Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlash qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(resolution, 2026-03-19)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi: 1. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlash qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi, Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi hamda Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan. 3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar suv, suv-energetik reaktori (VVER) turidagi reaktorlar bilan jihozlangan atom elektr stansiyasini loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonida vodorodli portlashdan himoya qilishga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi. 1. Mazkur hujjatda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi: ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etilgan hamda yadroviy qurilma va (yoki) saqlash punkti uchun masʼul etib tayinlangan hamda oʻz kuchlari bilan yoki boshqa yuridik shaxslarni jalb etgan holda yadroviy qurilmani va (yoki) saqlash punktini ekspluatatsiya qilishga qodir boʻlgan yuridik shaxs; detonatsiya — yonuvchi gaz aralashmasida kimyoviy reaksiyaning zarba toʻlqini bilan bogʻlangan holda tovush tezligidan yuqori tezlikda tarqalishi bilan tavsiflanadigan portlash jarayoni; deflagratsiya — cheklangan hajmda vodorod saqlovchi aralashmada reaksiya frontining tovush tezligidan past tezlikda tarqalishi natijasida oʻrtacha bosim hamda issiqlik yuklamalari yuzaga kelishi bilan tavsiflanadigan portlash; germetik toʻsiq — yadroviy reaktor qurilmasi yoki radioaktiv moddalarni saqlovchi boshqa obyektlar atrofidagi fazoni ajratib turuvchi, atom elektr stansiyasi loyihasida nazarda tutilgan chegarani hosil qiluvchi qurilish va boshqa konstruksiya elementlari majmui; loyihaviy avariyalar — atom elektr stansiyasi loyihasida koʻzda tutilgan boshlangʻich hodisalar natijasida sodir boʻladigan hamda ularning oqibatlarini cheklash uchun xavfsizlik tizimlari nazarda tutilgan avariyalar; loyihadan tashqari avariyalar — atom elektr stansiyasi loyihasida koʻzda tutilmagan sabablar yoki hodisalar ketma-ketligi natijasida yuzaga keladigan avariyalar. 2. Atom elektr stansiyasini loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonida tashqi tabiiy hamda texnogen taʼsirlar hisobga olingan holda vodorod saqlovchi aralashmalar portlashidan himoyani taʼminlashga qaratilgan tashkiliy va texnik chora-tadbirlar ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ushbu hujjat talablariga muvofiq ishlab chiqilishi lozim. 3. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom elektr stansiyasida quyidagi holatlarning yuzaga kelishiga yoʻl qoʻyilmasligini taʼminlashi zarur: normal ekspluatatsiya vaqtida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi tizimlar, elementlar va xonalarda vodorod saqlovchi portlovchi aralashmalarning hosil boʻlishiga; loyihaviy avariyalarda germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda vodorod saqlovchi aralashmalarning detonatsiyasi va deflagratsiyasiga; loyihadan tashqari avariyalarda vodorod saqlovchi aralashmalarning detonatsiyasiga. 4. Atom elektr stansiyasida loyihadan tashqari avariyalarda deflagratsiyaga faqat atom elektr stansiyasi loyihasida belgilangan xavfsizlikni taʼminlovchi tizimlar oʻz funksiyalarini toʻliq bajarishi sharti bilan yoʻl qoʻyiladi. 5. Atom elektr stansiyasining normal ekspluatatsiyasi jarayonida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmlarda vodorod saqlovchi aralashmalar hosil boʻlishining oldini olish maqsadida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot quyidagilarni taʼminlashi kerak: atom elektr stansiyasidagi texnologik jarayonlarning loyiha hujjatlarida belgilangan chegaraviy parametrlar va ekspluatatsiya shartlariga muvofiq olib borilishini; germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarga vodorod hamda vodorod saqlovchi aralashmalar boshqa tarkibiy qismlarining kirib kelishining oldini oluvchi yoki ularning kirib kelish darajasini atom elektr stansiyasi loyihasida belgilangan normalargacha kamaytiruvchi texnologik uskunalar konstruksiyasining germetikligini; germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmda vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar (elementlar)ning ishlashi natijasida vodorod va vodorod saqlovchi aralashmalarning portlashga olib keluvchi konsentratsiyasining kamayishini; vodorod saqlovchi aralashmalar konsentratsiyasining doimiy nazorat qilinishini. 6. Atom elektr stansiyasida vodorod saqlovchi aralashmalarning deflagratsiyasi va detonatsiyasining oldini olish ularning tarkibi va parametrlarini nazorat qilish hamda boshqarishga moʻljallangan aktiv va passiv tizimlar (elementlar)ni qoʻllash orqali taʼminlanishi zarur. 7. Atom elektr stansiyasida vodorod saqlovchi aralashmalarning deflagratsiyasi yoki detonatsiyasi yuz bergan taqdirda paydo boʻladigan issiqlik va mexanik taʼsirlarni kamaytirish maxsus texnik vositalar va tizimlar yordamida taʼminlanishi lozim. 8. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda normal ekspluatatsiya, uning buzilishi hamda avariyaviy holatlarda quyidagilar belgilanishi zarur: vodorod saqlovchi portlovchi aralashmalarning hosil boʻlish manbalari; vodorod saqlovchi portlovchi aralashmalarning tarkibi va vodorodning konsentratsiyasi; vodorod va vodorod saqlovchi aralashmalarning parametrlarini nazorat qilish joylari va vositalari. 9. Atom elektr stansiyasida loyihadan tashqari avariyalarda vodorod saqlovchi aralashmalarning ehtimoliy portlashi natijasida tizimlar va elementlarga tushadigan mexanik va issiqlik yuklamalari taʼsirining ehtimoliy oqibatlari belgilanishi kerak. 10. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalar, tizimlar va elementlarni vodorod saqlovchi aralashmalarning portlashidan himoya qilishga moʻljallangan maxsus konstruksiyalar boʻlishi zarur. 11. Vodorod saqlovchi aralashmalarning portlashida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va elementlar belgilanishi kerak. 12. Atom elektr stansiyasining normal ekspluatatsiyasi jarayonida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi tizimlar, elementlar va xonalarda vodorod hosil boʻlishiga ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan faqat quyidagi hollarda yoʻl qoʻyiladi: konstruksiya materiallarning korroziyasi; reaktorning faol zonasida suvning radiolizi; yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasida suvning radiolizi; taʼmirlash ishlari vaqtida birinchi konturning germetikligi buzilishi natijasida suvdan vodorodning ajralishi. 13. Atom elektr stansiyasining avariyaviy holatlarida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi tizimlar, elementlar va xonalarda vodorod hosil boʻlishiga quyidagi jarayonlar natijasida yoʻl qoʻyilishi mumkin: faol zona va zona tashqarisida suv hamda suv bugʻining radiolizi; yadroviy reaktor konturlarida mavjud vodorod va kislorodning ajralishi; suvdagi ammiakning parchalanishi; dozalangan zaxira suvdan gidrazin va ammiak ajralishi; xavfsizlik tizimlari baklari va suv sigʻimlaridan dozalangan gidrazinning ajralishi; suvning issiqlik dissotsiatsiyasi (2000°C dan yuqori haroratda); bugʻ-sirkoniy reaksiyasi; temir-bugʻ reaksiyasi; issiqlik izolyatsiyasida va konstruksiya elementlaridagi aluminiy yoki rux materiallarning korroziyasi; bor kislotasi aralashmasida organik qoplamasi shikastlangan uglerodli poʻlatning korroziyasi; uran dioksidi bilan bugʻning reaksiyasi; yadroviy yoqilgʻi bilan betonning taʼsiri kabi texnologik jarayonlarning xususiyatlari. 14. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan quyidagi tizimlar nazarda tutilishi lozim: vodorod saqlovchi aralashmalarni yoqish tizimlari; vodorodli muhitni chiqarib yuborish tizimlari (ishchi muhitni tozalash va atrof-muhitga chiqarishni oʻz ichiga olgan holda); muhitlarni aralashtirish tizimlari; avariya va avariyadan keyingi davrda vodorod saqlovchi aralashmani boshqa gazlar bilan suyultirish tizimlari. 15. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorodli portlashning oldini olish maqsadida quyidagi holatlarga yoʻl qoʻyilmasligi lozim: xonalarning tutash hajmlaridan birida portlash xavfi boʻlgan vodorodli aralashmalar toʻplanishi; germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmlarda turgʻun zonalar shakllanishi. 16. Atom elektr stansiyasi loyihasida hamda atom elektr stansiyasi xavfsizligini asoslash boʻyicha hisobotda vodorodli portlashdan himoya choralari asoslantirilishi lozim. 17. Vodorodli portlashdan himoyalanish loyihaviy yechimlar asosida asoslanishi hamda atom elektr stansiyasi xavfsizligini asoslash boʻyicha hisobotda koʻrsatilishi lozim. 18. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashmalar portlashining, shu jumladan elektrotexnika uskunalaridan foydalanish natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan portlash manbalarining oldini olishga qaratilgan tashkiliy-texnik chora-tadbirlar koʻzda tutilishi lozim. 19. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda joylashtirilgan uskunalar hamda qurilish konstruksiyalari normal ekspluatatsiya sharoitida va avariya holatlarida vodorod hosil boʻlishining oldini oluvchi konstruksiya materiallardan tayyorlangan boʻlishi yoki maxsus himoya qoplamalari bilan muhofazalangan boʻlishi zarur. 20. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashma parametrlariga koʻra atom elektr stansiyasining normal ekspluatatsiyasi uchun chegaralar va shartlar belgilanishi hamda asoslantirilishi lozim. 21. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashmaning termodinamik parametrlarini oʻlchash vositalari blokli va zaxira boshqaruv punktlariga axborotni uzatib turishi lozim. 22. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda vodorod saqlovchi aralashmalar parametrlarini nazorat qilish nuqtalarining soni vodorod toʻplanishi mumkin boʻlgan hududlarni inobatga olgan holda tanlanishi va atom elektr stansiyasi loyihasida asoslantirilishi lozim. 23. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashma parametrlarining qiymatlariga koʻra texnologik blokirovkalar ishga tushish shartlari belgilanishi va asoslantirilishi lozim. 24. Vodorod saqlovchi aralashma parametrlarini nazorat qilish tizimining oʻlchov kanallari oʻlchash diapazonining butun oraligʻi boʻyicha metrologiya tekshiruvidan oʻtgan boʻlishi hamda atom elektr stansiyasi loyihasida belgilanishi va asoslantirilishi shart. 25. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlaridan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalar ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqilishi lozim. 26. Vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlaridan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalar quyidagilarni oʻz ichiga olishi zarur: dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladigan tizimlar va ularning elementlariga texnik xizmat koʻrsatish, ishlash qobiliyatini tekshirish hamda rejali taʼmirlashning hajmi va davriyligi; tizimlar va elementlarning texnik holatini nazorat qilish tartibi, atom elektr stansiyasining xavfsizligi taʼminlangan holda eng kam zaruriy uskunalar tarkibini taʼmirlash, ishlash qobiliyatini tekshirish va texnik xizmat koʻrsatishga chiqarish shartlari. 27. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlari taʼmirdan soʻng atom elektr stansiyasi loyihasida belgilangan parametrlarga muvofiqligi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan tekshirilishi zarur. 28. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlari yadroviy yoqilgʻini yuklash vaqtida, yadroviy reaktorning barcha quvvat darajalarida, shuningdek oldindan rejalashtirilgan texnik xizmat koʻrsatish davrida soz holatda boʻlishi kerak. 29. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlarining texnik holati ustidan nazoratni amalga oshirishi lozim. 30. Atom elektr stansiyasini ekspluatatsiya qilish jarayonida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlari uchun masʼul xodimlarni tayyorlash hamda ularning ishga layoqatini muntazam nazorat qilish ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan taʼminlanishi kerak. 31. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.