Maʼlumotlarni kompyuterda qayta ishlash (MKI) sharoitida audit
(other, 2021-07-30)

1. Mazkur Standart Oʻzbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan maʼruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi. 2. Mazkur Standartning maqsadi tekshirilayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektda amal qilayotgan maʼlumotlarni kompyuterda qayta ishlash (matn davomida — MKQI) tizimi sharoitida audit oʻtkazishda auditorlik tashkilotining harakatlarini belgilash hisoblanadi. 3. Standartning vazifalari boʻlib quyidagilar hisoblanadi: 3.1. Auditorlik tashkilotlariga MKQI tizimi sharoitida audit oʻtkazishda qoʻyiladigan asosiy talablarni shakllantirish. 3.2. Auditorlik tashkiloti tomonidan tekshirilayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektda foydalanilayotgan MKQI tizimini baholash uchun jalb etilgan mutaxassislarga nisbatan asosiy talablarni belgilash. 3.3. MKQI muhitida auditni rejalashtirish xususiyatlarining tavsifi. 3.4. MKQI sharoitida auditorlik tavakkalchiligini aniqlash. 3.5. MKQI sharoitida boshqaruv vositalarini aniqlash. 4. Mazkur Standart talablari rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni koʻzda tutadigan auditni amalga oshirish chogʻida barcha auditorlik tashkilotlari uchun majburiy hisoblanadi, bundan ular tavsiya tusida ekanligi bevosita koʻrsatilgan qoidalar mustasno. 5. Mazkur Standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni koʻzda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) koʻrsatilishida tavsiyaviy tusga ega boʻladi. Aniq topshiriqni bajarish chogʻida mazkur Standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni oʻzining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda koʻrsatib oʻtishi lozim. 6. Iqtisodiy axborotlarni avtomatlashtirish tizimidan foydalanadigan xoʻjalik yurituvchi subyektda bajarilgan ishlar boʻyicha rejalashtirish, tahlil etish, nazorat qilish, va oqibatda xulosalar chiqarish va sharhlash uchun auditorning MKQI tizimi boʻyicha yetarli darajadagi bilimlarga ega boʻlishi maqsadga muvofiqdir. Mazkur holatda auditor quyidagilarga majbur: 6.1. MKQI muhiti taʼsir koʻrsatadigan hisob va ichki nazorat tizimini, yetarli darajada, barcha ahamiyatli jihatlarini tushunish; 6.2. MKQI muhitining tavakkalchilikni baholashga taʼsiri samarasini aniqlash; 6.3. Loyihani tayyorlash va boshqaruv testlari va mustaqil tartib-taomillarni bajarish. 7. Auditorlik tashkiloti MKQIning koʻproq tarqalgan tizimlari kutubxonasiga ega boʻlishi va ularning amaliy qoʻllanishi xususiyatlarini oʻrganishga jiddiy kirishishi lozim. 8. Auditorda koʻrsatilgan bilimlar mavjud boʻlmaganda axborot texnologiyalari sohasidagi ekspert ishidan foydalanish lozim. 9. Qoʻllanilayotgan MKQI tizimini baholash uchun ekspert ishidan foydalanilgan hollarda: 9.1. Ekspertni tayinlash va ekspert ishidan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa jarayonlar “Ekspert ishidan foydalanish” AMS shartlariga toʻliq ravishda muvofiq boʻlishi shart; 9.2. Auditor, ustunlik holatini saqlagan holda, ekspert ishini nazorat qilishi uchun xoʻjalik yurituvchi subyektning kompyuter tizimi haqida yetarli boʻlimga ega boʻlishi shart: ekspert faqat axborotlarni qayta ishlash tizimini baholaydi; auditor bu tizim yordamida shakllantirilayotgan hisobotning ishonchliligini baholaydi. 10. Auditorlik tashkiloti tekshirilayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektning hisoboti toʻgʻrisidagi fikrni ifoda etishi va shu fikr asosida tuzilgan auditorlik xulosasi uchun toʻliq javobgardir. 11. Tekshiruvni oʻtkazishda ekspert auditorga quyidagilarda yordam beradi: a) MKQI tizimi ishonchliligini umumiy baholashda; b) tekshirilayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektning MKQI tizimida amal qilayotgan buxgalteriya dasturiy taʼminoti xarid qilinishining qonuniyligini va litsenziyalanishining sofligini baholashda; v) hisob-kitoblar algoritmini tekshirishda; g) auditor uchun zarur boʻlgan analitik, sintetik hisob registrlarini va hisobotni kompyuterda shakllantirishda. 12. AMS “Auditni rejalashtirish”ga muvofiq auditning umumiy rejasini tuzishda rejalashtirishning har bir bosqichi xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan qoʻllanilayotgan axborot texnologiyalari va MKQI tizimlarining audit jarayoniga taʼsirini hisobga olgan holda aniqlashtirilishi lozim. 13. Hisob axborotlariga ishlov berishning avtomatlashtirilganlik darajasi auditorlik tartib-taomillarining hajmi va xususiyatini aniqlashda hisobga olinishi kerak. 14. Auditni rejalashtirish boʻyicha hujjatlarda quyidagi masalalar aks ettirilishi kerak: 14.1. Auditorlik tartib-taomillarini MKQIdan foydalangan holda bajarish xususiyati (MKQI muhitida tayyorlangan hujjatlarni nashr qilishga chiqarish, xoʻjalik yurituvchi subyektning MKQI muhitidagi ishi); 14.2. Xoʻjalik yurituvchi subyektning kompyuter tizimini oʻrganish maqsadida mustaqil ekspertni jalb etish, ekspert tomonidan baholash uchun chiqarilgan masalalarni tavsiflash; 14.3. Auditorlik tekshiruvining boshlanish sanasi, auditorga maʼlumotlarni audit oʻtkazish shartnomasida xoʻjalik yurituvchi subyekt bilan kelishilgan shaklda taqdim etilgan sanaga muvofiq kelishi lozim. 15. Xoʻjalik yurituvchi subyekt buxgalteriya hisobi maʼlumotlarining MKQI muhitida tashkil etilishi auditorning professional tavakkalchiligiga taʼsir koʻrsatadi. 16. Auditorlik tavakkalchiligi quyidagi holatlarda ortadi: 16.1. Kompyuter muhiti markazlashtirilmaganda; 16.2. Kompyuter uskunalarining geografik jihatdan tarqoq boʻlganligi; 16.3. Buxgalteriya xodimlarining axborot texnologiyalari sohasidagi bilim darajalari yetarli emasligida; 16.4. MKQI muhitining amal qilishida ichki nazoratning mavjud emasligi; 16.5. MKQI tizimiga ruxsatsiz kirishni cheklash boʻyicha zaruriy choralarning mavjud emasligida. 17. Auditorlik tavakkalchiligi quyidagi holatlarda kamayadi, agarda: 17.1. Avtomatlashtirish tizimlari litsenziyalangan boʻlsa; 17.2. Auditorlar uchun maxsus ishlangan dasturiy taʼminot tufayli nazoratning ayrim turlarini chuqurlashtirish imkoniyati mavjud boʻlsa; 17.3. Dasturiy taʼminotning maxsus nazorati mavjud boʻlsa; 17.4. Xoʻjalik yurituvchi subyektning axborot siyosati uning rahbariyati tomonidan malakali tarzda belgilansa; 17.5. Barcha boʻlinmalar, filiallar va boshqa alohida boʻlinmalar, shuʼba korxonalar MKQIning yagona muhitida ishlasa, yagona zamonaviy dasturiy taʼminotni qoʻllasa; 17.6. Xoʻjalik yurituvchi subyektning axborot siyosati MKQI tizimining asosiy foydalanuvchilari bilan kelishilgan boʻlsa; 17.7. Xoʻjalik yurituvchi subyektning MKQI tizimi rivojlanishining uzoq muddatli rejasi mavjud boʻlsa. 18. MKQI boshqaruvining ichki vositalari ichki nazoratning maqsadlariga erishishida yordam beradi, va qoʻlda bajarilgan tartib-taomillarni, hamda mutaxassislar tomonidan ishlangan maxsus dasturlarni oʻz ichiga oladi. 19. Qoʻlda foydalanadigan va kompyuter vositalari MKQI muhitiga taʼsir etuvchi umumiy boshqaruv vositalari va amaliy dasturlar, xususan, buxgalteriya hisobi dasturlari boshqaruvining maxsus vositalaridan tashkil topadi. 20. MKQI umumiy boshqaruv vositalarining maqsadi MKQI tizimi ustidan nazorat chegaralarini oʻrnatish va ichki nazorat maqsadlariga erishilganligiga maqbul darajadagi ishonchni taʼminlashdan iboratdir. 21. Boshqaruvning umumiy vositalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: a) boshqaruv funksiyalariga nisbatan kafolatlar va tartib-taomillar; b) amaliy dastur tizimlarini ishlab chiqish va uni toʻgʻri ishlashini taʼminlash uchun mutaxassis tomonidan kuzatib borilishi; v) yangi yoki qayta koʻrib chiqilgan tizimlarni testdan oʻtkazish, qayta tashkil qilish, realizatsiya qilish va hujjatlashtirish; g) amaliy dastur tizimidagi oʻzgarishlar –hujjatlardan foydalanishga ruxsat berish, uchinchi shaxslarning dasturga kirishini cheklash; d) MKQI tizimi tomonidan faqat shunday foydalanishga moʻljallangan harakatlarni bajarish, shuningdek, ulardagi xatolarni topish va toʻgʻrilash kafolatlari; e) faqat maxsus vakil qilingan xodimlarning operatsiyalarga kirishining cheklanganligi. 22. MKQI boshqaruvi ichki vositalarining maqsadi, faqat ruxsat berilgan harakatlar va ularni roʻyxatga olish nuqtai-nazaridan amaliy dasturlarni boshqarishning oʻziga xos tartib-taomillarini, shuningdek ularning oʻz vaqtida va toʻliqligini belgilashdir. 23. MKQI boshqaruvining ichki vositalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: 23.1. Ishga tushirish nazorati: a) operatsiyalarning, kompyuter ularni amalga oshirishidan oldin tekshirilganligi; b) operatsiyalarning mashina oʻqiydigan shaklga oʻtkazilganligi va kompyuterlarning maʼlumot fayllariga yozilganligi; v) operatsiyalarning yoʻqotilmaganligi, qoʻshilmaganligi, nusxasi koʻchirilmaganligi va oʻzgartirilmaganligi; g) notoʻgʻri operatsiyalar bartaraf etilganligi, oʻz vaqtida toʻgʻrilanganligi, qayta tasdiqlanganligi; 23.2. Kompyuterning maʼlumot fayllari va kompyuter ishi ustidan nazorat: a) operatsiyalar kompyuter tomonidan toʻgʻri bajarilayotganligi; b) operatsiyalar yoʻqotilmaganligi, qoʻshilmaganligi, nusxasi koʻchirilmaganligi va oʻzgartirilmaganligi; v) xatolar oʻz vaqtida toʻgʻrilanganligi va bartaraf etilganligi. 23.3. Axborotlarning chiqarilishi ustidan nazorat: a) bajarish natijalarining aniqligi; b) axborotning chiqishida undan begona shaxslarning foydalanishi cheklanganligi; v) axborotlar uni olish uchun ruxsatnomaga ega boʻlgan tegishli shaxsga oʻz vaqtida berilganligi. 24. Kompyuterga oid asosiy suiisteʼmolliklar quyidagi sharoitlar mavjud boʻlganda yuz berishi mumkin: a) kompyuterga yoki terminalga bevosita kirishning ochiqligi; b) maʼlumot fayllarining ochiqligi; v) vositalardan shaxsiy maqsadlarda foydalanish imkoniyatlarining mavjudligi; g) tizimdagi axborotlarning ochiqligi; d) kompyuter dasturlariga kirishning ochiqligi. 25. Mazkur Standart 2000-yilning 1-yanvaridan kuchga kiradi.