SUGʻURTALOVChILAR MOLIYAVIY-XOʻJALIK FAOLIYATINING BUXGALTERIYA HISOBI SChYOTLAR REJASINI TASDIQLASh TOʻGʻRISIDA
(order, 2021-07-28)

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi, “Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlariga va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2007-yil 10-apreldagi PQ-618-son “Sugʻurta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi va 2017-yil 18-martdagi PQ-2847-son “Moliya organlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Sugʻurtalovchilar moliyaviy-xoʻjalik faoliyatining buxgalteriya hisobi Schyotlar rejasi ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ushbu buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. 1. Sugʻurtalovchilar moliyaviy-xoʻjalik faoliyatining buxgalteriya hisobi Schyotlar rejasi (keyingi matnlarda — Schyotlar rejasi) Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi, “Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan va sugʻurtalovchilarda buxgalteriya hisobini tashkil etish va yuritish boʻyicha yagona yondashuvning uslubiy asoslarini belgilaydi. 2. Schyotlar rejasi, moliyaviy hisobot elementlari: aktivlar, majburiyatlar, sugʻurta zaxiralari, kapital, daromadlar va xarajatlarga muvofiq guruhlashtirilgan schyotlar yigʻindisini aks ettiradi 3. Schyotlar rejasi sugʻurtalovchilar tomonidan ularning mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, ijro etilishi majburiydir. 4. Sugʻurtalovchilar Schyotlar rejasi asosida Xoʻjalik operatsiyalari buxgalteriya hisobining ishchi schyotlar rejasini ishlab chiqadilar va u sugʻurtalovchining hisob siyosatida aks ettirilishi shart. 5. Sugʻurtalovchilarning buxgalteriya hisobi schyotlarida xoʻjalik operatsiyalarini buxgalteriya hisobini yuritish tamoyillariga muvofiq aks ettirish tartibi ushbu Schyotlar rejasiga ilova qilingan schyotlar rejasini qoʻllash toʻgʻrisidagi Yoʻriqnoma bilan belgilanadi. Schyotlar raqamlari‎ Schyotlar nomi‎ Schyot turi‎ I QISM. UZOQ MUDDATLI AKTIVLAR I BOʻLIM. ASOSIY VOSITALAR, NOMODDIY VA BOShQA UZOQ MUDDATLI AKTIVLAR 0100‎ ASOSIY VOSITALARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 0110‎ Yer‎ ‎ 0111‎ Yerni obodonlashtirish‎ ‎ 0112‎ Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish*‎ ‎ 0120‎ Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar ‎ ‎ 0130‎ Mashina va asbob-uskunalar‎ ‎ 0140‎ Mebel va ofis jihozlari ‎ ‎ 0150‎ Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi ‎ ‎ 0160‎ Transport vositalari ‎ ‎ 0170‎ Ishchi hayvonlar‎ ‎ 0180‎ Koʻp yillik oʻsimliklar‎ ‎ 0190‎ Boshqa asosiy vositalar ‎ ‎ 0199‎ Konservatsiya qilingan asosiy vositalar ‎ ‎ 0200‎ ASOSIY VOSITALARNING ESKIRIShINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ KA‎ 0211‎ Yerni obodonlashtirishning eskirishi ‎ ‎ 0212‎ Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishning eskirishi ‎ ‎ 0220‎ Bino, inshoot va uzatuvchi moslamalarning eskirishi‎ ‎ 0230‎ Mashina va asbob-uskunalarning eskirishi ‎ ‎ 0240‎ Mebel va ofis jihozlarining eskirishi ‎ ‎ 0250‎ Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasining eskirishi ‎ ‎ 0260‎ Transport vositalarining eskirishi ‎ ‎ 0270‎ Ishchi hayvonlarning eskirishi ‎ ‎ 0280‎ Koʻp yillik oʻsimliklarning eskirishi ‎ ‎ 0290‎ Boshqa asosiy vositalarning eskirishi ‎ ‎ 0299‎ Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi ‎ ‎ 0300‎ MOLIYAVIY IJARA ShARTNOMASI BOʻYIChA OLINGAN ASOSIY VOSITALARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 0310‎ Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar‎ ‎ 0400‎ NOMODDIY AKTIVLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 0410‎ Patentlar, litsenziyalar va nou-xau ‎ ‎ 0420‎ Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalari ‎ ‎ 0430‎ Dasturiy taʼminot ‎ ‎ 0440‎ Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlari ‎ ‎ 0450‎ Tashkiliy xarajatlar ‎ ‎ 0460‎ Franchayz‎ ‎ 0470‎ Mualliflik huquqlari ‎ ‎ 0480‎ Gudvill‎ ‎ 0490‎ Boshqa nomoddiy aktivlar ‎ ‎ 0500‎ NOMODDIY AKTIVLAR AMORTIZATSIYASINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ KA‎ 0510‎ Patentlar, litsenziyalar va nou-xauning amortizatsiyasi ‎ ‎ 0520‎ Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalarining amortizatsiyasi ‎ ‎ 0530‎ Dasturiy taʼminotning amortizatsiyasi ‎ ‎ 0540‎ Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlarining amortizatsiyasi ‎ ‎ 0550‎ Tashkiliy xarajatlarning amortizatsiyasi ‎ ‎ 0560‎ Franchayzning amortizatsiyasi‎ ‎ 0570‎ Mualliflik huquqlarining amortizatsiyasi ‎ ‎ 0590‎ Boshqa nomoddiy aktivlarni?g amortizatsiyasi ‎ ‎ 0600‎ UZOQ MUDDATLI INVESTITSIYaLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 0610‎ Qimmatli qogʻozlar ‎ ‎ 0620‎ Shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar ‎ ‎ 0630‎ Qaram xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar ‎ ‎ 0640‎ Chet el kapitali mavjud boʻlgan korxonalarga investitsiyalar ‎ ‎ 0690‎ Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar ‎ ‎ 0700‎ OʻRNATILADIGAN ASBOB-USKUNALARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 0710‎ Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy ‎ ‎ 0720‎ Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy‎ ‎ 0800‎ KAPITAL QOʻYILMALARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 0810‎ Tugallanmagan qurilish ‎ ‎ 0820‎ Asosiy vositalarni xarid qilish ‎ ‎ 0830‎ Nomoddiy aktivlarni xarid qilish ‎ ‎ 0840‎ Asosiy podani tashkil qilish ‎ ‎ 0850‎ Yerni obodonlashtirishga kapital qoʻyilmalari ‎ ‎ 0860‎ Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarga kapital qoʻyilmalar ‎ ‎ 0890‎ Boshqa kapital qoʻyilmalar ‎ ‎ 0900‎ UZOQ MUDDATLI DEBITORLIK QARZLARI VA KEChIKTIRILGAN XARAJATLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 0910‎ Olingan veksellar ‎ 0920‎ Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar ‎ ‎ 0930‎ Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari ‎ ‎ 0940‎ Boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar ‎ ‎ 0950‎ Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi ‎ ‎ 0960‎ Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar ‎ ‎ 0990‎ Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar ‎ ‎ II QISM. JORIY AKTIVLAR II BOʻLIM. TOVAR-MODDIY ZAXIRALARI 1000‎ MATERIALLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 1010‎ Xom ashyo va materiallar ‎ ‎ 1020‎ Butlovchi buyumlar ‎ ‎ 1030‎ Yoqilgʻilar ‎ ‎ 1040‎ Ehtiyot qismlar ‎ ‎ 1050‎ Qurilish materiallari ‎ ‎ 1060‎ Idish va idishbob materiallar ‎ ‎ 1070‎ Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar ‎ ‎ 1080‎ Inventar va xoʻjalik jihozlari ‎ ‎ 1090‎ Boshqa materiallar ‎ ‎ 1100‎ ‎ ‎ 1200‎ ‎ ‎ 1300‎ ‎ ‎ 1400‎ ‎ ‎ 1500‎ MATERIALLARNI TAYYORLASh VA XARID QILIShNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ ‎ 1510‎ Materiallarni tayyorlash va xarid qilish ‎ ‎ 1600 MATERIALLAR QIYMATIDAGI FARQLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR A‎ 1610‎ Materiallar qiymatidagi farqlar ‎ ‎ 1700‎ ‎ ‎ 1800‎ ‎ ‎ 1900‎ ‎ ‎ 2000‎ SUGʻURTA IShINI YURITISh XARAJATLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 2010‎ Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari ‎ ‎ 2100‎ ‎ ‎ 2200‎ SUGʻURTA TOVONLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 2210‎ Hisobot davrida toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta boʻyicha sodir boʻlgan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari ‎ ‎ 2220‎ Muddatidan oldin tugatilgan shartnomalar boʻyicha sugʻurta tovonlari ‎ ‎ 2230‎ Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlari ‎ ‎ 2300‎ YORDAMChI IShLAB ChIQARIShNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 2310‎ Yordamchi ishlab chiqarish ‎ ‎ 2400‎ QAYTA SUGʻURTA QILIShGA OID RAGʻBATLANTIRIShLAR BOʻYIChA XARAJATLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 2410‎ Qayta sugʻurta qilishga oid komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlarni toʻlash boʻyicha xarajatlar ‎ ‎ 2500‎ UMUMIShLABChIQARISh XARAJATLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 2510‎ Umumishlabchiqarish xarajatlari ‎ ‎ 2600‎ ‎ ‎ 2700‎ XIZMAT KOʻRSATUVChI XOʻJALIKLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 2710‎ Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar ‎ ‎ 2800‎ ‎ ‎ 2900‎ ‎ ‎ III QISM. KELGUSI DAVR XARAJATLARI VA KEChIKTIRILGAN XARAJATLAR — JORIY QISMI 3000‎ ‎ ‎ 3100‎ KELGUSI DAVR XARAJATLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 3110‎ Oldindan toʻlangan ijara haqi ‎ ‎ 3120‎ Oldindan toʻlangan xizmatlar haqi ‎ ‎ 3190‎ Boshqa kelgusi davr xarajatlari ‎ ‎ 3200‎ KEChIKTIRILGAN XARAJATLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 3210‎ Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi‎ ‎ 3220‎ Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar ‎ ‎ 3290‎ Boshqa kechiktirilgan xarajatlar ‎ ‎ 3300‎ ‎ ‎ 3400‎ ‎ ‎ 3500‎ ‎ ‎ 3600‎ ‎ ‎ 3700‎ ‎ ‎ 3800‎ ‎ ‎ 3900‎ ‎ ‎ IV BOʻLIM. OLINADIGAN SChYOTLAR — JORIY QISMI 4000‎ OLINADIGAN SChYOTLAR ‎ A‎ 4010‎ Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4020‎ Olingan veksellar ‎ ‎ 4030‎ Sugʻurta qildiruvchilardan olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4040‎ Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4050 Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar‎ ‎ 4051‎ Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4060‎ Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4070‎ Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan ssudalar boʻyicha olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4080‎ Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo zarari ‎ ‎ 4090‎ Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo mukofotlari ‎ ‎ 4100‎ ALOHIDA BOʻLINMALAR, ShUʼBA VA QARAM XOʻJALIK JAMIYATLARIDAN OLINADIGAN SChYOTLAR‎ A‎ 4110‎ Alohida boʻlinmalardan olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4120‎ Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlaridan olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4200‎ XODIMLARGA BERILGAN BOʻNAKLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 4210‎ Mehnat haqi boʻyicha berilgan boʻnaklar ‎ ‎ 4220‎ Xizmat safarlariga berilgan boʻnaklar ‎ ‎ 4230‎ Umumxoʻjalik xarajatlari uchun berilgan boʻnaklar ‎ ‎ 4290‎ Xodimlarga berilgan boshqa boʻnaklar ‎ ‎ 4300‎ MOL YETKAZIB BERUVChILAR VA PUDRATChILARGA BERILGAN BOʻNAKLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 4310‎ TMQlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklar ‎ ‎ 4320‎ Uzoq muddatli aktivlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklar ‎ ‎ 4330‎ Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish uchun berilgan boʻnaklar ‎ ‎ 4340‎ Boshqa berilgan boʻnaklar ‎ ‎ 4400‎ BUDJETGA BOʻNAK TOʻLOVLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 4410‎ Budjetga soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha) ‎ ‎ 4500‎ MAQSADLI DAVLAT JAMGʻARMALARIGA VA SUGʻURTALAR BOʻYIChA BOʻNAK TOʻLOVLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 4510‎ Sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlari ‎ ‎ 4520‎ Maqsadli davlat jamgʻarmalariga boʻnak toʻlovlari ‎ ‎ 4600‎ USTAV KAPITALIGA TAʼSISChILARNING ULUShLARI BOʻYIChA QARZINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 4610‎ Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi ‎ ‎ 4700‎ XODIMLARNING BOShQA OPERATSIYALAR BOʻYIChA QARZINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 4710‎ Kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha xodimlarning qarzi ‎ ‎ 4720‎ Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi ‎ ‎ 4730‎ Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi ‎ ‎ 4790‎ Xodimlarning boshqa qarzlari ‎ ‎ 4800‎ TURLI DEBITORLAR QARZLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 4810‎ Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar ‎ ‎ 4820‎ Operativ ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar ‎ ‎ 4830‎ Olinadigan foizlar ‎ ‎ 4840‎ Olinadigan dividendlar ‎ ‎ 4850‎ Olinadigan royalti ‎ ‎ 4860‎ Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar ‎ ‎ 4890‎ Boshqa debitorlar qarzlari ‎ ‎ 4900‎ IShONChSIZ QARZLAR BOʻYIChA REZERVNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ KA‎ 4910‎ Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezerv ‎ ‎ V BOʻLIM. PUL MABLAGʻLARI, QISQA MUDDATLI INVESTITSIYaLAR VA BOShQA JORIY AKTIVLAR 5000‎ KASSADAGI PUL MABLAGʻLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5010‎ Milliy valyutadagi pul mablagʻlari ‎ ‎ 5020‎ Chet el valyutasidagi pul mablagʻlari ‎ ‎ 5100‎ HISOB-KITOB SChYOTIDAGI PUL MABLAGʻLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5110‎ Hisob-kitob schyoti‎ ‎ 5200‎ ChET EL VALYUTASIDAGI PUL MABLAGʻLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5210‎ Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari ‎ ‎ 5220‎ Chet eldagi valyuta schyotlari ‎ ‎ 5300‎ ‎ ‎ 5400‎ ‎ ‎ 5500‎ BANKDAGI MAXSUS SChYOTLARDAGI PUL MABLAGʻLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5510‎ Akkreditivlar ‎ ‎ 5520‎ Chek daftarchalari ‎ ‎ 5530‎ Boshqa maxsus schyotlar ‎ ‎ 5600? PUL EKVIVALENTLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5610‎ Pul ekvivalentlari (turlari boʻyicha) ‎ ‎ 5700‎ YOʻLDAGI PUL MABLAGʻ (OʻTKAZMA)LARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5710‎ Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)lari ‎ ‎ 5800‎ QISQA MUDDATLI INVESTITSIYaLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5810‎ Qimmatli qogʻozlar ‎ ‎ 5830‎ Berilgan qisqa muddatli qarzlar ‎ ‎ 5890‎ Boshqa joriy investitsiyalar ‎ 5900‎ KAMOMADLAR VA QIYMATLIKLARNING BUZILIShIDAN YOʻQOTIShLAR VA BOShQA JORIY AKTIVLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ A‎ 5910‎ Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar ‎ ‎ 5920�� Boshqa joriy aktivlar ‎ ‎ III QISM. MAJBURIYATLAR VI BOʻLIM. JORIY MAJBURIYATLAR 6000‎ TOʻLANADIGAN SChYOTLAR ‎ P‎ 6010‎ Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6011‎ Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6020‎ Berilgan veksellar ‎ ‎ 6030‎ Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6040‎ Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6050‎ Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6060‎ Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6070‎ Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar ‎ ‎ 6080‎ Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6090‎ Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6100‎ ALOHIDA BOʻLINMALAR, ShUʼBA VA QARAM XOʻJALIK JAMIYATLARIGA TOʻLANADIGAN SChYOTLAR ‎ P‎ 6110‎ Alohida boʻlinmalarga toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6120‎ Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6200‎ KEChIKTIRILGAN MAJBURIYATLAR VA SUGʻURTA MUKOFOTLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6210‎ Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar ‎ ‎ 6220‎ Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar ‎ ‎ 6230‎ Boshqa kechiktirilgan daromadlar ‎ ‎ 6240‎ Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha kechiktirilgan majburiyatlar ‎ ‎ 6250‎ Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha majburiyatlar ‎ ‎ 6270‎ Qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari ‎ ‎ 6280‎ Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari ‎ ‎ 6290‎ Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar ‎ ‎ 6300‎ OLINGAN BOʻNAKLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6310‎ Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar ‎ ‎ 6320‎ Aksiyaga obunachilardan olingan boʻnaklar ‎ ‎ 6330‎ Sugʻurta qildiruvchilardan olingan boʻnak sugʻurta mukofotlari ‎ ‎ 6390‎ Boshqa olingan boʻnaklar ‎ ‎ 6400‎ BUDJETGA TOʻLOVLAR BOʻYIChA QARZNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6410‎ Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha) ‎ ‎ 6500‎ SUGʻURTA VA MAQSADLI DAVLAT JAMGʻARMALARIGA TOʻLOVLAR BOʻYIChA QARZNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6510‎ Sugʻurta boʻyicha toʻlovlar ‎ ‎ 6520‎ Maqsadli davlat jamgʻarmalariga toʻlovlar ‎ ‎ 6600‎ TAʼSISChILARGA BOʻLGAN QARZNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6610‎ Toʻlanadigan dividendlar ‎ ‎ 6620‎ Chiqib ketayotgan taʼsischilarga ulushlari boʻyicha qarzlar ‎ ‎ 6700‎ MEHNAT HAQI BOʻYIChA XODIMLAR BILAN HISOBLAShIShLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6710‎ Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisoblashishlar ‎ ‎ 6720‎ Deponentlangan mehnat haqi ‎ ‎ 6800‎ QISQA MUDDATLI KREDITLAR VA QARZLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6810‎ Qisqa muddatli bank kreditlari ‎ ‎ 6820‎ Qisqa muddatli qarzlar ‎ ‎ 6830‎ Toʻlanadigan obligatsiyalar ‎ ‎ 6840‎ Toʻlanadigan veksellar ‎ ‎ 6900‎ TURLI KREDITORLARGA BOʻLGAN QARZLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 6910‎ Toʻlanadigan operativ ijara‎ ‎ 6920‎ Hisoblangan foizlar ‎ ‎ 6930‎ Royalti boʻyicha qarz ‎ ‎ 6940‎ Kafolatlar boʻyicha qarz ‎ ‎ 6950‎ Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi ‎ ‎ 6960‎ Daʼvolar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar ‎ ‎ 6970‎ Hisobdor shaxslarga boʻlgan qarz ‎ ‎ 6990‎ Boshqa majburiyatlar ‎ ‎ VII BOʻLIM. UZOQ MUDDATLI MAJBURIYATLAR 7000‎ UZOQ MUDDATLI TOʻLANADIGAN SChYOTLAR ‎ P‎ 7010‎ Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar ‎ ‎ 7011‎ Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar ‎ ‎ 7020‎ Berilgan veksellar ‎ ‎ 7030‎ Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyot�ar ‎ ‎ 7040‎ Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar ‎ ‎ 7050‎ Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchilikl�r boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar ‎ ‎ 7060‎ Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar ‎ ‎ 7070‎ Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar ‎ ‎ 7080‎ Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar ‎ ‎ 7090‎ Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar ‎ ‎ 7100‎ ALOHIDA BOʻLINMALAR, ShUʼBA VA QARAM XOʻJALIK JAMIYATLARIGA BOʻLGAN UZOQ MUDDATLI QARZ ‎ P‎ 7110‎ Alohida boʻlinmalarga boʻlgan uzoq muddatli qarz ‎ ‎ 7120‎ Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarz ‎ ‎ 7200‎ KEChIKTIRILGAN UZOQ MUDDATLI MAJBURIYATLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 7210‎ Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar ‎ ‎ 7220‎ Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar ‎ ‎ 7230‎ Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar ‎ ‎ 7240‎ Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar ‎ ‎ 7250‎ Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar ‎ ‎ 7290‎ Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar ‎ ‎ 7300‎ XARIDORLAR VA BUYuRTMAChILARDAN OLINGAN BOʻNAKLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 7310‎ Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar ‎ ‎ 7400‎ ‎ ‎ 7500‎ ‎ ‎ 7600‎ ‎ ‎ 7700‎ ‎ ‎ 7800‎ UZOQ MUDDATLI KREDITLAR VA QARZLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 7810‎ Uzoq muddatli bank kreditlari ‎ ‎ 7820‎ Uzoq muddatli qarzlar ‎ ‎ 7830‎ Toʻlanadigan obligatsiyalar ‎ ‎ 7840‎ Toʻlanadigan veksellar ‎ ‎ 7900‎ TURLI KREDITORLARGA UZOQ MUDDATLI QARZLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 7910‎ Toʻlanadigan moliyaviy ijara ‎ ‎ 7920‎ Turli kreditorlarga uzoq muddatli qarzlar ‎ ‎ VIII BOʻLIM. SUGʻURTA ZAXIRALARI 8000‎ SUGʻURTA ZAXIRALARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 8010‎ Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi ‎ ‎ 8020‎ Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi ‎ ‎ 8030‎ Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi ‎ ‎ 8040‎ Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi ‎ ‎ 8050‎ Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi ‎ ‎ 8060‎ Falokatlar zaxirasi ‎ ‎ 8070‎ Zararlilikning tebranishi zaxirasi ‎ ‎ 8090‎ Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira ‎ ‎ 8100‎ SUGʻURTA ZAXIRALARIDAGI QAYTA SUGʻURTALOVChILAR ULUShLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ KP‎ 8110‎ Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi ‎ ‎ 8120‎ Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi ‎ ‎ 8130‎ Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi ‎ ‎ 8140‎ Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi ‎ ‎ IV QISM. XUSUSIY KAPITAL IX BOʻLIM. KAPITAL, TAQSIMLANMAGAN FOYDA VA REZERVLAR 8200‎ ‎ ‎ 8300‎ USTAV KAPITALINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 8310‎ Oddiy aksiyalar ‎ ‎ 8320‎ Imtiyozli aksiyalar ‎ ‎ 8330‎ Pay va ulushlar ‎ ‎ 8400‎ QOʻShILGAN KAPITALNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 8410‎ Emissiya daromadi ‎ ‎ 8420‎ Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi ‎ ‎ 8500‎ ZAXIRA KAPITALINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 8510‎ Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar ‎ ‎ 8520‎ Zaxira kapitali‎ ‎ 8530‎ Tekinga olingan mulk ‎ ‎ 8600‎ SOTIB OLINGAN XUSUSIY AKSIYALARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ KP‎ 8610‎ Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy ‎ ‎ 8620‎ Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli ‎ ‎ 8700‎ TAQSIMLANMAGAN FOYDA (QOPLANMAGAN ZARAR)NI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 8710‎ Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)‎ ‎ 8720‎ Jamgʻarilgan foyda (qoplanmagan zarar) ‎ ‎ 8800‎ MAQSADLI TUShUMLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 8810‎ Grantlar‎ ‎ 8820‎ Subsidiyalar‎ ‎ 8830‎ Aʼzolik badallari ‎ ‎ 8840‎ Maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozlari ‎ ‎ 8890‎ Boshqa maqsadli tushumlar ‎ ‎ 8900‎ KELGUSI XARAJATLAR VA TOʻLOVLAR REZERVLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ P‎ 8910‎ Kelgusi xarajatlar va toʻlovlar rezervlari ‎ ‎ V QISM. MOLIYAVIY NATIJALARNING ShAKLLANIShI VA IShLATILIShI X BOʻLIM. DAROMADLAR VA XARAJATLAR 9000‎ ASOSIY (OPERATSION) FAOLIYATNING DAROMADLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9030‎ Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar ‎ ‎ 9040‎ Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlangan sugʻurta mukofotlari ‎ KP‎ 9050‎ Xaridorlar va buyutmachilarga berilgan chegirmalar ‎ KP‎ 9060‎ Sugʻurta vositachisi xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar ‎ ‎ 9070‎ Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushining qoplanishi boʻyicha daromadlar ‎ ‎ 9080‎ Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha daromadlar ‎ ‎ 9090‎ Syurveyer va adjaster xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar ‎ ‎ 9100‎ SOTILGAN TOVARLAR VA XIZMATLAR TANNARXINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9130‎ Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi ‎ ‎ 9140‎ Davriy hisobda TMZ sotib olish/xarid qilish ‎ ‎ 9150‎ Davriy hisobda TMZ boʻyicha tuzatishlar ‎ ‎ 9200‎ ASOSIY VOSITALAR, BOShQA AKTIVLARNING ChIQIB KETIShINI VA SUGʻURTA ZAXIRALARI OʻZGARIShINING NATIJASINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9210‎ Asosiy vositalarning chiqib ketishi ‎ ‎ 9220‎ Boshqa aktivlarning chiqib ketishi ‎ ‎ 9230‎ Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi ‎ ‎ 9240‎ Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi ‎ ‎ 9250‎ Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi ‎ ‎ 9260‎ Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi ‎ ‎ 9270‎ Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi ‎ ‎ 9280‎ Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi ‎ ‎ 9290‎ Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi ‎ ‎ 9300‎ ASOSIY FAOLIYATNING BOShQA DAROMADLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9310‎ Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda ‎ ‎ 9320‎ Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda ‎ ‎ 9330‎ Undirilgan jarima, penya va ustamalar ‎ ‎ 9340‎ Oʻtgan yillar foydalari ‎ ‎ 9350‎ Operativ ijaradan daromadlar ‎ ‎ 9360‎ Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar ‎ ‎ 9370‎ Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar daromadlari ‎ ‎ 9380‎ Tekin qaytarilmaydigan moliyaviy yordam‎ ‎ 9390‎ Boshqa operatsion daromadlar ‎ ‎ 9400‎ DAVR XARAJATLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9410‎ Sotish xarajatlari ‎ ‎ 9420‎ Maʼmuriy xarajatlar ‎ ‎ 9430‎ Boshqa operatsion xarajatlar ‎ ‎ 9431‎ Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, oʻtgan davrda xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari ‎ ‎ 9432‎ Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, lekin hisobot davrida xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari ‎ ‎ 9440‎ Kelgusida soliq solinadigan bazadan chiqariladigan, hisobot davri xarajatlari ‎ ‎ 9500‎ MOLIYAVIY FAOLIYAT DAROMADLARINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9510‎ Royalti koʻrinishidagi daromadlar ‎ ‎ 9520‎ Dividendlar koʻrinishidagi daromadlar ‎ ‎ 9530‎ Foizlar koʻrinishidagi daromadlar ‎ ‎ 9540‎ Valyutalar kurslari farqidan daromadlar ‎ ‎ 9550‎ Moliyaviy ijaradan daromadlar ‎ ‎ 9560‎ Qimmatli qogʻozlarni qayta baholashdan daromadlar ‎ ‎ 9590‎ Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari ‎ ‎ 9600‎ MOLIYAVIY FAOLIYAT BOʻYIChA XARAJATLARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9610‎ Foizlar koʻrinishidagi xarajatlar ‎ ‎ 9620‎ Valyutalar kurslari farqidan zararlar ‎ ‎ 9630‎ Qimmatli qogʻozlarni chiqarish va tarqatish boʻyicha xarajatlar ‎ ‎ 9690‎ Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar ‎ ‎ 9700‎ FAVQULODDAGI FOYDA (ZARAR)LARNI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9710‎ Favquloddagi foydalar ‎ ‎ 9720‎ Favquloddagi zararlar ‎ 9800‎ SOLIQLAR VA BOShQA MAJBURIY TOʻLOVLARNI TOʻLASh UChUN FOYDANING IShLATILIShINI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9810‎ Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar ‎ ‎ 9820‎ Foydadan hisoblangan boshqa soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha xarajatlar ‎ 9900‎ YAKUNIY MOLIYAVIY NATIJANI HISOBGA OLUVChI SChYOTLAR ‎ T‎ 9910‎ Yakuniy moliyaviy natija ‎ ‎ VI BOʻLIM. BALANSDAN TAShQARI SChYOTLAR 001‎ Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar‎ BT‎ 002‎ Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar‎ BT� 003‎ Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar‎ BT‎ 004‎ Komissiyaga qabul qilingan tovarlar‎ BT‎ 005‎ Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar‎ BT‎ 006‎ Qatʼiy hisobot varaqlari‎ BT‎ 007‎ Toʻlashga qobiliyatsiz debitorlarning zararga oʻtkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi‎ BT‎ 008‎ Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — olingan‎ BT‎ 009‎ Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — berilgan‎ BT‎ 010‎ Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar‎ BT‎ 011‎ Ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulk‎ BT‎ 012‎ Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chiqariladigan xarajatlar‎ BT‎ 013‎ Vaqtinchalik soliq imtiyozlari (turlari boʻyicha)‎ BT‎ 014‎ Foydalan�shdagi inventar va xoʻjalik jihozlari‎ BT‎ 1. Ushbu Yoʻriqnoma maqsadida foydalaniladigan atama va tushunchalar: aktiv schyot (A) — bu aktivlarni aks ettirishga moʻljallangan schyot boʻlib, unda iqtisodiy resurslarning qoldigʻi va koʻpayishi schyotning debetida, kamayish esa kreditida aks ettiriladi; balansdan tashqari schyotlar (Z) — bu sugʻurtalovchiga qarashli boʻlmagan, lekin vaqtinchalik tasarrufida boʻlgan, aktivlarning mavjudligi va harakati, shartli huquqlar va majburiyatlar haqidagi axborotni umumlashtirishga moʻljallangan schyotlar. Bu schyotlar boshqa schyotlar bilan bogʻlanmaydi va sugʻurtalovchining moliyaviy hisobotida aks ettirilmaydi; buxgalteriya schyoti — sugʻurtalovchilar iqtisodiy resurslarining holati va harakati haqidagi buxgalteriya axborotini qayd etish va saqlash uslubi va ularga boʻlgan talablar; deponentlangan sugʻurta mukofoti (depo mukofot) — qayta sugʻurta qildiruvchining hisobida vaqtincha boʻlgan va qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq qayta sugʻurtalovchiga toʻlanishi lozim boʻlgan sugʻurta mukofoti; doimiy schyotlar — bu hisobot davri oxiriga qoldiqqa ega boʻlib, buxgalteriya balansida aks ettiriladigan aktivlar, majburiyatlar va kapital schyotlaridir. Doimiy schyotlar aktiv, passiv, kontr-aktiv va kontr-passiv schyotlarga boʻlinadi; kontr-aktiv schyot (KA) — bu moliyaviy hisobotda aktivning sof qiymatini aks ettirish uchun, qoldigʻi u bilan bogʻlik boʻlgan aktiv schyotning saldosidan chegiriladigan schyotdir; kontr-passiv schyot (KP) — bu moliyaviy hisobotda majburiyat yoki kapitalning sof qiymatini aks ettirish uchun, qoldigʻi u bilan bogʻliq boʻlgan passiv schyotning saldosidan chegaraladigan schyotdir; passiv schyot (P) — bu majburiyat va kapitalni aks ettirishga moʻljallangan schyot boʻlib, unda majburiyatlar va kapitalning qoldigʻi va koʻpayishi schyotning krediti boʻyicha, kamayish esa debeti boʻyicha aks ettiriladi; retrotsessiya — qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan sugʻurta majburiyatlarini yoki ularning bir qismini qayta sugʻurta qilish shartnomasi asosida qayta sugʻurta qilishga berish; sugʻurta polisi — sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta qildiruvchi tomonidan sugʻurta mukofoti toʻlangandan soʻng (agar sugʻurta shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa) beriladigan, sugʻurta shartnomasining tuzilganligini va sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari kuchga kirganligini tasdiqlovchi hujjat (shahodatnoma, sertifikat, kvitansiya); tranzit schyotlar (T) — bu hisobot davrida foydalaniladigan, lekin yopiladigan va hisobot davri oxirida qoldiqqa ega boʻlmaydigan, Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladigan, daromadlar va xarajatlarga vaqtinchalik schyotlaridir; qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar — sugʻurtalovchi tomonidan boshqa sugʻurtalovchilardan qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq qabul qilingan tavakkalchiliklar; qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar — sugʻurtalovchi tomonidan qabul qilingan va qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq boshqa sugʻurtalovchida sugʻurtalangan tavakkalchiliklar; qayta sugʻurta qildiruvchi — oʻziga qabul qilib olgan sugʻurta majburiyatlarini qayta sugʻurta qilishga beruvchi sugʻurtalovchi yoki qayta sugʻurtalovchi; qayta sugʻurtalovchi — qayta sugʻurta qilish faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya yoki bir vaqtda qayta sugʻurta qilish faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi sugʻurta faoliyati boʻyicha litsenziyaga ega boʻlgan sugʻurtalovchi, joylashgan joyidagi davlat qonunchiligiga muvofiq qayta sugʻurta qilish faoliyatini amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan chet el sugʻurta tashkiloti. 2. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari quyidagilar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan: a) mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan va moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning mavjudligi, harakati va eskirishi; b) mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan nomoddiy aktivlarning mavjudligi, harakati va eskirishi; v) qimmatli qogʻozlarga, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga, chet el kapitali mavjud boʻlgan va boshqalarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar; g) mahalliy va xorijdan keltirilgan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisida; d) barcha turdagi kapital qoʻyilmalar; e) olingan veksellar boʻyicha hisob-kitoblarning uzoq muddatli qismi, moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar, xodimlarning uzoq muddatli qarzlari, boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar, vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi, boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar. 3. Ushbu boʻlimda quyidagi schyotlar boʻyicha hisob yuritish tartibi yoritiladi: 0100 — Asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar; 0200 — Asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlar; 0300 — Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar; 0400 — Nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar; 0500 — Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar; 0600 — Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar; 0700 — Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar; 0800 — Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar; 0900 — Uzoq muddatli debitor qarzlari va kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar. 4. Mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati, foydalanilayotgan, konservatsiya qilingan yoki operativ ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 0110 “Yer”; 0111 “Yerni obodonlashtirish”; 0112 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish”; 0120 “Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar”; 0130 “Mashina va asbob-uskunalar”; 0140 “Mebel va ofis jihozlari”; 0150 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi”; 0160 “Transport vositalari”; 0170 “Ishchi hayvonlar”; 0180 “Koʻp yillik oʻsimliklar”; 0190 “Boshqa asosiy vositalar”; 0199 “Konservatsiya qilingan asosiy vositalar”. Analitik hisobning tashkil qilinishi respublika hududi va xorijdagi asosiy vositalarning mavjudligi va ularning harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim. 5. Buxgalteriyada mulkni asosiy vositalar tarkibiga kiritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2003-yil 10-oktabrda 114-son bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar” (2004-yil 20-yanvar, roʻyxat raqami 1299 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 3-son, 35-modda) va xarid qilish vaqtida olingan pasport va foydalanish boʻyicha yoʻriqnoma, hamda boshqa texnik hujjatlar asosida amalga oshiriladi. 6. Asosiy vositalar asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarda quyidagi obyektlar uchun aniqlanadigan boshlangʻich qiymatda hisobga olinadi: a) sugʻurtalovchining ustav kapitaliga taʼsischilar tomonidan ularning ulushi hisobidan kiritilgan obyektlar — tomonlarning kelishuviga asosan; b) sugʻurtalovchining oʻzida tayyorlangan shuningdek, toʻlov evaziga boshqa korxona va shaxslardan sotib olingan obyektlar — ushbu obyektlarni (inshoot, qurish, tiklash) barpo etishga ketgan haqiqiy xarajatlardan kelib chiqib yoki ushbu obyektlarni xarid qilishda, toʻlangan va qoplanmaydigan soliqlar (boshqa majburiy toʻlovlar) shuningdek, yetkazib berish, yigʻish, oʻrnatish, ishga tushirish va ushbu aktivni ishchi holatiga keltirish bilan bevosita bogʻliq boshqa xarajatlarni hisobga olgan holda; v) boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan, shuningdek, hukumat idoralari tomonidan subsidiya koʻrinishida olinganlari — qabul qilish sanadagi bozor bahosi yoki qabul qilish topshirish hujjatlarida koʻrsatilgan qiymat boʻyicha. Asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati faqat qayta qurilganda, taʼmirlanganda va qisman tugatilganda hamda qayta baholangan hollarda oʻzgartirilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 31-dekabrdagi 490-sonli “Asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlar prognozi va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetining 2002-yilgi parametrlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlar mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, har yili 1-yanvar holatiga asosiy vositalar qiymatini joriy bahoga keltirish uchun qayta baholashni amalga oshiradilar. Asosiy vositalar bahosini oshirish (tushirish) summasi asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti (krediti) boʻyicha 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 7. Taʼsischilar tomonidan sugʻurtalovchining ustav kapitaliga ulush hisobidan kiritilgan asosiy vositalarni kirim qilish asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti va 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining kreditida aks ettiriladi. 8. Sugʻurtalovchining oʻzi tomonidan qurilgan shuningdek, pudrat shartnomasiga asosan qurilgan asosiy vosita obyektlarini tegishli asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti, 0810 “Tugallanmagan qurilish” schyotining krediti boʻyicha kirim qilinadi. 9. Mol yetkazib beruvchilar, pudratchilar va boshqa shaxslardan sotib olingan asosiy vosita obyektlari asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti, 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” schyotining krediti boʻyicha kirim qilinadi. 10. Boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan asosiy vositalarning kirim qilinishi asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debetida 8530 “Tekinga olingan mulklar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Biroq, soliqqa tortish maqsadida, tekinga olingan asosiy vositalarning qiymati foyda soligʻini hisoblashda soliqqa tortiladigan bazaga qoʻshiladi. 11. Asosiy vositalarni tugatish, sotish, tekinga berish, ustav kapitaliga ulush sifatida berish, moliyaviy ijaraga berish, kamomad yoki buzilishi natijasida hisobdan chiqarishda ularning boshlangʻich qiymati tegishli (0100) asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlardan 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining debeti orqali hisobdan chiqariladi. 12. 0110 “Yer” schyotida qonunchilikka muvofiq sugʻurtalovchiga mulk sifatida berilgan yer maydonlari hisobga olib boriladi. 0110 “Yer” schyotining debetida shuningdek, yer maydonlarini xarid qilishda toʻlanadigan qoʻshimcha xarajatlar, koʻchmas mulk agentlarining komission mukofoti, advokatlarning xizmat haqi, sotib olish bilan bogʻliq soliqlar, zovurlar qiymati, yerlarni tozalash va tekislash xarajatlari hisobga olinadi. Yerlarni foydalanishga tayyorlash jumladan, suv olib kelish, oqova suvlarni chiqarish inshootlari, geodeziya ishlari boʻyicha umumiy xarajatlar 0110 “Yer” schyotida kapitalizatsiya qilinadi. Chunki ushbu xarajatlar erdan kelgusida foydalanish va uning qiymatini oshirish uchun zarur. Yer maydoni bino va inshootlarni rekonstruksiya qilish yoki qurish uchun sotib olinganda, mavjud konstruksiyalar va boshqa toʻsiqlarni bartaraf etish qiymati 0110 “Yer” schyotining debetida kapitalizatsiya qilinadi. Bunda konstruksiyani tugatishdan olingan materiallarni sotishdan tushgan tushum ushbu xarajatlarni kamaytiradi. Agar yer maydoni oldindan tasarrufda boʻlsa va mavjud konstruksiyalar yangi qurilish obyektiga joy berish uchun buzib tashlansa, buzish boʻyicha xarajatlar 0110 “Yer” schyotiga kapitalizatsiya qilinmaydi, balki eski konstruksiyalarni hisobdan chiqarish bilan bogʻliq xarajat sifatida aks ettiriladi. 13. 0111 “Yerni obodonlashtirish” schyotida yer maydonlari tuzilishini oʻzgartirish, kelish yoʻllari, avtomobillar va boshqa transport vositalarining toʻxtash maydonlari, devorlar va boshqa inshootlarning holatini yaxshilash xarajatlari hisobga olinadi. 14. 0112 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish” schyotida uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha ijaraga olingan mulkni obodonlashtirish bilan bogʻliq kapital xarajatlar hisobga olinadi. Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish boʻyicha kapital xarajatlarga, shuningdek, rekonstruksiya va modernizatsiya qilish xarajatlari ham qoʻshiladi. 15. 0120 “Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar” schyotida quyidagilar hisobga olinadi: a) bino — ishlab chiqarish, maʼmuriy, ijtimoiy-maishiy, uy-joy (inventar obyekti boʻlib, mustaqil xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan, alohida turgan bino yoki qoʻshimcha qurilishlar hisoblanadi). Bino va qoʻshimcha qurilishlar tarkibiga bir meʼyorda foydalanish uchun sharoit yaratib beradigan barcha kommunikatsiya tizimi (isitish, yoritish, shamollatish, suv-gaz taʼminoti tizimlari, ichki telefon va kompyuter tarmoqlari, lift xoʻjaligi, yongʻindan saqlash va qoʻriqlash signalizatsiya tizimi) kiradi; b) inshootlar — avtomobil yoʻllari, koʻpriklar, osma yoʻllar, suv ombori, neft va gaz quduqlari, shaxta quduqlari va boshqalar; v) oʻtkazuvchi moslamalar — elektr quvvatini uzatish tizimlari, truba yoʻllari, issiqlik va gaz tarmoqlari, transmissiyalar va boshqalar. 16. 0130 “Mashina va asbob-uskunalar” schyotida quyidagilar hisobga olinadi: a) kuchlantiruvchi mashina va uskunalar — atom reaktorlari, qozonlar, bugʻ dvigatellari, turbinalar, kuchlantiruvchi transformatorlar, ichki yonuv dvigatellari va boshqalar; b) ishchi mashinalar va uskunalar — mehnat buyumlariga mexanik, issiqlik, kimyoviy va boshqa texnologik taʼsir koʻrsatuvchi stanoklar, apparatlar, agregatlar; v) oʻlchov va boshqaruv moslamalari va laboratoriya uskunalari hamda jihozlari — tarozilar, manometrlar, termostatlar, dispetcher nazorati uskunalari, signalizatsiya, ilmiy-tekshirish laboratoriyasi, seysmologik stansiya uskunalari va boshqalar; g) boshqa mashinalar va uskunalar — telefon stansiyasi uskunalari va boshqa oldingi guruhlarda hisobga olinmaydigan mashina va uskunalar. 17. 0140 “Mebel va ofis jihozlari” schyotida ishlab chiqarish va boshqaruv uchun moʻljallangan mebel va jihozlar (stollar, shkaflar, mebel yigʻimlari, kreslo, temir seyflar va boshqalar) shuningdek, ofis jihozlari (telefaks apparati, qogʻoz qirqadigan va yoʻq qiladigan mashinalar va boshqalar) hisobga olinadi. 18. 0150 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi” schyotida kompyuterlar, printerlar, skanerlar, modem va boshqa kompyuter jihozlari, hamda hisoblash texnikalari hisobga olinadi. 19. 0160 “Transport vositalari” schyotida temir yoʻl, suv, havo, avtomobil, ishlab chiqarish va kommunal transport vositalarining harakatlanuvchi tarkibi shuningdek, magistral quvur tarmoqlari (truboprovodlar) hisobga olinadi. 20. 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar” schyotida ishchi kuchi sifatida foydalaniladigan ishchi hayvonlar — otlar, hoʻkizlar, tuyalar, xachir va eshaklar va boshqa ishchi hayvonlar (shuningdek, yuk transport vositasi sifatida foydalaniladigan hayvonlar) hisobga olinadi. 21. 0180 “Koʻp yillik oʻsimliklar” schyotida koʻkalamzorlashtirish, dekoratsiya, meva-rezavor daraxtlar va oʻsimliklar, yashil devorlar va boshqalar hisobga olinadi. 22. 0190 “Boshqa asosiy vositalar” schyotida yuqorida keltirilgan schyotlarda sanab oʻtilmagan asosiy vositalar hisobga olinadi. 23. 0199 “Konservatsiya qilingan asosiy vositalar” schyotida qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda konservatsiya qilingan asosiy vositalar hisobga olinadi. 24. Asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar (0100)ning bogʻlanishi 25. Sugʻurtalovchining mulki hisoblangan yoki moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 0211 “Yerni obodonlashtirishning eskirishi”; 0212 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishning eskirishi”; 0220 “Bino, inshoot va uzatuvchi moslamalarning eskirishi”; 0230 “Mashina va asbob-uskunalarning eskirishi”; 0240 “Mebel va ofis jihozlarining eskirishi”; 0250 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasining eskirishi”; 0260 “Transport vositalarining eskirishi”; 0270 “Ishchi hayvonlarning eskirishi”; 0280 “Koʻp yillik oʻsimliklarning eskirishi”; 0290 “Boshqa asosiy vositalarning eskirishi”; 0299 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi”. Analitik hisobning tashkil qilinishi Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi va xorijdagi asosiy vositalarning mavjudligi va eskirishining harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim. 26. Asosiy vositalarning eskirishini hisoblash Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2003-yil 10-oktabrda 114-son bilan tasdiqlangan (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar” Buxgalteriya hisobining milliy standartida (2004-yil 20-yanvar, roʻyxat raqami 1299 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 3-son, 35-modda) belgilangan meʼyor va usullar asosida amalga oshiriladi. 27. Quyidagi asosiy vositalarga amortizatsiya hisoblanmaydi: a) kutubxona fondlariga; b) qonunchilikda belgilangan tartibda konservatsiyaga oʻtkazilgan fondlarga; v) muzey qiymatliklariga; g) sanʼat va arxitektura yodgorliklariga; d) toʻliq eskirish hisoblangan asosiy vositalarga. 28. 0211—0290 schyotlarda mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan asosiy vositalarning eskirishi hisobga olinadi. 29. 0299 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” schyotida moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi xususiy asosiy vositalarga eskirish hisoblash tartibi kabi bir xil tartibda hisobga olinadi. 30. Asosiy vositalarga hisoblangan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarning (0200) kreditida, xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda olib boriladi. 31. Ijaraga beruvchi — sugʻurtalovchilar joriy ijaraga berilgan asosiy vositalar boʻyicha hisoblangan eskirish summasini tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarning (0200) krediti va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotining debetida aks ettiradilar. 32. Sugʻurtalovchi mulki boʻlgan asosiy vositalarni tugatish, sotish, tekinga berish, ustav kapitaliga ulush sifatida berish, moliyaviy ijaraga berish, kamomad yoki buzilish natijasida hisobdan chiqarishda ularga hisoblangan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarning (0200) debetidan 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining krediti boʻyicha amalga oshirilgan yozuv orqali hisobdan chiqariladi. 33. Asosiy vositalar eskirishini hisobga oluvchi schyotlar (0200)ning bogʻlanishi 34. Sugʻurtalovchida moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotida amalga oshiriladi. Ushbu schyot ijarachi sugʻurtalovchilarda qoʻllaniladi. 35. Sugʻurtalovchi tomonidan qisqa muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar hisobi balansdan tashqari 001 “Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar” schyotida yuritiladi. 36. Ijara hisobi Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (6-sonli BHMS) “Ijara hisobi”ga (roʻyxat raqami 1946, 2009-yil 24-aprel) muvofiq amalga oshiriladi. 37. Sugʻurtalovchiga moliyaviy ijara shartlari asosida kelib tushgan asosiy vositalar 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining debeti va 6950 “Moliyaviy majburiyatlar — joriy qismi” hamda 7910 “Toʻlanadigan moliyaviy ijara” schyotining kreditida aks ettiriladi. 38. Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanganlik uchun ijaraga beruvchiga toʻlanadigan joriy toʻlovlar 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyotining debeti va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida aks ettiriladi. 39. Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha hisoblangan foizlar summasi quyidagicha aks ettiriladi: a) ijarachida — 9610 “Foizlar koʻrinishidagi xarajatlar” schyotining debeti va 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotining kreditida; b) ijaraga beruvchida — 4830 “Olinadigan foizlar” schyotining debeti va 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar” schyotining kreditida. 40. Moliyaviy ijara shartnomasining shartlariga muvofiq (yoki ijaraga beruvchi va ijarachining qoʻshimcha kelishuvi asosida) ijaraga olingan asosiy vositalar ijarachi korxonaning mulkiga oʻtishi, hisobda asosiy vositalarni hisobga oluvchi (0100) schyotlarning tegishli schyotlari debeti va 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining kreditida tegishli asosiy vositalar turlari boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. Bir vaqtning oʻzida ushbu obyekt boʻyicha 0299 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” schyotida hisoblab borilgan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarga (0200) oʻtkaziladi. Agar moliyaviy ijara shartnomasining tugashi bilan asosiy vosita obyektlari ijaraga beruvchiga qaytarilsa, u holda hisobda 0299 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” schyotining debeti va 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. Agar ijaraga olingan asosiy vositalar moliyaviy ijara shartnomasining muddati tugashiga qadar ijaraga beruvchiga qaytarilsa, u holda hisobda 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining krediti va 0299 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” (hisoblangan eskirish summasiga), 6950 “Moliyaviy majburiyatlar — joriy qismi”, 7910 “Toʻlanadigan moliyaviy ijara” (ijara toʻlovlarining qoldiq summasiga) schyotlarining debeti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyoti boʻyicha analitik hisob asosiy vositalarning turlari va alohida inventar obyektlari boʻyicha yuritiladi. 41. Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar (0300)ning bogʻlanishi 42. Mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli nomoddiy aktivlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 0410 “Patentlar, litsenziyalar va nou-xau”; 0420 “Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalari”; 0430 “Dasturiy taʼminot”; 0440 “Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlari”; 0450 “Tashkiliy xarajatlar”; 0460 “Franchayz”; 0470 “Mualliflik huquqlari”; 0480 “Gudvill”; 0490 “Boshqa nomoddiy aktivlar”. 43. Obyektlarni nomoddiy aktivlarga kiritish tartibi va ularning tarkibi qonunchilik asosida hamda Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2005-yil 25-martda 35-son bilan tasdiqlangan (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” (yangi tahrir) Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2005-yil 27-iyun, roʻyxat raqami 1485 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2005-yil, 25-26-son, 188-modda) asosida tartibga solinadi. 44. Nomoddiy aktivlar quyidagi obyektlar uchun aniqlanadigan boshlangʻich bahoda nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadi: a) taʼsischilar tomonidan sugʻurtalovchining ustav kapitaliga ulush hisobidan kiritilgani — tomonlarning kelishuvi boʻyicha; b) toʻlov asosida boshqa korxona va shaxslardan xarid qilingan ushbu obyektlarni xarid qilish va tayyor holatga keltirish boʻyicha amalga oshirilgan — haqiqiy xarajatlar boʻyicha; v) boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan obyektlar — kirim qilish sanasidagi bozor bahosida yoki qabul qilish-topshirish hujjatlarida koʻrsatilgan qiymat boʻyicha; g) sugʻurtalovchining oʻzi tomonidan yaratilgan yoki sugʻurtalovchining oʻzida ilmiy-tadqiqot ishlari natijasida olingan obyektlar — haqiqiy tannarxi boʻyicha. 45. Taʼsischilar tomonidan sugʻurtalovchining ustav kapitaliga ularning ulushlari hisobiga kiritilgan nomoddiy aktivlarni kirim qilish (0400) nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida va 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining kreditida aks ettiriladi. Boshqa korxona va shaxslardan xarid qilingan nomoddiy aktivlar, nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarning debeti, 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish” schyotining kreditiga kirim qilinadi. Boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan nomoddiy aktivlarning kirim qilinishi nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida, 8530 “Tekinga olingan mulk” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Agar nomoddiy aktiv sugʻurtalovchining oʻzi tomonidan yaratilsa va uni yaratish xarajatlarining aniq summasini aniqlash imkoni mavjud boʻlsa, u holda nomoddiy aktiv haqiqiy tannarxi boʻyicha aks ettiriladi. Nomoddiy aktivlarning haqiqiy tannarxini aniqlash imkoniyati mavjud boʻlmagan holda ushbu xarajatlar ilmiy-tadqiqot ishlari (ITI) yoki ilmiy-tadqiqot va sinov konstruktorlik ishlari (ITSKI) xarajatlari sifatida aks ettiriladi. 46. “Gudvill (firma bahosi)”ning buxgalteriya hisobi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2005-yil 25-martda 35-son bilan tasdiqlangan (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” (yangi tahrir) Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2005-yil 27-iyun, roʻyxat raqami 1485 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2005-yil, 25-26-son, 188-modda) muvofiq amalga oshiriladi. 47. Nomoddiy aktivlar chiqib ketganda (sotilganda, tekinga berilganda va boshqalarda) ularning boshlangʻich qiymati nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi tegishli schyotlarning (0400) kreditidan 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining debetiga hisobdan chiqariladi. 48. Nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (0400)ning bogʻlanishi 49. Mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan nomoddiy aktivlar obyektlari boʻyicha jamlangan amortizatsiya toʻgʻrisida maʼlumotlar quyidagi schyotlarda umumlashtiriladi: 0510 “Patentlar, litsenziyalar va nou-xauning amortizatsiyasi”; 0520 “Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalarining amortizatsiyasi”; 0530 “Dasturiy taʼminotning amortizatsiyasi”; 0540 “Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlarining amortizatsiyasi”; 0550 “Tashkiliy xarajatlarning amortizatsiyasi”; 0560 “Franchayzning amortizatsiyasi”; 0570 “Mualliflik huquqlarining amortizatsiyasi”; 0590 “Boshqa nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi”. 50. Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi Soliq kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2005-yil 25-martda 35-son bilan tasdiqlangan (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” (yangi tahrir) Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2005-yil 27-iyun, roʻyxat raqami 1485 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2005-yil, 25-26-son, 188-modda) koʻzda tutilgan usullarga muvofiq, belgilangan meʼyorlar boʻyicha sugʻurtalovchi tomonidan hisoblab chiqilib, oyma-oy tegishliligiga qarab tannarxga yoki davr xarajatlariga olib boriladi. 51. Nomoddiy aktivlarga hisoblangan amortizatsiya summasi xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debeti va (0500) nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlarning kreditiga olib boriladi. 52. Nomoddiy aktivlarning chiqib ketishi (sotilishi, tekinga berilishi va boshqalar)da ular boʻyicha hisoblangan eskirish summasi (0500) nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlarning debetidan 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining kreditiga hisobdan chiqariladi. Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar (0500) boʻyicha analitik hisob nomoddiy aktivlarning turlari va alohida obyektlari boʻyicha yuritiladi. 53. Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar (0500)ning bogʻlanishi 54. Boshqa korxonalarning qimmatli qogʻozlariga, mamlakat hududida va xorijda tuzilgan shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari va boshqa korxonalarning ustav kapitallariga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar (qoʻyilmalar)ning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 0610 “Qimmatli qogʻozlar”; 0620 “Shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”; 0630 “Qaram xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”; 0640 “Chet el kapitali mavjud boʻlgan korxonalarga investitsiyalar”; 0690 “Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar”. 55. Aktivlarni investitsiyalar tarkibiga kiritish va ularning turlari Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 25-dekabrda 65-son bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalar hisobi” (1999-yil 16-yanvar, roʻyxat raqami 596 — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 1999-yil, 3 va 6-son) va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 14-oktabrda 50-son bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (8-sonli BHMS) “Konsolidatsiyalashtirilgan moliyaviy hisobotlar va shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar hisobi” (1998-yil 28-dekabr, roʻyxat raqami 580 — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 1999-yil, 6-son) bilan tartibga solinadi. 56. 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotida davlat foizli obligatsiyalari va mahalliy qarzlar, aksiyalar va boshqa qimmatli qogʻozlarga qilingan uzoq muddatli investitsiya (quyilma)larning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 57. 0620 “Shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”, 0630 “Qaram xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”, 0640 “Chet el kapitali mavjud boʻlgan korxonalarga investitsiyalar” schyotlarida tegishli chet el kapitali mavjud boʻlgan shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga qilingan uzoq muddatli investitsiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 58. 0690 “Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar” schyotida kelajakda moliyaviy naf olish maqsadida davlat korxonalari yoki boshqa xayriya, ekologiya jamiyatlariga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar hisobga olinadi. 59. Aksiyalar, obligatsiyalar va boshqa qimmatli qogʻozlar sotib olish bahosida 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining debetida ushbu qoʻyilmalar hisobiga berilgan qiymatliklar hisobga olinadigan schyotlar bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi. 60. Agar sugʻurtalovchi tomonidan xarid qilingan obligatsiyalar va shu kabi boshqa qimmatli qogʻozlarning xarid qiymati ularning nominal qiymatidan yuqori boʻlsa, u holda xarid qilingan vaqtdan to qoplash vaqtigacha boʻlgan davrda xarid qiymati va nominal qiymat oʻrtasidagi farq qismi hisobdan chiqariladi. Bunda 9690 “Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar” schyotining debeti va 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. Agar sugʻurtalovchi tomonidan xarid qilingan obligatsiyalar va shu kabi boshqa qimmatli qogʻozlarning xarid qiymati ularning nominal qiymatidan past boʻlsa, u holda xarid qilingan vaqtdan to qoplash vaqtigacha boʻlgan davrda xarid qiymati va nominal qiymati oʻrtasidagi farq qismi qoʻshimcha hisoblanadi. Bunda 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining debeti va 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” schyotining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. Yuqorida koʻrsatilgan har ikkala holatda ham qimmatli qogʻozlarni qoplash muddati kelganda 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotida hisobga olingan baho nominal qiymatga toʻgʻri kelishi lozim. Qimmatli qogʻozlar boʻyicha foizlar (dividendlar) hisoblanganda 4830 “Olinadigan foizlar” yoki 4840 “Olinadigan dividendlar” schyotining debeti va 9530 “Foizlar koʻrinishidagi daromadlar” yoki 9520 “Dividendlar koʻrinishidagi daromadlar” schyotlarining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha analitik hisob uzoq muddatli investitsiyalarning turlari va ushbu investitsiyalar amalga oshirilgan obyektlar (qimmatli qogʻozlarni sotuvchi-korxonalar, sugʻurtalovchi ishtirokchisi hisoblangan shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari va shu kabilar) boʻyicha yuritiladi. Bunda analitik hisobning tashkil qilinishi Oʻzbekiston Respublikasi hududi va xorijdagi obyektlarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim. 61. Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (0600)ning bogʻlanishi 62. Qurilayotgan (taʼmirlanayotgan) kapital qoʻyilma obyektlarida oʻrnatish uchun moʻljallangan va montajni talab qiluvchi texnologik, energetik va ishlab chiqarish asbob-uskunalarning (shuningdek, laboratoriya, tajriba moslamalari va ustaxonalar uchun moʻljallangan asbob-uskunalar) mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 0710 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy” 0720 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy”. 63. Montajni talab qiluvchi asbob-uskunalarga ularning qismlari yigʻilganidan soʻng va fundamentga yoki tayanchga, polga, qavatlar oʻrtasidagi ustunlarga va boshqa bino va inshootlarning konstruksiyalariga mustahkamlangandan soʻng ishga tushiriladigan koʻtarma asbob-uskunalar shuningdek, shu kabi asbob-uskunalarning ehtiyot qismlari kiradi. Bunday asbob-uskunalar tarkibiga shuningdek, nazorat-oʻlchov apparatlari yoki oʻrnatiladigan asbob-uskuna tarkibida yigʻish-oʻrnatish uchun moʻljallangan boshqa asboblar kiradi. 64. Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlarda (0700) montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalar: transport vositalari, mustaqil turuvchi stanoklar, qurilish mexanizmlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari, ishlab chiqarish vositalari, inventarlar, oʻlchov asboblari va boshqalar hisobga olinmaydi. Montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalarni xarid qilish xarajatlari ular sugʻurtalovchiga kelib tushishi bilan bevosita 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” schyotida aks ettiriladi. 65. Asbob-uskunalar oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700)da sugʻurtalovchi omborlariga ushbu qiymatliklarni yetkazib berish va tayyorlash xarajatlari hamda xarid qilish (tayyorlash) baholari qiymatidan tashkil topadigan haqiqiy xarid qilish tannarxi boʻyicha hisobga olinadi. Sugʻurtalovchining ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari hisobiga kiritilgan asbob-uskunalarni kirim qilish 0710 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy”, 0720 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy” schyotlarining debeti va 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining krediti boʻyicha aks ettiriladi. 66. Quruvchi (buyurtmachi) tomonidan qurilish maydoniga keltirilgan montaj va oʻrnatishni talab qiluvchi asbob-uskunalar pudratchi tomonidan balansdan tashqari 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar” schyotiga qabul qilinadi. Ushbu montajga berilgan asbob-uskunalar yoki ularning qismlari qiymatini pudratchi balansdan tashqari 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar” schyotidan hisobdan chiqaradi. Pudratchiga berilgan, biroq doimiy foydalanish joyiga oʻrnatish va montaj qilish hali boshlanmagan asbob-uskunalar qiymati quruvchida hisobdan chiqarilmaydi. Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700) boʻyicha analitik hisob asbob-uskunalarning turlari va saqlanish joylari boʻyicha yuritiladi. 67. Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700)ning bogʻlanishi 68. Sugʻurtalovchining asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga investitsiyalari, shuningdek, mahsuldor va ishchi hayvonlarning asosiy podasini tashkil qilish boʻyicha xarajatlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 0810 “Tugallanmagan qurilish”; 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish”; 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish”; 0840 “Asosiy podani tashkil qilish”; 0850 “Yerni obodonlashtirishga kapital qoʻyilmalar”; 0860 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarga kapital qoʻyilmalar”; 0890 “Boshqa kapital qoʻyilmalar”. 69. 0810 “Tugallanmagan qurilish” schyotida (qurilish pudrat yoki xoʻjalik usulida amalga oshirilishdan qatʼi nazar) kapital qurilish smetalari, smeta-loyiha hisob-kitoblarida va titul roʻyxatlarida keltirilgan bino va inshootlarni barpo etish, uskunalar, asboblar, inventarlar va boshqa jihozlarni sotib olish boʻyicha xarajatlar hisobga olinadi. 70. 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” schyotida asosiy vositalarni xarid qilish, oʻrnatish va yigʻish bilan bogʻliq barcha xarajatlar hisobga olinadi. 71. 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish” schyotida nomoddiy aktivlarni xarid qilish yoki sugʻurtalovchining oʻzida yaratilishi bilan bogʻliq barcha xarajatlar hisobga olinadi. 72. 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotida: asosiy podaga oʻtkaziladigan xoʻjalikdagi yosh ishchi hayvonlarni oʻstirish boʻyicha xarajatlar; asosiy poda uchun xarid qilingan katta yoshdagi ishchi hayvonlarning qiymati, shuningdek, ularni yetkazib berish bilan bogʻliq xarajatlar; boshqa korxonalardan tekinga olingan katta yoshdagi hayvonlarni xoʻjalikka yetkazib berish bilan bogʻliq xarajatlar hisobga olinadi. Asosiy podaga oʻtkaziladigan yosh hayvonlar haqiqiy tannarx boʻyicha baholanadi. Asosiy podaga oʻtkaziladigan yosh ishchi hayvonlarning barcha turlarining qiymati yil davomida 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotidan 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotining debetiga yil boshida hisobda turgan balans qiymatiga, yil boshidan to hayvonlarni asosiy podaga oʻtkazish vaqtigacha boʻlgan davrda ortgan vazni yoki oʻsgan vaznining reja tannarxini qoʻshgan holda, hisobdan chiqariladi. Bir vaqtning oʻzida, yosh hayvonlarni asosiy podaga oʻtkazishda 0170 “Ishchi hayvonlar” schyoti debetlanadi va 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyoti kreditlanadi. Yil oxirida hisobot kalkulatsiyasi tuzilgandan keyin yil davomida oʻtkazilgan yosh hayvonlarning koʻrsatilgan qiymati bilan uning haqiqiy tannarxi oʻrtasidagi farq 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotidan 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotiga, bir vaqtning oʻzida hayvonning bahosini aniqlab, qoʻshimcha 0170 “Ishchi hayvonlar” schyotlariga hisobdan chiqariladi. Chetdan xarid qilingan katta yoshdagi ishchi hayvonlarning qiymati 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotining debetiga uni yetkazib berish xarajatlari bilan birgalikda, xarid qilishning haqiqiy tannarxi boʻyicha kirim qilinadi. Asosiy podani tashkil etishning tugallangan muomalalari boʻyicha xarajatlar 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotidan 0170 “Ishchi hayvonlar” schyotining debetiga hisobdan chiqariladi. 73. 0850 “Yerni obodonlashtirishga kapital qoʻyilmalar” schyotida sugʻurtalovchining yer maydonini obodonlashtirish boʻyicha xarajatlari, shuningdek, kirish yoʻllari, avtomobil va boshqa transport vositalarining toʻxtash maydonlari, devorlar va koʻkalamzorlashtirishning boshqa turlari qiymati hisobga olinadi. Yer maydonlari, oʻrmon va suv havzalari va koʻp yillik oʻsimliklarga qilingan inventar xususiyatiga ega boʻlgan kapital qoʻyilmalar, asosiy vositalar tarkibiga, kompleks ishlar tugashidan qatʼi nazar, foydalanishga qabul qilingan maydonlarga tegishli xarajatlar summasi boʻyicha kiritiladi. 74. 0860 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarga kapital qoʻyilmalar” schyotida moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha ijaraga olingan mulkni obodonlashtirish hamda uning taʼmirlanishi va modernizatsiyasiga qilinadigan kapital qoʻyilmalar hisobga olinadi. 75. Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida asosiy vositalar obyektlarining boshlangʻich qiymatiga oʻrnatilgan tartibda qoʻshiladigan quruvchining barcha haqiqiy xarajatlari, shuningdek, sugʻurtalovchining asosiy vositalarni, nomoddiy aktivlarni xarid qilish, asosiy podani tashkil etish va boshqa kapital qoʻyilmalar bilan bogʻliq xarajatlar aks ettiriladi. Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha qoldiq, sugʻurtalovchining tugallanmagan qurilishga, asosiy vositalar, nomoddiy aktivlarni xarid qilish, erni va moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishga qilingan kapital qoʻyilmalar miqdorini, shuningdek, asosiy podani tashkil etish boʻyicha tugallanmagan xarajatlar summasini aks ettiradi. Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar (0800) boʻyicha analitik hisob kapital qoʻyilmalarning har bir yoʻnalishi boʻyicha yuritiladi. Bunda analitik hisobning tashkil etilishi quyidagi xarajatlar haqida maʼlumot olish imkonini berishi lozim: a) qurilish va rekonstruksiya ishlari; burgʻulash ishlari; asbob-uskunalarni yigʻish; oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni xarid qilish; montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalarni xarid qilish, shuningdek, kapital qoʻyilmalarning smetalarida nazarda tutilgan asboblar va inventarlarni xarid qilish loyiha-qidiruv ishlariga oid va boshqa kapital qoʻyilmalar boʻyicha xarajatlar; b) asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni xarid qilish xarajatlari — asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning turlari va nomlari boʻyicha; v) yer va moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish xarajatlari — obyektlarning turi va nomi boʻyicha; g) asosiy podani tashkil etish xarajatlari — hayvonlarning turlari (yirik shoxli hayvonlar, qoʻylar, otlar va boshqalar) boʻyicha. 76. Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar (0800)ning bogʻlanishi 77. Quyidagi hisob-kitoblarning uzoq muddatli qismi: a) xaridorlar va buyurtmachilar bilan olingan veksellar boʻyicha; b) ijarachilar bilan ularning moliyaviy ijara shartnomasi asosida olgan asosiy vositalari boʻyicha; v) mol yetkazib beruvchilar bilan — ularga tovar-moddiy boyliklar va boshqa aktivlarni yetkazib berish uchun berilgan boʻnaklar boʻyicha; g) xaridorlar va buyurtmachilar bilan tovarlar, tayyor mahsulot, bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun olinadigan schyotlar boʻyicha; d) alohida boʻlinmalar bilan tovarlar, tayyor mahsulot, bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun olinadigan schyotlar boʻyicha; e) korxonalar va tashkilotlar bilan berilgan qarzlar boʻyicha; j) moddiy-javobgar shaxslar va sugʻurtalovchining xodimlari bilan moddiy zararni qoplash boʻyicha; z) boshqa yuridik va jismoniy shaxslar bilan sugʻurtalovchiga yuqorida keltirilmagan turli qarzlar boʻyicha; i) vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha; k) obligatsiyalar diskontlari boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar; l) boshqa kechiktirilgan xarajatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 0910 “Olingan veksellar”; 0920 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar”; 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari”; 0940 “Boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar”; 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi”; 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar”; 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar”. 78. 0910 “Olingan veksellar” schyotida xaridorlar va buyurtmachilardan ular sotib olgan tovar-moddiy zaxiralari va boshqa aktivlar, ular uchun bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar boʻyicha xaridorlar va buyurtmachilar tomonidan toʻlov hujjati sifatida veksel taqdim qilishi natijasida, ulardan olinishi kerak boʻlgan toʻlov summasi hisobga olinadi. Bunda shunday hisob-kitoblar sodir boʻlganda, olinadigan schyotlarning uzoq muddatli qismi 0910 “Olingan veksellar” schyotining debeti va 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar”, 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar”, 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi”, 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotlarining kreditida aks ettiriladi. 79. 0920 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti ijaraga beruvchi sugʻurtalovchida mulkning moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha muomalalarni hisobga olishda foydalaniladi. Asosiy vosita obyektlarini moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berishda ijaraga beruvchi obyektlarning qiymatini umumiy tartibda hisobdan chiqaradi. Bunda moliyaviy ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining qiymati ijarachi va ijaraga beruvchi bilan kelishilgan bahoda uzoq muddatli qismi 0920 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyotining debetiga, joriy qismi 4810 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotining debetiga va debitorlik qarzining jami summasi 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti boʻyicha kreditdagi saldo (ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining ijarachi va ijaraga beruvchi tomonidan kelishilgan bahodagi qiymati bilan bu obyektlarning qoldiq qiymati oʻrtasidagi farq) kechiktirilgan foyda sifatida 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyotiga uzoq muddatli qismi va 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyotiga joriy qismi hisobdan chiqariladi. Ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining ijarachi va ijaraga beruvchi kelishgan bahodagi qiymati bilan ushbu obyektlarning qoldiq qiymati oʻrtasidagi farqning tegishli qismi ijara haqi kelib tushganda 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyotidan 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar” schyotining kreditiga hisobdan chiqariladi. Hisobot yilining oxirida ijaraga beruvchi joriy yilda kelib tushadigan summalarni 0920 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyotining kreditidan 4810 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotining debetiga oʻtkazadi. Ijara haqining kelib tushishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti va 4810 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotining kreditida aks ettiriladi. Agar asosiy vositalar obyekti ijara muddatining tugashiga qadar ijarachining mulkiga oʻtsa, u holda sotib olish bahosi toʻlangan ijara haqini chegirib tashlagan holda yuqorida koʻrib oʻtilgan ijara haqining kelib tushishini aks ettirish tartibida sotib olish vaqtida aks ettiriladi. 0920 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir ijara shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 80. 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotida sugʻurtalovchi xodimlariga kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha hisob-kitoblar, berilgan qarzlar boʻyicha ularning qarzdorligi, xodimlarning sugʻurtalovchiga pul mablagʻlari, tovar-moddiy qiymatliklarining kamomadi va oʻgʻirlanishi, yaroqsizligi natijasida yetkazilgan moddiy zararlarning qoplanishi shuningdek, boshqa turdagi zararlarning qoplanishi va shu kabilar hisobga olinadi. Kreditga tovar sotib olgan shaxs ishlaydigan sugʻurtalovchi ularga berilgan kreditni savdo sugʻurtalovchilari tomonidan bank krediti hisobidan toʻliq qoplashi mumkin. Bunda bank savdo korxonalarining tegishli hisob-kitob hujjatlarini oʻzining krediti hisobidan toʻlaydi. Ushbu muomala sugʻurtalovchilarda 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotining debeti va 7810 “Uzoq muddatli bank kreditlari” schyotining kreditida aks ettiriladi. Xodimlarga berilgan qarzlar summasi 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Kreditga sotilgan tovarlar, berilgan qarzlar, moddiy va boshqa zararlarning qoplanishi boʻyicha qarzlarning uzoq muddatli qismining joriy debitorlik qarzlari qismiga oʻtkazilishida 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha xodimlarning qarzi”, 4720 “Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi”, 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi”, 4790 “Xodimlarning boshqa qarzlari” schyotlarining debeti, 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotining krediti boʻyicha yozuv amalga oshiriladi. 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyoti boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchining har bir xodimi boʻyicha yuritiladi. 81. 0940 “Boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar” schyotida xaridorlar va buyurtmachilardan daʼvolar va boshqalar boʻyicha olinadigan schyotlarning uzoq muddatli qismi hisobga olinadi. Yuqorida keltirilgan schyotlar boʻyicha analitik hisob xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan har bir schyot boʻyicha yuritiladi. Analitik hisobning tashkil qilinishi veksellar, xaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar boʻyicha qarzlar toʻgʻrisida maʼlumotlarni olish imkoniyatini berishi lozim. 82. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori (OʻzR QT, 1999-yil, 2-son, 9-modda) bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ish, xizmat)larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 2-ilovasiga muvofiq joriy hisobot davrida toʻlanadigan soliqning uzoq muddatli qismi 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotida hisobga olinadi. Vaqtinchalik farqlarga oid xarajatlar boʻyicha soliqni hisoblash 0930 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining debeti va 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyotining kreditida aks ettiriladi. Keyinchalik bu xarajatlarning jami foydali xizmat muddati davomida yoki 10 yil mobaynida, bu muddatlarning qaysi biri qisqaroq boʻlishidan kelib chiqqan holda, (vaqt oraligʻidagi farqlar) soliqning tegishli qismi uzoq muddatli qismdan joriy qismga oʻtkaziladi, bu esa 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining debeti va 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining kreditida aks ettiriladi. Tegishli muddatda toʻlanadigan foyda soligʻini hisoblashda ushbu summa hisobga olinadi. Vaqtinchalik farqlar — bu daromad va xarajatlarning ayrim moddalari soliqqa tortiladigan foydaga kiritiladigan hisobot davri bilan ushbu moddalar hisob foydasiga kiritiladigan hisobot davrining muvofiq kelmasligi natijasida yuzaga keladigan hisobot davridagi soliqqa tortiladigan va hisob foydasi oʻrtasidagi farqdir. Xarajatlarning tegishli summasiga soliqlar kamaytirilishi yuz beradigan davrlar kelganda soliqlar summasi 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyotining debeti va 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining kreditida aks ettiriladi. Shunday qilib, 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining debetidagi qoldiq kelgusi davrlarda budjetga toʻlanadigan umumiy soliq summasining kamaytirish zarur boʻlgan soliq summasining uzoq muddatli qismini koʻrsatadi. 83. 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotida xarajatlarga qoplash muddati davomida taqsimlanib boriladigan obligatsiya diskont (chegirma)lari boʻyicha sugʻurtalovchining uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlari aks ettiriladi. Ushbu schyot faqat obligatsiyalarni sotuvchi (emitent)lar tomonidan foydalaniladi. Obligatsiyalarning chegirma bilan sotilishi 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyoti va olingan summaga pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida va 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyotining kreditida aks ettiriladi. Obligatsiyalar boʻyicha foizlarning joriy qismi hisobdan chiqarilganda 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyoti 3220 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar” schyoti bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. 84. 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotida 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” va 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotlarida koʻrsatilmagan boshqa kechiktirilgan xarajatlar aks ettiriladi. Ushbu xarajatlarni ishlab chiqarish, davr xarajatlari, moliyaviy faoliyat xarajatlariga hisobdan chiqariladigan muddati qonunchilik asosida tartibga solinadi. Bunda boshqa kechiktirilgan xarajatlarning uzoq muddatli qismi 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotining debetida, joriy qismi esa 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” schyotining debetida aks ettiriladi. 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir berilgan boʻnak boʻyicha mol yetkazib beruvchi yoki pudratchi boʻyicha yuritiladi. 85. Uzoq muddatli debitor qarzlari va kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar (0900)ning bogʻlanishi 86. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari quyidagilarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan: a) xizmatlar koʻrsatish jarayonida foydalanish uchun moʻljallangan xomashyo zaxiralari, materiallar, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar, yoqilgʻi, idishlar, ehtiyot qismlar, inventar va xoʻjalik jihozlari, boshqa materiallar; b) tugallanmagan xizmatlar koʻrsatish. 87. Tovar-moddiy zaxiralari hisobini tashkil qilishda ularning tarkibi, holati, harakati, miqdori, xarid qilinishi, qayta baholash tartibi va hokazolarga eʼtibor qaratish lozim. Hisob maʼlumotlari mahsulot tannarxini pasaytirish imkoniyatlarini qidirib topish, moddiy qiymatliklardan tejamli foydalanish, xarajat meʼyorlarini kamaytirish, ularni tegishli holatda saqlash va ularning butligini taʼminlash toʻgʻrisidagi axborotlardan iborat boʻlishi lozim. 88. Ushbu boʻlimda quyidagi schyotlarning hisob tartibi yoritiladi: 1000 — Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar; 1500 — Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar; 1600 — Materiallar qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi schyotlar; 2000 — Sugʻurta ishini yuritish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar; 2200 — Sugʻurta tovonlarini hisobga oluvchi schyotlar; 2300 — Yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar; 2400 — Qayta sugʻurta qilishga oid ragʻbatlantirishlar boʻyicha xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar; 2500 — Umumishlabchiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar; 2600 — Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlarni hisobga oluvchi schyotlar; 2700 — Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklarni hisobga oluvchi schyotlar. 89. Qiymatliklarni tovar-moddiy zaxiralari tarkibiga kiritish va ularning hisobini yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2006-yil 15-iyunda 52-son bilan tasdiqlangan (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralari” Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2006-yil 17-iyul, roʻyxat raqami 1595 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 28-29-son, 282-modda) bilan tartibga solinadi. 90. Sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan xomashyo, materiallar, yoqilgʻi, ehtiyot qismlar, butlovchi buyumlar, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar, konstruksiyalar, detallar, idishbob materiallar, inventarlar, xoʻjalik jihozlari va sh.k. qiymatliklarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 1010 “Xom ashyo va materiallar”; 1020 “Butlovchi buyumlar”; 1030 “Yoqilgʻilar”; 1040 “Ehtiyot qismlar”; 1050 “Qurilish materiallari”; 1060 “Idish va idishbob materiallar”; 1070 “Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar”; 1080 “Inventar va xoʻjalik jihozlari”; 1090 “Boshqa materiallar”. 91. Materiallar hisobda ikkita bahoning eng pasti boʻyicha materiallarni hisobga oluvchi schyotlarda — haqiqiy tannarxi (sotib olish bahosi yoki ishlab chiqarish tannarxi) boʻyicha yoki bozor bahosi (sotishning sof qiymati) boʻyicha hisobga olinadi. 92. Zarur hollarda (ishlatiladigan materiallarning nomenklaturasi katta boʻlganda, sugʻurtalovchi ichida materiallarning harakati intensiv boʻlganda, qishloq xoʻjaligida ishlab chiqarishida va boshqalarda) materiallar hisobi hisob bahosi boʻyicha yuritilishi mumkin. Hisob bahosi sifatida reja tannarxi, oʻrtacha sotib olish narxlari, ulgurji va boshqalar qabul qilinadi. Materiallarni hisob bahosi boʻyicha hisobga olishda, har oy, haqiqiy tannarxi koʻrsatilgan bahosining qiymatidan farqlanish summasi va foizlari hisoblab chiqiladi. Farqlar 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotida hisobga olinadi. 93. 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida quyidagilarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi: a) ishlab chiqarilayotgan mahsulotning tarkibiga kiradigan, uning asosini tashkil etadigan yoki uni tayyorlashda (ishlab chiqarishda) zarur tarkibiy qismlar hisoblaniladigan xomashyo va asosiy materiallar; b) mahsulot ishlab chiqarishda yoki xoʻjalik ehtiyojlari uchun sarflanadigan, texnik maqsadlar va ishlab chiqarish jarayoniga yordamlashishda ishtirok etadigan yordamchi materiallar; v) qayta ishlash uchun tayyorlangan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va h. k.; g) yem-xashak va toʻshamalar. Oʻzida ishlab chiqarilgan yem-xashak va toʻshamalar yil oxirida haqiqiy tannarxiga toʻgʻrilash bilan yil davomida reja tannarxi boʻyicha aks ettiriladi. 94. 1020 “Butlovchi buyumlar” schyotida tayyor butlovchi buyumlar, qurilish detallari va konstruksiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Ilmiy-tadqiqot yoki konstruktorlik mavzusi boʻyicha ilmiy va sinov ishlarini amalga oshirish uchun kerak boʻlgan butlovchi buyumlar, maxsus asbob-uskunalar, asboblar, qurilmalar, moslamalar va hokazolarni chetdan xarid qiluvchi sugʻurtalovchilar, ushbu qiymatliklarni 1020 “Butlovchi buyumlar” schyotida hisobga oladilar. 95. 1030 “Yoqilgʻilar” schyotida neft mahsulotlari, yoqilgʻi-moylash materiallari (YoMM) (neft, benzin, kerosin, dizel yoqilgʻisi, yogʻ va hokazolar), qattiq yoqilgʻi (koʻmir, oʻtin va hokazolar) va gazsimon yoqilgʻi (gaz, gazolin) shuningdek, ishlab chiqarish chiqindilari va qattiq yoqilgʻi sifatida ishlatiladigan ikkilamchi material qiymatliklarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Yoqilgʻi-moylash materiallari (YoMM) uchun talonlardan foydalanilganda ham ularning hisobi 1030 “Yoqilgʻilar” schyotida yuritiladi. 96. 1040 “Ehtiyot qismlar” schyotida mashina, uskuna, transport vositalari va boshqalarni taʼmirlash va eskirgan qismini almashtirish uchun moʻljallangan asosiy faoliyat uchun xarid qilingan yoki tayyorlangan, ehtiyot qismlarning mavjudligi va harakati, hamda zaxiradagi avtomobil shinalari hisobga olinadi. Shu erda taʼmirlash zavodlarida va texnik servis punktlarida sugʻurtalovchining taʼmirlash boʻlimlarida qilingan (yaratilgan) agregatlar, dvigatellar, uskunalar, toʻliq komplektli mashinalarning almashish fondi harakati ham hisobga olinadi. 97. 1050 “Qurilish materiallari” schyotida qurilish konstruksiyalari va detallari, bino va inshootlarning qismlari, konstruksiya va detallarini qurish va pardoz qilish, qurilish detallarini tayyorlash, qurilish va montaj ishlarida ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun ishlatiladigan, shuningdek, boshqa ehtiyojlar uchun chetdan sotib olingan va oʻzida ishlab chiqilgan qurilish materiallarining mavjudligi va harakati hisobga olinadi. 98. 1060 “Idish va idishbob materiallar” schyotida idishlarning barcha turlari (xoʻjalik inventari sifatida foydalaniladigan idishlardan tashqari) shuningdek, idishlar tayyorlash va taʼmirlash uchun moʻljallangan materiallar va detallar (yashiklarni yigʻish uchun detallar, bochka taxtasi, temir gardish va boshqalar)ning mavjudligi va harakati yuritiladi. Yuklanadigan mahsulotlarning butligi va saqlanishini taʼminlash maqsadida vagonlar, barjalar, samolyotlar, kemalarni qoʻshimcha jihozlash uchun moʻljallangan buyumlar 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida hisobga olinadi. 99. 1070 “Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar” schyotida chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bunda materiallarga qayta ishlov berish bilan bogʻliq chetdagi korxonalarga toʻlangan xarajatlar bevosita qayta ishlashdan olingan buyumlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetiga olib boriladi. 100. 1080 “Inventar va xoʻjalik jihozlari” schyotida sugʻurtalovchining aylanma mablagʻlari tarkibiga kiradigan inventarlar, asboblar, xoʻjalik jihozlari va boshqa mehnat vositalarining (kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar) mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Ushbu schyotda quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan mulk hisobga olinadi: a) xizmat qilish muddati bir yildan ortiq boʻlmagan; b) xizmat qilish muddatidan qatʼi nazar, bir birligi (komplekti)ning qiymati (sotib olish vaqtida) Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan eng kam ish haqi miqdorining ellik barobarigacha boʻlgan buyumlar. Rahbar hisobot yilida buyumlarning inventar va xoʻjalik jihozlari tarkibida hisobga olinishi uchun qiymatining past chegarasini belgilash huquqiga ega. Xizmat qilish muddati va qiymatidan qatʼi nazar, inventar va xoʻjalik jihozlari tarkibiga quyidagilar kiritiladi: a) maxsus asboblar va moslamalar (alohida buyurtmani tayyorlash uchun yoki maʼlum bir turdagi buyumlarni seriyali va ommaviy ishlab chiqarish uchun moʻljallangan maqsadli asboblar va moslamalar); b) maxsus va sanitar buyumlar, maxsus poyabzal; v) yotoq jihozlari; g) kanselyariya jihozlari (kalkulyatorlar, stol jihozlari va h. k.); d) oshxona va ovqatlanish xonasi jihozlari, shuningdek, ovqatlanish xonasi choyshablari; e) xarajatlari, ularni qurish, qurilish-montaj ishlari tannarxiga olib boriladigan vaqtinchalik (titulsiz inshootlar) qurilma va moslamalar; j) foydalanish muddati bir yildan kam boʻlgan almashtiriladigan uskunalar; z) ov qurollari (koʻkan, qopqon, toʻrlar va h. k.). Sugʻurtalovchilar mustaqil ravishda inventarlar, asboblar va xoʻjalik jihozlarni hisobga oluvchi schyotlarni ularning moliyaviy-xoʻjalik faoliyatidagi oʻrni va roliga qarab ochishlari mumkin. Ularning qiymati foydalanishga berilgan vaqtda ishlab chiqarish yoki davr xarajatlariga toʻliq qoʻshiladi. Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlarining saqlanishini taʼminlash maqsadida keyinchalik ularning hisobi balansdan tashqari 014 “Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari” schyotida sex, ombor va alohida foydalanuvchilar boʻyicha yuritiladi. Inventar va xoʻjalik jihozlari keyinchalik foydalanishga yaroqsiz holga kelgan hollarda ularni balansdan tashqari schyotdan hisobdan chiqarish belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hisobdan chiqarish dalolatnomasiga asosan amalga oshiriladi. 101. 1090 “Boshqa materiallar” schyotida yuqorida keltirilgan schyotlarda nazarda tutilmagan materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bu erda ishlab chiqarish chiqindilari (qirqimlar, qirindi va sh. k.); tuzatib boʻlmaydigan yaroqsiz mahsulotlar; asosiy vositalarning chiqib ketishidan olingan moddiy qiymatliklar (metallolom, yaroqsiz xomashyo, eskirgan shinalar, kameralar, yaroqsiz rezina, ishlatilgan moy, nigrol va h .k.) hisobga olinadi. 102. Materiallarning kelib tushishi 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” va 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotlaridan foydalanilgan holda (agar bu sugʻurtalovchining hisob schyotida belgilangan boʻlsa) yoki ushbu schyotlardan foydalanilmagan holda aks ettirilishi mumkin. 103. Materiallarni ishlab chiqarishga yoki boshqa xoʻjalik maqsadlariga haqiqatda sarflanishi (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Materiallarni chetga sotish (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlarning krediti va 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining debetida aks ettiriladi. Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000)ning analitik hisobi saqlanish joylari va ularning alohida nomlari (turlari, navlari, hajmlari va boshqalar) boʻyicha yuritiladi. 104. Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000)ning bogʻlanishi 105. Aylanma mablagʻlarga taalluqli boʻlgan moddiy qiymatliklarni tayyorlash va sotib olish toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotida amalga oshiriladi. 106. 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotining debetiga moddiy qiymatliklarning hisob bahosi olib boriladi. Bunda u yoki bu qiymatliklar qayerdan kelib tushganligi va sugʻurtalovchida materiallarni tayyorlash va olib kelish xarajatlarining xususiyatiga koʻra 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” va shu kabi boshqa schyotlar bilan bogʻlangan holda yozuvlar amalga oshiriladi. 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotining kreditiga xarid qilingan qiymatliklarni xarid qilish (tayyorlash)ning haqiqiy tannarxi boʻyicha hisoblangan qiymati, moddiy qiymatliklarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda olib boriladi. Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob bahosi boʻyicha qiymati orasidagi farq summasi 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotidan 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotiga hisobdan chiqariladi. Oy oxirida 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotidagi qoldiq tayyorlangan va xarid qilingan, shuningdek, yoʻldagi yoki mol yetkazib beruvchilarning omborlaridan (ushbu qiymatliklarni omborga kirim qilinmasdan) olib kelinmagan materiallarning mavjudligini koʻrsatadi. 107. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500)ning bogʻlanishi 108. Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob bahosi orasidagi farq toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotida amalga oshiriladi. Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob baholari orasidagi farq summasi 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotining debeti yoki kreditiga 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotidan hisobdan chiqariladi. 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotida yigʻilgan moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob baholari orasidagi farq summalari ishlab chiqarish xarajatlari, davr xarajatlari va boshqa tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetiga sarflangan materiallarning hisob bahosiga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi. 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyoti boʻyicha analitik hisob moddiy qiymatliklarning guruhlari boʻyicha yuritiladi. 109. Materiallar qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi schyotlar (1600)ning bogʻlanishi 110. Sugʻurtalovchining asosiy faoliyati boʻyicha xarajatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni jamlash 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotida amalga oshiriladi. 111. 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debeti boʻyicha xizmatlarni koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan toʻgʻridan toʻgʻri xarajatlar, shuningdek yordamchi ishlab chiqarish xarajatlari, asosiy faoliyatni boshqarish va unga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan bilvosita xarajatlar aks ettiriladi. Sugʻurtalovchilarning asosiy faoliyati boʻyicha xarajatlarga quyidagilar kiradi: sugʻurta shartnomalarini tuzish boʻyicha hujjatlarni rasmiylashtirish bilan band boʻlgan sugʻurtalovchining xodimlari mehnat haqini toʻlash boʻyicha xarajatlar; sugʻurta ishini tashkil qilish va texnologiyasiga muvofiq, sugʻurta xizmatlarini koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan sugʻurtalovchining xarajatlari; sugʻurta xizmatlarini koʻrsatish jarayoniga xizmat koʻrsatish boʻyicha sugʻurta tashkilotini materiallar, moslamalar, inventar, xoʻjalik jihozlari va boshqa vositalar bilan taʼminlash bilan bogʻliq xarajatlar; sugʻurta tovonlarini toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar; qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushini toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar; sugʻurta hodisasining oqibatlarini bartaraf qilish va toʻlovlarni amalga oshirish bilan bogʻliq xarajatlar; aktuariy, adjaster, syurveyer va assistans xizmatlari haqini toʻlash boʻyicha xarajatlar; ogohlantirish chora-tadbirlariga ajratmalar; qayta sugʻurta qilish operatsiyalari boʻyicha komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalarni toʻlash boʻyicha xarajatlar; sugʻurta vositachilariga komission mukofotlarni toʻlash boʻyicha xarajatlar va boshqalar. Xizmatlar koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan toʻgʻridan toʻgʻri xarajatlar 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotiga materiallar, xodimlarga mehnat haqini toʻlash boʻyicha hisob kitoblarni hisobga oluvchi va boshqa schyotlarning krediti boʻyicha oʻtkaziladi. Asosiy faoliyatni boshqarish va tashkil etish bilan bogʻliq bilvosita xarajatlar 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotiga 2510 “Umumishlabchiqarish xarajatlari” schyotidan oʻtkaziladi. 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining krediti boʻyicha koʻrsatilgan xizmatlarning haqiqiy tannarxi aks ettiriladi. Ushbu summalar 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotidan 9130 “Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyotining debetiga oʻtkaziladi. Analitik hisob xarajatlar turlari va xizmatlar turlari boʻyicha yuritiladi. Xarajatlarning yuzaga kelish joylari va boshqa belgilari boʻyicha guruhlanishi, shuningdek, kalkulatsion hisob alohida schyotlar tizimida amalga oshiriladi. Ushbu schyotlarning tarkibi va foydalanish uslubiyatini har bir sugʻurtalovchi oʻzining ishlab chiqarish faoliyati, tuzilishi, boshqarishni tashkil etish xususiyatlariga qarab belgilaydi. Agar xarajatlarning vujudga kelish joyi va boshqa belgilari boʻyicha guruhlanishi hamda kalkulatsion hisob alohida schyotlar tizimida hisobga olinmasa, 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining analitik hisobi ham sugʻurtalovchining alohida boʻlinmalari boʻyicha yuritiladi. 112. Asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar (2000)ning bogʻlanishi 113. Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta va qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari toʻgʻrisidagi axborotni jamlash quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 2210 “Hisobot davrida toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta boʻyicha sodir boʻlgan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari”; 2220 “Muddatidan oldin tugatilgan shartnomalar boʻyicha sugʻurta tovonlari”; 2230 “Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlari” 114. 2210 “Hisobot davrida toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta boʻyicha sodir boʻlgan sugʻurta boʻyicha hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida hisobot davrida sodir boʻlgan hodisalar boʻyicha toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari hisobga olinadi. 115. 2220 “Muddatidan oldin tugatilgan shartnomalar boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida muddatidan oldin tugatilgan toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari hisobga olinadi. 116. 2230 “Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida 6050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti debeti bilan bogʻlangan holda qayta sugʻurta qildiruvchiga toʻlangan sugʻurta tovonlari summalari aks ettiriladi. 117. Sugʻurta tovonini hisoblashda 2210—2220 schyotlari 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti bilan bogʻlangan holda debetlanadi. 118. Hisobot davrining oxirida 2210—2230 schyotlarning debet tomonidagi qoldigʻi 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 119. Sugʻurta tovonlari hisobga oluvchi schyotlar (2200)ning bogʻlanishi 120. Sugʻurtalovchining asosiy faoliyatiga yordamchi va xizmat koʻrsatuvchi hisoblangan ishlab chiqarish xarajatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyotida amalga oshiriladi. 121. Ushbu schyot quyidagilarni taʼminlaydigan, ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish uchun qoʻllaniladi: a) energiyaning turli xillari (elektr energiyasi, bugʻ va boshqalar) bilan xizmat koʻrsatish; b) transport xizmatini koʻrsatish; v) asosiy vositalarni taʼmirlash; g) sugʻurta sohasida mutaxassislarning malakasini oshirish boʻyicha xizmatlarni koʻrsatish va boshqalar. Bundan tashqari ushbu schyotlarda sugʻurtalovchi balansida turuvchi ilmiy tekshirish va tajriba konstruktorlik boʻlinmalarining xarajatlari aks ettirilishi mumkin. 122. 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyotining debeti boʻyicha xizmat koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan toʻgʻri xarajatlar, shuningdek, yordamchi ishlab chiqarishni boshqarish va xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan egri xarajatlar va yaroqsiz mahsulot hisobiga yoʻqotishlar aks ettiriladi. Mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmat koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq toʻgʻri xarajatlar 2310 “Asosiy ishlab chiqarish” schyotiga, ishlab chiqarish zaxiralari, mehnat haqi toʻlash boʻyicha xodimlar bilan hisob-kitoblar, asosiy vositalarga eskirish va nomoddiy aktivlarga amortizatsiya hisoblash va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditidan hisobdan chiqariladi. Yordamchi ishlab chiqarishni boshqarish va xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan egri xarajatlar 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyotiga 2510 “Umumishlabchiqarish xarajatlari” schyotidan hisobdan chiqariladi. Yordamchi ishlab chiqarishga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq xarajatlar ayrim hollarda bevosita 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyotida hisobga olinishi mumkin. 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyotining kreditida tugallangan mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmat koʻrsatish haqiqiy tannarxining summalari aks ettiriladi. Ushbu summalar 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyotining kreditidan 2510 “Umumishlabchiqarish xarajatlari”, 9130 “Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi”, 9420 “Maʼmuriy xarajatlar” schyotlariga va boshqa schyotlar bilan bogʻlangan holda hisobdan chiqariladi. 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyoti boʻyicha analitik hisob xarajat elementlari va moddalari boʻyicha va mahsulot turlari boʻyicha yuritiladi. 123. Yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar (2300)ning bogʻlanishi 124. Qayta sugʻurta qilishga oid ragʻbatlantirishlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 2410 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tentyemalar va yigʻimlarni toʻlash boʻyicha xarajatlar” schyotida amalga oshiriladi. 125. 2410 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tentyemalar va yigʻimlarni toʻlash boʻyicha xarajatlar” schyoti debeti boʻyicha 6080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti bilan bogʻlangan holda qayta sugʻurta qilish operatsiyalari boʻyicha hisoblangan komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida ragʻbatlantirishlarning summasi 2410 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tentyemalar va yigʻimlarni toʻlash boʻyicha xarajatlar” schyotning krediti boʻyicha 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” debetiga oʻtkaziladi. 126. Qayta sugʻurta qilishga oid ragʻbatlantirishlar boʻyicha xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar (2400)ning bogʻlanishi 127. Sugʻurtalovchining umumishlabchiqarish xarajatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 2510 “Umumishlabchiqarish xarajatlari” schyotida amalga oshiriladi. 128. Ushbu schyotda umumishlabchiqarish xarakteriga ega boʻlgan xarajatlar aks ettiriladi, jumladan: a) mashina va uskunalarni saqlash va ulardan foydalanish boʻyicha; b) ishlab chiqarishga taalluqli boʻlgan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning amortizatsiya ajratmalari boʻyicha; v) ishlab chiqarishga taalluqli boʻlgan asosiy vositalarni taʼmirlash xarajatlari; g) ishlab chiqarishdagi mol-mulkning sugʻurta xarajatlari; d) ishlab chiqarish binolarini isitish, yoritish va saqlash xarajatlari; e) ishlab chiqarishda foydalaniladigan ishlab chiqarish binolari, mashina va uskunalar, boshqa ijaraga olingan vositalar uchun ijara toʻlovlari; j) ishlab chiqarishga xizmat koʻrsatishda band boʻlgan ishlab chiqarish xodimlarining mehnat haqi; z) ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan boshqa xarajatlar. 129. Umumishlabchiqarish xarajatlari umumishlabchiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida ishlab chiqarish zaxiralari, xodimlar bilan mehnat haqi boʻyicha hisob-kitoblar va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Umumishlabchiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olingan xarajatlar 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari”, 2310 “Yordamchi ishlab chiqarish” schyotlarining debetiga hisobdan chiqariladi. Umumishlabchiqarish xarajatlarini alohida hisob obyektlari orasida taqsimlash tartibi sugʻurtalovchining hisob siyosati orqali aniqlanadi. Umumishlabchiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar (2500) boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchining alohida boʻlinmalari va xarajatlar moddalari boʻyicha yuritiladi. 130. Umumishlabchiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar (2500)ning bogʻlanishi 131. Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklarda ishlab chiqarilgan mahsulot, bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlar bilan bogʻliq xarajatlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotida amalga oshiriladi. Sugʻurtalovchining xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklari sifatida sugʻurtalovchining maqsadi boʻlgan faoliyat bilan bogʻliq boʻlmagan ishlab chiqarish va xoʻjaliklar tushuniladi. Jumladan, ushbu schyotda sugʻurtalovchining balansida boʻlgan sogʻliqni saqlash obyektlari, bolalar bogʻchalari, uy-joy-kommunal xoʻjaligi obyektlari, sport va madaniyat, tikuvchilik va boshqa maishiy xizmat koʻrsatish ustaxonalari, oshxona va bufetlar, ishchi hayvonlarni saqlovchi xoʻjaliklarini saqlash xarajatlari aks ettiriladi. 132. 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotining debetida xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklarda mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmatlar koʻrsatish bilan bogʻliq xarajatlar aks ettiriladi. Xarajatlar 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotning debetiga tovar-moddiy zaxiralari, mehnat haqi toʻlash boʻyicha xodimlar bilan hisob-kitoblar va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditidan hisobdan chiqariladi. 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotining kreditida xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot, bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning haqiqiy tannarxi aks ettiriladi. Ushbu summalar 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotining debeti boʻyicha tovar moddiy zaxiralarni hisobga oluvchi schyotlar va boshqa schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyoti boʻyicha oy oxiridagi qoldiq tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatini koʻrsatadi. 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotlari boʻyicha analitik hisob har bir xizmat koʻrsatuvchi xoʻjalik va xarajat elementlari, moddalari boʻyicha va mahsulot turlari boʻyicha yuritiladi. 133. Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklarni hisobga oluvchi schyotlar (2700)ning bogʻlanishi 134. Ushbu hisobot davrida amalga oshirilgan, ammo joriy qismi boʻyicha kelgusi hisobot davrlariga taalluqli boʻlgan xarajatlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 3110 “Oldindan toʻlangan ijara haqi”; 3120 “Oldindan toʻlangan xizmatlar haqi”; 3190 “Boshqa kelgusi davr xarajatlari”. 135. Bu schyotlarda quyidagilar bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar aks ettirilishi mumkin: a) matbuotning davriy nashrlariga yillik obunaning jami summasini oldindan toʻlash; b) mulkning yillik sugʻurtasini toʻlash; v) kelgusi davrlar uchun ijara toʻlov badallari va kelgusida tannarxga kiritilishi mumkin boʻlgan boshqa xarajatlar. 136. Kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar (3100)da hisobga olingan xarajatlar, xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetiga hisobdan chiqariladi. Kelgusi davr xarajatlarini joriy xarajatlarga hisobdan chiqarish oʻrnatilgan muddat davomida yoki ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi yoki miqdoriga mutanosib ravishda amalga oshiriladi. 137. 3110 “Oldindan toʻlangan ijara haqi” schyotida ushbu hisobot davrida toʻlangan, ammo kelgusi hisobot davriga tegishli ijara haqi hisobga olinadi, masalan, sugʻurtalovchi yil boshida bir yil uchun oldindan ijara haqini toʻladi. 138. 3120 “Oldindan toʻlangan xizmatlar haqi” schyotida ushbu hisobot davrida oldindan haqi toʻlangan, ammo kelgusi hisobot davrlariga taalluqli boʻlgan xizmatlar hisobga olinadi. Ushbu schyotda obuna boʻyicha xarajatlar va boshqalarni aks ettirish mumkin. 139. 3190 “Boshqa kelgusi davr xarajatlari” schyotida 3110 “Oldindan toʻlangan ijara haqi” va 3120 “Oldindan toʻlangan xizmat haqi” schyotlarida hisobga olinmagan boshqa oldindan toʻlangan xarajatlar hisobga olinadi. Kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar (3100) boʻyicha analitik hisob schyotlar, xarajat moddalari va obyektlari (yoʻnalishlari) boʻyicha yuritiladi. 140. Kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar (3100)ning bogʻlanishi 141. Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi va kechiktirilgan xarajatlarning joriy qismi boʻyicha axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi”; 3220 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar”; 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar”. 142. 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotida vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻining joriy qismi hisobga olinadi. Vaqtinchalik farqlarga tegishli soliqlarning hisoblanishi umumiy summada 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyotining kreditida va joriy qismi 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining debetida aks ettiriladi. Kechiktirilgan soliqlarning tegishli qismini uzoq muddatli qismdan joriy qismga oʻtkazish 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining debeti va 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining kreditida aks ettiriladi. Soliqni kechiktirilgan xarajatlarning tegishli summasiga kamaytirish yuz beradigan davri kelganda soliq summasi 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyotining debetida va 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining kreditida aks ettiriladi. Shunday qilib, 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi” schyotining debetidagi qoldiq joriy hisobot davrida budjetga toʻlanadigan umumiy soliq summasini kamaytirilishi lozim boʻlgan soliq summasining joriy qismini koʻrsatadi. 143. 3220 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar” schyoti qoplanish muddati davomida xarajatlarga taqsimlanib boriladigan obligatsiya diskont (chegirma)lar boʻyicha sugʻurtalovchining uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlarining joriy qismini aks ettiradi. Ushbu schyot faqat obligatsiyalarni sotuvchi (emitent)lar tomonidan qoʻllaniladi. Obligatsiyalarni chegirma bilan sotish 3220 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar” yoki 0950 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotlari diskont (chegirma)lar summasi va olingan summaga pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar debetida va 6830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” yoki 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyotining kreditida aks ettiriladi. Obligatsiyalar boʻyicha joriy diskont (chegirma)lar hisoblanganda 9610 “Foizlar koʻrinishidagi xarajatlar” schyoti debetlanadi va 3220 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar” schyoti kreditlanadi. 144. Boshqa kechiktirilgan xarajatlarning joriy qismiga, uzoq muddatli qismi 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan va kelgusi davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlarda (3100) hisobga olish nazarda tutilmagan xarajatlar kiradi. 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” schyotining debetida boshqa kechiktirilgan xarajatlar 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyoti bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi. Bu xarajatlarni joriy xarajatlarga oʻtkazish davrining vaqti kelganida ular 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” schyotining kreditidan ushbu xarajatlarni hisobga oluvchi tegishli schyotlarning debetiga oʻtkaziladi. 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi”, 3220 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar”, 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” schyotlari boʻyicha analitik hisob kechiktirilgan xarajatlarning har bir turi, har bir davri va hisobdan chiqarish muddatlari boʻyicha yuritiladi. 145. Kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar (3200)ning bogʻlanishi 146. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari quyidagilar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan: a) xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar; b) olingan veksellar; v) sugʻurta qildiruvchilar, sugʻurta agentlari, brokerlaridan olinadigan schyotlar; g) qayta sugʻurta qilishga berilgan va olingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar; d) sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo mukofotlari va zararlari; e) hayot sugʻurta boʻyicha ssudalar; j) alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlaridan olinadigan schyotlar; z) turli yuridik va jismoniy shaxslarga berilgan boʻnaklar; i) xodimlar, taʼsischilar va turli debitorlarning qarzlari. 147. Chet el valyutasida olinadigan schyotlar ushbu boʻlimning schyotlarida soʻmda chet el valyutasini pulli hisob-kitob hujjatlaridan koʻchirma olingan sanadagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta hisoblash yoʻli bilan hisobga olinadi. Debitorlik qarzlarini har oyda hisobot oyining oxirgi sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta baholash natijasidagi kurs farqlari (kurs farqi ijobiy boʻlganda) 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar” yoki (kurs farqi salbiy boʻlganda) 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” schyotiga olib boriladi. 148. Ushbu kichik boʻlimda quyidagi schyotlarda hisobga olish tartibi yoritiladi: 4000 — Olinadigan schyotlar; 4100 — Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlaridan olinadigan schyotlar; 4200 — Xodimlarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar; 4300 — Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar; 4400 — Budjetga boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar; 4500 — Maqsadli davlat jamgʻarmalariga va sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar; 4600 — Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzini hisobga oluvchi schyotlar; 4700 — Xodimlarning boshqa operatsiyalar boʻyicha qarzini hisobga oluvchi schyotlar; 4800 — Turli debitorlar qarzlarini hisobga oluvchi schyotlar; 4900 — Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezervni hisobga oluvchi schyotlar. 149. Xaridorlar va buyurtmachilar bilan shu jumladan, sugʻurta qildiruvchilar, sugʻurta agentlari va brokerlari, qayta sugʻurtalovchilar, qayta sugʻurta qildiruvchilar va boshqa yuridik va jismoniy shaxslar bilan koʻrsatilgan xizmatlar uchun debitorlik qarzlari boʻyicha hisob-kitoblar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar”; 4020 “Olingan veksellar”; 4030 “Sugʻurta qildiruvchilardan olinadigan schyotlar”; 4040 “Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar”; 4050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar”; 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar”; 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar”; 4070 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan ssudalar boʻyicha olinadigan schyotlar”; 4080 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo zarari”; 4090 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo mukofotlari”. 150. 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar” schyotida sotilgan mahsulot (tovar)lar, bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun xaridorlar va buyurtmachilarga taqdim etilgan hisob-kitob hujjatlari boʻyicha debitorlik qarzlari hisobga olinadi. Shuningdek, ushbu schyotda sugʻurtalovchining oʻzi tomonidan sugʻurta vositachisi, syurveyer va adjaster xizmatlarining koʻrsatilishi boʻyicha debitorlik qarzdorliklar hisobga olinadi. 151. 4020 “Olingan veksellar” schyotida olingan veksellar bilan taʼminlangan xaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar boʻyicha debitorlik qarzi hisobga olinadi. Muddatida toʻlanmagan veksellar boʻyicha daʼvo bildirilganda, veksellar qiymati 4020 “Olingan veksellar” schyotining kreditidan 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debetiga hisobdan chiqariladi. 152. 4030 “Sugʻurta qildiruvchilardan olinadigan schyotlar” schyotida sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta qildiruvchilarning debitorlik qarzlari summasi aks ettiriladi. Debitor qarzdorlik vujudga kelganda ushbu schyot 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyoti bilan bogʻlangan holda debetlanadi. Haqiqatda toʻlanishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti va 4030 “Sugʻurta qildiruvchilardan olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 153. 4040 “Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar” schyotida sugʻurta qildiruvchilar tomonidan sugʻurta agentlariga yoki brokerlariga toʻlangan, sugʻurtalovchiga kelib tushishi lozim boʻlgan sugʻurta mukofotlarining summalari aks ettiriladi. Sugʻurta agenti yoki brokeridan sugʻurta mukofotining kelib tushganligi toʻgʻrisida xabar kelganda 4040 “Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar” schyotining debeti 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda hisoblangan mukofot summasi aks ettiriladi. Sugʻurta mukofotlarining haqiqatda sugʻurta agenti yoki brokeri tomonidan toʻlanishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 4040 “Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Agar agentlik kelishuvida qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda, sugʻurta agentlari yoki brokerlariga komission mukofotlarning ushlab qolinishi nazarda tutilgan boʻlsa, ushlab qolingan komission mukofotlar summasiga, 6040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti 4040 “Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 154. 4050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotida qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlarining summalari aks ettiriladi. Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofoti hisoblanganda, mukofot summasi 4050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti 6270 “Qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, aks ettiriladi. Bundan soʻng haqiqatda olingan sugʻurta mukofoti summasi, pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 4050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 155. 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotida qayta sugʻurta qilish boʻyicha hisoblangan komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar summalari aks ettiriladi. Hisoblangan komission ragʻbatlantirishlar summasiga, 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti 9080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tanyemalar va yigʻimlar boʻyicha daromadlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Haqiqatda olingan komission ragʻbatlantirishlar summasi, pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, aks ettiriladi. Agar qayta sugʻurta qilish shartnomasida qayta sugʻurta qilish boʻyicha komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlarning ushlab qolinishi nazarda tutilgan boʻlsa, ushlab qolingan komission ragʻbatlantirishlar summasiga, 6080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 156. 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotida qayta sugʻurta qilish boʻyicha hisoblangan summalar aks ettiriladi. Qayta sugʻurtalovchidan olinadigan hisoblangan sugʻurta tovonining summasiga, 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti 9070 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushining qoplanishi boʻyicha daromadlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Tovonning toʻlanishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Agar qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq qayta sugʻurtalovchining qarzi depo mukofotlar hisobiga qoplansa, depo mukofotlar summasiga, 6070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” debeti 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 157. 4070 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan ssudalar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotida hayot sugʻurtasi turlari boʻyicha sugʻurta polisini taʼminotga olgan holda sugʻurta qildiruvchilarga berilgan ssudalar aks ettiriladi. Sudda berilgan vaqtda ssuda summasi, 4070 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan ssudalar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, aks ettiriladi. Ssuda qoplanmagan holatda va sugʻurta qildiruvchining qarzi sugʻurta tovoni summasidan ushlab qolinganda 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti 4070 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan ssudalar boʻyicha olinadigan schyotlar” krediti bilan bogʻlangan holda yozuv amalga oshiriladi. Sugʻurta qildiruvchi tomonidan qarzning qoplanishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 4070 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan ssudalar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. 158. 4080 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo zarari” schyotida qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq qayta sugʻurta qildiruvchi tomonidan qayta sugʻurta qilish berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha unga hisoblangan, qayta sugʻurtalovchi tomonidan vaqtincha ushlab turilgan sugʻurta tovonlarining summasi aks ettiriladi. Ushbu schyot qayta sugʻurta qilish shartnomasida qayta sugʻurta qildiruvchi boʻlgan sugʻurtalovchi tomondan foydalaniladi. Depo sugʻurta tovoni 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti 4080 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo zarari” schyotining debeti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Qayta sugʻurta qilish shartnomasida koʻrsatilgan muddatning tugashi bilan (qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlarini olish muddati kelganda) 4080 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo zarari” schyotining krediti 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti bilan bogʻlangan holda teskari provodka beriladi. 159. 4090 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo mukofotlari” schyotida qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq qayta sugʻurta qildiruvchi tomonidan qayta sugʻurta qilish qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha unga hisoblangan, qayta sugʻurta qildiruvchi tomonidan vaqtincha ushlab turilgan sugʻurta mukofotlarining summasi aks ettiriladi. Ushbu schyot qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha qayta sugʻurtalovchi boʻlgan sugʻurtalovchi tomonidan foydalaniladi. Agar qayta sugʻurta qilish shartnomasida sugʻurta mukofotlarini qayta sugʻurta qilishga berilayotgan tavakkalchiliklarning jami boʻyicha sugʻurta mukofotlarini maʼlum davr oraligʻida oʻtkazish nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu davr tugagunga qadar qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha hisoblangan sugʻurta mukofoti komission ragʻbatlantirishlar chegirilgan holatda deponentlangan (depo mukofot) hisoblanadi. Depo mukofotlar 4050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti 4090 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo mukofotlari” schyotining debeti bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi. Qayta sugʻurta qilish shartnomasida koʻrsatilgan muddatning tugashi bilan (qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta mukofotlarini olish muddati kelganda) 4090 “Sugʻurtalovchining boshqa sugʻurtalovchilardagi depo mukofotlari” schyotining krediti 4050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti bilan bogʻlangan holda teskari provodka beriladi. 160. 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar”, 4020 “Olingan veksellar” schyotlari asosiy (operatsion) faoliyat daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9000), asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishini hisobga oluvchi schyotlar (9200) va asosiy faoliyatning boshqa daromadlarni hisobga oluvchi schyotlar (9300) bilan bogʻlangan holda xaridor (buyurtmachi)larga taqdim etilgan hisob-kitob hujjatlaridagi summaga debetlanadi. 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar”, 4020 “Olingan veksellar” schyotlari pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan kelib tushgan toʻlovlar summasiga, olingan boʻnaklarni hisobga olish va boshqalar bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. 161. Olinadigan schyotlar boʻyicha analitik hisob har bir xaridor (buyurtmachi), sugʻurta qildiruvchi, sugʻurta vositachisi, qayta sugʻurtalovchi va sugʻurta qildiruvchi boʻyicha yuritiladi. 162. Olinadigan schyotlar (4000)ning bogʻlanishi. 163. Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari bilan koʻrsatilgan xizmatlar uchun debitorlik qarzlari boʻyicha hisob-kitoblar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 4110 “Alohida boʻlinmalardan olinadigan schyotlar”; 4120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlaridan olinadigan schyotlar”. 164. 4110 “Alohida boʻlinmalardan olinadigan schyotlar” schyotida sugʻurtalovchining umumiy balansiga (ichki xoʻjalik yoki ichki balans hisob-kitoblar) qoʻshiladigan alohida boʻlinmalar (filiallar, vakolatxonalar)ning debitorlik qarzlari hisobga olinadi. Bu schyotda ajratilgan mulklar, moddiy qiymatliklarni oʻzaro hamkorlikda chiqarish, boʻlinmalarning xodimlariga ish haqi toʻlash va boshqa joriy operatsiyalar boʻyicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. Hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun asosiy hujjatlar boʻlib, taʼsis shartnoma, chora-tadbirlar shartnomasi, taʼsischilarning ushbu boʻlinmalarni tashkil qilish toʻgʻrisidagi qarori, taʼsischilarning mulkni berish toʻgʻrisidagi qarori va boshqalar hisoblanadi. Koʻrsatilgan boʻlinmalarga ajratilgan mulk sugʻurtalovchi tomonidan asosiy vositalar (0100), nomoddiy aktivlar (0400), oʻrnatiladigan asbob-uskunalar (0700), materiallar (1000) va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlardan 4110 “Alohida boʻlinmalardan olinadigan schyotlar” schyotining debetiga hisobdan chiqariladi. 165. 4120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlaridan olinadigan schyotlar” schyotida shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlarining (balanslararo yoki xoʻjalik ichidagi hisob-kitoblar) debitorlik qarzlari hisobga olinadi. Ushbu schyotda tovar, mahsulot, ish, xizmatlarni sotish va boshqa joriy operatsiyalar boʻyicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. 4110 “Alohida boʻlinmalardan olinadigan schyotlar” va 4120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlardan olinadigan schyotlar” schyotlari boʻyicha analitik hisob har bir alohida boʻlinma, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari boʻyicha yuritiladi. 166. Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlaridan olinadigan schyotlarni hisobga oluvchi schyotlar (4100)ning bogʻlanishi 167. Sugʻurtalovchi xodimlariga mehnat haqi boʻyicha, operatsion va maʼmuriy-xoʻjalik xarajatlari uchun hisobdorlik asosida, shuningdek, xizmat safarlari uchun berilgan boʻnaklar boʻyicha hisob-kitoblar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 4210 “Mehnat haqi boʻyicha berilgan boʻnaklar”; 4220 “Xizmat safarlariga berilgan boʻnaklar”; 4230 “Umumxoʻjalik xarajatlari uchun berilgan boʻnaklar”; 4290 “Xodimlarga berilgan boshqa boʻnaklar”. 168. Hisobdorlikka berilgan summaga, xodimlarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (4200) pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan, jumladan 5010 “Milliy valyutadagi pul mablagʻlari”, 5020 “Chet el valyutasidagi pul mablagʻlari” schyotlari bilan bogʻlangan holda debetlanadi. Xodimlarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (4200) xarajatlar va sotib olingan qiymatliklar hisobga olinadigan schyotlar bilan, yoki amalga oshirilgan xarajatlarning turiga qarab boshqa schyotlar bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. Toʻliq ishlatilmagan boʻnaklar (masalan, xizmat safarlari uchun) sugʻurtalovchi kassasiga qaytarilishi hamda xodimlarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (4200)ning kreditida va 5010 “Milliy valyutadagi pul mablagʻlari”, 5020 “Chet el valyutasidagi pul mablagʻlari” schyotlarining debetida aks ettirilishi lozim. 169. 4210 “Mehnat haqi boʻyicha berilgan boʻnaklar” schyotida sugʻurtalovchi xodimlariga mehnat haqi boʻyicha berilgan boʻnaklarning barcha turlari yuzasidan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Boʻnaklarning kelgusidagi mehnat haqi hisobiga berilishi xodimlarning sababi koʻrsatilgan arizasiga asosan amalga oshiriladi. Bundan tashqari, ushbu schyotda quyidagi buxgalteriya yozuvlari bilan aks ettiriladigan, yaʼni 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlar” schyotining debeti va 4210 “Mehnat haqi boʻyicha berilgan boʻnaklar” schyotining kreditida mehnat haqi boʻyicha har oylik boʻnaklar hisobga olinadi. 170. 4220 “Xizmat safarlariga berilgan boʻnaklar” schyotida sugʻurtalovchi xodimlariga xizmat safarlari uchun berilgan boʻnaklar hisobga olinadi. Xorijga xizmat safariga yuborilayotgan xodimga Vazirliklar, idoralar, korxonalar va tashkilotlar xodimlari Oʻzbekiston Respublikasi tashqarisiga xizmat safariga yuborilganda xizmat safari xarajatlari uchun mablagʻlar berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2730, 2015-yil 19-noyabr) muvofiq chet el valyutasida boʻnak beriladi. Ushbu valyutadagi boʻnak berilgan kundagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy kursi boʻyicha soʻmga aylantiriladi va soʻmda hisobga olinadi. Xizmat safarlari uchun berilgan va sarflangan chet el valyutasining hisobi alohida yuritiladi. Xizmat safarlari uchun boʻnaklar xizmat safari toʻgʻrisidagi buyruq, chiptalar qiymati, kunlik yashash xarajatlari va boshqalar koʻrsatilgan holda boʻnak summasini hisoblash asosida beriladi. 171. 4230 “Umumxoʻjalik xarajatlari uchun berilgan boʻnaklar” schyotida umumxoʻjalik ehtiyojlari uchun turli xildagi kichik inventar va jihozlarni naqd pulga sotib olish uchun berilgan boʻnaklar aks ettiriladi. Tovar-moddiy qiymatliklarni baholash va kirim qilish tegishli tasdiqlovchi hujjatlarga asosan amalga oshiriladi. 172. 4290 “Xodimga berilgan boshqa boʻnaklar” schyotida 4210 — 4230 schyotlarida aks ettirilmagan sugʻurtalovchi xodimlariga berilgan boshqa boʻnaklar hisobga olinadi. Xodimlarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (4200) boʻyicha analitik hisob har bir berilgan boʻnak boʻyicha yuritiladi. 173. Xodimlarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (4200)ning bogʻlanishi 174. Tovar-moddiy zaxiralari va boshqa aktivlarni yetkazib berish shuningdek, ish bajarish va xizmat koʻrsatish uchun berilgan boʻnaklar boʻyicha hisob-kitoblar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 4310 “TMQlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklar”; 4320 “Uzoq muddatli aktivlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklar”; 4330 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish uchun berilgan boʻnaklar”; 4340 “Boshqa berilgan boʻnaklar”. 175. Berilgan boʻnaklar summasi, shuningdek, qisman tayyor holdagi tovarlar, ish va xizmatlar uchun toʻlangan summalar 4310 “TMQlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklar”, 4320 “Uzoq muddatli aktivlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklar”, 4330 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish uchun berilgan boʻnaklar”, 4340 “Boshqa berilgan boʻnaklar” schyotlarining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga boʻnaklar mol yetkazib beruvchilar va sugʻurtalovchi oʻrtasida tuzilgan shartnoma yoki kontrakt asosida beriladi. Ayrim hollarda, qisman bajarilgan ishlar toʻgʻrisidagi dalolatnoma boʻlishi mumkin. Bunda toʻlov topshiriqnomalarida qisman toʻlov miqdori yoki oldindan toʻlov foizi koʻrsatiladi. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (4300) boʻyicha analitik hisob har bir debitor boʻyicha yuritiladi. 176. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (4300)ning bogʻlanishi 177. Sugʻurtalovchi tomonidan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha toʻlangan boʻnaklar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 4410 “Budjetga soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyotida amalga oshiriladi. 178. 4410 “Budjetga soliqlar va boshqa yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyotida boʻnak sifatida toʻlangan soliq summalari, shu jumladan xarid qilingan tovar-material zaxiralari boʻyicha hisob-kitob hujjatlarida koʻrsatilgan qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobga olinadi. Soliqlar summasini hisobdan chiqarish 4410 “Budjetga soliqlar va boshqa yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyotining kreditida 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Budjetga boʻnak toʻlovlari oʻtkazilganda budjetga boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4400)ning debeti va pul mablagʻlarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditida yozuvlar amalga oshiriladi. Budjetga toʻlovlar boʻyicha yakuniy hisob-kitoblar 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyotining debeti va budjetga boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4400)ning krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. 179. Budjetga boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4400)ning bogʻlanishi 180. Sugʻurtalovchi tomonidan maqsadli davlat jamgʻarmalari va sugʻurtalar boʻyicha majburiy toʻlovlari boʻyicha toʻlangan boʻnaklar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 4510 “Sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlari”; 4520 “Maqsadli davlat jamgʻarmalariga boʻnak toʻlovlari”. 181. 4510 “Sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlari” schyotida sugʻurtalovchi tomonidan sugʻurtalar boʻyicha toʻlangan boʻnak toʻlovlari hisobga olinadi. 182. 4520 “Maqsadli davlat jamgʻarmalariga boʻnak toʻlovlari” schyotida sugʻurtalovchi tomonidan budjetdan tashqari Pensiya, Yoʻl va boshqa maqsadli davlat jamgʻarmalariga toʻlangan boʻnak toʻlovlari hisobga olinadi. Boʻnak toʻlovlarini oʻtkazishda maqsadli davlat jamgʻarmalari va sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4500)ning debeti, pul mablagʻlarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditida yozuvlar amalga oshiriladi. Majburiy toʻlovlar boʻyicha yakuniy hisob-kitoblarda 6510 “Sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlari”, 6520 “Maqsadli davlat jamgʻarmalariga boʻnak toʻlovlar” schyotlarining debeti va maqsadli davlat jamgʻarmalari va sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4500)ning kreditida yozuvlar amalga oshiriladi. 183. Maqsadli davlat jamgʻarmalari va sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4500)ning bogʻlanishi 184. Sugʻurtalovchi taʼsischilari (aksiyadorlik jamiyatining aksiyadorlari, oʻrtoqlik jamiyatlarining ishtirokchilari va sh. k.)ning sugʻurtalovchi ustav kapitaliga ulushlar boʻyicha qarzlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotida amalga oshiriladi. 185. Sugʻurtalovchini tashkil qilishda taʼsischilar yoki aksiyaga obuna boʻlgan shaxslarning qarz summasi 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining debeti ustav kapitalini hisobga oluvchi schyotlar (8300) bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi. Taʼsischilarning ulush summalari pul mablagʻlari koʻrinishida haqiqatda kelib tushganda 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining kreditida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda yozuv amalga oshiriladi. Moddiy va boshqa qiymatliklar (pul mablagʻlaridan tashqari) koʻrinishidagi ulushlar 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining kreditida asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, materiallar va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan yozuvlar bilan rasmiylashtiriladi. Sugʻurtalovchiga mulk sifatida aksiyalarga toʻlov uchun natura shaklida berilgan mol-mulk taʼsischilar kelishuvi asosida aniqlangan bahoda kirim qilinadi. 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyoti boʻyicha analitik hisob (koʻrsatuvchiga aksiyalaridan tashqari) har bir taʼsischi boʻyicha alohida yuritiladi. 186. Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzini hisobga oluvchi schyotlar (4600)ning bogʻlanishi 187. Sugʻurtalovchi xodimlari bilan mehnat haqi boʻyicha, hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblardan tashqari barcha turdagi hisob-kitoblar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha xodimlarning qarzi”; 4720 “Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi”; 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi”; 4790 “Xodimlarning boshqa qarzlari”. 188. 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotida sugʻurtalovchi xodimlariga kreditga berilgan tovarlar boʻyicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. Kreditga tovar sotib olgan shaxslar ishlaydigan sugʻurtalovchilar tovarlar qiymati summasini savdo tashkilotlariga bank krediti hisobiga qoplashi mumkin. Bank tomonidan tegishli hisob-kitob hujjatlari toʻlanganda 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” va 7810 “Uzoq muddatli bank kreditlari” schyotlari bilan bogʻlangan holda debetlanadi. Sugʻurtalovchi xodimlaridan navbatdagi toʻlovlarning ushlab qolishda 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisoblashishilar” schyoti 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti bilan bogʻlangan holda debetlanadi, soʻng esa ushlab qolingan summa bank kreditini toʻlash uchun 5110 “Hisob-kitob schyoti” schyotining kreditidan 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyotlarining debetiga oʻtkaziladi. Oʻzining xodimlari tomonidan kreditga sotib olgan tovarlar boʻyicha qarzlarini qoplashda bank kreditlaridan foydalanmaydigan sugʻurtalovchilar, ushbu xodimlar bergan topshiriq-majburiyatlariga asosan ularning mehnat haqi summasidan navbatdagi toʻlovlarni ushlab qolinganda 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlar” schyoti turli kreditorlarga boʻlgan qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6900) bilan bogʻlangan holda (savdo korxonalarining litsevoy schyotlari boʻyicha) debetlanadi. Ushlab qolingan summaning savdo korxonalariga oʻtkazish berilishiga qarab, turli kreditorlarga boʻlgan qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6900) pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda debetlanadi. 189. 4720 “Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotida sugʻurtalovchi xodimlariga berilgan qarzlar boʻyicha hisob-kitoblar aks ettiriladi (masalan, yakka tartibda uy-joy qurishga va boshqalarga). 4720 “Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotining debetida xodimlarga berilgan qarz summasi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Agar mablagʻlar sugʻurtalovchiga berilgan kredit hisobidan bevosita bank tomonidan (bu mablagʻlarni oldindan sugʻurtalovchining hisob-kitob schyotiga oʻtkazmasdan) xodimlarga berilsa, bunda 4720 “Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotining debetida 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” va 7810 “Uzoq muddatli bank kreditlari” schyotlari bilan bogʻlangan holda yozuvlar amalga oshiriladi. Qarzdor xodimlardan kelib tushgan toʻlovlar summasiga 4720 “Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti (qabul qilingan toʻlovlar tartibidan kelib chiqqan holda) 5010 “Milliy valyutadagi pul mablagʻlari”, 5110 “Hisob-kitob schyoti”, 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlar” schyotlari bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. Bank kreditlarini qoplash 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari”, 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyotlarining debetida va bankka tegishli boʻlgan summa oʻtkazilgan pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida aks ettiriladi. 190. 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotida sugʻurtalovchi xodimi tomonidan pul mablagʻlari va tovar-moddiy qiymatliklarning kamomadi va talon-toroj qilinishi, yaroqsizlik natijasida yetkazgan moddiy zararni qoplash boʻyicha hisob-kitoblar, shuningdek, boshqa turdagi zararlarni qoplash boʻyicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotining debetida aybdor shaxslardan undirib olinadigan summalar tovar-moddiy zaxiralar va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotining kreditida, toʻlangan toʻlovlar summasiga pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar va moddiy zararni qoplash uchun mehnat haqidan ushlab qolinadigan summaga 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlar” schyoti bilan bogʻlangan holda yozuvlar amalga oshiriladi. 191. 4790 “Xodimlarning boshqa qarzlari” schyotida 4710 — 4730 schyotlarida aks ettirilmagan sugʻurtalovchi xodimlari bilan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Boshqa operatsiyalar boʻyicha xodimlarning qarzini hisobga oluvchi schyotlar (4700) boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchining har bir xodimi boʻyicha yuritiladi. 192. Xodimlarning boshqa operatsiyalar boʻyicha qarzini hisobga oluvchi schyotlar (4700)ning bogʻlanishi 193. Yuqorida tushuntirish berilgan olinadigan schyotlarda koʻrsatilmagan turli operatsiyalar, jumladan, olinadigan foizlar, dividendlar, royalti, moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar, daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar va boshqalar boʻyicha debitorlar bilan hisob-kitoblar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 4810 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar”; 4820 “Operativ ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar”; 4830 “Olinadigan foizlar”; 4840 “Olinadigan dividendlar”; 4850 “Olinadigan royalti”; 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar”; 4890 “Boshqa debitorlar qarzlari”. 194. 4810 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotida shartnomaga muvofiq moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan ijara toʻlovlarining joriy qismi hisobga olinadi. Ijara toʻlovlari joriy qismining kelib tushishi 4810 “Moliyaviy ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotining kreditida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 195. 4820 “Operativ ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyotida shartnomaga muvofiq ijara boʻyicha olinadigan ijara toʻlovlari hisobga olinadi. Ijara toʻlovlari hisoblanganda 4820 “Operativ ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti 9350 “Operativ ijaradan daromadlar” schyoti bilan bogʻlangan holda debetlanadi. Ijara toʻlovlarining kelib tushishi 4820 “Operativ ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyotining kreditida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 196. 4830 “Olinadigan foizlar” schyotida foizlarni hisoblash va ularning olinishi hisobga olinadi. Muddati oʻtgan foizlar alohida hisobga olinadi va ular boʻyicha shartnomaga muvofiq penya hisoblanadi. Ushbu schyotda, shuningdek, sugʻurta polisi kafolati ostida berilgan ssudlar boʻyicha hisoblangan foizlar ham hisobga olinadi. Ssudalar boʻyicha foizlarning hisoblanishi 4830 “Olinadigan foizlar” schyotining debeti 9530 “Foizlar koʻrinishidagi daromadlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Ssudalar boʻyicha hisoblangan foizlarni sugʻurta tovoni hisobidan ushlab qolishda 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti 4830 “Olinadigan foizlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda yozuv amalga oshiriladi. 197. 4840 “Olinadigan dividendlar” schyotida qimmatli qogʻozlar boʻyicha dividendlarni hisoblash boʻyicha hisob-kitoblar hisobga olinadi. 198. 4850 “Olinadigan royalti” schyotida royaltini hisoblash va ularning olinishi hisobga olinadi. 199. 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debetida daʼvolar boʻyicha hisob-kitoblar, jumladan: a) Sugʻurta tovonini qoplash boʻyicha sugʻurta hodisasining yuz berganligida aybdor boʻlgan uchinchi shaxslarga; b) mol yetkazib beruvchilarga, pudratchilarga va transport tashkilotlariga ularning schyotlari tekshirilganda shartnomada kelishilgan va preyskurantda nazarda tutilgan baho va tariflarning bir-biriga muvofiq kelmasligi, shuningdek, arifmetik xatolar aniqlanganda — mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga taqdim etilgan schyotlardagi baholarning oshib ketishi yoki arifmetik xatolar tovar-moddiy qiymatliklar yoki xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarda yozuvlar amalga oshirilgandan soʻng aniqlanganda mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar yoki ishlab chiqarish zaxiralari, tovarlar va tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda; v) mol yetkazib beruvchilarga, transport va boshqa tashkilotlarga yukning kamomadi boʻyicha mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar bilan bogʻlangan holda; g) sugʻurtalovchining schyotlaridan notoʻgʻri hisobdan chiqarilgan (oʻtkazilgan) summalar boʻyicha bank muassasalariga, pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda; d) shartnoma majburiyatlariga rioya etmaganligi uchun mol yetkazib beruvchilar, pudratchilar va boshqalardan, toʻlovchilar tomonidan tan olingan yoki iqtisodiy sud tomonidan belgilangan miqdorda olinadigan jarimalar, penyalar, neustoykalar boʻyicha (toʻlovchilar tomonidan tan olinmagan, bildirilgan daʼvolar summasi hisobda aks ettirilmaydi), 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi; e) mol yetkazib beruvchilar yoki pudratchilarga ularning aybi bilan yuzaga kelgan, yaroqsiz mahsulotlar va boʻsh turib qolishlar boʻyicha xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda. 200. 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyoti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda kelib tushgan toʻlovlar summasiga kreditlanadi. Keyinchalik aniqlangan va olinishi kerak boʻlmagan summalar, qoidaga muvofiq, hisobga olishga qabul qilingan shu schyotlarga 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti boʻyicha olib boriladi. 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob daʼvolar boʻyicha alohida yuritiladi. 201. 4890 “Boshqa debitorlar qarzlari” schyotida yuqoridagi schyotlarda koʻrsatilmagan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Analitik hisob har bir debitor boʻyicha alohida yuritiladi. 202. Turli debitorlar qarzlarini hisobga oluvchi schyotlar (4800)ning bogʻlanishi T/r Xoʻjalik operatsiyalarining mazmuni Schyotlarning bogʻlanishi Debet‎ Kredit‎ 1.‎ Moliyaviy ijara boʻyicha toʻlovlarning joriy qismi‎ 4810‎ 0920‎ 2.‎ Operativ ijara boʻyicha olinadigan summalarni hisoblash‎ 4820‎ 9350‎ 3.‎ Ijara boʻyicha qarzlarni qoplash uchun ijarachilardan summalar kelib tushdi‎ 5010 — 5530‎ 4810, 4820‎ 4.‎ Olingan veksellar boʻyicha foizlar hisoblandi‎ 4830‎ 9530‎ 5. Mijozlardan kelib tushadiganlar aks ettirildi: a) foizlar‎ 4830‎ 9530‎ b) dividendlar‎ 4840‎ 9520‎ v) royalti ‎‎ 4850‎ 9510‎ 6.‎ Sugʻurtalovchining bankdagi schyotiga foizlar va dividendlar kelib tushdi‎ 5110 — 5530‎ 4830, 4840‎ 7.‎ Ssudalar boʻyicha hisoblangan foizlarning toʻlanishi‎ Pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar‎ 4830‎ 8.‎ Toʻlanayotgan sugʻurta tovonlari hisobidan ssudalar boʻyicha foizlarning ushlab qolinishi‎ 6030‎ 4830‎ 9.‎ Boshqa tashkilotlardan royaltining kelib tushishi‎ 5110 — 5530‎ 4850‎ 10.‎ Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar schyotida aniqlangan baho va tariflarning bir-biriga muvofiq kelmasligi, xatolar boʻyicha mol yetkazuvchilarga daʼvo bildirildi‎ 4860‎ 0710 — 0720‎ 11.‎ Kapital qurilish uchun ilgari toʻlangan, hajmning oshib ketishi, baholarning nomutanosibligi va schyotlardagi xatolar boʻyicha pudratchilarga daʼvo bildirildi‎ 4860‎ 0810 — 0890‎ 12.‎ Baholarning nomutanosibligi va arifmetik xatolar boʻyicha tovar-moddiy zaxiralarining kamomadi boʻyicha mol yetkazib beruvchilarga daʼvo bildirildi‎ 4860‎ 1010 — 1090‎ 13.‎ Kamomadlar, schyotlardagi xatolar, sifat boʻyicha daʼvo bildirildi (1510 schyotdan foydalanilganda)‎ 4860‎ 1510‎ 14.‎ Sugʻurtalovchi schyotlaridan notoʻgʻri olingan summalar boʻyicha bankka daʼvo bildirildi‎ 4860‎ 5110 — 5530‎ 15.‎ Kelib tushgan moddiy qiymatliklarni kirim qilishda mol yetkazib beruvchilarga daʼvolar bildirildi‎ 4860‎ 6010‎ 16.‎ Boshqa korxonalar tomonidan shartnoma majburiyatlarini bajarmaganliklari uchun tan olingan jarima, penya va neustoykalar, shuningdek, sugʻurta shartnomalari boʻyicha regress daʼvolar summasi‎ 4860‎ 9330‎ 17.‎ Qoniqtirilmagan daʼvo summasi xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarga olib borildi‎ Xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar‎ 4860‎ 18.‎ Alohida boʻlinmalar tomonidan turli tashkilotlarga xizmat koʻrsatildi‎ 4890‎ 6110‎ 19.‎ Boshqa korxonalar va shaxslar hisobidan xodimlarga tegishli boʻlgan summalar‎ 4890‎ 6710‎ 20.‎ Regress talablar boʻyicha daʼvolarning toʻlanishi‎ Pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar‎ 4860‎ 203. Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezervlarning holati va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 4910 “Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezerv” schyotida amalga oshiriladi. 204. Sugʻurtalovchining yuridik va jismoniy shaxslar bilan hisob-kitoblari boʻyicha ishonchsiz qarzlari summasiga rezerv tashkil qilinadi va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotiga olib boriladi. Belgilangan muddatda qoplanmagan va tegishli kafolatlar bilan taʼminlanmagan sugʻurtalovchining debitorlik qarzi ishonchsiz qarz sifatida tan olinadi. Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezerv hisobot yili oxirida sugʻurtalovchining debitorlik qarzlarining inventarizatsiyasi natijalari asosida tashkil etiladi. Rezerv hajmi har bir ishonchsiz qarz boʻyicha alohida, qarzdorning moliyaviy ahvoli (toʻlov qobiliyati) va qarz summasini toʻliq yoki qisman toʻlash ehtimolini baholash asosida aniqlanadi. Agar shubhali qarz boʻyicha rezerv tashkil etilgan yildan keyingi yilning oxirigacha ushbu rezervning maʼlum bir qismi ishlatilmasa, u holda ishlatilmagan summa tegishli yilning foydasiga qoʻshiladi va foyda soligʻini hisoblashda soliq bazasiga qoʻshilmaydi. Ilgari sugʻurtalovchi tomonidan ishonchsiz qarz sifatida tan olingan qarzlarni balansdan chiqarish 4910 “Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezerv” schyotining debetida tegishli debitorlar bilan hisob-kitoblar (olinadigan schyotlar)ni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Ishlatilmagan ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezerv summasining foydaga qoʻshilishi 4910 “Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezerv” schyotining debetida va 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyotining kreditida aks ettiriladi. 4910 “Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezerv” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir ishonchsiz qarz va rezerv tashkil qilingan muddat boʻyicha yuritiladi. 205. Ishonchsiz qarzlar boʻyicha rezervni hisobga oluvchi schyotlar (4900)ning bogʻlanishi 206. Ushbu boʻlimning schyotlari sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan kassadagi mavjud milliy va chet el valyutasidagi, Oʻzbekiston Respublikasi hududi va xorijdagi banklar schyotlardagi pul mablagʻlari, pul ekvivalentlari, qimmatli qogʻozlarga qilingan qisqa muddatli qoʻyilmalar, shuningdek, kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar va boshqa joriy aktivlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 207. Ushbu boʻlimdagi schyotlarda chet el valyutasidagi pul mablagʻlari va ularga tegishli operatsiyalar milliy valyutada — soʻmda, chet el valyutasini pulli hisob-kitob hujjatlaridan koʻchirma olingan sanadagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta hisoblash orqali hisobga olinadi. 208. Pul mablagʻlari qoldigʻini hisobot oyining oxirgi sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha har oydagi qayta baholash natijasidagi kurs farqlari (ijobiy kurs farqi) 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar” yoki (salbiy kurs farqi) 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” schyotiga olib boriladi. 209. Ushbu boʻlimda quyidagi schyotlardagi hisob tartibi yoritiladi: 5000 — Kassadagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar; 5100 — Hisob-kitob schyotidagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar; 5200 — Chet el valyutasidagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar; 5500 — Bankdagi maxsus schyotlardagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar; 5600 — Pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi schyotlar; 5700 — Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)larini hisobga oluvchi schyotlar; 5800 — Qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar; 5900 — Kamomadlar va qiymatliklarning buzulishidan yoʻqotishlar va boshqa joriy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar. 210. Sugʻurtalovchi kassasidagi pul mablagʻlarining naqdligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 5010 “Milliy valyutadagi pul mablagʻlari”; 5020 “Chet el valyutasidagi pul mablagʻlari” Kassadagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning (5000) debeti boʻyicha sugʻurtalovchi kassasiga kelib tushgan pul mablagʻlari aks ettiriladi. Krediti boʻyicha sugʻurtalovchi kassasidan toʻlanadigan pul mablagʻlari va limitdan ortiqcha pulni bankka topshirish aks ettiriladi. 211. Kassadagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar (5000)ning bogʻlanishi 212. Sugʻurtalovchining bankdagi hisob-kitob schyotidagi pul mablagʻlarining mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 5110 “Hisob-kitob schyoti”da amalga oshiriladi. 213. 5110 “Hisob-kitob schyoti”ning debeti boʻyicha sugʻurtalovchining hisob-kitob schyotiga pul mablagʻlarining kelib tushishi aks ettiriladi. 5110 “Hisob-kitob schyoti”ning kreditida sugʻurtalovchining hisob-kitob schyotidan pul mablagʻlarining hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. Bank koʻchirmasini tekshirish natijasida sugʻurtalovchining hisob-kitob schyoti debeti yoki kreditiga xatolik bilan olib borilgan summalar 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” yoki 6960 “Daʼvolar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Buxgalteriya hisobida hisob-kitob schyoti boʻyicha operatsiyalar bank koʻchirmalari va ularga ilova qilinadigan pulli va hisob-kitob hujjatlari asosida aks ettiriladi. Hisob-kitob schyotidagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar (5100) boʻyicha analitik hisob milliy valyutadagi pul mablagʻlarini saqlash uchun banklarda ochilgan har bir schyot boʻyicha yuritiladi. 214. Hisob-kitob schyotidagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar (5100)ning bogʻlanishi 215. Oʻzbekiston Respublikasi va chet mamlakatlar hududidagi banklar schyotlaridagi chet el valyutasidagi pul mablagʻlarining mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 5210 “Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari”; 5220 “Chet eldagi valyuta schyotlari”; 216. 5210 “Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari” va 5220 “Chet eldagi valyuta schyotlari” schyotlarining debetida valyuta schyotlariga pul mablagʻlarining kelib tushishi, kreditida esa pul mablagʻlarining hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. Bank koʻchirmasini tekshirish natijasida aniqlangan sugʻurtalovchining valyuta schyotining debeti yoki kreditiga xatolik bilan oʻtkazilgan summalar 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” yoki 6960 “Daʼvolar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotlari bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Buxgalteriya hisobida valyuta schyoti boʻyicha operatsiyalar bank koʻchirmalari va ularga ilova qilinadigan pulli va hisob-kitob hujjatlari asosida aks ettiriladi. Chet el valyutasidagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha analitik hisob, chet el valyutasidagi pul mablagʻlarini saqlash uchun banklarda ochilgan har bir schyot boʻyicha yuritiladi. 217. Chet el valyutasidagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar (5200)ning bogʻlanishi 218. Oʻzbekiston Respublikasi hududi va chet mamlakatlardagi akkreditivlar, chek daftarchalari, boshqa toʻlov hujjatlaridagi (veksellardan tashqari) pul mablagʻlarining mavjudligi va harakati toʻgʻrisida, shuningdek, maqsadli moliyalashtirish (tushumlar) pul mablagʻlarining alohida saqlanadigan qismining harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 5510 “Akkreditivlar”; 5520 “Chek daftarchalari”; 5530 “Boshqa maxsus schyotlar”. 219. 5510 “Akkreditivlar” schyotida akkreditivdagi pul mablagʻlari hisobga olinadi. Akkreditivga pul mablagʻlarini oʻtkazish 5510 “Akkreditivlar” schyotining debetida va 5110 “Hisob-kitob schyoti”, 5210 “Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta schyotlari” va boshqa schyotlarning kreditida aks ettiriladi. 5510 “Akkreditivlar” schyoti boʻyicha akkreditivga hisobga olingan pul mablagʻlari ularning ishlatilishi boʻyicha (bank koʻchirmalariga asosan), 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar”ning debetiga hisobdan chiqariladi. Akkreditivdagi ishlatilmagan mablagʻlar, bank tomonidan ular qaysi schyotdan oʻtkazilgan boʻlsa, shu schyotlarga qayta tiklanganda 5510 “Akkreditivlar” schyotining krediti, 5110 “Hisob-kitob schyoti”, 5210 “Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta schyotlari” va boshqa schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 5510 “Akkreditivlar” schyoti boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchi tomonidan qoʻyilgan har bir akkreditiv boʻyicha alohida yuritiladi. 220. 5520 “Chek daftarchalari” schyotida chek daftarchalaridagi pul mablagʻlarining harakati hisobga olinadi. Chek daftarchalarini berishda pul mablagʻlarini deponentlash 5520 “Chek daftarchalari” schyotining debeti va 5110 “Hisob-kitob schyoti”, 5210 “Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta schyotlari”, 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” va boshqa schyotlarning kreditida aks ettiriladi. Sugʻurtalovchi tomonidan berilgan cheklarning toʻlovi doirasidagi summa 5520 “Chek daftarchalari” schyotining kreditidan xarajat va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda hisobdan chiqariladi. Chek bilan berilgan, lekin bank tomonidan toʻlanmagan (toʻlovga taqdim etilmagan) summa 5520 “Chek daftarchalari” schyotida qoladi va ushbu 5520 “Chek daftarchalari” schyotining qoldigʻi bank koʻchirmalari bilan mos kelishi lozim. Bankka qaytarilgan cheklarning (foydalanilmay qolgan) summasi 5520 “Chek daftarchalari” schyotining kreditida 5110 “Hisob-kitob schyoti”, 5210 “Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari”, 5220 “Chet eldagi valyuta schyotlari” va boshqa schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Kreditor korxonalar bilan hisob-kitob qilish uchun sugʻurtalovchi xodimlariga hisobdorlikka berilgan chek daftarchalaridagi mablagʻlarning harakati ustidan nazorat tezkor ravishda yuritiladi. 5520 “Chek daftarchalari” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir olingan chek daftarchalari boʻyicha yuritiladi. 221. 5530 “Boshqa maxsus schyotlar”da bankda maxsus saqlanadigan maqsadli moliyalashtiriladigan (tushumlar) mablagʻlar, shu jumladan ijtimoiy muassasalar, obyektlar (bolalar bogʻchasi va boshqalar)ni saqlash uchun ota-onalardan, oʻzga foydalanuvchilar va boshqa manbalardan kelib tushgan pul mablagʻlari; sugʻurtalovchining talabiga koʻra alohida schyotda yigʻiladigan va sarflanadigan kapital qoʻyilmalarni moliyalashtirish mablagʻlari; davlat idoralarining subsidiyalari va shu kabilarning harakati hisobga olinadi. Sugʻurtalovchining alohida boʻlinmalarga bankda joriy xarajatlarni (mehnat haqi, alohida xoʻjalik xarajatlari, xizmat safarlari va shu kabilar) amalga oshirish uchun ochilgan joriy schyotlarda ushbu koʻrsatilgan mablagʻlarning harakati alohida schyotda aks ettiriladi. 5530 “Boshqa maxsus schyotlar” boʻyicha analitik hisobni tashkil etish Oʻzbekiston Respublikasi hududi va chet eldagi boshqa maxsus schyotlardagi pul mablagʻlarining mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim. 222. Bankdagi maxsus schyotlardagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar (5500)ning bogʻlanishi 223. Sugʻurtalovchi kassasidagi pul ekvivalentlarining (pochta markalari va boshqalar) mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 5610 “Pul ekvivalentlari (turlari boʻyicha)” schyotida amalga oshiriladi. 5610 “Pul ekvivalentlari (turlari boʻyicha)” schyotida markalar, pattalar va boshqa pul ekvivalentlari nominal qiymati boʻyicha hisobga olinadi. Pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi schyotning debetida pul ekvivalentlarini sotib olish pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda, kreditida esa pul ekvivalentlarining sarflanishi xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi schyotlar (5600) boʻyicha analitik hisob ularning turlari boʻyicha yuritiladi. 224. Pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi schyotlar (5600)ning bogʻlanishi 225. Yoʻldagi pul mablagʻlari (naqd pulga va pul oʻtkazish orqali mahsulot sotishdan olingan daromad) toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 5710 “Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)lari” schyotida amalga oshiriladi. 226. 5710 “Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)lari” schyotida saqlash joyidan chiqib ketgan, ammo moʻljallangan joyiga yetib bormagan pul mablagʻlari (inkassatorga berilgan sotishdan olingan tushumlar, pul oʻtkazmalari) hisobga olinadi. Ushbu schyot tranzit schyot hisoblanadi va pul mablagʻlarining harakati ustidan uzluksiz nazoratni oʻrnatish uchun bogʻlovchi vazifasini bajaradi. 5710 “Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)lari” schyotining debetida pulni inkassatorlarga topshirish kassadagi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Pul mablagʻlari kirim qilingandan keyin 5710 “Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)lari” schyoti kreditlanib, pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)larini hisobga oluvchi schyot (5700)ning analitik hisobi ularning turlari boʻyicha yuritiladi. 227. Yoʻldagi pul mablagʻ (oʻtkazma)larini hisobga oluvchi schyotlar (5700)ning bogʻlanishi 228. Sugʻurtalovchining boshqa korxonalar qimmatli qogʻozlariga qilingan qisqa muddatli (bir yil muddatdan koʻp boʻlmagan) investitsiyalari (qoʻyilmalar) davlat qarzlarining foizli obligatsiyalari, boshqa korxonalarga berilgan qarzlar va boshqalarning naqdligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 5810 “Qimmatli qogʻozlar”; 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar”; 5890 “Boshqa joriy investitsiyalar”. 229. 5810 “Qimmatli qogʻozlar” schyotida aksiyalarga, davlat qarzlarining foizli obligatsiyalariga va boshqa qimmatli qogʻozlariga qoʻyilgan qisqa muddatli investitsiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Obligatsiya va boshqa qimmatli qogʻozlar 5810 “Qimmatli qogʻozlar” schyotiga sotib olish qiymatida kirim qilinadi. Sugʻurtalovchida aksiya, obligatsiya va boshqa qimmatli qogʻozlarning sotib olinishi 5810 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining debetida va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar va agar qimmatli qogʻozlar uchun toʻlov moddiy yoki boshqa qiymatliklar (pul mablagʻlaridan tashqari) orqali amalga oshirilsa, moddiy va boshqa qiymatliklarning sotilishini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida hisobga olinadi. Agar sotib olingan obligatsiya va boshqa qimmatli qogʻozlarning sotib olish bahosi ularning nominal qiymatidan farq qilsa, u holda sotib olish va nominal qiymati oʻrtasidagi farqni shunday hisobdan chiqarish yoki qoʻshimcha hisoblanishi kerakki, 5810 “Qimmatli qogʻozlar” schyotida hisobga olingan qimmatli qogʻozlarning bahosi ularni qoplash davrida nominal qiymatiga muvofiq boʻlishi lozim. Sotib olish va nominal qiymati oʻrtasidagi farq qoplanadigan vaqtgacha boʻlgan davrda 5810 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining debeti (qoʻshimcha hisoblash)da yoki krediti (hisobdan chiqarish) da, 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” yoki 9690 “Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar” schyotlari bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 5810 “Qimmatli qogʻozlar” schyotida hisobga olingan obligatsiya va boshqa qimmatli qogʻozlarning qoplanishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti va 5810 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining kreditida aks ettiriladi. 230. 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar” schyotida sugʻurtalovchining boshqa korxonalarga qisqa muddatga bergan pulli va boshqa qarzlarining harakati hisobga olinadi. Berilgan qarzlar 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar” schyotining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Qarzlarning qaytarilishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti va 5830 “Berilgan qisqa muddatli qarzlar” schyotining kreditida aks ettiriladi. 231. 5890 “Boshqa joriy investitsiyalar” schyotida sugʻurtalovchilarning bank va boshqa omonatlarga soʻmda va chet el valyutasidagi qoʻyilmalarining harakati hisobga olinadi. Omonatlarga pul mablagʻlarining oʻtkazilishi sugʻurtalovchilarda 5890 “Boshqa joriy investitsiyalar” schyotining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Hisobda bank tomonidan omonatlar summasi qaytarilganda sugʻurtalovchida teskari yozuv amalga oshiriladi. Qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (5800) boʻyicha analitik hisob qisqa muddatli investitsiyalarning turlari va ushbu qoʻyilmalar amalga oshirilgan obyektlar (qimmatli qogʻozlarni sotuvchi-korxonalar, omonatlar va hokazolar) boʻyicha yuritiladi. 232. Qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (5800)ning bogʻlanishi 233. Qiymatliklarni tayyorlash, saqlash, sotish va inventarizatsiya qilish jarayonlarida aniqlangan kamomad, talon-toroj va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotish summalari, shuningdek, ushbu boʻlimning yuqorida keltirilgan schyotlarida hisobga olinmagan, biroq sugʻurtalovchi mulki hisoblangan boshqa joriy aktivlarning mavjudligi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar”; 5920 “Boshqa joriy aktivlar”. 234. Tovar-moddiy zaxiralari, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning kamomadi va buzilishi 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyotining debeti va tovar-moddiy zaxiralarini hisobga oluvchi schyotlar va asosiy vositalar va boshqa aktivlarning sotilishi hamda turli chiqib ketishini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida aks ettiriladi. 235. 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyotining kreditida quyidagi: a) qiymatliklarning tabiiy yoʻqotish meʼyorlaridan ortiq kamomadlari, qiymatliklarning buzilishi, yoʻqolishi va oʻgʻirlanishining aniq aybdorlari aniqlanganda — 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar”, 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotlarining debeti; b) qiymatliklarning tabiiy yoʻqotish meʼyorlaridan ortiq buzilishi va oʻgʻirlanishidan yoʻqotishlar, aniq aybdor shaxsi aniqlanmaganda va daʼvo tasdiqlanmaganligi natijasida sudning eʼtirozi — 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” debetiga hisobdan chiqarilishi aks ettiriladi. 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti boʻyicha analitik hisob ularning turlari boʻyicha yuritiladi. 236. 5920 “Boshqa joriy aktivlar” schyotining debetida ushbu boʻlimning yuqorida keltirilgan schyotlarida hisobga olinishi moʻljallanmagan joriy aktivlar aks ettiriladi. 5920 “Boshqa joriy aktivlar” schyotining kreditida boshqa joriy aktivlarning sarflanishi aks ettiriladi. 5920 “Boshqa joriy aktivlar” schyoti boʻyicha analitik hisob ularning turlari boʻyicha yuritiladi. 237. Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar va boshqa joriy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (5900)ning bogʻlanishi 238. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari sugʻurtalovchining yuridik va jismoniy shaxslar oldidagi joriy majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 239. Chet el valyutasidagi majburiyatlar ushbu boʻlimdagi schyotlarda pulli hisob-kitob hujjatlaridan koʻchirma olingan sanadagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha chet el valyutasini qayta hisoblash yoʻli bilan, soʻmda hisobga olinadi. Kreditorlik qarzlarini hisobot oyining oxirgi sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta baholaganda vujudga kelgan kurs farqlari 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar” (ijobiy kurs farqi boʻlganda) yoki 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” (salbiy kurs farqi boʻlganda) schyotiga olib boriladi. 240. Ushbu boʻlimda quyidagi schyotlar boʻyicha hisob yuritish tartibi yoritiladi: 6000 — Toʻlanadigan schyotlar; 6100 — Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga toʻlanadigan schyotlar; 6200 — Kechiktirilgan majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar; 6300 — Olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar; 6400 — Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar; 6500 — Sugʻurta va maqsadli davlat jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar; 6600 — Taʼsischilarga boʻlgan qarzni hisobga oluvchi schyotlar; 6700 — Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar 6800 — Qisqa muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar; 6900 — Turli kreditorlarga boʻlgan qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar. 241. Tovar-moddiy qiymatliklar, bajarilgan ishlar, koʻrsatilgan xizmatlar, shuningdek, tashish boʻyicha olingan xizmatlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga boʻlgan joriy majburiyatlar, sugʻurta operatsiyalari boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar”; 6011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar”; 6020 “Berilgan veksellar”; 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar”; 6040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan schyotlar”; 6050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar”; 6060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar”; 6070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar”; 6080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar”; 6090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan schyotlar”. 242. 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti haqiqatda kelib tushgan TMZ va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlarning qiymatiga ushbu qiymatliklarni yoki tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. Agar omborga kelib tushgan moddiy qiymatliklarning sifati, miqdori, shuningdek, bahosi shartnomada kelishilgan shartlarga mos kelmasa, 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyoti bilan bogʻlangan holda tegishli summaga kreditlanadi. 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir mol yetkazib beruvchi va pudratchi boʻyicha alohida yuritiladi. 243. 6011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti boʻyicha ogohlantirish chora-tadbirlari boʻyicha pudratchilarning bajargan ishlari boʻyicha majburiyatlar hisobga olinadi. Sugʻurtalovchi tomonidan ogohlantirish chora-tadbirlari boʻyicha ishlar qabul qilib olinganda, ogohlantirish chora-tadbirlarining amalga oshirilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida bajarilgan ishlar summasiga, 8040 “Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi” schyotining debeti 6011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Avval ogohlantirish chora-tadbirlari uchun berilgan boʻnak mablagʻlari hisobidan ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha vujudga kelgan kreditorlik qarzdorlikni qoplash, 6011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti va 4330 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish uchun berilgan boʻnaklar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, provodka berish orqali amalga oshiriladi. Ogohlantirish chora-tadbirlari uchun qoʻshimcha toʻlov summasiga, 6011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 244. 6020 “Berilgan veksellar” schyotining kreditida sotib olingan TMZ va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlar uchun veksellar bilan taʼminlangan joriy majburiyatlar hisobga olinadi va ularni qoplash davrigacha hisobda turadi. Veksellar boʻyicha majburiyatlar qoplanishiga qarab ular pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning kreditidan 6020 “Berilgan veksellar” va 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotlarining debetiga hisobdan chiqariladi. 6020 “Berilgan veksellar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir berilgan veksel boʻyicha yuritiladi. 245. 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotida sugʻurtalovchining sugʻurta qildiruvchilarga sugʻurta tovonini toʻlash boʻyicha majburiyatlari aks ettiriladi. Sugʻurta tovoni hisoblanganda 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti muvofiq ravishda 9431, 9432, 2210, 2220 schyotlar bilan kreditlanadi. Sugʻurta tovonining toʻlanishi 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda provodka bilan rasmiylashtiriladi. Sugʻurtalovchilar hayot sugʻurtasi boʻyicha sugʻurta zaxiralarining vaqtincha boʻsh mablagʻlaridan sugʻurta polisi kafolati ostida sugʻurta qildiruvchilarga ssudalar berishi mumkin. Sugʻurta qildiruvchi tomonidan ssudani oʻz vaqtida qaytarmagan holatda, sugʻurta qildiruvchining ssudalar boʻyicha qarzdorligini sugʻurta tovoni summasidan ushlab qolish 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotning debeti 4070 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Ssudalar boʻyicha hisoblangan foizlarning sugʻurta tovoni hisobidan ushlab qolinishi 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotning debeti 4830 “Olinadigan foizlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirgan holda rasmiylashtiriladi. 246. 6040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan schyotlar” schyotida sugʻurta agentlari va brokerlariga hisoblangan komission mukofotlar summasi aks ettiriladi. Komission mukofotlarning hisoblanishi 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyoti debeti 6040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Komission mukofotlarning toʻlanishi 6040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Agar agentlik kelishuvida qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda, sugʻurta agentlari yoki brokerlariga komission mukofotlarning ushlab qolinishi nazarda tutilgan boʻlsa, ushlab qolingan komission mukofotlar summasiga, 6040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti 4040 “Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 247. 6050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotida qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan shartnomalar boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari aks ettiriladi. Qayta sugʻurta qildiruvchiga toʻlanadigan sugʻurta tovonining hisoblanishi 2230 “Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotining debeti 6050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Tovon ulushi toʻlanganda 6050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti debeti boʻyicha pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlanadi. 248. 6060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotida sugʻurtalovchining qayta sugʻurta qilishga berilgan shartnomalari boʻyicha majburiyatlari aks ettiriladi. Qayta sugʻurta mukofoti hisoblanganda ushbu summaga, 9040 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlangan sugʻurta mukofotlari” schyotining debeti 6060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Sugʻurta mukofotining qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq toʻlanishi 6060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti debeti boʻyicha pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda provodka bilan rasmiylashtiriladi. 249. 6070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” schyotida qayta sugʻurta qilishga berilgan shartnomalar boʻyicha depo mukofotlar aks ettiriladi. Agar qayta sugʻurta qilish shartnomasida sugʻurta mukofotlarini qayta sugʻurta qilishga berilayotgan tavakkalchiliklarning jami boʻyicha sugʻurta mukofotlarini maʼlum davr oraligʻida oʻtkazish nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu davr tugagunga qadar qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha hisoblangan sugʻurta mukofoti komission ragʻbatlantirishlar chegirilgan holatda deponentlangan (depo mukofot) hisoblanadi. Depo mukofotlarining hisoblanishi 6060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti boʻyicha 6070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Qayta sugʻurta qilish shartnomasida koʻrsatilgan muddatning tugashi bilan (qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta mukofotlarini toʻlash muddati kelganda) 6070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” schyotining debeti 6060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda teskari provodka beriladi. 250. 6080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotida qayta sugʻurta qildiruvchiga toʻlanadigan qayta sugʻurta qilish boʻyicha komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar aks ettiriladi. Komission ragʻbatlantirishlarning hisoblanishi, 6080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debeti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tanyemalar va yigʻimlarning toʻlanishi 6080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti debeti boʻyicha pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Odatda, qayta sugʻurta qilish boʻyicha komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar qayta sugʻurta qilish shartnomasida aks ettiriladi va qayta sugʻurta qildiruvchi tomonidan sugʻurta mukofotlarini qayta sugʻurta qilishga oʻtkazishda ushlab qolinishi mumkin. Agar qayta sugʻurta qilish shartnomasida qayta sugʻurta qilish boʻyicha komission ragʻbatlantirishlar summasi qonunchilikda belgilangan tartibda ushlab qolinishi nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu summa, 6080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, aks ettiriladi. 251. 6090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan schyotlar” schyotida aktuariylar (aktuar tashkilotlar), adjasterlar (adjaster tashkilotlar), syurveyerlar (syurveyerlik tashkilotlari), assistanslar (assistans xizmatlarini koʻrsatish boʻyicha tashkilotlar)ga toʻlanadigan summalar aks ettiriladi. Majburiyatlarning hisoblanishi 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debeti 6090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Yuqoridagi subyektlar xizmat haqlarining toʻlanishi 6090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti bilan pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. 252. Toʻlanadigan schyotlar (6000)ning bogʻlanishi 253. Sugʻurtalovchining alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan joriy majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6110 “Alohida boʻlinmalarga toʻlanadigan schyotlar”; 6120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga toʻlanadigan schyotlar”. 254. 6110 “Alohida boʻlinmalarga toʻlanadigan schyotlar” schyotida sugʻurtalovchining umumiy balansiga qoʻshiladigan filiallar va vakolatxonalarning joriy majburiyatlari (ichki xoʻjalik yoki ichki balans hisob-kitoblari) hisobga olinadi. 6110 “Alohida boʻlinmalarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining kreditida turli xildagi muomalalar boʻyicha alohida boʻlinmalar oldidagi joriy majburiyatlar tovar-moddiy qiymatliklar, pul mablagʻlari, xarajat va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 255. 6120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga toʻlanadigan schyotlar” schyotida shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga joriy majburiyatlar (balanslararo hisob-kitoblar yoki ichki idoraviy hisob-kitoblar) hisobga olinadi. 6120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining kreditida turli xildagi muomalalar boʻyicha shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari oldidagi joriy majburiyatlar tovar moddiy qiymatliklar, pul mablagʻlari, xarajatlar va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 6110 “Alohida boʻlinmalarga toʻlanadigan schyotlar” va 6120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga toʻlanadigan schyotlar” schyotlari boʻyicha analitik hisob har bir alohida boʻlinma, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyati boʻyicha alohida yuritiladi. 256. Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga toʻlanadigan schyotlar (6100)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 257. Vaqtinchalik farqlar natijasida vujudga keladigan kechiktirilgan joriy majburiyatlar, toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta va qayta sugʻurta qilish boʻyicha sugʻurta mukofotlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar”; 6220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar”; 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar”; 6240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha kechiktirilgan majburiyatlar”; 6250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha majburiyatlar”; 6270 “Qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari”; 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari”; 6290 “Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar”. 258. 6210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyotida qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalarning diskont (chegirma)lari boʻyicha sugʻurtalovchining kechiktirilgan uzoq muddatli daromadlarining joriy qismi aks ettiriladi. Ushbu schyot faqat obligatsiyalarni sotib oluvchi tomonidan qoʻllaniladi. Obligatsiyalar diskont bilan sotib olinganda, diskont summasi 6210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti kreditida, toʻlangan summa esa pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida va qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar yoki uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida aks ettiriladi. Obligatsiyalar diskont (chegirma)larining joriy qismini daromadlarga oʻtkazishda 9530 “Foizlar koʻrinishidagi daromadlar” schyoti kreditlanadi va 6210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti debetlanadi. 6210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 259. 6220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalar mukofoti (ustamasi) boʻyicha sugʻurtalovchining uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlarining joriy qismini aks ettiradi. Ushbu schyot faqat obligatsiya sotuvchilarda qoʻllaniladi. Obligatsiyalar mukofot bilan sotilganda, mukofot (ustama) summasi 6220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti, obligatsiyaning nominal qiymati esa 6830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” (qisqa muddatli) yoki 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” (uzoq muddatli) schyotining kreditida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Obligatsiyalarning mukofot (ustama)lari joriy qismini daromadlarga oʻtkazishda 9530 “Foizlar koʻrinishidagi daromadlar” schyoti kreditlanadi va 6220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti debetlanadi. 6220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 260. 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyotida hisobot davrida boʻnak sifatida olingan (hisoblangan), ammo kelgusi davrlarga tegishli boʻlgan daromadlar aks ettiriladi. Kechiktirilgan daromadlar ijara toʻlovlari, chiptalarning sotilishi; jurnallarga obuna toʻlovi va boshqa koʻrinishlarda boʻlishi mumkin. Hali yetkazib berilmagan tayyor mahsulotlar, tovarlar, bajarilmagan ishlar va koʻrsatilmagan xizmatlar uchun pul mablagʻlari kelib tushganda 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyoti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. Kelgusi hisobot davriga tegishli daromadlar tayyor mahsulotlar, tovarlar sotilganda, ishlar bajarilganda va xizmatlar koʻrsatilganda daromad sifatida tan olinadi va 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyotining debetidan 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” va 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotlarining kreditiga hisobdan chiqariladi. 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir daromad turi boʻyicha alohida yuritiladi. 261. 6240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha kechiktirilgan majburiyatlar” schyotida masʼul Hukumat idoralarining qarori boʻyicha qonunchilikka muvofiq toʻlanishi kechiktirilishiga ruxsat etilgan soliqlar boʻyicha budjet oldidagi qarzlar va majburiy toʻlovlarning joriy qismi aks ettiriladi. 6240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha kechiktirilgan majburiyatlar” schyotining kreditida kechiktirilgan joriy toʻlovlar summasi budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6400), sugʻurta va maqsadli davlat jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6500) bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi. 6240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha kechiktirilgan majburiyatlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir kechiktirilgan soliq va toʻlovlar turi boʻyicha alohida yuritiladi. 262. 6250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha majburiyatlar” schyotida vaqtinchalik farqlar natijasida yuzaga kelgan kechiktirilgan foyda soligʻi summasi aks ettiriladi. Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻiga doir majburiyatlarning tegishli joriy qismi 7250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar” schyotidan 6250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha majburiyatlar” schyotiga oʻtkaziladi. Keyinchalik vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi vujudga kelishiga qarab 6250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha majburiyatlar” schyoti 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyoti bilan bogʻlanadi. 263. 6270 “Qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotida qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan shartnomalar boʻyicha olingan sugʻurta mukofotlari aks ettiriladi. Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofoti hisoblanganda, mukofot summasi 4050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti 6270 “Qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Hisobot davri oxirida 6270 “Qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi debet boʻyicha 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 264. 6280 “Toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotida sugʻurta shartnomalari boʻyicha olingan sugʻurta mukofotlari hisobga olinadi. Sugʻurta mukofotlarining toʻlanishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, rasmiylashtiriladi. Bundan tashqari, ushbu schyot quyidagi schyotlar bilan ham bogʻlanishi mumkin: sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar (6030); toʻlanadigan dividendlarni hisobga oluvchi schyotlar (6610); xodimlar bilan mehnat haqi boʻyicha hisob-kitoblarni hisobga oluvchi schyotlar (6710). Ushbu schyotning 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti bilan bogʻlanishi, sugʻurtalovchi tomonidan sugʻurta qildiruvchiga toʻlanayotgan sugʻurta tovoni summasidan tiklovchi sugʻurta mukofotini yoki toʻlanmagan sugʻurta mukofotini ushlab qolishda amalga oshiriladi. Bunda 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotning debeti 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda yozuv amalga oshiriladi. Hisobot davrining oxirida ushbu schyotning kredit tomonidagi qoldigʻi debeti boʻyicha 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyoti boʻyicha analitik hisob har sugʻurta shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 265. 6290 “Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar” schyotida sugʻurtalovchining 6210 — 6250 schyotlarda koʻrsatilmagan boshqa kechiktirilgan majburiyatlari aks ettiriladi. 266. Kechiktirilgan majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar (6200)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 267. Buyurtmachilarga qisman tayyor holdagi TMZni yetkazib berishga yoki ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatish, shuningdek, aksiyaga obunachilardan olingan boʻnaklar boʻyicha joriy majburiyatlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar”; 6320 “Aksiyaga obunachilardan olingan boʻnaklar”; 6330 “Sugʻurta qildiruvchilardan olingan boʻnak sugʻurta mukofotlari”; 6390 “Boshqa olingan boʻnaklar”. 268. Sugʻurtalovchi xaridor va buyurtmachilarga xizmat koʻrsatish uchun ulardan boʻnak toʻlovini (oldindan toʻlashni) talab qilishi mumkin. Bunday holatda boʻnak TMZlarni yetkazib berish, ishlarni bajarish va xizmatlarni koʻrsatish boʻyicha shartnomaning bajarilishi, hamda xaridor va buyurtmachilardan kelgusidagi toʻlovlarning kelib tushishiga kafolat sifatida xizmat qiladi. Bunday boʻnaklar pul mablagʻini olgan sugʻurtalovchi uchun mahsulot va tovarlarni yetkazib berish hamda ishlarni bajarish yoki xizmatlarni koʻrsatishni amalga oshirilishiga qadar majburiyat boʻlib hisoblanadi. Olingan boʻnak summalari, shuningdek, qisman tayyor holdagi mahsulot (ish, xizmat) uchun qabul qilingan toʻlovlar summasi olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (6310, 6320, 6390)ning krediti va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida aks ettiriladi. Buyurtmachilarga ishlar tugatib topshirilganda va xizmatlar koʻrsatilganda shuningdek, xaridorlarga mahsulot yuklab joʻnatilganda, olingan boʻnaklar xaridor va buyurtmachilarning majburiyatlarini kamaytiradi va olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (6310, 6320, 6390)ning debeti va olinadigan schyotlar (4000) kreditiga olib boriladi. Olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (6310, 6320, 6390) boʻyicha analitik hisob har bir olingan boʻnaklar turi boʻyicha alohida yuritiladi. 269. 6330 “Sugʻurta qildiruvchilardan olingan boʻnak sugʻurta mukofotlari” schyotida sugʻurta qildiruvchilar tomonidan oldindan toʻlangan boʻnak sugʻurta mukofotlari aks ettiriladi. Agar sugʻurta shartnomasida sugʻurta mukofotining avvaldan toʻlanishi va sugʻurta polisining sugʻurta shartnomasida koʻrsatilgan muddatda berilishi nazarda tutilgan boʻlsa, bunday holda sugʻurta mukofotining toʻlanishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 6330 “Sugʻurta qildiruvchilardan olingan boʻnak sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Sugʻurta polisining berilishi 6330 “Sugʻurta qildiruvchilardan olingan boʻnak sugʻurta mukofotlari” schyotining debeti 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda rasmiylashtiriladi. Bosh polis boʻyicha sugʻurtalashni amalga oshirishda oldindan toʻlangan sugʻurta mukofoti (depozit) summasiga pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti 6330 “Sugʻurta qildiruvchilardan olingan boʻnak sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Har bir tovar partiyasi boʻyicha sugʻurta polislari rasmiylashtirilganda muvofiq sugʻurta mukofoti summasiga kiritilgan depozit summasi kamaytiriladi va 6330 “Sugʻurta qildiruvchilardan olingan boʻnak sugʻurta mukofotlari” schyotining debeti 6280 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha (6330) analitik hisob har bir olingan boʻnak boʻyicha yuritiladi. 270. Olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (6300)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 271. Budjetga toʻlovlar boʻyicha sugʻurtalovchining joriy majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyotida amalga oshiriladi. 272. 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyotining kreditida budjetga toʻlanishi kerak boʻlgan majburiyat summasi olinadigan schyotlar, davr xarajatlari, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash uchun foydaning ishlatilishi, mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisob-kitoblarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Yakuniy hisob-kitobda, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha budjetga ilgari oʻtkazilgan boʻnak toʻlovlari 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyotining debet tomonida budjetga boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4400) bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Budjetga haqiqatda oʻtkazilgan summalar 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyotining debet tomonida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyoti boʻyicha analitik hisobi har bir soliq turlari boʻyicha alohida yuritiladi. 273. Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyot (6400)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 274. Sugʻurtalovchi mulki va xodimlarini sugʻurta qilish, davlat ijtimoiy sugʻurtasi, sugʻurtalovchi xodimlarining nafaqa taʼminoti va tibbiy sugʻurtasi, maqsadli davlat jamgʻarmalariga ajratmalar, shuningdek, uchinchi shaxslar mulkiy manfaatlariga keltirilgan zararlar uchun fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish boʻyicha qarzlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6510 “Sugʻurta boʻyicha toʻlovlar”; 6520 “Maqsadli davlat jamgʻarmalariga toʻlovlar”. 275. 6510 “Sugʻurta boʻyicha toʻlovlar” schyoti sugʻurtalovchining mulki va xodimini sugʻurtalash boʻyicha qarzlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 276. 6520 “Maqsadli davlat jamgʻarmalariga toʻlovlar” schyoti maqsadli davlat jamgʻarmalari oldidagi ajratmalar boʻyicha qarzlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 277. Sugʻurta toʻlovlari va maqsadli davlat jamgʻarmalariga ajratmalar boʻyicha qarz summalari sugʻurta va maqsadli davlat jamgʻarmalari boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6500)ning kredit tomonida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Sugʻurta toʻlovlari va maqsadli davlat jamgʻarmalariga ajratmalar boʻyicha qarz summalarining toʻlanishi sugʻurta va maqsadli davlat jamgʻarmalari boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6500)ning debet tomonida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Sugʻurta va maqsadli davlat jamgʻarmalari boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6500) boʻyicha analitik hisob sugʻurtachilar va alohida sugʻurta shartnomalari, shuningdek sugʻurtalovchi toʻlovchi deb hisoblangan har bir maqsadli davlat jamgʻarmalari boʻyicha alohida yuritiladi. 278. Sugʻurta va maqsadli davlat jamgʻarmalari boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6500)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 279. Sugʻurtalovchining taʼsischilar oldida dividendlar boʻyicha va chiqib ketayotgan taʼsischilar oldida ularning ulushlari boʻyicha joriy majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6610 “Toʻlanadigan dividendlar”; 6620 “Chiqib ketayotgan taʼsischilarga ulushlari boʻyicha qarzlar”. 280. Sugʻurtalovchi rahbariyati tomonidan aksiyalarga dividendlar toʻlash toʻgʻrisida qaror eʼlon qilingandan soʻng, dividend summasi joriy majburiyat sifatida aks ettiriladi. Dividendlar aksiyalar boʻyicha qonunchilikka muvofiq taqsimlanadi. 281. 6610 “Toʻlanadigan dividendlar” schyoti hisoblangan dividend summasiga 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” schyoti bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. Dividendlar boʻyicha manbaida olinadigan soliqlarning hisoblanishi 6610 “Toʻlanadigan dividendlar” schyotining debeti 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha) schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 282. 6620 “Chiqib ketayotgan taʼsischilarga ulushlari boʻyicha qarzlar” schyotining kredit tomonida sugʻurtalovchining chiqib ketayotgan taʼsischisi ulushlari boʻyicha hisoblangan majburiyatlari summasi 8330 “Pay va ulushlar”, 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy”, 8620 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli” schyotlari bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 6610 “Toʻlanadigan dividendlar”, 6620 “Chiqib ketayotgan taʼsischilarga ulushlari boʻyicha qarzlar” schyotlari boʻyicha analitik hisob (koʻrsatuvchiga aksiyalardan tashqari) har bir taʼsischi boʻyicha alohida yuritiladi. 283. Taʼsischilarga boʻlgan qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6600)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 284. Sugʻurtalovchi roʻyxatida boʻlgan va roʻyxatda turmagan xodimlarga mehnatga haq toʻlash (mehnat haqining hamma turlari, mukofotlar, yordam, ishlaydigan pensiya oluvchilarga hisoblangan pensiya va boshqa toʻlovlar) boʻyicha joriy qarzlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisoblashishlar”; 6720 “Deponentlangan ish haqi”. 285. 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisoblashishlar” schyotining kredit tomonida mehnat haqi, ijtimoiy sugʻurta boʻyicha nafaqalar, pensiyalar va boshqa shu kabi summalar aks ettiriladi. 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisoblashishlar” schyotining debet tomonida hisoblangan mehnat haqini toʻlash va undan ushlanmalar aks ettiriladi. 286. Har yilgi va qoʻshimcha taʼtil boʻyicha summalarni hisoblashda ushbu summalar mehnat haqi jamgʻarmasiga joriy oyga toʻgʻri keladigan taʼtil kunlari summasi miqdorida kiritiladi. Taʼtilning bir qismi keyingi oyga oʻtgan hollarda, ushbu kunlar uchun xodimlarga toʻlangan summalar joriy oyda berilgan boʻnak summasi kabi aks ettiriladi va 4290 “Xodimlarga berilgan boshqa boʻnaklar” schyotining debetida va 5010 “Milliy valyutadagi pul mablagʻlari” schyotining kreditida koʻrsatiladi. 287. 6720 “Deponentlangan ish haqi” schyotida xodimlarning olinmagan ish haqi boʻyicha qarzlari aks ettiriladi. 6710 “Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisoblashishlar” va 6720 “Deponentlangan ish haqi” schyotlari boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchining har bir xodimi boʻyicha alohida yuritiladi. 288. Mehnat haqi boʻyicha xodimlar bilan hisob-kitoblarni hisobga oluvchi schyotlar (6700)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi. 289. Sugʻurtalovchi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi va chet eldagi banklar va qarz beruvchilardan soʻmda va chet el valyutasida olingan turli qisqa muddatli (12 oy muddatgacha) kredit va qarzlarning holatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari”; 6820 “Qisqa muddatli qarzlar”; 6830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar”; 6840 “Toʻlanadigan veksellar”. 290. 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” schyotida sugʻurtalovchining banklardan olgan turli qisqa muddatli kreditlari hisobga olinadi. Olingan qisqa muddatli bank kreditlarining summalari 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” schyotining kreditida va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida aks ettiriladi. Qaytarilgan qisqa muddatli bank kreditlari summasi 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” schyotining debet tomonida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 6810 “Qisqa muddatli bank kreditlari” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir kreditni taqdim etgan bank, kredit summasi, muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 291. 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” schyotida Oʻzbekiston Respublikasi va chet eldagi qarz beruvchilar (bankdan tashqari)dan 12 oydan koʻp boʻlmagan muddatga olingan qarzlar hisobga olinadi. Qarz beruvchilardan (bankdan tashqari) tushgan mablagʻlar pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti va 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” schyotining krediti boʻyicha qayd qilib boriladi. Olingan qarzlarni qaytarish 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” schyotining debetida va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida aks ettiriladi. 6820 “Qisqa muddatli qarzlar” schyoti boʻyicha analitik hisob qarz beruvchilar va qarzlarni qaytarish muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 292. 6830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyotida toʻlov muddati 12 oydan ortiq boʻlmagan obligatsiyalarni muomalaga chiqarish hisobiga sugʻurtalovchiga jalb etilgan mablagʻlar hisobga olinadi. Agar mablagʻlarni jalb qilish obligatsiyalarni nominal qiymatidan yuqori bahoga sotish yoʻli bilan amalga oshirilsa, unda obligatsiyalarni sotish bahosi bilan nominal qiymati oʻrtasidagi farq 6220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyotining kreditida hisobga olinadi. 6830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir obligatsiya turi va uni qoplash muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 293. 6840 “Toʻlanadigan veksellar” schyotida qoplash muddati 12 oydan ortiq boʻlmagan berilgan veksellar hisobga olinadi. Sugʻurtalovchida berilgan veksellarni hisobga olish muomalalari 6840 “Toʻlanadigan veksellar” schyotining krediti va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti tomonida aks ettiriladi. Veksel boʻyicha muomalalar natijasida qarz beruvchidan olingan pul mablagʻlarining sugʻurtalovchi tomonidan qaytarishi 6840 “Toʻlanadigan veksellar” schyotining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 6840 “Toʻlanadigan veksellar” schyoti boʻyicha analitik hisob veksellar hisobini amalga oshiradigan banklar, veksel ushlovchilar va har bir veksel boʻyicha alohida yuritiladi. 294. Qisqa muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6800)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 295. Turli kreditorlar bilan muomalalari boʻyicha qarzlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 6910 “Toʻlanadigan operativ ijara”; 6920 “Hisoblangan foizlar”; 6930 “Royalti boʻyicha qarz”; 6940 “Kafolatlar boʻyicha qarz”; 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi”; 6960 “Daʼvolar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar”; 6970 “Hisobdor shaxslarga boʻlgan qarzlar”; 6990 “Boshqa majburiyatlar”. 296. 6910 “Toʻlanadigan operativ ijara” schyotida sugʻurtalovchining operativ ijara boʻyicha ijaraga beruvchi oldidagi majburiyati aks ettiriladi. Hisoblangan ijara summasi 6910 “Toʻlanadigan operativ ijara” schyotining kredit tomonida, ijaraga beruvchiga toʻlangan summa esa ushbu schyotning debet tomonida aks ettiriladi. 6910 “Toʻlanadigan operativ ijara” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir operativ ijara shartnomasi boʻyicha alohida yuritiladi. 297. 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotida kreditorlar tomonidan berilgan qarzlar va kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar aks ettiriladi. Toʻlanishi lozim boʻlgan foizlar boʻyicha hisoblangan summalar 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotining kreditida, foizlar boʻyicha qarzlarni toʻlash esa ushbu schyotning debetida aks ettiriladi. Qayta sugʻurta qildiruvchida deponentlangan sugʻurta mukofotiga hisoblangan qayta sugʻurtalovchining daromadining hisobi, 9610 “Foizlar koʻrinishidagi xarajatlar” schyotining debeti 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda amalga oshiriladi. Hisoblangan daromadlarning qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq toʻlanishi 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. 6920 “Hisoblangan foizlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir kreditor boʻyicha alohida yuritiladi. 298. 6930 “Royalti boʻyicha qarzlar” schyotida sugʻurtalovchining boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlardan foydalanish uchun aktivlarning olinishi natijasida vujudga kelgan royalti toʻlovlari boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari hisobga olinadi. Royalti boʻyicha hisoblangan qarzlar 6930 “Royalti boʻyicha qarzlar” schyotining kredit tomonida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 6930 “Royalti boʻyicha qarzlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir kreditor boʻyicha alohida yuritiladi. 299. 6940 “Kafolatlar boʻyicha qarzlar” schyotida sugʻurtalovchining sotilgan mahsulotlarga kafolatli xizmat koʻrsatish boʻyicha xaridorlar oldidagi majburiyatlari aks ettiriladi. Agar sugʻurtalovchi mahsulotini sotish vaqtida xaridorga kafolat muddatini bersa, ushbu majburiyat butun kafolat muddati davomida mavjud boʻladi. Kafolat summasi mahsulot sotish amalga oshirilgan davrda xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida aks ettiriladi. Sugʻurtalovchi oʻz tajribasidan kelib chiqqan holda, kelgusi davrlarga beriladigan kafolat summasi qanchaga toʻgʻri kelishi, yaʼni tovar yoki xizmatning bir birligiga toʻgʻri keladigan oʻrtacha xizmat qiymatini hisoblab chiqishi va ushbu summani 6940 “Kafolatlar boʻyicha qarzlar” schyotining kredit tomonida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettirishi mumkin. 6940 “Kafolatlar boʻyicha qarzlar” schyoti boʻyicha analitik hisob kafolat bilan sotilgan xar bir mahsulot, ish va xizmatlarning turlari boʻyicha alohida yuritiladi. 300. 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyotida mazkur hisobot davrida toʻlanishi lozim boʻlgan uzoq muddatli qarz majburiyatlarining joriy qismi aks ettiriladi. Uzoq muddatli majburiyatlar joriy qismga oʻtkazilganda 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyoti toʻlanadigan summaga uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda kreditlanadi va uzoq muddatli majburiyatlarning boshlangʻich summasini kamaytiradi. Shuningdek ushbu schyotda moliyaviy ijara boʻyicha ijaraga beruvchi oldidagi uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi ham aks ettiriladi. 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyoti boʻyicha analitik hisob uzoq muddatli majburiyatlarning turlari, qaytarilish muddatlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi va uning tashqarisidagi uzoq muddatli majburiyatlarni ajratgan holda, alohida yuritiladi. 301. 6960 “Daʼvolar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti xaridorlar, buyurtmachilar va boshqa korxonalar tomonidan bildirilgan daʼvolar, shuningdek tan olingan (yoki eʼtirof etilgan) jarimalar, penyalar va neustoykalar boʻyicha sugʻurtalovchining qarzi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Daʼvolar asosan shartnoma majburiyatlarini bajarmaganlikdan kelib chiqib, 6960 “Daʼvolar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 6960 “Daʼvolar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir kreditor va daʼvo boʻyicha alohida yuritiladi. 302. 6970 “Hisobdor shaxslarga boʻlgan qarzlar” schyoti sugʻurtalovchi ishchilariga maʼmuriy-xoʻjalik va operatsion xarajatlar, shuningdek xizmat safarlari uchun berilgan hisobdorlik summalari bilan haqiqiy sarflangan summalari oʻrtasidagi farq natijasida kelib chiqadigan qarzlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Agar sarflangan summa hisobdorlik boʻyicha berilgan summadan oshsa, sugʻurtalovchining hisobdor shaxs oldida qarzi vujudga keladi va ushbu summa 6970 “Hisobdor shaxslarga boʻlgan qarzlar” schyotining kredit tomonida koʻrsatiladi. 6970 “Hisobdor shaxslarga boʻlgan qarzlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir hisobdor shaxslar boʻyicha alohida yuritiladi. 303. 6990 “Boshqa majburiyatlar” schyoti turli notijorat muomalalar boʻyicha jismoniy va yuridik shaxslar (oʻquv yurtlari, ilmiy korxonalar va sh.k.) oldidagi sud organlarining ijroya hujjatlari yoki qarorlari asosida sugʻurtalovchi ishchilarining mehnat haqidan turli korxona va alohida shaxslar foydasiga ushlab qolingan summalar boʻyicha sugʻurtalovchining joriy majburiyatlari aks ettiriladi. 6890 “Boshqa majburiyatlar” schyoti boʻyicha analitik hisob boshqa majburiyatlarning har bir turi boʻyicha alohida yuritiladi. 304. Turli kreditorlarga boʻlgan qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (6900)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi T/r Xoʻjalik operatsiyalarining mazmuni Schyotlarning bogʻlanishi Debet‎ Kredit‎ 1.‎ Operativ ijara boʻyicha foiz hisoblandi‎ Xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar‎ 6910‎ 2.‎ Operativ ijara boʻyicha qarz toʻlandi‎ 6910‎ 5010 — 5530‎ 3.‎ Moliyaviy ijara boʻyicha foiz hisoblandi‎ 9610‎ 6920‎ 4.‎ Kreditlar, qarzlar va depo mukofotlar boʻyicha foizlar hisoblandi‎ 9610‎ 6920‎ 5.‎ Qarzlar boʻyicha hisoblangan foizlar toʻlandi‎ 6920‎ 5110 — 5530‎ 6.‎ Royalti hisoblandi‎ 9690‎ 6930‎ 7.‎ Hisoblangan royalti toʻlandi‎ 6930‎ 5110 — 5530‎ 8.‎ Kafolatli xizmat boʻyicha qarz hisoblandi‎ 9430‎ 6940‎ 9.‎ Kafolatli xizmat boʻyicha haqiqiy xarajatlar hisobdan chiqarildi‎ 6940‎ Xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar‎ 10.‎ Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi oʻtkazildi‎ 7810 — 7920‎ 6950‎ 11.‎ Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi boʻyicha toʻlangan summa‎ 6950‎ 5110 — 5530‎ 12.‎ Tan olingan daʼvolar (xatolar, yoʻldagi kamomad, mahsulot sifatining muvofiq kelmasligi va hokazolar) boʻyicha qarzlar hisoblandi‎ 9430‎ 6960‎ 13.‎ TMZlardagi arifmetik xatolardan kelib chiqqan daʼvolar boʻyicha qarzlar (hisob-kitob hujjatlaridagidan haqiqatda kam yetkazib berilganda) hisoblandi‎ 1010 — 1090‎ 6960‎ 14.‎ Shartnoma majburiyatlariga rioya qilmaganlik uchun jarimalar, penyalar, neustoykalar summalari boʻyicha qarzlar (tan olingan yoki arbitraj tomonidan eʼtirof etilgan hajmda) hisoblandi‎ 9430‎ 6960‎ 15.‎ Asosiy ishlab chiqarish, yordamchi ishlab chiqarish, umumishlabchiqarish va boshqaruv ehtiyojlari, xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklarga taalluqli xarajatlarni amalga oshirganligi uchun hisobdor shaxslarga qarzlar hisoblandi‎ 2010, 2310, 2510, 2710, 9420‎ 6970‎ 16.‎ Mahsulotni sotish bilan bogʻliq boʻlgan (transport va boshqa) xarajatlarni amalga oshirganligi uchun hisobdor shaxslarga boʻlgan qarzlar hisoblandi‎ 9410‎ 6970‎ 17.‎ Tabiiy ofatlarning ogohlantirish yoki bartaraf qilish bilan bogʻliq boʻlgan turli xarajatlarning toʻlovi uchun hisobdor shaxslarga boʻlgan qarzlar hisoblandi‎ 9720‎ 6970‎ 18.‎ Kapital qoʻyilmalarda turli korxonalar xizmatlar koʻrsatdi‎ 0810 — 0890‎ 6990‎ 19.‎ Turli korxona va shaxslardan turli TMZ sotib olindi va har xil xizmatlar qabul qilindi‎ 1510‎ 6990‎ 20.‎ Turli korxonalar asosiy, yordamchi, umumishlabchiqarish sexlari va xizmat koʻrsatish xoʻjaliklarga xizmatlari koʻrsatishdi‎ 2010, 2310, 2510, 2710‎ 6990‎ 21.‎ Asosiy vositalarni hisobdan chiqarishda koʻrsatgan xizmatlari uchun boshqa korxonalarga boʻlgan qarz‎ 9210‎ 6990‎ 22.‎ Boshqa shaxslardan pul ekvivalentlari kelib tushdi‎ 5610‎ 6990‎ 23.‎ Boshqa shaxslardan oʻtkazmalar kelib tushdi‎ 5710‎ 6990‎ 24.‎ Boshqa shaxslardan qimmatli qogʻozlar sotib olindi‎ 0610, 5810‎ 6990‎ 25.‎ Turli korxonalarning ijtimoiy soha obyektlarini saqlash boʻyicha koʻrsatgan xizmatlari hisoblandi‎ 2710‎ 6990‎ 26.‎ Sotib olingan aksiyalarni saqlaganligi uchun depozitariyga boʻlgan qarz hisoblandi‎ 9690‎ 6990‎ 305. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari sugʻurtalovchining yuridik va jismoniy shaxslar oldidagi uzoq muddatli majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 306. Sugʻurtalovchining chet el valyutasidagi majburiyatlari ushbu boʻlimdagi schyotlarda pul hisob-kitob hujjatlaridan koʻchirma olingan sanadagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha soʻmda hisobga olinadi. Hisobot oyining oxirgi sanasiga kreditorlik qarzlarini Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta baholashda aniqlangan kurs farqlari (ijobiy kurs farqi boʻlganda) 9540 “Valyuta kurs farqidan daromadlar” yoki (salbiy kurs farqi boʻlganda) 9620 “Valyuta kurs farqidan zararlar” schyotlarida hisobga olinadi. 307. Ushbu kichik boʻlimda quyidagi schyotlar boʻyicha hisob yuritish tartibi yoritiladi: 7000 — Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar; 7100 — Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarzlar; 7200 — Kechiktirilgan uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar; 7300 — Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar; 7800 — Uzoq muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar; 7900 — Turli kreditorlarga boʻlgan uzoq muddatli qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar. 308. Sugʻurtalovchining mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar, bajarilgan ishlar, koʻrsatilgan xizmatlar, shuningdek yuk tashish boʻyicha olingan xizmatlar uchun vujudga kelgan uzoq muddatli majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 7010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”; 7011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”; 7020 “Berilgan veksellar”; 7030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”; 7040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”; 7050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”; 7060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”; 7070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar”; 7080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”; 7090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”. 309. 7010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining kreditida haqiqatda kelib tushgan TMZ va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlarning qiymati ushbu qiymatliklar yoki tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda koʻrsatiladi. 7010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar boʻyicha alohida yuritiladi. 310. 7011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti boʻyicha ogohlantirish chora-tadbirlari boʻyicha pudratchilarning bajargan ishlari boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar hisobga olinadi. Sugʻurtalovchi tomonidan ogohlantirish chora-tadbirlari boʻyicha ishlar qabul qilib olinganda, ogohlantirish chora-tadbirlarining amalga oshirilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida bajarilgan ishlar summasiga, 8040 “Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi” schyotining debeti 7011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Avval ogohlantirish chora-tadbirlari uchun berilgan boʻnak mablagʻlari hisobidan ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha vujudga kelgan kreditorlik qarzdorlikni qoplash, 7011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining debeti va 4330 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish uchun berilgan boʻnaklar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, provodka berish orqali amalga oshiriladi. Ogohlantirish chora-tadbirlari uchun qoʻshimcha toʻlov summasiga, 7011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 7011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir mol yetkazib beruvchi va pudratchi boʻyicha yuritiladi. 311. 7020 “Berilgan veksellar” schyotining kreditida sotib olingan TMZ va boshqa aktivlar, qabul qilingan ish va xizmatlar uchun veksellar bilan taʼminlangan uzoq muddatli majburiyatlar hisobga olinadi va ular qoplanish davrigacha hisobda turadi. 7020 “Berilgan veksellar” schyoti boʻyicha analitik hisob berilgan veksellarning har bir turi boʻyicha alohida yuritiladi. 312. Mol yetkazib beruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli majburiyatlar joriy qismga oʻtkazilganda 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar”, 6020 “Berilgan veksellar” schyotlari kreditlanib, 7010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar”, 7020 “Berilgan veksellar” schyotlari debetlanadi. 313. 7030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotida sugʻurtalovchining sugʻurta qildiruvchilarga sugʻurta tovonini toʻlash boʻyicha majburiyatlari aks ettiriladi. Sugʻurta tovoni hisoblanganda 7030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti muvofiq ravishda 9431, 9432, 2210, 2220 schyotlar bilan kreditlanadi. Sugʻurta tovonining toʻlanishi 7030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda provodka bilan rasmiylashtiriladi. Sugʻurtalovchilar hayot sugʻurtasi boʻyicha sugʻurta zaxiralarining vaqtincha boʻsh mablagʻlaridan sugʻurta polisi kafolati ostida sugʻurta qildiruvchilarga ssudalar berishi mumkin. Sugʻurta qildiruvchi tomonidan ssudani oʻz vaqtida qaytarmagan holatda, sugʻurta qildiruvchining ssudalar boʻyicha qarzdorligini sugʻurta tovoni summasidan ushlab qolish 7030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotning debeti 4070 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Ssudalar boʻyicha hisoblangan foizlarning sugʻurta tovoni hisobidan ushlab qolinishi 7030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotning debeti 4830 “Olinadigan foizlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirgan holda rasmiylashtiriladi. 7030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir sugʻurta qildiruvchi va sugʻurta shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 314. 7040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotida sugʻurta agentlari va brokerlariga hisoblangan komission mukofotlar summasi aks ettiriladi. Komission mukofotlarning hisoblanishi 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyoti debeti 7040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Komission mukofotlarning toʻlanishi 7040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Agar agentlik kelishuvida qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda, sugʻurta agentlari yoki brokerlariga komission mukofotlarning ushlab qolinishi nazarda tutilgan boʻlsa, ushlab qolingan komission mukofotlar summasiga, 7040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining debeti 4040 “Sugʻurta agentlari va brokerlaridan olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 7040 “Sugʻurta agentlari va brokerlariga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir agent, sugʻurta qildiruvchi va sugʻurta shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 315. 7050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotida qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan shartnomalar boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari aks ettiriladi. Qayta sugʻurta qildiruvchiga toʻlanadigan sugʻurta tovonining hisoblanishi 2230 “Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotining debeti 7050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuvni amalga oshirish orqali rasmiylashtiriladi. Tovon ulushi toʻlanganda 7050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti debeti boʻyicha pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlanadi. 7050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir qayta sugʻurta qildiruvchi va qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 316. 7060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotida sugʻurtalovchining qayta sugʻurta qilishga berilgan shartnomalari boʻyicha majburiyatlari aks ettiriladi. Qayta sugʻurta mukofoti hisoblanganda ushbu summaga, 9040 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlangan sugʻurta mukofotlari” schyotining debeti 7060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Sugʻurta mukofotining qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq toʻlanishi 7060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti debeti boʻyicha pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda provodka bilan rasmiylashtiriladi. 7060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir qayta sugʻurtalovchi va qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 317. 7070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” schyotida qayta sugʻurta qilishga berilgan shartnomalar boʻyicha depo mukofotlar aks ettiriladi. Agar qayta sugʻurta qilish shartnomasida sugʻurta mukofotlarini qayta sugʻurta qilishga berilayotgan tavakkalchiliklarning jami boʻyicha sugʻurta mukofotlarini maʼlum davr oraligʻida oʻtkazish nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu davr tugagunga qadar qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha hisoblangan sugʻurta mukofoti komission ragʻbatlantirishlar chegirilgan holatda deponentlangan (depo mukofot) hisoblanadi. Depo mukofotlarining hisoblanishi 7060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining debeti boʻyicha 7070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Qayta sugʻurta qilish shartnomasida koʻrsatilgan muddatning tugashi bilan (qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta mukofotlarini toʻlash muddati kelganda) 7070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” schyotining debeti 7060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda teskari provodka beriladi. 7070 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha depo mukofotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir qayta sugʻurtalovchi va qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 318. 7080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotida qayta sugʻurta qildiruvchiga toʻlanadigan qayta sugʻurta qilish boʻyicha komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar aks ettiriladi. Komission ragʻbatlantirishlarning hisoblanishi, 7080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debeti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tanyemalar va yigʻimlarning toʻlanishi 7080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti debeti boʻyicha pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Odatda, qayta sugʻurta qilish boʻyicha komission va brokerlik ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar qayta sugʻurta qilish shartnomasida aks ettiriladi va qayta sugʻurta qildiruvchi tomonidan sugʻurta mukofotlarini qayta sugʻurta qilishga oʻtkazishda ushlab qolinishi mumkin. Agar qayta sugʻurta qilish shartnomasida qayta sugʻurta qilish boʻyicha komission ragʻbatlantirishlar summasi qonunchilikda belgilangan tartibda ushlab qolinishi nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu summa, 7080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining debeti 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, aks ettiriladi. 7080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirish, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir qayta sugʻurta qildiruvchi, broker va qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 319. 7090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotida aktuariylar (aktuar tashkilotlar), adjasterlar (adjaster tashkilotlar), syurveyerlar (syurveyerlik tashkilotlari), assistanslar (assistans xizmatlarini koʻrsatish boʻyicha tashkilotlar)ga toʻlanadigan summalar aks ettiriladi. Majburiyatlarning hisoblanishi 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debeti 7090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Yuqoridagi subyektlar xizmat haqlarining toʻlanishi 7090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyotining debeti bilan pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. 7090 “Aktuariylar, adjasterlar, syurveyerlar va assistanslarga toʻlanadigan uzoq muddatli schyotlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir aktuariy, adjaster, syurveyer va assistans va sugʻurta shartnomasi boʻyicha yuritiladi. 320. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar (7000)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 321. Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarzlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 7110 “Alohida boʻlinmalarga boʻlgan uzoq muddatli qarz”; 7120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarz”. 322. 7110 “Alohida boʻlinmalarga boʻlgan uzoq muddatli qarz” schyotida sugʻurtalovchining umumiy balansga qoʻshiladigan filiallar, vakolatxonalar, boʻlimlar va boshqa alohida boʻlinmalar oldidagi uzoq muddatli majburiyatlar (ichki xoʻjalik yoki balans ichidagi hisob-kitoblar) hisobga olinadi. Sugʻurtalovchining turli xildagi muomalalar boʻyicha alohida boʻlinmalar oldidagi uzoq muddatli majburiyatlari 7110 “Alohida boʻlinmalarga boʻlgan uzoq muddatli qarz” schyotining kreditida tovar moddiy qiymatliklar, pul mablagʻlari, xarajatlar va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 323. 7120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarz” schyotida sugʻurtalovchining shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlar oldidagi uzoq muddatli majburiyatlari (balanslararo hisob-kitoblar yoki ichki idoraviy hisob-kitoblar) hisobga olinadi. 7120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarzlar” schyotining kreditida turli xildagi muomalalar boʻyicha shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari oldidagi joriy majburiyatlar tovar moddiy qiymatliklar, pul mablagʻlari, xarajat va boshqalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 7110 “Alohida boʻlinmalarga boʻlgan uzoq muddatli qarz”, 7120 “Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarz” schyotlari boʻyicha analitik hisob har bir alohida boʻlinma, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyati boʻyicha alohida yuritiladi. 324. Alohida boʻlinmalar, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga boʻlgan uzoq muddatli qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (7100)ning bogʻlanishi 325. Sugʻurtalovchining uzoq muddatga kechiktirilgan majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 7210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar”; 7220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar”; 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar”; 7240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar”; 7250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar”; 7290 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar”. 326. 7210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalarning diskonti (chegirmasi) boʻyicha sugʻurtalovchining uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlarini aks ettiradi. Ushbu schyot faqat obligatsiya sotib oluvchilarda qoʻllaniladi. Obligatsiyalar diskont bilan sotib olinganda, diskont summasi 7210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti va toʻlangan summa pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning kredit tomonida uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Obligatsiyalar boʻyicha diskont (chegirma)lar joriy qismga oʻtkazilganda 7210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti debetlanadi va 6210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti kreditlanadi. 7210 “Diskont (chegirma)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 327. 7220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti qoplanish davri davomida daromadga taqsimlanadigan obligatsiyalarning mukofoti (ustamasi) boʻyicha sugʻurtalovchining uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlarini aks ettiradi. Ushbu schyot faqat obligatsiya sotuvchilarda qoʻllaniladi. Obligatsiyalar mukofot bilan sotilganda 7220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti va 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyoti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda kreditlanadi. Obligatsiyalar boʻyicha mukofot (ustama)lar joriy qismga oʻtkazilganda 7220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti debetlanadi va 6220 “Mukofot (ustama)lar shaklidagi kechiktirilgan daromadlar” schyoti kreditlanadi. 7220 “Mukofot (ustama)lar shaklidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir obligatsiyaning turi va qoplash muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 328. 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti tovarlar, ishlar va xizmatlar uchun pul mablagʻlarini olish va tovarlarni yetkazib berish, ishlarni bajarish va xizmatlarni koʻrsatish muddatlari orasidagi farq bilan bogʻliq sugʻurtalovchi majburiyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni aks ettirish uchun moʻljallangan. 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyotining kreditida kelgusi davrga tegishli boʻlgan daromadlar summasi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda, debetida esa tegishli davr kelganda 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyotiga oʻtkazilgan daromadlar joriy qismining summasi aks ettiriladi. 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir daromad turi boʻyicha alohida yuritiladi. 329. 7240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” schyotida qonunchilikka muvofiq tegishli hukumat idoralarining qarori boʻyicha bir necha yilga kechiktirib toʻlashga ruxsat etilgan soliq boʻyicha budjet oldidagi uzoq muddatli qarzlar va majburiy toʻlovlar aks ettiriladi. 7240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” schyotining kreditida uzoq muddatli kechiktirilgan toʻlovlar summasi budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni (6400), sugʻurta va maqsadli davlat jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni (6500) hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi. 7240 “Soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” schyoti boʻyicha analitik hisob xar bir kechiktirilgan soliq va toʻlovlar turi boʻyicha va qoplanish muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 330. 7250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar” schyotida vaqtinchalik farqlar natijasida yuzaga keladigan kechiktirilgan foyda soligʻi summasi aks ettiradi. Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar hisob daromadidan kelib chiqqan holda hisoblanadi, toʻlanadigan foyda soligʻi esa soliq solinadigan daromaddan kelib chiqib hisoblanadi. Hisob daromad va soliq solinadigan daromadni aniqlashdagi yondashuvlardagi farq moliyaviy hisobotda aks ettirilishi lozim. Sugʻurtalovchining hisob siyosatiga muvofiq hisob maʼlumotlari boʻyicha hisoblangan foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar sugʻurtalovchi tomonidan daromadni olish davomida amalga oshirilgan deb qaralib, tegishli daromadlar va xarajatlar yuzaga kelgan davrda hisoblanadi va sugʻurtalovchining moliyaviy-xoʻjalik faoliyati natijasi toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi. Bunda hisob daromadidan kelib chiqib, hisoblangan foyda soligʻi va soliqqa tortiladigan daromaddan kelib chiqib hisoblangan toʻlanadigan foyda soligʻi oʻrtasidagi farq, vaqtinchalik farq sifatida yuritiladi va 7250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar” schyotining kreditida aks ettiriladi. Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha majburiyatlarning tegishli joriy qismi 7250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar” schyotining debetidan 6250 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda soligʻi boʻyicha majburiyatlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 331. 7290 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar” schyotida 7210 — 7250 schyotlarida koʻrsatilmagan sugʻurtalovchining boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlari aks ettiriladi. 332. Uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar (7200)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 333. Sugʻurtalovchining buyurtmachilarga qisman tayyor TMZni yetkazib berishi yoki ish bajarishi va xizmatlar koʻrsatishi uchun olgan boʻnaklari boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar” schyotida amalga oshiriladi. Olingan boʻnak summalari, shuningdek, qisman tayyor mahsulot (ish, xizmat) uchun olingan toʻlovlar summasi 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar” schyotining kredit tomonida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan uzoq muddatli boʻnaklar summasining joriy qismga oʻtkazilishi 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar” schyotining debeti, 6310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 7310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklar” schyoti boʻyicha analitik hisob olingan boʻnaklar turi boʻyicha alohida yuritiladi. 334. Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan boʻnaklarni hisobga oluvchi schyotlar (7300)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 335. Sugʻurtalovchining Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi va chet eldagi banklar va qarz beruvchilardan soʻmda va chet el valyutasida olgan uzoq muddatli (12 oydan uzoq muddatga) kredit va qarzlarining holatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 7810 “Uzoq muddatli bank kreditlari”; 7820 “Uzoq muddatli qarzlar”; 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar”; 7840 “Toʻlanadigan veksellar”. 336. Olingan uzoq muddatli bank kreditlar summasi 7810 “Uzoq muddatli bank kreditlari” schyotining kreditida va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida aks ettiriladi. Uzoq muddatli bank kreditini joriy qismga oʻtkazishda, tegishli summaga 7810 “Uzoq muddatli bank kreditlari” schyoti debetlanadi va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyoti kreditlanadi bunda uzoq muddatli bank kreditining boshlangʻich qiymati kamaytiriladi. Uzoq muddatli kreditlarning analitik hisobi ularga berilgan kreditlarning turlari va muddatlari, banklar boʻyicha alohida yuritiladi. 337. 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” schyotida sugʻurtalovchining Oʻzbekiston Respublikasi va chet eldagi qarz beruvchilar (bankdan tashqari)dan 12 oydan uzoq muddatga olgan qarzlari hisobga olinadi. Qarz beruvchilardan (bankdan tashqari) kelib tushgan mablagʻlar pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti va 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” schyotining kreditida aks ettiriladi. Uzoq muddatli qarzlar joriy qismga oʻtkazilganda 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” schyoti debetlanadi va toʻlanadigan summa uzoq muddatli qarzlarning boshlangʻich summasini ushbu miqdorga kamaytirib, 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qism” schyotining kredit tomonida koʻrsatiladi. 7820 “Uzoq muddatli qarzlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir qarz beruvchi va qarzlarni toʻlash muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 338. 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyotida toʻlov muddati 12 oydan koʻp boʻlgan obligatsiyalarni sotish hisobiga sugʻurtalovchiga jalb etilgan mablagʻlar hisobga olinadi. Agar mablagʻlarni jalb qilish obligatsiyalarni nominal qiymatidan yuqori bahoga sotish yoʻli bilan amalga oshirilsa, unda obligatsiyalarni sotish bahosi bilan nominal qiymati oʻrtasidagi farq 7220 “Mukofot (ustama)lar koʻrinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyotining kreditida hisobga olinadi. Uzoq muddatli toʻlanadigan obligatsiyalar joriy qismga oʻtkazilganda 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyoti debetlanadi va toʻlanadigan summa uzoq muddatli toʻlanadigan obligatsiyalarning boshlangʻich summasini ushbu miqdorga kamaytirib, 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qism” schyotining kredit tomonida koʻrsatiladi. 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir obligatsiya turi va toʻlash muddati boʻyicha alohida yuritiladi. 339. 7840 “Toʻlanadigan veksellar” schyotida qarz beruvchilarga 12 oydan ortiq muddatda qaytarish uchun berilgan veksellar hisobga olinadi. Berilgan veksellar sugʻurtalovchida 7840 “Toʻlanadigan veksellar” schyotining kreditida va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida hisobga olinadi. Uzoq muddatli toʻlanadigan veksellar joriy qismga oʻtkazilganda 7840 “Toʻlanadigan veksellar” schyoti debetlanadi va toʻlanadigan summa uzoq muddatli toʻlanadigan veksellarning boshlangʻich summasini ushbu miqdorga kamaytirib 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qism” schyotining kredit tomonida koʻrsatiladi. Toʻlanadigan veksellar boʻyicha analitik hisob veksellar hisobini amalga oshiradigan banklar, veksel ushlovchilar va har bir veksel boʻyicha alohida yuritiladi. 340. Uzoq muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (7800)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 341. Sugʻurtalovchining turli jismoniy va yuridik shaxslar oldidagi moliyaviy ijara, notijorat muomalalar (oʻquv yurtlari, ilmiy korxonalar va hokazo); transport korxonalarining koʻrsatgan xizmatlari boʻyicha, sud idoralarining qarorlariga va boshqa hujjatlarga asosan turli korxonalar va alohida shaxslar manfaati uchun sugʻurtalovchi ishchilarining ish haqidan ushlangan summalar boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 7910 “Toʻlanadigan moliyaviy ijara”; 7920 “Turli kreditorlarga boʻlgan uzoq muddatli qarzlar”. 342. 7910 “Toʻlanadigan moliyaviy ijara” schyotida ijaraga olingan uzoq muddatli aktivlar uchun ijaraga beruvchi bilan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Sugʻurtalovchiga kelib tushgan uzoq muddatli aktivlar uchun ijaraga beruvchi oldidagi qarzlar 0310 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyoti bilan bogʻlangan holda 7910 “Toʻlanadigan moliyaviy ijara” schyotining kreditida hisobga olinadi. 343. Sugʻurtalovchining turli kreditorlarga boʻlgan uzoq muddatli qarzlari 7920 “Turli kreditorlarga boʻlgan uzoq muddatli qarzlar” schyotining kreditida TMZ va xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 7920 “Turli kreditorlarga boʻlgan uzoq muddatli qarzlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir kreditor boʻyicha alohida yuritiladi. 344. Turli kreditorlarga boʻlgan uzoq muddatli qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar (7900)ning bogʻlanishi 345. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari sugʻurta zaxiralari va sugʻurta zaxiralaridagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 346. Ushbu kichik boʻlimda quyidagi schyotlarda hisobni yuritish tartibi yoritilgan: 8000 “Sugʻurta zaxiralarini hisobga oluvchi schyotlar”; 8100 “Sugʻurta zaxiralaridagi qayta sugʻurtalovchilar ulushlarini hisobga oluvchi schyotlar”. 347. Shakllantirilgan sugʻurta zaxiralari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumiylashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi”; 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi”; 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi”; 8040 “Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi”; 8050 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi”; 8060 “Falokatlar zaxirasi”; 8070 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi”; 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira”. 348. 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi” schyotida hisobot sanasiga ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi summasi aks ettiriladi. Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi” schyotining debeti 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 349. 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi” schyotida hisobot sanasiga sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi summasi aks ettiriladi. Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasining kamayish summasiga schyotining debeti 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi” 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 350. 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotida xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasining summasi aks ettiriladi. Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasining shakllanishida, zaxira summasiga 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Sugʻurta amalga oshirilishi bilan sugʻurta tovoni summasiga 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotining debeti 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Shuningdek, ushbu yozuv sugʻurtalovchining xabar qilingan zararlarni bartaraf qilish xarajatlari summasiga ham amalga oshiriladi. Sugʻurta shartnomasi yoki qonunchilikka muvofiq sugʻurtalovchining sugʻurta tovonini toʻlash boʻyicha majburiyatlari tugatilganda, zararlarni bartaraf qilish boʻyicha xarajatlar miqdoriga oshirilgan xabar qilingan zarar summasiga 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotining debeti 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 351. 8040 “Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi” schyotida ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasining summasi aks ettiriladi. Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasiga ajratmalar 2010 ““Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debeti 8040 “Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, provodka bilan rasmiylashtiriladi. Sugʻurtalovchi tomonidan ogohlantirish chora-tadbirlari boʻyicha ishlar qabul qilib olinganda, ogohlantirish chora-tadbirlarining amalga oshirilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida bajarilgan ishlar summasiga 8040 “Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi” schyotining debeti 6011 “Ogohlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish boʻyicha pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8040 “Ogohlantirish chora-tadbirlari zaxirasi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 352. 8050 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi” schyotida hisobot sanasiga aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi summasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi miqdori hisoblanadi. Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9290 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8050 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasining kamayish summasiga schyotining debeti 8050 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi” 9290 Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8050 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 353. 8060 “Falokatlar zaxirasi” schyotida hisobot sanasiga falokatlar zaxirasi summasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan falokatlar zaxirasi miqdori hisoblanadi. Falokatlar zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8060 “Falokatlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, falokatlar zaxirasining kamayish summasiga schyotining debeti 8060 “Falokatlar zaxirasi” 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8060 “Falokatlar zaxirasi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 354. 8070 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi” schyotida hisobot sanasiga zararlilikning tebranishi zaxirasi summasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan zararlilikning tebranishi zaxirasi miqdori hisoblanadi. Zararlilikning tebranishi zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8070 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, zararlilikning tebranishi zaxirasining kamayish summasiga schyotining debeti 8070 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi” 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8070 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 355. 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira” schyotida hisobot sanasiga hayot sugʻurta boʻyicha zaxira summasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira miqdori hisoblanadi. Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiraning miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiraning kamayish summasiga schyotining debeti 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira” 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 356. Sugʻurta zaxiralarini hisobga oluvchi schyotlarning (8000) boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 357. Ishlab topilmagan mukofotlar, xabar qilingan, lekin bartaraf qilinmagan zararlar, sodir boʻlgan lekin, xabar qilinmagan zararlar va hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiralardagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”; 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”; 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”; 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”. Sugʻurta zaxiralaridagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushlari hisobot davri oxirida sugʻurta zaxiralarini muvofiq ravishda hisoblashda, Sugʻurtalovchilarning sugʻurta zaxiralari toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 1882, 2008-yil 15-dekabr) muvofiq hisoblanadi. 358. 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotida ushbu sugʻurta zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi summasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi hisoblanadi. Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchining ulushi miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 359. 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotida ushbu sugʻurta zaxiralaridagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi summasi aks ettiriladi. Qoidaga koʻra xabar qilingan lekin, bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi sodir boʻlgan hodisalar toʻgʻrisida xabar berilgandan soʻng shakllantiriladi. Xabar qilingan lekin, bartaraf qilinmagan zararlar zaxirasi 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, hisobga olinadi. Qayta sugʻurta qildiruvchi tomonidan sugʻurta tovonining toʻlanishi yoki toʻlanmasligidan qatʼi nazar, zarar bartaraf qilingandan soʻng, qayta sugʻurta qildiruvchi ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi summasiga 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir sugʻurta turi boʻyicha alohida yuritiladi. 360. 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotida ushbu sugʻurta zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi summasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi hisoblanadi. Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchining ulushi miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 361. 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotida ushbu sugʻurta zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi summasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi hisoblanadi. Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir alohida sugʻurta turi boʻyicha yuritiladi. 362. Sugʻurta zaxiralaridagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushlarini hisobga oluvchi schyotlar (8100)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 363. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari sugʻurtalovchining xususiy kapitali holati va harakati, shuningdek, qonunchilikka muvofiq va (yoki) taʼsis hujjatlariga muvofiq, tashkil etilgan rezervlar va fondlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Xususiy kapital sugʻurtalovchining aktivlari va majburiyatlari oʻrtasidagi farqdir. Xususiy kapital mulk egasi tomonidan amalga oshirilgan qoʻshimcha investitsiyalar, faoliyat natijalariga bogʻliq holda koʻpayishi yoki kamayishi mumkin. 364. Ushbu kichik boʻlimda quyidagi schyotlarda hisob yuritish tartibi yoritiladi: 8300 — Ustav kapitalini hisobga oluvchi schyotlar; 8400 — Qoʻshilgan kapitalni hisobga oluvchi schyotlar; 8500 — Zaxira kapitalini hisobga oluvchi schyotlar; 8600 — Sotib olingan xususiy aksiyalarni hisobga oluvchi schyotlar; 8700 — Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)ni hisobga oluvchi schyotlar; 8800 — Maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi schyotlar; 8900 — Kelgusi xarajatlar va toʻlovlar rezervlarini hisobga oluvchi schyotlar. 365. Sugʻurtalovchi ustav kapitalining holati va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8310 “Oddiy aksiyalar”; 8320 “Imtiyozli aksiyalar”; 8330 “Pay va ulushlar”. 366. Ustav kapitali — bu taʼsis hujjatida belgilangan doiradagi faoliyatni taʼminlash uchun taʼsischilarning (ishtirokchilarning) sugʻurtalovchi mulkiga qoʻygan mablagʻlari (ulushlari, aksiyalar nominal qiymatida va hokazolar)ning pul ifodasidagi yigʻindisidir. Ustav kapitalini shakllantirish jarayoni sugʻurtalovchi tashkiliy-huquqiy shakliga muvofiq ravishda Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi tomonidan tartibga solinadi. Ustav kapitali roʻyxatdan oʻtkazilgan hajmda yoki toʻlangan aksiyalarning nominal qiymati yigʻindisi miqdorida aks ettiriladi. Ustav kapitalining hajmi roʻyxatdan oʻtkazilgan taʼsis hujjatlaridagi summadan oshib ketishi mumkin emas. Sugʻurtalovchi ustav kapitalining koʻpayishi yoki kamayishi faqat taʼsischilarning qarori asosida va taʼsis hujjatlariga tegishli oʻzgartirishlar kiritilgandan keyingina amalga oshirilishi mumkin. Aksiyadorlarga sugʻurtalovchi ustav kapitalidagi ulushining qaytarilishi ustav kapitali miqdorini kamaytirmaydi va bu muomala aynan aksiyadorlik jamiyatining sotib olingan xususiy aksiyalari kabi 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy” va 8620 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli” schyotlarining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi. 367. 8310 “Oddiy aksiyalar” schyoti oddiy aksiyalarni oʻzida mujassamlashtirgan aksiyadorlik kapitalining holati va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Aksiyadorlik jamiyati davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan keyin uning ustav kapitali emissiya prospektida roʻyxatga olingan summada 8310 “Oddiy aksiyalar” schyotining krediti va 4610 “Ustav kapitaliga ulushlar boʻyicha taʼsischilarning qarzlari” schyotining debetida aks ettiriladi. Sugʻurtalovchining aksiyadorlik kapitali hisobda roʻyxatdan oʻtgan, lekin emissiyasi tugallanmagan miqdorda hisobga olinishi sababli eʼlon qilingan (chiqarishga ruxsat berilgan) chiqarilgan (aksiyadorlar tomonidan obuna amalga oshirilgan) va muomaladagi oddiy aksiyalarning har qaysi emissiyasi boʻyicha alohida analitik hisob yuritish talab etiladi. Aksiyadorlik jamiyatlari oʻz ustav kapitalini muomalaga qoʻshimcha aksiyalar chiqarish yoki muomaladagi aksiyalarning nominal qiymatini oshirish yoʻli bilan oshirishi mumkin. Aksiyadorlik jamiyatlari ustav kapitali miqdori aksiyalar nominal qiymatining pasayishi, sugʻurtalovchilar tomonidan aksiyalarning bir qismini aksiya egalaridan sotib olinishi natijasida kamayishi mumkin. Aksiyalar likvidliligini oshirish maqsadida ularni maydalab yuborish yaʼni, ularning nominal qiymatini mutanosib ravishda kamaytirib umumiy miqdorini koʻpaytirish usuli qoʻllaniladi. Aksiyalarni maydalash natijalari aksiyadorlar kapitalining hajmiga taʼsir koʻrsatmay, faqatgina yangi muomaladagi aksiyalarning nominal qiymati va miqdorini koʻpaytirishi sababli ushbu muomalalar boʻyicha buxgalteriya yozuvlari amalga oshirilmaydi. Ushbu muomalalarni 8310 “Oddiy aksiyalar” schyotiga ochilgan analitik hisob registrlarida qayd qilish zarur. 368. 8320 “Imtiyozli aksiyalar” schyoti imtiyozli aksiya koʻrinishida chiqarilgan aksiyadorlik kapitalining holati va harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Aksiyalar 8310 “Oddiy aksiyalar” va 8320 “Imtiyozli aksiyalar” schyotlarda nominal qiymatlari boʻyicha hisobga olinadi. 8310 “Oddiy aksiyalar” va 8320 “Imtiyozli aksiyalar” schyotlar boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchining taʼsischilari va kapitalning shakllanish bosqichi boʻyicha maʼlumotlarning shakllanishini taʼminlashi shart. 369. 8330 “Pay va ulushlar” schyoti sugʻurtalovchining tashkiliy-huquqiy shakllariga asosan qatnashuvchilarning ulushlarini oʻzida mujassamlashtirgan ustav kapitalining holati va harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Davlat sugʻurtalovchilari davlat tomonidan ajratilgan asosiy va aylanma mablagʻlardan tashkil qilingan ustav kapitalini belgilangan tartibda shakllantiradi. Sugʻurtalovchi roʻyxatdan oʻtgandan keyin uning ustav kapitali taʼsischilarning taʼsis hujjatlarida belgilangan pay va ulushlaridan tashkil topadi va 8330 “Pay va ulushlar” schyotining krediti, hamda 4610 “Ustav kapitaliga ulushlar boʻyicha taʼsischilarning qarzlari” schyotining debet tomonida aks ettiriladi. 8330 “Pay va ulushlar” schyoti boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchining har bir taʼsischisi boʻyicha alohida yuritiladi. 370. Ustav kapitalini hisobga oluvchi schyotlar (8300)ning bogʻlanishi 371. Oddiy va imtiyozli aksiyalarni sotishdan olingan summalarning aksiyalar nominal qiymatidan oshgan miqdori koʻrinishidagi qoʻshilgan kapital naqdligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8410 “Emissiya daromadi”; 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi”. 372. 8410 “Emissiya daromadi” schyoti aksiyalarni dastlabki sotishda nominal qiymatidan yuqori bahoda olingan mablagʻlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Ushbu mablagʻlar kelib tushganda 8410 “Emissiya daromadi” schyoti kreditlanib, xususiy aksiyalarni bekor qilishda sotib olish qiymati va nominal qiymati oʻrtasidagi farq qoplanganda esa ushbu schyot debetlanadi. 8410 “Emissiya daromadi” schyoti boʻyicha analitik hisob oddiy va imtiyozli aksiyalardan olingan daromadlar boʻyicha alohida yuritiladi. 373. 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishda kurs farqi” schyoti ustav kapitalini shakllantirish jarayonida vujudga keladigan kurs farqlarni hisobga olish uchun moʻljallangan. Ustav kapitalini shakllantirish uchun berilgan valyuta va valyuta qiymatliklari, ustav kapitaliga ulushlarni kiritish sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi boʻyicha baholanadi. Valyuta va valyuta qiymatliklarini va boshqa mulklarni baholash roʻyxatdan oʻtkazish sanasidagi taʼsis hujjatlarida belgilangan baholardan farq qilishi mumkin. Bunda vujudga kelgan kurs farqlari 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishda kurs farqi” schyotida hisobga olinadi. Baholardagi ijobiy kurs farqlari 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishda kurs farqi” schyotining kreditida, salbiy kurs farqlari esa mazkur schyotning debetida aks ettiriladi. Kurs farqlarini bu tartibda hisobdan chiqarilishi taʼsis hujjatlarida oldindan kelishilgan, ustav kapitalidagi taʼsischilarning ulushining oʻzgarmasligiga imkon beradi. 8420 “Ustav kapitalini shakllantirishda kurs farqi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir taʼsischi boʻyicha alohida yuritiladi. 374. Qoʻshilgan kapitalni hisobga oluvchi schyotlar (8400)ning bogʻlanishi 375. Sugʻurtalovchi taʼsis hujjatlariga asosan foyda hisobidan shakllantiriladigan zaxira kapitali, mulkni qayta baholashdan yuzaga keladigan inflatsiya rezervlari, pul mablagʻlaridan tashqari tekinga olingan mulklar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar”; 8520 “Zaxira kapitali”; 8530 “Tekinga olingan mulk”. 376. 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyotida mulklarni qayta baholash natijasida vujudga kelgan oʻzgarishlar hisobga olinadi. Mulklarni qayta baholash natijasida zaxira kapitalining shakllanishi va toʻldirilishi 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyotining kreditida qayta baholash natijasida qiymati oshgan mulklarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Agar qayta baholash natijasida mulklarning qiymati kamaysa, kamaygan summa oʻsha mulkning navbatdagi qiymati oshishi hisobiga toʻldiriladi va u 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyotining debetida aks ettiriladi. Shu mulkning avvalgi qayta baholashdagi qiymatidan oshgan arzonlashtirilgan summa xarajat sifatida tan olinadi va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotida aks ettiriladi. 377. Mulkni qayta baholash boʻyicha jamlangan summaning taʼsischilar oʻrtasida taqsimlanishi 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyotning debetida 6620 “Chiqib ketayotgan taʼsischilarga ulushlari boʻyicha qarzlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 378. 8520 “Zaxira kapitali” schyoti sugʻurtalovchi tomonidan taʼsis hujjatlari va Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq tashkil etilgan zaxira kapitalining holati va harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Zaxira kapitali mablagʻlari sugʻurtalovchi zararlarini qoplash va boshqa qoplash manbalari boʻlmagan boshqa maqsadlarga sarflanishi mumkin. Zaxira kapitalining shakllanishi 8520 “Zaxira kapitali” schyotining kreditida 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 379. 8530 “Tekinga olingan mulklar” schyoti sugʻurtalovchi tomonidan tekinga olingan mulkni hisobga olish uchun moʻljallangan. Tekinga olingan mulklar 8530 “Tekinga olingan mulklar” schyotining kreditida sugʻurtalovchi mulklarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Tekinga olingan mulklar qiymati soliqqa tortish maqsadida umumiy sugʻurtalovchi daromadiga qoʻshiladi. Tekinga olingan mulklarni soliqqa tortish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi soliq qonunchiligi bilan tartibga solinadi. Zaxira kapitalini hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha analitik hisob zaxira kapitalining shakllanish manbalari va turlari boʻyicha yuritiladi. 380. Zaxira kapitalini hisobga oluvchi schyotlar (8500)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi T/r Xoʻjalik operatsiyalarining mazmuni Schyotlarning bogʻlanishi Debet‎ Kredit‎ 1. Rezerv kapitali hajmining mulk qiymatini qayta baholash natijasida koʻpayishi: 8510 a) asosiy vositalar; 0110 — 0199 b) moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar; 0310 v) oʻrnatiladigan asbob-uskunalar; 0710 — 0720 g) tugallanmagan qurilish; 0810 d) uzoq muddatli investitsiyalar 0610 — 0690 2. Mulkning qiymatini oʻtgan qayta baholash qiymatining oshirilgan miqdorigacha kamaytirilishi natijasida zaxira kapitalining kamayishi: a) asosiy vositalar; 8510 0110 — 0199 b) moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar; 0310 v) oʻrnatiladigan asbob-uskunalar; 0710 — 0720 g) tugallanmagan qurilish; 0810 3. Asosiy vositalar eskirishini qayta baholash: ‎ ‎ a) qiymati oshirilganda;‎ 8510‎ 0211 — 0299‎ b) qiymati kamaytirilganda. ‎‎ 0211 — 0290‎ 8510‎ 4.‎ Taʼsis hujjatlariga muvofiq va joriy yilning taqsimlanmagan foyda summasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq oʻrnatilgan tartibda zaxira kapitaliga yoʻnaltirildi‎ 8710‎ 8520‎ 5.‎ Sugʻurtalovchini tugatish natijasida zaxira kapitali hisobidan taʼsischilarga daromad (dividend)lar hisoblandi‎ 8530‎ 6610, 6620‎ 6.‎ Zaxira kapitali summasi joriy hisobot yilida foyda olinmaganligi yoki foyda summasi yetarli boʻlmaganligi sababli imtiyozli aksiyalarga daromad (dividend)lar hisoblash uchun yoʻnaltirildi‎ 8520‎ 6610‎ 7.‎ Tekinga olingan qimmatli qogʻozlar hisobga olindi‎ 0610, 5810‎ 8530‎ 8.‎ Tekinga olingan asosiy vositalar hisobga olindi‎ 0110 — 0190‎ 8530‎ 9.‎ Tekinga olingan oʻrnatiladigan asbob-uskunalar hisobga olindi‎ 0710 — 0720‎ 8530‎ 381. Keyinchalik qayta sotish yoki bekor qilish maqsadida sotib olingan xususiy aksiyalarning holati va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy”; 8620 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli”. 382. Sotib olingan xususiy aksiyalarni hisobga oluvchi schyotlar 8300 “Ustav kapitalini hisobga oluvchi schyotlar”ga nisbatan kontr-passiv schyot hisoblanib, aksiyadorlik jamiyatlarining ustav kapitali miqdorini kamaytiradi va balansda ustav kapitali summasidan chegiriladigan summa sifatida koʻrsatiladi. Emitent tomonidan sotib olingan xususiy aksiyalarning qiymati 8610 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy” va 8620 “Sotib olingan xususiy aksiyalar — imtiyozli” schyotlarining debetida haqiqiy sotib olish bahosida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Sotib olingan xususiy aksiyalarni sotib olish bahosidan yuqori bahoda qaytadan sotganda oʻrtadagi farq summasi 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” schyotiga kreditlanadi. Agarda sotib olingan xususiy aksiya sotib olish bahosidan past bahoda qayta sotilsa oʻrtadagi farq summasi 9690 “Moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar” schyotining debet tomonida koʻrsatiladi. Nominal qiymatidan past bahoda sotib olingan xususiy aksiyalarni bekor qilishda ushbu qiymatlar oʻrtasidagi farq 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” schyotining kreditida aks ettiriladi. Agar bekor qilingan sotib olingan xususiy aksiyalarning qiymati ularning nominal qiymatdan yuqori boʻlsa, unda farq 9690 “Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar” schyotining debetida aks ettiriladi. 383. Boshqa korxonalar (masʼuliyati cheklangan jamiyatlar, sherikchilik va boshqalar) sotib olingan xususiy aksiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (8600)ni sugʻurtalovchi tomonidan oʻrnatilgan tartibda boshqa qatnashuvchilarga yoki uchinchi shaxsga berish uchun sotib olingan ustav kapitalidagi ulushni hisobga olish uchun foydalanadi. 384. Sotib olingan xususiy aksiyalarni hisobga oluvchi schyotlarning (8600) boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 385. Sugʻurtalovchining barcha yillar boʻyicha faoliyati va hisobot davridagi taqsimlanmagan foyda yoki qoplanmagan zarar summasining holati va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)”; 8720 “Jamgʻarilgan foyda (qoplanmagan zarar)”. 386. 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” schyotida sugʻurtalovchining hisobot davrida faoliyati boʻyicha taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari) hisobga olinadi. Sof foyda summasi hisobot davrining oxirida yakuniy yozuv bilan 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” schyotining kreditiga, zarar summasi esa ushbu schyotning debetiga 9910 “Yakuniy moliyaviy natijani hisobga oluvchi schyotlar” schyoti bilan bogʻlangan holda hisobdan chiqariladi. Taqsimlanmagan foyda summasi dividendlar toʻlash uchun yoʻnaltirilganda 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” schyotining debetida va 6610 “Toʻlanadigan dividendlar” schyotining kreditida aks ettiriladi. Taqsimlanmagan foyda summasidan qonunchilikda belgilangan tartibda zaxira kapitalini shakllantirish uchun foydalanish mumkin, bunda 8710 “Hisobot davridagi taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)” schyoti debetlanadi va 8520 “Zaxira kapitali” schyoti kreditlanadi. Hisobot davridagi taqsimlanmagan foydani taqsimlashdan keyin qolgan summa 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” schyotidan 8720 “Jamgʻarilgan foyda (qoplanmagan zarar)lar” schyotiga oʻtkaziladi. 387. Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)ni hisobga oluvchi schyotlarning (8700) boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 388. Maqsadli moliyalashtirish mablagʻlarining holati va harakati, shuningdek aʼzolik badallari va maqsadli yoʻnalish boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish uchun moʻljallangan boshqa qaytarilmaydigan mablagʻlarning kelib tushishi va sarflanishi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 8810 “Grantlar”; 8820 “Subsidiyalar”; 8830 “Aʼzolik badallari”; 8840 “Maqsadli foydalanadigan soliq imtiyozlari”; 8890 “Boshqa maqsadli tushumlar”. 389. Ushbu maqsadli tushumlarni sugʻurtalovchining xususiy kapitali sifatida aks ettirish shartlari quyidagilar hisoblanadi: a) mablagʻlarning maqsadli yoʻnalish boʻyicha ishlatilishi; b) mablagʻlarni jalb qilish bilan bogʻliq xarajatlarning yoʻqligi; v) belgilangan shartlar bajarilganda qaytarib berilmasligi. 390. Grant deganda ijtimoiy xususiyatga ega maqsadlar, iqtisodiyotni rivojlantirish, ilmiy-texnik va innovatsion dasturlarni bajarish uchun Hukumat, nodavlat, xorijiy, hamda xalqaro tashkilotlar va jamgʻarmalar tomonidan koʻrsatiladigan tekin, gumanitar yoki moddiy-texnik mablagʻlar tushuniladi. Grant mablagʻlari qatʼiy ravishda belgilangan maqsadlarga ishlatiladi. 391. Ajratilgan grant toʻgʻrisida xabarnoma olinganda ushbu grant summasi 8810 “Grantlar” schyotining kreditida 4890 “Boshqa debitorlar qarzlari” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Grant summasidan moliyalashtiriladigan va budjetda koʻzda tutilgan pul mablagʻlari yoki mulkning qabul qilinishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar (5110 — 5530), kapital qoʻyilma (0800), oʻrnatiladigan uskunalar (0700), TMZ va boshqa aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida 4890 “Boshqa debitorlar qarzlari” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Chet el valyutasida olingan grant summasi xoʻjalik muomalalari amalga oshirilgan kundagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi boʻyicha milliy valyutaga oʻtkaziladi. 392. 8820 “Subsidiyalar” schyoti ajratilgan subsidiyalar, yaʼni iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida belgilangan shartlar uchun sugʻurtalovchilarga davlat tomonidan pul yoki natura koʻrinishida koʻrsatilgan yordam summasi va harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Davlat (hukumat) tomonidan berilgan yordam turli koʻrinishda (qoʻshimcha berish, subvensiya va boshqalar) boʻlishi va har xil shartlarga muvofiq berilishi mumkin. Davlat subsidiyalarining hisobi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 19-oktabrda 52-son bilan tasdiqlangan (10-sonli BHMS) “Davlat subsidiyalarini hisobga olish va davlat yordamini ochish” Buxgalteriya hisobining milliy standartiga (1998-yil 3-dekabr, roʻyxat raqami 562 — Meʼyoriy hujjatlar maʼlumotnomasi, 1999-yil, 6-son) muvofiq amalga oshiriladi. 393. 8830 “Aʼzolik badallari” schyotida jamiyat aʼzolarining taʼsis hujjatlarida belgilangan aʼzolik badallari aks ettiriladi. Aʼzolik badallarining kelib tushishi 8830 “Aʼzolik badallari” schyotining kredit tomonida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 394. 8840 “Maqsadli foydalanadigan soliq imtiyozlari” schyotida maqsadli vazifalarni bajarish uchun soliq toʻlashdan ozod qilingan summalar aks ettiriladi. Soliq toʻlashdan ozod qilingan summalar budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlarning debet tomonida 8840 “Maqsadli foydalanadigan soliq imtiyozlari” schyoti bilan bogʻlangan hisobga olinadi. Soliq toʻlashdan ozod qilish natijasida vujudga kelgan summalar imtiyozli davr belgilangan holatda ushbu davr tugagungacha, qolgan holatlarda har yili 8840 “Maqsadli foydalanadigan soliq imtiyozlari” schyotining debetidan 8530 “Tekinga olingan mulklar” schyotining kreditiga hisobdan chiqariladi. 395. 8890 “Boshqa maqsadli tushumlar” schyotining kreditida boshqa maqsadlarga moʻljallangan tushumlar pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi schyotlar (8800) boʻyicha analitik hisob maqsadli mablagʻlarning yoʻnalishi va moliyalashtirish manbalari boʻyicha alohida yuritiladi. 396. Maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi schyotlar (8800)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 397. Xarajatlar va toʻlovlarni xarajatlarga bir maromda olib borish maqsadida oʻrnatilgan tartibda rezerv qilingan summalarning holati va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 8910 “Kelgusi xarajatlar va toʻlovlar rezervlari” schyotida amalga oshiriladi. Xarajatlarga qoʻshiladigan summalarni rezervlash qonunchilik hujjatlari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomi bilan tartibga solinadi (OʻzR. HQT., 1999-y., 2-son, 9-modda). Rezervlarni hisoblash muomalalari 8910 “Kelgusi xarajatlar va toʻlovlar rezervlari” schyotining kreditida va xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida aks ettiriladi. Rezerv qilingan summalar hisobidan amalga oshirilgan haqiqiy xarajatlar va toʻlovlar summasi zaxiralar miqdorini kamaytirib 8910 “Kelgusi xarajatlar va toʻlovlar rezervlari” schyotining debetida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda hisobdan chiqariladi. U yoki bu rezervning tashkil qilinishi va mablagʻlarning foydalanishi vaqti-vaqti bilan (yilning oxirida albatta) meʼyor, hisoblar va boshqalarga asosan tekshirilib turiladi, zaruriyat tugʻilganda toʻgʻrilanadi (korrektura). 8910 “Kelgusi xarajatlar va toʻlovlar rezervlari” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir rezerv turlari boʻyicha alohida yuritiladi. 398. Kelgusi xarajatlar va toʻlovlar rezervlarini hisobga oluvchi schyotlar (8900)ning boshqa schyotlar bilan bogʻlanishi 399. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari hisobot davridagi sugʻurtalovchi faoliyati moliyaviy natijalarining shakllanishi va ishlatilishi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Moliyaviy natijalarning shakllanishi va ishlatilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom (OʻzR. HQT., 1999-y., 2-son, 9-modda) va Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standartlari bilan tartibga solinadi. 400. Ushbu kichik boʻlimda quyidagi schyotlarning hisob tartibi yoritiladi: 9000 — Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar; 9100 — Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlar; 9200 — Asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishini hisobga oluvchi schyotlar; 9300 — Asosiy faoliyatning boshqa daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar; 9400 — Davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar; 9500 — Moliyaviy faoliyat daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar; 9600 — Moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar; 9700 — Favquloddagi foyda (zarar)larni hisobga oluvchi schyotlar; 9800 — Soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash uchun foydaning ishlatilishini hisobga oluvchi schyotlar; 9900 — Yakuniy moliyaviy natijani hisobga oluvchi schyotlar. Moliyaviy natijalarni shakllantirish uchun alohida daromadlarni hisobga oluvchi schyotlar va alohida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar ishlatiladi. Mahsulot (tovar, ish, xizmat)larni sotishdagi qoʻshilgan qiymat soligʻi, aksiz va boshqa toʻlovlar olinadigan schyotlar yoki pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida va budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlarning (6400) kreditida aks ettiriladi. 401. Xizmatlarni sotishdan olingan daromadlar, shuningdek sotilgan tovarlarning qaytishi, sotish va baholardan chegirmalar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar”; 9040 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlangan sugʻurta mukofotlari”; 9050 “Xaridorlar va buyutmachilarga berilgan chegirmalar”; 9060 “Sugʻurta vositachisi xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar”; 9070 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushining qoplanishi boʻyicha daromadlar”; 9080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha daromadlar”; 9090 “Syurveyer va adjaster xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar”. 402. 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditida sugʻurtalovchining asosiy faoliyatidan daromadlar olinadigan schyotlar va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi, biroq, oldingi hisobot davrlarida olingan, ammo joriy hisobot davriga tegishli boʻlgan daromad summalari 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Xizmatlarni sotishda 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotida sotishdan tushgan sof tushum summasi aks ettiriladi. Shuningdek 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotida quyidagilar aks ettiriladi: sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari; qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha olingan sugʻurta mukofotlari; sugʻurta zaxiralari oʻzgarishi natijasini hisobga oluvchi schyotlarning debet tomonidagi qoldigʻi; va sugʻurta xizmatlarini koʻrsatish boʻyicha boshqa daromadlar. Shuningdek, ushbu schyotning qoldigʻi quyidagi summalarga kamaytiriladi: qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlangan sugʻurta mukofotlari; sugʻurta zaxiralari oʻzgarishi natijasini hisobga oluvchi schyotlarning kredit tomonidagi qoldigʻi. Hisobot davrining oxirida 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan yopiladi. 403. 9040 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlangan sugʻurta mukofotlari” schyotida qayta sugʻurta qilish shartnomalari boʻyicha qayta sugʻurtalovchiga berilayotgan sugʻurta mukofotlari aks ettiriladi. Ushbu schyot 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotiga kontr-passiv schyot hisoblanadi va uning debet tomoni oboroti sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan olingan daromadlarni kamaytiradi. Ushbu schyotda debeti boʻyicha 6060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha qayta sugʻurtalovchiga beriladigan hisoblangan sugʻurta mukofotlari aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida toʻlangan sugʻurta mukofotlarining summalari 9040 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlangan sugʻurta mukofotlari” schyotning krediti boʻyicha 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 404. 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti shartnoma shartlariga muvofiq berilgan sotuv chegirmalari natijasida berilgan narx chegirmalarni hisobga olish uchun moʻljallangan. Ushbu schyot asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9000) guruhiga kontr-passiv schyot hisoblanadi va uning debet aylanmasi tovarlarni sotishdan, va xizmat koʻrsatishdan daromadlarni kamaytiradi. 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotining debetida sotuv va narxlardan berilgan chegirmalarning summasi tegishli olinadigan schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 405. 9060 “Sugʻurta vositachisi xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotida sugʻurta vositachisi xizmatlarini koʻrsatishdan olingan daromadlar aks ettiriladi. Boshqa shaxslarning qarzdorligi vujudga kelganda 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar” schyotining debeti boʻyicha 9060 “Sugʻurta vositachisi xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda yozuv amalga oshiriladi. Hisobot davrining oxirida 9060 “Sugʻurta vositachisi xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 406. 9070 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushining qoplanishi boʻyicha daromadlar” schyotida qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushining qoplanishi boʻyicha daromadlar aks ettiriladi. Qayta sugʻurtalovchidan olinadigan hisoblangan sugʻurta tovoni summasiga 4060 “Qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti boʻyicha 9070 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushining qoplanishi boʻyicha daromadlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Hisobot davrining oxirida 9070 “Qayta sugʻurta qilish va retrotsessiyaga berilgan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushining qoplanishi boʻyicha daromadlar” schyotning kredit tomonidagi qoldigʻi debeti boʻyicha 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 407. 9080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha daromadlar” schyotida qayta sugʻurta qilishga berilgan shartnomalar boʻyicha olingan komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar aks ettiriladi. Hisoblangan komission ragʻbatlantirishlar summasiga 4051 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha olinadigan schyotlar” schyotining debeti boʻyicha 9080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha daromadlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Hisobot davri oxirida 9080 “Qayta sugʻurta qilishga oid komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalar va yigʻimlar boʻyicha daromadlar” schyotning kredit tomonidagi qoldigʻi debeti boʻyicha 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 408. 9090 “Syurveyer va adjaster xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotida syurveyerlik va adjasterlik xizmatlarini koʻrsatishdan olingan daromadlar aks ettiriladi. Boshqa shaxslarning qarzdorligi shakllanganda 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar” schyotining debeti boʻyicha 9090 “Syurveyer va adjaster xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Hisobot davri oxirida 9090 “Syurveyer va adjaster xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi debeti boʻyicha 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 409. Asosiy (operatsion) faoliyatdan daromadlarni hisobga oluvchi schyotlar (9000) boʻyicha analitik hisob har bir sotilgan tovar, koʻrsatiladigan sugʻurta va boshqa xizmat turlari boʻyicha alohida yuritiladi. Bundan tashqari, analitik hisobni geografik segmentlar (hududlar) va sugʻurtalovchi tomonidan boshqarish uchun kerakli boʻlgan boshqa segmentlar boʻyicha yuritish mumkin. 410. Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9000)ning bogʻlanishi 411. Tovarlar va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 9130 “Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi”; 9140 “Davriy hisobda TMZ sotib olish/xarid qilish”; 9150 “Davriy hisobda TMZ boʻyicha tuzatishlar”. 412. Xizmat koʻrsatishda xizmatlarning tannarxi 9130 “Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyotining krediti boʻyicha sugʻurta boʻyicha xizmatlarni shakllantiruvchi xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda, aks ettiriladi. 413. 9130 “Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyotiga, shuningdek, 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining summalari ham oʻtkaziladi. 414. Hisobot davrining oxirida 9130 “Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan yopiladi. 415. Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlar (9100)dan amalda foydalanish sugʻurtalovchida qoʻllaniladigan tovar-moddiy zaxiralarning hisob usuliga, yaʼni tovar-moddiy zaxiralarning uzluksiz yoki davriy hisobiga bogʻliq. 416. Tovar-moddiy zaxiralarni uzluksiz hisobga olish usuli qoʻllanilganda har bir mahsulot yoki tovarning tannarxi uning ishlab chiqarish jarayonidagi harakatiga qarab xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarda toʻplanadi. 417. Tovar-moddiy zaxiralarni davriy hisobga olish usulidan foydalanilganda har bir mahsulot (tovar)ning tannarxi hisobot davri davomida vaqtinchalik 9140 “Davriy hisobda TMZ sotib olish/xarid qilish” schyotida yigʻiladi, biroq sotilgan mahsulotlar, tovarlarning haqiqiy tannarxini faqat TMZ inventarizatsiya qilingandan soʻng aniqlash mumkin. 9150 “Davriy hisobda TMZ boʻyicha tuzatishlar” schyoti — hisobot davrining oxirida inventarizatsiya natijasida TMZni mavjudligini aks ettirish uchun foydalaniladigan vaqtinchalik schyot. Koʻrsatilgan schyotning debeti boʻyicha TMZning kamayishi, krediti boʻyicha TMZning oʻsishi TMZni hisobga oluvchi schyotlar (1000) bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 9150 “Davriy hisobda TMZ boʻyicha tuzatishlar” schyotining qoldigʻi 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotiga oʻtkazilishi orqali yopiladi. 418. Sotilgan tovar va xizmatlarning tannarxini hisobga oluvchi schyotlar (9100)ning bogʻlanishi 419. Sugʻurtalovchiga tegishli asosiy vositalar va boshqa aktivlarning chiqib ketishi (tugatish, sotish, tekinga berish, ulush sifatida ustav kapitaliga berish, moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berish, aniqlangan kamomad yoki yoʻqotish) va sugʻurta zaxiralari oʻzgarishi natijasi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi”; 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi”; 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi”; 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi”; 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi”; 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi”; 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi”; 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi”; 9290 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi”. 420. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining debeti boʻyicha chiqib ketgan asosiy vosita obyektlarining boshlangʻich qiymati, shuningdek asosiy vositalarning chiqib ketishi bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar aks ettiriladi. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining kreditiga asosiy vositalar obyektlarini sotishdan olingan tushumlar va hisobdan chiqarish natijasida sotish va foydalanish mumkin boʻlgan bahoda kelib tushgan materiallarning qiymati, shuningdek chiqib ketgan asosiy vositalar obyektlari boʻyicha chiqib ketish vaqtida hisoblangan eskirish summalari olib boriladi. Asosiy vositalarni sotishdan tushumlar 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining kreditida olinadigan schyotlar va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Joriy hisobot davrida 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti boʻyicha debet qoldiq (zarar) 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotiga, ushbu schyot boʻyicha kredit qoldiq (foyda) esa 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda” schyotiga hisobdan chiqariladi. Asosiy vositalar obyektlarini moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berish natijasida 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotida yuzaga keladigan va kechiktirilgan daromadlarga tegishli boʻlgan foyda summasi 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” (joriy qismi) yoki 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” (uzoq muddatli qismi) schyotiga hisobdan chiqariladi. Asosiy vositalar obyektlarining kamomadi yoki buzilish hollarida qiymatliklar kamomadi sifatida aks ettiriladigan qoldiq qiymati 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining krediti boʻyicha 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti bilan bogʻlangan holda hisobdan chiqariladi. Aniq aybdor aniqlangandan keyin kamomad va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar summasi 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyotining debetiga, aniq aybdorlar aniqlanmagan holda esa 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotining debetiga 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti bilan bogʻlangan holda olib boriladi. 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti boʻyicha analitik hisob chiqib ketayotgan asosiy vositalarning inventar obyektlari boʻyicha alohida yuritiladi. 421. 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining debetida chiqib ketayotgan qiymatliklarning balans qiymati, shuningdek, shu bilan bogʻliq amalga oshirilgan xarajatlar (komission mukofotlar va hokazolar) aks ettiriladi. 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining kreditiga aktivlarni sotishdan tushum, yaʼni sotilgan mulk uchun sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan summa olib boriladi. Nomoddiy aktivlar obyektlarining sotilishi va turli chiqib ketishida 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining kreditiga shuningdek, ushbu obyektlar boʻyicha chiqib ketish vaqtigacha hisoblangan eskirish summasi, nomoddiy aktivlarning eskirishini hisobga oluvchi tegishli schyotlar (0500) bilan bogʻlangan holda, hisobdan chiqariladi. Ushbu schyot boʻyicha debet qoldiq (zarar) 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotiga, kredit qoldiq (foyda) esa 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” schyotiga hisobdan chiqariladi. 422. 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotida ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining oʻzgarishi hisobga olinadi. Hisobot davrining oxirida hisobot davri boʻyicha ushbu schyot 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”, 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi” schyotlari bilan bogʻlanadi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi va ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi hisoblanadi. Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 8010 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi” schyotining debeti 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchining ulushi miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8110 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debet tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 9230 “Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 423. 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotida ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining oʻzgarishi hisobga olinadi. Hisobot davrining oxirida hisobot davri boʻyicha ushbu schyot 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”, 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi” schyotlari bilan bogʻlanadi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasi va ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi hisoblanadi. Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 8020 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi” schyotining debeti 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchining ulushi miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8130 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debet tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 9240 “Sodir boʻlgan, lekin xabar qilinmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 424. 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotida xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi hisobga olinadi. Ushbu schyot 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”, 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotlari bilan bogʻlanadi. Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasining shakllanishida, zaxira summasiga 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Sugʻurta amalga oshirilishi bilan sugʻurta tovoni summasiga 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotining debeti 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Shuningdek, ushbu yozuv sugʻurtalovchining xabar qilingan zararlarni bartaraf qilish xarajatlari summasiga ham amalga oshiriladi. Sugʻurta shartnomasi yoki qonunchilikka muvofiq sugʻurtalovchining sugʻurta tovonini toʻlash boʻyicha majburiyatlari tugatilganda, zararlarni bartaraf qilish boʻyicha xarajatlar miqdoriga oshirilgan xabar qilingan zarar summasiga 8030 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi” schyotining debeti 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Xabar qilingan lekin, bartaraf qilinmagan zararlar zaxirasi 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, hisobga olinadi. Qayta sugʻurta qildiruvchi tomonidan sugʻurta tovonining toʻlanishi yoki toʻlanmasligidan qatʼi nazar, zarar bartaraf qilingandan soʻng, qayta sugʻurta qildiruvchi ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi summasiga 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8120 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasidagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debet tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 9250 “Xabar qilingan, lekin bartaraf etilmagan zararlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 425. 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotida falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga falokatlar zaxirasi miqdori hisoblanadi. Falokatlar zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8060 “Falokatlar zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, falokatlar zaxirasining kamayish summasiga schyotining debeti 8060 “Falokatlar zaxirasi” 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debet tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 9260 “Falokatlar zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 426. 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotida zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi miqdori hisoblanadi. Zararlilikning tebranishi zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8070 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, zararlilikning tebranishi zaxirasining kamayish summasiga schyotining debeti 8070 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi” 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debet tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 9270 “Zararlilikning tebranishi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 427. 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotida Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi hisobga olinadi. Hisobot davrining oxirida hisobot davri boʻyicha ushbu schyot 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi”, 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira” schyotlari bilan bogʻlanadi. Hisobot sanasiga sugʻurtalovchi tomonidan hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi va ushbu zaxiradagi qayta sugʻurtalovchining ulushi hisoblanadi. Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiraning miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiraning kamayish summasiga schyotining debeti 8090 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxira” 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining debeti 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, ishlab topilmagan mukofotlar zaxirasining kamayish summasiga 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8140 “Hayot sugʻurtasi boʻyicha zaxiradagi qayta sugʻurtalovchilarning ulushi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debet tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 9280 “Hayot sugʻurtasi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 428. 9290 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotida aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishi aks ettiriladi. Hisobot sanasiga aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi miqdori hisoblanadi. Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasining miqdori hisobot davri boshidagi miqdoriga nisbatan oshgan taqdirda, oshgan summaga 9290 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debeti 8050 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. Aks holda, aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasining kamayish summasiga schyotining debeti 8050 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi” 9290 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda, yozuv amalga oshiriladi. 9290 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining debet tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining debetiga oʻtkaziladi. 9290 “Aktivlarning nomuvofiqligi zaxirasi oʻzgarishining natijasi” schyotining kredit tomonidagi qoldigʻi 9030 “Sugʻurta xizmatlarini koʻrsatishdan daromadlar” schyotining kreditiga oʻtkaziladi. 429. Asosiy vositalar, boshqa aktivlarning chiqib ketishini va sugʻurta zaxiralari oʻzgarishining natijasini hisobga oluvchi schyotlar (9200)ning bogʻlanishi 430. Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda”; 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda”; 9330 “Undirilgan jarima, penya va ustamalar”; 9340 “Oʻtgan yillar foydalari”; 9350 “Operativ ijaradan daromadlar”; 9360 “Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar”; 9370 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar daromadlari”; 9380 “Tekin qaytarilmaydigan moliyaviy yordam”; 9390 “Boshqa operatsion daromadlar”. 431. Hisobot davrining oxirida asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda summasi 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda” schyotining kreditida 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 432. Hisobot davrining oxirida boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda summasi 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” schyotining kreditida 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 433. Xoʻjalik shartnomalarining shartlarini buzganliklari uchun qarzdorlardan undirilgan jarimalar, penya, ustamalar va boshqa jarima turlari, shuningdek yetkazilgan zararlarni qoplash boʻyicha daromadlar 9330 “Undirilgan jarima, penya va ustamalar” schyotining kreditida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar yoki olinadigan schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 434. Hisobot davrida aniqlangan oʻtgan yillar foydalari 9340 “Oʻtgan yillar foydalari” schyotining kreditida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar yoki tegishli olinadigan schyotlarning debeti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 435. Mulkni operativ ijaraga berishdan daromadlar 9350 “Operativ ijaradan daromadlar” schyotining kreditida 4820 “Operativ ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 436. Daʼvo muddati oʻtib ketgan kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar 9360 “Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar” schyotining kreditida kreditor va deponent qarzlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 437. 9370 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar daromadlari” schyotida shu sugʻurtalovchining asosiy faoliyati boʻyicha mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlmagan daromadlar hisobga olinadi. Bularga sugʻurtalovchi balansida boʻlgan sogʻliqni saqlash obyektlari, bolalar bogʻchalari, uy-joy-kommunal xoʻjaligi, madaniyat va sport obyektlaridan olingan daromadlar kiradi. 438. Pul mablagʻlari va pul ekvivalentlari koʻrinishida tekinga olingan daromadlar 9380 “Tekin qaytarilmaydigan moliyaviy yordam” schyotining kreditida pul mablagʻlari va pul ekvivalentlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 439. Boshqa operatsion faoliyatdan olingan daromadlar 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyotining kreditida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar yoki olinadigan schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 440. Asosiy faoliyatning boshqa daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9300)ning bogʻlanishi 441. Ishlab chiqarish jarayoni bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan sotish xarajatlari, boshqaruv xarajatlari, boshqa operatsion xarajatlar, shuningdek kelgusida soliq solinadigan bazadan chegiriladigan hisobot davri xarajatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 9410 “Sotish xarajatlari”; 9420 “Maʼmuriy xarajatlar”; 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar”; 9431 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, oʻtgan davrda xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari”; 9432 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, lekin hisobot davrida xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari”. 9440 “Kelgusida soliq solinadigan bazadan chegiriladigan hisobot davri xarajatlari”. 442. Davr xarajatlarining tarkibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmat)larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom bilan tartibga solinadi (OʻzR. HQT., 1999-y., 2-son, 9-modda). 443. 9410 “Sotish xarajatlari” schyotida mahsulotni sotish boʻyicha xarajatlar, yaʼni mahsulotni isteʼmolchiga yetkazib berish bilan bogʻliq, transport vositalariga ortish, marketing bilan shugʻullanuvchi xodimlar va boʻlimlarning xarajatlari va boshqalar aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida 9410 “Sotish xarajatlari” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. 444. 9420 “Maʼmuriy xarajatlar” schyotida sugʻurtalovchini boshqarish boʻyicha xarajatlar, boshqaruv xodimlarining mehnat haqi xarajatlari, umumboshqaruv ahamiyatiga molik asosiy vositalarni taʼmirlash xarajatlari, umumxoʻjalik ahamiyatidagi binolarning ijara toʻlovlari va boshqa xarajatlar hisobga olinadi. Hisobot davrining oxirida 9420 “Maʼmuriy xarajatlar” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. 445. 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotida kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash xarajatlari, axborot, auditorlik va maslahat xizmatlari uchun toʻlov xarajatlari, ish haqi hisoblashda hisobga olinmaydigan kompensatsiyalash va ragʻbatlantirish ahamiyatiga molik toʻlovlar, bank va depozitariya xizmatlarining toʻlovlari, zararlar, jarimalar, penyalar va boshqa operatsion faoliyat jarayonida vujudga keladigan, ishlab chiqarish jarayoni, moliyaviy faoliyat va favqulodda xarajatlar moddalarining belgilari boʻlmagan boshqa xarajatlar aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. 446. 9431 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, oʻtgan davrda xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, oʻtgan davrda xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari hisobga olinadi. Sugʻurta tovonini hisoblashda 9431 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, oʻtgan davrda xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyoti debetlangan holda 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti bilan bogʻlanadi. Hisobot davrining oxirida 9431 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, oʻtgan davrda xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. 447. 9432 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, lekin hisobot davrida xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida toʻgʻridan toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, lekin hisobot davrida xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari hisobga olinadi. Sugʻurta tovonini hisoblashda 9432 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, lekin hisobot davrida xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyoti debetlangan holda 6030 “Sugʻurta qildiruvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti bilan bogʻlanadi. Hisobot davrining 9432 “Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha oʻtgan davrlarda sodir boʻlgan, lekin hisobot davrida xabar qilingan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. 448. 9440 “Kelgusida soliq solinadigan bazadan chiqariladigan hisobot davri xarajatlari” schyotida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan (OʻzR. HQT., 1999-y,. 2-son, 9-modda) “Mahsulot (ishlar, xizmat)larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 2.4 boʻlimida keltirilgan kelgusida soliq solinadigan bazadan chiqariladigan hisobot davri xarajatlari aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida 9440 “Kelgusida soliq solinadigan bazadan chiqariladigan hisobot davri xarajatlari” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. Ushbu schyotda hisobot davri davomida yigʻilgan xarajatlar toʻgʻrisidagi axborot balansdan tashqari 012 “Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chiqariladigan xarajatlar” schyotining debetiga yoziladi. 449. Davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar (9400)ning bogʻlanishi 450. Moliyaviy faoliyat daromadlari toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 9510 “Royalti koʻrinishidagi daromadlar”; 9520 “Dividendlar koʻrinishidagi daromadlar”; 9530 “Foizlar koʻrinishidagi daromadlar”; 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar”; 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar”; 9560 “Qimmatli qogʻozlarni qayta baholashdan daromadlar”; 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari”. 451. Royalti koʻrinishida olingan daromadlar 9510 “Royalti koʻrinishidagi daromadlar” schyotining kreditida 4850 “Olinadigan royalti” yoki pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 452. Oʻzbekiston Respublikasi hududida va undan tashqarida boshqa korxonalar faoliyatida ulush bilan ishtirok etishdan olingan daromadlar, sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan aksiyalar boʻyicha dividendlar va obligatsiya va boshqa qimmatli qogʻozlardan daromadlar 9520 “Dividendlar koʻrinishidagi daromadlar” schyotining kreditida 4840 “Olinadigan dividendlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 453. Uzoq muddatli va joriy investitsiyalar boʻyicha foizlar koʻrinishidagi daromadlar 9530 “Foizlar koʻrinishidagi daromadlar” schyotining kreditida 4830 “Olinadigan foizlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 454. 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar” schyotida balansning valyuta moddalari boʻyicha ijobiy kurs farqlaridan olingan daromadlar aks ettiriladi. Chet el valyutasidagi operatsiyalar boʻyicha ijobiy kurs farqi, shu jumladan buxgalteriya balansini tuzish sanasiga qarzlarni qayta baholash farqlari 9540 “Valyutalar kurslari farqidan daromadlar” schyotining krediti boʻyicha pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar, olinadigan schyotlar va majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar va boshqalar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 455. Mulkni moliyaviy ijaraga berishdan olingan daromadlar 9550 “Moliyaviy ijaradan daromadlar” schyotining kreditida 4830 “Olinadigan foizlar”, 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar”, pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar va boshqa tegishli schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 456. Qimmatli qogʻozlarni qayta baholashdan daromadlar 9560 “Qimmatli qogʻozlarni qayta baholashdan daromadlar” schyotining kreditida uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar va qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 457. 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” schyotida moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari aks ettiriladi. 458. Moliyaviy faoliyat daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9500)ning bogʻlanishi 459. Moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi: 9610 “Foizlar koʻrinishidagi xarajatlar”; 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar”; 9630 “Qimmatli qogʻozlarni chiqarish va tarqatish boʻyicha xarajatlar”; 9690 “Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar”. 460. Banklar, mol yetkazib beruvchilarning kreditlari va qarzlar, moliyaviy ijara boʻyicha foizlar va boshqa foiz toʻlovi xarajatlari 9610 “Foizlar koʻrinishidagi xarajatlar” schyotining debetida 6920 “Hisoblangan foizlar” yoki pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Bundan tashqari, deponentlangan qayta sugʻurta mukofotiga hisoblangan sugʻurtalovchining daromadlari hisobi ham, 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotining debeti 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotining krediti bilan bogʻlangan holda amalga oshiriladi. Qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq hisoblangan daromadlarning toʻlanishi 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotining debeti pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning krediti bilan bogʻlangan holdagi provodka bilan rasmiylashtiriladi. 461. 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” schyotida salbiy kurs farqi va balansning valyuta moddalariga doir operatsiyalar boʻyicha zararlar aks ettiriladi. Chet el valyutasi operatsiyalari boʻyicha salbiy kurs farqlari, shu jumladan buxgalteriya balansini tuzish sanasiga qarzlarni qayta baholashdan farq 9620 “Valyutalar kurslari farqidan zararlar” schyotining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar, olinadigan schyotlar va majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar va boshqalar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 462. Qimmatli qogʻozlarni chiqarish va tarqatish bilan bogʻliq xarajatlar 9630 “Qimmatli qogʻozlarni chiqarish va tarqatish boʻyicha xarajatlari” schyotining debetida majburiyatlar va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 463. 9690 “Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar” schyotida moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar aks ettiriladi. 464. Moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar (9600)ning bogʻlanishi 465. Sugʻurtalovchining odatiy xoʻjalik faoliyatidan keskin farq qiladigan favquloddagi hodisalar (tasodif, kutilmagan va odatiy boʻlmagan zarar va yoʻqotishlar) natijasida vujudga keladigan foyda va zararlar hisobi quyidagi schyotlarda yuritiladi: 9710 “Favquloddagi foydalar”; 9720 “Favquloddagi zararlar”. 466. Favqulodda hodisalardan foyda 9710 “Favquloddagi foydalar” schyotining kreditida TMZni hisobga oluvchi schyotlar, olinadigan schyotlar yoki pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 467. Favqulodda hodisalardan zarar 9720 “Favquloddagi zararlar” schyotining debetida uzoq muddatli va joriy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Hisobot davrining oxirida 9710 “Favquloddagi foydalar”, 9720 “Favquloddagi zararlar” schyotlari 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. 9710 “Favquloddagi foydalar”, 9720 “Favquloddagi zararlar” schyotlari boʻyicha analitik hisob favquloddagi foyda va zararlarning nomlari boʻyicha yuritiladi. 468. Favquloddagi foyda (zarar)larni hisobga oluvchi schyotlar (9700)ning bogʻlanishi 469. Qonunchilikda belgilangan foyda soligʻi boʻyicha yil davomida hisoblangan boʻnak toʻlovlari va qayta hisoblash boʻyicha haqiqatda foydadan toʻlovlarni hisobga olish uchun quyidagi schyotlar moʻljallangan: 9810 “Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar”; 9820 “Foydadan hisoblangan boshqa soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha xarajatlar”. 470. Yil davomida budjetga soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha hisoblangan toʻlovlar 9810 “Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar”, 9820 “Foydadan hisoblanadigan boshqa soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha xarajatlar” schyotining debetida budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlarni (turlari boʻyicha) hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Hisobot davri tugashi bilan yillik moliyaviy hisobot tuzilganda 9810 “Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar”, 9820 “Foydadan hisoblangan boshqa soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha xarajatlar” schyoti 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. Soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash uchun foydaning ishlatilishini hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha analitik hisob soliqlar, yigʻimlar, ajratmalar va toʻlovlarning turlari boʻyicha yuritiladi. 471. Soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash uchun foydaning ishlatilishini hisobga oluvchi schyotlar (9800)ning bogʻlanishi 472. 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti hisobot yilida sugʻurtalovchi faoliyati yakuniy moliyaviy natijasining shakllanishi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar) asosiy faoliyatdan, moliyaviy faoliyatdan va favqulodda daromadlardan ushbu faoliyat turlari boʻyicha xarajatlar summasiga kamaytirilishidan yuzaga keladi. 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotining debetida sugʻurtalovchining xarajat (zarar)lar, kreditida esa(foyda)lar aks ettiriladi. Hisobot davridagi debet va kredit aylanmasi taqqoslanishi hisobot davrining sof foydasi (zarari)ni koʻrsatadi. Har bir hisobot davri oxirida 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotining debeti va krediti boʻyicha aylanmalar yigʻiladi va hisobot davrining yakuniy moliyaviy natijasini ifodalovchi ushbu schyot boʻyicha umumiy qoldiq hisoblab chiqariladi. Hisobot davrining tugashi bilan yillik moliyaviy hisobot tuzishda 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyoti 8710 “Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)” schyoti bilan bogʻlangan holda yopiladi. 473. Yakuniy moliyaviy natijani hisobga oluvchi schyotlar (9900)ning bogʻlanishi 474. Ushbu qismning schyotlari sugʻurtalovchiga tegishli boʻlmagan, lekin vaqtinchalik foydalanayotgan yoki ixtiyorida boʻlgan (operativ ijaraga olingan asosiy vositalar, masʼul saqlashga va qayta ishlovga qabul qilingan moddiy qiymatliklar va boshqa) mavjud qiymatliklar, shartli huquq va majburiyatlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotni umumlashtirish, shuningdek alohida xoʻjalik muomalalari ustidan nazorat qilish uchun moʻljallangan. Keltirilgan qiymatliklarning buxgalteriya hisobi oddiy tizim boʻyicha yuritiladi. 475. Ushbu qismda quyidagi schyotlarda hisob yuritish tartibi yoritiladi: 001 “Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar”; 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar”; 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar”; 004 “Komissiyaga qabul qilingan tovarlar”; 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar”; 006 “Qatʼiy hisobot varaqlari”; 007 “Toʻlashga qobiliyatsiz debitorlarning zararga oʻtkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi”; 008 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — olingan”; 009 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — berilgan”; 010 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar”; 011 “Ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulk”; 012 “Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chiqariladigan xarajatlar”; 013 “Vaqtinchalik soliq imtiyozlari (turlari boʻyicha)”; 014 “Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari”. 476. 001 “Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar” schyoti sugʻurtalovchi tomonidan operativ ijaraga olingan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Ijaraga olingan asosiy vositalar 001 “Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar” schyotida shartnomada koʻrsatilgan bahoda yuritiladi. 001 “Operativ ijaraga olingan asosiy vositalar” schyoti boʻyicha analitik hisob ijaraga beruvchilar boʻyicha va har bir ijaraga olingan asosiy vositalar obyektlari (ijaraga beruvchining inventar raqamlari) boʻyicha yuritiladi. 477. 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Tovar-moddiy qiymatliklar 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyotida qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yoki schyot-fakturada koʻrsatilgan baholarda hisobga olinadi. 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti boʻyicha analitik hisob korxonalar, turlari, navi va saqlash joyi boʻyicha yuritiladi. 478. 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” schyoti ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan toʻlanmaydigan va qayta ishlash uchun berilgan (davalcheskoye siryo) buyurtmachining xomashyo va materiallarining mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Xom ashyo va materiallarni qayta ishlash yoki qoʻshimcha ishlov berish (buyurtmachining xomashyo va materiallarining qiymatidan tashqari) xarajatlarining hisobi xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarda yuritiladi. Qayta ishlovga qabul qilingan buyurtmachining xomashyo va materiallari 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” schyotida shartnomada koʻrsatilgan baholarda hisobga olinadi. 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” schyoti boʻyicha analitik hisob buyurtmachilar, xomashyo va materiallarning turlari, navlari va ularni saqlash joylari boʻyicha yuritiladi. 479. 004 “Komissiyaga qabul qilingan tovarlar” schyoti shartnomaga muvofiq komissiyaga qabul qilingan tovarlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Ushbu schyotdan komissioner korxonalar foydalanadi. Komissiyaga qabul qilingan tovarlar 004 “Komissiyaga qabul qilingan tovarlar” schyotida qabul qilish-topshirish dalolatnomalarida koʻrsatilgan narxlarda hisobga olinadi. 004 “Komissiyaga qabul qilingan tovarlar” schyoti boʻyicha analitik hisob tovarlarning turlari va korxona — komitentlar boʻyicha yuritiladi. 480. 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar” schyoti pudratchi korxonalar tomonidan montaj uchun buyurtmachidan olingan barcha turdagi uskunalarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Ushbu schyotdan pudratchi korxonalar foydalanadi. Uskunalar 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar” schyotida buyurtmachi tomonidan tegishli hujjatlarda koʻrsatilgan bahoda hisobga olinadi. 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar” schyoti boʻyicha analitik hisob alohida obyektlar yoki agregatlar boʻyicha yuritiladi. 481. 006 “Qatʼiy hisobot varaqlari” schyoti saqlanayotgan va hisobdorlik asosida beriladigan qatʼiy hisobot varaqlari — patta daftarchalari, guvohnoma blankalari, diplomlar, turli abonementlar, talonlar, tovarlarni kuzatib boruvchi hujjatlarning varaqlari va shu kabilarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Qatʼiy hisobot varaqlariga kiritiladigan hujjatlar roʻyxati, ularni saqlash va foydalanish tartibi sugʻurtalovchi tomonidan oʻrnatiladi. Qatʼiy hisobot varaqlari 006 “Qatʼiy hisobot varaqlari” schyotida shartli baholarda hisobga olinadi. 006 “Qatʼiy hisobot varaqlari” schyoti boʻyicha analitik hisob qatʼiy hisobot varaqlarining har bir turi va ularni saqlash joylari boʻyicha yuritiladi. 482. 007 “Toʻlashga qobiliyatsiz debitorlarning zararga oʻtkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi” schyoti qarzdorlarning toʻlashga qobiliyatsizligi tufayli zararga hisobdan chiqarilgan debitorlik qarzlarning holati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Bunday qarz hisobdan chiqarilgan paytidan boshlab besh yil davomida qarzdorlarning mulkiy holati oʻzgargan vaqtda qarzni undirib olish imkoniyatini kuzatib borish uchun balansdan tashqari schyotda hisobga olinishi lozim. Ilgari zararga hisobdan chiqarilgan qarzni undirib olish natijasida kelib tushgan summaga pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti bilan bogʻlangan holda debetlanadi. Bir vaqtning oʻzida koʻrsatilgan summaga 007 “Toʻlashga qobiliyatsiz debitorlarning zararga oʻtkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi” schyoti kreditlanadi. 007 “Toʻlashga qobiliyatsiz debitorlarning zararga oʻtkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir qarzdor boʻyicha yuritiladi. 483. 008 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — olingan” schyoti majburiyat va toʻlovlarning bajarilishini taʼminlash uchun olingan kafolatlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Agar kafolatda summa koʻrsatilmagan boʻlsa, u holda buxgalteriya hisobida ushbu summa shartnoma shartidan kelib chiqib aniqlanadi. 008 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — olingan” schyotida hisobga olingan taʼminot summasi qarzlarning qoplanishi doirasida hisobdan chiqariladi. 008 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — olingan” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir olingan taʼminot boʻyicha yuritiladi. 484. 009 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — berilgan” schyoti majburiyat va toʻlovlarning bajarilishini taʼminlash boʻyicha berilgan kafolatlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Agar, kafolatda summa koʻrsatilmagan boʻlsa, u holda buxgalteriya hisobida ushbu summa shartnoma shartlaridan kelib chiqib aniqlanadi. 009 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — berilgan” schyotida hisobga olingan taʼminot summasi qarzlarning qoplanishi doirasida hisobdan chiqariladi. 009 “Majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash — berilgan” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir berilgan taʼminot boʻyicha yuritiladi. 485. 010 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar” schyoti moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha ijaraga berilgan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 010 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar” schyotidan moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar ijara muddatining tugashida egasiga qaytarilganda yoki boshqa sabablarga koʻra qaytarib olingan yoki shartnoma muddati tugagandan keyin ijarachi sotib olgan vaqtdan boshlab hisobdan chiqariladi. 010 “Moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar boʻyicha alohida asosiy vositalarning hisob inventar kartochkalari boʻyicha yuritiladi. 486. 011 “Ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulk” schyoti ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulklarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotni umumlashtirish uchun moʻljallangan. 011 “Ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulk” schyotidan ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulklar shartnoma muddati tugashi bilan egasiga qaytarilganda hisobdan chiqariladi. 011 “Ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulk” schyoti boʻyicha analitik hisob ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulkning har bir obyekti boʻyicha yuritiladi. 487. 012 “Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chiqariladigan xarajatlar” schyoti boʻyicha ushbu hisobot davrining soliq solinadigan bazasiga qoʻshiladigan, biroq keyingi hisobot davrlarning soliq solinadigan foydadan chiqariladigan xarajatlar aks ettiriladi. Ushbu xarajat moddalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmat)larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning 2-sonli ilovasida keltirilgan (OʻzR. HQT., 1999-y., 2-son, 9-modda). Balansdan tashqari 012 “Kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chiqariladigan xarajatlar” schyotida analitik hisob Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmat)larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning (OʻzR. HQT., 1999-y., 2-son, 9-modda) 2-sonli ilovasida koʻzda tutilgan moddalar soliq solinadigan bazadan chiqariladigan xarajatlar miqdori va ularni chiqarish muddatlari toʻgʻrisidagi axborotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim. 488. 013 “Vaqtinchalik soliq imtiyozlari (turlari boʻyicha)” schyoti vaqtinchalik soliq solishdan ozod etilgan, maqsadli ishlatilishi koʻzda tutilmagan boʻshagan mablagʻlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Budjetga toʻlovning har bir turi boʻyicha hisoblangan boʻshagan mablagʻlar summasi 013 “Vaqtinchalik soliq imtiyozlari (turlari boʻyicha)” schyotining debetida aks ettiriladi. 013 “Vaqtinchalik soliq imtiyozlari (turlari boʻyicha)” schyotida hisobga olingan budjetga majburiy toʻlovlar va soliqlar boʻyicha hisoblangan summa “Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot” (2-sonli shakl)da aks ettirilmaydi va mos ravishda moliyaviy natijalarning shakllanishiga taʼsir etmaydi. 013 “Vaqtinchalik soliq imtiyozlari (turlari boʻyicha)” schyotidan soliq solishdan ozod etilishi natijasida boʻshagan mablagʻlar summasi imtiyoz berilgan davrining tugashi bilan hisobdan chiqariladi. Bunda, boʻshagan mablagʻlar toʻgʻrisidagi maʼlumot imtiyoz muddatining tugashi bilan hisobdan chiqarilgandan keyin sugʻurtalovchida 5 yil davomida saqlanishi lozim. 489. 014 “Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari” schyoti foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlarining mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan. Inventar va xoʻjalik jihozlarini foydalanishga berish vaqtida ularning qiymati toʻliq ishlab chiqarish xarajatlari yoki davr xarajatlariga olib boriladi va bir vaqtning oʻzida 014 “Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari” schyotida aks ettiriladi. Inventar va xoʻjalik jihozlari keyinchalik foydalanish (ishlatish)ga yaroqsiz boʻlgan holda ularning 014 “Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari” schyotidan hisobdan chiqarilishi tegishli tartibda rasmiylashtirilgan hisobdan chiqarish dalolatnomasi asosida amalga oshiriladi. Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlarining saqlanishini taʼminlash maqsadida 014 “Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari” schyoti boʻyicha analitik hisob yakka tartibda foydalanuvchilar va sexlar omborlari oraligʻida yuritiladi.