalgan tayyor konstruksiyalardan foydalanish lozim. Konstruksiya turi oʻzgarishi, asosidagi tuproq turi yoki yuklamalar keskin oʻzgargan joylarida deformatsiya boʻgʻinlari tashkil etilishi kerak. Ochiq usulda quriladigan kollektorlarda deformatsiya boʻgʻinlari oraligʻi yigʻma temir-beton konstruksiyalar uchun 50 metrdan, monolit temir-beton konstruksiyalar uchun 40 metrdan koʻp boʻlmasligi yoki hisob-kitob boʻyicha aniqlanishi kerak. 182. Kollektorda muhitning konstruksiyalarga taʼsirini kamaytirish uchun konstruktiv va texnologik yechimlar hamda himoyalovchi qoplamalar tuzilmasi tashkil etilishi kerak, ular atrof-muhit turi va sharoitlariga mos kelishi kerak. 183. Kollektordagi kommunikatsiyalarni oʻrnatish va mustahkamlash uchun ular “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq mustahkamlanadigan metall konstruksiyalar tashkil etilishi kerak. Metall konstruksiyalari uchun “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq yemirilish va korroziyaga qarshi choralar koʻrilishi kerak. 184. Kabel metall konstruksiyalarining yuk koʻtarishga bardoshliligi oʻtkazilayotgan kabellar ogʻirligiga nisbatan uch barobar ogʻirlikdagi zaxira qiymati bilan hisoblab chiqilishi kerak. 185. Kollektorning ariqchasida suv oqimi nishabligini inobatga olgan holda dielektrik beton yoʻlakcha va suvni oʻtkazish ariqchalari tashkil etilishi kerak. Ariqchalarning oʻlchamlari tasodifiy oqib kiruvchi suvlarning maksimal sarfini qabul qilish imkoniyatini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak. 186. Kollektor konstruksiyalarini hisoblash “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq oʻtkazilishi kerak. 187. Qurilish konstruksiyalarini hisoblashda doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatli yuklamalar va taʼsirlarni oʻz ichiga olgan ikki rejimda: foydalanish va qurilish-montaj ishlari davridagi samarali kombinatsiyalarda tanlanishi kerak. 188. Qurilish konstruksiyalarining yuk koʻtaruvchanligini hisoblashda ushbu bob talablariga muvofiq boʻlishi, shuningdek, “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari boʻyicha minimal yuklamalar qabul qilinishi kerak. 189. Yuk koʻtaruvchi beton va temir-beton konstruksiyalar “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari boʻyicha ogʻir betondan tayyorlangan boʻlishi kerak. 190. Beton va temir-beton konstruksiyalar uchun bosimga chidamlilik boʻyicha beton sinflari kamida: V 40 — suv oʻtkazmaydigan betondan tayyorlangan yuqori aniqlikdagi temir-betonli bloklar uchun; V30 — oddiy temir-betonli bloklar uchun, monolit temir-betondan yasalgan tayyor konstruksiyalar va ularning yuk koʻtaruvchi elementlari uchun; V15 — ichki monolit temir-betonli konstruksiyalar va gidroizolyatsiya ostida beton tayyorlash uchun; V10 — betonli ariqcha va oʻtish yoʻlaklari uchun. 191. Betonning suv oʻtkazmasiligi boʻyicha markasi “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari talablari boʻyicha V 6 dan past boʻlmasligi hamda sovuqqa chidamliligi “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalarida belgilangan talablari boʻyicha boʻlishi kerak. 192. Quvurlar va boshqa buyumlarni montaj qilish uchun uzunligi kamida 4 metr va eng katta quvur diametriga 0,2 metr qoʻshish lozim, bunda montaj teshiklarining diametri kamida 0,5 metr boʻlishi kerak. 193. Kollektor oʻrtasida joylashgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari ustidan oʻtish uchun statsionar piyoda oʻtish koʻprigi maydonchalari bilan taʼminlanishi kerak. Oʻtish yoʻlagi kengligi kamida 0,6 metr boʻlishi kerak. 194. Oʻtish koʻpriklari zinapoyalari egilish burchagi 75° dan ortiq boʻlmasligi kerak. Zinapoya balandligi 2 metrdan koʻp boʻlmagan holatda egilish burchagini oshirishga ruxsat etiladi. Balandligi 2 metrdan ortiq vertikal zinapoyalar himoya panjaralari bilan jihozlanishi kerak. 195. Balandligi 3 metrdan ortiq boʻlgan metall zinapoyalar oraliq maydonchalar bilan taʼminlanishi kerak. Har bir maydonchalarning balandligi 3 metrdan oshmasligi shart. 196. Kuch kabel liniyalari oʻtkazilgan kollektorlar dielektrik zinapoya-narvonlar bilan taʼminlanishi kerak. Har 1,5 km oraliq masofada bitta zinapoya hisoblanadi. Zinapoyalar kollektordan foydalanuvchi tashkilot tomonidan joylashtiriladi. Dielektrik zinapoya-narvonlarni saqlash joylari loyiha hujjatlarida koʻrsatilishi kerak. 197. Kollektorlarning texnik yerosti maydonlari, yertoʻlalar, issiqlik punktlari va foydalanuvchi tashkilot nazoratida boʻlmagan boshqa inshootlar bilan tutashgan joylarida ularni ajratuvchi, qalinligi kamida 160 mm boʻlgan temir-betonli yoki 400 mm boʻlgan gʻisht devorlari oʻrnatilishi kerak. 198. Kollektorlarda ajratish panjaralari quyidagicha oʻrnatilishi kerak: kollektorlarning tutashuv joylarida (avariyaviy chiqish talablarini hisobga olgan holda); mavjud kollektorlarning yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan kollektorlar bilan tutashuv joylarida. 199. Kollektor hududlarini ikki tomondan ajratish panjaralari bilan ajratishda avariyaviy chiqishlar roʻyxatiga oʻzgartirishlar kiritiladi. 200. Panjaralar diametri kamida 16 mm boʻlgan poʻlat sterjenlardan yasalishi kerak. Panjaralarning katakcha oʻlchamlari 150x150 mm dan ortiq boʻlmasligi, ochiq joylarida ular 36x36x4 mm oʻlchamli burchak bilan chegaralanishi va perimetri boʻylab devorga 80 mm chuqurlikda oʻrnatilgan boʻlishi, diametri kamida 12 mm va uzunligi kamida 120 mm boʻlgan sterjenlar bilan qotirilishi hamda ankerlar soni har bir tomon uchun kamida ikkita boʻlishi kerak. 201. Kollektorda shamollatish qopqogʻi yoki shamollatish quti panjarasining tagidan yer sathigacha boʻlgan masofa kamida 0,5 metr boʻlishi kerak. Favqulodda chiqish uchun shamollatish kanali ishlatiladigan holatda shamollatish qopqogʻi bilan taʼminlangan boʻlsa, oʻlchamlari kamida 0,7x0,7 metr boʻlgan tuynuk tashkil etilishi kerak. Tuynuk qopqogʻi ichki tomondan kalitsiz ochiladigan yopish mexanizmi bilan jihozlanishi lozim. Tuynuk qopqogʻini ochish uchun zarur boʻladigan kuch 150 N dan oshmasligi kerak. 202. Shamollatish qopqogʻi va shamollatish quti konstruksiyalari muhandislik tarmoqlari hamda kollektorda joylashtirilgan uskunalarga hududda sodir boʻlgan yogʻingarchiliklar kirmasligini taʼminlashi lozim. Shamollatish qopqogʻi va shamollatish quti panjaralari ichki tomondan katakchalari 15x15 mm boʻlgan metall toʻr bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. Shamollatish shaxtalari va shamollatish qutilarining yopish mexanizmlari eshik (tuynuk) ichki tomonida joylashtirilishi va sunʼiy ochilishdan himoya bilan taʼminlanishi hamda muhrlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Bu himoyani oʻrnatish tuynukni ichki tomondan oson ochilish imkoniyatini kamaytirmasligi lozim. 203. Havo beruvchi va tortuvchi shamollatish shaxtalari kollektor tomonga egilishga ega boʻlishi va yigʻilgan suv oqimining ariqchalar orqali chiqib ketishi taʼminlangan boʻlishi kerak. Bunda kollektordan oʻtkazilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlariga suvning tushishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 204. Kollektorning yer ustida joylashtirilgan elektr shchit xonasi uning kameralaridan biri ustida joylashtirilishi kerak. Elektr shchit xonasiga kirish uchun eshik tashqari tomondan boʻlishi lozim. Shuningdek, elektr shchit xonasi uchun yonmaydigan yoki qiyin yonuvchi materialdan qurilgan konstruksiyalar, oynalarida panjaralar va eshik ostonasi balandligi 0,2 metr boʻlishi kerak. 205. Kollektor konstruksiyasining yerusti elementlari va dispetcherlik punktlari ushbu bobga hamda aholi punkti arxitektura muhitiga muvofiq ravishda loyihalashtirilishi kerak. 206. Shamollatish qutilari va qopqoqlari atroflari 0,3 metr kenglikdagi beton yoʻlakchasi bilan oʻrnatilishi kerak. 207. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektor infratuzilmasiga kiruvchi barcha bino va inshootlar raqamlangan hamda belgilangan boʻlishi kerak. Kollektor va xizmat xonalariga kirish/chiqish yoʻllari identifikatsiya yozuvlarga ega boʻlishi lozim. 208. Kollektorlar va ularda oʻtkazilgan muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlaridan foydalanish uchun dispetcherlik punktlari tashkil etilishi kerak. Ekspluatatsiya qiluvchi xodim uchun va dispetcherlik punktida avtomatlashgan ish joyi dasturini oʻrnatish, signalizatsiya va texnologik uskunalar nazorati pultlarining dispetcherlik punktlari kollektor trassasidan 50 metrdan uzoq boʻlmagan masofada joylashtirilishi kerak. Dispetcherlik punktlarining koʻrsatgich belgilari ularning pochta manzillariga mos boʻlishi lozim. 209. Kollektorlar uchun har 5 kmda bitta dispetcherlik punkti tashkil etilishi kerak. Dispetcherlik punktining joylashuvi uchastka chegaralaridan bir xil masofada boʻlishi lozim. Maxsus va mikrorayon kollektorlari uchun dispetcherlik punkti joylashuvi texnik-iqtisodiy asoslar boʻyicha belgilanadi. 210. Dispetcherlik punkti ayrim bino yoki turar joy va jamoat binolarining birinchi qavatida kollektor trassasiga yaqin masofada mustaqil kirish yoʻli bilan joylashtirilishi mumkin. Dispetcherlik punkti qurilish maydoni arxitektura rejalashtirish yechimlari va texnik-iqtisodiy asoslarga muvofiq belgilanadi. 211. Dispetcherlik punkti binolari shahar muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlariga (elektr taʼminoti, issiqlik taʼminoti, suv taʼminoti, kanalizatsiya, suv chiqarish, telefon, radio va internet tarmoqlariga) ulanishi kerak. Hisobga olish uskunalariga ega suv va issiqlik uzellari hamda elektr shchit xonasi dispetcherlik punkti binosining yertoʻla qismida joylashtirilishi kerak. Dispetcherlik punkti binosining ichki isitish, shamollatish, suv taʼminoti, kanalizatsiya, yoritish, elektr taʼminoti tizimlari “Tabiiy va sunʼiy yoritish” qurilish meʼyorlari va qoidalari hamda boshqa normativ hujjatlarga muvofiq rejalashtirilishi kerak. 212. Kollektorning dispetcherlik punktlarida yongʻin va qoʻriqlash signalizatsiyasi tizimlari, dispetcherlik xonasida zarur va texnologik uskunalar hamda kollektor tizimlarini boshqarish va nazorat pultlari nazarda tutilishi kerak. 213. Dispetcherlik punkti tomlaridan suvni chiqarib tashlash va muzlashga qarshi tizimlar bilan jihozlanishi kerak. 214. Dispetcherlik punkti joylashuvidan qatʼi nazar, videokuzatuv, xavfsizlik va yongʻin signalizatsiyasi tizimlari bilan jihozlanishi kerak. Bu tizimlarning loyihalashtirilishi ushbu Qoidalarning 133 — 136-bandlarida belgilangan talablar kabi bajarilishi lozim. 215. Kirish eshiklari poʻlat profildan tayyorlanishi va har ikki tomonidan kamida 1,5 — 2 mm qalinlikdagi poʻlat listlar bilan qoplanishi lozim. Metall eshik qutisi perimetr boʻylab devorga 80 mm chuqurlikda oʻrnatilgan, diametri kamida 12 mm boʻlgan metall sterjenlarga 700 mm dan oshmagan masofada payvandlanishi kerak. 216. Kirish eshigi kamida ikkita oʻzi yopilmaydigan qulf bilan jihozlanishi kerak. Ular orasidagi masofa 300 mm dan kam boʻlmasligi va 120° dan kam boʻlmagan koʻrish burchagiga ega boʻlgan koʻrish teshigi bilan jihozlanishi kerak. Favqulodda chiqish eshigi bitta oʻzi yopilmaydigan qulf va dispetcherlik punkti tomonidan bitta qulf bilan jihozlanadi. 217. Texnik topshiriq talablariga muvofiq dispetcherlik punktining kirish eshiklari ichki tomonidan qoʻshimcha ravishda panjarali metall eshiklar bilan himoyalanishi mumkin. Panjarali metall eshiklar kamida 16 mm diametriga ega boʻlgan poʻlat sterjenlardan tayyorlanadi, 150x150 mm oʻlchamdagi katakchalarni hosil qiladi va har bir tutashish joyida payvandlanadi. Panjarali eshik perimetri boʻylab kamida 36x36x4 mm oʻlchamdagi burchakli temir bilan oʻraladi. Panjarali metall eshiklarning qutisi perimetri boʻylab devorga 80 mm chuqurlikda kamida 12 mm diametriga ega metallar bilan payvandlanadi. Ular orasidagi masofa 700 mm dan oshmasligi kerak. Eshik qoʻshimcha oʻzi yopilmaydigan qulf bilan yopiladi. 218. Dispetcherlik punkti oynalarini metall panjaralar bilan jihozlash kerak. Panjaralar ichki tomondan kamida bittasi oyna bilan birga ochiladigan qilib oʻrnatilishi kerak. Bunda panjaraning ochilishi favqulodda holatlarda odamlarni evakuatsiya qilish imkonini beradi. 219. Dispetcherlik punktidan kollektorga kirish eshigi oʻz-oʻzidan yopiladigan, mustahkamlangan va yongʻinga chidamliligi EI 15 boʻlishi kerak. Eshiklar yopiq holatda ushlab turuvchi qurilma bilan jihozlanishi kerak. Ishlanmaydigan soatlarda eshik dispetcherlik punkti tomonidan qulflash qurilmasi bilan yopilishi kerak. 220. Kollektordan odamlarning avariyaviy holatlarda chiqishi uchun avariyaviy chiqish joylari tashkil qilinishi kerak. Avariyaviy chiqish joylari kollektorda har 300 metrda bitta tashkil qilinishi, shuningdek, barcha boshi berk uchastkalarida boʻlishi kerak. Avariyaviy chiqish joylarini kollektor kameralari va uzellari bilan birlashtirish kerak. “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablarini bajargan holda tuynuklar avariyaviy chiqishlar sifatida foydalanilishi mumkin. Yonuvchi-portlovchi va zaharli materiallarni (suyuqliklar) uzatuvchi quvurlarni joylashtirish uchun moʻljallangan kollektorlar har 60 metrda va uning oxirida chiqishlarga ega boʻlishi kerak. 221. Avariyaviy chiqish joylari yonmaydigan materialdan yasalgan zina yoki narvonlar bilan jihozlanishi kerak. 222. Avariyaviy chiqish joylarini qulflash qurilmasi kollektor tomonidan erkin, maxsus asboblarsiz ochilishi kerak. 223. Avariyaviy tuynukning qopqogʻini ochish uchun kerak boʻlgan kuch 150 N dan oshmasligi kerak. 224. Avariyaviy chiqish joylarining bir qismi sirtdan (kollektor tashqarisidan) kalit bilan ochilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Bunda avariyaviy chiqish joylarining soni va joylashgan oʻrinlari foydalanuvchi tashkilot tomonidan belgilanadi. 225. Kollektorda muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari avariyaviy chiqish joylaridan erkin va qulay kirish yoki chiqish imkoniyati bilan joylashtirilishi kerak. 226. Shamollatish shaxtalari va avariyaviy chiqish joylarini birlashtirishda shamollatish shaxtasi konstruksiyasi erkin oʻtish va xodimni evakuatsiya qilishni taʼminlashi kerak. 227. Konstruksiyalar “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga, shuningdek, ushbu Qoidalar talablariga muvofiq loyihalashtirilishi kerak. 228. Bino konstruksiyalari “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” qurilish meʼyorlari va qoidalariga koʻra montaj qilinadi. 229. Kameralarning oʻlchamlari va ichki toʻldirilishi ushbu Qoidalarning 83 — 85-bandlarida keltirilgan talablaridan kelib chiqib tanlanadi. 230. Kameralarning oʻlchamlarini ushbu Qoidalarga 6-ilovada koʻrsatilgan masofalarni hisobga olgan holda tanlash kerak. 231. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari kameralari kamida ikkita 0,7 metr diametriga ega kuzatuv tuynuklari bilan jihozlanishi hamda kamera oʻqlariga diagonal boʻylab joylashtirilishi kerak. Kamerada yirik uskuna mavjud boʻlsa, kamera qoʻshimcha montaj teshigi yoki tuynuklar bilan jihozlanadi, ularning oʻlchamlari uskuna oʻlchamlaridan har tomondan 0,2 metrdan katta boʻlishi kerak. Kuzatuv tuynuklari qoʻshimcha gidroizolyatsiya va mustahkamlovchi elementlar bilan taʼminlanishi kerak. 232. Elektr shchit xonalari dispetcherlik punktida, kollektor kameralarida yuqori qavatlarda yoki sirtda alohida joylashgan binolarda ushbu Qoidalarning 233-bandida belgilangan talablarni hisobga olgan holda joylashtirilishi kerak. Elektr shchit xonalari Elektr uskunalarining tuzilishi qoidalari talablariga muvofiq loyihalashtirilishi lozim. 233. Elektr shchit xonalarini kollektor uzunligi 1,2 kmdan oshmasligini hisobga olgan holda joylashtirish kerak. 234. Elektr shchit xonalarida ikki seksiyali sxema boʻyicha bajariladigan, seksiyali avtomatik oʻchirgichli kirish-taqsimlash qurilmasidan foydalanishni koʻzda tutish kerak. 235. Elektr energiyasini hisoblash uskunalari elektr shchit xonalarida alohida shkafda joylashtirilishi kerak. 236. Elektr shchit xonalari yongʻinga chidamli toʻsiqlar, tomlar va eshiklarga ega boʻlishi kerak. 237. Elektr shchit xonalari eshiklarining yongʻinga chidamliligi kamida EI 45 boʻlishi kerak. 238. Loyihalashtirish, qurilish va foydalanish jarayonlarida qurilish buyurtmachisi yoki foydalanuvchi tashkilot talabidan kelib chiqib, axborot modellari texnologiyasidan foydalanish lozim. 239. Kollektorning axborot modeli kollektorning konstruksiyasi va jihozlanishi boʻyicha maʼlumotlar toʻplamini tashkil etishi hamda bir-biri bilan bogʻlangan obyektlarning uch oʻlchamli parametrik modeli koʻrinishida tuzilgan boʻlishi kerak. 240. Kollektorning axborot modeli oʻz ichiga qurilmaning konstruktiv elementlari, oʻz ehtiyoj muhandislik uskunalari, telemexanizatsiya va dispetcherlik uskunalari, kollektorda muhandislik-kommunikatsiyalarning joylashuvi va boʻsh zonalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olishi kerak. Axborot modelining har bir elementi ushbu elementning texnik parametrlari va foydalanish xususiyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak. 241. Axborot modeli loyihalashtirish, qurilish va foydalanish bosqichlarida kelib chiqadigan quyidagi vazifalarni amalga oshirishni taʼminlaydi: loyihaning texnik yechimlari toʻgʻriligi, ularning normativ hujjatlar talablariga muvofiqligi va bajarilgan muhandislik hisob-kitoblarining toʻgʻriligini tekshirish; loyiha hujjatlarining toʻliqligini, uskunalar va materiallar xususiyatlarining toʻgʻriligini tekshirish; loyiha boʻlimlari orasida hamda turli loyihalashtirish tashkilotlari tomonidan ishlab chiqilgan boʻlimlar orasida muhandislik-texnik yechimlar muvofiqligini taʼminlash; qurilish-montaj ishlari bosqichida texnik nazoratni amalga oshirish; loyihani oʻzgartirishda meʼmoriy, konstruktiv, muhandislik-texnik yechimlarning muvofiqligini nazorat qilish; obyektdan foydalanish samaradorligini oshirish. 242. Kollektorning axborot modeli isitish va shamollatish, suv taʼminoti va kanalizatsiya, suv chiqarish, yongʻin oʻchirish, elektr taʼminoti va elektr uskunalari, telemexanika va dispetcherlashtirish, tokning qiymati kichik boʻlgan elementlar tizimlarining elementlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarini oʻz ichiga olishi kerak. 243. Axborot modelida konstruktiv elementlar hamda turli maqsadlar uchun texnologik tuynuklar aks ettiriladi. 244. Konstruktiv elementlarda element turi, oʻlchamlari va materiali kabi parametrlar koʻrsatilishi lozim. Konstruktiv elementlarning vizual oʻxshashligi uchun tegishli materiallarga mos ranglardan foydalanish kerak. Kollektorning axborot modelining asli (originali) bilan tashqi oʻxshashligi taʼminlanishi kerak. 245. Koʻrsatiladigan muhandislik tizimlari tasnifi boʻyicha koʻrsatilgan asosiy uskunalar va elementlarni oʻz ichiga olishi kerak. Muhandislik-kommunikatsiya tizimlari komponentlari oʻzining shartli tashqi oʻxshash, rangi loyiha hujjatlarida koʻrsatilgan tizim rangiga muvofiq va oʻlchamlari boʻyicha ham oʻxshash boʻlishi kerak. Modelda elementlarning joylashuvi va ularning oʻzaro bogʻlanishi obyektdagi elementlarning joylashuvi va oʻzaro bogʻlanishiga muvofiq boʻlishi kerak. Muhandislik-kommunikatsiya tizimi uskunalari nomlanishi, modeli, turi, muhandislik tizimi nomi, ishlab chiqaruvchi (uskuna uchun), materiali (chiziqli elementlar uchun) va oʻlchamlari kabi parametrlarga ega boʻlishi lozim. Muhandislik tizimlari va uzatuvchi quvurlar nomlanishi asosiy sxemalarda qabul qilinganlarga muvofiq boʻlishi kerak. 246. “Isitish va shamollatish tizimi” axborot modelida shamollatish qurilmalari, havo kanallari, yongʻinni ushlab qoluvchi klapanlar, kanalli ventilyatorlar, ventilyatsiya panjaralari, diffuzorlar, radiatorlar, issiqlik ventilyatorlari va yopuvchi-rostlovchi armatura koʻrsatiladi. 247. “Suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimi” axborot modelida suv taʼminoti va kanalizatsiya uskunalari, uzatuvchi quvurlar va yopuvchi-rostlovchi armatura koʻrsatiladi. 248. Axborot modelida uskunalarning ichki tuzilishi, uzatuvchi quvurlar va uskunalarning mahkamlash elementlari koʻrsatilmaydi. 249. “Suv chiqarish tizimi” axborot modelida suv chiqarish tizimi uskunalari va yopuvchi armatura, uzatuvchi quvurlar, suv toʻplash havzalari, quduqlar va avtomatlashtirilgan nasos stansiyalari uskunalari koʻrsatiladi. 250. “Yongʻin oʻchirish tizimi” axborot modelida uzatuvchi quvurlar, sprinklerlar, yongʻin shkaflari va yopuvchi-rostlovchi armatura koʻrsatiladi. 251. “Elektr taʼminoti va elektr uskunalari tizimi” axborot modelida kabel javonlari, shchitlar va elektr uskunalari koʻrsatiladi. 252. “Ichki yoritish tizimi” axborot modelida yoritgichlar va lampalar koʻrsatiladi. 253. “Avtomatlashtirish va zaif tokli tizimlar” axborot modelida datchiklar, termorostlagichlar, shchitlar va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari shkaflari koʻrsatiladi. 254. Yongʻin avtomatikasi tizimi Yongʻin xavfsizligi qoidalari, shaharsozlik normalari va qoidalariga hamda ushbu Qoidalar talablariga muvofiq loyihalashtirilishi kerak. 255. Yongʻin avtomatikasi tizimining yongʻin qabul qilish-nazorat asbobi dispetcherlik punkti xonalarida joylashtirilishi kerak. 256. Yongʻin signalizatsiyasi va evakuatsiyani boshqarish tizimlari Yongʻin xavfsizligi qoidalari, shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq loyihalashtirilishi kerak. 257. Dispetcherlik punkti oʻt oʻchirgichlar bilan jihozlanishi kerak. Qurilmalar turlari va yongʻin oʻchirish vositalari loyiha bilan asoslanishi kerak. 258. Yongʻin vaqtida odamlarning xavfsiz evakuatsiya qilinishi shartlari Yongʻin xavfsizligi qoidalariga muvofiq boʻlishi kerak. 259. Yerosti inshootlarida yongʻinni oʻchirish suv taʼminoti tarmoqlari ushbu Qoidalarning 99 — 104-bandlarida keltirilgan talablarga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 260. Kollektorning yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalarining yongʻinga chidamliligi kamida EI 60 boʻlishi kerak. 261. Agar shamollatish boʻlimi 150 metrdan uzun boʻlsa, ushbu shamollatish boʻlimi yongʻinga chidamli toʻsiqlar bilan portlashga chidamli ventilyatorlar oʻrnatish orqali shamollatish boʻlimlariga boʻlinishi kerak. Bunda ular orasidagi masofa 150 metrdan oshmasligi kerak. Boʻlimlar uzunligini oshirish texnik-iqtisodiy asoslar va yongʻin xavflari boʻyicha hisob-kitoblar orqali amalga oshirilishi mumkin. 262. Kollektorda shamollatish boʻlimi ichidagi va yongʻin boʻlimlari orasi yongʻinga chidamliligi kamida EI 45 boʻlgan toʻsiqlar bilan chegaralanishi kerak. 263. Toʻsiqda yongʻinga chidamliligi kamida EI 30 boʻlgan avtomatik yopilish mexanizmi bilan taʼminlangan va qulfsiz eshik oʻrnatilishi kerak. 264. Ventilyatorli toʻsiqning yongʻinga chidamliligi kamida EI 30 boʻlganda ochiq yongʻin klapani oʻrnatilishi kerak, u yongʻin signalizatsiyasi signali boʻyicha yopiladi. 265. Har bir kameradan kollektorda favqulodda chiqish yoʻli nazarda tutilishi kerak. Kollektorning tugaydigan qismidan eng yaqin favqulodda chiqish yoʻligacha masofa 25 metrdan oshmasligi kerak. 266. Kollektorda “NG” (yonmaydigan) indeksga ega boʻlgan kabellar oʻtkazilishi koʻzda tutilishi kerak. Qoniqarli asoslangan hollarda, kabellarni olovdan himoya qiluvchi vosita bilan qoplangan yoki boshqa yongʻindan himoyalash usulini qoʻllab boshqa kabellardan foydalanish mumkin. 267. Kollektorlarda elektr yoki zaif tokli kabellar bilan birgalikda oʻtkazilganda issiqlik va suv quvurlari uchun yonuvchanlik guruhi qoplamasini yonmaydigan material bilan qoplash va har 100 metr quvurda 3 metr uzunlikdagi yongʻin oʻtkazmaydigan qoplamalarini oʻrnatmasdan qoʻllash mumkin emas. Kollektorda kuch va zaif tokli kabellar boʻlmagan hollarda, yonuvchanlik guruhi issiqlikdan izolyatsiyalovchi va qoplama qatlamli materiallardan har 100 metr quvurda 3 metr uzunlikdagi yongʻin oʻtkazmaydigan qoplamalarini oʻrnatish bilan foydalanish mumkin. 268. Kollektordagi kabellar qurilish konstruksiyalari orqali oʻtkaziladigan joylarda, qurilish konstruksiyalarining yongʻinga chidamliligidan past boʻlmagan, yongʻin oʻtkazmaydigan qoplamalarini oʻrnatish kerak. 269. Kollektorda elektr kabel liniyalarini oʻtkazish gorizontal tirgaklar yongʻinga chidamliligi kamida EI 15 boʻlgan toʻsiqlar bilan taʼminlanishi kerak. Eng chetdagi elektr kabelidan toʻsiq chetigacha masofa kamida 50 mm boʻlishi kerak. 270. Gorizontal toʻsiqlar elementlarining tutashgan joylarida koʻrinib turgan tirqishlar boʻlmasligi kerak. 271. Kollektor boʻlimi uzunligi 300 metrdan va chuqurligi 15 metrdan kam boʻlsa (kollektorning asosidan), loyihada yongʻin xavfsizligi darajasini taʼminlash yongʻin xavfini hisoblash orqali tasdiqlanishi kerak. 272. Kollektor chuqurligi 15 metrdan oshsa, yongʻin xavfsizligiga oid maxsus texnik shartlarni ishlab chiqish majburiydir. 273. Kollektorlar qurilish va foydalanish jarayonida atrof-muhitga salbiy taʼsirni kamaytiradigan holda loyihalashtirilishi kerak. 274. Kollektorning qurilish va foydalanish jarayonida atrof-muhit tarkibiy qismlariga salbiy taʼsirni kamaytirish maqsadida, loyihalashtirish bosqichida atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy muhitni tiklash va ekologik xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar nazarda tutilishi kerak. 275. Loyihalashtirilgan inshootning qurilish va foydalanish davrida atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy muhitni tiklash va ekologik xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar atrof-muhit tarkibiy qismlariga taʼsirini baholash natijalariga koʻra ishlab chiqiladi. 276. Mumkin boʻlgan salbiy taʼsirni kamaytirish yoki oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar roʻyxatiga quyidagilar kirishi kerak: atmosfera havosini muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlar; yer va tuproq qoplamlaridan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlar; suv va suv bioresurslaridan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlar; akustik muhitni muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlar; chiqindilarni yigʻish, foydalanish, zararsizlantirish, tashish va joylashtirish boʻyicha chora-tadbirlar; yer qaʼri, shu jumladan, yerosti suvlarini muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlar; oʻsimlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlar; mumkin boʻlgan favqulodda vaziyatlarning paydo boʻlishini va ularning ekotizimga taʼsirini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar. 277. Kollektorning qurilish va foydalanish davridagi loyihalashtirish hujjatlari tarkibida quyidagi hisob-kitoblar keltirilishi kerak: ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari; hosil boʻladigan ishlab chiqarish va isteʼmol chiqindilari hajmi; hosil boʻladigan oqova va drenaj suvlari hajmi; atrof-muhitga shovqin taʼsiri darajasi. 278. Kollektorlarning qurilish konstruksiyalari muhofazasi Qoʻriqlash-yongʻin signalizatsiyasi vositalarini montaj qilish, taʼmirlash va ulardan texnik foydalanish ishlarida mehnatni muhofaza qilish qoidalari talablariga muvofiq taʼminlanishi kerak. 279. Kollektorlarning konstruksiyalarini muhofaza qilishda, ularning ichki tomonini suv oʻtkazmaydigan yoki ishqorlanuvchi taʼsirga ega boʻlgan himoyalovchi boʻyoqlar yoki polimer va polimersement asosidagi qoplamalar bilan qoplash lozim. 280. Muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari uchun moʻljallangan kollektorlarni loyihalashtirishda, tashqi yemirilishdan muhofaza qiluvchi konstruktiv yechimlar nazarda tutilishi yoki metall boʻlmagan yemirilishga chidamli quvurlar qoʻllanishi kerak. 281. Metall konstruksiyalari uchun mahsulotlar va quvurlarning tashqi yuzasiga toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllanadigan yemirilishga qarshi qoplamalardan foydalanish kerak. 282. Zavod sharoitlarida yemirilishga qarshi qoplama bilan qoplanmagan quvur boʻlimlari, tarmoqlanish joylari va boshqa metall konstruksiyalari yemirilishga qarshi qoplama bilan qoplanishi kerak. 283. Kollektorlardan oʻtkazilgan poʻlat quvurlarni daydi toklardan kelib chiqqan yemirilishdan qoʻshimcha himoyalash uchun quyidagi choralar koʻrilishi kerak: elektrlashtirilgan transport temir yoʻllaridan kollektor trassasini uzoqlashtirish va ular bilan kesishgan joylar sonini kamaytirish; kollektorning qurilish konstruksiyalarining oʻtish qarshiligini oshirish uchun elektr izolyatsiyalangan harakatlanuvchi va harakatsiz quvur tayanchlarini qoʻllash; silfon kompensatorlar va flanetsli armaturaga elektr oʻtkazgichlar oʻrnatish orqali quvurlarning uzunasi boʻylab elektr oʻtkazuvchanligini oshirish; parallel quvurlar orasidagi potensiallarni tenglashtirish maqsadida, elektr kimyoviy himoyani qoʻllab quvurlar orasida tok oʻtkazuvchi oʻtkazgichlarni oʻrnatish; daydi toklar manbai boʻlishi mumkin boʻlgan obyektlarga (masalan, tramvay deposi, tortuvchi podstansiyalar, taʼmirlash bazalari va boshqalar) quvurlarni kiritishda elektr izolyatsiyalangan flanetslarni oʻrnatish. 284. Quvur tarmoqlari boʻlimlarida va issiqlik tarmoqlarining tranzit uchastkalarda koʻndalang tok oʻtkazuvchi oʻtkazgichlar oʻrnatilishi kerak. 285. Oʻqli kompensatorlarda tok oʻtkazuvchi oʻtkazgichlar koʻp tolali mis simdan, kabeldan, poʻlat arqondan tayyorlanishi kerak. Boshqa hollarda yumaloq yoki yassi poʻlat qoʻllanishi mumkin. Oʻtkazgichlarning koʻndalang kesim yuzasi hisob-kitob orqali belgilanib, mis boʻyicha kamida 50 mm² boʻlishi kerak. Oʻtkazgichlarning uzunligi quvurlarning maksimal isitish uzunligiga mos ravishda aniqlanishi lozim. Poʻlat oʻtkazgichlar yemirilishdan himoyalovchi qoplamaga ega boʻlishi kerak. 286. Quvurlar potensiallarini oʻlchash uchun nazorat-oʻlchov punkti har 200 metrdan koʻp boʻlmagan masofada quyidagi joylarda oʻrnatilishi kerak: kameralarda yoki kameralardan tashqaridagi quvurlarning harakatlanmaydigan tayanchlari oʻrnatilgan joylarda; elektr izolyatsiyalangan flanetslar oʻrnatilgan joylarda; kollektorlarning issiqlik tarmoqlari, suv hamda gaz quvurlari bilan kesishgan joylarida, elektrlashtirilgan transport temir yoʻllari bilan kesishgan joylarda; maxsus kameralar bilan jihozlanishi kerak boʻlganda ikki yoki undan ortiq yoʻllar bilan kesib oʻtish joyining ikki tomonida; poʻlat materialli muhandislik tarmoqlari va inshootlar bilan parallel oʻtkazilgan yoki kesishgan joylarda; kollektor trassasining issiqlik tarmoqlari suv hamda gaz quvurlari bilan yaqinlashgan joylarda, shuningdek, elektrlashtirilgan transport temir yoʻllarining kabellari ulanish nuqtalarida. 287. Qurilish konstruksiyalarini himoyalash uchun beton va temir-beton uzatuvchi elementlar ogʻir betonlardan tayyorlanishi hamda ular Qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga javob berishi lozim. 288. Turli konstruksiyalar uchun ushbu Qoidalarning 190 va 191-bandlariga muvofiq turli beton sinflaridan foydalanish lozim. 289. Kollektorning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari uchun kontur boʻyicha yopiq tashqi gidroizolyatsiyasi boʻlgan kollektorning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari uchun betonning suv oʻtkazmaydigan markasi “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari boʻyicha V darajasidan kam boʻlmasligi hamda sovuqqa chidamlilik boʻyicha F1100 darajasidan kam boʻlmasligi kerak. 290. Kollektorning temir-beton yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarini taʼmirlash uchun qizdirilgan va issiq-mustahkamlangan poʻlatdan foydalanish kerak. Ularning mustahkamlik va deformatsiya tavsiflari “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalarida keltirilgan. 291. Kollektorning suv oʻtkazmasligini taʼminlash uchun yuqori aniqlikdagi temir-beton bloklardan foydalanilganda, foydalanish muddati kamida 40 yil boʻlgan elastik prokladkalardan foydalanish kerak. Yerosti suvlari sathidan tashqarida joylashgan kollektorning tashqi yuzasi, kameralar va boshqa konstruksiyalar uchun ushbu inshootlarning yuqori qismi gidroizolyatsiya qilinishi kerak. Qoʻshimcha ravishda yondosh yoki tub drenajdan foydalanishga ruxsat etiladi. 292. Kollektor, kameralar va boshqa konstruksiyalar maksimal yerosti suvlari sathidan pastda joylashganda, gidro himoya izolyatsiyasi taʼminlanishi kerak. Gidroizolyatsiya turi loyihalashtirish bosqichida gidrogeologik shart-sharoitlar, qabul qilingan konstruktiv yechimlar va qurilish usullariga qarab tanlanadi. Qoʻshimcha ravishda yondosh yoki tub drenajdan foydalanishga ruxsat etiladi. 293. Kollektorlarni loyihalashtirish, qurilish, rekonstruksiya qilish va foydalanishda muhandislik tizimlari, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari, binolar va inshootlarning energiya samaradorligini taʼminlovchi va resurslarni tejovchi materiallar va uskunalarni qoʻllash lozim. 294. Loyihalashtirilayotgan kollektorning energiya samaradorlik darajasi va sinfi, shuningdek, loyihalashtirilgan inshootning energiya samaradorligini oshirish uchun zarur chora-tadbirlar roʻyxati loyihalashtirish uchun texnik topshiriqda belgilanadi. 295. Dispetcherlik punktlarini issiqlik texnikaviy loyihalashtirishda ushbu Qoidalar talablari qoʻllanadi. 296. Kollektorlarning loyihalashtiriladigan muhandislik tizimlari uchun energiya samaradorlik va resurslarni tejash boʻyicha loyiha qarorlari har bir turdagi kommunikatsiyalar uchun normativ hujjatlar talablariga muvofiq qabul qilinishi lozim. 297. Kollektordan foydalanish modeli kollektordan foydalanishga oid maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan parametrik maʼlumotlar modelini ifodalashi lozim. Kollektordan foydalanish modeli inshootning konstruktiv elementlari konfiguratsiyasi, oʻz ehtiyojlari uchun muhandislik uskunalari, telemexanizatsiya va dispetcherlik uskunalari, kollektorda muhandislik kommunikatsiyalarini joylashtirish va boʻsh hududlar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak. Foydalanish modelining har bir elementi ushbu elementning texnik parametrlari va foydalanish tavsiflari haqida maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak. Kollektordan foydalanish modeli kollektordan foydalanishga oid maʼlumotlarni saqlash va ularga kirishni taʼminlash, kollektor boʻylab muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini oʻtkazish loyihalarini amalga oshirish, kollektorlarni joriy va kapital taʼmirlash loyihalarini ishlab chiqish uchun moʻljallangan. Kollektordan foydalanish modelini qurilish pudratchisi obyektni foydalanishga topshirish jarayonida loyiha maʼlumotlar modeli asosida ishlab chiqadi va ishlab chiqarish hujjatlari bilan birgalikda foydalanuvchi tashkilotga topshiriladi. Maʼlumot modeli qoʻllanmagan holda loyihalashtirilgan, qurilgan va foydalanishga kiritilgan kollektorlar uchun foydalanish modeli foydalanuvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqiladi. 298. Kollektordan foydalanish modeli tarkibiga konstruktiv yechimlar, isitish va shamollatish tizimlari, suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimlari, oʻt oʻchirish tizimlari, elektr taʼminoti va elektr uskunalari, telemexanika va dispetcherlik tizimlari hamda zaif tokli tizimlar kiritilishi lozim. 299. Kollektordan foydalanish modelida ushbu Qoidalarning 300-bandida koʻrsatilgan elementlarni detallashtirish talablari bajarilishi kerak. 300. Kollektordan foydalanish modelida konstruktiv elementlar (devorlar, pollar, toʻsiqlar va boshqalar), toʻsuvchi konstruksiyalar hamda turli maqsadlar uchun texnologik tuynuklar koʻrsatilgan boʻlishi lozim. 301. Arxitektura elementlarida element turi, hajm oʻlchamlari va materiali kabi parametrlar koʻrsatilishi kerak. Konstruktiv elementlarning vizual oʻxshashligi uchun tegishli materiallarni qoʻllash lozim. Model va kollektor asli (originali)ning tashqi oʻxshashligi taʼminlanishi lozim. 302. Koʻrsatilgan muhandislik tizimlari asosiy uskunalar va elementlarni oʻz ichiga olishi lozim. Koʻrsatilgan muhandislik tizimlari elementlari asli (originali)ga shartli oʻxshash boʻlishi lozim, jumladan, tizim ranglari, hajm oʻlchamlari va boshqalar. Elementlarning modeldagi joylashuvi va ularning oʻzaro bogʻliqligi obyektdagi joylashuv va bogʻliqlikka mos boʻlishi lozim. Uskunalarning quyidagi parametrlari koʻrsatilishi lozim: nomi; uskuna modeli; muhandislik tizimining nomi; uskuna turi; ishlab chiqaruvchi (uskunalar uchun); materiali (chiziqli elementlar uchun); hajm oʻlchamlari. Muhandislik tizimlari va quvurlar nomlari loyiha sxemalarida qabul qilingan nomlarga muvofiq boʻlishi kerak. 303. “Isitish va shamollatish tizimlari” foydalanish modelida shamollatish uskunalari, havo quvurlari, yongʻinni ushlab qoluvchi klapanlar, kanalli shamollatish qurilmasi, shamollatish panjaralari, diffuzorlar, radiatorlar, issiqlik haydash qurilmasi va yopish-rostlash armaturasi koʻrsatilishi lozim. 304. “Suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimlari” foydalanish modelida suv taʼminoti va kanalizatsiya uskunalari, quvurlar, yomgʻir suvi quvurlari va yopish-rostlash armaturasi koʻrsatilishi lozim. 305. “Oʻt oʻchirish tizimlari” foydalanish modelida quvurlar, sprinklerlar, oʻt oʻchirish shkaflari va yopish-rostlash armaturasi koʻrsatilishi lozim. 306. “Elektr taʼminoti va elektr uskunalari tizimlari” foydalanish modelida kabel javonlari, elektr shchitlari va elektr uskunalari koʻrsatilishi lozim. 307. “Ichki yoritish tizimlari” foydalanish modelida yoritgichlar va lampalar koʻrsatilishi lozim. 308. “Avtomatlashtirish va zaif tokli tizimlar” foydalanish modelida datchiklar, termorostlagichlar, elektr shchitlari va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari shkaflari koʻrsatilishi lozim. 309. Ushbu qoidalarni buzganlik uchun foydalanuvchi va muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari korxonalarining masʼul xodimlari qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradi. Inshootning yoki yerosti muhandislik tarmoqlarining nomiYorugʻlikdagi gorizontal masofa, m, kamidaBino va inshootlarning poydevorlari 2,0Korxonalar toʻsiqlari, estakadalar, aloqa tarmogʻining tayanchlari, temir yoʻllar uchun poydevorlar1,51 520 mm li temir yoʻllarning eng tashqi yoʻlining oʻqi, lekin xandaq chuqurligidan qirgʻoq poydevori va qazish chetiga qadar4,0Temir yoʻllar bilan kesishganda:temir yoʻlning oʻqlari va elektrlashtirilgan transport temir yoʻllari relslariga qoʻshiluvchi kabellargacha;10,0temir yoʻlning oʻqlaridan choʻkuvchi tuproqlargacha;20,0koʻpriklar va boshqa sunʼiy inshootlargacha.30,0Tramvayning eng tashqi yoʻlining oʻqi 2,8Tramvay yoʻllari bilan kesishishda kollektorlarni yoʻl burchaklaridan va choklargacha4,0Koʻcha, yoʻlning yon toshlari (mustahkamlangan chekka chiziqning qatnov qismining qirralari) 1,5 *Xandaqning tashqi qirrasi yoki yoʻl qirgʻogʻining pastki qismi 1,0 *Yuqori kuchlanishli havo elektr uzatish liniyalarining tayanch poydevorlari:1 kV gacha tashqi yoritish, tramvay va trolleybus kontakt tarmogʻi;1,0 **1 dan 35 kV gacha;2,0 **35 dan 110 kV va undan yuqori.3,0 **Suv quvuri 1,5Kanalizatsiya (maishiy), drenaj, yomgʻir kanalizatsiyasi, telekommunikatsiya kabellari, tashqi pnevmatik chiqindi quvurlari1,0Gaz quvurlari:bosimi 0,6 MPa gacha;2,0bosimi 0,6 dan 1,2 MPa gacha.4,0Barcha kuchlanishdagi kuch kabellari2,0Issiqlik tarmoqlari (kanalning tashqi devori, kanalsiz qistirmaning qobigʻi)2,0 Inshootlar va muhandislik tarmoqlariYorugʻlikdagi vertikal boʻyicha masofa, m, kamidaSuv quvurigacha, drenaj, gaz quvurigacha, kanalizatsiyagacha0,2Zirhli telekommunikatsiya kabellariga qadar 0,535 kV gacha kuch va nazorat kabellarigacha0,5 (0,25 tor sharoitda)1-izoh talablariga muvofiq110 kV dan ortiq kuchlanishli moy bilan toʻldirilgan kabellargacha1 (0,5 tor sharoitda)1-izoh talablariga muvofiqTelefon kanalizatsiyasi blokigacha yoki quvurlardagi zirhli telekommunikatsiya kabeligacha0,15Sanoat korxonalari temir yoʻllari relslari tagigacha1umumiy tarmoqning temir yoʻllari uchun ham 2tramvay yoʻllari uchun ham 1Umumiy foydalanish toifasidagi jamoat avtomobil yoʻllari qoplamasining yuqori qismigacha 1Xandaq yoki boshqa drenaj inshootlarining tubigacha yoki temir yoʻl yotqizigʻining tagigacha (kollektorlar ushbu tuzilmalar ostida joylashganida)0,5metropoliten inshootlarigacha 1 Quvurlarning diametrlari(mm)Minimal masofalar(mm)qoplamaning yuzasidan kollektor devorigachavertikal yoʻnalishda qoplama yuzalarining oʻrtasidaqoplamaning yuzasidan kollektorning toʻsigʻigachaqoplamaning yuzasidan kollektorning poli yoki yer tagigacha25 — 80150100100150100 — 250170140100200300 — 450200160120200500 — 700200200120200800 — 9002202001502201000 — 1200350300250350 NomiMinimal oʻlcham,mmDiametri 500 mm gacha boʻlgan quvurlar uchun armatura va oʻq kompensatorlarini xizmat koʻrsatish uchun yon tomondan oʻtish joylari (kamera devoridan armatura yoki kompensatorning flanetsgacha boʻlgan masofasi).600Diametri 600 mm va undan ortiq boʻlgan quvurlar uchun700Diametri 500 mm gacha boʻlgan quvurlar uchun kameraning koʻndalang devoridan oʻq kompensatorining korpusi (stakan tomonidan) gacha boʻlgan masofa.600(quvurning oʻqi boʻyicha)Diametri 600 mm va undan ortiq boʻlgan quvurlar uchun.800Diametri 500 mm gacha boʻlgan quvurlar uchun kamera yoki uzelning poli yoki toʻsigʻidan armatura yoki oʻq kompensatorining flanetsgacha boʻlgan masofasi.300Diametri 600 mm va undan ortiq boʻlgan quvurlar uchun400Qoplama yuzasidan pol yoki toʻsiqning yuzasigacha boʻlgan masofa200 NomiMinimal oʻlcham,mmGorizontal konstruksiyalar orasidagi vertikal masofa:2 — 4 donalik kuch kabellari uchun10 kV — 200 gacha20 — 35 kV — 250 gachaShunday kabellar soni 4 dan ortiq0,6 konstruksiya konsolining uzunligi, ammo kami 150Nazorat kabellari va telekommunikatsiya kabellari uchun vertikal va gorizontal masofa100Nazorat kabellari va telekommunikatsiya kabellari oʻrtasidagi gorizontal masofaMeʼyorlashtirilmaydiTurli maqsadda yotqizilgan quvurlar bilan parallel yotqizilgan kabellar oʻrtasidagi vertikal masofa200