Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-09-02)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va Sogʻliqni saqlash vazirligi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni (keyingi oʻrinlarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish deb yuritiladi) tashkil etish va amalga oshirish tartibini belgilaydi. 1. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi (keyingi oʻrinlarda Mudofaa vazirligi deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi (keyingi oʻrinlarda Milliy gvardiya deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligida (keyingi oʻrinlarda FVV deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmatida (keyingi oʻrinlarda DXX deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi (keyingi oʻrinlarda IIV deb yuritiladi) harbiy tuzilmalarida tashkil etiladi va amalga oshiriladi. 2. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun mudofaa ishlari boshqarmalari (keyingi oʻrinlarda MIB deb yuritiladi) va mudofaa ishlari boʻlimlarida (keyingi oʻrinlarda MIBB deb yuritiladi) — tibbiy komissiyalar, Mudofaa vazirligi, DXX, IIVda harbiy-tibbiy komissiyalar (keyingi oʻrinlarda HTK deb yuritiladi) tashkil etiladi. 3. DXXda harbiy xizmatni oʻtayotgan muddatli harbiy xizmatchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda HTK mazkur Nizomga amal qiladilar. 4. IIV harbiy tuzilmalardagi harbiy xizmatchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda HTK mazkur Nizomga amal qiladilar. 5. Tibbiy komissiyalar va HTK oʻz faoliyatini tashkil etishda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va farmonlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari, Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining buyruqlari, direktivalari va mazkur Nizom qoʻllaniladi. 6. Tibbiy komissiyalar va HTK quyidagicha boʻlinadi: tashkiliy tuzilishi boʻyicha — shtatli va shtatdan tashqari; huquqlarining davomiyligi boʻyicha — doimiy va vaqtincha faoliyat yurituvchi; tashkil topgan joyi boʻyicha — garnizon, gospital, harbiy boshqaruv tizimining mahalliy organlari; maqsadiga koʻra — tibbiy-uchuvchilik, sanatoriy-saralash va muqobil. 7. Mudofaa vazirligida shtatli HTK — Markaziy harbiy tibbiy komissiya (keyingi oʻrinlarda MHTK deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligida (keyingi oʻrinlarda Sogʻliqni saqlash vazirligi deb yuritiladi) shtatli tibbiy komissiya — Respublika muqobil tibbiy komissiyasi (keyingi oʻrinlarda RMTK deb yuritiladi) hisoblanadi. 8. RMTK, Qoraqalpogʻiston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasining tuzilish tartibi, komissiya aʼzolari tarkibi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan shakllantiriladi. 9. MHTK maxsus vazifalarni bajaruvchi harbiy-tibbiy muassasa hisoblanadi hamda bevosita Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasiga boʻysunadi. MHTKga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTK boʻysunadi. MHTK oʻz faoliyatini tashkil etishda harbiy-tibbiy ekspertizaning boshqaruv hujjatlaridan tashqari, Mudofaa vazirligi tasarrufidagi harbiy qism, muassasa, tashkilot va korxonalarning faoliyatini tashkil etish boʻyicha boshqaruv hujjat talablarini qoʻllaydi. MHTK yuklatilgan vazifalarni bajarish vaqtida harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida oʻtkaziladigan choralarni tashkil etish va amalga oshirish uchun Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markazi, DXX, IIV markaziy harbiy-tibbiy komissiyalari, RMTK, shuningdek boshqa tashkilotlar bilan birgalikda tadbirlarni oʻtkazadi. 10. MHTK tashkiliy tuzilishi Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vaziri tomonidan tasdiqlanadigan shtatga muvofiq belgilanadi. MHTKda oʻzining nomlanishiga ega boʻlgan muhrlar, shtamplar va blanklar, shuningdek oʻzining faoliyatini olib borishi uchun boshqa rekvizitlar mavjud. 11. MHTK boshligʻi bevosita Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga boʻysunadi. MHTK boshligʻi MHTK raisi lavozimiga yuklatilgan majburiyatlarini bajarishda, harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etish va oʻtkazish boʻyicha boshqaruv hujjatlaridan foydalanadi. 12. MHTK alohida bir mutaxassislik (terapiya, jarrohlik, nevrologiya, psixiatriya, otolaringologiya, oftalmologiya, dermatovenerologiya va boshqalar) boʻyicha klinik tayyorgarlikni oʻtagan, harbiy qism va harbiy-tibbiy muassasalar boʻyicha ish tajribasiga ega boʻlgan malakali shifokorlar bilan butlanadi. MHTK boshligʻi (raisi) ekspert hujjatlarni koʻrib chiqish va komissiya yigʻilishida qatnashish uchun shtatdagi komissiya aʼzolaridan tashqari komissiyaning boshqa shifokor-mutaxassislarini komissiya aʼzosi sifatida jalb qilish huquqiga ega. Zarurat tugʻilganda, Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻining ruxsati bilan komissiya yigʻilishida komissiya aʼzosi sifatida Mudofaa vazirligining bosh tibbiy mutaxassislari ishtirok etishi mumkin. 13. MHTK quyidagi huquqlarga ega: Oʻzbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish reglamentini belgilaydigan qonunchilik hujjatlariga muvofiq Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarining asosli ekanligini koʻrib chiqish, tasdiqlash va tasdiqlamaslik, asoslash, bekor qilish yoki xulosani oʻzgartirish, xulosa qabul qilish; fuqarolarni harbiy xizmatga, harbiy-hisob mutaxassislik boʻyicha xizmatga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisidagi oʻzining hamda Mudofaa vazirligi HTK va tibbiy komissiyalarining xulosalarini koʻrib chiqishga; harbiy xizmatni (harbiy yigʻinni) oʻtagan va oʻtayotgan fuqarolarning kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarini, shu jumladan oʻlimga olib kelgan kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarni harbiy xizmat (harbiy yigʻin) oʻtash bilan sababiy bogʻliqligi boʻyicha xulosa qabul qilishga, HTK va tibbiy komissiyalar xulosalarini, zarurat tugʻilganda oʻzining xulosasini qayta koʻrib chiqishga; Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTK faoliyatini nazorat qilishga; harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism va harbiy-taʼlim muassasalarda (keyingi oʻrinlarda HTM deb yuritiladi) profilaktika, davolash-diagnostika ishlari va harbiy-tibbiy ekspertiza holatini, shu jumladan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy qism harbiy xizmatchilari tibbiy tekshiruv va davolanishdan oʻtayotgan davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarini tekshirish; davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlar orasida davolash-sogʻlomlashtirish ishlarini tashkil etilishini nazorat qilish hamda uning natijalarini monitoring qilish; Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTKga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha koʻrsatma hamda tushunchalar berish; harbiy qism komandirlari (muassasa boshliqlari) yoki RMTK tomonidan yoʻllangan fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, zarurat boʻlganda ularni Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari yoki HTKga tibbiy tekshiruvlarni oʻtkazish uchun (shu jumladan statsionar ravishda) yoʻllash; ekspert xulosa qabul qilish uchun zarurat boʻlganda shaxsiy va nafaqa jildni, tibbiy hujjatlarni, xizmat tekshiruvi, tergovgacha boʻlgan tekshiruv, jinoiy ish materiallarini (bir oydan oshmagan muddatda qaytarish sharti bilan), shu jumladan tavsifnomalar, arxiv maʼlumotlar, buyruqdan koʻchirmalar, dalolatnomalar, bayonnomalar va boshqa hujjatlarni talab qilib olishga; zarurat boʻlganda, fuqarolar tibbiy tekshiruvlarining natijalarini baholash, tahlil qilish, jamlash uchun tibbiy komissiyalar va HTKdan, harbiy-tibbiy, davolash-profilaktika muassasalaridan (ularni shakl va xususiyligidan qatʼiy nazar), harbiy qism, HTMdan qoʻshimcha maʼlumotlarni, aniqlik kirituvchi va toʻldiruvchi hisobotlarni talab qilishga; harbiy-tibbiy muassasalar va HTMda tashkil qilingan HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish uchun komissiya aʼzosi sifatida ruxsat berilgan Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari vrach-mutaxassislar tarkibini aniqlash, zarurat boʻlganda ularni oʻzgartirishga; harbiy-tibbiy ekspertiza masalalarini hal qilish uchun Mudofaa vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari va harbiy-tibbiy muassasalarning shifokor-mutaxassislarini jalb qilishga; Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha maʼruza qilishga. 14. MHTK zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklanadi: Mudofaa vazirligida harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etish, Mudofaa vazirligi HTK hamda tibbiy komissiyalarga rahbarlik qilish; Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTK faoliyatini nazorat qilish, hamda ularga uslubiy va amaliy yordam koʻrsatish; harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKga tushuntirish ishlarini olib borish; Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarini (keyingi oʻrinlarda Qurolli Kuchlar deb yuritiladi) butlash uchun kelgan yangi chaqirilgan muddatli harbiy xizmatchilarning salomatligi va jismoniy rivojlanish holatini inobatga olgan holda, Qurolli Kuchlar turlari, qoʻshin shakllari va harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha toʻgʻri taqsimlash, alohida harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha tibbiy tanlov nomzodlarni oʻqitish maqsadida oʻrganish, tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻriklardan oʻtkazish tadbirlarini nazorat qilish ushbu ishlarda uslubiy hamda amaliy yordam koʻrsatish; harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism, HTMda profilaktik, davolash-diagnostika ishlarini, tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va holatini nazorat qilish; chaqiriluvchilar, harbiy xizmatchilarga davolash-profilaktika muassasalarida oʻtkazilgan tibbiy tekshiruv va davolanishlarining toʻlaqonligi va sifatini, shuningdek chaqiriluvchilar orasida oʻtkazilgan davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarining sifatini nazorat qilish; harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism va HTM shifokorlari tarkibining tahsil olishida uslubiy hamda amaliy yordam koʻrsatish; oʻquv, maxsus yoki nazorat yigʻinlariga chaqirilgan, shuningdek sogʻligi uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq boʻlgan mutaxassisligi boʻyicha ishlayotgan, tayinlanayotgan (kirayotgan) fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etishni nazorat qilish, bu ishda ularga uslubiy hamda amaliy yordam koʻrsatish; Oʻzbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish reglamentini belgilaydigan qonunchilik hujjatlariga muvofiq, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTK xulosalarining asosliligini koʻrib chiqish; oʻzining xulosasini, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarini nazorat tartibida murojaat boʻlganda hamda boshqa zaruriy holatlarda qayta koʻrib chiqish; Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safidan salomatligiga koʻra muqaddam boʻshatilgan fuqarolar, davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida tibbiy tekshiruvlardan oʻtkazish natijasida muqaddam chiqarilgan xulosalar qayta koʻrib chiqilganda yoki sogʻlom deb topilganda ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan fuqarolarni nazorat tariqasida va boshqa asos boʻlgan hollarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; Mudofaa vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari va harbiy-tibbiy muassasalarining boshqa shifokor-mutaxassislari bilan birgalikda harbiy mehnatning zararli va noqulay omillarini harbiy xizmatchilarning sogʻligi holatiga taʼsirini tahlil qilish, ularni davolanish va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalarini baholash; harbiy xizmatchilarning Qurolli Kuchlar safidan salomatligiga koʻra, harbiy xizmatda boʻlishi chegara yoshiga yetmasdan boʻshatilishining oldini olish va ularni harbiy mutaxassislik boʻyicha noloyiq deb topilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida profilaktika, davolash-diagnostika ishlarini va harbiy-tibbiy ekspertizani yaxshilash boʻyicha birgalikda takliflar ishlab chiqish; harbiy-tibbiy ekspertizaning ijobiy tajribalarini oʻrganib chiqish va umumlashtirish, uning ilgʻor boʻlgan shakl hamda uslublarini Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning amaliyotiga tatbiq qilish; Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqotni tashkil etish hamda mazkur ishlar boʻyicha rahbarlik qilish; harbiy-tibbiy ekspertizaga jalb qilinayotgan shifokor-mutaxassislar, oʻrta boʻgʻim tibbiy xodimlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish; harbiy-tibbiy ekspertiza boʻyicha qonunchilik hujjatlariga, oʻquv va uslubiy qoʻllanmalariga aniqlik, qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish boʻyicha takliflar ishlab chiqib, Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga taqdim etish; Mudofaa vazirligi qoʻshinlarida harbiy-tibbiy ekspertizaning holati va natijalari boʻyicha belgilangan shaklda Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga, zarurat boʻlganda yuqori qoʻmondonlikka, maʼlumotnoma taqdim etish. 15. MHTK Mudofaa vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari, Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari va Sogʻliqni saqlash vazirligi davolash-profilaktika muassasalarining shifokor-mutaxassislari bilan birga quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha standartlarni ishlab chiqishda ishtirok etadi: chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, shuningdek harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning sogʻligiga nisbatan qoʻyiladigan talablarni; chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, shuningdek harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uslublarini; muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning sogʻligi hamda jismoniy rivojlanish holatiga muvofiq, Qurolli Kuchlar turlariga, qoʻshin shakllariga va harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha xizmatga belgilash va taqsimlash maqsadga muvofiqligiga koʻrsatmalarni; Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida va sharoiti ogʻir iqlimli hududlarda harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatni oʻtashiga, ularning oila aʼzolarini yashashiga qarshi tibbiy koʻrsatmalarni; harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan fuqarolar uchun qarshi tibbiy koʻrsatmalarni. 16. MHTK Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil markazi bilan birgalikda quyidagilarni amalga oshiradi: oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarni Qurolli Kuchlar safida harbiy xizmatga tayyorlashning tibbiy taʼminoti ustidan nazorat, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etishda, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishni nazorat qilishni; MIB, MIBB va Sogʻliqni saqlash vazirligining hududiy organlariga harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etishda amaliy hamda uslubiy yordam koʻrsatishni; munozarali holatlar yoki chaqiruv komissiyalarining xulosasidan norozi boʻlgan fuqarolar murojaat qilganda, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarini qayta koʻrib chiqishni; fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalarini umumlashtirish va tahlil qilish, tahlil natijalari boʻyicha yuqorida koʻrsatib oʻtilgan harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish sifatini yaxshilash uchun amaliy choralarni ishlab chiqishni; Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza samaradorligini oshirish maqsadida, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga jalb qilingan shifokor-mutaxassislar bilan birgalikda ilmiy-amaliy, yoʻl-yoʻriq beruvchi uslubiy mashgʻulotlarni va boshqa tadbirlarni oʻtkazadi. 17. Shtatdan tashqari tibbiy komissiyalar va HTK tashkil etilgan muassasa tarkibida oʻz faoliyatini yuritadi. Shtatdan tashqari doimiy faoliyat yurituvchi tibbiy komissiyalar va HTKga quyidagilar kiradi: gospital HTK; garnizon HTK; Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitali (keyingi oʻrinlarda MHKG deb yuritiladi) huzuridagi gospital tibbiy-uchuvchilik komissiyasi (keyingi oʻrinlarda TUK deb yuritiladi); Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va harbiy havo kuchlarining (keyingi oʻrinlarda HHMQ va HHK) aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUK; MIB huzuridagi tibbiy komissiya; sanatoriy-saralash komissiyasi. Shtatdan tashqari vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiyalar va HTKga quyidagilar kiradi: Mudofaa vazirligi va Milliy gvardiya HTM huzuridagi HTK; uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM huzuridagi TUK; MIBB huzuridagi tibbiy komissiya; Qoraqalpogʻiston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasi. 18. Shtatdan tashqari tashkil etilayotgan harbiy-tibbiy komissiyalar Mudofaa vazirligi tasarrufidagi birlashma, garnizon va harbiy tibbiy muassasalar roʻyxati Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi tomonidan bir yilga belgilanadi. Mudofaa vazirligi birlashmalari, garnizonlari va harbiy-tibbiy muassasalarining tashkiliy-shtat tuzilmasiga oʻzgartirishlar kiritilsa, yuqorida bayon etilgan roʻyxatga tegishli oʻzgartirishlar kiritiladi. 19. MHTK boshligʻining taqdimnomasiga muvofiq, Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi tomonidan garnizonlar va harbiy-tibbiy muassasalar huzuridagi shtatdan tashqari garnizon, gospital HTK, TUK, sanatoriy-saralash komissiyalarining raislari va ularning oʻrinbosarlari shaxsiy tarkibi bir yilga belgilanadi. Shtatdan tashqari HTK aʼzolari va kotibalarining shaxsiy tarkibini MHTK tomonidan bir yilga belgilanadi. Tibbiy komissiya va HTK tarkibida komissiya raisi bilan shifokor-mutaxassislarning soni toq boʻlishi lozim. HHMQ va HHK tibbiy taʼminot xizmati boshligʻining taqdimnomasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining oʻrinbosari HHMQ va HHK qoʻmondoni tomonidan HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUKning shaxsiy tarkibi bir yilga tasdiqlanadi. Komissiyalar tarkibiga kirgan harbiy xizmatchilar va Qurolli Kuchlar xizmatchilarining xizmat joyi oʻzgarganda yoki Qurolli Kuchlar safidan boʻshatilgan hollarda, tegishli mutasaddi shaxslar tomonidan ushbu komissiya tarkibiga oʻzgartirishlar kiritiladi. 20. Gospital HTK harbiy gospitalda (harbiy lazaretda) tashkil etiladi. Harbiy gospital (harbiy lazaret) boshligʻining buyrugʻi bilan komissiya raisi, komissiya aʼzolari va kotibadan iborat boʻlgan HTKning shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi. MHKG huzurida klinik ixtisosligiga koʻra bir necha HTK tashkil etiladi: jarrohlik, terapiya, ruhiy va asab kasalliklar, yuqumli kasalliklar boʻyicha, shuningdek gospital TUK tashkil etiladi. 21. Garnizon HTK, mazkur garnizon hududida joylashgan harbiy-tibbiy muassasa huzurida garnizon boshligʻining buyrugʻi bilan tashkil etiladi. Garnizon boshligʻining mazkur buyrugʻi bilan komissiya raisi, komissiya aʼzolari va kotibadan iborat boʻlgan HTKning shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi (Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK bundan mustasno). Poliklinika boshligʻining buyrugʻi bilan Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi. 22. Garnizon (harbiy-tibbiy muassasa huzurida) sanatoriy-saralash komissiyasi kalendar yili muddatiga, garnizon tibbiy taʼminot xizmati taqdimnomasiga muvofiq hamda Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi va MHTK bilan kelishilgan holda garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) boshligʻining buyrugʻi bilan tashkil etiladi. MHKG va Markaziy poliklinika huzuridagi sanatoriy-saralash komissiyalarining shaxsiy tarkibi yuqori matndagi harbiy-tibbiy muassasalar boshliqlari tomonidan tasdiqlanadi. 23. Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasining taqdimnomasiga muvofiq HTM huzuridagi HTK (TUK) raislari va ularning oʻrinbosarlari Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirining buyrugʻi bilan tasdiqlanadi. HTM huzuridagi HTK (TUK) raislari etib odatda, MHTK shtatli aʼzolari, ularning oʻrinbosarlari sifatida esa tegishli HTM tibbiy taʼminot boshliqlari tayinlanadi. Qolgan komissiya aʼzolari Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻining buyrugʻi bilan tasdiqlanadi. Komissiya aʼzolari sifatida Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalarining shifokor mutaxassislari jalb etiladi. Milliy gvardiya HTM huzuridagi HTK tarkibi Milliy gvardiya qoʻmondoni tomonidan tasdiqlanadi. 24. HTK quyidagi huquqlarga ega: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi nizom va Oʻzbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish reglamentini belgilaydigan boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq xulosalarni qabul qilish; harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida mazkur harbiy-tibbiy muassasaga biriktirilgan harbiy qismlarda (muassasalarda) profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini, shuningdek davlat sogʻliqni saqlash tizimi tasarrufidagi davolash-profilaktika muassasalarida Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilarining diagnostika va davolash-sogʻlomlashtirish ishlarini tashkil etishni nazorat qilish. 25. HTK zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklatiladi: Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilarini, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning oila aʼzolari, chaqiriluvchilar, HTMga kirayotgan nomzodlar, harbiy xizmatga majburlar, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; harbiy-tibbiy muassasaga yotqizish oʻz vaqtida va asosliligini, tibbiy tekshiruv va davolashning toʻlaqonligini hamda sifatini, yuqorida koʻrsatib oʻtilgan shaxslarni oʻz vaqtida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilishi, davolanishga (tekshiruvga) muhtojlarni muddatidan oldin asossiz chiqarilishini ogohlantirish yoki ularni davolash (tekshiruv) kunidan koʻp muddat davomida asossiz ushlab turilishini nazorat qilish; harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, garnizon (harbiy-tibbiy muassasaning javobgarlik) hududida joylashgan harbiy qismlar (muassasalar) shaxsiy tarkibining tibbiy taʼminotini tashkil etish va uning holatini nazorat qilish, shuningdek ularning sogʻligi va jismoniy rivojlanish holatiga koʻra qoʻshin shakllari va harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha taqsimlanishini nazorat qilish; harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, garnizon (harbiy-tibbiy muassasaning javobgarlik) hududida joylashgan harbiy qismlarda (muassasalarda) profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etish, shuningdek HTKning muqaddam chiqargan xulosalarining ijro etilishini nazorat qilish; tibbiy va ekspert hujjatlarni sifatli rasmiylashtirishni nazorat qilish; harbiy xizmatchilarning davolash yakunlarini oʻrganib chiqish, biriktirilgan harbiy qismlar (muassasalar) harbiy xizmatchilarning umumiy kasallanish soni, yotqizilishi, harbiy xizmatdan boʻshatilishi boʻyicha takliflar ishlab chiqish va garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) boshligʻiga taqdim qilish; komissiya ishi natijalarini umumlashtirish, tahlil qilish, MHTKga oʻz vaqtida HTKning faoliyati natijalarining hisobot davri va yil yakuni boʻyicha xabarnoma berish; garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) shifokor-mutaxassislari, oʻrta boʻgʻin tibbiyot xodimlarini harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha garnizonning (harbiy-tibbiy muassasaning) qoʻmondonlik va maxsus tayyorgarlik mashgʻulotlari tizimida tayyorlash. 26. MIB va MIBB huzuridagi tibbiy komissiyalarning tuzilish tartibi, komissiya aʼzolari tarkibi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-martdagi PQ-4630-son qarori bilan tasdiqlangan Fuqarolarni muddatli harbiy va muqobil xizmatlarga chaqirish, safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga olish boʻyicha komissiyalar faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisida nizom asosida belgilanadi. 27. Tibbiy komissiya quyidagi huquqlarga ega: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi nizomiga muvofiq xulosalarni qabul qilish; quyi turgan tibbiy komissiyalarning faoliyatini tekshirish va ularning xulosalarini qayta koʻrib chiqish, MHTKda koʻrib chiqiladigan va tasdiqlanadigan xulosalar bundan mustasno; harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida oʻsmir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida profilaktik va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etilishi va holati, shuningdek hududiy koʻp tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil boʻlinmalarining (keyingi oʻrinlarda oʻsmirlar boʻlinmalari deb yuritiladi) faoliyatini tekshirish. 28. Tibbiy komissiya zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklatiladi: fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish vaqtida chaqiriluvchilarni harbiy xizmatga majburlar, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik boʻyicha tayyorlash markazlari, HTM, “Temurbeklar maktablari”ga kirayotgan nomzodlar, lozim boʻlganda boshqa toifadagi fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; quyi turgan tibbiy komissiyalar faoliyatining tashkil etilishi va ahvolini nazorat qilish; harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, oʻsmir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sogʻliqni saqlash tizimining davolash-profilaktika muassasalarida profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etish va holatini, shuningdek hududiy koʻp tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi oʻsmirlar boʻlinmalarining faoliyatini tekshirish; tibbiy komissiya faoliyatining natijalarini umumlashtirish va tahlil qilish; Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil markaziga va MHTKga bajarilgan ishlar natijasi boʻyicha, shuningdek oʻsmir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sogʻliqni saqlash tizimining davolash-profilaktika muassasalarida profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etishda aniqlangan kamchiliklar va ushbu kamchiliklarni bartaraf qilish rejasi, shu jumladan hududiy koʻp tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi oʻsmirlar boʻlinmalarining faoliyati natijalari toʻgʻrisida maʼlumotlar taqdim qilish. 29. Ish yuritish, yozma muloqot, moddiy-texnik taʼminotni amalga oshirish huzurida shtatdan tashqari tibbiy komissiya yoki HTK tashkil etilgan muassasa zimmasiga yuklatiladi. 30. Fuqarolarga tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan avval, mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar roʻyxatiga muvofiq majburiy diagnostik tadqiqotlar, zaruriyat tugʻilganda tibbiy koʻrsatmalarga koʻra boshqa tekshiruvlar oʻtkaziladi. 31. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kunduzgi yorugʻlikda maxsus ajratilgan yorugʻ, issiq va keng xonalarda oʻtkaziladi. Kunduzgi yorugʻlik yetarli boʻlmagan sharoitlarda sunʼiy yorugʻlik shifokorlarning ishlashi uchun yetarli boʻlishi lozim. Har bir shifokorga alohida xona ajratiladi. Shifokor-mutaxassislarning xonalari tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun mazkur Nizomning 2-ilovasida keltirilgan tibbiy komissiyalar va HTK shifokor-mutaxassislarning xonalarini jihozlash uchun boʻlgan dori vositalari va tibbiy uskunalar roʻyxatiga muvofiq lozim boʻlgan dori vositalari hamda tibbiy uskunalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 32. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning sogʻligi, salomatligiga oid shikoyati bor yoki yoʻqligidan qatʼiy nazar, soʻrov asosida har tomonlama obyektiv tekshiruvlar yordamida aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar tomonidan ularning salomatligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilgan, shuningdek dispanser kuzatuviga oid turli tibbiy hujjatlarning taqdim etilishi, ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishidan ozod qilinmaydi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy hujjatlari, tavsifnomalari oʻrganilib, shaxsiy yigʻma jildi va boshqa hujjatlari bilan tanishib chiqqach, qanday shikoyatlari borligini soʻrab bilib, anamnezi yigʻilgandan keyin, shifokor-mutaxassislar tomonidan tibbiy tekshiruv oʻtkaziladi. 33. Tibbiy komissiya yoki HTK tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jarayonida mazkur Nizomning 3-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha koʻrsatmalar asosida fuqaroni koʻrikdan oʻtayotgan davrdagi sogʻligi va jismoniy rivojlanish holatini oʻrganib, unga baho beradi. Ayollar shifokor-ginekolog tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi shart. Harbiy tibbiy ekspertizaning shifokor-mutaxassislari ommaviy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida qisqa vaqt sarflagan holda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisida toʻliq tasavvur hosil qilish imkonini beruvchi maxsus (harbiy) tekshiruv usulidan foydalaniladi. Shu maqsadda, aʼzo va tizimlarning tekshiruvi aniq belgilangan tartib hamda shunday ketma-ketlikda oʻtkaziladi-ki, bunda uni oʻtkazishga kam vaqt sarf qilinadi va tekshiruvlarning biror-bir usuli boshqalarining oʻtkazilishini qiyinlashtirmaydi. 34. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarni tekshiruv jarayonida muhimi, faqatgina jismoniy jihatdan nuqson topish yoki kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asorati xususiyatlarini aniqlash emas, balki kasallangan aʼzo faoliyatiga oid buzilish hamda kompensatsiya darajasi va umuman organizmning faoliyatga oid moslashuvchanligini aniqlash lozim, chunki ushbu omil tegishli ekspert xulosasini chiqarishga asos boʻladi. 35. Meʼyordan farq qiluvchi koʻrsatkichlar mavjud boʻlgan barcha holatlarda, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs aniqlangan oʻzgarishlardan kelib chiqqan holda, mukammal tekshiruvdan oʻtkazilishi va tegishli shifokor — mutaxassislar tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Agar ambulatoriya sharoitdagi tekshiruvlardan soʻng ham tashxis noaniqligicha qolsa yoki shubha tugʻdirayotgan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs statsionar sharoitdagi tekshiruvlarga yuboriladi. 36. Avval tibbiy komissiyalar yoki HTK tomonidan mazkur Nizomning 4-ilovasida keltirilgan kasalliklar, jismoniy nuqsonlar jadvali va ayrim moddalarga beriladigan sharhlar (keyingi oʻrinlarda kasalliklar jadvali deb yuritiladi) 8-, 9-, 14-, 15-, 16-, 17-, 18-, 20-, 21-, 68-, 69-, 82-moddalari (moddalarning bandlari) boʻyicha F yoki E yaroqlilik toifalari tayinlangan shaxslar takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi. 37. Rezerv yoki zaxirada turgan ofitserlarni rezerv toifasi, harbiy — hisob mutaxassisligi va rejalashtirilgan lavozimga koʻra tibbiy koʻrikdan oʻtkazishning davriyligi Mudofaa vazirligi tomonidan belgilanadi. Qurolli Kuchlar safining birinchi toifa rezervi hisobida turgan, jangovar boʻlinmalar va jangovar taʼminot harbiy boʻlinmalariga rejalashtirilgan rezervdagi yoki zaxiradagi ofitserlarni navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish oraligʻi 5 yildan oshmasligi lozim. Qurolli Kuchlar safining ikkinchi toifa rezervi hisobida turgan, texnik va front orti taʼminoti harbiy boʻlinmalarga rejalashtirilgan rezervdagi yoki zaxiradagi ofitserlarni navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish oraligʻi 7 yildan oshmasligi lozim. 38. Fuqaroni harbiy xizmatga, harbiy — hisob mutaxassislik boʻyicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqliligi tibbiy komissiya va HTK tomonidan fuqarolarning sogʻligi holatiga nisbatan qoʻyiladigan talablarga muvofiq aniqlanadi. Fuqarolarning sogʻligi holatiga nisbatan qoʻyiladigan talablar — fuqarolar sogʻligi va jismoniy rivojlanishini tavsiflovchi tibbiy koʻrsatkichlar boʻlib, ularga muvofiq fuqarolarni harbiy xizmatga, harbiy mutaxassislik boʻyicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqlilik toifalari aniqlanadi. 39. Kasalliklar jadvali bilan fuqarolar sogʻligining holatiga nisbatan qoʻyiladigan asosiy talablar belgilanadi. Mazkur Nizomning 5-ilovasida keltirilgan fuqarolar sogʻligi va jismoniy rivojlanishining holatiga nisbatan qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar roʻyxati (keyingi oʻrinlarda qoʻshimcha talablar roʻyxati deb yuritiladi) hamda mazkur Nizomning 6-ilovasida keltirilgan meʼyorda va oziqlanish buzilishlaridagi fuqarolarning boʻyi va tana vazni nisbatining jadvaliga (keyingi oʻrinlarda boʻy va tana vazni nisbatining jadvali deb yuritiladi) muvofiq, kasalliklar jadvalida qayd etilmagan fuqarolar sogʻligining holatiga nisbatan qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar belgilanadi. 40. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan fuqarolar kasalliklar jadvalining quyidagi ustunlari boʻyicha taqsimlanadi: I-ustun — chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muqobil xizmatga chaqirilayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassisliklar boʻyicha tayyorlash markazlariga tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan), harbiy taʼlim muassasalari huzuridagi harbiy tayyorgarlik boʻyicha oʻquv boʻlinmalariga (harbiy taʼlim fakultetlari, harbiy kafedralar, sikllar va kurslar) tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan) fuqarolar; oddiy askar va serjant harbiy unvonlari mavjud boʻlgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV, DXX, IIV harbiy tuzilmalariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVga shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan, harbiy yigʻinlarga chaqirilayotgan (oʻtayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar; oddiy askarlar tarkibidagi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV, DXX, IIV harbiy tuzilmalarining muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari; HTMning 1-bosqich kursantlari; II-ustun — Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya HTMga kirayotgan fuqarolar; HTMning kursantlari; Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga, xorijiy davlatlar HTMning birinchi bosqichidan tahsil olish uchun yuborilayotgan HTMning birinchi bosqich kursantlari; III-ustun — ofitserlar va generallar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVga shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan, harbiy yigʻinlarga chaqirilayotgan (oʻtayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar; Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan ofitserlar va generallar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar; HTMning bitiruvchi bosqich kursantlari. IV-ustun — oddiy askar va serjantlar tarkibidagi lavozimlarda shartnoma boʻyicha harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilar; Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan yuqori matndagi fuqarolar; HTMning ikkinchi va yuqori bosqich (bitiruvchi bosqich bundan mustasno) kursantlari; V-ustun — harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVning harbiy xizmatchilari, harbiy xizmatga majburlar, ishchi va xizmatchilar; 41. Organizmga salbiy taʼsir koʻrsatadigan, kasbiy kasalliklar paydo boʻlishining yuqori darajali xavfi mavjud boʻlgan lavozimlar, mutaxassisliklar va ishlarga jalb etiladigan hamda mazkur Nizomning 7-ilovasida keltirilgan harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq boʻlgan lavozimlar hamda harbiy — hisob mutaxassisliklar roʻyxatiga kirgan fuqarolar kasalliklar jadvalining V-ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 42. Harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan fuqarolarning tibbiy tekshiruv miqdori, shuningdek yuqori matndagi harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan ishlayotgan shaxslar orasida davolash-profilaktika chora-tadbirlari Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga muvofiq belgilanadi. 43. Harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolari salomatligiga koʻra quyidagi ogʻir iqlim sharoitli hududlarda xizmatni oʻtash (yashash) imkoniyati boʻlmaganda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi: Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Navoiy, Surxondaryo viloyatlari, Buxoro viloyati Qorovulbozor tumani, Qashqadaryo viloyati Muborak tumani, Qamchiq dovoni (Toshkent va Namangan viloyatlari hududida); baland togʻli hududlari (dengiz sathidan 2500 m va undan baland); Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga. 44. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan hududlarda xizmat qilishga oʻtkazilayotgan yoki xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilar yoki ularning oila aʼzolarida ushbu hududlarda xizmatni oʻtashga (yashashga) toʻsqinlik qiladigan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari mavjudligi toʻgʻrisida oʻrnatilgan tartibda murojaat qilganlarida, mazkur Nizomning 46-bandiga muvofiq, harbiy-tibbiy komissiyasiga salomatligiga koʻra harbiy xizmatga yaroqlilik darajasini aniqlash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga, ular ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan holatlarda esa, ularni mazkur hududlarda xizmatni oʻtash imkoniyatlarini aniqlash uchun yuborilishlari mumkin. Ularning oila aʼzolari ham mazkur hududda yashash imkoniyatini aniqlash uchun xuddi shunday tartibda yuborilishlari mumkin. Harbiy xizmatchining oila aʼzolarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq belgilanadi. 45. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarini harbiy xizmatni oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq, harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetgan harbiy xizmatchilar oʻzi yoki oila aʼzolarining salomatligiga koʻra, ushbu hududlarda xizmatni oʻtashga (yashashga) imkoniyati yoʻqligi toʻgʻrisidagi masalani koʻtargan taqdirda, harbiy xizmatdan rezervga (isteʼfoga) boʻshatilishi oldidan, oʻrnatilgan tartibda harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuboriladi. Ularning oila aʼzolari tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilmaydi. 46. HTKga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllash quyidagicha amalga oshiriladi: mazkur Nizomning 43-bandida qayd etilgan hududlarga xizmatni oʻtash uchun yuborilayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar va ularning oila aʼzolarini harbiy okruglar qoʻshinlarning qoʻmondonlari, ularga teng va yuqori qoʻmondonlik qarori bilan; mazkur Nizomning 43-bandida qayd etilgan hududlarda xizmatni oʻtayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar hamda Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga xizmat safariga yuborilayotganlar va ularning oila aʼzolarini Mudofaa vazirligi bosh boshqarmalarining boshliqlari, ularga teng va yuqori qoʻmondonlik qarori bilan; oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchi va ularning oila aʼzolarini qoʻshilma komandirlarining (muassasa boshliqlarining) qarori bilan. 47. Harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmalari boshligʻi tomonidan harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzolariga berilgan HTKga mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanmada quyidagilar koʻrsatiladi: harbiy xizmatchiga — uning salomatligiga koʻra harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlash, ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topilgan holatlarda xizmatni aniq bir hududda yoki aholi punktida oʻtash imkoniyatini aniqlash uchun yuborilayotganligini; harbiy xizmatchining oila aʼzolariga — HTK tomonidan muayyan hudud yoki aholi punktida yashash imkoniyatini aniqlash kerakligini; Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga xizmat safariga yuborilayotgan harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolariga — ularning salomatligiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga xizmat safariga borish imkoniyatini (oila aʼzolari uchun — borish va yashash imkoniyatini) aniqlash uchun yuborilayotganligini. Yoʻllanmaga quyidagilar ilova qilinadi: harbiy xizmatchiga — kasallik kechishining oʻziga xos xususiyatlari, oʻtkazilgan muolajalar samarasi va xizmatni oʻtash joyi iqlim sharoitining sogʻligʻiga taʼsiri haqidagi qism shifokori (shifokor-mutaxassislarning) xulosasi koʻrsatilgan tibbiy tavsifnomasi, tibbiy kitobchasi; harbiy xizmatchining oila aʼzosiga — mahalliy iqlim sharoitlarining sogʻligiga taʼsiri toʻgʻrisidagi Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari yoki davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalaridagi tekshiruv, davolash va uzoq muddatli kuzatuv natijalari kiritilgan tibbiy hujjatlar. 48. Harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish HTK tomonidan batafsil obyektiv tekshiruvlardan soʻng, tibbiy kuzatuvlar va davolanish maʼlumotlarini inobatga olgan holda oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda HTK quyidagilarni inobatga olishi lozim: ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam mavjud boʻlgan, obodonlashtirilgan hamda qulaylik yaratilgan hudud va garnizonlarda xizmatni oʻtash (yashash) iqlimning salbiy taʼsirini sezilarli darajada kamaytirishi va davolashni samarali olib borishga imkon berishini nazarda tutib, zaruriy tibbiy yordamni olish boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni yuborilayotgan yoki xizmatni oʻtayotgan (yashayotgan) hududning haqiqiy sharoiti va imkoniyatini; harbiy xizmatchilarning oila aʼzolari ogʻir iqlim sharoitli hududlarda xizmat majburiyatlarini bajarish bilan bogʻliq qiyinchiliklarni boshdan kechirmayotganligini; harbiy xizmatchi yoki ularning oila aʼzolarining sogʻligiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasining markaziy hududlari yoki moʻtadil iqlimi boʻlgan boshqa hududlarga oʻtkazish imkoniyatlarining chegaralanganligini. Shuning uchun HTK mazkur Nizomning 43-bandida koʻrsatilgan hududlarda xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar bor degan xulosasini faqatgina harbiy okrug miqyosida kerakli tibbiy yordam koʻrsatishning imkoniyati umuman yoʻq boʻlganda va harbiy xizmatchini ushbu hududlarga yoki ushbu hududlardan boshqa joyga oʻtkazish uning sogʻligini saqlab qolishning birdan-bir chorasi boʻlgan hollarda chiqarish lozim. 49. HTK tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasida quyidagilarni aniqlashi shart: harbiy xizmatchining Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi nizomga muvofiq harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini; salomatligiga koʻra imkoniyatlarini: ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan harbiy xizmatchida xizmatni oʻtashga, harbiy xizmatchining oila aʼzolarida esa tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni HTKga yuborgan qoʻmondonlik, boshliq tomonidan berilgan yoʻllanmada (hujjatda) koʻrsatilgan hududda yashashga, bunda HTK mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchi va ularning oila aʼzolarini ogʻir iqlim sharoitida xizmatni oʻtashiga (yashashiga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar roʻyxati amal qiladi; agar mazkur hududda xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar mavjud deb topilsa, harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzosining kasalligini kechishini hisobga olgan holda, avvalo harbiy okrug miqyosida boshqa joyga oʻtkazish imkoniyati va oʻtkazish muddatini. 50. HTK xulosasi mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga kiritiladi. Oʻzbekiston Respublikasining mazkur hududida xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar boʻlmagan hollarda HTK quyidagicha xulosa chiqaradi: “______________ hududida xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar yoʻq”. Ushbu xulosa tibbiy koʻrikdan oʻtkazishning sanasi va tashxis koʻrsatilgan holda HTK raisining imzosi bilan harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga, oila aʼzosiga esa uning tibbiy hujjatiga yoziladi. Harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzosini tibbiy koʻrikdan oʻtishga yuborgan harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmasiga mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan shakldagi maʼlumotnoma yuboriladi. Salomatligiga koʻra harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmasi tomonidan berilgan yoʻllanmada koʻrsatilgan hududda xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar topilganda HTK mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma uch nusxada 93-bandda belgilangan tartibda tuziladi. Harbiy xizmatchiga chiqarilgan xulosada avval harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi kasalliklar jadvalining moddasi va ustuniga muvofiq koʻrsatiladi, keyin esa mazkur hududda xizmatga qarshi tibbiy koʻrsatmalarning borligi, xizmat joyini oʻzgartirishga muhtojligi hamda harbiy xizmatchini qaysi yaqinroq hududga (iqlim hududiga) oʻtkazishning maqsadga muvofiqligi va shoshilinchligi qayd etiladi. Harbiy xizmatchining oila aʼzolariga mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning harbiy xizmat va kasallikning sababiy bogʻliqligiga oid bandlari toʻldirilmaydi. “Harbiy unvoni” bandida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning oila boshligʻiga kim boʻlishi (eri, xotini, oʻgʻli, qizi va h.k.) va harbiy xizmatchining harbiy unvoni, familiyasi, ismi va sharifi koʻrsatiladi. Xizmatga (yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar borligi haqidagi xulosa quyidagi tahrirda chiqariladi: “Mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan “Harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolarini ogʻir iqlim sharoitli hududlarda harbiy xizmatni oʻtashiga (yashashiga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar roʻyxatining ____-moddasi ___-bandiga asosan koʻrsatilgan hududda (qaysi hududligi koʻrsatilsin) harbiy xizmatni oʻtashga (oila aʼzolariga — yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar mavjud”. Agar tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsda unga nisbatan qarshi tibbiy koʻrsatmalar mavjudligi toʻgʻrisida xulosa chiqarilayotgan hududda xizmatni oʻtayotgan (yashayotgan) boʻlsa, qarorda uning qaysi yaqin hududlarga oʻtkazilishga (koʻchirilishga) muhtojligi va shoshilinchligi qayd etiladi. 51. Oʻzbekiston Respublikasining u yoki boshqa hududda harbiy xizmatga (yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar qayd etilgan HTKning xulosasi mavjud boʻlgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma mazkur Nizomning 92-bandiga muvofiq MHTKda tasdiqlanadi. MHTK tasdiqlagan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi nusxasini taqdim qilgan HTKga qaytaradi, ikkinchi nusxasi tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni taklif qilgan harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmasiga yuboriladi, uchinchi nusxasi MHTKda qoldiriladi. Mazkur Nizomning 94-bandida nazarda tutilgan holatlarda, tasdiqlanmagan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari uni rasmiylashtirgan HTKga tasdiqlanmaslik sabablarini koʻrsatgan holda qaytariladi, uchinchi nusxasi esa MHTK yigʻma jildlariga tikib qoʻyiladi. Mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma tarzida rasmiylashtirilgan HTK xulosalari MHTKda tasdiqlanmaydi. 52. Harbiy-tibbiy muassasalarida bepul davolanishga imtiyozi boʻlmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning oila aʼzolarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish zaruriyati tugʻilganda yoki tibbiy tekshiruv oʻtkazish uchun kerakli shifokor-mutaxassislar yoki diagnostika vositalari mavjud boʻlmaganda, ularning tibbiy va boshqa hujjatlari MHTKga yuboriladi. MHTK tibbiy hujjatlar oʻrganib chiqganidan soʻng, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchining oila aʼzosiga ogʻir iqlim sharoitli hududlarida yashay olish imkoniyati toʻgʻrisidagi maslahat xulosasi taqdim etiladi. 53. MHTK, shuningdek tibbiy xizmat va harbiy-davolash muassasalarining boshliqlari harbiy xizmatchi va uning oila aʼzolarining tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sifatini qatʼiy nazorat qilishga majburlar. 54. Harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzolarini salomatligiga koʻra boshqa hududga oʻtkazilishga muhtojligi yoxud uning u yoki bu hududga yuborilmasligi haqidagi MHTK tomonidan tasdiqlagan HTKning xulosalari “Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarni harbiy xizmatni oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi Nizom”ga muvofiq amalga oshiriladi. 55. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) tanlanayotgan shaxslarga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanma Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy qism komandiri (muassasa boshliqlari) yoki kadrlar boʻlinmalari tomonidan beriladi. 56. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuboriladigan shaxslar HTKga quyidagilarni taqdim etadi: yuborilayotgan shaxsning harbiy unvoni, familiyasi ismi, sharifi, tugʻilgan yili, lavozimi, qachon va qaysi MIBB tomonidan chaqirilganligi, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish maqsadi va dastlabki tashxis koʻrsatilgan mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanma; shaxsni tasdiqlovchi hujjatning nusxasi; xizmat va tibbiy tavsifnomalar; oxirgi uch yil davomida chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrik (dispanserizatsiya) maʼlumotlari koʻrsatilgan tibbiy kitobcha (harbiy xizmatchilar uchun) yoki ambulator bemorning tibbiy varaqasi (ishchi va xizmatchilari). 57. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) 6 oygacha boʻlgan muddatga yuborilayotgan shaxslar xizmat joylaridagi HTKda tibbiy koʻrikdan oʻtadilar, ularga mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma taqdim etiladi. Ekspertiza hujjatlari MHTK tomonidan koʻrib chiqilmaydi va asoslanmaydi. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) 6 oydan ortiq boʻlgan muddatga yuborilayotgan shaxslar tibbiy koʻrikdan ikki bosqichda oʻtkaziladi (uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM kursantlari bundan mustasno): birlamchi — garnizon (gospital) HTK tomonidan; nazorat tartibda — Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK tomonidan. Ekspert hujjatlari MHTK tomonidan koʻrib chiqiladi, HTK xulosasi esa asoslanadi. 58. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM kursantlari quyidagi tartibda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi: birlamchi — HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUK; nazorat tartibida — MHKG huzuridagi TUK. 59. Tibbiy kitobchasida oxirgi uch yil davomidagi dispanserizatsiya natijalari boʻlmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish garnizon gospitallarida dastlabki tibbiy tekshiruvdan soʻng, faqat statsionar sharoitda Mudofaa vazirligi MHKGda amalga oshirilishi lozim. 60. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) tanlab olingan shaxslarga tibbiy koʻrikdan oʻtishidan oldin ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi va mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy tahliliy hamda tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlarning roʻyxatida nazarda tutilgan diagnostik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Tahliliy, rentgenologik, tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan va boshqa tekshiruvlarning natijalari mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi holati toʻgʻrisida maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi. 61. Ofitserlar tarkibidagi shaxslar kasalliklar jadvalining III-ustuni boʻyicha, oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar IV-ustun boʻyicha, HTM kursantlari II-ustun boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM kursantlari Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi Nizom boʻyicha kasalliklar jadvalining tegishli ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 62. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, HTM kursantlarining (birinchi-bosqich kursantlari bundan mustasno) tibbiy koʻrikdan oʻtish natijalari va HTK xulosasi tibbiy kitobchalariga va uch nusxada rasmiylashtirilgan mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi holati toʻgʻrisida maʼlumotnomaga kiritiladi, ular MHTKga koʻrib chiqish va asoslash uchun yuboriladi. Koʻrib chiqilgan maʼlumotnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazgan HTKga yuboriladi, uchinchi nusxasi MHTK yigʻma jildiga tikiladi. 63. HTMning birinchi bosqich kursantlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari va HTK xulosasi tibbiy kitobchaga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy varaqasiga kiritiladi, ular ikki nusxada rasmiylashtiriladi hamda koʻrib chiqish va asoslash uchun MHTKga yuboriladi. Koʻrib chiqilgan varaqaning birinchi nusxasi birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazgan HTKga yuboriladi, ikkinchi nusxasi MHTK yigʻma jildiga tikiladi. 64. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlari boʻyicha A yoki V yaroqlilik toifasiga mansub deb xulosa chiqarilsa, HTK quyidagi matndagi xulosani qabul qiladi: “(yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi koʻrsatiladi) HTMda tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqli”. Agar kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari aniqlansa, kasalliklar jadvalining moddalari (moddaning bandlari) muvofiq: “V yoki S toifalari, yakka tartibda aniqlanadi”, “S toifasi” yoxud “S yoki E toifalari, yakka tartibda aniqlanadi” deb xulosalar qabul qilish nazarda tutilganda, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqsiz”. 65. HTM kursantlari kasalliklar jadvalining II-ustuniga muvofiq, “HTMda oʻqishga kirishga yaroqli” deb topilsa, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “(yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi koʻrsatiladi) HTMda tahsil olishga yaroqli”. HTM kursantlari kasalliklar jadvalining II-ustuniga muvofiq, “HTMga oʻqishga kirishga cheklangan ravishda yaroqli” yoki “HTMga oʻqishga kirishga yaroqsiz” deb xulosa chiqarilsa, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida tahsil olishga yaroqsiz”. 66. Qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish — bu fuqarolarning tibbiy koʻrsatmalari asosida qutqaruvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash, ularning sogʻligini saqlash va mustahkamlashga yoʻnaltirilgan chora tadbirlar kompleksi boʻlib, quyidagilarni qamrab oladi: tibbiy koʻrik oʻtkazish vaqtida qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (ishlayotgan) fuqarolarni sogʻligi va jismoniy rivojlanishini oʻrganish va baholash; qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan fuqarolarni yaroqlilik va qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash; fuqarolarni qutqaruvchilik ishidan boʻshatish davrida salomatlik holatini oʻrganish; qutqaruvchilik ishi davrida salomatligiga koʻra qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz, vaqtincha yaroqsiz deb topilayotgan (topilgan), shuningdek qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasi oʻzgarganda, qutqaruvchilarda kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat)ning sababiy bogʻliqligini aniqlash; qutqaruv xizmatlaridagi profilaktika ishlarini va qutqaruvchilarning tibbiy reabilitatsiyasi samaradorligini baholash. 67. Qutqaruv xizmati va professional qutqaruv tuzilmalariga qutqaruvchi lavozimiga, shuningdek qutqaruvchilarni tayyorlash taʼlim muassasalarida oʻqishga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasida qutqaruvchilik ishiga yaroqli deb topilgan fuqarolar qabul qilinadi. Qutqaruv xizmati va qutqaruv tuzilmalarini salomatligiga koʻra qutqaruvchilik ishiga yaroqli boʻlgan mutaxassislar bilan butlash, qutqaruvchilarni sogʻligini saqlash doirasida ularning huquqlarini muhofaza qilish, qutqaruvchilarning kasbiy faoliyat muddatini uzaytirish, shuningdek qutqaruv xizmat tibbiy taʼminoti sarf xarajatlarini kamaytirish maqsadida qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tashkil etiladi va amalga oshiriladi. 68. Qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish FVV harbiy xizmatchi va ularning oila aʼzolarini qutqaruv xizmatlarida yoki qutqaruv tuzilmalarida ishlayotgan FVV ishchi va xizmatchilarining tibbiy taʼminoti yuklatilgan harbiy-tibbiy muassasalarda tashkil etilgan Mudofaa vazirligi HTK tomonidan amalga oshiriladi. 69. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilishga va qutqaruvchilik ishiga yaroqliligi kasalliklar jadvalining V-ustuni va qoʻshimcha talablar roʻyxatiga muvofiq aniqlanadi. 70. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mehnat shartnomasi (kontrakt) tuzishdan oldin, qutqaruvchi boʻlib ishlayotgan shaxslarni esa, tibbiy koʻriklar natijalariga koʻra qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasining oʻzgarishiga olib keladigan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asoratlari mavjud boʻlganda amalga oshiriladi. 71. Tibbiy koʻrikdan oʻtish maqsadida mazkur Nizomning 8-ilovasida koʻrsatilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanma fuqaro qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (qutqaruvchi boʻlib ishlayotgan) muassasa (tashkilot) tomonidan beriladi. Yoʻllanmadan tashqari, qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari tibbiy kitobchasini va qutqaruv xizmati yoki qutqaruv tuzilma shifokori tomonidan qutqaruvchining salomatlik holatidagi oʻzgarishlar dinamikasini, uning yakka tartibdagi psixologik xususiyatlarini ifodalaydigan, u oʻtkazgan kasalliklari va ularning kechish xususiyatini yoritib oʻtadigan tibbiy tavsifnoma taqdim qilinadi. 72. Qutqaruvchilarni oʻz vaqtida navbatdagi hamda navbatdan tashqari tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻriklardan oʻtkazish uchun yuborish, ular ishlayotgan muassasa (tashkilot) rahbarlari javobgardir. 73. Har yili rejali tibbiy koʻrikdan oʻtkazish lozim boʻlgan qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilar tarkibini MHTK bilan kelishgan holda qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining boshliqlari belgilaydi. 74. Ambulator ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasida statsionar ravishda tibbiy tekshiruv oʻtkazish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqarilganda hamda qutqaruvchilarga HTK tomonidan avval qoʻyilgan tashxisga yoki ekspert xulosasiga aniqlik kiritish talab qilinadigan sogʻligi holatida oʻzgarishlar kelib chiqqanda, qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlarga yuboriladi. 75. Shtatdan tashqari qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari favqulodda vaziyatlarni bartaraf qilish vaqtida orttirgan kasallik yoki olingan shikastlanish, (yaradorlik, jarohat) ularni asosiy mutaxassislik boʻyicha toʻliq yoki qisman mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelgan holatlarda statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi. 76. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan avval qutqaruvchilarga, qutqaruvchilik ishiga kirayotgan fuqarolarga ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi, shuningdek mazkur Nizomning 1-ilovasiga keltirilgan majburiy diagnostik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sanasidan bir oydan koʻp boʻlmagan muddatda oʻtkazilishi lozim. Tibbiy koʻrsatmalarga muvofiq, HTK raisi bilan kelishilgan holda zaruriyat tugʻilganda, qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi. 77. Tanlov paytida parashut bilan sakrashga jalb qilinadigan qutqaruvchilar, qutqaruvchi-alpinistlar, moʻtadil darajali gipoksiyaga chidamlilik boʻyicha qoʻshimcha tekshiruvlardan oʻtkaziladi, keyinchalik har besh yilda bir marotaba yoki koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtadilar. Suv osti ishlariga jalb qilinadigan qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomga muvofiq oʻtkaziladi. 78. Shifokor-mutaxassislar tomonidan tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlar davridagi tibbiy kuzatuv natijalariga muvofiq ekspert xulosasi qabul qilinadi. Qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash masalasi bilan birga HTK tibbiy reabilitatsiya oʻtkazish lozimligi toʻgʻrisida xulosani qabul qiladi. Tashxis qoʻyish uchun murakkab boʻlgan sogʻlik holatida oʻzgarishlar aniqlanib, mavjud boʻlgan kasalliklar rivojlanishi kuzatilganda HTK statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlardan oʻtkazilish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqaradi. 79. Qutqaruvchini statsionar tekshiruv va davolash yakuniga yetganda, shuningdek tibbiy tekshiruvlar natijasida aniqlangan sogʻligi holatidagi oʻzgarishlar quyidagi hollarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish majburiy hisoblanadi: ekspert xulosasi oʻzgartirilsa; qutqaruvchiga qoʻshimcha yoki takroriy tibbiy reabilitatsiya oʻtkazish lozimligi aniqlasa. 80. Agar oʻtkazilgan kasallik yoki olingan shikastlanish (yaradorlik, jarohat) avval qabul qilingan ekspert xulosasining oʻzgarishini talab qilmasa, qutqaruvchilar tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi ular statsionardan chiqariladi va avval qabul qilingan HTKning xulosasiga muvofiq ishni davom etadilar. 81. Statsionar ravishda tibbiy tekshiruv va davolanishdan soʻng mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisida guvohnoma rasmiylashtirilishi bilan quyidagi hollarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish amalga oshiriladi: kelgusida qutqaruvchi sifatida ishlash imkonini bermaydigan kasallik va jarohatlarni (yaradorlik, jarohat) olgan qutqaruvchilarda; qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganda; shtatdan tashqari qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari, favqulodda holatlarni bartaraf etishda orttirilgan kasallik yoki olingan shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asosiy mutaxassisligi boʻyicha toʻliq yoki qisman kasbiy mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelganda; qutqaruvchi lavozimida ishlagan va qutqaruvchilik ishidan boʻshatilishi vaqtida qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan fuqarolarni; qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchisi sifatida ishlagan va qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan hamda qutqaruvchilik ishiga tiklanayotgan fuqarolarni. Qolgan barcha holatlarda, shuningdek statsionarga yotishdan bosh tortgan, qutqaruvchilar (fuqarolar) ambulator ravishda tibbiy tekshiruv va davolanishdan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 82. Tibbiy tekshiruv natijalari va xulosalari qutqaruvchining tibbiy kitobchasi (ambulator bemorning tibbiy varaqasi), kasallik tarixi, mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda qatnashadigan har bir shifokor-mutaxassis fuqaroning sogʻlik holati boʻyicha, shuningdek tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida, davolash-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlar tasnifi toʻgʻrisida oʻzining xulosasini beradi. Zaruriyat tugʻilganda, HTK xulosasida qutqaruvchini tibbiy reabilitatsiyadan oʻtkazishga muhtojligi va uning shakli toʻgʻrisida qaydnoma kiritiladi. 83. Qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan, ishga qayta tiklanish imkoniyatini aniqlash uchun qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi uchun qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganlarning ekspert xulosasi sanasidan bir yil muddatidan soʻng yuborilishi mumkin. Yuqori matndagi muddat ichida qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, MHTK raisining ruxsati bilan amalga oshiriladi. 84. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasiga koʻra qutqaruvchilar ishga yaroqli deb topilgan holatlarda, HTK xulosasi qutqaruvchining tibbiy kitobchasiga qayd etilib, HTK raisi tomonidan imzolanadi va huzurida HTK tashkil etilgan harbiy-tibbiy muassasaning muhri qoʻyiladi. Zaruriyat tugʻilganda, xulosada qutqaruvchi tibbiy reabilitatsiya oʻtkazishga muhtojligi toʻgʻrisida qaydnoma kiritiladi. 85. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ularning salomatlik holati hamda HTK va tibbiy komissiyalarning xulosalari quyidagi shakldagi ekspert hujjatlarga qayd etiladi: a) chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik boʻyicha tayyorlash markazlariga yuborilayotgan, oliy taʼlim muassasalari huzuridagi harbiy tayyorgarlik boʻyicha oʻquv boʻlinmalariga (harbiy taʼlim fakultetlari, harbiy kafedralar, sikllar va kurslar) tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan) fuqarolarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasiga, mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, bemorning ambulator tibbiy varaqasiga tirkaladigan varaqaga; b) safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilingan, ammo harbiy yigʻinlarni oʻtamagan fuqarolarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasiga, mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, bemorning ambulator tibbiy varaqasiga tirkaladigan varaqaga, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga; v) harbiy xizmatchilar, harbiy yigʻin oʻtayotgan fuqarolar, harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilari, harbiy xizmatga majburlar, ishchi va xizmatchilar, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan (kirayotgan) fuqarolar, mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, statsionar sharoitida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda kasallik tarixiga, ambulator sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda mazkur Nizomning 18-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, tibbiy kitobchaga, lozim boʻlganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomaga; harbiy xizmatchi ayollarga mazkur Nizomning 18-ilovasida keltirilgan homiladorlik toʻgʻrisida maʼlumotnomaga; g) Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya HTMga kirayotgan fuqarolarga, jumladan: chaqiruv yoshdagi fuqarolarga — mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy-taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan sogʻlik holatini tekshirish dalolatnomasiga; harbiy xizmatchilarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy-taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi va harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga; d) shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga chaqirilayotgan, harbiy yigʻinlarga chaqirilayotgan fuqarolarga, harbiy xizmatga majburlarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga; lozim boʻlganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, zaxiradagi (rezervdagi) ofitserlarga mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga; e) Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning oila aʼzolariga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, lozim boʻlganda mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomaga, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomaga, ambulator bemorning tibbiy varaqasiga yoki tibbiy kitobchaga. 86. Tibbiy komissiyalarning shifokor-mutaxassislari tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalarini mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga kiritadi, harbiy xizmatga yaroqliligini cheklaydigan (shu jumladan, vaqtincha cheklaydigan) tashxis qoʻyilsa, shifokor-mutaxassis tomonidan mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasi ham rasmiylashtiriladi. Davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasasi (harbiy-tibbiy muassasa) shifokor-mutaxassislari tomonidan chaqiriluvchini tibbiy tekshiruvdan oʻtkazgandan soʻng, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasi rasmiylashtiriladi, ushbu dalolatnoma mazkur muassasa bosh shifokori (boshligʻi) va tibbiy tekshiruvlarni oʻtkazgan shifokor-mutaxassislar tomonidan imzolanadi, hamda davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasasining gerbli muhri bilan tasdiqlanadi. 87. Statsionar sharoitda davolanayotgan shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik tarixida kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomada mavjud boʻlgan bandlari kiritilgan HTKga taqdimnoma rasmiylashtiriladi. Ambulator ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda kasalliklar jadvaliga muvofiq, harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqlilik yoki mutaxassislikka yaroqlilikka cheklanishlar (E va F toifalari bundan mustasno) nazarda tutilgan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari aniqlanganda, MHTK raisining ruxsati bilan mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasida mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomada mavjud boʻlgan bandlari kiritilgan HTKga taqdimnomasi rasmiylashtiriladi. 88. Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobi barcha tibbiy komissiyalar va HTKda ushbu komissiyalarning kotiblari tomonidan yuritiladi. Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida, yigʻilish oʻtkazilgan sanada komissiya yigʻilishining bayonnomasi komissiya raisi, yigʻilishda qatnashgan komissiya aʼzolari (kamida ikki nafar) va komissiya kotibi tomonidan imzolanadi. HTK xulosasi bilan tanishtirganligi toʻgʻrisida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning imzosi kasallik tarixida va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasida qayd etiladi. HTK xulosasi MHTK tomonidan koʻrib chiqish jarayonida bekor qilingan yoki oʻzgartirilgan holatda, MHTK xulosasi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan shaxsga harbiy qism (muassasa) tibbiy taʼminot xizmati (kadrlar boʻlinmasi) tomonidan yetkaziladi. Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning pasport maʼlumotlari, shikoyatlari, kasallikning anamnezi, obyektiv tekshiruv natijalari, toʻliq holda tashxisi va HTK xulosasi, harbiy xizmatchilarga nisbatan esa, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilishda, frontda boʻlganida, harbiy xizmat majburiyatlarini bajarganda orttirilgan kasallikning yoki olingan shikastlanishning (yaradorlik, jarohatning) sababiy bogʻliqligi toʻgʻrisidagi xulosasi ham qayd etiladi. Koʻrsatilgan kitobda shikastlanish (yaradorlik, jarohat) olinishi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, alohida eʼtibor bilan ushbu holatlarni tasdiqlovchi mazkur Nizomning 20-ilovasida keltirilgan shikast (yaradorlik, jarohat) olish holati toʻgʻrisida maʼlumotnomaga (uning chiqish raqami, qachon va kim tomonidan berilganligi) tayangan holda qayd etiladi. Ushbu kitobda statsionar ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda, HTK “Shikoyatlar va kasallik anamnezi” ustunida, shu jumladan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning kasallik tarixining tartib raqamini, bemor davolanayotgan boʻlinmaning raqamini yoki ixtisosligini va statsionar sharoitda davolanishda boʻlgan davri koʻrsatiladi. 89. Vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiya va HTK mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalar kitobi faqat HTMga kirishga, harbiy mutaxassisligi boʻyicha xizmatga, qoʻshin shakllaridagi harbiy xizmatga va h.k. yaroqsiz deb topilgan shaxslar uchun yuritiladi. Qolgan holatlarda, vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiya yoki HTK xulosasi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy kitobchasiga, HTMga kirayotgan shaxslarga mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga yozib qoʻyiladi, komissiyaning raisi va kotibi tomonidan imzolanib, huzurida HTK tashkil etilgan harbiy qismning (muassasaning) gerbli muhri bilan tasdiqlanadi. Zaruriyat tugʻilganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi. Vaqtincha faoliyat koʻrsatuvchi tibbiy komissiyalar va HTK yuritadigan mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobi, shuningdek tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan shaxslarning roʻyxati uch yil, doimiy faoliyat yurituvchi komissiyalarning roʻyxati esa, ellik yil davomida saqlanib, ushbu muddat oʻtganidan soʻng, belgilangan tartibda yoʻq qilinadi. 90. Tibbiy komissiyalar va HTK tomonidan harbiy xizmatga, mutaxassisligi boʻyicha xizmatga, HTMga kirishga yaroqli deb topilgan va h.k., tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan kasalliklari mavjud boʻlmagan shaxslar uchun mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga obyektiv maʼlumotlarni qayd etilmagan holda “sogʻlom” deb topilganda, harbiy xizmatni oʻtashga yaroqliligini cheklamaydigan baʼzi kasalliklar yoki jismoniy nuqsonlar aniqlansa, ularga qisqacha taʼrif berish va tashxisni koʻrsatishga ruxsat etiladi. Tibbiy komissiya yoki HTK tomonidan xulosa qabul qilishda, agar mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma rasmiylashtiriladigan boʻlsa, mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida qisqa yozuvlarni (tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning pasport maʼlumotlari, toʻliq tashxisi, tibbiy komissiya yoki HTK xulosasining matni, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilishda, frontda boʻlganida, harbiy xizmatni oʻtash davrida, harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etishda orttirilgan kasallik yoki olingan shikastlanishning (yaradorlik, jarohatning) sababiy bogʻliqligini) kiritishga ruxsat etiladi, biroq bunda mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning yana bir nusxasini qoldirish va uni mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga ilova sifatida saqlanishi lozim. Koʻrsatilgan kitobda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning qoʻshimcha nusxasi hamda kasallik tarixida MHTK xulosasi chiqarilgan sana va uning matni yozib qoʻyiladi. 91. MHTK mazkur Nizomning 10-ilovasida tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobi bevosita ushbu komissiyada faqat tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchun yuritiladi. Nazorat ravishda tasdiqlash yoki xulosani qayta koʻrib chiqish uchun MHTKga taqdim etilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalar koʻrib chiqishda bayonnomalar oʻrniga kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma va maʼlumotnomalarning nusxalari qoldirilib, ulardagi yakuniy xulosa matni komissiya raisi, yigʻilishda qatnashgan komissiya aʼzolari (kamida ikki nafar) hamda komissiya kotibi tomonidan imzolanadi. Koʻrsatilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma va maʼlumotnomalarning nusxalari MHTKda 5 yil saqlanib, soʻngra oʻrnatilgan tartibda arxivga topshiriladi yoki yoʻq qilinadi. MHTK, shuningdek, yil mobaynida koʻrib chiqilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar va mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalarning hisobi alfavit tartibida yuritiladi. Bir oylik harbiy yigʻinni oʻtamagan, tibbiy komissiyalar yoki HTK tomonidan E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan safarbarlik chaqiruvi rezervi xizmatchilarining hisobini MHTK olib boradi. Ruhiy va xulq-atvor buzilishlari, xavfli oʻsmalar, odam immuniteti tanqisligi virusini chaqirgan kasalliklar va h.k. tufayli tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga rasmiylashtirilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalarni, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalarni barcha nusxalari old tarafining yuqori qismiga MHTK tomonidan quyidagi mazmundagi muhr qoʻyiladi: “nusxa olish, qoʻlga berish, maʼlumotni oshkor etish taqiqlanadi”. Koʻrsatilgan ekspert hujjatlaridan faqatgina huquqni muhofaza qiluvchi organlar, ixtisoslashtirilgan davolash-profilaktika muassasalari, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining hududiy boʻlinmalari soʻrovnomasiga binoan nusxalar olinishi mumkin. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan shaxslarga tashxisni rasmiylashtirishda Xalqaro kasalliklar tasnifidagi kasallik raqamini (shifrini) qoʻllashga ruxsat etiladi. 92. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma quyidagi holatlarda tuziladi: safarbarlik chaqiruv rezervi xizmatiga qabul qilingan, biroq oylik harbiy yigʻinlarni oʻtamagan hamda E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan fuqarolarga; E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan harbiy xizmatchilarga, mazkur shaxslarga HDQ va ularga tenglashtirilgan harbiy qismlardagi xizmatga yaroqsiz deb topilgan, HTMda tahsil olishga yaroqsiz deb topilgan holatlarda; harbiy xizmatchilarga, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilarga, ular harbiy mehnatning sogʻliq uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga yaroqsiz deb topilgan holatlarda; E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan harbiy xizmatga majburlarga (Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining harbiy xizmatga chaqirish toʻgʻrisidagi buyrugʻi mavjud boʻlib, lekin ular hozircha harbiy qismlarga joʻnatilmagan boʻlsalar); E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan, oʻquv yoki tekshiruv yigʻinlariga chaqirilgan harbiy xizmatga majburlarga; E yaroqlilik toifalari tayinlangan rezervdagi harbiy xizmatga majburlarga, tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi ularning murojaatiga muvofiq amalga oshirilgan holatlarda; shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga, ularning salomatligiga koʻra ogʻir iqlim sharoitli hududlarda harbiy xizmatni oʻtashga tibbiy qarshi koʻrsatmalar mavjud boʻlgan holatlarda; shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolariga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda; avval salomatligiga koʻra harbiy xizmatdan boʻshatilgan va qayta harbiy xizmatga kirayotgan ofitser va generallar tarkibidagi harbiy unvonlari boʻlgan harbiy xizmatga majburlarga, ularga nisbatdan tibbiy yoki HTK tomonidan A, V, S yaroqlilik toifalari bilan xulosalar qabul qilingan holatlarda. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma MHTK tomonidan koʻrib chiqilishi, HTK xulosasi esa tasdiqlanishi lozim. 93. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma quyidagi tartibda tuziladi: a) besh nusxada: oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan hamda salomatligiga koʻra harbiy xizmatga notoʻgʻri chaqirilgan muddatli harbiy xizmatchilarga xulosa tasdiqlangandan soʻng, MHTK birinchi va ikkinchi nusxalarini muddatli harbiy xizmatchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yoʻllagan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga) yuboradi yoki hujjatni tuzgan HTKga qaytaradi. Uchinchi va toʻrtinchi nusxalari tasdiqlangandan soʻng 5 kundan kechiktirmagan holda Sogʻliqni saqlash vazirligi va harbiy xizmatchi chaqirilgan joydagi Sogʻliqni saqlash vazirligi mahalliy organiga yuboriladi. Beshinchi nusxasi MHTKda qoladi; b) uch nusxada: oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan muddatli harbiy xizmatchilarga (mazkur bandning “a” kichik bandida nazarda tutilganlar bundan mustasno) xulosa tasdiqlangandan soʻng, birinchi va ikkinchi nusxalari hujjatni tuzgan HTKga qaytariladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi; safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilingan, ammo oylik harbiy yigʻinni oʻtamagan fuqarolarga. Tibbiy komissiya yoki HTKning xulosasi MHTKda tasdiqlangandan soʻng, hujjatning birinchi nusxasi uni tuzgan tibbiy komissiya yoki HTKga yuboriladi. Ikkinchi nusxa fuqaroni safarbarlik chaqiruv rezervidagi xizmatga qabul qilgan MIBBga yuboriladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi; ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan muddatli harbiy xizmatchilarga, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar va HTMda tahsil olayotgan kursantlarga (tinglovchilarga) xulosa tasdiqlangandan soʻng, MHTK hujjatning birinchi nusxasini harbiy xizmatchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yoʻllagan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga) yuboradi yoki hujjatni tuzgan HTKga qaytaradi. Ikkinchi nusxa kadrlar boʻlinmasiga yuboriladi. Uchinchi nusxa MHTKda qoladi; ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan harbiy xizmatga majburlarga, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchining oila aʼzolariga, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilariga xulosa tasdiqlangandan soʻng, hujjatning birinchi nusxasi MIBB boshligʻiga yoki fuqaroni tibbiy koʻrikdan oʻtishga yuborgan mansabdor shaxsga, ikkinchi nusxasi harbiy xizmatchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yoʻllagan kadrlar boʻlinmasiga yuboriladi yoki uni tuzgan HTKga qaytariladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi. 94. HTKning xulosasi MHTKda koʻrib chiqishda tasdiqlanmagan holatlarda, MHTK tomonidan tasdiqlanmagan tibbiy komissiya yoki HTK xulosasi boʻlgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari tasdiqlanmaganligining sabablar bayoni va tegishli koʻrsatmalar bilan uni tuzgan komissiyasiga qaytariladi. Tasdiqlanmagan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning uchinchi nusxasi alohida yigʻma jildga tikiladi va MHTKda besh yil saqlanadi. Qayta tuzilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga boshqa raqam bilan qayd qilinadi. 95. Oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan hamda salomatligiga koʻra harbiy xizmatdan boʻshatilayotgan muddatli harbiy xizmatchilarga tuzilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan va MHTK tasdiqlangan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi nusxasi harbiy qism (muassasa) tomonidan ularni chaqirgan MIBga yuboriladi. Harbiy qism komandiri (muassasa boshligʻi) harbiy xizmatchining boʻshatilishini asoslash uchun kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning ikkinchi nusxasini oʻzida qoldiradi. Ruhiy va xulq-atvor buzilishlar, xavfli oʻsmalar va odam immuniteti tanqisligi virusini chaqirgan kasalliklar bilan xastalangan yuqorida koʻrsatib oʻtilgan shaxslarga MHTK tomonidan tasdiqlangan, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma harbiy qism (muassasa) tomonidan olib boruvchining qoʻliga muhrlangan holda beriladi yoki oʻrnatilgan tartibda bevosita yuqoridagi matndagi shaxslarning yashash joyidagi MIBBga yuboriladi. 96. Mazkur Nizomning 92-bandida qayd etilmagan holatlarda, HTK xulosasi mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma shaklida rasmiylashtiriladi. Harbiy xizmatga chaqirilayotgan (kirayotgan) harbiy xizmatga majburlarga, kasallik tufayli taʼtil berilgan harbiy xizmatchilarga, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan (kirayotgan) shaxslarga nisbatan mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma va mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning salomatlik holati toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma shakllarda rasmiylashtirilgan, HTK xulosalari asoslanishi, S yaroqlilik toifasi tayinlangan harbiy xizmatchilarga chiqarilgan xulosalar esa, MHTK tomonidan tasdiqlanishi lozim. HTKda saqlanayotgan, harbiy xizmat yoki HTMga kirayotgan fuqarolarga, harbiy xizmatga majburlarga, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchining oila aʼzolariga, harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) fuqarolarga, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan shaxslarga rasmiylashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalari, shuningdek MHTKda saqlanayotgan maʼlumotnomalar, besh yildan soʻng belgilangan tartibda yoʻq qilinadi. 97. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalar, hamda MHTK tomonidan tasdiqlanishi (koʻrib chiqilishi, nazorat qilinishi) lozim boʻlgan tibbiy komissiya va HTKning xulosalari boʻlgan boshqa ekspert hujjatlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgandan keyin 5 kundan kechiktirmay kasallik tarixi, tibbiy kitobcha va boshqa tibbiy hujjatlar bilan birga MHTKga yuboriladi. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan ekspert hujjatlari MHTK tomonidan tasdiqlangandan (asoslangandan) soʻng yuridik kuchga ega boʻladi. Harbiy tibbiy muassasa boshligʻi (HTK raisi, tibbiy komissiya katta shifokori) tasdiqlangan (asoslangan) xulosa bilan kelgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalarni, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalarni, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalarni qabul qilgandan keyin, 3 kundan kechiktirmay tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan shaxs xizmat qilayotgan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga) yoki uni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllagan mansabdor shaxsga yuboradi. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan shaxsning qoʻliga berilmaydi. 98. MHTK tomonidan tasdiqlanishi (koʻrib chiqilishi, nazorat qilinishi) lozim boʻlmagan HTKning xulosalari mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalar kitobiga, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy kitobchasiga qayd etiladi, lozim boʻlsa tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kunida mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi va oʻrnatilgan tartibda harbiy qismga (muassasaga) yuboriladi. 99. MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar yil mobaynidagi faoliyatlari toʻgʻrisidagi hisobotlarni belgilangan muddatlarda mazkur Nizomning 21-ilovasiga muvofiq Sogʻliqni saqlash vazirligining Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va MHTKga taqdim qiladi. 100. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar. 1. Umumiy qon tahlili (gemoglobin, leykotsitlar, eritrotsitlar, eritrotsitlar choʻkish tezligi). 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili. 4. Elektrokardiografiya (kardiolog yoki shifokor-funksional tekshiruvlar oʻtkazadigan mutaxassisning yozuv xulosasi bilan). 5. Jismoniy zoʻriqish bilan oʻtkaziladigan elektrokardiografiya (kardiolog yoki shifokor-funksional tekshiruvlar oʻtkazadigan mutaxassisning yozuv xulosasi bilan) (harbiy-tibbiy komissiyalarga muddatli harbiy xizmat uchun chaqirilayotgan fuqarolarga). 6. Fibrogastroduodenoskopiya (keyingi oʻrinlarda FGDS deb yuritiladi). 7. Ichki aʼzolarning ultratovush tekshiruvi (keyingi oʻrinlarda UTT deb yuritiladi). 8. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi). 9. Qon guruhi va rezus mansubligi (faktori) (harbiy guvohnomaga qayd etilishi lozim). 10. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan) hamda “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili (muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolarga). Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolarga tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida ichki aʼzolarning UTT va FGDS oʻtkaziladi. 1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan. 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili 4. “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili 5. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili. 6. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan). 7. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili. 8. Elektrokardiografiya (uchuvchilar tarkibiga, HDQ HTMga, Milliy gvardiya HTMga kirayotganlar uchun shu jumladan jismoniy zoʻriqish bilan). 9. FGDS. 10. Ichki aʼzolar UTT. 11. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi). 12. Burun atrofi boʻshliqlari rengenografiyasi (uchuvchilar tarkibi, HDK HTMga, Milliy gvardiya HTMga kirayotganlar uchun). 13. Koriolis sinamasi yoki otolit reaksiyasi (uchuvchilar tarkibi uchun). 14. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan 15. Umumiy peshob tahlili. 16. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili 17. “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili 18. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili. 19. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan). 20. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili. 21. Elektrokardiografiya (HDK va ular bilan tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga kirayotganlar uchun, shu jumladan jismoniy zoʻriqish bilan). 22. FGDS. 23. Ichki aʼzolar UTT. 24. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi). 25. Burun atrofi boʻshliqlari rengenografiyasi (HDKga va maxsus vazifa bajaruvchi boʻlinmalardagi xizmatga kirayotganlar uchun). 26. Umumiy qon tahlili, leykotsitlar tenglamasi bilan, umumiy peshob tahlili. 27. Qon guruhi, rezus mansubligi (faktori) (shaxsning guvohnomasi va tibbiy kitobchada qayd etilmagan hollarda) 28. Qonning RW va OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlillari (oʻrnatilgan shakldagi sertifikatni toʻldirilishi lozim, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqishdan 1 oydan koʻp boʻlmagan muddatda). 29. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan), “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi tahlillar. 30. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi. 31. Burun atrofi boʻshliqlari rentgenografiyasi (HDQ HTMga, Milliy gvardiya HTMga va uchuvchilar tarkibi tayyorlash boʻyicha HTMga kirayotganlar uchun). 32. Tinch holatda va jismoniy zoʻriqish bilan oʻtkaziladigan elektrokardiografiya. 33. Ichki aʼzolar UTT 34. FGDS. 1. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi. 2. Qon va peshob umumiy tahlillari. 3. Tinch holatda oʻtkaziladigan elektrokardiografiya. 4. Zarur boʻlganda, tashxisga aniqlik kiritish uchun tibbiy koʻrsatmalar asosida boshqa tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar amalga oshiriladi. 5. Tahliliy tekshiruvlar, koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi, FGDS va UTT muddati uch oydan oshmasligi lozim (qutqaruvchilar bundan mustasno). 6. 35 yoshdan oʻtgan barcha fuqarolarga quyidagi tekshiruvlar oʻtkaziladi: jismoniy zoʻriqish bilan oʻtkaziladigan elektrokardiografiya, qonning glukoza miqdori, koʻz ichi bosimi. 7. Fuqarolarga ogʻir iqlim hududlarda yashashga tibbiy qarshi koʻrsatmalarni aniqlashda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan diagnostik standartlari bilan belgilangan tibbiy tekshiruvlar hajmi tayinlanadi. Antropometriya xonasi. Tibbiy tarozi — 1 dona, qoʻl dinamometri (yassi prujinali) — 2 dona, tikka turish oʻlchovchining dinamometri — 1 dona, oʻlchamlari santimetrda koʻrsatilgan oʻlchov tasmasi — 1 dona, 15 sm uzunlikdagi anatomik pinset — 1 dona, boʻy oʻlchagich — 1 dona, spirometr — 1 dona, sfigmomanometr — 1 dona. Terapevt xonasi: stetofonodoskop — 1 dona, sfigmomanometr — 1 dona, tibbiy termometr — 1 dona, ikki tomonlama toʻgʻri til shpateli — 50 dona, sfigmomanometr manjeti (zaxirada) — 2 dona, buyraksimon sirlangan togʻoracha — 1 dona. Jarroh xonasi: stetofonodoskop — 1 dona, burchak oʻlchagichi — 1 dona, oʻlchamlari santimetrda koʻrsatilgan oʻlchov tasmasi — 1 dona, negatoskop — 1 dona. Nevropatolog xonasi: nevropatolog bolgʻachasi — 1 dona, ikki tomonlama toʻgʻri til shpateli — 50 dona, oʻlchamlari santimetrda koʻrsatilgan oʻlchov tasmasi — 1 dona, buyraksimon sirlangan togʻoracha — 1 dona, Psixiatr xonasi: xonaning nomlanishi koʻrsatilmaydi, Otorinolaringolog xonasi: 180 ml hajmli quloqni tozalash uchun rezinali ballon — 1 dona, Barani kreslosi — 1 dona (doimiy faoliyat koʻrsatuvchi tibbiy komissiya uchun), 21 mm li quloq voronkalari № 1, 2, 3 — 1 toʻplam, pnevmatik quloq voronkasi — 1 dona, 21 mm diametrli tomoq oynasi — 1 dona, 25 mm diametrli tomoq oynasi — 1 dona, 8 mm diametrli burun-tomoq oynasi — 1 dona, lablari 40 mm uzunlikdagi burun oynasi — 10 dona, lablari 60 mm uzunlikdagi burun oynasi — 3 dona, Voyachek oʻtkir uchli quloq zondi — 1 dona, paxta oʻrashga moslangan quloq zondi — 1 dona, 128-marta tebranish kamertoni — 1 dona, 1024 marta tebranish kamertoni — 1 dona, qovurgʻa tarafi qayrilgan quloq pinseti — 1 dona, peshona reflektori — 1 dona, paxta tutuvchi oynali dasta — 2 dona, buyraksimon sirlangan togʻoracha — 2 dona, tibbiy termometr — 1 dona, ikki tomonlama toʻgʻri til shpateli — 35 dona, 150 mm hajmli boʻshliq yuvuvchi shprits — 1 dona, spirtovka — 1 dona, otomanometr (doimiy faoliyat koʻrsatuvchi tibbiy komissiya uchun). Oftalmolog xonasi: katta qovoq koʻtargich — 2 dona, koʻz yoshi yoʻli uchun 1, 2, 3 oʻlchamli toʻmtoq uchli zondlar — 1 donadan, skiaskopik chizgʻich — 1 toʻplam, koʻzoynak tanlash uchun chizgʻich — 1 dona, koʻzga taqiladigan binokulyar lupa — 1 dona, Polyak optoturlari — 1 toʻplam, OF-3 turli oftalmoskop — 1 dona, koʻzoynak shishalari — 1 toʻplam, Golovin-Sivsev jadvali uchun 40 Vattli elektrochiroq yorugʻlik apparati — 1 dona, oftalmologning chirogʻi — 1 dona, qoʻrish oʻtkirligini aniqlash Golovin-Sivsevning jadvali — 1 toʻplam, rang ajratishni tekshirish uchun Rabkin jadvali — 1 toʻplam, koʻrishning pasayishini simulyatsiyasini tekshirish uchun Polyak nazorat jadvallari va belgilari — 1 toʻplam. Buyraksimon sirlangan togʻoracha — 2 dona, koʻz elastonometri — 1 dona, koʻz yoʻllarini yuvish uchun toʻmtoq uchli 2 dona kanyulya bilan 10 ml hajmdagi shprits — 1 dona. Stomatolog xonasi. (ogʻiz boʻshligʻini tekshirish uchun). Tish oynasi — 25 dona, hanjarsimon toʻgʻri tish zondi — 3 dona, burchak ostida egilgan tish zondi — 2 dona, umumiy foydalanish anatomik pinset — 2 dona, nostandart egilgan tish pinset — 10 dona. Dermatolog xonasi. Yogʻoch shpatellar — 100 dona, oynali tayoqcha yoki tahlil uchun oyna — 50 dona, 2 marotaba koʻpaytiruv lupasi — 1 dona, yodning 5 % spirtli eritmasi — 100,0, vazelin yogʻi — 100,0, jarrohlik qoʻlqoplari — 5 juft. Dori vositalari (bir kunlik tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan 50 nafar shaxslar uchun) — eritmalar: dikainning 0,25 foizli — 2,0, furatsilinning birga ming nisbatli — 100,0, atropinning 1 foizli — 10,0 (atropinning birga besh ming nisbatli — 5,0), pilokarpinning 1 foizli — 2,0, ammiakning 10 foizli — 5,0, yodning 5 foizli (gidrolizli) texnik etil spirtli — 5,0, brilliant yashilning 1 foizli suv eritmasi — 10,0. Tekshiruvlar uchun standart eritmalar: a) hidni tekshirish — sirka kislotaning 0,5 foizli eritmasi — 5,0, toza etil spirti — 5,0, valeriananing spirtli eritmasi, ammiakning 10 foizli eritmasi — 10,0; b) taʼmni tekshirish — 5, 10 va 40 foizli shakar eritmalari — 5,0 dan, 2-, 5-, 4- i 10 foizli osh tuzining eritmalari — 5,0 dan, 0,01- 0,02 i 0,03 foizli limon kislota eritmalari — 5,0 dan. Gigroskopik paxta, qoplangan kichik sterillangan salfetkalar — 4 dona, rezinali qoʻlqoplar — 20 dona, tibbiy vazelin — 100 gr, leykoplastir — 2 sht, bir marotaba ishlatiladigan shpritslar 5,0 — 10 dona, bir marotaba ishlatiladigan shpritslar 10,0 — 5 dona, sterillangan paxta — 500 gr, sterillangan bogʻlamlar — 4 dona, 70 foizli spirt — 500 ml, har xil bikslar — 4 dona va zararlantirish moddalari. Sterillangan eritmalar: 1. Adrenalinning 0,1 foizli — 1,0 — 3 amp.; 2. Dimedrolning 1 foizli — 1,0 — 10 amp.; 3. Prednizolonning 30 mg — 2 amp. 4. Papaverin gidroxloridining 2 foizli — 2,0 — 10 amp.; 5. Dibazolning 1 foizli — 1,0 — 10 amp.; 6. Magneziya sulfatining 25 foizli — 5,0 — 3 amp.; 7. Analginning 50 foizli — 2,0 — 10 amp.; 8. Novokainning 0,5 foizli — 5,0 — 10 amp.; 9. Eufillinning 2,4 foizli — 10,0 — 3 amp.; 10. Kalsiy xloridining 10 foizli — 10,0 — 3 amp. 11. Yodning 5 foizli spirtli eritmasi — 100,0. 12. Brilliant yashilning 1 foizli spirtli eritmasi — 100,0. 13. Validol tabl. 20 dona. 14. Furatsillin tabl. 20 dona. 15. Ammiakning 10 foizli eritmasi — 20,0. 16. Arslon quyruqning damlamasi — 2 fl. Shifokor va oʻrta boʻgʻin tibbiyot xodimlari soniga koʻra — tibbiy xalatlar; shifokorlar xonalari soniga koʻra — sochiq, qoʻl yuvgich, qoʻl yuvish shetkasi, sovunlar, sirlangan togʻora, spirtovka, tibbiy parda, tibbiy kushetka — 6 donadan., stollar, stullar, kiyim va xalatlar uchun ilgichlar, anjomlar va dori vositalarini saqlash uchun javonlar, koʻrsatgich, xona termometrlari. 1. Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida baholanayotgan asosiy antropometriya koʻrsatkichlari boʻlib tananing boʻyi va vazni, koʻkrak qafasining aylanasi, oʻpkalarning xayotiy sigʻimi, qoʻl panjasining kuchi va tananing koʻtarish kuchlari hisoblanadi. Antropometriya tekshiruvlari shifokorning nazorati ostida oʻrta tibbiyot xodimlari tomonidan, ish boshlashdan oldin toʻgʻri ishlashi tekshirilgan oʻlchov vositalari yordamida oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar pastki ichki kiyimgacha yechingan boʻlishlari shart. 2. Boʻy oʻlchovi tik turgan, zarurat tugʻilganda esa oʻtirgan holda aniqlanadi. Tik turgan holda boʻy oʻlchash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs, kuraklar oraliq sohasi, dumba va tovonlar bilan vertikal ustunga tegib turgan holda, oʻlchov vositasining tagligiga turadi. Bosh toʻgʻri tutib turiladi, bunda quloq suprasi chetki qiyigʻining ustki va koʻzning tashqi burchagi bir gorizontal chiziqda joylanishi lozim. Boʻy oʻlchovi vositasining harakatchan oʻlchagichi boshning tepa qismiga zich tegib turishi lozim. Boʻyni oʻtirgan holda oʻlchash uchun, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs boʻy oʻlchovchi vositaning ochiladigan oʻtirgʻichiga toʻgʻrilangan holda, uning vertikal ustuniga kuraklar oraligʻi sohasi va dumbasi tegib oʻtiradi. Bosh tik turgan holda boʻy oʻlchash kabi holatda tutiladi. Tizzalari toʻgʻri burchak ostida bukilgan boʻladi. Hisob oʻtirgʻich sathidan boshlab 0,5 sm gacha aniqlikda amalga oshiriladi. Uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTMga kirayotgan nomzodlarning oyoq va qoʻllar uzunligi quyidagicha oʻlchanadi: qoʻl uzunligi kurakning akromial oʻsimtasidan kaftning III barmoq uchigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Yelka uzunligi kurakning akromial oʻsimtasidan yelka suyagining tashqi boʻrtigʻigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Tirsak uzunligi yelka suyagining tashqi boʻrtigʻidan bilak suyagining bigizsimon oʻsimtasigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi; oyoqning uzunligi quyidagicha aniqlanadi. Tekshiriluvchi qattiq kushetkaga yuqoriga qaratib, oyoqlari toʻgʻri uzatilgan va tovonlari juftlashtirilgan holatda yotqiziladi. Tananing oʻrta chizigʻi tovonlar birlashgan nuqtaga toʻgʻri kelishiga eʼtibor qaratiladi. Oyoqning toʻliq uzunligi yonbosh suyagining oldingi-yuqori qirrasidan ichki toʻpiqning pastki qirrasigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Sonning uzunligi katta koʻst ustidan tizzaning boʻgʻim oraligʻigacha, boldirning uzunligi tizzaning boʻgʻim oraligʻidan tashqi toʻpiqning pastki chetigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Ushbu oʻlchamlarning yigʻindisi –oyoqning umumiy anatomik uzunligini tashkil qiladi. 3. Tana vazni tibbiy tarozida oʻlchanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs tarozi oʻlchov sahnining markazida tik turadi. Oʻlchov koʻrsatkichlari 0,1 kg gacha aniqlikda yoziladi. 4. Koʻkrak qafasning aylanasi rezinalangan oʻlchov tasmasi yordamida, bosmasdan orqa tomondan kuraklarning pastki burchaklari tagidan, old tarafdan esa, soʻrgʻichlar aylanasining pastki chetidan oʻtkazilgan holda oʻlchanadi. Bu paytda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs qoʻllarini yoniga tushirgan holda, gavdasini tik tutib turadi. Uch koʻrsatkich qayd etiladi, nafas olinmayotgan tanaffus paytida, maksimal nafas olingan va minimal nafas chiqarilgan paytda. 5. Oʻpkalarning xayotiy sigʻimi spirometr yordamida aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs maksimal nafas olib, nafasni toʻliq spirometr naychasiga chiqaradi. 6. Panjalarning kuchi qoʻl dinamometri yordamida aniqlanadi, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs oldin oʻng, keyin chap qoʻlini gorizontal uzatgan holda, bor kuchi bilan siqadi. Tananing koʻtarish kuchi koʻtarish dinamometri yordamida aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs tizza boʻgʻimlari sathida turgan tutqichlarini ikki qoʻli bilan ushlab, oyoqlarini bukmagan holda bor kuchi bilan dinamometrni choʻzadi. 7. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs ruhiy holatining tekshiruvi uni tavsiflovchi hujjatlarini (maktab va boshqa taʼlim muassasalaridan, ish joyidan, harbiy qismdan (muassasadan) va boshqalardan olingan tavsifnomalar), ota-onasidan, davolash-profilaktika va harbiy-tibbiy muassasalaridan olingan maʼlumotlarni oʻrganish asosida, hamda tekshiriluvchi bilan shifokorning shaxsiy muloqoti orqali aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs bilan muloqot va koʻrikda uning yuz ifodasiga, mimikasiga, yurish xususiyatlariga, harakatlariga, taʼsirlarga javobning adekvatligi va shifokor bilan suhbatga boʻlgan munosabatiga eʼtibor qaratiladi. 8. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning ruhiy holatini baholashda asosiy oʻrinni klinik tekshiruv uslubi egallaydi, uni umumiy qabul qilingan paraklinik uslublar (eksperimental-psixologik testlari, elektroensefalografiya, reoensefalografiya, bosh miya tomografiyasi, pnevmoensefalografiya va boshqalar) bilan birgalikda qoʻllash lozim. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning ruhiy holati tekshiruvi quyidagi ketma-ketlikda oʻtkaziladi: ong, diqqat, xotira, fikrlash, intellekt, hissiy-irodaviy faoliyat holatlari baholanadi; ruhiy buzilish alomatlari yoʻqligi yoki mavjudligi aniqlanadi. Diqqatni tekshirishda uning barqarorligiga (toliqishi, chalgʻishi, “qadalib” qolishi), diqqat-eʼtiborini jamlash xususiyatiga ahamiyat beriladi. Xotirani tekshirishda tez va aniq eslab qolish, oʻtgan va hozirgi voqealarni aytib bera olish, xotira aldanishining mavjudligi, amneziyaning turi (retrogradli, anteretrogradli) va h.k. aniqlanadi. Fikrlash qobiliyatini baholashda fikrning mantiqliligiga, oʻy-fikr va xulosalarning ketma-ketligiga, mohiyatiga, “qadalib” qolishiga, maʼnosiz gaplarning koʻpligiga, “balandparvozlik”ka, ezmalanishiga, mavhum fikrlashning aniq fikrlashdan ustunligi yoki aksinchaligiga eʼtibor qaratiladi. Fikrlashning tezligi (tez, oddiy, sekin), uning yoʻnaltirilganligi (muammolar, qiziqishlar) aniqlanadi. His-tuygʻular doirasini aniqlashda kayfiyat (baland, turgʻun, tushkun, oʻzgaruvchan), kayfiyatining patologik oʻzgaruvchanligi, uning muddati va koʻrinishi baholanadi. Hissiyotning tashqi alomatlariga koʻra uning mutanosib yoki nomutanosibligiga, tuygʻularini jilovlay olish yoki bosa olish qobiliyatiga baho beriladi. Guvohlantiruvchining iroda doirasi uning qiziqishlari xususiyatlariga va xulqiga koʻra baholanadi. Atrof-muhitni toʻgʻri idrok etish qobiliyatining buzilishlari yoʻqligi yoki mavjudligi: illyuziyalar, gallyutsinatsiyalar, ularning mazmuni, ularga boʻlgan munosabat (tanqidiy, affektiv, befarq), atrof-muhitni, vaqtni, oʻz shaxsini va h.k.larni idrok etish sifatining oʻzgarishi aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsda ushbu buzilishlarni, hamda xayoldan ketmaydigan fikrlarni va vasvasa gʻoyalarini aniqlash uchun maqsadli soʻrov oʻtkazish talab qilinadi. 9. Asab tizimini tekshirish tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy hujjatlarini oʻrganib chiqish, uning soʻrovi va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning obyektiv klinik-nevrologik tekshiruvidan iborat. Soʻrov paytida shikoyatlar, hayot anamnezi aniqlanadi, anamnezida xushdan ketish xurujlari, talvasalar, nutq, eshitish, koʻrish, markaziy va periferiya asab tizimi jarohatlari boʻlganligi, ruhiy va asab kasalliklar muassasalarida davolanganligiga eʼtibor beriladi, tungi siydik tuta olmasligi tugagan vaqti aniqlanadi. Irsiyatiga aniqlik kiritiladi: qarindoshlarida talvasali tutqanoqlar, xushdan ketishlar, mushaklar zaiflik holatlari, ruhiy holatining buzilganligi, spirtli ichimliklarni suiisteʼmol qilish va giyohvand vositalarini isteʼmol qilish holatlari boʻlmaganligi haqida maʼlumotlar olinadi. Tashqi koʻrikda tana tuzilishi, teri, shilliq qavatlarining holati, mushak tizimi va yurishi baholanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs ilgari bosh-miya jarohati olganligini inkor qilishiga qaramay, bosh suyak — bosh miya jarohatlarining yoʻqligiga ishonch hosil qilish kerak. 10. Asab tizimini tekshirish bosh-miya nervlari faoliyatini aniqlashdan boshlanadi. Koʻzni harakatlantiruvchi nerv va koʻz simpatik innervatsiya faoliyati tekshiriladi. Koʻz olmasining joylashuvi, yuqoriga, pastga, ichkariga va tashqariga harakatlari tekshiriladi. Qorachiqlarning shakli va oʻlchamlari, ularning tengligi hamda, yorugʻlik taʼsiriga javobi (toʻgʻri va birgalikda), konvergensiya va akkomodatsiyada aniqlanadi. Uch shoxli nerv faoliyati oʻrganilayotganda yuzdagi sezuvchanlik, chaynash mushaklarining holati, pastki jagʻning harakat hajmi, korneal va konyunktival reflekslar tekshiriladi. Shundan soʻng, boshqa bosh-miya nervlar faoliyatlari tekshiriladi. Ikkala tomonda peshonadagi teri burmalari, koʻz kosalarining kengligi, koʻzni qisish va qovoqni sola olish qobiliyatlari, tishlar namoyish qilinganda lab-burun burchagining bir xilligi tekshiriladi. Vestibulyar apparatning harakat faoliyati (nistagm, muvozanat, moʻljaldan adashish) aniqlanadi. Asosiy taʼmlarni, shirin, nordon, achchiqni toʻgʻri sezishi aniqlanadi, shu maqsadda shakar, osh tuzi, limon kislotasining standart eritmalari qoʻllanadi, tovush chiqarishda yumshoq tanglayning harakatchanligi, tovushning jarangdorligi, yutish qobiliyati, boshni burish va yelkani koʻtarish imkoniyati, til ogʻizdan chiqarilganda harakat hajmi, uning mushaklarida fibrilyar titrashlar va atrofiyaning mavjudligi tekshiriladi. 11. Harakat doirasi tekshirilayotganda qoʻl va oyoqlarning faol va passiv harakatlar hajmi, harakatlarning oʻzaro muvofiqligi (statik va dinamik ataksiya), mushaklarning kuchi, tarangligi, taʼminlanishi tekshiriladi. Zoʻraki harakatlar (giperkinezlar), harakat cheklanishi (kontrakturalar) va atrofiyalar mavjudligiga eʼtibor qaratiladi. Soʻngra pay, periostal, teri va shilliq qavatlarning reflekslari tekshiriladi. Har bir refleks oʻng va chap tomonda alohida tekshiriladi, ularning kuchi va bir hilligi solishtirib koʻriladi. Patologik reflekslar (Babinskiy, Rossolimo, Jukovskiy, Bexterev, Oppengeym, Gordon va boshqalar)ning yoʻqligi yoki mavjudligi aniqlanadi, yuzaki va chuqur (ogʻriq, harorat, taktil va mushak-boʻgʻim) sezuvchanligi ahvoli aniqlanadi. Vegetativ asab tizimini tekshirishda eʼtibor teri qoplamlari rangiga (yuz, tana, qoʻl va oyoqlar), taʼminot (trofik) buzilishlar mavjudligi, teri paypaslab koʻrilganda uning namligi va xaroratiga qaratiladi. Terining vegetativ reflekslari (mahalliy va reflektor dermatografizm, pilomotor refleks), Danin-Ashnerning koʻz-yurak refleksi, boʻyinning vegetativ, klinostatik va ortostatik reflekslari tekshirib koʻriladi. Yuqorida qayd etilgan asab tizimi obyektiv tekshiruvlarining minimal hajmi ambulatoriya sharoitlarda hamma uchun majburiydir. 12. Ichki aʼzolarni tekshirish, shikoyat va anamnezni oʻrganish, hamda umumiy koʻrikdan boshlanadigan tekshiruvdan iborat. Tashqi koʻrinishiga, tananing tuzilishi, terining rangi, uning choʻziluvchanligi va namligiga, shundan soʻng, paypaslash usuli bilan teri osti yogʻ qatlami, limfa tugunlari va mushaklarning holatiga eʼtibor qaratiladi. 13. Nafas olish aʼzolari. Shikoyatlarni baholashda hansirashning tavsifiga (fiziologik yoki patologik, ekspiratorli, inspiratorli yoki aralash), yoʻtalning xususiyatlari, ogʻriq mavjud boʻlganda, uning joylashuvi, kuchi, davomiyligi, koʻkrak qafasida irradiatsiyasi va nafas olish, yoʻtal bilan bogʻliqligiga eʼtibor qaratiladi. Koʻrikda teri va koʻrinib turgan shilliq qavatlar rangi, koʻkrak qafasining shakli, oʻmrovlar, va ularning ustki va ostki chuqurchalari, kuraklarning joylashishi, koʻkrak qafasi ikkala tomonning simmetriyasi, nafasning turi, tezligi, nafas harakatlarining maromi va chuqurligi, nafas olishda yordamchi mushaklarning ishtiroki baholanadi. Qiyosiy perkussiyada oʻpkaning chegaralari, oʻpka quyi chekkalarining harakatchanligi, oʻpkalar yuqori uchlarining turish balandligi, ularning kengligi, hamda patologik holatlarda oʻpka perkutor tovushining oʻzgarganligi (plevra boʻshligʻida suyuqlik va oʻpkada yalligʻlanish yoki oʻsma kasalliklar mavjud boʻlganda tovushning qisqarishi, uning toʻmtoqlashgan yoki toʻmtoqligi; oʻpkada boʻshliqlar mavjudligida — absess, kaverna, oʻpka toʻqimasida havolanish hajmi oshganda — emfizemada, plevra boʻshligʻida havo toʻplanganda timpanik, qutisimon tovushlar) aniqlanadi. Auskultatsiyada nafas olish turli bosqichlarida nafas shovqinlarining tavsifi, ularning kuchi va davomiyligi aniqlanadi. Asosiy (vezikulyar, bronxial va ulardagi oʻzgarishlar) va yondosh nafas shovqinlari (xirillash, krepitatsiya va plevraning ishqalanish tovushi) aniqlanadi. Agar oʻpka kasalliklari mavjudligiga gumon qilinadigan alomatlar topilsa, rentgen, tibbiy anjomlar yordamida va laboratoriya tahlil usullari qoʻllanadi. 14. Qon aylanish aʼzolari tizimi. Qon tomirlarni tekshirish koʻrik va arteriya va venalarni paypaslash, yirik tomirlarni auskultatsiya qilish va qon-tomir tizimini tibbiy anjomlar yordamida oʻtkaziladi. Yurak yoki yirik tomirlar kasalliklarini ifoda qiluvchi pulsning maromi, tezligi, kuchi va toʻlaqonligi hamda tananing ayrim sohalaridagi arteriya va venalarning pulsatsiyasi aniqlanadi. Arterial qon bosimi tinch (oʻtirgan) holatda ikkala qoʻlda oʻlchanadi. Arterial qon bosimi simob ustunining 140/90 mmdan yuqoriligi bir-necha marotaba aniqlanishi, arterial gipertenziyaning ishonchli belgisi deb hisoblanadi. Arterial qon bosimini bir marotaba oʻlchash paytida, uning tasodifan koʻtarilganligini qayd etmaslik maqsadida, arterial qon bosimini bir necha marta oʻlchash va eng past koʻrsatkichni inobatga olish maqsadga muvofiq. Paypaslash va perkussiya orqali yurakning chegaralari, yurak uchidagi turtkining mavjudligi, uning kengligi, kuchi, egiluvchanligi, koʻkrak qafasidagi titroq, yurak sohasi va uning atrofidagi boshqa pulsatsiyalar aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni xar xil holatlarda (yotgan, oʻtirgan va h.k.) va jismoniy zoʻriqishdan soʻng, yuragini eshitganda, tonlar jarangdorligi (kuchayishi, pasayishi, aksenti) va ularning tavsifi (parchalanishi, ikkiga boʻlinishi, qoʻshimcha tonlar paydo boʻlishi) baholanadi, hamda yurak shovqinlari mavjudligi qayd etiladi. Shovqinni eshitishda uning yurak faoliyati bosqichiga munosabati, tavsifi, kuchi, davomiyligi, joylashuvi va asosiy irradiatsiya yoʻnalishlarini aniqlash lozim. 15. Qorin boʻshligʻi aʼzolari. Shikoyatlar va anamnezga alohida eʼtibor qaratiladi. Koʻrikda ogʻiz boʻshligʻi holati (tishlar, milklar, til, shilliq qavatlar) baholanadi. Qorin boʻshligʻi aʼzolarining koʻrigi va paypaslash yotgan va tik turgan holatlarda oʻtkaziladi. Avval yuzaki, keyin esa, chuqur sirpanuvchi paypaslash usullari bilan ogʻriq, qorin pardasining taʼsirlanishi, qorin oq chizigʻida churra mavjudligi, qorin devorining tarangligi, hamda ayrim qorin boʻshligʻi aʼzolari va ulardagi oʻsmasimon tuzilmalarining chegaralari, zichligi, joylashishi aniqlanadi. Qorin boʻshligʻi aʼzolarida kasallik mavjudligini koʻrsatuvchi belgilar topilganda, qoʻshimcha (taxliliy, rentgenologik, tibbiy uskunalar yordamida tashxislash) tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi. 16. Siydik ajratish aʼzolari. Koʻp holatlarda buyrak kasalliklari mavjud boʻlgan bemorlar oʻzlarini uzoq vaqt qoniqarli his qiladilar. Shikoyatlar asosan umumiy tavsifga (holsizlik, mehnat qobiliyatining pasayishi, ozib ketish, jizzakilik va h.k.) ega boʻladi. Tavsiflovchi shikoyatlar bu, shishlar paydo boʻlishi va siydik chiqarishning buzilishlaridir. Buyrak kasalliklarida shishlarning ifodalanganlik darajasi, joylashuvi va turgʻunligiga koʻra turlicha boʻladi. Koʻpincha ular yuz sohasida aniqlanadi. Ogʻriqli va tez-tez siydik chiqarish kuzatiladi. Siydik rangining oʻzgarishi ham koʻpincha siydik ajratish tizimi kasalligining belgisi hisoblanadi. Ogʻriqsiz, toʻsatdan rivojlanayotgan koʻp miqdordagi (baʼzan qon lahtalari bilan) makrogematuriya buyrakning oʻsma kasalligini istisno qilishni talab qiladi. Makrogematuriya shuningdek glomerulonefrit, nefrolitiaz va kam hollarda amiloidozda ham kuzatilishi mumkin. Bel sohasidagi ogʻriq xos boʻlgan shikoyatlar deb hisoblanadi. Koʻrikda asosiy diqqatni irsiy nefropatiyalarga xos boʻlgan embriogenez buzilish alomatlariga: tanglayning balandligi, suyak tizimi anomaliyasi, quyon labi va h.k.larga qaratish lozim. Qorin sohasi koʻrigi va paypaslash turli (tik turganda, yuqoriga qarab yotganida, yonboshiga yotqizib) holatlarda oʻtkaziladi. Buyrak kasalliklarining koʻp uchraydigan belgisi arterial qon bosimining oshishi hisoblanadi. Yuqori arterial qon bosimi mavjud boʻlgan shaxslarda qorin sohasini auskultatsiya qilish lozim. Epigastral, kindik sohalaridagi sistolik shovqinning oyoq va qoʻllardagi AQB asimmetriyasi bilan birga kuzatilishi, bu buyrak arteriyasi stenozining muhim belgisidir. Siydik ajratish tizimi kasalliklarini istisno qilish uchun taxliliy va tibbiy anjomlar yordamida qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 17. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yalangʻoch holda koʻrikdan oʻtkaziladi. Gavdasini tutishi old va yon taraflardan oʻrganiladi. Gavdaning toʻgʻriligi boshni toʻgʻri tutish, yelka-boʻyin chiziqlarining simmetrik turishi, qirrali oʻsimtalar chizigʻining oʻrtada joylashganligi, kuraklarning burchaklari simmetrik va bir sathda joylashganligi, bel sohasi uchburchaklarining bir xilligi, koʻkrak qafasining bir oz oldinga turtib chiqqanligi, oyoqlarning toʻgʻri shakldaligi bilan ifodalanadi. Teri qoplamlarining holati oʻrganiladi. Agar chandiqlar mavjud boʻlsa, ularning tavsifi va kelib chiqishi baholanadi. Koʻkrak qafasi koʻzdan kechirilayotganda umurtqa pogʻonasi qiyshayishi tufayli yoki mustaqil ravishda rivojlangan patologik shakl oʻzgarishlari nazarga olinadi. Oʻmrov suyaklari joylashuvi aniqlanadi. Qorin sohasi koʻzdan kechiriladi. Jinsiy aʼzolar koʻzdan kechirilayotganda, olat, siydik nayi va moyaklarning rivojlanish nuqsonlarga alohida eʼtibor qaratiladi. Kuraklarning asimmetriyasi aniqlanganda, ushbu holatning umurtqa pogʻonasi shaklining buzilishi yoki Shprengel kasalligi-kurakning tugʻma yuqorida turishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini yoddan chiqarmaslik kerak. Umurtqa pogʻonasi shaklining buzilishida koʻpincha, umurtqaning koʻkrak boʻlimida kifoz, kam hollarda-lordoz aniqlanadi, bel sohasida lordozning kuchayishi, kam hollarda — kifoz. Skoliozning mavjudligi va ifodalanganlik darajasiga eʼtibor qaratiladi. 18. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning qaddini tutishi baholanadi. Qaddini majburiy holatda tutish ogʻriq hissi, anatomik oʻzgarishlar yoki kompensatsiya tufayli patologik oʻrganib qolish natijasida boʻlishi mumkin. Oyoq, qoʻllar ichki yoki tashqi rotatsiya, tanaga yaqinlashtirilgan yoki uzoqlashtirilgan va bukilgan yoki uzatilgan holatlarda turishi mumkin. Suyaklarda eski siniqlar, boʻgʻim chiqishi va boshqa jarohatlar borligini aniqlash uchun, bildiruv nuqtalarining, suyak boʻrtmalari hamda oʻsimtalarining joylashuviga eʼtibor qaratiladi. Meʼyorda tirsak boʻgʻimida bilaklar toʻgʻriga uzatilgan holatda yelka suyagi oʻsimtalari va tirsak oʻsimtasining ustki nuqtasi bir chiziqda yotadi. Tirsak bukilganda, bu bildiruv nuqtalari uchi tirsak oʻsimtasida boʻlgan, teng tomonli uchburchakni tashkil etadi 19. Chanoq suyagining shakli va holati oʻrganiladi. Koʻpchilikda meʼyorda, bir oyoq ikkinchisidan kalta boʻlishini unutmaslik kerak. Bir oyoq ikkinchisidan 2 sm va undan koʻproq kalta boʻlsa, tosning qiyshayishi kuzatiladi. Bunday hollarda umurtqa pogʻonasining kompensator qiyshayishini shakl buzilishi deb qabul qilinmaydi. Oyoqlar uzunligi bir xil va tosda shakl buzilishi boʻlgan hollarda umurtqa pogʻonasi shakl buzilishini istisno qilish lozim boʻladi. Dumba burmalari va son suyak katta koʻst boʻrtmalarining simmetriyasi qayd etiladi. Dumgʻaza-dum va anal teshigi sohalari epitelial dum yoʻlaklari va ularning asoratlari, surunkali paraproktit, orqa teshikning toʻliq yopilmasligi alomatlarini koʻrish uchun koʻzdan kechiriladi. Chaqiriluvchilarning toʻgʻri ichak va prostata bezining barmoq orqali tekshiruvi koʻrsatmalar boʻlgan hollarda oʻtkaziladi. 20. Oyoqlar koʻrigida oʻqining joylashishi aniqlanadi. Toʻgʻri oyoqlar, O-simon oyoqlar, tizzalar tashqariga qiyshaygan holat, X-simon, tizzalar birlashib, son va tizzalar oʻqlari tashqariga ochiq burchakni hosil qiladi. Oyoq terisi rangiga, shish, trofik oʻzgarishlar, teri osti venalarining varikoz kengayishi mavjudligiga eʼtibor qaratiladi. Oyoq panjasi va ostki kafti koʻzdan kechiriladi. 21. Bosh suyagini paypaslab, qopqoq suyaklarida jarohat yoki jarrohlik amaliyotlaridan keyingi nuqsonlar, yumshoq toʻqimalar va suyaklarda oʻsmasimon tuzilmalar borligini aniqlash mumkin. 22. Periferik limfa tugunlari, qalqonsimon bez, terining tarangligi va harorati, mushaklarning rivojlanish holati aniqlanadi. 23. Qorinni paypaslash orqali uning old devorining tinch yoki kuchanishdagi, ichki aʼzolar, chov tashqi halqasining ahvoli aniqlanadi. Tashqariga chiqib turgan churra mavjud boʻlsa, uning oʻlchamlari, tarkibi va toʻgʻrilanishga moyilligi baholanadi. 24. Tayanch-harakat tizimi va umurtqa pogʻonasini baholashda nafaqat anatomik oʻzgarishlarni, balki uning faoliyat imkoniyatlarini oʻrganish ham lozim. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni harbiy xizmatga yaroqliligini aniqlashda yodda tutish kerakki, qoʻl-oyoq yirik boʻgʻimining faoliyati qulay holatdagi ankilozi qator hollarda ular bajarishga odatlangan ishlar hajmini cheklamaydi. Harakati chegaralangan boʻgʻimlarning faoliyati qulay holati quyidagilar hisoblanadi: yelka boʻgʻimi — yelkani tanadan 80 — 90 gradusga uzoqlashtirib, 30 gradusli burchak ostida oldinga harakatlantirib, tirsak boʻgʻimini bukkan holda, panjani ogʻizga tegiza olish; tirsak boʻgʻimi — 90 gradusga bukilish; bilak boʻgʻimi — orqa tarafga 165 gradusga, II — V barmoqlar boʻgʻimi 145 gradusga, falangalararo boʻgʻimlar 120 gradusdagi burchak ostida bukilgan; chanoq-son boʻgʻimi — bukilish burchagi 145 — 155 gradusgacha, uzoqlashtirish 8 — 10 gradus; tizza boʻgʻimi — bukilish 170 — 175 gradus; boldir-oyoq panjasi boʻgʻimi — oyoq kaft tomoniga bukilish burchagi 95 gradus. 25. Oyoq-qoʻllar boʻgʻimlarida harakat hajmini oʻrganish barcha yuzalarda faol va passiv, shuningdek, supinatsiya va pronatsiya harakatlarini bajarish bilan boshlanadi Qoʻl panjasining va tananing koʻtarish dinamometriyasi orqali mushaklar kuchi aniqlanadi. 26. Oyoq — qoʻllar aylanasini oʻlchash santimetrli oʻlchov tasmasi bilan simmetrik sohalarda oʻtkaziladi. Sonning — yuqori, oʻrta va pastki uchdan birida, yelka va boldirda esa, ularning eng yoʻgʻon boʻlgan qismida. 27. Boʻgʻimlar harakati hajmini oʻlchashda xatolarga yoʻl qoʻymaslik uchun quyidagi usullar qoʻllaniladi. Yelka boʻgʻimi — bukilish: tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs shifokorga yoni bilan turadi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi yelka suyagining katta doʻngligi va uning tashqi boʻrtmasi bilan birlashtiruvchi chiziq markaziga parallel holda joylashtiriladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yelka kamari ishtiroksiz, gavdasini egmasdan qoʻllarini oldinga maksimal darajada koʻtaradi. Boʻgʻimni yozish — xuddi shu shartlar bilan, qoʻl orqa-yon tarafga maksimal qayiriladi. Uzoqlashtirish -shifokorga orqasi bilan turadi. Kurak burchaklari sathi bir xil. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi tananing vertikal oʻqiga, harakatchani esa — kurak suyagining yelka oʻsigʻini, tirsak suyagining tirsak oʻsimtasi bilan bogʻlovchi chiziqqa parallel ravishda oʻrnatiladi. Qoʻllarini maksimal ravishda yon taraflarga uzoqlashtiriladi. Tirsak boʻgʻimi — bukish va yozish: shifokorga yon tomoni bilan turadi, kaftlarini oldinga qaratib qoʻllarini pastga tushiradi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi yelka suyagini tashqi doʻngligini, bilak suyagining bigizsimon oʻsimtasi bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda joylashtiriladi. Bilak ohista oxirigacha bukiladi. Burchak oʻlchagichning oʻqi tirsak boʻgʻimining koʻndalang oʻqiga mos tushishi kerak. Bilak boʻgʻimi — ortga yozish va kaft bukilishi: bilak gorizontal tekislikda, panja uning davomida turadi, bosh barmoq qisilgan. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi bilak suyagining bigizsimon oʻsimtasi bilan ikki boshli mushak paylarining tashqi tomonini birlashtiruvchi chiziqqa parallel ravishda, harakatchan branshasi esa ikkinchi kaft suyagining uzunligi boʻylab oʻrnatiladi. Chanoq-son boʻgʻimi — bukish va yozish. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi, tekshirilayotgan oyoq uzatilgan, ikkinchi oyoq tizzasida bukilgan va shu tomondagi qoʻl bilan ushlab turiladi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi qanot ostki chuqurchasi bilan katta koʻstni, harakatchan branshasi esa — katta koʻstni va sonning tashqi boʻrtmasini birlashtiradigan chiziqqa parallel oʻrnatiladi. Oʻlchovda tekshirilayotgan oyoq chanoq-son boʻgʻimida bukilgan boʻladi. Uzoqlashtirish: tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi, oyoqlar uzatilgan, tovonlar juftlangan, qoʻllar tana boʻylab choʻzilgan. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi hanjarsimon oʻsiq — qov birlashmasi — sonning ichki boʻrtmasi boʻylab oʻtadigan chiziqqa oʻrnatiladi. Tekshirilayotgan oyoq maksimal uzoqlashtiriladi. Tizza boʻgʻimi — bukish va yozish: tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi katta koʻstni son suyagining tashqi oʻsigʻi bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel ravishda oʻrnatiladi. Harakatchan branshasi esa — kichik boldir suyagining boshchasini tashqi toʻpiq bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda oʻrnatiladi. Oldin boldir bukiladi, keyin toʻliq yoziladi. Boldir-tovon boʻgʻimi kaftga va ortga bukilishi: yuqoriga qarab yotgan holda oʻtkaziladi, oyoq panjasi burchagi 90 daraja ostida. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi kichik boldir suyagi boshchasini tashqi toʻpiq bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda, harakatchan branshasi esa — oyoq panjasini tashqi tomoni boʻylab oʻrnatiladi. Avval ortga, keyin oyoq panjasi pastki kaft tomonga bukiladi. 28. Oyoq-qoʻllarning uzunligi santimetrli tasma yordamida oʻlchanadi. Qoʻllar uchun oʻlchov oʻqi yelka suyagi boshining markazi va yelkaning boshsimon boʻrtigʻi, bilak va tirsak suyaklarining boshchalari orqali oʻtadi. Oyoq uchun esa — yonbosh suyagining oldingi yuqori oʻqi orqali, tizza qopqoq suyagining ichki tomoni va birinchi barmoq nuqtalarini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq boʻylab oʻtkaziladi. Boʻgʻimlarning ankilozlari, kontrakturalari, son-chanoq boʻgʻimi patologiyalarida sogʻ va kasallangan oyoqlarning anatomik uzunligi bir xil, kasallangan oyoqning nisbiy uzunligi esa — kam boʻlishi mumkin. Anatomik uzunlik segment boʻyicha, nisbiy uzunlik esa, oyoq yoki qoʻlning boshidan oxirigacha boʻlgan chiziq boʻyicha oʻlchanadi. Yelkaning anatomik uzunligini yelka suyagining katta doʻmbogʻidan tirsak oʻsigʻigacha oʻlchanadi, bilakning uzunligi esa — tirsak oʻsigʻidan tirsak suyagining bigizsimon oʻsimtasigacha oʻlchanadi. Sonning anatomik uzunligi katta koʻstdan tizza boʻgʻimi oraligʻigacha, boldirning uzunligi — tizza boʻgʻimi oraligʻidan tashqi toʻpiqning quyi nuqtasigacha oʻlchanadi. Qoʻl yoki oyoqning barcha segmentlari uzunligining yigʻindisi uning anatomik uzunligini tashkil qiladi. Qoʻlning nisbiy uzunligi kurakning akromial oʻsimtasidan qoʻlning uchinchi barmogʻi uchigacha, oyoqning nisbiy uzunligi — yonbosh suyagining oldingi yuqori oʻqidan pastki kaft quyi qirrasigacha oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqni oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi. 29. Umurtqa pogʻonasining tekshiruvi tananing oʻqiga yuklama berish va ogʻriqli nuqtalarni aniqlashdan boshlanadi, qoʻshimcha aniqlik kiritish maqsadida umurtqa pogʻonasining qirrali oʻsiqlari uchlarini perkussiya qilish va paravertebral nuqtalarni paypaslash oʻtkaziladi. Meʼyorda boshni oldinga 40 darajaga egish imkoni bor, iyak toʻshga tegishigacha amalga oshiriladi; orqaga — ensa gorizontal holatni egallaydi; yonboshga — yelka ustiga tekkunga qadar. Boshni har ikkala tomonga burish imkoniyati 85 darajagacha. Umurtqa pogʻonasining koʻkrak va bel boʻlimlarining yonboshga 25 — 30 darajalar chegarasida harakat imkoniyati mavjud. Meʼyorda VII boʻyin pogʻonasining oʻtkir oʻsigʻi va ensa suyagining boʻrtigʻi orasidagi masofa bosh egilganda 3 sm ga va undan koʻpga uzayadi, boshni orqaga tashlaganda esa, 8 sm ga va undan koʻpga kamayadi. VII boʻyin va I dumgʻaza pogʻonalarning oʻtkir oʻsigʻlararo masofa egilganda gavdani odatda tutganga nisbatan 5 sm va undan koʻpga koʻpayadi, orqaga egilganda esa, 5 sm va undan koʻpga kamayadi. Koʻkrak va bel sohasidagi yonboshga egilishlar tik chiziqdan 25 gradusdan kam boʻlmaydi. Umurtqaning harakat kengligi chegaralanganligini baholashda tekshirilayotgan pogʻonaning oldinga va orqaga egilishlarining yigʻindisini meʼyordagi koʻrasatkichlar bilan solishtirish lozim. Umurtqa pogʻonasida shakl buzilishi mavjudligiga shubha qilinganda, qirrali oʻsiqlar uchlari proyeksiyasida teri marker bilan belgilab chiqiladi. Umurtqa pogʻonasi shakl buzilishini oʻlchash mumkin. Buning uchun shovun (otves) qoʻllaniladi, u yettinchi boʻyin umurtqasining qirrali oʻsigʻiga tibbiy bogʻlam bilan yopishtirib qoʻyiladi. Agar shovun aniq dumbalar oraligʻidan oʻtsa, unda skolioz meʼyor darajada deb hisoblanadi. Agar shovun oʻrta chiziqdan siljisa, uning koʻrsatkichi umurtqa pogʻonasi shakl buzilishining barcha uzunligida keyin rentgen maʼlumotlari bilan solishtirish uchun oʻlchash lozim. Simmetrik nuqtalarda kurak cheti va umurtqa pogʻonasi orasidagi masofa qiyoslab koʻriladi, tananing koʻtarish dinamometriyasi koʻrsatkichlari baholanadi. Umurtqa pogʻonasining ifodalangan shakl buzilishilari tashqi nafas olish faoliyatining buzilishi bilan birgalikda kechishi sababli, oʻpklarning hayotiy sigʻimi, bir daqiqadagi nafas hajmi va oʻpklarning maksimal sigʻimi ham aniqlanishi lozim. Umurtqaning shakl buzilishini toʻla tasdiqlash uchun tekshiruvlarni tananing gorizontal va vertikal holatlaridagi umurtqa pogʻonasi rentgenografiyasi bilan toʻldirish lozim. Skolioz darajasi rentgengrammalardagi skolioz burchaklarini oʻlchash asosida aniqlanadi: birinchi daraja — 1 — 10 gradus, ikkinchi daraja — 11 — 25 gradus, uchinchi daraja — 26 — 50 gradus, toʻrtinchi daraja — 50 gradusdan ortiq. 30. Yassi oyoqlik darajasi rentgen yordamida aniqlanadi. Oyoq panjasini suratga olish tik turgan holda, yuklama bilan (yalangoyoq) oʻtkaziladi. Artrozning bosqichi Boʻgʻim yorigʻining holati va oʻlchamlari Boʻgʻim oraligʻi chetlaridagi suyakli oʻsiqlar mavjudligi va ularni boʻgʻim chetlaridan chiqib turadigan oʻlchamlari Boʻgʻim va tutashuvchi suyaklarning boʻgʻim oxirlari yuzalarining holati Birinchi 50% ortiq boʻlmagan torayish Mavjud, oʻlchamlari 1 mm dan ortiq emas Oʻzgarishlar yoʻq Ikkinchi 50% yoki undan ortiq boʻlgan torayish Mavjud, oʻlchamlari 1 mm dan ortiq Boʻgʻim oraliqlarining shakl oʻzgarishlari va togʻay osti osteosklerozi bilan Uchinchi Deyarli toʻliq obliteratsiya Ifodalangan suyak chetlari oʻsiqlari Qoʻpol shakl oʻzgarishiva togʻay osti osteosklerozi bilan Oyoq panjasi gumbazining balandligi aniqlanadi, gumbaz eng baland nuqtasidan pastki uchburchak — tovon suyagining notekis yuzasini birinchi oyoq kafti suyagi boshchasining pastki kaft tomoni bilan birlashtiradigan chiziq asosiga tushirilgan perpendikulyarning uzunligi aniqlanadi. Meʼyorda bu burchak 125 — 130 gradusga teng, oyoq panjasi gumbazining balandligi 39 — 36 mm. Yassi oyoqlikning birinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 131 — 140 gradus, gumbazning balandligi — 35 — 25 mm. Yassi oyoqlikning ikkinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 141 — 155 gradus, gumbazning balandligi — 24 — 17 mm. Ponasimon suyak kaltalashgan, boʻyinchasi aniq ifodalanmagan. Yassi oyoqlikning uchinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 155 gradusdan ortiq, gumbazning balandligi — 17 mm dan kam. Shuningdek, oyoq panjasi koʻndalang gumbazi yassiligi, bosh barmoqning uzoqlashtiruvchi kontrakturasi koʻzga tashlanadi. Oyoq panjasi buralgan va tashqariga qayrilgan. Yassi oyoqlikning darajasini aniqlashda asosiy mezon boʻlib oyoq panjasi gumbazining balandligi hisoblanadi. Oyoq panjalari shaklni oʻzgartiruvchi artrozning I bosqichi rentgen tasvirlari boʻgʻim chetlaridan 1 mm dan koʻp chiqmaydigan suyakli oʻsiqlar va boʻgʻim yorigʻini 50 foizgacha torayishi bilan tavsiflanadi. Artrozning II bosqichida boʻgʻim yorigʻi kengligi — 50% va undan koʻp toraygan, boʻgʻim chetlaridan 1 mm dan koʻp chiqadigan suyakli oʻsiqlar shakl oʻzgarishlari va tutash suyaklar boʻgʻim oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan. Oyoq panjalar artrozi III bosqichida boʻgʻim orasi kengligi deyarli obliteratsiyalangan, boʻgʻim chetlarida ogʻir ifodalangan suyakli oʻsiqlar chuqur shakl oʻzgarishlari va tutash suyaklar boʻgʻim oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan. 31. Yotgan holda paypaslash va perkussiya qilish orqali yirik tomirlarning pulsatsiyasi tekshiriladi. Zarurat tugʻilganda ossillografiya va nitroglitserin sinamasi, angiografiya, flebografiya, reovazografiya, dopplerografiya va qon aylanishning holatini obyektiv koʻrsata oladigan boshqa tekshiruvlar oʻtkaziladi. 32. Quloq, burun, tomoq tekshiruvlari uzunligi 6 metrdan kam boʻlmagan, shovqinlardan holi boʻlgan xonada oʻtkaziladi. Anamnez yigʻishda oldin oʻtkazilgan quloq, burun, tomoq kasalliklari surishtiriladi. Shu bilan bir vaqtda nutqdagi nuqsonlar aniqlanadi. Obyektiv tekshiruv qorogʻilashtirilgan, yon tomondan tushib turadigan sunʼiy yorugʻlik manbai bor xonada oʻtkaziladi. Bir vaqtda ushbu xonada tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning soni ikkitadan oshmasligi kerak. Tekshiruv tashqi koʻrikdan boshlanadi, keyin esa hid sezish, burundan nafas olish va eshitish tekshiriladi. 33. Quloqni tekshirishda quloq suprasi, soʻrgʻichsimon oʻsiqlar koʻrikdan oʻtkaziladi, bir vaqtning oʻzida ularning sezuvchanligi ham aniqlanadi. Nogʻora pardada oʻzgarishlar mavjud boʻlsa tekshirish pnevmatik voronka yordamida oʻtkaziladi. 34. Yuqori nafas yoʻllarining nafas olish va tovush hosil qilish faoliyati tekshiriladi. Burunning tashqi qismlari va burun boʻshligʻi, halqum, halqumning burun qismi, xiqildoq koʻrikdan oʻtkaziladi. Bir vaqtning oʻzida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning ogʻzidan chiqayotgan havoning hidiga ham eʼtibor qilinadi. 35. Burun boʻshligʻi tekshirilayotganda burun oynasidan foydalaniladi. Shilliq qavatlarning holati tekshiriladi, yiring, poliplar bor-yoʻqligiga ishonch hosil qilinadi, burunning oʻrta togʻay devori holati baholanadi, shilliq qavatda burun boʻshligʻini toraytiradigan burmalar, oʻsimtalar borligi aniqlanadi. Burundan nafas olish kuchli buzilganda, burundan sassiq hid kelayotganda, tovush dagʻal boʻlib qolganda, manqalanganda, bodom bezlarida oʻzgarishlar boʻlganda, halqum yaralari va oʻsmalari aniqlanganda chuqurroq tekshiruv oʻtkaziladi. Duduqlanish mavjudligida nevropatolog, zarurat tugʻilganda, psixiatr va logopeddan maslahat olinadi. 36. Hid sezish toʻrtta standart hid sinamalari yordamida oʻtkaziladi: 0,5% sirka kislotaning eritmasi (kuchsiz hid), toza etil spirti (oʻrtacha hid), oddiy valeriana damlamasi (kuchli hid), nashatir spirti (oʻta kuchli hid). Bu eritmalar shakli va rangi bir xil boʻlgan raqamlangan shisha idishlarda saqlanadi. Xid sezishi oʻta past darajaga pasayganda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs chuqur nevrologik tekshiruvdan oʻtishi lozim. 37. LOR — aʼzolar koʻrigidan soʻng, shivirlab gapirilgan nutqqa nisbatan eshitish qobiliyati oʻtkirligi belgilanadi. Tekshiruvni oʻtkazish uchun 21 dan 99 gacha boʻlgan raqamlardan foydalanish mumkin, bunda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs shifokor lablarining harakatini koʻrmasligi lozim. Shivirlashni mumkin qadar bir xil jadallikda boʻlishini taʼminlash maqsadida, shifokor soʻzlarni nafas chiqarishdan soʻnggi qoldiq havo yordamida aytadi. Tekshirish 6 metr masofadan boshlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning shifokor tomonidan shivirlab aytilgan barcha soʻzlarni yoki mutlaq koʻpchiligini takrorlay olgan masofa eshitish qobiliyatining oʻtkirligi masofasi boʻlib hisoblanadi. 38. Zaruriyat tugʻilganda audiometriya, quloq manometri yordamida yoki barokamerada quloqning barometriya faoliyati va Barani oʻrindigʻi yoki Xilov argʻimchogʻida quloqning vestibulyar faoliyati tekshiruvi oʻtkaziladi. 39. Ogʻiz boʻshligʻi va jagʻlarni tekshiruvi shikoyatlarni aniqlash, ularning tavsifini baholash, anamnez yigʻish, klinik va faoliyatga oid tekshiruvlar oʻtkazishdan iboratdir. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning oʻtkazgan kasalliklari surishtiriladi. 40. Obyektiv tekshiruvlar gavdani toʻgʻri tutish, tik yuzaga nisbatan boshning turish holatini baholashdan boshlanadi. Keyin yuzdagi nuqson, shakl buzilishi, chandiq yoki assimetriyalarni aniqlash maqsadida tashqi koʻrik oʻtkazishga kirishiladi. Boʻyinning limfa tugunlari boshni bir oz pastga egilgan holatida paypaslab koʻrish orqali oʻrganiladi, hamda shifokor tekshiriluvchining ortida turib ham ularni paypaslab koʻradi. Chakka-pastki jagʻ boʻgʻimining ahvoli va faoliyati ham paypaslab koʻrish orqali, zarurat tugʻilganda esa, rentgen va boshqa tibbiy tekshiruv usullari yordamida oʻrganiladi. 41. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda shuningdek tish-jagʻ tizimi aʼzolarining asosiy faoliyatlari: nafas olish, nutq, yutinish, chaynash tekshiriladi. Chaynash faoliyatining buzilishi, chaynash fazalarini oʻzgarishi, chaynov bosimini notekis taqsimlanishi, chaynashlar sonining koʻpayishi va ovqatni chaynashga koʻp vaqt sarflash bilan ifodalanadi. Lozim boʻlgan hollarda N.I. Agapovning shartli koeffitsiyenti yordamida chaynash samaradorligini yoʻqotish darajasi belgilanadi. Bunda barcha tishlarning chaynash quvvati 100% deb qabul qilinadi, shuningdek har bir tishning chaynash quvvati quyidagi raqamlar bilan belgilanadi: yonbosh kesuvchi tishlar (12, 22, 32, 42) — 1 %dan, markaziy kesuvchi tishlar (11, 21, 31, 41) — 2 %dan, qoziq tishlar (13, 23, 33, 43) — 3 %dan, kichik oziq tishlar (14, 15, 24, 25, 34, 35, 44, 45) — 4 %dan, birinchi oziq tishlar (16, 26, 36, 46) — 6 %dan, ikkinchi oziq tishlar (17, 27, 37, 47) — 5 %dan. Tishlar qisman yoʻqotilganda saqlangan chaynash samaradorligi, yoʻq tishlar va qarama-qarshi tishlar koeffitsiyentlari yigʻindisini 100 foizlik koʻrsatkichdan ayirish yoʻli bilan aniqlanadi. Aql tishlari hisobga olinmaydi. BSST (HKT-10) talablariga muvofiq tishlar formulasi quyidagicha koʻrsatiladi: 18 17 16 15 14 13 12 11 21 22 23 24 25 26 27 28 48 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 38 Tish formulasining shartli belgilari: sogʻlom tish — S, yoʻqotilgan tish — Y, chiqmagan tish — Ch, ildiz — I, kariyes — K, pulpit — P, gangrena — G, granulema — GR, olib tashlash kerak boʻlgan tish — OT, temir qoplamali tish — TQ, koʻpriksimon protez — KP, yechiladigan protez — YEP, plombalangan tish — PL. 42. Ogʻiz boʻshligʻi va tishlarning obyektiv tekshiruvi koʻrik, paypaslash va perkussiya qilishdan iborat. Lozim boʻlganda elektroodontodiagnostika, tishlar va parodont oʻtayotgan yorugʻlik yordamida, Pisarev-Shiller applikatsiya sinamasi va boshqa usullar yordamida tekshiriladi. Tish qatorlarining markaziy jipslanishi oʻzaro perpendikulyar uch tekislikda (sagittal, vertikal, gorizontal) aniqlanadi. Tishlarning toʻgʻri tushmaslik nuqsonlari mavjud boʻlsa, ularning turi, hamda anomaliyaning ifodalanganlik darajasi tish qatorlarining siljiganligi bir chiziqli oʻlchovlar yordamida, tegmayotgan tishlarning soni koʻrsatiladi. Tishlarning toʻgʻri tushmaslik anomaliyasida uch daraja farqlanadi: birinchi daraja tish qatorlarining — 5 mmgacha, ikkinchi daraja — 5 — 10 mmgacha, uchinchi daraja — 10 mmdan ortiq siljigan hollarda. Bu koʻrsatkich anomaliya darajasidan keyin qavs ichida millimetrlarda koʻrsatiladi. 43. Koʻrish aʼzolarining tekshiruvi yaxshi yoritilgan, koʻz oʻtkirligini 5 metr masofadan aniqlash imkoniyatini beradigan xonalarda oʻtkaziladi. Oftalmoskopiya, skiaskopiya va boshqa tekshiruv usullarini oʻtkazish uchun qorongʻilashtirilgan yondosh xona boʻlishi lozim. 44. Anamnezni yigʻishda koʻrishning oʻziga xos xususiyatlariga: oʻtkazilgan kasalliklar va olingan jarohatlarga, oilada koʻrish aʼzolarining irsiy kasalliklari borligiga eʼtibor qaratiladi. Suhbat mobaynida koʻz olmalarining harakatchanligi va nigohining yoʻnalishiga eʼtibor qaratiladi. 45. Rang ajrata olishni tekshirish yaxshi kunduzgi yoki sunʼiy lyuminessent yorugʻlikda oʻtkaziladi. Yorugʻlik manbai tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning koʻrish maydonidan tashqarida boʻlishi va jadvallarni yaxshi yoritishi kerak. Rang ajratishni tekshirish uchun Rabkinning toʻqqizinchi va undan kechroq nashr etilgan polixromatik jadvallari qoʻllaniladi. Rang ajratish meʼyorda boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs hamma jadvallar va yashirin belgilarni toʻgʻri oʻqiydi. Rang ajratish meʼyordan past boʻlgan hollarda, uning darajasi (xili, shakli, turi)ni Kris-Nigel-Rabkin tasnifi boʻyicha, Rabkin polixromatik jadvallariga berilgan tushuntirish matnidagi uslubiy koʻrsatmalardan foydalangan holda belgilash lozim boʻladi. Eng muhimi, bu hollarda “S” turdagi trixromaziya nuqsonini aniq ajrata bilish lozim, chunki bu turda amaliy faoliyatda ranglar toʻgʻri ajratiladi. 46. Koʻrish oʻtkirligi Golovin-Sivsev jadvali yoki zamonaviy belgilar proyektorlari yordamida aniqlanadi. Toʻliq koʻrish oʻtkirligi jadvalning tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs hali toʻgʻri oʻqiy olayotgan eng kichik belgilari bor qatori boʻyicha hisoblanadi. Koʻrish oʻtkirligining 0,7 dan 1,0 koʻrsatkichiga toʻgʻri keladigan qatoridagi belgilarni oʻqishda bittadan koʻp xatoga yoʻl qoʻymasa, koʻrish oʻtkirligi toʻliq hisoblanadi. Korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oʻng va chap koʻzlar uchun alohida yoziladi. Yaxshi va yomon koʻradigan koʻzlar uchun foydalanilgan qavariq shishalar kuchi oʻrtasidagi farq 2 dioptriydan oshmasa, bu qoidaga koʻra, mumkin boʻlgan binokuyar korreksiya hisoblanadi. Toʻliq va amalda mumkin boʻlgan korreksiyadan keyingi koʻrish oʻtkirligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oʻng va chap koʻzlar uchun alohida yoziladi. Koʻrish oʻtkirligi 0,09 dan 0,01 chegarasida boʻlganda, koʻrish oʻtkirligi 0,1 kam boʻlgan hollarda maxsus tekshiruv uchun qoʻllaniladigan Polyakning maxsus optotiplari toʻplami, zarurat tugʻilganda boshqa usullar bilan tekshiriladi. Yaqindan koʻrish oʻtkirligi har bir koʻz uchun alohida yaqin uchun moʻljallangan 30 — 40 sm uzoqlikdan koʻrsatiladigan va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning orqa tomonidan yoritiladigan Golovin-Sivsev jadvali yordamida tekshiriladi. Koʻz orbitasining tashqi chetidan matngacha boʻlgan masofa oʻlchanadi. 47. Refraksiya anomaliyasining darajasi va tavsifi skiaskopiya yordamida aniqlanadi, refraksiyaning chegaradagi va bahstalab holatlarda avtorefraktometriya oʻtkazish lozim. Skiaskopiyadan olingan maʼlumotlar subyektiv usulda tekshiriladi. Skiaskopiya va subyektiv tekshiruvdan olingan maʼlumotlar oʻrtasida farq 1,0 dioptriydan koʻp farq qilsa, eng yaqin turgan ravshan koʻrish nuqtasining joyi aniqlanadi. Shundan soʻng koʻz kosalari, koʻz yorigʻi, qovoqlar, koʻz yoshi nuqtalarining joylashuvi koʻzdan kechiriladi; koʻz yoshi xaltachasi sohasi bosilib, uning holati tekshiriladi; koʻz olmalari kattaligiga, ularning koʻz kosasida joylashuviga, qovoqlarning konyunktivasiga eʼtibor qaratiladi. Yonboshdan yoritilgan holda, lupa yordamida sklera, shoh parda, oldingi kamera, rangdor parda, qorachiq va koʻz gavhari koʻzdan kechiriladi. Koʻz gavhari va shishasimon tana yon tarafdan tushib turuvchi yorugʻlikda tekshiriladi. Shundan soʻng oftalmoskopiya oʻtkaziladi, bunda koʻruv nervi diski, sariq dogʻ sohasi, koʻz tubi atrofi va toʻr parda tomirlari holati baholanadi. 48. Agar refraksiyani aniqlash refraktometriya usuli bilan amalga oshirilsa yoki koʻz qorachigʻining torligi tufayli skiaskopiya oʻtkazish qiyinchilik tugʻdirayotgan boʻlsa, tekshirish oʻtkazish tartibini oʻzgartirish lozim. Oldin shishalar yordamida refraksiyani subyektiv oʻlchovi oʻtkaziladi va eng yaqin ravshan koʻrish nuqtasining joyi aniqlanadi, shundan soʻng konyunktiva boʻshligʻiga 3 marotaba oraligʻi 5 daqiqadan iborat 0,5 — 1 % midriatsil yoki midaks eritmasi kiritiladi. 49. Bahs talab holatlarda skiaskopiya sikloplegiya sharoitida, yaʼni akkomodatsiyani koʻproq boʻshashtirilgan holatda oʻtkaziladi, koʻzning konyunktiva boʻshligʻiga 3 marotaba oraligʻi 5 daqiqadan iborat 0,5 — 1 % midriatsil yoki midaks eritmasini tomiziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning subyektiv koʻrsatmalari shubha tugʻdirsa yoki akkomodatsiyaning spazmiga gumon boʻlsa, refraksiyani va koʻrish oʻtkirligini aniqlash maqsadida, ametropiyani korreksiya qilish imkoni boʻlmaganda, 1 % atropin eritmasini qoʻllash zarur boʻladi. 50. Qoidaga koʻra, midriatiklar bilan kengaytirilgan qorachiqda koʻrish oʻtkirligini tekshirish, diafragmani koʻllamasdan oʻtkaziladi. Nazarda tutish kerakki, diafragma oʻrnatilgan holda koʻrish oʻtkirligining oshishi, korreksiya qilinmagan ametropiyaning mavjudligi toʻgʻrisida guvohlik beradi. Bunday hollarda korreksiyalovchi shishalarni tanlash yoʻli bilan koʻrish oʻtkirligini diafragma bilan olingan natijadan kam boʻlmagan darajada yaxshilash mumkin. 51. Yosh oqishiga shikoyat mavjud boʻlsa, yosh ketkazish faoliyati rangli koʻz yoshi-burun sinamasi yordamida tekshiriladi. Gemeralopiyaga shikoyatlar mavjud boʻlsa va toʻr parda, koʻrish nervida oʻzgarishlar topilsa, biomikroskopiya, adaptometriya, perimetriya yoki optik-kogerent tomografiya oʻtkazish yoki statsionar tekshiruviga yuborish lozim boʻladi. 52. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning koʻrigini kunduzgi yorugʻlikda oʻtkazish lozim, ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatini tekshirish uchun yorqin yoʻnaltirilgan elektr yorugʻligi va shilliq qavatning koʻrilayotgan sohalaridagi soʻlakni quritish uchun oson boʻlganligi sababli, yogʻoch shpatel qoʻllash lozim. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni koʻrigida toshmaning xususiyatiga, shakliga, tarkibiy elementlariga, ularning rangiga, joylashuviga, teri ortiqlari holatiga va h.k.larga eʼtibor qaratish lozim. 53. Toshmaning morfologik elementlarini aniqroq baholash uchun maxsus tekshirish usullari qoʻllaniladi: giperemiya bilan niqoblangan toshma morfologik elementlarining haqiqiy rangini aniqlash maqsadida diaskopiya yoki vitropressiya qoʻllanadi. Bu maqsadda shisha tayoqcha yoki tahlil shisha tekshirilayotgan toshmaning yuzasiga bosiladi va uning haqiqiy rangi aniqlanadi. Bu usul tomir elementlarini pigment va gemorragik elementlardan farqlash, hamda qizil boʻricha boʻrtmasi tashxisida alohida ahamiyatga ega, diaskopiyada u qoʻngʻir-sariq (olma quyqasi fenomeni) rangiga kiradi. Qirma olish usuli teri toʻkilishini tavsiflash uchun qoʻllaniladi: psoriaz, parapsoriaz, qizil boʻricha va boshqalar. Yoritish usuli — toshma tarkibiy elementlarining toʻliq namoyon boʻlmagan xususiyatlarini yuzaga chiqarish maqsadida qoʻllaniladi. Element yuzasiga vazelin yoki suv surtish mumkin. Masalan, bu usul qoʻllanganda — qizil yassi lishay papulalariga hos belgi boʻlgan Uikxem toʻri namoyon boʻladi; Nikolskiy fenomeni — chin pufakcha va pufak paydo boʻlishi akantoliz bilan kechadigan boshqa dermatozlarga tashxis qoʻyishda qoʻllanadi Kebner fenomeni — taʼsirlantirilgan (tirnalgan, ultrabinafsha nurlari bilan nurlantirilgan) teri sohasining oʻzgarish boʻlmagan qismlarida 7 — 14 kundan keyin psoriazga xos toshmalar paydo boʻladi. Tashhis uchun qoʻshimcha maʼlumotlarni dermatografizm va mushak-soch refleksi xossalarini oʻrganishda olish mumkin. Kasallangan oʻchoqlardan olingan patologik materiallar (teri qirmalari, soch boʻlaklari, pufak va pufakchalarning ichidagi suyuqliklar va boshqalar) bakterioskopik tashhis qoʻyishda ahamiyatga ega. Bunday tibbiy tekshiruvlar natijalari zaxm, yumshoq shankr, zamburugʻli kasalliklar, piodermiya tashhisi uchun koʻpincha hal qiluvchi ahamiyatga ega. 54. Tekshiruvning muhim turi boʻlib bimanual tekshiruv xisoblanadi, bunda bachadon (joylashuvi, oʻlchamlari, shakli, konsistensiyasi, harakatchanlik darajasi va boshqalar) bachadon ortiqlari va dumgʻaza-bachadon bogʻlamlarining ahvoli toʻgʻrisida obyektiv maʼlumotlar olish mumkin boʻladi. 55. Ginekologik tekshiruvlarda quyidagi tibbiy anjomlar bilan tekshirish usullari qoʻllanadi: qin koʻrigi, bachadonni zond orqali tekshirish, bachadon orqa gumbazi punksiyasi, bachadon boʻynidan biopsiya olish, aspirat olish, kolposkopiya, chanoq aʼzolarini ultratovush tekshiruvi; boshqa tekshiruvlar tibbiy koʻrsatmalarga koʻra oʻtkaziladi. Kasalliklar jadvalining bir yoʻllantiruvchi chizma ekanligi, uning kasallik holatlarining barcha shakl va turlarini nazarda tuta olmasligi hamda ularning kechish jarayonini hisobga ola olmasligini eʼtiborga olish kerak. Kasalliklarni barcha ehtimoliy shakllarining toʻliq roʻyxatini tuzish nafaqat imkonsiz, balki maqsadga ham muvofiq emas. Uzun roʻyxat tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini baholashdagi yuzaki yondashuvga sharoit yaratishi va notoʻgʻri ekspert xulosasining chiqarilishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun kasalliklar jadvalida patologik oʻzgarishlarning ifodalanganlik darajasi, faoliyatini buzilishi, qaytalanishlar soni va davolashning samaradorligiga eʼtibor qaratilgan holda umumlashtirilgan koʻrinishda kasalliklarni asosiy shakllari sanab oʻtilgan. Bunday tizim shifokorni oʻtkazilgan tibbiy tekshiruvlar natijalariga jiddiy yondashish, barcha holatlarni hisobga olgan holda ularni chuqur tahlil qilish, har bir holatda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini yakka tartibda, holisona baholashga majbur qiladi. Kasalliklar jadvaliga harbiy xizmat yoki turli harbiy mutaxassisliklar boʻyicha ishga yaroqlilik darajasini aniqlashda boshlangʻich koʻrsatmalar beruvchi, shuningdek, komissiya va shifokor xulosalarini toʻgʻri rasmiylashtirish uchun imkoniyat yaratadigan bir hujjat sifatida qarash lozim. Kasalliklar jadvalida qayd etilgan harbiy xizmatga yaroqlilik toifalari: A — harbiy xizmatga yaroqli. V — ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli. S — cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli. D — vaqticha harbiy xizmatga yaroqsiz. E — tinchlik davrida harbiy xizmatga yaroqsiz, urush davrida cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli. F — harbiy hisobdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz. Kasallik jadvalida va uning sharhlarida qoʻllaniladigan shartli qisqartmalar: NYHA — Nyu-York yurak assotsiatsiyasi; WPW — Volf-Parkinson-Uayt; AQB — arterial qon bosimi; JSST — Jaxon sogʻliqni saqlash tashkiloti; IGKS — ingalyatsion glyukokortikosteroidlar; INM — ionlovchi nurlanish manbalari; KT — kompyuter tomografiyasi; MG — Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi; MIBB — mudofaa ishlari boʻyicha boʻlim; MRT — magnit-rezonansli tomografiya; NCHCHT — nafas chiqarishning choʻqqilik tezligi; OIV — odam immunitet tanqisligi virusi; OKG — optik kvantli generatorlar; OPOʻB — oyoq panjasining oʻrta boʻlimi; RM — radioaktiv moddalar; SBE — surunkali buyrak yetishmovchiligi; SVE — surunkali venalar yetishmovchiligi; SCHR — safarbarlik chaqiruv rezervi; SYUYE — surunkali yurak yetishmovchiligi TVI — tana vazni indeksi; JNCHH-1 — bir soniyada jadallashtirilgan nafas chiqarish hajmi; UTT — ultratovush tekshiruvi; OʻZM — kimyoviy qurolga oid tegishli zaharli moddalar, raketa yonilgʻisi tarkibidagi qismlar va boshqa oʻta zaharli moddalar; HDQ — havo-desant qoʻshinlari; HTK — harbiy tibbiy komissiya; HTM — harbiy taʼlim muassasasi; HXB, AYP — havo harakatining boshqaruvi va aviatsiyani yoʻnaltirish punktlarining jangovar boshqaruvining tizimlari; FS — faoliyatga oid sinf; EMM — 30 kGsdan 300GGsgacha chastota diapazonidagi elektr-magnit maydonlarni hosil qiluvchi manbalar; ExoKG — exokardiografiya; EEG — elektroensefalografiya; YATA — yakka tartibda aniqlanishi koʻzda tutgan hollarada fuqarolarni harbiy xizmatga, Qurolli Kuchlar (qoʻshinlar) turidagi xizmatga; harbiy mutaxassislik boʻyicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqlilik toifasini aniqlash nazarda tutiladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi,faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 1 Ichakning yuqumli kasalliklari, bakteriyali zoonozlar, boshqa bakterial kasalliklar, teritoshmalar bilan kechadigan virusli kasalliklar, boʻgʻimoyoqlilar orqali yuqadigan virusli va boshqa kasalliklar (markaziy asab tizimining yuqumli kasalliklari bundan mustasno), virus va xlamidiyalar chaqiradigan boshqa kasalliklar, rikketsiozlar, boshqa yuqumli va parazitar kasalliklar: a) davolab boʻlmaydigan yoki davolanishi murakkab boʻlgan E Yaroqsiz S yoki E (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E b) oʻtkir yoki surunkali kasalliklar hurujidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D Taʼtil D Mazkur moddaning “a” bandiga taalluqli: brutsellyozning surunkali, qaytalanuvchi shakllari; trixotsefalyoz, amebiaz va bezgakning yaqqol klinik alomatlar bilan kechayotgan surunkali shakllari; qorin tifi, paratif va salmonellyozlarning qaytalanuvchi, asoratli shakllari; surunkali dizenteriya; ichki aʼzolarning zararlanishi hamda markaziy asab tizimidagi oʻchoqli oʻzgarishlar bilan kechayotgan sitomegalovirus, oddiy gerpes virusi va toksoplazmoz kasalliklari; exinokokkoz (jarrohlik usuli bilan davolanishdan bosh tortganda yoki davolash ijobiy natija bermaganda). Qorin tifi yoki paratiflarning ogʻir shaklini (infeksion-toksik ensefalopatiyaning yaqqol belgilari mavjud boʻlganda) oʻtkazgan, shuningdek, kasallikni kechish davrining oʻtkirlik darajasidan qatʼiy nazar ogʻir asoratlarning rivojlanishi (ichak devorining teshilishi, ichakdan qon ketishi, miokardit, plevrit bilan kechayotgan zotiljam, meningit va meningoensefalit) hamda kasallikning ogʻirlik darajasidan qatʼiy nazar, uning qaytalashi bilan kechishi aniqlanganda harbiy xizmatchi va SCHR xizmatchilari “a” bandiga asosan harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Brutsellyozning oʻtkir septik shakli, amyobiazning ogʻir va surunkali qaytalovchi shakli, virusli gepatitning ogʻir shakli hamda asoratlaridan qatʼiy nazar, qaytalagan holda uzoq kechadigan oʻrtacha ogʻirlikdagi gepatitning “B”, “S”, “D”, “F”, “G” turlarini, gepatitning “A” va “E” turlarini asoratlar bilan oʻtkazgan muddatli harbiy xizmatchi va SCHR xizmatchilari harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu bandga asosan kasallikning kechish darajasidan qatʼiy nazar ikki va undan ortiq ijobiy markerlari mavjud boʻlgan mikst gepatit yoki gepatitning delta turi bilan kasallanganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu bandga davolab boʻlmaydigan, bir necha marotaba tahlilxona sharoitidagi tekshiruv usullarida tasdiqlangan yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarining turgʻun tashuvchilari ham kiradi. Dizenteriya va qorin tifi (paratiflar) bilan kasallangan muddatli harbiy xizmatchilar statsionar sharoitida davolanishi lozim. Davolanishdan soʻng, uch oydan ortiq muddat davomida yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarining turgʻun tashuvchanligi saqlanib qoladigan boʻlsa, ular harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, HTMning ikkinchi va undan yuqori bosqichdagi kursantlarini qorin tifi (paratif) kasallikning qoʻzgʻatuvchilarini surunkali tashuvchilari boʻlgan holatda, V yoki S yaroqlilik toifalarga yakka tartibda aniqlanadi, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Olti oydan ortiq muddat davomida qorin tifi va paratiflar, dizenteriya, salmonellyozlar va boshqa yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining turgʻun tashuvchisi boʻlgan, davolash choralari samara bermagan fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Virusli gepatitning “V” turini yuzaki antigeni yoki “S” gepatitning virusiga qarshi antitanachalari aniqlanganida, yashirin holda kechayotgan surunkali gepatitni istisno qilish maqsadida, tekshiruv oʻtkazish uchun asos boʻla oladi. Jigar faoliyatidagi va klinik buzilishlar mavjud boʻlmagan surunkali virusli gepatit bilan xastallangan harbiy xizmatchilar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, klinik alomatlar yoki tahliliy tekshiruvlarida oʻzgarishlar (jigar fermentlari va boshqa biokimyoviy koʻrsatkichlarining meʼyoridan oshishi) paydo boʻlganda esa bu toifadagi bemorlar kasalliklar jadvalining 60-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “b” bandi statsionarda davolangandan soʻng, bemorda umumiy astenizatsiya, holsizlik va oziqlanishdagi buzilishlar saqlangan, aʼzolar faoliyatiga oid buzilishlar mavjud boʻlgan oʻtkir yuqumli, parazitar kasallik va intoksikatsiyalardan keyingi holatlarni nazarda tutadi. Qorin tifi, paratif va virusli gepatitlarning “A” va “E” turlarini boshidan oʻtkazgan fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga va HTMga kirishda 18 oy muddatga, amyobiaz va brutsellyozning oʻtkir shaklini boshidan oʻtkazganlar — 12 oy muddatga sogʻligi tufayli vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tashuvchisi boʻlmagan hamda ichki aʼzolaridagi zararlanish belgilari yoʻqolgan taqdirda mazkur shaxslar koʻrsatilgan muddat oʻtgandan soʻng cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Virusli gepatitning “V” , “S”, “D” turlarining oʻtkir shaklini oʻtkazganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Brutsellyozning klinik alomatlarisiz serologik yoki allergik reaksiyalarning (Rayt-Xeddelson, Byurne) mavjud boʻlishi, harbiy xizmatga chaqiruvning kechiktirilishi yoki harbiy xizmatga yaroqsizlik toʻgʻrisida hulosa qabul kilishga asos boʻla olmaydi. Brutsellyozning rezidual shaklini (Rayt reaksiyasi 1:50 va undan kam, Xedelson reaksiyasi (+)) hech qanday asoratlarsiz oʻtkazgan chaqiriluvchilar, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Yuqumli kasalliklarning (virusli gepatit, qorin tifi va paratiflar, gemorragik isitmalar, iyersiniozlar va boshqalar) yengil va oʻrtacha shaklini asoratsiz boshdan oʻtkazgan muddatli harbiy xizmatchilarga 30 kunlik muddatga kasallik tufayli taʼtil beriladi. Yuqumli kasalliklarni (virusli gepatitning barcha shakllari, qorin tifi va paratif, gemorragik isitmalar, brutsellyozning oʻtkir shakli va boshqalar) oʻrtacha, ogʻir va asoratli shakllarini boshdan oʻtkazgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga “b” bandiga binoan, 30 kunlik muddatga kasallik tufayli taʼtil beriladi, kasallikning yengil shaklini (shu jumladan virusli gepatitning sariqsiz shaklini) oʻtkazganlar esa, xizmat vazifalarini bajarishdan ozod qilinadi. Taʼtil tugagandan soʻng, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlarda xizmat qilayotgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga hamda harbiy mutaxassisligi boʻyicha xizmatga yaroqlilik darajasini aniqlash maqsadida, majburiy tartibda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuboriladilar. Qolgan harbiy xizmatchilar esa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga tibbiy koʻrsatmalar asosida yuboriladi. Virusli gepatit, qorin tifi, paratiflarni asoratsiz yengil va oʻrtacha ogʻirlikdagi shaklini boshdan oʻtkazgan HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarning harbiy xizmatchilari 12 oydan soʻng, takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan parashut bilan sakrashga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Muddat tugagandan soʻng, parashut bilan sakrashga ruxsat berish va HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga yaroqlilik masalasi yakka tartibda hal qilinadi. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning RM, INM, OʻZM, EMM, OKG va I, II patogen guruhga oid mikroorganizmlar bilan ishlashga hamda maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqliligi jigar va meʼda-ichak yoʻllarining faoliyatiga koʻra yakka tartibda aniqlanadi. RM, INM, OʻZM, EMM, OKG va I, II patogen guruhga oid mikroorganizmlar bilan ishlashga tayinlanadigan harbiy xizmatchilar, ishchi va xizmatchilar virusli gepatit, qorin tifi va paratiflarni boshdan oʻtkazgandan soʻng, bir yil davomida ushbu ishga yaroqsiz deb topiladilar. Qorin tifi va paratiflar bilan avval kasallangan HTMga kirayotgan nomzodlar, ularda meʼda-ichak yoʻllarining faoliyati buzilmagan boʻlsa, statsionar sharoitdagi davolanish tugagandan soʻng, kamida 12 oy oʻtgach HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar. “V” va “S” turdagi virusli gepatitning ogʻir darajali va uzoq davom etadigan, qaytalovchi shakli (“A” va “E” turdagi gepatitdan tashqari) bilan avval kasallangan, shuningdek, virusli gepatitning ikki va undan ortiq markerlari, delta-infeksiya aniqlanganda HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Alohida holatlarda ogʻir darajali va oʻrtacha ogʻirlikdagi qorin tifi, paratif va virusli gepatitlarni boshdan oʻtkazgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar qayta tiklanish uchun 12 — 24 kunga harbiy dam olish uylariga (sanatoriyalarga) oʻtkazilishlari mumkin. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 2 Nafas aʼzolarining sil kasalligi: a) faol, mikobakteriyalarning ajralishi va (yoki) oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlar bilan kechadigan F F F F F F b) faol, mikobakteriyalarning ajralishi va oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlarsiz kechadigan E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E v) faol, faolligi pasayayotgan E Yaroqsiz S yoki E (YATA) E Yaroqsiz E g) klinik davolangan E Yaroqsiz V yoki S (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E d) sil etiologiyali serozitlardan keyingi faoliyatga oid vaqtinchalik buzilishlar E Yaroqsiz A yoki V (YATA) A yoki V (YATA) Yaroqsiz E e) faolligi yoʻq, uch yildan ortiq faollik belgilari boʻlmagan E Yaroqsiz A yoki V (YATA) A yoki V (YATA) Yaroqsiz S Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: mikobakteriyalarning ajralishi va (yoki) oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlar bilan kechadigan oʻpka silining barcha faol shakllari; yaqqol ifodalangan intoksikatsiya (zaharlanish) alomatlari bilan kechadigan nafas aʼzolari silining faol shakllari; nafas aʼzolari silining faol, rivojlanib boruvchi shakllari; III-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi hamda koʻks oraligʻi aʼzolarini siljishi bilan kechayotgan oʻpka va plevradagi katta koldiqli oʻzgarishlar; III-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi yoki bronxoplevral oqmalar hosil boʻlishi bilan kechayotgan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar; bronxlar, shu jumladan sil bronxoadenitining ham fistulali (oqmali) zararlanishi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: sil mikobakteriyalarni ajratib chiqarish va oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlarsiz kechadigan nafas aʼzolari silining barcha faol shakllari; davolash jarayonida transformatsiyaga uchragan yupqa devorli kistasimon boʻshliqlar (kavernaning ochiq turda bitishi); II-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan oʻpka va plevraning katta koldiq asoratlari; II-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar. Davolash samara bermagan va undan bosh tortgan harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: statsionar bosqichda muvaffaqiyatli davolangan, klinik-rentgenologik samaraga erishilgan nafas aʼzolarining sili: bakteriya ajralishi toʻxtagan, yemirilish boʻshliqlari yopilgan, intoksikatsiya alomatlari yoʻqolgan, oʻpkadagi infiltratsiyalar va boʻshliqlardagi suyuqliklar soʻrilgan; I-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan oʻpka va plevraning katta qoldiq asoratlari; nafas (oʻpka) yetishmovchiligi boʻlmagan yoki I-darajali yetishmovchilik bilan kechadigan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar. Katta qoldiq asoratlarga quyidagilar kiradi: birlamchi majmuaning koʻp (5 dan ortiq) oʻlchami 1 smdan kichik tarkibiy qismlari (Gon oʻchogʻi, kalsiylashgan limfa tugunlari); yakka yoki koʻp oʻlchami 1 sm va undan katta boʻlgan birlamchi majmuaning tarkibiy qismlari; koʻp (5 dan ortiq) oʻlchami 1 smdan kichik jadal aniq chegaralangan oʻchoqlar; yakka yoki koʻp oʻlchami 1 sm va undan katta boʻlgan intensiv aniq chegaralangan oʻchoqlar va fokuslar; tarqalgan fibroz (bir segmentdan ortiq); oʻlchamlaridan qatʼiy nazar, oʻpka sirroziga xos oʻzgarishlar; sanatsiya boʻlgan boʻshliqlar; fibrotoraks; bronxoektazli plevropnevmosklerozlar; kengligi 1 sm katta boʻlgan plevraning koʻplab qatlamlanishi (plevraning kalsinatsiyasi bilan yoki u siz); jarrohlik amaliyotidan keyingi oʻpka toʻqimasidagi katta oʻzgarishlar boʻlgan oʻpka segmenti yoki boʻlagining rezeksiyasidan keyingi oʻzgarishlar; pulmonektomiya, torakoplastika, plevroektomiya, kavernotomiya, ekstraplevral pnevmolizlardan keyingi oʻzgarishlar; umumiy rentgenogramma va (yoki) rentgentomografiya orqali aniqlashtirilgan kichik qoldiq asoratlarga xos boʻlgan ikki yoki undan koʻp belgilarining majmuasi; Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarda, oʻpkaning faol sili mavjud boʻlganida, ular 3 yildan kam boʻlmagan muddatga harbiy xizmatga chaqirilish muddatini kechiktirish bilan vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar, ular davolanishlari va tibbiy kuzatuvda boʻlishlari lozim. Qayd etilgan shaxslarning yaroqlilik masalasi davolanib, dispanser hisobidan chiqarilganlaridan keyin hal qilinadi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, HTK qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan, kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa qabul qiladi. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligi, davolash natijasiga koʻra aniqlanadi, ushbu muddat kasallik tufayli taʼtil bilan birga oʻn ikki oydan oshmasligi lozim. Qayd etilgan muddatdan keyin, harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi. Faolligi pasayayotgan oʻpka sili tufayli Qurolli Kuchlardan boʻshatilgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarning kasbiy reabilitatsiyasi asosiy davolash bosqichi yakunlangan va harbiy xizmatdan boʻshatilgandan uch yildan keyin, Mudofaa vazirligi MHKGning sil kasalliklari boʻlimida tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan soʻng, koʻrib chiqilishi mumkin. Mazkur moddaning “g” bandiga klinik davolagan asosiy davolanish bosqichini oʻtgan, oʻpka va plevrada qoldiq oʻzgarishlarsiz yoki kichik qoldiq asoratlari mavjud boʻlgan nafas aʼzolarining sili (shu jumladan oʻz-oʻzidan sogʻayib ketish) kiradi. Kichik qoldiq asoratlariga quyidagilar kiradi: kam sonli (5 ta va undan kam), oʻlchami 1 smdan kichik birlamchi sil majmua tarkibiy qismlari (Gon oʻchogʻi, kalsiylashgan limfa tugunlari); kam sonli (5 tadan kam) kichik (1 sm gacha) nafas buzilishisiz, chegaralari aniq va qattiq kalsiylashgan birlamchi sil majmuasining tarkibiy qismlari. Shu bandga, nafas yetishmovchiligi alomatlari boʻlmagan, yakka kichik (2 sm gacha) barxulosalik bosqichdagi tuberkuloma, umumiy rentgenogramma va (yoki) rentgentomogrammmalar bilan tasdiqlangan qalinlashgan (qalinligi 1 smdan ortiq) plevra qatlamlanishlari kiradi. Mazkur moddaning “d” bandiga statsionar davolanishdan keyin vaqtincha faoliyatga oid buzilishlari bilan yoki ularsiz kechadigan sil etiologiyali ekssudativ plevrit va boshqa serozitlarning (perikardit, poliserozit va boshqalar) qoldiq oʻzgarishlari kiradi. Ekssudativ plevrit va boshqa serozitlar mavjudligi — sitologiya, immunologiya, mikrobiologiya tekshiruv usullari, tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda esa, punksiya orqali biopsiya bilan ham tasdiqlangan boʻlishi lozim. Quruq plevritning sil etiologiyasi tuberkulin va immunogen usullar bilan davolab koʻrish va tahlil tekshiruvlari dinamikasi orqali tasdiqlanishi lozim. Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar statsionarda asosiy davolash bosqichidan soʻng, silga qarshi davolash boshlanganidan 2 oydan kam boʻlmagan muddatdan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar va qoldiq asoratlarining darajasidan qatʼiy nazar, harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur moddaning “e” bandiga faolligi yoʻq, oʻpkada kalsinatlar, boʻlaklararo shvartalar, plevra qalinlashuvi, tortilishlar tarzidagi rentgenologik oʻzgarishlar, hamda muvaffaqiyatli oʻtkazilgan antibakterial davolashdan keyingi oʻzgarishlar (shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarda — segmentlar rezeksiyasi, kovaklar diatermokoagulyatsiyasidan soʻng) mavjud boʻlgan, oxirgi uch yil davomida kasallikning klinik alomatlarisiz kechayotgan sil kiradi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqiralayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar soʻnggi uch yil mobaynida faol boʻlmagan sil mavjudligida harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar, SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar esa cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Oʻpka yoki koʻkrak ichki limfa tugunlaridagi kichik oʻlchamli petrifikatlar mavjudligi, ushbu moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga toʻsqinlik qilmaydi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 3 Boshqa aʼzolar va tizimlarning sil kasalligi: a) faol, rivojlanib boruvchi shakli F F F F F F b) faol, asosiy davolash kursi davrida E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E v) klinik davolangan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E g) qoldiq oʻzgarishlar E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E d) davolashdan keyin faoliyatning vaqtincha buzilishlari E Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqsiz E Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: kechishi, kasallik davomiyligi va oqibatlaridan qatʼiy nazar, turli aʼzo va tizimlarning zararlanishi bilan kechadigan, umumlashgan sil shakli; abssess yoki oqmalar mavjud boʻlgan umurtqa pogʻonalari, naysimon suyaklar va boʻgʻimlarning rivojlanib boruvchi sili; koʻrish faoliyatining rivojlanib boruvchi va pasayishi bilan kechadigan koʻz sili; tarqalgan va badburushlikka olib keladigan teri silining shakllari; siydik ajratish chiqarish va jinsiy aʼzolarning yemirilishi va bakteriya ajralishi bilan kechadigan sili; perikard, quloq-tomoq-burun aʼzolar yoki tana boshqa aʼzolarining rivojlanib boruvchi sili; surunkali buyrak yetishmovchiligi yoki siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan sildan keyingi nefroskleroz, siydik ajratuvchi tizimi aʼzolarining sildan keyingi qoldiq asoratlari va oqibatlari, jarrohlik amaliyotida buyrakning olib tashlanishi oqibatida bitta buyrakning boʻlmasligi, qolgan buyrakning faoliyatini buzilishi bilan, buyrak va siydik chiqarish yoʻllarining boshqa jarrohlik yoʻli bilan davolashdagi oqibatlari; siydik chiqarish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan siydik qopining chandiqli oʻzgarishlari; sil tufayli olib tashlangan ikkala moyaklarning yoʻqligi; yemirilish, oqmalar mavjudligi, oqmalarning qorin boʻshligʻiga quyilishi va sil peritoniti asoratlari bilan kechadigan limfa tugunlarining rivojlanib boruvchi sili; meʼda, ichak, jigar, taloq sili. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: umurtqa pogʻonasi, suyak va boʻgʻim, jinsiy, siydik chiqarish aʼzolari va koʻkrak qafasidan boshqa yerda joylashgan faol, chegaralangan sil, kasallik jarayoni tugashigacha; siydik chiqarish faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan siydik chiqarish tizimi aʼzolarining silidan keyingi qoldiq asoratlari yoki oqibatlari, buyrak va siydik chiqarish yoʻllari silining jarrohlik yoʻli bilan davolashdagi oqibatlari; boshqa aʼzolar silining jarrohlik yoʻli bilan davolash oqibatidagi faoliyatga oid moʻtadil ifodalangan buzilishlari; yemirilishsiz kechadigan limfa tugunlar sili, faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi mavjud boʻlgan ichak, jigar, taloqning limfa tugunlaridagi radikal jarrohlik amaliyotidan keyingi holat; visseral buzilishlarsiz, teri zararlanishining chegaralangan shakllari. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: oʻpkadan tashqarida joylashgan silning samarali oʻtkazilgan statsionar davolash bosqichidan keyin klinik-rentgenologik barxulosalikka erishilgan holatlar; moʻtadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechayotgan limfa tugunlari silining faol, pasayayotgan shakli, hamda zararlangan aʼzolarda cheklangan radikal jarrohlik amaliyotdan keyingi kam ifodalangan buzilishlar bilan kechayotgan holatlar. Alohida holatlarda, harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, oʻpkadan tashqarida joylashgan tana aʼzo va tizimlarining birga kechayotgan silini davolash chora-tadbirlari samara berganda va ularning faoliyati buzilmaganda, ushbu moddaning “v” bandi boʻyicha, cheklangan ravishda harbiy xizmat yaroqli deb topilishlari mumkin. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi: tibbiy qoʻrikdan oʻtayotgan shaxsning davolangandan va dispanser roʻyxatidan yechilgandan soʻng, uch yil mobaynida faolligi boʻlmagan, oʻpkadan tashqari joylashgan aʼzolar silining qoldiq oʻzgarishlari; uch yildan koʻp muddat davomida faollik belgilari kuzatilmagan limfa tugunlarining faol boʻlmagan sili, periferiya limfa tugunlari silining oʻz-oʻzidan tuzalishidan keyingi chandiqlar. Mazkur moddaning “d” bandiga shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning statsionarda davolanishi tugatgandan soʻng, aʼzo va tizimlar faoliyatini tiklash uchun 1-2 oydan kam boʻlmagan muddat lozim boʻlgan holatlar kiradi. Bunda qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Sildan davolangan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning tibbiy va kasbiy reabilitatsiyasi maqsadida, qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitalining sil kasalliklar boʻlimi sharoitida batafsil tibbiy tekshiruvlar orqali amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 4 Moxov F F F F F F Moxov tashhisi qoʻyilganda, harbiy xizmatchi harbiy roʻyxatdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi va davlat sogʻliqni saqlash tizimi tasarrufidagi mahsus davolash-profilaktika muassasasiga oʻtkaziladi. Tegishli maxsus davolash-profilaktika muassasasi tomonidan hisobga olingan moxov bemorning oila aʼzolari boʻlgan chaqiriluvchi va harbiy hizmatchilar uchun shu modda qoʻllanilib, harbiy roʻyxatdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Oiladan tashqari aloqada boʻlganlar, statsionar tekshiruvga yuboriladi, kasallik yuqmagan boʻlsa, harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 5 OIV chaqiradigan kasallik: a) OIVning ikkilamchi kasalliklar bosqichida F F F F F F b) OIVning birlamchi kasalliklar bosqichida E Yaroqsiz S yoki E (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida OIV chaqiradigan kasalliklarining 1990-yilda BSST tomonidan taklif qilingan, 2006-yilda kiritilgan qoʻshimchalar bilan, klinik tasnif (kattalar va 15 yoshdan katta boʻlgan oʻsmirlar uchun) qoʻllaniladi. Mazkur moddaning “a” bandiga OIV chaqirgan, uchinchi va toʻrtinchi klinik bosqichlarda boʻlgan kasalliklar kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga OIV chaqirgan oʻtkir bosqichdagi kasalliklar, hamda birinchi va ikkinchi klinik bosqichlarda boʻlgan kasalliklar kiradi. Kasalliklar klinik alomatlarining tarqalishga koʻra, davolanishning muvaffaqiyatliligini inobatga olgan holda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqliligi toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi. Harbiy xizmatda boʻlishining belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan boʻshatilish oldidan oʻtkaziladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga klinik darajasidan qatʼiy nazar “a” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 6 Zaxm va asosan jinsiy yoʻl bilan yuquvchi boshqa kasalliklar: a) kechki, tugʻma zaxm F F F F F F b) pretsipitatsiya mikroreaksiyasining sekinlik bilan manfiylikka oʻtayotgan birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm, asosan jinsiy yoʻl bilan yuquvchi kasalliklar Chaqiriluvchilar — D. Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim Yaroqsiz A A Yaroqli D Harbiy xizmatchilarda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar aniqlanganda (soʻzak, yumshoq shankr, chov limfagranulyomasi, chov granulemasi va boshqa gonokokksiz uretritlar), ular davolanishlari lozim. Muvaffaqiyatli davolanishdan soʻng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarda tanosil uretritlarining surunkali va asoratlangan shakllari, hamda birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm aniqlanganda, 12 oyga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar va majburiy ravishda Sogʻliqni saqlash vazirligi mahalliy organlariga xabar beriladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolarga qonning serologiya tahlillari manfiy boʻlguncha davolanish tayinlanadi. Zaxmning boshlangʻich shakllarini davolash muvaffaqiyatsiz boʻlganda, chaqiriluvchilar majburiy ravishda davolanganliklari toʻgʻrisidagi hujjatlarni (bosh shifokor muhri bilan tasdiqlangan kasallik tarixidan koʻchirma) taqdim etgan holda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Tanosil kasallikning klinik alomatlarining yoʻqolishi va nazorat tahlilida uch marotaba manfiy natijalar mavjudligi, soʻzakdan davolanganlik belgisi boʻlib hisoblanadi. Agar zaxm davolangandan soʻng, 12 oydan keyin pretsipitatsiya mikroreaksiyasi manfiyga oʻtmagan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish “b” bandi asosida amalga oshiriladi. Ichki aʼzo, suyak va asab tizimlari zahm bilan zararlangan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ular faoliyatiga oid buzilish darajasiga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi,faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 7 Mikozlar: a) aktinomikoz, ichki aʼzolar kandidozi, koksidoidoz, gistoplazmoz, blastomikoz, sporotrixoz, xromomikoz, feomikotik abssess, mitsetoma Chaqiruvchilar — D. Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim Yaroqsiz V V Yaroqsiz D b) dermatofitiya Chaqiruvchilar — D. Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim Yaroqsiz A A Yaroqsiz D Zamburugʻ kasalliklariga chalingan fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda 12 oy mudatgacha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Koʻrsatilgan muddatdan soʻng, zararlangan aʼzo va tizimlarda oʻzgarishlar topilmasa, ular harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar. Ushbu moddada koʻrsatilgan terining zamburugʻli kasalliklari bilan takroran statsionarda davolanish samara bermagan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvali 63-moddasining “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazilidilar. Dermatofitiyaga chalingan harbiy xizmatchilar davolanishlari lozim. Davolangandan soʻng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Mikoz tashhisi tahliliy tekshiruvlar bilan tasdiqlanishi lozim. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 8 Xavfli oʻsmalar (limfa, qon yaratuvchi va ularga turdosh toʻqimalarning oʻsmalari bundan istisno): a) radikal olib tashlash imkoniyati yoʻqligida va uzoqdagi metastazlar mavjudligida F F F F F F b) birlamchi oʻsmani regional metastazlari bilan radikal olib tashlagandan keyingi holatlar E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) jarrohlik yoʻli, sitostatik va nur bilan davolashdan keyingi faoliyatga oid vaqtincha buzilishlar E Yaroqsiz C E Yaroqsiz E Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: kasallikning tarqalganligi va bosqichidan qatʼiy nazar, asab tizimi va bosh miya pardalari, suyak va togʻay toʻqimalarining xavfli oʻsmalari; radikal ravishda boʻlmagan jarrohlik yoʻli bilan davolangan, uzoqdagi metastazlar mavjud boʻlgan boshqa aʼzo va yumshoq toʻqimalarning xavfli oʻsmalari yoki avval davolangandan soʻng kasallikni rivojlanib borishi; oʻsmaning bosqichi va tarqalishidan qatʼiy nazar bemorni xavfli oʻsmalarni davolashdan bosh tortgan holatlari. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: pastki lab va terining xavfli oʻsmalarini radikal davolangandan keyingi qolgan chandiqlar; ichki aʼzolar va yumshoq toʻqimalarning xavfli oʻsmalarini (suyak va boʻgʻim togʻaylari bundan mustasno) radikal davolangandan keyingi boshqa holatlar, shu jumladan regionar metastazlar bilan kechishi. Harbiy xizmatda boʻlishining belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan boʻshatilish oldidan oʻtkaziladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchiga xavfli oʻsma kasalligining joylashishi, tarqalishi va bosqichidan, hamda kasallikning boshlanish vaqtidan, qatʼiy nazar, “a” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi, metastazlari boʻlmagan pastki lab va teri xavfli oʻsmalarini radikal davolashdan keyingi holatlar bundan mustasno, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan ushbu shaxslar uchun “b” bandi qoʻllaniladi. Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar jarrohlik amaliyoti, sitostatik yoki nur bilan davolanishdan soʻng, davolanish natijalari va xavfli oʻsmaning tarqalishiga koʻra, “a” yoki “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 9 Limfa, qon yaratuvchi va ularga turdosh toʻqimalarning xavfli oʻsmalari: a) tez rivojlanib boruvchi, hamda faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan sekin rivojlanib boruvchi F F F F F F b) sekin rivojlanib boruvchi, faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi va (yoki) kam hurujlar kuzatilganda F Yaroqsiz C E Yaroqsiz F v) dasturiy davolash toʻliq yakunlangandan keyingi holat F Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz F Ushbu modda Xodjkin limfomasi (limfagranulyomatoz), Xodjkin boʻlmagan limfoma, tugunlardan tashqari (ekstranodal) limfomalar, oʻtkir va surunkali leykozlar, miyelodisplastik sindromlar, koʻp tarqalgan miyelomani, plazmatik xujayra oʻsmalari va boshqa paraproteinemiya gemoblastozlar, limfoproliferativ va miyeloproliferativ kasalliklarni nazarda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: oʻtkazilgan davolash choralari samarasiz boʻlgan yoki kasallikning alomatlarining pasayishiga olib kelmaydigan yoki davolash choralarining ikkinchi-uchinchi bosqichlari samarasiz boʻlgan, erta (bir yildan kam muddatda) retsidiv beradigan yoki faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari saqlanib qolgan kasallik holatlari; tegishli tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida bemorning davolanishdan bosh tortgan holatlari. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: sekin rivojlanib boruvchi shaklda kechayotgan, davolash choralari samarali boʻlgan, huruj yoki retsidivlar soni bir yilda bir martadan koʻp boʻlmagan, faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechayotgan kasalliklar; harbiy xizmat majburiyatlarni ijro etish qobiliyati saqlanib qolgan, davolashsiz uzoq muddat nazoratga muhtoj boʻlgan yoki davolash muassasasida boʻlmasdan turib, uzoq muddat davolanishga (shu jumladan saqlab turiluvchi davolash) muhtoj boʻlgan kasalliklar. Mazkur “v” bandiga quydagilar kiradi: dasturiy (sitostatik, biologik, immunli, nur bilan yoki boshqalar) davolanish toʻliq yakunlangandan keyingi holatlar. Faoliyatga oid vaqtincha buzilishlari saqlanib qolgan holatlarda shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etiladi. Harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan boʻshatilish oldidan oʻtkaziladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchiga xavfli oʻsma kasalligining joylashishi, tarqalishi va bosqichidan, hamda kasallikning boshlanish vaqtidan qatʼiy nazar, “a” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi,faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 10 Xavfsiz oʻsmalar (bosh va orqa miya oʻsmalari bundan istisno), in situ oʻsmalar: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan F Yaroqsiz E E Yaroqsiz F b) faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyatning buzilishsiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Cheklangan ravishda yaroqli B B yoki C (YATA) Yaroqsiz C d) jarrohlik amaliyotidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishi D Yaroqsiz D D Yaroqli. HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz D Ushbu modda davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki davolanishdan bosh tortilgan holatlarda qoʻllaniladi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: nafas olish va (yoki) ovoz chiqarish faoliyatlarining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan yuqori nafas yoʻllarining xavfsiz oʻsmalari; yaqin atrofida joylashgan anatomik birliklar faoliyatning buzilishiga olib keladigan yoki patologik sinish xavfi boʻlgan suyak va togʻay toʻqimalarining xavfsiz oʻsmalari; koʻks oraligʻining yaqqol ifodalangan klinik alomatlar (koʻkrak qafasi aʼzolarining surilishi, siqilishi) bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari; nafas aʼzolarining yaqqol ifodalangan klinik alomatlar (qon tuflash, bronxlarning stenozi yoki atelektazi) bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari; ovqat hazm qilish aʼzolarining vazn kamayishi yoki yutish va ovqat oʻtishining qiyinlashishi yaqqol ifodalangan alomatlari bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari; harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishga toʻsqinlik qiladigan teri, teri osti toʻqimalari, qon yoki limfa tomirlarining xavfsiz oʻsmalari; siydik aʼzolarining yaqqol ifodalangan dizuriya buzilishlari yoki qon ketishi bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari; jarrohlik amaliyoti oʻtkazilishi lozim boʻlgan koʻkrak bezi, bachadon, bachadon boʻyinchasi (konservativ davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan bachadon boʻyinchasi asoratli ektopiyasi, bachadon boʻyinchasi ektropioni, bachadon boʻyinchasi leykoplakiyasi, bachadon boʻyinchasining ogʻir displaziyasi, bachadon boʻyinchasining kam ifodalangan displaziyalari) tuxumdonlar va ayollar jinsiy aʼzolarining boshqa xavfsiz oʻsmalari; Mazkur moddanig “b” bandiga quyidagilar kiradi: nafas olish va (yoki) ovoz chiqarish faoliyatlarining moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechayotgan xavfsiz oʻsmalari; harbiy libos, poyafzal va boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtiradigan suyak va togʻay toʻqimalarining xavfsiz oʻsmalari; koʻks oraligʻining moʻtadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari; nafas aʼzolarining moʻtadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari; ovqat hazm qilish aʼzolarining vazn oʻzgarishisiz kechadigan xavfsiz oʻsmalari; harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtiradigan teri, teri osti toʻqimalari, qon yoki limfa tomirlarining xavfsiz oʻsmalari; siydik aʼzolarining moʻtadil ifodalangan dizuriya bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari; jarrohlik amaliyoti oʻtkazilishi lozim boʻlmagan koʻkrak bezi, bachadon, bachadon boʻyinchasi, tuxumdonlar va boshqa ayolllar jinsiy aʼzolarining xavfsiz oʻsmalari. Mazkur moddaning “v” bandiga harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyish imkoniyati boʻlgan, kam ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalar, yoki bemor jarrohlik amaliyotidan bosh tortgan holatlar kiradi. Shu bandga lipomatoz, teri hosilalarining kistalari (epitelial dum yoʻlaklari) va ovqat hazm qilish yoʻllarida koʻp sonli poliplar boʻlgan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmatchilar kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga aʼzolar va tizimlar faoliyatining buzilishisiz kechadigan, harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtirmaydigan xavfsiz oʻsmalar yoki ularning radikal davolanishdan keyingi holatlari kiradi. Harbiy libos, poyafzal va harbiy anjomlarni kiyishga monelik qilmaydigan gemangioma, nevus, osteoma, xondromalar, ichki aʼzolar faoliyatning buzilishisiz kechadigan ovqat hazm qilish yoʻllarining yakka poliplari, siydik qopining xavfsiz papillomalari va boshqa xavfsiz oʻsmalar chaqiriluvchilar va harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik darajasini cheklamaydi. Mazkur moddaning “g” bandida qayd etilgan xavfsiz oʻsmalar HTMga kirishga monelik qilmaydi, HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM bundan mustasno. Kasallik tufayli taʼtil berish uchun xulosa, moddaning “d” bandi asosida statsionarda xavfsiz oʻsmalarni jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyin faoliyatning toʻliq tiklanishi uchun 30 kundan kam boʻlmagan muddat lozim boʻlganda chiqariladi. Periferik asab tizimida xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlgan shaxslar faoliyatning buzilish darajalariga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalarining talablari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Tayanch-harakat tizimi va boshqa tizimlarning faoliyat buzilishlari bilan kechadigan suyaklarning xavfsiz oʻsmalari mavjudligida, hamda jarrohlik yoʻli bilan davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki undan bosh tortgan shaxslar, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 11 Qon, qon yaratuvchi aʼzolarning kasalliklari va immunitet mexanizmini jalb qiluvchi alohida buzilishlar: a) tez rivojlanib boruvchi, hamda faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi yoki hurujlari kam boʻlgan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) qon yaratuvchi va immunitet tizimlarida kam ifodalangan oʻzgarishlar E Yaroqsiz B C Yaroqsiz E g) tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari yoki davolash yakunlangandan keyingi holatlar D Yaroqsiz D D Yaroqli. HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz D Mazkur modda quyidagilarni koʻzda tutadi: orttirilgan va irsiy kamqonlikning barcha turlari; eritrotsitlar yoki gemoglobin tuzilishining kompensatsiyalangan orttirilgan va irsiy buzilishlari; trombotsit, leykotsitlar faoliyatining orttirilgan va irsiy buzilishlari; sitopenik sindromlar (shu jumladan leykopeniya, idiopatik trombotsitopenik qirmizi va boshqa trombotsitopeniyalar, transfuziyadan keyingi autoimmunli asoratlar); koʻp qon ketishi bilan kechadigan, gemostaz tizimining buzilishlari (shu jumladan gemofiliya, boshqa koagulopatiya va trombotsitopatiyalar); tromb paydo boʻlish xavfining kuchayishi bilan kechadigan trombofiliyalar va boshqa gemostaz tizimidagi buzilishlar; kapillyarlarning irsiy moʻrtligi, tomir psevdogemofiliyasi; tugʻma va orttirilgan turgʻun immunitet tanqisligi holatlari (OIV qoʻzgʻatgan kasalliklar bundan mustasno). Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: davolash samarasi va faoliyatning buzilish darajasidan qatʼiy nazar, qon hosil qilishning buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan aplastik anemiya va boshqa sitopenik sindromlar; surunkali tez rivojlanib boruvchi kasalliklar yoki davolanish jarayonida qon tarkibining turgʻun oʻzgarishlari saqlangan va faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi kasalliklar; immunsupressiv davolashda orttirilgan immunitet tanqislik holati; qon ketish, qon quyilish yoki aʼzolarning zararlanishi bilan kechadigan qon ketishi kuchaygan gemostaz buzilishlari; qon tomirlarning koʻp yoki retsidivli trombozlari, tromboemboliya asoratlari, homilani saqlamaslik, trombotik trombotsitopenik qirmizi yoki aʼzolarning zararlanishi bilan kechadigan tiqinlar paydo boʻlish xavfi kuchaygan gemostaz buzilishlari. Bu bandga infeksiyali asoratlarning tez-tez retsidivlar bilan kechadigan tugʻma va orttirilgan turgʻun immunitet tanqislik holatlari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: kompensatsiya bosqichidagi gemolitik qamqonlik, eritrotsit va gemoglobinlar tuzilishining tugʻma buzilishlari bilan kechadigan kamqonliklar; davolash qisqa muddat samara beradigan faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechuvchi gemolitik kamqonlik, autoimmun sitopenik sindrom va boshqa sekin rivojlanib boruvchi kasalliklar; davolash qisqa muddat samara beradigan faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemostaz buzilishlar. Davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, hurujlar soni yilda bir martadan oshmaydigan, sekin rivojlanib boruvchi shakldagi kasalliklarda, mehnat qobiliyati saqlangan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar alohida xolatlarda mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqli deb topilishlari mumkin. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemolitik kamqonlik va boshqa sitopenik sindromlar; davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemostaz buzilishlar. Mazkur moddaning “g” bandiga tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari, hamda toʻliq davolash yakunlangandan keyin faoliyatning kam ifodalangan vaqtincha buzilishlari saqlangan holatlar kiradi. Tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan kelib chiqqan moʻtadil ifodalangan kamqonlik, leykopeniya, turli etiologiyali trombotsitopeniya hamda xujayra va gumoral immunitetning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan immunitet tanqisligiga chalingan, vazn kamayishi kuzatilmagan, mehnat qobiliyati saqlangan fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Harbiy xizmatchilarga mehnat qobiliyatining toʻliq tiklanishi, gematologik va immunologik koʻrsatkichlarning meʼyorlashuvi uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat lozim boʻlgan holatlarda kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi. Xuddi shu bandga, tizimli qon kasallikning boshlangʻich bosqichida sitostatik va nur bilan davolash oqibatida sogʻlik holatining vaqtincha umumiy buzilishlari mavjud boʻlgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar kiradi. Vaqtincha yaroqsizlik muddati tugagan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari kasallik tufayli taʼtillaridan soʻng, qon yaratuvchi tizimda kam ifodalangan buzilishlar saqlanib qolgan holatlarda, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Vaqtincha yaroqsizlik muddati tugagan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari qonning tahliliy koʻrsatkichlarida kam ifodalangan oʻzgarishlar (gemoglobinning 110 g/ldan kam, eritrotsitlar 3,5x1012/l dan kam, rang koʻrsatkichining 0,8 va undan kam) boʻlsa, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Boshqa aʼzo va tizimlarning kasalliklarida (boshqa surunkali, autoimmun, oʻsma, yuqumli kasalliklar, sarkoidoz va boshqa granulematoz, gistiotsitoz, homiladorlik va tugʻish patologiyalari, jarohat yoki ularning davolashdagi asoratlari), taloq olib tashlangandan keyin va boshqa tashhis yoki davolash uchun oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kuzatilgan ikkilamchi immunitet tanqisligi, qon tarkibi, uning ivishida oʻzgarishlar boʻlganda, harbiy xizmatga yaroqlilik darajasi zararlangan aʼzo, yoki aʼzolar tizimi faoliyatining buzilish darajasiga koʻra kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha aniqlanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 12 Eutireoid boʻqoq: a) yaqin atrofda joylashgan aʼzolar faoliyatining buzilishiga olib keluvchi E Yaroqsiz S yoki E (YATA) E Yaroqsiz E b) harbiy libos kiyishni qiyinlashtiruvchi E Yaroqsiz V yoki S (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) harbiy libos kiyishni kiyinlashtirmaydigan S Yaroqsiz V V Yaroqsiz S Harbiy tibbiy ekspertiza maqsadida qalqonsimon bezning kattalishish darajasini paypaslash yoʻli bilan aniqlash uchun 2001-yilda BSST tomonidan qabul qilingan, boʻqoqning uch darajasini koʻzda tutadigan tasnif qoʻllaniladi. 0-darajali — boʻqoq yoʻq. Paypaslashda qalqonsimon bezning har bir boʻlagini hajmi tekshiriluvchi bosh barmoqining oxirgi falangasidan katta emas; I-darajali — boʻyinning oddiy holatida boʻqoq koʻzga koʻrinmaydi, lyoki n paypaslashda aniqlanadi. Qalqonsimon bezning kattalashishiga olib keladigan tugunli hosilalar ham shunga kiradi. II-darajali — boʻyinning oddiy holatida boʻqoq aniq koʻrinadi. Boʻqoq darajasini baholash uchun paypaslash usulining sezuvchanligi va aniqlik darajasi ancha past. Shuning uchun qalqonsimon bezning oʻlcham va hajmini aniqlash uchun UTT oʻtkazish tavsiya qilinadi (meʼyordagi hajm erkaklarda — 9 — 25 sm3, ayollarda — 9 — 18 sm3). Yaqin atrofda joylashgan aʼzolar faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va harbiy libosni kiyishga qarshilik qiladigan diffuz boʻqoqning II darajasi mavjudligida shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolash natijalari qoniqarsiz boʻlganda yoki bemor undan bosh tortsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Harbiy libosni kiyishga qarshilik qiladigan tugunli yoki kistali boʻqoq mavjudligida shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolash natijalari qoniqarsiz boʻlganda yoki bemor undan bosh tortsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari boʻyicha amalga oshiriladi. Endokrin buzilishlar boʻlmagan tugunli yoki kistali boʻqoq mavjudligida, ushbu shaxslar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Endokrin buzilishlarda kasalliklar jadvalining 13-moddasi qoʻllaniladi. Harbiy libosni kiyishga halaqit bermaydigan va endokrin buzilishlar boʻlmagan diffuz boʻqoqning II darajasi mavjudligida, kasalliklar jadvalining I, II ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun “v” bandi qoʻllaniladi. Endokrin buzilishlarda kasalliklar jadvalining 13-moddasi qoʻllaniladi. Qalqonsimon bezning kattalashganlik darajasidan qatʼiy nazar, boʻqoqning tugunsimon yoki kistali shakllari mavjudligida, chaqiruv uchastkalariga qayd etilish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda fuqarolar mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Qalqonsimon bez katalashmagan holda yagona tugunli, hamda endokrin buzilishlar mavjud boʻlmaganda, SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Endokrin buzilishlar boʻlmagan qalqonsimon bezning 0 va I-darajali diffuz kattalashishi, moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, harbiy xizmat va HTMga kirishga monelik qilmaydi. Harbiy xizmatchilar jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan soʻng uning natijalari va jarrohlik amaliyotining hajmiga koʻra, kasalliklar jadvali 13-moddasining “g” bandi boʻyicha xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etishga muhtoj, chaqiriluvchilar esa, chaqirilishni 12 oyga kechiktirish bilan harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. ModdaKasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasiKasalliklar jadvalining ustunlariIIIIIIIVVVI13Endokrin tizimining boshqa kasalliklari, oziqlanish va moddalar almashinuvining buzilishlari:a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilanFFFFFFb) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan, oziqlanishning yetishmovchiligi EYaroqsizC yoki E(YATA)C yoki E(YATAYaroqsizEv) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlar bilan, semizlikning ikkinchi darajasi EYaroqsizB yoki C(YATA)CYaroqsizEg) jarrohlik amaliyoti, surunkali kasallikning xurujidan va oʻtkir kasallikdan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari, oziqlanishning pasayishiDYaroqsizDDDDd) alimentar semizlikning birinchi darajasiBAyrim cheklanishlar bilan yaroqliVVYaroqliB Harbiy xizmatchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish faqat statsionar tekshiruv va davolanishdan soʻng amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: gipofiz, buyrak usti, qalqonsimon orqa va jinsiy bezlar kasalliklari tufayli faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari hamda davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan holatlar; kasallik tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin qalqonsimon bezning (boshqa endokrin aʼzoning) yoʻqligi hamda faoliyati oʻrin bosuvchi davolash bilan turgʻunlikka erishilmaganligi; davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan klimaks sindromining ogʻir shakllaridan kelib chiqqan turgʻun va yaqqol ifodalangan buzilishlar: ifodalangan neyrovegetativ oʻzgarishlar — “qizib ketish” holatlari soni sutkasiga 20 tadan ortiq boʻlgan, terlashlar, yurak urish xurujlari, qon bosimining oʻzgaruvchanligi, boshqa kasalliklar tufayli boʻlmagan ekstrasistoliyalar. Jinsiy aʼzo va siydik chiqarish yoʻllarining shilliq qavatlarida rivojlanib boruvchi atrofik oʻzgarishlar; tugunsimon yoki diffuz zaharlovchi boʻqoqning ogʻir shaklidan (kasallik boshlangan davrdan boshlab vaznning 25 dan 50 foizgacha kamayishi, harakatsizlik, ifodalangan ekzoftalm, tinch holatda hansirash, pulsning tezligi bir daqiqada 120 ta va undan ortiq, turli visseral asoratlar, SYUYEning NYNA boʻyicha II — IV FS alomatlari bilan kechadigan tireotoksik kardiomiopatiyaning rivojlanishi), hamda qandli diabetning ogʻir shaklidan kelib chiqqan turgʻun va yaqqol ifodalangan buzilishlar. qandli diabetning ogʻir shakliga (giperglikemiya darajasi va davolash usulidan qatʼiy nazar) quyidagi asoratlardan biri bilan kuzatilsa: proliferativ retinopatiyalar; trofik teri yaralari, oyoq panjalarining gangrenasi, nevropatik shishlar, osteoartropatiyalar bilan kechadigan yaqqol ifodalangan angiopatiya va oyoqlarning nevropatiyasi; makroproteinuriya va buyraklar azot ajratib chiqarish faoliyatining buzilish bilan kechadigan diabetik nefropatiya, shuningdek retsidivli ketoatsidozli koma oldi va koma holatlari kiradi. Kasallik tufayli jarrohlik amaliyotidan keyingi qalqonsimon bezining (boshqa endokrin aʼzoning) yoʻqligi, ammo aʼzoning faoliyati oʻrin bosuvchi davolash bilan kompensatsiya boʻlgan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlanganda, harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetmagan kontrakt boʻyicha harbiy xizmatchilar 13-moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: aʼzoning faoliyat oʻrinini bosuvchi davolanish bilan kompensatsiya boʻlgan gipofiz, buyrak usti, qalqonsimon oldi va jinsiy bezlarning kasalliklari; oʻrta darajadagi ogʻirlikda kechayotgan endokrin bezlarining kasalliklar tufayli moʻtadil ifodalangan turgʻun buzilishlari (qandli diabetning oʻrta ogʻirlik darajasida uglevod almashinuvi kompensatsiyasiga doimiy parhez, qonda glukoza miqdorini kamaytiruvchi dori vositalarni peroral isteʼmol qilish yoki insulin bilan davolash yordamida erishilgan holatlar); mikroalbuminuriya bosqichidagi nefropatiya, moʻtadil ifodalangan proliferativ boʻlmagan retinopatiya, periferik angiopatiya va nevropatiya bilan kechadigan qandli diabet; oʻrta daraja ogʻirlikdagi tireotoksikoz (kasallik boshlangan davrdan boshlab vaznning 25 foizgacha kamayishi, ifodalangan vegetativ buzilishlar, pulsning tezligi bir daqiqada 110 — 120-marta, moʻtadil ifodalangan vegetativ-tomir va hissiy buzilishlar, SYUYE NYNA boʻyicha I-II FS alomatlari bilan kechadigan tireotoksik kardiomiopatiyaning rivojlanishi); klimaks sindromining oʻrtacha ogʻirlik darajasidan kelib chiqqan turgʻun moʻtadil ifodalangan buzilishlar (moʻtadil ifodalangan neyrovegetativ oʻzgarishlar — “qizib ketish” holatlari sutkasiga 20 tagacha, terlashlar, yurak urish xurujlari, qon bosimining oʻzgaruvchanligi, boshqa kasalliklar tufayli boʻlmagan ekstrasistoliyalar). Semizlikning III darajasi mavjud boʻlgan, kasalliklar jadvalining I — VI ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolar 13-moddaning “b” bandi boʻyicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi. Semizlikning II darajasi mavjud boʻlgan, kasalliklar jadvalining III, IV ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolarga 13-moddaning “v” bandi bilan olti oy muddatdan soʻng qayta tibbiy koʻrikdan oʻtish sharti bilan “S” yaroqlilik toifasi beriladi. Agar mazkur fuqarolar tomonidan ushbu muddat davomida tana vaznining 15 foiz kamayishiga erishilmasa, ushbu fuqarolar mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi. Qandli diabetni insulin bilan davolash yordamida turgʻunlikka erishgan va kasalliklar jadvalining IV ustunida nazarda tutilgan fuqarolar 13-moddaning “b” bandiga asosan harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi. Kasallik tufayli jarrohlik amaliyotidan keyingi qalqonsimon bez boʻlagining (boshqa endokrin aʼzo qismining) yoʻqligida endokrin aʼzo faoliyatining buzilish darajasiga koʻra, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “b” yoki “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Ushbu bandga kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarning endokrin aʼzosini jarrohlik yoʻli bilan olib tashlash, shu jumladan qisman, asoratlari kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: diffuz zaharlovchi boʻqoqning yengil qayta tiklana oladigan shakllari (qalqonsimon bezning I-II darajada kattalashishi bilan kechadigan yengil nevroz shakldagi alomatlar, jismoniy zoʻriqishlarga chidamlilikning pasayishi, pulsning tezligi bir daqiqada 100 tagacha) klimaksda jinsiy bezlar faoliyatining kam ifodalangan oʻzgarishlari; retsidiv shakldagi oʻtkir osti tireoidit; glikemiya sutka davomida 8,9 mmol/ldan oshmaydigan, uning miqdori parhez va biguanidlar isteʼmoli bilan meʼyorga keladigan qandli diabet; klinik alomatlari mavjud boʻlgan mikroprolaktinoma. Kasalliklar jadvalining I, II va VI ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolarda semizlikning II darajasi mavjud boʻlganda ular 13-moddaning “g” bandi bilan harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladi. Bunda, semizlikni davolash samara bermaganda ushbu fuqarolar 13-moddaning “v” bandiga asosan harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi. Kasalliklar jadvalining I, II va VI ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolarda semizlikning I darajasi mavjudligida 13-moddaning “d” bandi bilan ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM mustasno. Surunkali fibrozli va autoimmunli tireoiditida qalqonsimon bez faoliyatga oid buzilish darajasiga koʻra, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha amalga oshiriladi (faoliyat buzilishsiz boʻlganda, kasalliklar jadvali 12-moddasining “v” bandi boʻyicha oʻtkaziladi). Kasallik tufayli oʻtkazilgan ikki tomonlama ovarioektomiyadan soʻng yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa klimaks sindromining ifodalanganligi va davolash natijalariga koʻra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha chiqariladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda oʻtkir va oʻtkir osti tireoidit tufayli davolangan fuqarolar 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Oziqlanish yetishmovchiligi mavjudligida fuqarolar statsionarda tekshirilishi va (yoki) davolanishlari lozim. Bunday holatlarda chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda fuqarolar 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Agar tibbiy tekshiruv natijasida oziqlanishning pasayishiga sabab boʻladigan kasalliklar aniqlanmasa, ular 13-moddaning “d” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi va ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli (V toifa), nomzodlar HTMga kirishga yaroqli deb topiladi (bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM mustasno). Boʻyi 160 sm dan 164,9 sm gacha, vazni 50 kg dan 54,9 kg gacha boʻlgan chaqiriluvchilar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topilib, SCHRdagi xizmatga olinadi, HTMga kirayotgan nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi. 13-moddaning “d” bandiga endokrin buzilishsiz boʻlgan birinchi darajadagi alimentar semizlik kiradi, kasalliklar jadvalining II ustunida nazarda tutilgan shaxslar HTMga kirishga yaroqli (bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM, xorijiy davlatlarning HTM mustasno). Kelib chiqish sababi boshqa boʻlgan semizlikda harbiy xizmat va harbiy mutaxassislik boʻyicha xizmatga yaroqlilik asosiy kasallikning ogʻirligi va kechishi boʻyicha kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha aniqlanadi. Oziqlanish holatini baholash uchun TVIdan foydalaniladi, u quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi: Boʻy va tana vaznining meʼyordagi, hamda oziqlanish buzilishlaridagi nisbati Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomning 6-ilovasida keltirilgan. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 14 Organik ruhiy buzilishlar: a) yaqqol ifodalangan turgʻun ruhiy buzilishlarda F F F F F F b) moʻtadil ifodalangan ruhiy buzilishlarda E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) kam ifodalangan, qisqa muddatli kasallik koʻrinishlarida E Yaroqsiz C E Yaroqsiz E g) bosh miyaning oʻtkir kasalliklar va bosh miya jarohatidan keyingi turgʻun kompensatsiya boʻlgan buzilishlarda E Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Mazkur modda bosh miyaning shikastlanishi va faoliyatining buzilishidan (jarohat, bosh miya oʻsmalari, ensefalit, meningit, asab tizimning zahmi, hamda senil va presenil psixozlar, qon tomir, degenerativ va bosh miyaning boshqa organik kasallik va jarohatlari) kelib chiqqan psixozlar, boshqa ruhiy buzilishlar, shaxs va xulq-atvor oʻzgarishlarini nazarda tutadi. Bosh miyaning organik kasalliklari, jarohatlanishi, asab tizimining yalligʻlanishi va zararlanishi tufayli davolanishlar (murojaatlar) tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlanadi. Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol ifodalangan turgʻun, uzoq muddat kechadigan psixotik holatlar, hamda turgʻun, ifodalangan aqliy-tafakkur buzilishlar yoki psixoorganik koʻrinishdagi yaqqol ifodalangan shaxs oʻzgarishlari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga moʻtadil ifodalangan astenik, affektiv, dissotsiativ, kognitiv, shaxs va boshqa buzilishlar, hamda ijobiy kechadigan psixotik holatlar kiradi. Shuningdek, bu bandga talvasali tutqanoqlarning ruhiy ekvivalentlari, hamda rivojlanib boruvchi ruhiy buzilishlar kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga bosh miyaning oʻtkir organik kasallik yoki bosh miya jarohatlari tufayli kelib chiqqan oʻtkinchi, qisqa muddatli psixotik va psixotik boʻlmagan buzilishlar sogʻayishi bilan yoki markaziy asab tizimining organik buzilishlari boʻlmagan, kam ifodalangan asteniya holatlari kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga bosh miyaning oʻtkir kasallik yoki bosh miya jarohatlaridan soʻng, markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari va ruhiy buzilishlar mavjud boʻlmagan, faqat ayrim tarqalgan organik belgilari bilan, faoliyat buzilishisiz kechadigan turgʻun kompensatsiya (bir yildan kam boʻlmagan) boʻlgan kasallik koʻrinishlari kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 15 Endogen psixozlar: shizofreniya, shizotipik buzilishlar, shizoaffektiv, vasvasali, oʻtkir va oʻtkinchi psixotik buzilishlar va affektiv buzilishlar (kayfiyat buzilishlari): F F F F F F Shizofreniya tashhisini qoʻyishga ehtiyotkorlik bilan yondoshish lozim. Shizofreniya kasalligiga gumon boʻlgan har bir holatda, yuqori malakali mutaxassislarni jalb qilib, albatta, statsionarda tekshirish lozim, chunki tajribadan maʼlumki, koʻpincha shaxsning yakka tartibdagi xususiyatlarga xos boʻlgan feʼl va xulq-atvorning biron-bir kasallik jarayoniga aloqasi boʻlmagan baʼzi belgilari shizofreniya belgilari deb qayd qilinadi. Shizofreniya alomatlariga, baʼzan yuqumli kasallik va intoksikatsiyalar tufayli kelib chiqadigan ruhiy faoliyatning oʻtkinchi buzilishlari notoʻgʻri kiritiladi, aslida, bu holatlar yuqumli kasallik va intoksikatsiya genezli psixozlarga taalluqli va kasalliklar jadvalining 16-moddasi boʻyicha koʻriladi. Shuning uchun, tashhis qoʻyishda xatoliklarga yoʻl qoʻymaslik maqsadida, bemorlarning somatik holati va tahlil tekshiruvlar xulosasiga katta eʼtibor berish lozim. Agar shizofreniya bilan boshqa koʻrinishdagi ruhiy buzilishlarni (paranoid holatlar, shaxsning paranoyyal rivojlanishi va boshqalar) differensial tashhislash qiyin boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda kasalliklar jadvalining tegishli moddalarini qoʻllash lozim. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 16 Simptomatik va boshqa ekzogen etiologiyali ruhiy buzilishlar: a) yaqqol ifodalangan turgʻun ruhiy buzilishlarda F F F F F F b) moʻtadil ifodalangan uzoq davom etuvchi yoki qaytalanuvchi kasallik koʻrinishlarida E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) kam ifodalangan uzoq muddatli astenik holatda E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) sogʻayish bilan yakunlangan yengil, qisqa muddatli astenik holatda C Yaroqsiz B C Yaroqsiz C Mazkur modda intoksikatsion (ruhiyatga faol taʼsir etuvchi moddalarni isteʼmol qilishdan keyingi holatlar bundan mustasno) va yuqumli kasalliklar, hamda somatogen psixozlarni nazarda tutadi. Ushbu moddaga RM, INM, OʻZM va boshqalar taʼsiridan kelib chiqqan ruhiy buzilishlar ham kiradi. Tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari toʻgʻrisidagi hujjatlarda, ruhiy buzilishning rivojlanishiga olib kelgan kasallik koʻrsatiladi. Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol ifodalangan klinik alomatlar bilan yoki uzoq muddat kechuvchi psixotik holatlar kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga moʻtadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechuvchi psixotik holatlar yoki patologik shaxs oʻzgarishlariga olib keluvchi qayta oʻtkazilgan psixozlar kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari boʻlmagan yuqumli kasallikdan keyingi kam ifodalangan astenik holatlar kiradi. Ruhiy faoliyati meʼyor darajasida butunlay tiklangan va markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari boʻlmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik darajasi yakka tartibda aniqlanadi, kasalliklar jadvalining V-ustunida nazarda tutilgan shaxslar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Kam ifodalangan astenik holatlarda (toksikomaniya genezidan boʻlmagan) shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga “v” bandi boʻyicha kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinishi mumkin. Mazkur moddaning “g” bandiga oʻtkir kasallik tufayli kelib chiqqan, sogʻayish bilan tugallangan yengil va qisqa muddatli (2-3 haftagacha) asteniya bilan kechadigan ruhiy buzilishlar kiradi. Bu bandga ruhiy-asab tizimi va ichki aʼzolar tomonidan patologik oʻzgarishlar boʻlmagan, anamnezida moddada qayd etilgan ruhiy buzilishlar mavjud boʻlganlar kiradi. Bu ruhiy buzilishlarning asoratsiz yakuni tibbiy muassasada tekshirilish bilan tasdiqlanishi lozim. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 17 Stress bilan bogʻliq nevrotik va somatik shakldagi buzilishlar: a) yaqqol ifodalangan kasallik koʻrinishlarida F F F F F F b) moʻtadil ifodalangan, uzoq davom etuvchi yoki qaytalanuvchi kasallik koʻrinishlarida E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) moʻtadil ifodalangan, qisqa muddat kechuvchi kasallik koʻrinishlarida E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) sogʻayish bilan yakunlangan yengil, qisqa muddat kechuvchi kasallik koʻrinishlarida C Yaroqsiz B C Yaroqsiz C Mazkur modda, reaktiv psixozlarni, nevrotik, dissotsiativ va somatik shakldagi buzilishlarni, psixogen depressiv holatlar va reaksiyalarni, shaxsning nevrotik rivojlanishini, surunkali reaksiyadan keyingi shaxs oʻzgarishlarini, hamda jarohatdan keyingi stress buzilishlarini nazarda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga uzoq muddat davom etuvchi va ogʻir oqibatlarga olib keluvchi reaktiv psixozlar (reaktiv depressiya, reaktiv paranoid, isterik koʻrinishdagi ong buzilishi va boshqalar) kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga davolash oʻtkazilishiga qaramasdan kasallik belgilari turgʻun va uzoq muddat saqlanib, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning xizmat majburiyatlarini bajarishga halaqit beradigan darajada ifodalangan qisqa muddatli va ijobiy kechuvchi reaktiv psixozlar, hamda yuqori darajada qoʻzgʻaluvchanlik yoki ruhiy faollikning pasayishi bilan kechuvchi nevrozlar (tez-tez qaytalanuvchi isterik tutqanoqlar, astaziya-abaziya, falajliklar, soqovlik, koʻrlik va boshqalar) kiradi. Ekspert xulosasi bemorning bir oydan kam boʻlmagan muddatda statsionarda davolash samara bermaganda qabul qilinadi. Mazkur moddaning “v” bandiga asosan hissiy-vegetativ buzilishlar bilan kechadigan kam ifodalangan nevrotik holatlar kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga birlamchi paydo boʻlgan, yaxshi davolanadigan va sogʻayish bilan yakunlangan moslashuvning kam ifodalangan qisqa muddatli buzilishlari kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 18 Shaxs buzilishlari: a) yaqqol ifodalangan, qaytalanuvchi va uzoq davom etadigan dekompensatsiya yoki patologik reaksiyalarga moyil boʻlgan buzilishlar F F F F F F b) moʻtadil ifodalangan, turgʻun boʻlmagan kompensatsiya bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) turgʻun kompensatsiya bilan E Yaroqsiz B C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Mazkur modda shaxs buzilishlari, psixopatiyalar, shaxsning patologik rivojlanishi, ruhiy infantilizmni (hamma shakllarini, kasalliklar jadvalining 88-moddada qayd etilgan bundan mustasno) nazarda tutadi. Shaxs oʻzgarishlarini tashhislash uchun, sinchkovlik bilan va obyektiv yigʻilgan anamnez zarur, hamda ruhiy kasalliklar statsionarida oʻtkaziladigan har tomonlama tekshiruv lozim. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, HTMning kursantlarini mazkur modda boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazish shaxsiy yigʻma jildi, xizmat va tibbiy tavsifnomalar oʻrganilganidan soʻng amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “a” bandiga eng chuqur va turgʻun kasallik koʻrinishlariga ega boʻlgan uzoq muddatga mehnat qobiliyati yoʻqotadigan va xizmat majburiyatlarini bajarishga halaqit beradigan, yaqqol ifodalangan, kompensatsiya qilib boʻlmaydigan, yadro shaklidagi psixopatiyalar deb ataladigan shakllar va shaxsning patologik rivojlanishlari (paranoyyal, obsessiv-fobik va boshqalar) kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga turgʻun, toʻsatdan paydo boʻladigan hissiy-irodaviy affektiv buzilishlar, reaktiv holatlarning osonlik bilan rivojlanishi, vegetativ asab tizimining turgʻunsizligi aniq namoyon boʻladigan moʻtadil ifodalangan shaxs buzilishlarning shakllari, noturgʻun kompensatsiyali psixopatiyalar va shaxsning patologik rivojlanishi, hamda turgʻun va ifodalangan patologik reaksiyalarga moyil boʻlgan ruhiy infatilizm kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga hissiy-irodaviy va boshqa koʻrinishlari turgʻun kompensatsiyalangan shaxs buzilishlari, shu jumladan shaxsning aksentuatsiyalashgan, tranzitor shaklidagi va ruhiy infantilizm kiradi. Muayyan boʻlgan tashqi zararlar (infeksiya, intoksikatsiya, jarohat va boshqalar) bilan sababiy bogʻliq boʻlgan psixopatiyaga oʻxshash holatlar, hamda maylning buzilishlari boʻlgan shaxslar kasalliklar jadvalida koʻzda tutilgan asab-ruhiy patologiyasiga tegishli nozologik shakllarga binoan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Shaxsning butun patologik tuzilishidan kelib chiqmagan, maqsad qoʻyilgan hulq-atvor hatti-harakatlari, intizomsizlik koʻrinishlarini kasallikning buzilish alomatlari deb baholab boʻlmaydi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 19 Ruhiyatga faol taʼsir etuvchi vositalarni isteʼmol qilish natijasida kelib chiqqan ruhiy va xulq-atvorning buzilishlari: a) yaqqol va moʻtadil ifodalangan turgʻun ruhiy buzilishlar bilan F F F F F F b) kam ifodalangan ruhiy buzilishlar bilan va (yoki) ruhiy va jismoniy sogʻliqqa aniq zarar qiladigan asoratlar bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) ruhiy va jismoniy salomatligiga taʼsirot oqibatlari boʻlmagan bir yoki kam marotabali ruhiyatga faol taʼsir etuvchi moddalarni isteʼmol qilingandan soʻnggi holat E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E Mazkur modda bir yoki bir nechta ruhiyatga faol taʼsir etuvchi moddalarni isteʼmol qilish natijasida kelib chiqqan ruhiy buzilishlarni nazarda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol va moʻtadil ifodalangan shaxs oʻzgarishlari va intellekt-xotira buzilishlari bilan kechadigan surunkali alkogol psixozlari, surunkali alkogolizm, giyohvandlik va toksikomaniya kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: kam ifodalangan shaxs oʻzgarishlari bilan kechadigan oʻtkir alkogol psixozlari, surunkali alkogolizm, giyohvandlik va toksikomaniya; giyohvand va zaharli moddalarni haddan tashqari isteʼmol qilish (qaramlik sindromi mavjud boʻlmagan, aniq zarar qiladigan asoratlar bilan kechadigan, ruhiyatga faol taʼsir etuvvchi moddalarni takroriy isteʼmol qilish holatlari). Surunkali alkogolizm (giyohvandlik) bilan xastalangan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarda patologik shaxs oʻzgarishlari mavjudligida yoki turgʻun somatik buzilishlar (jigar, meʼda-ichak yoʻllari, yurak-qon tomir tizimi faoliyatining buzilishi) aniqlanganda, hamda statsionarda takroriy maxsus davolash samarasiz yoki davolanishga nisbatan bemorning munosabati salbiy boʻlganda, mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha harbiy xizmatga yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi. Bu holda, xulosa mazkur moddaning “b” bandi, hamda somatik buzilishlarni nazarda tutgan kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida qabul qilinadi. Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilariga va SCHR xizmatchilariga statsionarda surunkali alkogolizm (bosqichidan qatʼiy nazar) yoki giyohvandlik tashhisi qoʻyilganda, moddaning “b” bandi bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Giyohvand (zaxarlovchi) moddalarni isteʼmoli tufayli ruhiy va jismoniy sogʻligi tomonidan asoratlar boʻlmagan oʻtkir zaharlanishni oʻtkazgan sharnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga nisbatdan chiqariladigan xulosa mazkur moddaning “v” bandi asosida xizmat va tibbiy tavsifnomalarni inobatga olgan holda chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 20 Aqliy qoloqlik (zaiflik): a) chuqur, ogʻir va moʻtadil darajada ifodalangan F Yaroqsiz — — Yaroqsiz F b) yengil darajada ifodalangan E Yaroqsiz — — Yaroqsiz E Mazkur moddaning “a” bandiga chuqur, ogʻir va moʻtadil darajadagi aqliy qoloqlikning hamma shakllari kiradi. Intellektning yaqqol va aniq nuqsonlari mavjudligida, kasalliklar jadvalining I-ustunida nazarda tutilgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqsizlik masalasi statsionarda tekshiruvlarsiz hal qilinishi mumkin. Mazkur moddaning “b” bandiga aqliy qoloqlikning yengil darajasi kiradi. Tashhis qoʻyishda, tafakkur va intellektning klinik tashhis mezonlari eksperimental-psixologik tadqiqot natijalari birgalikda yetakchi ahamiyatga ega. Agar, tashhis qoʻyishda shifokor tekshiruvining natijalari tavsiflovchi maʼlumotlarga mos kelmasa, statsionarda tekshiruvdan oʻtish majburiydir. Aqliy rivojlanishning psixometrik koeffitsiyent tekshiruvi D. Veksler usuli va Raven jadvali boʻyicha oʻtkaziladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 21 Epilepsiya va epileptik tutqanoqlar: a) bir yilda uch marta va undan koʻp epileptik tutqanoqlar boʻlganda F F F F F F b) anamnezda oxirgi 5 yil davomida bir marta, yoki bir yilda uch martadan kam baʼzida yuz beradigan tutqanoqlar boʻlganda E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) anamnezda (5 yildan koʻp) muddat davomida bir marta, yoki klinik alomatlarsiz kechadigan EEG natijalari boʻyicha aniqlangan epileptik shaklidagi faollik boʻlganda E Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Epilepsiya — oʻsha zahoti aniqlanadigan qaysidir sabablarga koʻra chaqirilmaydigan, qaytalanuvchi (2 va undan koʻp) epileptik tutqanoqlarni tavsiflovchi holat. Epileptik tutqanoq — bosh miya neyronlaridan anomal yoki ortiqcha chaqnash tufayli paydo boʻlgan klinik koʻrinishni ifodalaydi. Klinik manzara toʻsatdan paydo boʻladigan va tranzitor patologik fenomenlar (bemor yoki uni kuzatuvchisi tomonidan qayd etilgan ong, harakat, sezuvchanlik, vegetativ oʻzgarishlar, ruhiy alomatlar) bilan namoyon boʻladi. Bu moddaga spirtli ichimliklar isteʼmolini toʻxtatish, bosh miya jarohatidan keyin shu zahoti, yoki uning erta davrida (10 haftagacha) rivojlangan, bosh miya oʻsmalaridan kelib chiqadigan, dori vositalari yoki boshqa kimyoviy moddalar taʼsirida, somatogen boʻlgan metabolik ensefalopatiyalar, nomuvofiq fizik omillar taʼsirida kelib chiqqan ensefalopatiyalar, febril talvasalar bilan bogʻliq tutqanoqlar kirmaydi. Epilepsiyaning klinik manzarasini tahlil qilishda epileptik tutqanoqlarning differensial tashhislash lozim boʻladi. Tutqanoq mavjudligi shifokor kuzatuvi orqali tasdiqlanishi lozim, hamda epileptik tutqanoqni tasdiqlovchi boshqa tibbiy hujjatlar ham eʼtiborga olinishi kerak. Agar tutqanoqning ifodalanishi uni epilepsiya deb hisoblash uchun asos boʻlsa, epilepsiya tutqanogʻi mavjudligini tasdiqlash uchun guvohlarning yozma maʼlumotlari ham eʼtiborga olinishi mumkin. Bunday hollarda epileptik tutqanoq guvohlarining imzosini haqiqiyligi harbiy qism komandiri tomonidan yozma ravishda tasdiqlanishi lozim. Epileptik holatni (statusni) oʻtkazgan shaxslar statsionarda tasdiqlangan epilepsiya tashhisi bilan, epileptik tutqanoqlarning sonidan qatʼiy nazar, mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Tibbiyot muassasasining hujjatlari bilan oldin qoʻyilgan epilepsiya tashhisi tasdiqlangan, ammo oxirgi besh yil davomida epileptik tutqanoq kuzatilmagan boʻlsa, tekshiruvdagi EEG natijalaridan qatʼiy nazar, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Talvasali tutqanoqlarning ruhiy ekvivalentlari, hamda ruhiyatning rivojlanib boruvchi buzilishlari mavjudligida, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining 14-moddasining “b” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Faqat oddiy parsial epileptik tutqanoqlar yoki uyqu vaqtida rivojlanadigan epileptik tutqanoqlar bilan namoyon boʻlgan epilepsiyada tutqanoqlarning sonidan qatʼiy nazar, mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. EEG natijalari (choʻqqilar, oʻtkir toʻlqinlar, choʻqqi-toʻlqin majmuasining hamma turlari, koʻplab birikishlar, fotoparoksizimal reaksiya) asosida aniqlangan, klinik alomatlarsiz kechadigan epileptik shakldagi faollik mavjudligida, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Epileptik tutqanoq mavjud shaxslar transport vositalarini boshqarishga, balandlik va harakatdagi mexanizmlarda, suv hamda olov oldida ishlashga yaroqsiz. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 22 Markaziy asab tizimining yalligʻlanishlari, miyelinsizlanuvchi kasalliklari va ularning oqibatlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Yaroqsiz B B Yaroqli C Mazkur modda markaziy asab tizimining yuqumli va parazitar kasalliklarini, bosh va orqa miyaning umumiy yuqumli kasalliklarda, oʻtkir xamda surunkali intoksikatsiyalarda zararlanishini, markaziy asab tizimining miyelinsizlanuvchi kasalliklarini nazarda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga ifodalangan klinik koʻrinishlar bilan kechadigan markaziy asab tizimining chuqur falaj yoki parezlari, ifodalangan ikkilamchi parkinsonizm, ifodalangan keng tarqalgan giperkinezlar, tez-tez sodir boʻladigan (yil davomida 3 va undan koʻp) epileptik tutqanoqlar, ataksiya tarzidagi buzilishlar, gidrotsefaliya, bosh suyak ichki bosimining oshishi bilan kechadigan asab tizimining kasalliklari kiradi. Tarqalgan skleroz bilan hastalangan shaxslar, faoliyatning buzilish darajasidan qatʼiy nazar, mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “b” bandiga markaziy asab tizimi faoliyatining buzilish darajasi boʻyicha harbiy xizmatni oʻtash imkoniyatini cheklaydigan, ammo uni batamom yoʻqotmaydigan kasalliklarning qoldiq alomatlari va asoratlari (mushaklar kuchini kamayishi shaklidagi moʻtadil ifodalangan gemiparez bilan kechadigan ensefalitning qoldiq alomatlari, klinik manzarasi moʻtadil ifodalangan mushak tonusining kuchayishi, bosh suyagi ichi bosimining oshishi bilan kechadigan gidrotsefaliya) kiradi, hamda tez-tez (yilda 2 va undan koʻp) va uzoq muddatli (4 oydan kam boʻlmagan) dekompensatsiya davrlari bilan kechadigan kasallik buzilishlari (harbiy xizmatchilarda — statsionarda davolanganlarida, kasallik tufayli taʼtilda boʻlganlarida yoki xizmat majburiyatlarini bajarishidan toʻliq ozod qilinganlarida) kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari, alohida organik belgilar bilan oʻzaro uygʻunlikda boʻlgan davolash samara bermagan vegetativ-tomir barxulosa boʻlmaganligi va astenonevrotik koʻrinishlar bilan kechadigan markaziy asab tizimi zararlanishining asoratlari va qoldiq alomatlari kiradi. Ahvol yaxshilanganda va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati tiklanganda, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “g” bandiga kam ifodalangan astenik sindrom, vegetativ-tomir barxulosa boʻlmaganligi va harakat, sezuvchanlik, muvofiqlashtirish va asab tizimining boshqa faoliyatlarini buzilishisiz kechadigan alohida tarqalgan organik belgilar mavjud boʻlgan markaziy asab tizimi zararlanishining asoratlari va qoldiq alomatlari kiradi. Mazkur moddada koʻrsatilgan buzilishlar mavjudligi tibbiy hujjatlar, ish joyi, oʻqish yoki xizmat joyidan ushbu buzilishlarning mehnat qobiliyatiga yoki harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etishga taʼsiri toʻgʻrisidagi tavsifnomalardan olingan maʼlumotlar bilan tasdiqlanishi lozim, tashhis esa klinik va maxsus tekshiruvlarning natijalari asosida tasdiqlanishi lozim. Bu holda chaqiriluvchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa statsionar sharoitida tekshiruvdan soʻng chiqariladi. Bosh suyagi ichki bosimining ifodalanganligini baholashda kasallikning klinik koʻrinishlari (bosh ogʻrishi, qusish, koʻz harakatlaridagi buzilishlar, kognitiv buzilishlar, odimlashni buzilishi, chanoq aʼzolari faoliyatining buzilishi), lyumbal punksiya orqali aniqlangan orqa miya likvorining bosimi, koʻz tubida dimlanish alomatlari, koʻruv nervi diskining ikkilamchi atrofiyasi, KT (MRT) maʼlumotlari asosida gidrotsefaliya mavjudligi hisobga olinadi. Bosh miyaning organik zararlanishi, yuqumli kasallik yoki intoksikatsiyadan soʻng yuzaga kelgan hissiy-irodaviy yoki intellekt-hotira buzilishlari mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining 14-moddasi boʻyicha amalga oshiriladi. Bosh miya qorinchalari tizimining kengayishi KT (MRT) maʼlumotlariga koʻra baholanadi. Oldingi shoxlar maksimal kengligining, peshona suyaklari ichki plastinkalararo masofasiga nisbati shu sathda 0,5 sm dan ortiq boʻlganda (0,4 dan kam — meʼyorda, 0,4-0,5 — chegara koʻrsatkichi, 0,5 dan ortiq boʻlsa — gidrotsefaliya), Evans indeksi (oldingi shoxlar kengligining, chakka suyaklar ichki devorlararo maksimal masofasiga nisbati) 26 dan ortiq, III-qorincha indeksi (20 yoshgacha — 3,0 dan yuqori, 50 yoshgacha — 3,9 dan yuqori, 50 yosh va undan kattalarda — 4,5 dan ortiq) gidrotsefaliya alomatlari deb hisoblanadi. Periventrikulyar shishning mavjudligi KT (periventrikulyar oq modda zichligining kamayishi), MRT (T2 — tasvirda yuqori intensivdagi signal) maʼlumotlariga koʻra baholanadi. Bosh suyagi ichki bosimini oshish sindromining yaqqol ifodalangan klinik koʻrinish mezonlari deb quyidagilar hisoblanadi: boshdagi ogʻriq, qusish, koʻz harakatlaridagi buzilishlari, kognitiv buzilishlar, yurishning buzilishlari, chanoq aʼzolari faoliyatining buzilishlari, koʻz nervi disklarning dimlanishi yoki koʻruv nervlari disklarining ikkilamchi atrofiyasi mavjudligi, lyumbal punksiyada likvorning bosimi suv ustunining 300 mmdan yuqorligi; paraventrikulyar shish. Bosh suyagi ichki bosimini oshish sindromining moʻtadil ifodalangan klinik koʻrinish mezonlari deb quyidalar hisoblanadi: boshdagi ogʻriq, koʻz tubida dimlanishning boshlangʻich alomatlari mavjudligi; lyumbal punksiyada likvorning bosimi suv ustunining 200 mmdan yuqoriligi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 23 Koʻproq markaziy asab tizimini zararlovchi tizimli atrofiyalar, ekstrapiramidal, asab tizimining boshqa degenerativ kasalliklari, asab-mushak sinapsi va mushak kasalliklari, bolalarning serebral falaji, asab tizimining tugʻma anomaliyalari (rivojlanish nuqsonlari), bosh va orqa miyaning oʻsmalari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan yoki kechishining tez rivojlanib boruvchi F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan yoki kechishining sekin rivojlanishi E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida Chaqiriluvchilar — E. Harbiy xizmatchilar — C Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqli. HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz C Mazkur modda bosh miya serebral degeneratsiyalari, Parkinson kasalligi, ekstrapiramidal tizimning (essensial titrash ham kiradi) boshqa kasalliklari, pir-pir uchishi (de la Turetta sindromi — tibbiy koʻrikdan oʻtkazish shifokor-psixiatrlar hamkorligida amalga oshiriladi) bilan kechadigan kasalliklar, orqa miya degeneratsiyalari, bosh va orqa miya oʻsmalari, bolalar serebral falaji, tugʻma anomaliyalar (rivojlanish nuqsonlari), asab-mushak birikmalari va mushak kasalliklari, hamda markaziy asab tizimining boshqa kasalliklarini (gidrotsefaliya, bosh miya kistalari va boshqalar) koʻzda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga ogʻir tugʻma anomaliyalar (rivojlanish nuqsonlari) va asab tizimining kasalliklari, tez rivojlanib boruvchi yoki faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari (springomiyeliya, yenbosh amiotrofik skleroz, miasteniya, amiotrofiyalar (asab, orqa miya), ataksiyaning irsiy shakllari, flyuktatsiya va diskeniziya majud boʻlgan Parkinson kasalligi, parkinsonizmning boshqa shakllari (koʻp tizimli atrofiya, rivojlanib boruvchi yadro usti falaji, kortiko-bazal degeneratsiyalar), de la Turetta sindromi, bolalar serebral falaji, miotoniyalar, miopatiyalar, miodistrofiyalar va boshqalar) bilan kechadigan kasalliklar, bosh va orqa miyalarning xavfsiz oʻsmalari kiradi. Bu bandga yezishning qoʻpol buzilishlari bilan kechadigan essensial titrashlar (tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yezuvini oʻqib boʻlmaydi, imzoni qoʻya olmaydi), oʻziga–oʻzi xizmat qila olmaydi (tugmalarini qaday olmaydi, poyafzal iplarini bogʻlay olmaydi, ovqatlana olmaydi va boshqalar) hamda chizma testlar bajarishda (spiralogrammalar, parallel chiziqlar chizishda va boshqalar) ifodalangan oʻzgarishlar bilan kechadigan holatlar kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga sekin kechadigan (uzoq vaqt mobaynida) alomatlarni (mushaklarni yengil atrofiyasi va sezuvchanlikni kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan springomiyeliya) koʻpayib borishi bilan tavsiflanadigan kasalliklar hamda davolash samara boʻlgan Parkinson kasalligining boshlangʻich bosqichlari kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga obyektiv alomatlari kam darajada ifodalanganligi yoki kasallik alomatlari uzoq muddatda bir holatda saqlanganligi bilan kechadigan, sekin rivojlanib boruvchi asab tizimining kasalliklari kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga xizmat majburiyatlarini ijro etishga monelik qilmaydigan essensial titrash hamda faoliyat buzilishisiz kechadigan gidrotsefaliya, tugʻma bosh va orqa miya kistalari kiradi. Markaziy asab tizimi faoliyatining buzilishisiz boʻlgan tugʻma yagona bosh va orqa miya kistalari mavjudligida SCHRga qabul qilinayotgan fuqaro va muddatli harbiy xizmatchilar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi. Bosh va orqa miya xavfsiz oʻsmalarini toʻliq olib tashlangan va radiojarrohlik davolashdan keyingi holatlarda kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan xulosa mazkur moddaning “a” bandi, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga nisbatan esa, faoliyatning buzilish darajasiga koʻra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha chiqariladi. Klinik alomatlari bilan kechadigan gipofizning kichik adenomasi mavjud boʻlganda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvali 13-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 24 Bosh va orqa miyalar tomirlarining kasalliklari a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan insultning asoratlari, dissirkulyator ensefalopatiyasining III-bosqichi F F F F F F b) insultning tiklana oladigan nevrologik defitsiti, bosh miyaning tranzitor ishemiyalari, dissirkulyator ensefalopatiyaning II-bosqichi E Yaroqsiz V yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) tez-tez xushidan ketishlar, migrenning uzoq muddatli va koʻp martalik hurujlari, dissirulyator ensefalopatiyaning I-bosqichi E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) miyaning qon aylanishi yetishmovchiligi boshlangʻich alomatlari E Yaroqsiz B C Yaroqli. HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz E Mazkur modda bosh miya toʻr pardasi osti, miya ichi va bosh suyagi ichi qon quyilishlari, miyaning infarkti, miya qon aylanishining oʻtib ketuvchi buzilishlari, dissirkulyator ensefalopatiyalar (bosh miya surunkali ishemiyasi), shuningdek bosh va orqa miya tomir zararlanishlarini ham koʻzda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: faoliyatining buzilish darajasidan qatʼiy nazar, takrorlangan insultlar; bosh miya va (yoki) orqa miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi oqibatida kelib chiqqan asab tizimi faoliyatining yaqqol ifodalangan turgʻun yoʻqotilishlari; dissirkulyator ensefalopatiyaning III-bosqichi (3 ta va undan ortiq sindromlarning mavjudligi — psevdobulbar, piramidli, miyacha, sezuvchanlikning buzilishi, ekstrapiramidal, oʻzligini anglash qobiliyatini buzilishi, ovozning yoʻqolishi, epilepsiya, chanoq aʼzolari faoliyatining buzilishi va boshqalar). Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: tiklanadigan nevrologik tanqisligi bilan kechadigan insult; dissirkulyator ensefalopatiyaning II-bosqichi (asab alomatlarining majmuasi turgʻun, tavsifi moʻtadil ifodalangan ikkitadan kam boʻlmagan nevrologik sindromlarni shakllanishi bilan — psevdobulbar, piramidli, miyacha, sezuvchanlikning buzilishi, ekstrapiramidal, moʻtadil ifodalangan kognitiv buzilishlar, astenonevrotik va boshqalar). Koʻrsatilgan alomatlarning mavjudligi, harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini pasayishiga olib kelishi lozim; statsionarda tekshirish va davolashni talab etadigan bosh miya qon aylanishining oʻtib ketuvchi buzilishlari (miyaning tranzitor ishemiyalari, bosh miyaning gipertonik krizlari); harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini pasayishiga olib keladigan sezuvchanlikning turgʻun buzilishlari yoki oyoq-qoʻllarning yengil parezlari koʻrinishidagi orqa miya qon aylanishi buzilishining asoratlari. Oʻtkazilayetgan davolanish samara bergan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati mavjud boʻlgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: tarqoq organik alomatlar koʻrinishidagi dissirkulyator ensefalopatiyaning I-bosqichi, yengil yoki moʻtadil ifodalangan kognitiv buzilishlar, astenonevroz sindromi (hissiyetning turgʻunsizligi, tez jahl chiqishi, xotiraning susayishi, bosh ogʻrishi, bosh aylanishi, uyquning buzilishi, quloqda shovqinning mavjudligi va boshqalar); klinik koʻrinishlarisiz kechadigan umumiy va (yoki) ichki uyqu arteriyalarining 70 foiz va undan ortiq stenozlanishi yoki ularning okklyuziyasi; statsionarda davolanishni talab etadigan tez-tez (oyiga 1-marta va undan ortiq) va uzoq muddat (sutka davomida va undan ortiq) hurujlar bilan kechadigan migrenning turli shakllari; tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan oddiy va talvasali hushidan ketishlar bilan kechadigan tez-tez qaytalanadigan (oyiga 1-marta va undan ortiq) krizlari mavjud boʻlgan vegetativ-tomir distoniya. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi: vegetativ-tomir oʻzgaruvchanlik alomatlari, astenonevrotik koʻrinishlar bilan kechadigan alohida kognitiv faoliyatlarning (diqqat, boshqaruv qobiliyati) yengil pasayishi koʻrinishda kechadigan bosh miya qon aylanishi yetishmovchiligining boshlangʻich koʻrinishlari; klinik koʻrinishlarisiz kechadigan umumiy va (yoki) ichki uyqu arteriyalari 30 dan 69 foizgacha stenozlanishi; kam hurujlar bilan boʻlgan migrenning turli shakllari; kam sonli krizlar bilan kechadigan vegetativ-tomir distoniyalari. Hushidan ketishga moyil boʻlgan shaxslar chuqurlashtirilgan tekshiruvlardan oʻtishi va davolanishi lozim. Vegetativ asab tizimining buzilishlari bilan kechadigan boshqa kasalliklar aniqlanmaganda, faqat shu holatlarda vegetativ-tomir distoniya mavjudligi tasdiqlanadi. Boshqa kasallik yoki buzilishlar (yuqumli kasallik, jarohat, intoksikatsiya va boshqalar) tufayli hushidan ketishlar mavjudligida, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha amalga oshiriladi. Hushidan ketishga moyil boʻlgan shaxslar avtoulov vositalarini boshqarish, balandliklarda ishlash, harakatdagi mexanizmlar, suv va olov yenida ishlashga yaroqsiz hisoblanadilar. Oʻtib ketadigan bosh miya qon aylanishining buzilishini oʻtkazgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarga nisbatan kasalliklar jadvalining 28-moddasi boʻyicha xizmat majburiyatlarini bajarishidan ozod qilish yoki kasallik tufayli taʼtil berish toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilishi mumkin, oddiy askarlar va serjantlar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar esa, mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Toʻsatdan (jarohat tufayli boʻlmagan) boʻlgan bosh suyakning ichki qon quyilishidan keyin, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan “a” band, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga esa, faoliyatning buzilishi darajasiga koʻra “a”, “b” yoki “v” bandlari asosida xulosa chiqariladi. Bosh miya (orqa miya) qon aylanishning oʻtkir buzilishlari va (yoki) epileptik sindromiga sabab boʻlgan bosh va orqa miya anevrizmalari va tomir malformatsiyalarida (shu jumladan rezidual), agar jarrohlik (shu jumladan radiojarrohlik) yoʻli bilan davolash imkoniyati boʻlmagan yoki ulardan bosh tortilgan holatlarda esa, bosh miya qon aylanish va faoliyat buzilishining qoldiq alomatlari ifodalanganlik darajasidan qatʼiy nazar, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Bosh va orqa miya anevrizmalari, tomir malformatsiyalari va boshqa bosh va orqa miya tomirlarning zararlanishi yoki bosh va orqa miya tomir zararlanishlari boʻyicha jarohlik, tomir ichi va radiojarrohlik yoʻli bilan davolanishdan keyin, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan “a” bandi, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda shaxslarga nisbatan esa, davolash hajmi, amaliyotdan keyingi bosh suyakning nuqson maydoni va faoliyat buzilishlarining tiklanish jadalligiga boʻyicha “a”, “b” yoki “v” bandlari asosida xulosa chiqariladi. Bosh suyakning nuqsonlari mavjudligida, kasalliklar jadvali 82-moddasining tegishli bandlari qoʻlaniladi. Alomatlarsiz boʻlgan arterial anevrizmalar va arterovenoz malformatsiyalarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Bosh miya qon tomir yetishmovchiligi va dissirkulyator ensefalopatiyalarning boshlangʻich koʻrinishlari tashhisini qoʻyishda quyidagi mezonlarini qoʻllash lozim: etiologik omillardan birini mavjudligida (bosh miya tomirlar aterosklerozi, arterial gipertenziya, qandli diabet, giperxolesterinemiya, gipergomotsisteinemiya, yurak kasalliklari (yurak ishemik kasalligi, revmatik zararlanishlar, yurak ritmlarining buzilishi va boshqalar), qon kasalliklari, jarohat, yuqumli va tizimli kasalliklardan kelib chiqqan bosh miya tomirlarining zararlanishi, qon tomir rivojlanishining anomaliyalari, umurtqa pogʻonasi boʻyin boʻlimining patologiyasi, bosh miya jarohatlari va boshqalar). bosh miya faoliyatining buzilishini aks etuvchi shikoyatlarning mavjudligi; bosh miyaning organik zararlanishini klinik alomatlar mavjudligi; serebrovaskulyar oʻzanning zararlanishini alomatlar mavjudligi; MRT yoki KT maʼlumotlariga koʻra, bosh miya moddasi tuzilishidagi oʻzgarish alomatlar mavjudligi. Uchtadan kam boʻlmagan mezonlar hamda qoʻshimcha tekshiruvda aniqlangan xavf omillari va oʻzgarishlar bilan kechadigan klinik alomatlarining shakllanishi, sababiy-oqibat bogʻliqligi mavjud boʻlganda tashhis qoʻyiladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 25 Bosh va orqa miya jarohatlanishlari va ularning oqibatlari. Tashqi taʼsir omillaridan boʻlgan markaziy asab tizimining zararlanish oqibatlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyati buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Yaroqsiz B C Yaroqsiz C Mazkur modda bosh yoki orqa miyalarda jarohat tufayli kelib chiqqan markaziy asab tizimining oʻzgarishlari va uning faoliyatida buzilishlar mavjudligi, markaziy asab tizimining jarohat, shuningdek portlashning havo toʻlqini va boshqa tashqi omillarning taʼsiri tufayli zararlanishning asoratlarini nazarda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: bosh va orqa miyalarning faoliyatlaridagi ogʻir buzilishlar bilan kechadigan jarohat oqibatlari (chanoq aʼzolarining faoliyatlarini buzilishi, turgʻun falaj yoki chuqur parez va boshqalarga olib keladigan miyaning lat yeyishi va qisilishi); poʻstloq qatlamining faoliyatidagi buzilishlar bilan kechadigan miya moddasining jarohat oqibatlari (afaziya, agnoziya, apraksiya va boshqalar); jarohatdan keyingi gidrotsefaliya, ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan bosh suyak ichki bosimining oshish sindromi bilan kechadigan araxnoidal va porensefalik kistalari; tez-tez (yiliga 3 va undan koʻp) epileptik shakldagi tutqanoqlar bilan kechadigan jarohat oqibatlari. Mazkur moddaning “b” bandiga bosh va orqa miya jarohatlarining oqibatlari kiradi (agar ulardan kelib chiqqan oʻchoqli alomatlar va faoliyatning buzilishlari “a” bandida nazarda tutilgan ifodalanganlik darajasiga yetmagan holatlar boʻlganda): qoʻl yoki oyoq faoliyatining moʻtadil darajada cheklovchi parezlari; yurishda muvozanat saqlashning buzilishi, nistagm, sezuvchanlik buzilishlari shaklida boʻlgan moʻtadil ifodalangan miyacha buzilishlari; bosh ichki bosimining oshish sindromi, moʻtadil ifodalangan klinik alomatlari bilan kechadigan jarohatdan keyingi gidrotsefaliya, araxnoidal va proensefalik kistalari; kamdan-kam (yiliga 3 tadan kam) boʻladigan epileptik shakldagi tutqanoqlar bilan kechadigan jarohat oqibatlari. Mazkur moddaning “v” bandiga bosh ichki bosimining oshish sindromisiz kechayotgan bosh va orqa miyalarning jarohatdan keyingi oqibatlari, jarohatdan keyingi gidrotsefaliya, araxnoidal va porensefalik kistalari kiradi, ularga nevrologik statusda turgʻun astenik koʻrinishlar va vegetativ-tomir oʻzgaruvchanlik bilan birga qoʻshilib kechadigan tarqoq organik belgilar (bosh miya nervlari faoliyatining asimmetriyasi, anizorefleksiya, sezuvchanlikning yengil buzilishlari va boshqalar), shuningdek organik zararlanish alomatlarisiz va faoliyati buzilishsiz boʻlgan bosh suyagining avvalgi botgan siniqlari ham kiradi. Davolash natijasida kasallik koʻrinishlarida ijobiy oʻzgarishlar kuzatilmasa, shuningdek uzoq muddatli va takrorlangan dekompensatsiyalarda kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan mazkur moddaning “b” bandi qoʻllaniladi. Ahvoli yaxshilanganda, kasallik koʻrinishlari kompensatsiya boʻlganda va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati tiklanganida, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “g” bandiga bosh yoki orqa miyalarning jarohatlaridan keyingi oqibatlari kiradi, ularda asab tizimining harakat, sezuvchanlik va muvofiqlashtirish faoliyatlarining buzilishisiz kechadigan alohida tarqoq organik belgilari, vegetativ-tomir oʻzgaruvchanlik va astenizatsiyaning kam ifodalangan alomatlari mavjud boʻlishi lozim. Anamnezda oxirgi 3 yil mobaynida (tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan) bosh suyak-miya jarohatlari qayd etilgan boʻlsa, kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan, xulosa mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha chiqariladi. Bosh miyaning jarohatidan kelib chiqqan hissiy-irodaviy yoki intellekt-xotira buzilishlari mavjudligida kasalliklar jadvalining 14-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Markaziy asab tizimini tashqi muhit omillaridan (radiatsiya, past va yuqori harorat, yerugʻlik, havo yoki suvning yuqori va past bosimi, boshqa tashqi sabablarga koʻra) zararlanish oqibatlari mavjudligida, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish faoliyatning buzilish darajasiga koʻra mazkur moddaning “a”, “b”, “v” yoki “g” bandlari boʻyicha amalga oshiriladi. Bosh suyagining shikastlanishi va nuqsonlari mavjudligida, ushbu moddadan tashqari kasalliklar jadvali 82-moddasining tegishli bandlari qoʻllaniladi. Bosh yoki orqa miyalarning oʻtkir jarohatini oʻtkazgan shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi, kasalliklar jadvalining 28-moddasi boʻyicha amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 26 Periferik asab tizimining kasalliklari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C Yaroqsiz E g) faoliyati buzilishsiz, obyektiv alomatlari mavjudligida C Yaroqsiz A B Yaroqli. HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz C Mazkur modda bosh miya nervlari (II va VIII-juftlik nervlari bundan mustasno), orqa miya nervlari, bogʻlam va tutamlarining kasalliklari, birlamchi va ikkilamchi zararlanishlarini koʻzda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: harakat, sezuvchanlik va trofik ifodalangan buzilishlar (kasalliklar jadvalining 27-moddasi “a” bandi izohlarida keltirilgan) bilan birgalikda kechadigan yalligʻlanish va intoksikatsiyadan kelib chiqqan polinevropatiya, pleksopatiya, periferik nervlardagi oʻsmalarning oqibatlari (asab tizimida kasallik boshlanishidan 6 oy va undan ortiq saqlanib qolgan asab kasalligining alomatlari); turgʻun ogʻriq sindromi, harakat va vegetativ-trofik buzilishlar bilan birgalikda kechadigan hamda uzluksiz uzoq muddat (4 oy va undan koʻp) statsionar va ambulator sharoitlarda davolanishni talab etadigan, tez-tez (yilda 2 va undan ortiq) retsidiv boʻladigan va uzoq muddat davom etuvchi radikulopatiyalar; davolash samarasiz boʻlgan uch shoxli nervning ogʻir shakldagi nevralgiyalar. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: moʻtadil ifodalangan asosiy faoliyatning buzilishi bilan kechadigan periferik nerv va tugunlarning kasalliklari; statsionar va ambulator sharoitlarda 2-3 oy davomida uzluksiz davolashni talab qiladigan surunkali retsidivli radikulopatiya, pleksopatiya va nevropatiyalar. Oʻtkazilgan davolash natijasida kasallik koʻrinishlarida ijobiy oʻzgarishlar boʻlmaganida, surunkali, tez-tez retsidivli (yilda 3 va undan ortiq) kasallik shakllari bilan xastalangan ofitserlar tarkibidagi shaxslar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: harakat, sezuvchanlik va trofik buzilishlarining kuchayishi maylsiz kechadigan kam hurujli periferik nerv va tugunlarning retsidivli kasalliklari; faoliyatning kam ifodalangan buzilish bilan kechadigan, avval oʻtkazilgan hurujdan kelib chiqqan kam ifodalangan qoldiq alomatlari. Mazkur moddaning “g” bandiga kam ifodalangan reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlari, oyoq-qoʻllar faoliyatini buzmaydigan va tiklanishga mayl boʻladigan katta boʻlmagan atrofiyalar yoki mushaklar kuchining zaflashishi koʻrinishidagi periferik nerv kasalliklarining qoldiq alomatlari kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 27 Periferik nervlar jarohatlari va ularning oqibatlari a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyati buzilishsiz, obyektiv alomatlari mavjudligida C Yaroqsiz A V Yaroqli C Mazkur moddaning “a” bandiga ifodalangan va turgʻun harakat, sezuvchanlik, trofik buzilishlari (yaqqol ifodalangan bir tomonlama kechadigan mushaklar atrofiyasi — yelkada 4 smdan ortiq, bilakda — 3 smdan ortiq, sonda — 8 smdan ortiq, boldirda — 6 smdan ortiq; surunkali trofik, yetoq yaralar va boshqalar) mavjud boʻlgan nerv tola va tugunlardagi jarohat yoki yaradorlikning oqibatlari, shuningdek ifodalangan ogʻriq sindromi bilan kechadigan shikastlanishning oqibatlari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga nerv va tugunlarning shikastlanishdan keyingi oqibatlari kiradi, ularda mushaklarning guruhi yoki alohida mushakning parezidan kelib chiqadigan qoʻl-oyoqning asosiy faoliyatini moʻtadil ifodalangan buzilishi, yuz nervining asosiy dastasi yoki uning yirik shoxlarini shikastlanganidan kelib chiqqan mimik mushaklarining falaji kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga nerv yoki tugunlarning shikastlangandan keyingi oqibatlari kiradi, ularda qoʻl yoki oyoq faoliyatining kam ifodalangan (bitta tirsak yoki bilak nervi shikastlanishi, unda panjaning yeyilish kuchining zaiflashishi va uning ortga fleksiyasining cheklanishi va boshqalar) buzilishi kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga faoliyati toʻliq tiklangan nervlarning shikastlanishdan keyingi oqibatlari kiradi, shuningdek amalda qoʻl yoki oyoqning faoliyatini cheklamaydigan shikastlangan nerv taʼmilanishida boʻlgan mushaklardagi kuchning kam darajada zaiflashishi yoki kam ifodalangan reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlari shaklidagi yengil qoldiq alomatlari kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 28 Oʻtkir kasallik, surunkali kasallikning hurujidan, jarohat va jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan keyingi markaziy va periferik asab tizimlari faoliyatining vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D D D Mazkur moddada asab tizimining oʻtkir yuqumli, parazitar va boshqa kasalliklar, intoksikatsiyali zararlanish va jarohatlanish, shuningdek bosh yoki orqa miyalarning oʻtkir tomir kasalliklardan keyingi holatlar koʻzda tutiladi. Davolash tugagan, astenik holatga oʻtish bilan yakunlangan va orqa miya suyuqligi meʼyorlashganidan soʻng, oʻtkir seroz meningit, kana ensefalitining meningial shakli, meningokokk kasalligining umumiy zararlangan shakllari (meningit, meningoensefalit, meningokokksemiya), poliradikulonevropatiyalarning aralash shakllari va boshqalarni oʻtkazgandan keyin, harbiy xizmatchiga HTK kasallik tufayli taʼtil berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqaradi. Meningokokkli meningitda orqa miya suyuqligi meʼyorlashganlik mezoni boʻlib, sitozning 50 hujayradan kam, shu jumladan limfotsitlarning 75 va undan koʻproq foizgacha kamayishi hisoblanadi. Bosh suyak-miya yoki umurtqa-orqa miya jarohatlarini oʻtkazgan harbiy xizmatchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, kasallik tufayli taʼtil berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma boʻyicha harbiy xizmat, HTMga oʻqishga kirayotgan fuqarolar meningit yehud meningoensefalit oʻtkazgan, davolanishni tamomlaganiga 12 oydan kam muddat boʻlganda, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu shaxslarda rezidual alomatlar mavjud boʻlmaganda, kasalliklar jadvali 22-moddasining “g” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma boʻyicha harbiy xizmat, HTMga oʻqishga kirayotgan fuqarolar oʻtkir bosh suyak-miya yoki umurtqa-orqa miya jarohatdan keyingi holatda, jarohatning ogʻirlik darajasi va faoliyatining buzilishi ifodalanganligidan qatʼiy nazar, 12 oydan kam boʻlmagan muddatda harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma boʻyicha harbiy xizmat, HTMga oʻqishga kirayotgan fuqarolar, periferik nerv kasalliklari yoki jarohatlaridan keyin, kasallik yoki jarohatning ogʻirlik darajasi, jarohatlangan nerv taʼminlanadigan qoʻl-oyoq (aʼzolar) faoliyatining buzilishi ifodalanganligidan qatʼiy nazar, 12 oydan kam boʻlmagan muddatda harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlar yoki jarohatlangan nerv bilan taʼminlanadigan mushaklarning zaifligi kuzatilmasa, ushbu shaxslar kasalliklar jadvali 26-, 27-moddalarining “g” bandi asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Asab tizimi faoliyatining tiklanishi yoki asteniya holati bilan yakunlangan birinchi marta bosh miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarga kasallik tufayli taʼtil berish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 29 Qovoqlarning kasalliklari va shikastlanishlarining oqibatlari a) ikkala koʻz qovoqlari joylashuvining yaqqol ifodalangan yetishmovchiliklari (ptozdan tashqari) F F F F F F b) ikkala koʻz yuqori qovoqlarining turgʻun yaqqol ifodalangan tushishi yoki bitta koʻz qovogʻi joylashuvining boshqa yaqqol ifodalangan yetishmovchiliklari yoki ikkala koʻzda moʻtadil ifodalangan, davolanishi qiyin boʻlgan surunkali yarali blefaritlar E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) bitta koʻz yuqori qovogʻining yaqqol ifodalangan turgʻun tushishi yoki jarrohlik yoʻli bilan davolashga koʻrsatma boʻlmagan bitta koʻz qovogʻi joylashuvining boshqa moʻtadil ifodalangan yetishmovchiliklari E Yaroqsiz B C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) samarali davolanadigan kam hurujli surunkali oʻrtacha yoki kam ifodalangan blefaritlar C Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqsiz C Qovoqlar joylashuvining turli yetishmovchiliklarida (bitishi, ichkariga, tashqariga qayrilishi, haqiqiy ptoz, lagoftalm) koʻzning koʻrish va harakat faoliyatining buzilish darajasi ham hisobga olinadi. Jarrohlik yoʻli bilan davolashdan ijobiy natija kutilgan holatlarda, ekspert xulosaci qabul qilinishiga qadar jarrohlik amaliyoti oʻtkazilishi lozim. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: koʻz harakatining yaqqol ifodalangan chegaralanishi yoki koʻrishga halaqit beradigan qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib qolishi; koʻzning taʼsirlanishiga sabab boʻlgan qovoqlarni ichkariga qayrilishi yoki kipriklarni koʻz olmasiga qarab oʻsishi; shox pardani yopilishiga toʻsqinlik qiladigan qovoqlarni tashqariga qayrilishi, chandiq tufayli ularning shaklini buzilishi yoki qovoqlar turishining yetishmovchiligi (ptozdan tashqari); turgʻun lagoftalm. Mazkur modaning “b” va “v” bandlariga tugʻma yoki orttirilgan tavsifdagi haqiqiy ptoz kiradi, unda yuqori qovoq bilan qorachiqning yarmidan koʻp qismi berkilgan boʻladi (peshona mushaklari zoʻriqtirilmaganda). Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda faqarolarda bunday ptoz boʻlganida jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya etiladi. Agar jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortsalar, mazkur moddaning “b” va “v” bandlari boʻyicha xulosa chiqariladi. Chandiqli oʻzgarishlar boʻlgan va qovoq chetlari yaqqol ifodalangan kiprik toʻkilishi bilan kechadigan yaqqol ifodalangan yarali blefaritlar mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “v” bandi asosida amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “g” bandiga davolash samara beradigan kam hurujlar bilan kechadigan oʻrtacha yoki kam ifodalangan surunkali blefaritlar kiradi. Alohida tangachalar va qovoq chetlarini kam ifodalangan qizarishi bilan kechadigan oddiy blefarit HTMga kirishga qarshi koʻrsatma boʻla olmaydi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 30 Konyunktiva, koʻz yoshi yoʻllari, koʻz kosasining kasalliklari, jarohatlar vakuyishlarining oqibatlari: a) statsionarda muvaffaqiyatsiz davolanishdan keyin yoki davolab boʻlmaydigan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E b) davolab boʻladigan C Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqli. HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz C Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: tez-tez qaytalanuvchi, yilda ikki martadan ortiq hurujlar boʻladigan, statsionarda davolanish samara bermagan shilliq qavati osti toʻqimalarining gipertrofiyasi va yaqqol ifodalangan infiltratsiya bilan kechadigan surunkali konyuktivitlar; bir necha marotaba statsionarda jarrohlik yoʻli bilan davolanish samara bermagan koʻz yoshi yoʻllarining kasalliklari; konyunktivaning traxomatoz zararlanishi. Koʻz faoliyatining turgʻun buzilishlari boʻlgan traxomaning turli asoratlarida, ushbu buzilishlarni koʻzda tutuvchi moddalarga asosan (kasalliklar jadvalining 29-moddasi boʻyicha — qovoqlar faoliyatining buzilishlarida; mazkur modda boʻyicha — koʻz yosh yoʻllari, 31-moddasi boʻyicha — muguz parda faoliyatlarning buzilishlari, 36-moddasi boʻyicha — koʻrish oʻtkirligini pasayishi) xulosa qabul qilinadi. Mazkur moddaning “b” bandiga davolash samara beradigan kam hurujlar bilan kechadigan moʻtadil yoki kam ifodalangan surunkali konyunktivitlar kiradi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma boʻyicha harbiy xizmat kirayotgan fuqarolarga davolanish tayinlanadi, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa kasalliklar jadvalining 37-moddasiga koʻra faqat kasallikni statsionarda davolanish uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat talab qilingan holatlarda qabul qilinadi. Davolash samara berganda va huruj davridan tashqari boʻlgan surunkali shakllaridagi konyunktiva kasalliklari mavjudligida, ushbu shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Yagona follikulalar mavjud boʻlgan follikulyar konyunktivit, qovoqlarning burchak va yuqori qismlari konyunktivasining baxmalga oʻxshash mayinligi, traxomadan kelib chiqmagan konyunktivaning alohida mayda yuzaki chandiqlari hamda traxomadan kelib chiqqan konyunktiva va shox pardadagi boshqa oʻzgarishlar boʻlmagan silliq chandiqlar, yil davomida traxomatoz jarayonining retsidivsiz kechishi HTMga kirish uchun qarshi koʻrsatma boʻla olmaydi. Bahorgi katar bilan hastalangan jadvalining II-ustunida nazarda tutilgan shaxslar yaroqsiz, kasalliklar jadvalining boshqa ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarni yaroqliligi esa, kasallikning ifodalanganlik darajasi, kasallik kechishining ogʻirligi va davolashni samaradorligiga koʻra yakka tartibda aniqlanadi. II-III-darajali haqiqiy qanotsimon parda (pterigium) HTMga kirish, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda xizmat qilish, maxsus inshootlarda xizmat qilish, RM, INM, OʻZMlar bilan ishlashga qarshi koʻrsatma boʻladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolar rivojlanib boruvchi haqiqiy qanotsimon parda bilan cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Samarali boʻlmagan jarrohlik amaliyotidan soʻng, qanotsimon pardaning oʻsish retsidivlarida, xulosa mazkur moddaning “a” bandi asosida qabul qilinadi. Kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortsalar, ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilarda koʻz yesh-burun nayining strikturasi yoki koʻz yeshi qopchasining atreziyasi mavjudligida mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar, koʻz yeshi yoʻllarining davolashga mansub boʻlgan boshqa kasalliklari mavjudligida esa, ular davolanishlari lozim. Dakriotsistit mavjudligida dakriotsistorinostomiya oʻtkaziladi, koʻz yeshi qopchasining ekstirpatsiyasi qilinmaydi. HTMga kirayotgan shaxslarning koʻz yesh apparati oʻzgarishsiz boʻlishi lozim. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 31 Koʻzning shilliq pardasi, shox pardasi, tomirli pardasi, gavhari, shishasimon tanasi, toʻr pardasi, koʻruv nervining kasalliklari, jarohatlar va kuyishlarining yakunlari: a) yaqqol ifodalangan, rivojlanib boruvchi koʻrish faoliyati pasayishi bilan yoki ikala koʻzda tez-tez takrorlanadigan hurujlar bilan F F F F F F b) xuddi shu holat bitta koʻzda yoki ikkala koʻzda moʻtadil ifodalangan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) bitta koʻzda, rivojlanmayotgan, moʻtadil ifodalangan, kam takrorlanadigan hurujlar bilan C Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz C Mazkur modda surunkali, davolanishi murakkab boʻlgan yoki davolanmaydigan kasalliklar, jarohat va kuyishlarning oqibatlarini nazarda tutadi. Kasallik jarayoni tugallangan yoki kam hurujli (yilda 2-martadan kam boʻlgan) jarayoni rivojlanishisiz boʻlgan hollarda, shuningdek toʻqimalar koʻchirib oʻtqazilganda, harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi koʻzlar faoliyatining buzilishlariga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi. Koʻz va uning qoʻshimcha apparatining oʻsmalari mavjudligida, ularning tavsifi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining 8-yoki 10-moddalari boʻyicha amalga oshiriladi. Koʻz faoliyatining buzilishga olib kelmaydigan xavfsiz oʻsmalar harbiy xizmat yoki HTMga kirishlariga monelik qilmaydi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: konservativ yoki jarrohlik yoʻli bilan davolash samarasiz boʻlgan va koʻrish faoliyatining rivojlanib boradigan pasayishi bilan kechadigan kasalliklar; bir yoki ikkala koʻzda keratoprotezlashdan soʻnggi holatlar; koʻz faoliyatidan qatʼiy nazar tapetoretinal abiotrofiyalar. Qorongʻuga adaptatsiya (gemerlopiya) buzilishi hamkorlikda kechadigan pigment bilan yoki usiz toʻr pardaning pigmentli degeneratsiyasi ikki martalik soatlik adaptometriya oʻtkazishi bilan tasdiqlanishi kerak. Kasalliklar jadvalining III — V-ustunlari asosida xulosa, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga koʻrish maydonining turgʻun torayishi pastdan va tashqi (vertikal va gorizontal meridianlar) tarafidan oʻrnatilgan nuqtadan belgilangan sathgacha chiqariladi: ikkala koʻzda 30 gradusdan kam boʻlsa — “a” bandi, bir koʻzda esa “b” bandi boʻyicha; ikkala koʻzda 30 gradusdan 45 gradusgacha boʻlsa — “b”, bir koʻzda esa — “v” bandi boʻyicha. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: statsionarda tashhis qoʻyilgan va koʻz ichi bosimini oshishi bilan kechadigan surunkali uveit va uveopatiyalar, keratoglobus va keratokonus; ikkala koʻzdagi afakiya va artiafakiya; koʻz faoliyatining rivojlanib boradigan pasayishi bilan kechadigan degenerativ-distrofik oʻzgarishlar (toʻr parda chetlarining degeneratsiyasi, koʻp sonli xorioretinal oʻchoqlar, ortqi stafiloma va boshqalar) mavjudligi; yalligʻlanish yoki distrofik oʻzgarishlar chaqirmaydigan koʻz ichidagi yet jism. Bir koʻzning afakiyasida shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutiladigan shaxslar esa, mazkur moddaning “b” bandi asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Koʻz ichida yet jismlar mavjud boʻlgan barcha holatlarda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi toʻgʻrisidagi masala, yaralanganidan soʻng 3 oydan erta boʻlmagan muddatda hal qilinadi. Koʻz faoliyati yaxshi saqlab qolingan, yalligʻlanish alomatlar va metallozga xos belgilar mavjud boʻlmaganda, yuqori matndagi shaxslar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Koʻruv nervining atrofiyasida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlanishi koʻz faoliyatidan kelib chiqadi. Periferik xorioretinal distrofiyalar va toʻr pardaning toʻsiq lazerli koagulyatsiya oʻtkazgan parda koʻchmasdan yirtilishi mavjud boʻlgan shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, jarrohlik amaliyoti oʻtkazilganidan 6 oydan erta boʻlmagan muddatda amalga oshiriladi. Harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtidagi koʻrish faoliyatining darajasiga koʻra, kasalliklar jadvalidagi 36-modda boʻyicha chiqariladi. Bir yoki ikkala koʻzdagi afakiya va artiafakiyalari mavjudligida, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, koʻzning amalda koʻtara oladigan korreksiyasi bilan koʻrish oʻtkirligiga koʻra, kasalliklar jadvalining 36-moddasi boʻyicha aniqlanadi. Intraokulyar korreksiyasi bilan HTMga kirayotgan nomzodlar, HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Gavharning joydan chiqishi va qisman chiqishi afakiya deb baholanadi. Bir koʻzdagi afakiya, ikki tomonlama deb baholanadi, agar ikkinchi koʻzdagi koʻrish oʻtkirligining pasayishi 0,4 va undan past boʻlib kechadigan gavharning xiralashishi mavjudligida (jumla tugamagan). Faqat zich yerugʻlik beradigan chiroq yordamida oʻtkazilgan tekshiruvda gavharda aniqlanadigan, koʻrish oʻtkirligini pasaytirmaydigan ranglar jilosi, kamalak tovlanishi, toshchalar, donachalar va pufakchalar, shuningdek gavharning oldingi pardasida tugʻma pigment yigʻilganligi, mazkur moddani qoʻllashga asos boʻla olmaydi hamda harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga monelik qila olmaydi. Bir yoki ikki koʻzdagi mutloq markaziy va atrofdagi turgʻun skotomalar mavjudligida, tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayetgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, koʻz faoliyatining holatiga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi. Zaxm tufayli kelib chiqqan parenximatozli keratit bilan xastalangan shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, kasalliklar jadvali 6-moddasining “b” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 32 Toʻr pardaning koʻchishi: a) ikkala koʻzda jarohat tufayli olinmagan F F F F F F b) ikkala koʻzda jarohat tufayli olingan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) kelib chiqish sababidan qatʼiy nazar bitta koʻzda E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Mazkur moddaning “a” bandiga ikkala koʻzida koʻrish oʻtkirligidan qatʼiy nazar jarohatdan kelib chiqmagan toʻr pardaning koʻchish oqibatlari kiradi. Mazkur moddaning “a” bandiga shuningdek, ikkala koʻzda koʻz faoliyatining tobora keskin pasayishi bilan kechadigan jarohatdan keyingi toʻr pardani koʻchishini takroriy jarrohlik yoʻli bilan davolash muvaffaqiyatsiz boʻlgan holatlari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga yaxshi faoliyatga oid natija bilan yakunlangan jarohatdan kelib chiqqan ikkala koʻzdagi toʻr parda koʻchishidagi jarrohlik amaliyotining oqibatlari kiradi. Ikkala koʻzda koʻrish faoliyatini yaxshi saqlanganlik sharti bilan jarohatdan kelib chiqqan toʻr pardaning koʻchishini oʻtkazgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar yakka tartibda baholashda cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topilishlari mumkin. Mazkur moddaning “v” bandiga bir koʻzda, turli etiologiyadan kelib chiqqan toʻr pardaning koʻchishidan keyingi oqibatlari kiradi. Bir koʻzda koʻrish faoliyatlari yaxshi saqlanib qolgan jarohatdan kelib chiqmagan toʻr pardanining koʻchishi retsidivi yuzasidan jarrohlik amaliyotini oʻtkazgan, kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslar yaroqlilik V toifasiga, IV-ustunida nazarda tutilgan shaxslar — S toifasiga tayinlanadi, HTMga kirayotganlar — yaroqsiz deb topiladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 33 Glaukoma: a) ikkala koʻzda uzoq oʻtib ketgan va terminal bosqichlarida F F F F F F b) bir koʻzda uzoq oʻtib ketgan va ikkala koʻzda rivojlangan bosqichida E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) bir koʻzda rivojlangan bosqichida E Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) boshlangʻich bosqichida, bir yoki ikkala koʻzda glaukoma oldi bosqichida E Yaroqsiz B yoki C (YATA) S Yaroqsiz E Glaukomaning mavjudligi statsionarda zoʻriqtiruvchi sinamalar va kompyuter perimetriyasini qoʻllagan holatda, tasdiqlanishi lozim. Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi davolanishdan (dori vositalari va jarrohlik yoʻli bilan) soʻng, jarayonning barxulosalashish darajasi va koʻz faoliyatini (koʻrish oʻtkirligi, koʻrish maydoni, markaz atrofdagi skotomalarni mavjudligi, jumladan zoʻriqtiruvchi sinamalar yordamida), shuningdek koʻruv nervi diski ekskavatsiyasining ifodalanganligini va boshqalarni) hisobga olgan holda aniqlanadi. Ushbu modda boʻyicha ikkilamchi glaukomasi mavjud shaxslar ham tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. ModdaKasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasiKasalliklar jadvalining ustunlariIIIIIIIVVVI34Koʻz mushaklari kasalliklari, koʻzlarning hamkor harakatlarining buzilishi:a) diplopiya mavjudligida, binokulyar koʻrish boʻlmaganida, gʻilaylik 15 gradus va undan ortiqEYaroqsizC yoki E(YATA)EYaroqsizEb) diplopiya mavjudligida, binokulyar koʻrish boʻlmaganida, gʻilaylik 10 gradusdan 15 gradusgachaEYaroqsizCC yoki E(YATA)YaroqsizEv) diplopiya boʻlmaganida, gʻilaylik 10 gradusdan kam,binokulyar koʻrish boʻlmaganda, nistagm va koʻzning boshqa gʻayriixtiyoriy harakatlarisizVYaroqsizBVYaroqli.HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsizV Mazkur moddaning “a” bandiga koʻzning mushaklari shikastlanishi bilan koʻz kosasining jarohatidan soʻnggi turgʻun diplopiya hamda 15 gradus va undan ortiq boʻlgan gʻilaylikning barcha turlari kiradi. Agar nistagm asab tizim yoki vestibulyar apparatni zararlash belgilaridan biri boʻlganida, xulosa asosiy kasallik boʻyicha qabul qilinadi. Koʻrishning yaqqol pasayishida, xulosa kasalliklar jadvalining 36-moddasi yoki mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha qabul qilinadi. Koʻz olmalarining chetga burishdagi koʻzni nistagmsimon titrashi harbiy xizmat va HTMga kirishga toʻsiq boʻla olmaydi. Mazkur moddaning “b” bandiga diplopiya bilan kechayotgan 10 gradusdan 15 gradusgacha boʻlgan gʻilaylik; binokulyar koʻrish boʻlmagan 15 gradusgacha boʻlgan hamkor gʻilaylik kiradi. 15 gradusgacha boʻlgan hamkor gʻilaylikda tashxis binokulyar koʻrish tekshiruvi (Fridmanning rangli moslamasi yoki Kalf usulida zoʻraki harakatni aniqlash bilan) bilan tasdiqlanishi lozim. Binokulyar koʻrishning mavjudligi, hamkor gʻilaylik yoʻqligini koʻrsatadi. Gʻilaylik mavjud boʻlgan harbiy xizmatchilar binokulyar koʻrishni talab qiladigan lavozimlarga tayinlanmaydilar. Ikkala koʻzda koʻrish yaxshi boʻlgan alternirlovchi gʻilaylikda diplopiya paydo boʻlish ehtimoli boʻlganligi sababli, jarrohlik amaliyoti oʻtkazishidan saqlanish maqsadga muvofiq boʻladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda hamkor gʻilaylik aniqlanganda jarrohlik amaliyoti oʻtkazish tavsiya etiladi. Muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqiruv vaqti va SCHRga qabul qilishda yakuniy xulosa qabul qilinadi. Diplopiyasiz boʻlgan hamkor, paralitik gʻilayliklar va binokulyar koʻrishning boshqa buzilishlarida, harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi koʻz faoliyatiga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda hamkorli gʻilaylik aniqlanganda jarrohlik amaliyoti oʻtkazish tavsiya etiladi. Muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqiruv vaqtida, SCHRga qabul qilishda yakuniy xulosa qabul qilinadi. Diplopiyasiz boʻlgan hamkorli gʻilaylik, paralitik gʻilayligida va binokulyar koʻrishning boshqa buzilishlarida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi koʻzning faoliyatiga koʻra kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 35 Refraksiya va akkomodatsiyaning buzilishlari: a) qaysi koʻzligidan qatʼiy nazar meridianlardan birida 12,0 D dan ortiq boʻlgan miopiya yoki gipermetropiya yoxud qaysi koʻzligidan qatʼiy nazar ikki bosh meridianlardagi refraksiyaning farqi 5,0 D dan ortiq boʻlgan astigmatizmning har qanday turi F F F F F F b) qaysi koʻzligidan qatʼiy nazar meridianlardan birida 8,0 D dan 12,0 D (kirgan holda) gacha boʻlgan miopiya yoki gipermetropiya E Yaroqsiz C E Yaroqsiz E v) qaysi koʻzligidan qatʼiy nazar meridianlardan birida 5,0 D dan 8,0 D (kirgan holda) gacha boʻlgan miopiya yoki gipermetropiya yoxud qaysi koʻzligidan qatʼiy nazar ikki bosh meridianlardagi refraksiya farqi 3,0 D dan 5,0 D (kirgan holda) gacha boʻlgan astigmatizmning har qanday turi E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C Yaroqsiz E g) kaysi koʻzligidan qatʼiy nazar meridianlardan birida 3,0 D dan 5,0 D (kirgan holda) gacha boʻlgan miopiya yoki gipermetropiya yoxud kaysi koʻzligidan qatʼiy nazar ikki bosh meridianlardagi refraksiya farqi 2,0 D dan 3,0 D (kirgan holda) gacha boʻlgan astigmatizmning har qanday turi C Yaroqsiz B B Yaroqli. HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz C Refraksiya anomaliyalarining turi va darajasi sikloplegiya holatida skiaskopiya yoki refraktometriya yordamida aniqlanadi. Mazkur moddada koʻrsatilgan refraksiya anomaliyalarida, kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatdan harbiy xizmatga yaroqlilik, yakka tartibda baholash koʻzda tutilgan holda, hal qiluvchi ahamiyat boʻlib, koʻrish oʻtkirligi hisoblanadi. Akkomodatsiyaning turgʻun spazmida, parez yoki falajda, tibbiy tekshiruv shifokor-terapevt, shifokor-nevrolog va zarurat boʻlganda boshqa shifokor-mutaxassislar ishtirokida amalga oshiriladi. Agar akkomodatsiyaning turgʻun spazmi, parez yoki falaj asab tizimi, ichki aʼzolar kasalliklari tufayli boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish asosiy kasallik boʻyicha amalga oshiriladi. Akkomodatsiyaning spazmi — faoliyatga oid kasallik boʻlib hisoblanadi, bunda sikloplegiyada aniqlangan refraksiya, sikloplegiyagacha boʻlgan maʼqul salbiy korreksiyalovchi linzani kuchidan zaifroqdir. Statsionar sharoitda davolanish samarasiz boʻlgan bir yoki ikkala koʻzning akkomodatsiya spazmi yoki falajida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, kasalliklar jadvalining 35- yoki 36-moddalari boʻyicha aniqlanadi, bunda bir necha marotaba oʻtkazilgan sikloplegiyalardan keyin, avvalgi sathiga qaytgan, korreksiya qilingan koʻrish oʻtkirligi va ametropiya darajasiga koʻra aniqlanadi. Bir koʻzda akkomodatsiyaning turgʻun falajida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, koʻzning faoliyatiga koʻra aniqlanadi. Akkomodatsiyaning spazm yoki falaji ifodalanganlik darajasidan qatʼiy nazar, HTMga kirishga qarshi koʻrsatma boʻladi. Mazkur moddada koʻrsatilgan refraksiya anomaliyalari mavjud holatlarda ofitserlar tarkibidagi shaxslarning yaroqlilik toifasi yakka tartibda baholanishi koʻzda tutilganda, korreksiya qilingan koʻrish oʻtkirligi harbiy xizmatga yaroqlilikka toʻsqinlik qilmasa, hal qiluvchi ahamiyat boʻlib, koʻrish oʻtkirligi hisoblanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 36 Koʻrlik, koʻrishning pasatligi, rang ajratish anomaliyalari: a) koʻz olmasining yoʻqligi yoki bir koʻz koʻrligi yoki bir koʻzda koʻrish oʻtkirligi 0,03 dan kam boshqa koʻzda koʻrish oʻtkirligi 0,4 dan kam boʻlganida yoki ikkala koʻz koʻrish oʻtkirligining 0,3 dan kamligi F F F F F F b) xuddi “a” banddagi kabi, boshqa koʻzda 0,4 va undan yuqori, yoki bir koʻzda koʻrish oʻtkirligi 0,3 boshqa koʻzda koʻrish 0,3 dan 0,03 gacha boʻlgan E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E v) bir koʻzda koʻrish oʻtkirligi 0,4 boshqa koʻzda 0,03 dan 0,4 gacha, yoki bir koʻzda koʻrish oʻtkirligi 0,5 va undan yuqori boshqa koʻzda 0,04 — 0,1 boʻlganda E Yaroqsiz C C Yaroqsiz E g) rang ajratish anomaliyalari, dixromaziya, A yoki B turdagi anomal trixromaziya C Yaroqsiz B B Yaroqli C Harbiy xizmatga yaroqlilik uchun korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi bir koʻzda 0,5 va ikkinchisida 0,1 dan koʻp boʻlishi lozim. Baxsli holatlarda koʻrish oʻtkirligi nazorat tekshiruvlar yordamida aniqlanadi. Harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini aniqlashda har bir koʻz uchun har qanday linzalar bilan korreksiya qilingan koʻrish oʻtkirligi hisobga olinadi, shu jumladan kombinatsiyalangan, hamda intraokulyar yoki kontakt linzalar bilan (linza taʼsirini yaxshi oʻtkazgan holatda — sutkada 20 soatdan kam boʻlmagan, diplopiya va koʻzning taʼsirlanishi yoʻq, binokulyar koʻrish mavjudligida). Koʻrishni oddiy sferik shishalar bilan korreksiya qilishda kasalliklar jadvalining barcha ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun amalda chidamli binokulyar korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi hisobga olinadi, yaʼni yaxshi va yemon koʻradigan koʻzlar uchun shishalar kuchining farqi, silindrli yoki kombinatsiyalangan shishalar bilan yemon koʻradigan koʻzda asosiy ikki meridianlarda linza nur sindirish kuchining farqi 2,0D dan ortiq boʻlmasligi lozim. Kontakt linzalardan foydalanadigan shaxslarda koʻrish oʻtkirligi xizmat majburiyatlarini bajara olishlarini taʼminlaydigan oddiy koʻzoynaklar boʻlishi lozim. HTMga kirayotgan shaxslarda korreksiyalangan koʻrish oʻtkirligi faqat miopiya yoki miopiyalik astigmatizm (oddiy yoki murakkab) mavjud boʻlganda, shu jumladan qayd etilgan refraksiya chegarasining sathdan oshmagan kontaktli linzalar boʻlganda, koʻrish oʻtkirligi pasayishining boshqa sabablarida esa (jumladan, gipermetropiya, gipermetropik va aralash astigmatizmda) — uzoqni koʻrish uchun korreksiya qilinmasdan aniqlanadi. MG HTMga kirayotgan shaxslarda har bir koʻzda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi - uzoqni koʻrish uchun 0,8 dan kam boʻlmasligi, yaqin koʻrish uchun 1,0 boʻlishi lozim, yemon koʻradigan koʻzdagi miopiya yoki eng koʻp ametropiya boʻlgan meridianda gipermetropiya 1,0 D dan koʻp boʻlmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 0,5 D dan oshmasligi lozim. HTMning tank qoʻmondonlik fakultetlariga (boʻlimlariga) kirayotganlarning har bir koʻzida korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi — uzoqni koʻrish uchun 0,6 dan, yaqinni koʻrish uchun 0,8 dan kam boʻlmasligi lozim. Ular uchun yemon koʻradigan koʻzdagi miopiya yoki eng koʻp ametropiya boʻlgan meridianda gipermetropiya 2,0 D dan koʻp boʻlmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 1,0 D dan oshmasligi lozim. HTMning muhandis-qoʻmondonlik va muhandis, jumladan avtoulovchilar, zenitchi — raketachilar, kimyo qurolidan muhofaza fakultetlariga (boʻlimlariga) kirayotganlarning har bir koʻzda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi — uzoqni koʻrish uchun 0,5 dan, yaqinni koʻrish uchun 0,8 dan kam boʻlmasligi lozim. Ular uchun yemon koʻradigan koʻzda miopiya yoki eng koʻp ametropiya boʻlgan meridianda gipermetropiya 2,0D dan koʻp boʻlmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 1,0D oshmasligi lozim. Yuqorida qayd etilmagan boshqa barcha HTMning fakultetlariga (boʻlimlariga) kirayotganlarning har bir koʻzda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi — uzoqni koʻrish uchun 0,4 dan, yaqin uchun 0,8 dan kam boʻlmasligi lozim. Bu HTMga kirayotgan nomzodlar yemon koʻradigan koʻzida miopiya yoki eng koʻp ametropiya boʻlgan meridianda gipermetropiya 2,5 D dan koʻp boʻlmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 1,0 D oshmasligi lozim. MG harbiy xizmatchilarida har ikkala koʻzida korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 0,7dan (65921-harbiy qism uchun — 0,8) kam boʻlgan, HDQ harbiy xizmatchilarda 0,6 kam boʻlgan holatlarda, kasalliklar jadvalining I-ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayetganlar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlari boʻyicha esa — HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda xizmatga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. Har qanday etiologiyadan kelib chiqqan koʻz gavhari xiralashganda, ular nafaqat tirqishli lampa yordamida, balki kengaytirilgan qorachiqdan oʻtayotgan nur yordamida va yen tomondan yeritish bilan ham aniqlangan, koʻrish oʻtkirligi pasayishi bilan kechayotgan, faqatgina rivojlanuvchi koʻz gavharning xiralashishi mavjud boʻlganda, kasalliklar jadvalining V-ustunida nazarda tutilgan shaxslar RM va INMlar bilan ishlashga yaroqsiz deb topiladilar hamda gavharning xiralashishi oʻtib kiruvchi radiatsiya taʼsiridan kelib chiqqan shaksiz asoslari mavjud holatlarda (“nur kataraktasi”ning oddiy manzarasida gavharning orqa qutbi atrofida xiralashishlar joylashadi). Tekshiruv vaqtida faqat tirqishli lampa yordamida aniqlanadigan, gavhardagi rangli tovlanish, kamalak jilosi, toshchalar, donachalar va vakuollar deb atalmish oʻzgarishlar mavjudligida, kasalliklar jadvalining V-ustunida nazarda tutilgan shaxslarni RM va INM bilan ishlashga yaroqsiz deb topilishga asos boʻlmaydi. Biomikroskopiya yordamida gavharning orqa qobigʻi ostida xiralashishlari aniqlangan RM va INM bilan ishlayetgan shaxslar hisobga olinishi lozim. Gavhar xiralashishining rivojlanishini ishonchli alomatlari (ularning soni va oʻlchamlarini ifodalangan koʻpayishi) mavjudligida, RM va INM bilan ishlashga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. RM va INM bilan bogʻliq boʻlgan ishga qabul qilinayotgan (tayinlanayetgan) shaxslarning gavharida xiralashish mavjud boʻlganda, ular yaroqsiz deb topiladilar. Koʻrish oʻtkirligini pasayishiga olib kelmaydigan gavharning oldingi qobigʻida tugʻma pigment mavjudligi, RM va INM bilan ishlash va HTMga kirishga qarshi koʻrsatma boʻlmaydi. Rang ajrata olishning pasayish darajalari va turlarini tashhislashda, 9-chi va undan keyingi nashrlardagi Rabkinning polixromatik jadvallariga ilova qilingan uslubiy koʻrsatmalarini qoʻllash lozim. Dixromaziya, “A” va “V” turdagi anomal trixromaziya mavjudligida, barcha turdagi avtoulovlar, tanklar va boshqa jangovar mashinalarning haydovchilari, signalchi-kuzatuvchilar, masofani oʻlchovchi mutaxassislar harbiy mutaxassisligi boʻyicha xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Dixromaziya, “A” va “V” turdagi anomal trixromaziya bilan xastalangan harbiy xizmatchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilish paytida rang ajratish bilan bogʻliq boʻlmagan lavozimlarga tayinlash imkoniyati hisobga olinadi. Dixromaziya, “A” va “V” turdagi anomal trixromaziya mavjud boʻlgan fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirishida cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. “S” turdagi anomal trixromaziya holatlar — bu tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar 9-chi va undan keyingi nashrdagi Rabkin jadvallarida XVIII-sonli jadvalni aniqlashi muqarrar boʻlgan holda, 12 dan ortiq jadvallarni toʻgʻri aniqlashlari lozim. “S” turdagi anomal trixromaziya Qurolli Kuchlar va qoʻshinlarning barcha turlarida (kimyo qoʻshinlari bundan mustasno) harbiy xizmatga va barcha turdagi avtoulov vositalarining (temir yoʻllar bundan mustasno) haydovchilarini qoʻshilgan holda barcha harbiy mutaxassisliklar boʻyicha xizmat hamda barcha HTMga (kimyo qoʻshinlari, HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash boʻyicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakultetlari bundan mustasno) kirishlariga qarshi koʻrsatma boʻlmaydi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 37 Oʻtkir kasallik, surunkali kasallikning hurujlari, jarohat yoki jarrohlik yoʻli bilan davolangandan keyingi koʻrish aʼzo faoliyatining vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D D D Mazkur modda, shox va rangdor pardalarni hamda koʻzning boshqa qavatlarining oʻtkazgan oʻtkir kasalliklari, jarohat va jarrohlik amaliyotidan keyingi koʻrishning vaqtincha buzilishini nazarda tutadi. Fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga (HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash boʻyicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakultetlari bundan mustasno) kirishda shox, oqsil pardalarda optik qayta tiklash jarrohlik amaliyotidan oʻtgan boʻlib, agar jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyin 12 oy muddat oʻtmagan boʻlsa, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin ularning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari, koʻz olmalarining ultratovush biometriyasi natijalarini hisobga olingan holda koʻz faoliyatlarining holati va jarrohlik amaliyotigacha boʻlgan hujjatlar bilan rasman tasdiqlangan ametropiya darajasi boʻyicha aniqlanadi. Shox pardada optik qayta tiklash jarrohlik amaliyotidan oʻtgan shaxslar, HTMga (HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash boʻyicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakulteti bundan mustasno) kirishga yaroqli, agar jarrohlik amaliyotidan keyin 1 yildan kam boʻlmagan muddat oʻtgan boʻlib, shox parda va koʻz tubida jarrohlik amaliyotidan keyingi asorat va degenerativ — distrofiyali oʻzgarishlar kuzatilmasa, HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash boʻyicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakultetiga kirishga yaroqsiz hisoblanadi. Bir yil davomida yaroqlilik toifasi jarrohlik amaliyotigacha qanday boʻlsa, shunday saqlanadi. Shuningdek, mazkur moddaga bir yoki ikkala koʻzlardagi koʻz yeshi yoʻllarining davolanadigan kasalliklari kiradi. Fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etishda davolanish tayinlanadi, mazkur modda boʻyicha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa, tiklanuvchi davolanishga bir oydan kam boʻlmagan muddat zarur boʻlganda chiqariladi. Harbiy xizmatchilar davolanishdan soʻng, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishi tavsiya etiladi. Chaqiriluvchilar, statsionarda uzoq muddat davolanishi lozim boʻlmagan va koʻz faoliyatlarini buzilishiga olib kelmaydigan kasalliklar mavjudligida, harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 38 Tashqi quloqning (shu jumladan tugʻma) kasalliklari: a) quloq suprasining tugʻma yoʻqligi F F F F F F b) ikki tomonlama mikrotiya E Yaroqsiz C E Yaroqsiz E v) bir tomonlama mikrotiya, tashqi quloq eshituv yoʻli va quloq suprasi ekzemasi, surunkali diffuz tashqi otit, tashqi eshituv yoʻlining tugʻma va orttirilgan torayishlari E Yaroqsiz B C Yaroqli. HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz E Birinchi va undan yuqori toifali chaqiriluvchi — sportchilar (hujjat bilan tasdiqlangan) eshitish faoliyati buzilmagan holatda, quloq suprasining kam ifodalangan shakl buzilishi mavjudligida, yaʼni sogʻlom tomondagi quloq supralari nisbatdan oʻlchamlari teng, togʻay relyefi buzilmagan, terida qoʻpol chandiqli tortilishlari mavjud boʻlmaganda, harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqli deb topiladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga eshitish faoliyatining buzilishi va (yoki) u siz tugʻma yoki orttirilgan quloq suprasining shakl buzilishlari kiradi. Tashqi eshituv yoʻli, quloq suprasi, quloq atrofi sohasida surunkali qaytalanuvchi ekzema mavjud boʻlgan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari statsionar davolanish samara bermaganda, tashqi eshituv kanalining orttirilgan torayishida, harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Tashqi eshituv yoʻlining zamburugʻli zararlanishi mavjud boʻlgan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar davolanishi yoki chaqiruvdan kechiktirilishi lozim. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 39 Oʻrta quloq va soʻrgʻichsimon oʻsiqning kasalliklari: a) poliplar, nogʻora boʻshligʻi granulyatsiyalari, suyak kariyesi bilan va (yoki) burun atrofi boʻshliqlarining surunkali kasalliklari bilan qoʻshilib kechuvchi ikki yoki bir tomonlama surunkali oʻrta quloq otiti E Yaroqsiz C yoki E(YATA) E Yaroqsiz E b) poliplar, nogʻora boʻshligʻi granulyatsiyalari, suyak kariyesi bilan va (yoki) burun atrofi boʻshliqlarining surunkali kasalliklari bilan qoʻshilib kechmaydigan ikki yoki bir tomonlama surunkali oʻrta quloq otiti E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) oʻtkazilgan oʻrta quloq otitidan keyingi faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari, quloq barofaoliyatining turgʻun buzilishi bilan kechadigan kasalliklar E Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqsiz S Mazkur moddaning “a” bandiga burundan nafas olishning turgʻun qiyinlashishi bilan birga kechadigan ikki va bir tomonlama oʻrta quloqning yiringli surunkali yalligʻlanishi, jarrohlik amaliyotidan keyingi hosil boʻlgan boʻshliqning shilliq qavatlari toʻliq tiklanmaganligi, ular ichida yiring, granulyatsiyalar, xolesteoatoma yigʻindilari borligi, ikkala quloqda radikal jarrohlik amaliyotidan keyingi holat yoki ochiq usuldagi timpanoplastikadan keyin jarrohlik boʻshligʻining toʻliq epidermizatsiyasi kuzatilganda, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan ham qoʻllaniladi. Oʻrta quloqning surunkali yiringli yalligʻlanishlari otoskopiya maʼlumotlari (nogʻora pardasini teshilishi, nogʻora boʻshligʻidan chiqadigan ajralmalar), nogʻora boʻshligʻi ajralmalarini mikroflorasini aniqlash uchun ekish, chakka suyagini Shyuller va Mayer usullari bilan rentgenografiya qilish yoki shu suyaklarni KT oʻtkazilishi yoʻli bilan tasdiqlanishi lozim. Mazkur moddaning “b” bandiga eshitish faoliyatini pasayishi bilan yoki u siz ikki tomonlama nogʻora pardaning turgʻun quruq teshilishi kiradi. Nogʻora pardaning turgʻun quruq teshilishi deganda, oʻrta quloqda 12 oydan koʻp muddat davomida yalligʻlanish boʻlmagan holatdagi teshilish mavjudligini tushunish kerak. Mazkur moddaning “v” bandiga nogʻora pardaning bir tomonlama turgʻun quruq teshilishi, adgeziv oʻrta otit, timpanoskleroz, shuningdek 12 oy va undan ortiq muddat oldin oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotidan yoki bitta quloqda ochiq usul bilan oʻtkazilgan timpanoplastikadan keyingi davrda jarrohlik amaliyotidan qolgan boʻshliqning toʻliq epidermizatsiyasi kuzatiladigan holatlar kiradi. Adgeziv jarayonda nogʻora boʻshligʻida yoki oʻrta quloqning surunkali katarida otoskopiyada bir quloqning nogʻora pardasida teshik yoki chandiqlar eshitish va barofaoliyatning buzilishi bilan birga aniqlanadi. Quloq barofaoliyatning buzilishi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning shikoyatlari, LOR — aʼzolarining koʻrigi, quloq manometriyasi asosida aniqlanadi. SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolarda adgeziv oʻrta otit, tempanoskleroz, shuningdek 12 oy va undan ortiq muddat oldin radikal jarrohlik amaliyotidan yoki ochiq usul bilan oʻtkazilgan timpanoplastikadan keyingi davrda eshitish faoliyati buzilishsiz kechadigan jarrohlik amaliyotidan qolgan boʻshliqning toʻliq epidermizatsiyasi kuzatilgan holatlarda, ular cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Oʻtkazilgan perforatsiyadan keyin hosil boʻlgan nogʻora pardadagi kichik chandiq va ohaklanish (yagona petrifikatlar), pardaning harakatchanligi, eshitish va quloq barofaoliyatining buzilmagan holatlarda ushbu moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Quloq barofaoliyatning turgʻun buzilishi qayta oʻtkaziladigan tadqiqotlarning maʼlumotlariga koʻra aniqlanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 40 Vestibulyar qobiliyatining buzilishi: a) yaqqol ifodalangan va turgʻun vestibulyar buzilishlar F F F F F F b) moʻtadil ifodalangan turgʻun boʻlmagan vestibulyar buzilishlar E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) vestibulyar taʼsirlarga turgʻun va yaqqol ifodalangan sezuvchanlik E Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqli E Vestibulyar buzilishlarda tekshiruv maʼlumotlari shifokor-nevropatolog bilan hamkorlikda baholanadi. Mazkur mddaning “a” bandiga hurujlari statsionar tekshiruvida kuzatilgan va tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan, yaqqol ifodalangan vestibulyar buzilishlar kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga qisqa muddatli vestibulyar-vegetativ hurujlar bilan kechadigan vestibulyar buzilishlar kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga chayqalishga moyil boʻlgan yuqori darajadagi yaqqol sezuvchanlik holatlari kiradi, bunda boshqa aʼzo kasalliklari va vestibulyar buzilishlar boʻlmaydi. Chayqalishga moyil boʻlgan yuqori darajadagi sezuvchanlikda vestibulyar faoliyatining tadqiqoti bilan cheklanish kerak emas, butun organizmni har tomonlama va chuqur tekshirish zarur, chunki vegetativ reflekslar faqat quloq labirintidan emas, balki boshqa aʼzolardan ham chiqishi mumkin. Vestibulometriya natijalari shifokor-nevrolog bilan birga baholanadi. Vestibulyar buzilishlarni vaqtincha xususiyatga egaligi koʻrsatilganda, statsionar sharoitida har tomonlama tekshirish va davolash lozim. Barcha HTMga kirayotgan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda vestibulyar apparatni uch karralik otolit reaksiyasining tekshiruvi yoki Koriolis tezlanishlarini uzluksiz kumulyatsiyali sinama bilan tekshirib koʻrish shart. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 41 Karlik, karsoqovlik, eshitish qobiliyatining pasayishi: a) ikki quloqdagi karlik yoki karsoqovlik F F F F F F b) eshitishning turgʻun pasayishi bir quloqda shivirlab gapirishni eshitish qobiliyati yoʻqligi va boshqa quloqda shivirlab gapirishni eshitish qobiliyatining 3 m gacha masofadaligi yoki bir quloqda eshitishning turgʻun pasayishi bilan shivirlab gapirishni eshitish qobiliyati bir quloqda 1 mgacha va boshqa quloqda 2 m gacha. E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) eshitishning turgʻun pasayishi bir quloqda shivirlab gapirishni eshitish qobiliyatining yoʻqligi va boshqa quloqda shivirlab gapirishni eshitish 3 m dan ortiq masofadaligi yoki eshitishning turgʻun pasayishi bir quloqda shivirlab gapirishni eshitish 2 m gacha va boshqa quloqda 3 m gacha E Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) ikkala quloqda eshitishning turgʻun pasayishi shivirlab gapirishni eshitish har bir quloqda 2 dan 4 m gacha E Yaroqsiz B B Yaroqli. HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz E Ikki quloqdagi karlik yoki karsoqovlik davolash-profilaktika, ilmiy-tadqiqot yoki karsoqovlar uchun moʻljallangan taʼlim muassasalari tomondan tasdiqlanishi lozim. Karlik deb, quloq suprasi oldidagi baqirishni eshitmaslik hisoblanadi. Eshitishning pastligi darajasini aniqlashda tadqiqotning maxsus usullarini, shivirlash va suhbatlashish nutqi, kamerton, boʻsagʻa audiometriyasi, quloqlar barofaoliyatini majburiy ravishda aniqlash bilan birga qoʻllash lozim boʻladi. Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini oʻzgarishiga olib keluvchi eshitishning pasayishlarda, yuqorida matndagi tadqiqotlarni bir necha marotaba (tekshiruv davrida yilda kamida 3-marta) oʻtkazilishi lozim. Bir yoki ikkala quloqdagi karlikka gumon boʻlganda Govseyev, Lombar, Shtenger, Xilov va boshqa tekshiruv yoki obyektiv audiometriya usullari (chaqirilgan eshitish potensiallarini roʻyxatga olish, otoakustik emissiya va boshqalar) qoʻllaniladi. Shivirlab gapirishni eshitishda quloqlardagi farq 3 metrdan koʻp boʻlganda, Stenvers usuli boʻyicha chakka suyaklarining rentgenografiyasi yoki KT oʻtkaziladi. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini yakka tartibda baholashda, ularning muayyan xizmat sharoitlari, qoʻmondonlikning tavsifnomasi va faoliyatga oid tekshiruvlarda elektroakustik aloqa vositalarni (telefon, radioaloqa) qoʻllab, quloqqa taqib, eshita olishlarini tekshirish yoʻli bilan olingan natijalar ham hisobga olinadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 42 Oʻtkir kasallik, surunkali kasallik hurujlari, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi quloq va soʻrgʻichsimon oʻsiq faoliyatining vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D D D Harbiy xizmatchilarning oʻtkazilgan kasallik va jarohatlar, jarrohlik amaliyotlaridan keyin taʼtilga muhtojliklari toʻgʻrisidagi xulosa statsionar davolanish tugaganidan keyin, ularning umumiy ahvoli va maxsus davo tadbirlari tugagan, ammo eshitish, vestibulyar apparat faoliyatining toʻliq tiklanishi uchun kerak boʻladigan muddat 1 oydan kam boʻlmasligi sharti bilan qabul qilinadi. Timpanoplastikadan keyin chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar jarrohlik amaliyotidan 12 oy va undan ortiq muddat oʻtgach, ular nogʻora pardasi butunligining tiklanishi maqsadida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan soʻng, eshitish qobiliyati saqlangan va asoratlari boʻlmagan holatlarda qayta tibbiy koʻrikdan oʻtishlari mumkin. Nogʻora pardasi butunligining tiklanishi, eshitishning yaxshilanishi, timpanoplastikaning yaxshi natijasi deb hisoblanadi. Eshitishni yaxshilash boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar baʼzi holatlarda kasallik tufayli taʼtilga muhtoj boʻladilar. Kasallik tufayli berilgan taʼtil tugaganidan soʻng, ularning harbiy xizmatga yaroqliligi davolash natijalariga koʻra kasalliklar jadvali 40-moddasining “b” va “v” bandlari boʻyicha aniqlanadi. HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqsiz. Modda Kasalliklarning nomlanishi,faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 43 Revmatizm, yurakning boshqa revmatik va revmatik boʻlmagan (shu jumladan tugʻma) kasalliklari: a) ogʻir darajadagi yurak yetishmovchiligi bilan F F F F F F b) oʻrta darajadagi yurak yetishmovchiligi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) yengil darajadagi yurak yetishmovchiligi bilan E Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) chap qorincha faoliyatining alomatsiz buzilishi bilan E Yaroqsiz B C Yaroqli. HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz E Harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish maqsadida yurak yetishmovchiligi darajasini aniqlashda NYHA tasnifi qoʻllanadi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: IV FS yurak yetishmovchiligi bilan kechadigan yurak kasalliklari; yurak yetishmovchiligi mavjudligi yoki uni boʻlmaganligi bilan kechadigan kombinatsiyalangan yoki qoʻshma shakldagi yurakning tugʻma va orttirilgan nuqsonlari; yurak yetishmovchiligining II — IV FS mavjudligi bilan kechadigan yakka boʻlgan aortal tugʻma va orttirilgan nuqsonlari; yakka boʻlgan chap atrioventrikulyar teshikning torayishi; dilatatsion, restriktiv va gipertrofiyali kardiomiopatiyalar, oʻng qorinchaning aritmogen displaziyasi, Brugada sindromi; yurak yetishmovchiligi mavjudligi yoki uni boʻlmaganligi bilan kechadigan yurakning tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlarida klapan apparatida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyoti, elektrokardiostimulyator yoki aritmiyaga qarshi vositani implantatsiya qilish oqibatlari; turgʻun, davolab boʻlmaydigan yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining buzilishlari (toʻliq atrioventrikulyar qamali, Morgani-Adams-Stoks sindromi yoki II — IV FS yurak yetishmovchiligi bilan kechadigan II-darajali atrioventikulyar qamali, B.Lown boʻyicha III — V-darajadagi qorincha ekstrasistoliyasi, paroksizmal qorincha taxiaritmiyalari, sinus tugunining zaiflik sindromi). Ofitserlar tarkibidagi shaxslar atriventrikulyar tugun retsiprok taxikardiyasi yuzasidan qoʻshimcha oʻtkazuvchi yoʻllar va WPW sindromi muvaffaqiyatli radiotoʻlqin ablyatsiya oʻtkazilganidan keyin, agar harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlari saqlangan holda mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlari mumkin. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: III-FS yurak yetishmovchiligi bilan kechadigan yurak kasalliklari; I-FS yurak yetishmovchiligi mavjudligida va (yoki) aorta, ikki-uch tavaqali klapanlarning yetishmovchiligidagi regurgitatsiyaning ikkinchi va yuqori darajasi bilan kechadigan yurakning tugʻma va orttirilgan nuqsonlari; Batalov tomirining yepilmaganligi, yurak yetishmovchiligisiz kechadigan qorinchalararo toʻsiqning nuqsoni. Aritmiyaga qarshi davo choralarini yoki kateterli ablyatsiyani talab qiladigan davolash toʻxtatilganidan soʻng, qaytalanadigan paroksizmal qorinchalardan yuqori boʻlgan taxiaritmiyalar, WPW sindromi, Morgani-Adams-Stoks sindromisiz kechadigan II-darajali sinoventrikulyar turgʻun qamali, II-darajali sinoatrial (sinoaurikulyar) qamali, Gis bogʻlami oyoqchalarining rivojlangan toʻliq qamallari bilan kechadigan, 7 kundan ortiq davom etadigan yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining turgʻun buzilishlari mavjud boʻlgan shaxslar, yurak yetishmovchiligining FSga koʻra, mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Yurak yetishmovchiligi boʻlmaganida yoki uning I,-II-FS yurak yetishmovchiligi boʻlganida, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar, muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari WPW sindromi, shuningdek Gis bogʻlamining oyoqchalaridan birida toʻliq qamali mavjud boʻlganida, ular harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Gis bogʻlamining oʻng yoki chap oyoqchasining shoxchalaridan birida notoʻliq qamal, P-Q oraliqning kisqarishida mazkur moddani qoʻllash uchun asos boʻla olmaydi va muddatli harbiy xizmat yoki HTMga kirishga toʻsqinlik boʻlmaydi. Yurakning yakka boʻlgan tugʻma va orttirilgan nuqsonlari bilan xastalangan muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilarga (“a” bandida koʻrsatilganlar bundan mustasno) xulosa, yurak yetishmovchiligi mavjudligidan qatʼiy nazar, mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha chiqariladi. Yakka boʻlgan aortal nuqsonlar bilan xastalangan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga (“a” bandida koʻrsatilganlar bundan mustasno) xulosa, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha chiqariladi. Mazkur moddaning “v” bandiga I,-II-FS yurak yetishmovchiligi bilan yurak kasalliklari; yurak yetishmovchiligi boʻlmagan yurak klapanlarining tugʻma nuqsonlari; yurak yetishmovchiligi boʻlmagan boʻlmachalararo toʻsiqning nuqsoni; revmatizmning takroriy hurujlari; yurak ritmi, oʻtkazuvchanligining turgʻun buzilishlari va (yoki) I-II-FS yurak yetishmovchiligi bilan birga kechadigan regurgitatsiya mavjud boʻlgan ikki tavaqali yoki boshqa klapanlarning birlamchi prolapsi, miokarditli kardioskleroz, surunkali miokardit; dekstrakardiya, ichki aʼzolarning toʻliq teskari joylashuvi kiradi. Kasallik alomatlarining tahlili bilan qoʻshilgan holda ExoKG tekshiruvini oʻtkazishda aniqlangan kardiogemodinamik koʻrsatkichlar (chiqaruv fraksiyasining pasayishi, chap qorincha va boʻlmachaning sistolik- diastolik oʻlchamlarining kattalashishi, regurgitatsiya oqimlarini ikki tavaqali va aortal klapanlar ustida paydo boʻlishi, chap qorinchaning diastolik faoliyatining buzilishi), veloergometriya yoki tredmil-test, shuningdek oʻtkazilgan va 6 daqiqalik yurish testi bilan I,-II-FS yurak yetishmovchiligi tasdiqlanishi lozim. Oʻtkir revmatik isitmani boshidan kechirgan muddatli harbiy xizmatchilar, SCHR xizmatchilari va HTMning birinchi bosqich kursantlari mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur moddaning “g” bandiga yurak yetishmovchiligisiz kechadigan yurak mushagi kasalliklarining oqibatlari, ikki tavaqali va yurakning boshqa klapanlarini birlamchi prolapsi (5 mmdan koʻp); I-darajali atrioventrikulyar qamal; aortal regurgitatsiya alomatlarisiz kechadigan ikki tavaqali aortal klapan kiradi. I-darajali faoliyatga oid (vagusli) atrioventrikulyar qamal (jismoniy zoʻriqishida (yurakning qisqarishlar soni hisobidan) yoki tananing 1 kg ogʻirligiga nisbatidan atropin sulfatni 0,020 — 0,025 mg qon tomiriga yuborilganidan soʻng, atriventrikulyar oʻtkazuvchanlikning meʼyorlashishi), ushbu moddani qoʻllanilishi uchun asos boʻlmaydi, muddatli harbiy xizmatni oʻtash yoki HTMga kirishiga monelik qilmaydi. Muddatli harbiy va muqobil hizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolarda gemodinamika buzilishisiz kechadigan yurakning ikki tavaqali va boshqa klapanlarining 5 mmgacha boʻlgan birlamchi prolapsi aniqlanganida, ularni cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqliligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi, HTMga kiruvchilarga esa, HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 44 Gipertoniya (hafaqonlik) kasalligi: a) “nishon” aʼzolar faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan F F F F F F b) “nishon” aʼzolar faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) “nishon” aʼzolar faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) “nishon” aʼzolar faoliyati buzilishisiz E Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqli E Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida arterial gipertenziyaning darajalari tasnifi (BTTQ, 2010-yil) va arterial gipertoniyaning uch bosqichli tasnifi (BSST, 1996-yil) “nishon” aʼzolar faoliyatining buzilishlariga koʻra qoʻllaniladi. Mazkur moddaning “a” bandiga AQBning yuqori koʻrsatkichlari (tinch holatda-sistolik bosim simob ustunining 180 mmga teng va bundan koʻproq, diastolik bosim esa — simob ustunining 110 mmga teng va bundan koʻproq) bilan tavsiflanuvchi, shu jumladan AQBning sutkali monitoringining natijalari bilan ham tasdiqlanadigan III-bosqichdagi gipertoniya kasalligi kiradi. Miokard infarkti va insultni oʻtkazgan shaxslarda arterial bosim koʻrsatkichlari pastroq boʻlishi mumkin. Kasallikning klinik manzarasida arterial gipertenziya sindromi bilan chambarchas va bevosita bogʻliq boʻlgan ogʻir darajali qon tomir buzilishlari (miokard infarkti, aortaning qatlamlanuvchi anevrizmasi, gemorragik, ishemik insult, qon quyilish yoki ekssudatlar va koʻruv nervi gʻuddachasining dimlanishi bilan kechadigan toʻr parda arteriyalarini generallashgan torayishi, qon zardobidagi kreatinin miqdori 133 mkmol/ldan koʻp va (yoki) kreatinin klirensi daqiqada 60 mldan kam (Kokroft-Gault tenglamasi) bilan kechadigan buyrak faoliyatning buzilishi), proteinuriya sutkada 300 mgdan koʻp boʻlishi bilan ustunlik qiladi. Mazkur moddaning “b” bandiga dori vositalari orqali doimiy davolash oʻtkazilmasdan meʼyoriy koʻrsatkichlarga yetmaydigan, tasdiqlangan “nishon” aʼzolar faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan II-darajali arterial gipertenziya (tinch holatda — sistolik bosimi simob ustunining 160 mm va bundan ortiq, diastolik bosimi esa — simob ustunining 100 mm va bundan ortiq) bilan kechuvchi II-darajali gipertoniya kasalligi kiradi. “Nishon” aʼzolar faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan gipertoniya kasalligining II-bosqichidagi klinik manzarasida, arterial gipertenziya sindromi bilan chambarchas va bevosita hardam bogʻliq boʻlmagan qon tomir buzilishlari (yurak ritmi va (yoki) oʻtkazuvchanligining turgʻun buzilishlari, yirik arteriyalar faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi aterosklerotik oʻzgarishlar mavjudligi va boshqalar) boʻlishi bilan ustunlik qiladi. Bundan tashqari, bosh miya buzilishlari — gipertonik serebral kriz, tranzitor ishemik hurujlar yoki harakat, sezuvchanlik, nutq, miyacha, vestibulyar va boshqa buzilishlar bilan kechuvchi II-bosqichdagi dissirkulyator ensefalopatiya, hamda II-FS zoʻriqish stenokardiyasi va (yoki) II-FS surunkali yurak yetishmovchiligining ehtimoli bor. Mazkur moddaning “v” bandiga “nishon” aʼzolarning faoliyatini kam ifodalangan buzilishi (I-FS surunkali yurak yetishmovchiligi, oʻtib ketuvchi yurak ritmi va (yoki) oʻtkazuvchanligini buzilishi, dissirkulyator ensefalopatiyaning I-bosqichi) bilan kechayotgan arterial gipertenziyaning I-II darajasi (tinch holatda — sistolik bosim simob ustunining 140 dan 179 mmgacha, diastolik bosim esa — simob ustunining 90 mmdan 109 mmgacha) bilan kechayotgan gipertoniya kasalligining II-bosqichi kiradi. II-bosqichdagi gipertoniya kasalligiga chap qorinchaning gipertrofiyasi (quyidagi tekshiruvlarda aniqlanadigan: rentgenografiyada — kardiotorakal indeksi > 50 foiz, elektrokardiografiyada — Sokolov-Layon belgisi > 35 mm, Kornel hosilasi > 2440 mm x ms), ExoKGda — chap qorincha miokardining vazn indeksi > 115 g/m2 erkaklar uchun va > 95 g/m2 ayollar uchun) ham xos boʻlgan va boshqa “nishon” aʼzolardagi 1-2 ta qoʻshimcha oʻzgarishlar — koʻz tubi tomirlarida (toʻr parda tomirlaridagi generallashgan yoki oʻchoqli torayishlar), buyraklarda — mikroalbuminuriya sutkada 30 — 300 mg, proteinuriya va (yoki) kreatinin sathi 115 — 133 mkmol/l erkaklar uchun va 107 — 124 mkmol/l ayollar uchun; kreatinin klirensi daqiqada 60 — 89 ml (Kokrofta-Gaulta tenglamasi) va yirik arteriyalarda — arteriya devorini qalinlashish belgilari (ultratovush toʻlqinlari bilan tekshirilganda “intima-media” tarmogʻining qalinligi 0,9 mmdan koʻp va (yoki) ularda aterosklerozli qatlamlar) tekshiruv natijalariga koʻra aniqlanadi. Mazkur moddaning “g” bandiga AQBning koʻtarilgan koʻrsatkichlari (tinch holatdagi sistolik bosimi simob ustinining 140 mmdan 159 mmgacha, diastolik bosimi — simob ustunining 90 mmdan 99 mmgacha) bilan kechayotgan I-bosqichdagi gipertoniya kasalligi kiradi. Gipertoniya kasalligining I-bosqichda AQB qisqa muddatda balandroq koʻrsatgichlargacha koʻtarilish ehtimoli bor. “Nishon” aʼzolarda zararlanish alomatlari boʻlmaydi. Vegetativ buzilishlar (qoʻl panjalarining gipergidrozi, “qizil” turgʻun dermografizm, tana turish holati oʻzgarishida puls va arterial bosim bexulosaligi va boshqalar) bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan yuqori arterial bosim alomatlari mavjud boʻlganda, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining 48-moddasi boʻyicha amalga oshiriladi. Statsionar sharoitdagi tekshiruv va olti oydan kam boʻlmagan muddatda hujjatlar bilan tasdiqlangan avvalgi dispanser kuzatuvining natijalari asosida gipertoniya kasalligining mavjudligi tasdiqlanishi lozim. Gipertoniya kasalligining har bir holatida boshqa tizim va aʼzolardagi oʻzgarishlar sababli boʻlgan gipertenziyalar bilan tabaqalashtiruv-tashhislashni oʻtkazilishi lozim. Boshqa tizim va aʼzolardagi oʻzgarishlar sababli boʻlgan gipertenziyasi boʻlgan shaxslar, asosiy kasalligi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Gipertoniya kasalligi bilan birga kechadigan kasalliklar aniqlanganida, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 45 Yurakning ishemik kasalligi: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Yurak ishemik kasalligining mavjudligi tibbiy uskunalar yordamidagi tekshiruv usullari (oʻtkazilishi majburiy boʻlgan — tinch holatida va zoʻriqtiruvchi sinamalar bilan oʻtkaziladigan elektrokardiografiya, elektrokardiogrammaning sutkalik monitoringi va ExoKG, hamda qoʻshimcha oʻtkaziladigan — stress-ExoKG, koronarografiya va boshqalar) bilan tasdiqlanishi lozim. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: zoʻriqish stenokardiyasining IV- va III-FS; IV- va III-FS SYUYE. Shu bandga yana (stenokardiya va yurak yetishmovchiligining ifodalanganligidan qatʼiy nazar) quyidagilar kiradi: yurak anevrizmasi hamda transmural yoki takroriy miokard infarktlar natijasida yuzaga kelgan yirik oʻchoqli kardioskleroz; yurakning ishemik kasallik tufayli kelib chiqqan yurak ritmi va oʻtkazuvchanligini buzilishining (Morgani-Adams-Stoks sindromi bilan kechayotgan II-darajali toʻliq atrioventrikulyar qamal, paroksizmal taxiaritmiya, B. Lown boʻyicha III — V darajadagi qorincha ekstrasistoliyasi, sinus tugunining zaiflik sindromi) turgʻun va davolab boʻlmaydigan shakllari; keng tarqalgan stenozlovchi jarayon (2 va undan koʻp toj arteriyalarida 75 foizdan koʻp), chap toj arteriyasi poyasining stenozi (50 foizdan koʻproq), va (yoki) chap toj arteriyasi oldingi qorinchalararo poyasining baland yakka boʻlgan (50 foizdan koʻproq) stenozi hamda miokard qon aylanishining oʻng tomon turida oʻng toj arteriyasining stenozi (75 foizdan koʻp). Toj arteriyasiga shunt qoʻyish, toj arterialarning jarrohlik amaliyoti bilan tiklanishini oʻtkazgan oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga xulosa moddaning “a” bandi boʻyicha chiqariladi, harbiy xizmatdan chegara yeshiga yetganligi munosabati bilan boʻshatilishdan oldin tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarga esa, xulosa ushbu moddaning “a” bandi, harbiy xizmatni oʻtashning chegara yeshiga yetmagan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish saqlanib qolganda esa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: zoʻriqish stenokardiyasining II-FS; II-FS SYUYE; bitta yirik toj arteriyasining (“a” bandida koʻrsatilganlar bundan mustasno) okklyuziyasi yoki stenozi (75 foizdan koʻproq). Yurakning ishemik kasalligi tufayli kelib chiqqan aritmiyaga qarshi davo choralarini yoki kateterli ablyatsiyani talab qiladigan davolash toʻxtatilganidan soʻng, qaytalanadigan paroksizimal qorinchalardan yuqori boʻlgan taxiaritmiyalar, WPW sindromi, Morgani-Adams-Stoks sindromisiz kechadigan II-darajali sinoventrikulyar turgʻun qamali, II-darajali sinoatrial (sinoaurikulyar) qamali, Gis bogʻlami oyoqchalarining rivojlangan toʻliq qamallari bilan kechadigan, 7 kundan ortiq davom etadigan yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining turgʻun buzilishlari mavjud boʻlgan fuqarolar, yurak yetishmovchiligining FS va (yoki) stenokardiyaning FSga koʻra mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Yurak yetishmovchiligi yoki stenokardiya boʻlmaganida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: zoʻriqish stenokardiyasining I-FS; I-FS CYUE. Ogʻriqsiz (“goʻng”) shaklidagi miokard ishemiyasi, yurakning X-sindromi (miokardning mikrovaskulyar buzilishi) mavjudligida xulosa, jismoniy zoʻriqish bilan oʻtkazilgan elektrokardiografiya va (yoki) koronarografiya natijalariga koʻra, toj arteriyalari aterosklerozining ifodalanganlik darajasiga koʻra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 46 Aorta, periferik yirik arteriya, vena va limfa tomirlari kasalliklari, rivojlanishning tugʻma anomaliyalari va shikastlanishlar oqibatlari: a) qon aylanishi va faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari F F F F F F b) qon aylanishi va faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E v) qon aylanishi va faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz E g) qon aylanishi va faoliyatning buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Yaroqsiz A B Yaroqli C Tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya qilinadi. Jarrohlik amaliyoti natijalari qoniqarsiz boʻlganda va undan bosh tortilganda, yaroqlilik toifasi patologik jarayonni ifodalanganligiga koʻra aniqlanadi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: yirik tomirlarning arterial va arteriovenoz anevrezmalari jarrohlik amaliyoti muvaffaqiyatsiz boʻlgan va undan bosh tortilganda; oyoq-qoʻl tomirlarining IV-bosqichdagi obliteratsiyalovchi aterosklerozi, trombangiiti, aortoarteriiti; aʼzolar va distal qon aylanish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan visseral shoxlari, yenbosh arteriyalarining qisman yoki toʻliq obliteratsiya bilan kechayotgan aortaning qorin boʻlimi aterosklerozi; kovak yoki kirish venasining trombozi, IV-darajali SVE (doimiy shish, teri pigmentatsiyasining oshishi va yupqarishi, induratsiya, yalligʻlanish, yaralar va yaradan soʻng boʻlgan chandiqlar mavjud boʻlgan chuqur, teri osti va bogʻlovchi venalarning klapan yetishmovchiligi) bilan kechadigan oyoq tomirlarining tez-tez hurujli tromboflebit, flebotromboz, trombozdan keyingi va varikoz kasalligi; jarrohlik yoʻli bilan oʻrnatilgan kava-filtrning mavjudligi; IV-darajali “fil oyogʻi”; III-darajali (gangrenali-nekrotik) angiotrofonevrozlar; qon aylanishining yaqqol ifodalangan buzilishlari saqlangan va kasallik rivojlanib borish jarayoni bilan kechayotgan yirik magistral (aorta, yen bosh, son, braxiotsefal arteriyalari, kiruvchi va kovak vena) va periferik tomirlaridagi tiklovchi jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: Oyoq-qoʻl tomirlarining II-va III-bosqichlardagi obliteratsiyalovchi aterosklerozi, trombangiiti, aortoarteriiti; III-darajali SVE (tungi dam olish davrida toʻliq yoʻqolmaydigan oyoq panja va boldirning shishlari, terining qichishi, pigmentatsiyaning oshishi va yupqarishi) bilan kechadigan trombozdan keyingi yoki shish-indurativ shaklidagi varikoz kasalligi; III-darajali “fil oyegʻi”; barmoqlarni koʻkarishi bilan kuzatiladigan va uzoq muddatli ogʻriq sindromi bilan kechadigan II-darajali angiotrofonevrozlar; yergʻoq venalarining III-darajali varikoz kengayishi (urugʻ tizimchasi atrofiyaga uchragan moyakning pastki qutbidan pastga tushadi, doimiy ogʻriq sindromi kuzatiladi). Urugʻ tizimchasi venalarining III-darajali varikoz kengayishi mavjud boʻlgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, ushbu moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur band boʻyicha I-darajali obliteratsiyalovchi endoarteriiti mavjud boʻlgan chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilari ham tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: Qoʻl-oyoq tomirlarining I-bosqichdagi obliteratsiyalovchi aterosklerozi va trombangiiti (kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlari nazarda tutilgan shaxslar uchun); I-II-darajali SVE belgilari (tungi yoki kunduzgi dam olish davrida yoʻqoladigan, uzoq yurish yoki bir joyda turishdan keyingi oyoq panja va boldirning vaqtinchalik shishlari) bilan kechadigan trombozdan keyingi yoki varikoz kasalligi; II-darajali “fil oyegʻi”; I-darajali (achishish, sovuq qotishi tufayli yuzaga keladigan, bir necha soat davomida barmoqlarning ogʻrishi va oqarishi) angiotrofonevrozlar; II-darajali urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishida urugʻ tizimchasi moyakning yuqori qutbidan pastga tushadi, moyak atrofiyasi yoʻq. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi: vena yetishmovchiligining belgilari boʻlmagan qoʻl va oyoq teri osti venalarining varikoz kengayishi; I-darajali (tungi yoki kunduzgi dam olish davrida kamayadigan yoki yoʻqoladigan oyoq panjasining ustki yuzasidagi shish) “fil oyegʻi”; II-darajali urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishi (xorijiy davlatlarning HTM bundan mustasno); trofik buzilishlarsiz kechadigan angiotrofonevrozlar. Vena yetishmovchiligining belgilarisiz kechadigan alohida qismlardagi silindr yoki elastik boʻrtma koʻrinishida oyoq venalarining kengayishi, I-darajali varikotsele mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi va harbiy xizmatni oʻtash yoki HTMga kirishga (xorijiy davlatlarning HTM bundan mustasno) toʻsiqinlik qilmaydi. Qon aylanishi va faoliyati toʻliq tiklanadigan, yirik qon tomirlarining yaralanishlari va boshqa shikastlanishlaridan keyin, kasalliklar jadvalining I-ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda, mazkur moddaning “v” bandi, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustuni boʻyicha esa — “g” bandi qoʻllaniladi. Kasallikning tashhisi va tomirlar shikastlanishining oqibatlari jarayonining bosqichlari va faoliyat buzilish darajasini toʻliq aks ettirishi lozim. Xulosa, obyektiv natija beradigan tekshiruv uslullari (nitroglitserin sinamasi bilan oʻtkazilgan reovazografiya, angio-, flebo-, limfografiya va boshqa usullar) qoʻllanilib, tekshirish oʻtkazilganidan keyin chiqariladi. Gemodinamik buzilishlarsiz kechayotgan yirik arteriyalarning aterosklerozi harbiy xizmatga yaroqlilikni cheklamaydi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 47 Gemorroy (bavosil): a) tez-tez yuz beradigan asoratlar va ikkilamchi kamqonlik bilan kechadigan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E b) tugunlarning II — IV bosqichda tushishi bilan kechadigan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz E v) samarali davolanganda, kam asoratlar bilan kechadigan B Cheklangan ravishda yaroqli A A Yaroqsiz B Koʻrsatmalar mavjud boʻlganda chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilarga jarrohlik yoʻli bilan yoki konservativ davolanish tavsiya qilinadi. Davolanish qoniqarsiz boʻlganda yoki undan bosh tortilgan holatda, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish asoratlarning namoyon boʻlish soni va ikkilamchi kamqonlikning ifodalanganligiga koʻra, mazkur moddaning “a” va “b” yoki “v” bandlari boʻyicha amalga oshiriladi. Gemorroy kasalligining tez-tez yuz beruvchi asoratlariga tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs bir yilda uch va undan koʻp marta statsionar sharoitda gemorroidal tugunlardan qon ketishi, ularning trombozi yoki II — IV-bosqichda tashqariga chiqishi tufayli davolanganligi, hamda kasallikni statsionar sharoitda davolashni talab qiladigan takroriy qon ketish asoratlari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga konservativ va jarrohlik yoʻli bilan davolanish ijobiy samara bermagan gemorroidal tugunlarini II — IV bosqichdagi tashqariga tushish holatlari kiradi; Mazkur moddaning “v” bandiga samarali davolangan kam hurujli tashqi gemorroy kiradi. Yagona, yalligʻlanish belgilari boʻlmagan, ozgina kattalashgan gemorroy tugunlarining mavjudligida, shikoyatlar boʻlmaganda, anamnezda oxirgi uch yil davomida kasallikning hurujlari toʻgʻrisida maʼlumotlar qayd etilmagan holatlar mazkur moddani qoʻllashga uchun asos boʻlmadi, harbiy xizmatni oʻtashga toʻsiq yoʻq, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga yaroqsiz. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 48 Neyrotsirkulyator asteniya: a) turgʻun yaqqol ifodalangan buzilishlar bilan E Yaroqsiz V yoki S (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E b) turgʻun oʻrtacha ifodalangan buzilishlar bilan E Yaroqsiz V V Yaroqsiz E Neyrotsirkulyator asteniyaga subyektiv va obyektiv-faoliyat oʻzgarishisiz xilma-xil klinik koʻrinishi bilan kechadigan yurak tomirlar tizimi faoliyatining bizilishlari xos boʻlib, yurak-qon tomir tizimida organik oʻzgarishlarsiz, koʻproq tomirlar tonusi va qon-tomir tizimi boshqaruvining buzilishi bilan kechadigan umumiy nevrozdir. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipotenziv turini sogʻlom odamlardagi fiziologik gipotoniyadan farq qilish lozim, ular sogʻlik holatiga hech qanday shikoyat qilmaydilar, arterial bosim koʻrsatkichi simob ustunining 90/50 — 100/60 mmda ish qobiliyatini saqlab qoladilar. Bunday shaxslar harbiy xizmatga cheklanishsiz yaroqli deb topiladilar. Barcha holatlarda boshqa aʼzo va tizimlarning kasalliklari tufayli kelib chiqqan, simptomatik gipotoniyani istisno qilish lozim. Chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilarida neyrotsirkulyator asteniya tashhisi statsionar sharoitda, nevropatolog, okulist ishtirokida, zarurat tugʻilganda, boshqa mutaxassislarni ham jalb etib, majburiy ravishda faoliyatga oid (jismoniy zoʻriqish, giperventilyatsiya, ortostatik va boshqalar) va medikamentoz vositalar bilan sinamalar oʻtkazilgandan keyin qoʻyilishi lozim. Chaqiruv uchastkalarida qayd etish paytida neyrotsirkulyator asteniyaning har qanday turi mavjud boʻlgan fuqarolarga davolash tayinlanadi. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipertenziv turi tashxisini qoʻyishda qalqonsimon bez va buyrak faoliyatlarini tekshirish lozim. Mazkur moddaning “a” bandiga neyrotsirkulyator asteniya: gipotenziv turiga doimiy shikoyatlari mavjud boʻlgan va turgʻun, yaqqol ifodalangan vegetativ-tomir buzilishlar bilan kechayotgan, davolab boʻlmaydigan va mehnat qobiliyatini yaqqol pasaytiruvchi, tez-tez hushdan ketish holatlari va yurak ritmini buzilishlari bilan kechadigan, arterial bosimi simob ustunining 100/60 mmdan past sathida turgʻun oʻrnashganligi kiradi; gipertenziv turiga doimiy shikoyatlari mavjud boʻlgan va turgʻun, yaqqol ifodalangan vegetativ-tomir buzilishlari bilan kechayotgan, davolab boʻlmaydigan va mehnat qobiliyatini yaqqol pasaytiruvchi, arterial bosim barxulosa boʻlmagan, arterial bosimi simob ustunining 140/90 mmdan 150/80 — 160/90 mmgacha turgʻun oʻrnashganligi kiradi; yurak turiga — turgʻun kardialgiyalar mavjud boʻlgan, turgʻun yurak ritmining buzilishlari (sinusli taxikardiya, paroksizmal taxikardiyaning tez-tez yuz beradigan hurujlari, ekstrasistoliya) bilan kechadigan yaqqol ifodalangan vegetativ-tomir oʻzgarishlari kiradi. Statsionarda takroriy davolanishlar samara bermagan chaqiriluvchilar mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur moddaning “b” bandiga moʻtadil ifodalangan alomatlari bilan kechayotgan neyrotsirkulyator asteniyaning har qanday turi — (neyrotsirkulyator asteniyaning gipotenziv turida — arterial bosim turgʻun holatda simob ustunining 105 — 100/60 — 55 mmgacha; gipertenziv turida — arterial bosim turgʻun holatda simob ustunining 140 — 150/90 mmgacha), shu jumladan, oʻtib ketuvchi yurak ritmi buzilishlari bilan kechayotgan va mehnat qobiliyatini pasaytirmaydigan holatlar kiradi. Chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilar — birinchi va yuqori razryadli sportchilarda (hujjatlar bilan tasdiqlangan), arterial bosim oshgani va yurak boʻshliqlarining oʻlchamlari ozgina kattalashganligi aniqlanganda, tibbiy uskunalar yordamida har tomonlama tekshirilganlaridan soʻng, harbiy xizmatga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. “Neyrotsirkulyator asteniya” tashhisi qoʻyilgan fuqarolar, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va mukobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotganda tekshiruv va davolanish (dinamik kuzatuv) tugaganidan olti oy oʻtganidan soʻng, takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Miokardning organik oʻzgarishlari tufayli yurak ritmini buzilishlarida (yalligʻlanish, distrofik va boshqa) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining 43-moddasi boʻyicha amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 49 Oʻtkir kasallik, surunkali kasallik huruji, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi qon aylanish tizimi faoliyatining vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D D D Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilariga nisbatan, 45 sutkadan kam boʻlmagan muddatda statsionarda davolanishdan soʻng, turgʻun va yurakning zararlanishini obyektiv alomatlari (oʻchoqli miokardioskleroz, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining buzilishlarini turli shakllari, yurak nuqsoniga aylanish yakuni bilan tugagan klapan apparatnining zararlanishlari) yoʻqligida, kasallikning ogʻirlik darajasiga koʻra va norevmatik boʻlgan miokarditlarni oʻtkazganlarga 30 sutkalik kasallik tufayli taʼtilga yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishga muxtojligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Kasallik tufayli taʼtil tugaganidan soʻng, ularning HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda xizmatga yaroqliligi kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha yakka tartibda aniqlanadi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat, HTMga kirayotgan fuqarolar statsionarda davolanishdan soʻng, norevmatik boʻlgan miokarditlarni oʻtkazganlarida 12 oyga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu muddat tugaganidan soʻng, yuqorida koʻrsatilgan shaxslarda yurakning zararlanish alomatlari (oʻchoqli miokardioskleroz, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining buzilishlarini turli shakllari, klapan apparatning zararlanishlari va boshqalar) yoʻqligida, ular cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar nisbatan, faol revmatizm, norevmatik boʻlgan miokarditlar, miokard infarkti hamda yurakda, toj, yirik va periferik tomirlarda jarrohlik amaliyotidan oʻtgan, atrioventikulyar tugun retsiprok taxikardiyasi, qoʻshimcha oʻtkazuv yoʻllari va vaqtincha faoliyatni buzilishi bilan kechadigan WPW sindromi tufayli oʻtkazilgan radiotoʻlqinli ablyatsiya oʻtkazilgandan soʻng, agar reablitatsiya va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini tiklash uchun 30 sutkadan kam boʻlmagan muddat talab qilinsa, kasallik tufayli taʼtil taqdim qilish toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi, surunkali ishemiya kasalligi hurujlari (stenokardiyaning uzoq davom etadigan hurujlari, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligini oʻtib ketuvchi buzilishlari, yurak yetishmovchiligining oʻtib ketuvchi shakllari), gipertoniya kasalligi (gipertonik krizdan keyingi holat), yurak aritmiyalarini bartaraf qiladigan elektroimpuls davolanishlaridan soʻng, xizmat majburiyatlarini bajarishidan ozod qilish toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 50 Burun boʻshligʻi, burunniing yondosh boʻshliqlari va halqumning kasalliklari: a) shilliq qavat atrofiyasi bilan kechadigan sassiq tumov (ozena) va hid sezish yoʻqligining III darajasi E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E b) polipoz sinusitlar, tez-tez huruj qiluvchi yiringli sinusitlar, burun boʻshliqlarining ifodalangan anatomik va kosmetik nuqsonlarbilan kechuvchi jarrohlik amaliyotidan keyingi oqibatlar E Yaroqsiz V yoki S (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqli. HHB va AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz E v) kam huruj qiluvchi yiringli sinusitlar, yiringsiz sinusitlar, burun orqali nafas olishni kiyinlashtiruvchi va burunning yondosh boʻshliqlari barofaoliyatining turgʻun buzilishlari bilan kechadigan burun boʻshligʻi va burun-halqum kasalliklari E Yaroqsiz V V yoki S (YATA) Yaroqli E g) surunkali tonzillitning II darajali toksik-allergik shakli, surunkali atrofik, gipertrofik, granulezli faringit (nazofaringit) E Yaroqsiz V V Yaroqli E Kasallikning tez-tez huruji deb, uning yil davomida ikki va undan ortiq takrorlanishi tushuniladi. Surunkali polipli gaymorit mavjudligi rentgen tekshiruvi yordamida tasdiqlanishi lozim, alohida holatlarda esa, burun yendosh boʻshliqlari KT, surunkali yiringli (yiringsiz) sinusit-rinoskopik maʼlumotlar yordamida, burunning yendosh boʻshliqlarini ikki koʻrinishda rentgenografiya, imkon darajasida burun yendosh boʻshligʻi KT, yuqori jagʻ sinusitida — tashhis qoʻyish maqsadida punksiya qilinadi. Bundan tashqari, surunkali jarayonning mavjudligi statsionar sharoitda va oldingi 6 oydan kam boʻlmagan oʻtkazilgan dispanser kuzatuv natijalari bilan tasdiqlanadi. Burun toʻsigʻining qiyshayishi, nafas olish erkin boʻlgan holda yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining noturgʻun subatrofik alomatlari, tashhis qoʻyish maqsadida oʻtkaziladigan punksiyada yiring yoki transsudat olinmagan va yuqori jagʻ boʻshligʻi chiqish yoʻlining oʻtkazuvchanligi saqlangan holda yuqori chagʻ boʻshligʻi devorining shilliq qavatini qalinlashuvi hamda yuqori jagʻ boʻshliqlaridagi oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin qolgan alomatlar (ogʻiz dahliziga oʻtuvchi burmaning chiziqli chandigʻi, jarrohlik amaliyoti qilingan boʻshliqning burun boʻshligʻi bilan tutashuvi yoki rentgenogrammadagi “parda”) mavjudligi harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga monelik qilmaydi. Yuqori jagʻ boʻshligʻida kistalarning mavjudligi, shu jumladan ularning barofaoliyati buzilmagan boʻlganda, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, mudatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilinish va shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirishda harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Kistalarni muvaffaqiyatli jarrohlik yoʻli bilan davolangandan soʻng, ushbu shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, jarrohlik amaliyotidan bosh tortgan holatlarda esa, moddaning “b” bandi bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning shikoyatlari, burun boʻshligʻi ahvoli, burun yendosh boʻshliqlarini sinashgacha va sinashdan keyingi rentgen tekshiruvlarining natijalari bilan birgalikda barokamerada bosim tushib-chiqishini koʻtara olishi, tibbiy va xizmat tavsifnomasiga asoslanib burun yendosh boʻshliqlari barofaoliyatining turgʻun buzilishi aniqlanadi. Ikki tomonlama burun bilan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechadigan burun toʻsigʻining qiyshayishi, ikki tamonlama yuqori nafas yoʻllarining distrofik jarayonining mavjudligi HTMga kirishga qarshi koʻrsatma boʻladi. Bir tomonlama burun bilan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechadigan burun toʻsigʻining qiyshayishi, burundan erkin nafas olish bilan kechadigan yuqori nafas yoʻllarining shilliq qavatida subatrofik alomatlar mavjudligi, mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi, harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga monelik qilmaydi. Burunning nafas olish faoliyatining buzilishisiz hamda kam ifodalangan buzilish bilan kechadigan pollinozlar va allergik rinitlar mavjudligi mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Pollinozlar va allergik rinitlar bilan xastalangan chaqiriluvchilarni tekshiruviga shifokor-allergolog majburiy holda jalb etilishi lozim. II-darajali toksik-allergik shakldagi surunkali tonzilitning tez-tez hurujlari, tonzillogen intoksikatsiyaning (subfebrilitet, tez charchash, soʻlgʻinlik, holsizlik) mavjudligi, bodomsimon bezlar atrofdagi toʻqimalar, regionar limfa tugunlarining (paratonzillyar abssess, regionar limfadenit) yalligʻlanish jarayoniga qoʻshilishi va metatonzillyar asoratlar bilan tavsiflanadi. Surunkali tonzillitning faqat shu shakli harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga monelik qiladi. Surunkali tonzilitning boshqa shakllari boʻlgan chaqiriluvchi, muddatli harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga yaroqli, HTMga kirayotgan nomzodlar HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar. Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda surunkali tonzilitning barcha shakli bilan xastalangan fuqarolarga davolanish tavsiya qilinadi (konservativ, kerak boʻlsa, jarrohlik yoʻli bilan). Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V IV 51 Hiqildoq va traxeyaning boʻyin qismi kasalliklari va shikastlanishlari a) nafas olish va (yoki) tovush faoliyatlarining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) nafas olish va (yoki) tovush faoliyatlarining moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) nafas olish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqli. HHB va AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz E Mazkur modda hiqildoq yoki traxeyaning boʻyin qismidagi tugʻma va orttirilgan kasalliklar va ularning shikastlanish oqibatlarini davolash natijalari qoniqarsiz yoki davolanishdan bosh tortilgan holatlarni nazarda tutadi. Mazkur moddning “a” bandiga tovush hosil boʻlishi, tabiiy yoʻllar orqali nafas, hiqildoqning ajratish faoliyatining turgʻun yoʻqligi kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga II-darajali nafas yetishmovchiligi bilan kechadigan nafas olishning turgʻun qiyinlashuvi va (yoki) davolanishdan soʻng 3 oy va undan ortiq saqlanayetgan tovush hosil boʻlishining turgʻun qiyinlashuvi (faoliyatga oid afoniya, ovozning xirillashi, tovushning jarangdorligi pasayishi) kiradi. Tovush hosil boʻlishning turgʻun qiyinlashuvini tasdiqlash uchun koʻp marotaba (tekshiruv mobaynida 3-martadan kam boʻlmagan) tovushning jarangdorligini tekshirish lozim. Mazkur moddaning “v” bandiga I-darajali nafas yetishmovchiligi bilan kechadigan nafas olishning turgʻun buzilishi kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 52 Nafas olish aʼzolarining boshqa kasalliklari (shu jumdan tugʻma): a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqli. HHB va AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz E Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: III-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-oʻpka apparati va plevraning surunkali kasalliklari (shu jumladan, surunkali bronxit, oʻpkalarning surunkali obstruktiv kasalligi, bronxoektatik kasallik), oʻpkalarning yiringli kasalliklari; III-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan oʻpka aʼzolarining tugʻma anomaliyalari; oʻpkaning mikozlari; III-IV-darajali sarkoidoz hamda sarkoidozning generalizatsiyalashgan shakli; nafas yetishmovchiligining darajasidan qatʼiy nazar va gistologik tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan alveolyar proteinoz, mukovissidoz, oʻpkaning Langergans hujayrali gistiotsitozi, oʻpkaning limfangioleyomiomatozi, Gudpascher sindromi, oʻpkaning alveolyarli mikrolitiazi, idiopatik fibrozlovchi alveolit va boshqa idiopatik interstitsial zotiljamlar; oʻpkaning panatsinarli (bullezli) emfizemasi; kasallik tufayli jarrohlik yoʻli bilan olib tashlangan oʻpkaning yoʻqligi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: II-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-oʻpka apparati va plevraning surunkali kasalliklari (shu jumladan, surunkali bronxit, oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalligi), oʻpkaning yiringli kasalliklari; II-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan oʻpka aʼzolarining tugʻma anomaliyalari; kasallik tufayli jarrohlik yoʻli bilan olib tashlangan oʻpka boʻlagining yoʻqligi. nafas (oʻpka) yetishmovchiligining darajasidan qatʼiy nazar, atsinar va markaziy atsinarli oʻpka emfizemasi; nafas (oʻpka) yetishmovchiligining darajasidan qatʼiy nazar, oʻpkaning polikistozi; gistologik tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan bronxoektazlar, I- va II-darajadagi sarkoidoz. Bemorga tashhis qoʻyish maqsadida oʻtkaziladigan punksiyadan bosh tortgan holatlarda, tashhis klinik va tahliliy maʼlumotlarni jamlash yoʻli bilan qoʻyiladi, tashhis qoʻyish maqsadida oʻtkaziladigan punksiyani amalga oshirish qoʻrsatmalari patologiyaning nozologik shakliga koʻra aniqlanadi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: I-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-oʻpka apparati va plevraning surunkali kasalliklari (shu jumladan, surunkali bronxit, oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalligi), oʻpkaning yiringli kasalliklari; I-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan oʻpka aʼzolarining tugʻma anomaliyalari. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi nafas (oʻpka) yetishmovchiligining darajasiga koʻra aniqlanadi. Nafas (oʻpka) yetishmovchiligining darajasi mazkur Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarning 2-ilovasiga muvofiq aniqlanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 53 Bronxial astma: a) IV pogʻonasi F F F F F F b) III pogʻonasi E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) II pogʻonasi, persistirlovchi E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) I pogʻonasi, intermittirlovchi E Yaroqsiz B B Yaroqsiz E Bronxial astma tashhisi majmuaviy statsionar tekshiruvdan keyin qoʻyilishi lozim. Mazkur moddaning “a” bandiga, bemorni qayta statsionarda davolanishini talab qiladigan ogʻir va tez-tez boʻgʻilish hurujlari (jismoniy faollikni cheklaydigan, har kuni hamda tunda tez-tez kuzatiladigan alomatlari, JNCHH-1 yoki NCHCHT meʼyorning 60 foizdan kam boʻlgan pasayishi bilan kechuvchi va 30 foizdan ortiq oʻzgaruvchanligi boʻlgan), ogʻir persistirlovchi kechishi bilan II-III-darajali oʻpka yetishmovchiligi bilan kechadigan bronxial astmaning IV-pogʻonasi kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga, bronxlarni kengaytiruvchi vositalari va IGKS oʻrta va yuqori miqdorida dozalar bilan hurujni bostiriladigan oʻrta ogʻirlikda kechishi (har kuni hamda tunlari haftasiga 1-martadan koʻp boʻlgan huruj alomatlari, kasallikning huruj davrida faollikni buzilishiga olib keladigan, JNCHH-1 yoki NCHCHTni meʼyorning 60 dan 80 foizgacha pasayishi bilan kechuvchi va 30 foizdan ortiq oʻzgaruvchanligi boʻlgan) bilan ifodalangan bronxial astmaning III-pogʻonasi kiradi; hurujlar oraligʻidagi davrda I-II-darajali tashqi nafas faoliyatining buzilishi saqlanadi. Bundan tashqari, allergik traxeit, bronxit (maishiy, gul changi, epidermal va oziq-ovqatga boʻlgan polivalentli sensibilizatsiya), qon zardobi kasalligi, Kvinke shishi mavjud boʻlgan chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va harbiy xizmatchilar ham mazkur moddaning tegishli bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga, bronxlarni kengaytiruvchi vositalari va IGKSlarning kam miqdorida dozalar bilan huruj bostiriladigan yengil persistlovchi kechishi (koʻp davom etmaydigan haftada 1-martadan koʻproq, ammo kun davomida 1-martadan kam boʻlmagan, tungi alomatlari oyda 2-martadan koʻp boʻlmagan boʻgʻilish hurujlari, kasallikning huruj davrida faollikni buzilishiga olib keladigan, JNCHH-1 yoki NCHCHTni meʼyorining 80 foizidan kamroq pasayishi bilan kechuvchi va 20 dan 30 foizgacha oʻzgaruvchanligi boʻlgan) bilan bronxial astmaning II-pogʻonasi kiradi; hurujlar oraligʻidagi davrda tashqi nafas faoliyatining kam ifodalangan buzilishi yoki buzilishisiz kechadi. Mazkur moddaning “g” bandiga klinik manzarasida takroriy namoyon boʻladigan hushtaksimon xirillashlar, hansirash, yoʻtalning koʻkrakda “tiqilish” hissi, ayniqsa tunda yoki ertalab boʻladigan, qoʻzgʻatuvchi sinamalar ijobiy natija beruvchi, qisqa muddat taʼsir qiladigan beta-adrenomimetiklar huruj bostiriladigan yengil intermittirlovchi kechadigan (koʻp davom etmaydigan haftada 1-martadan kam boʻladigan, tungi alomatlari oyda 2-martadan koʻp boʻlmagan boʻgʻilish hurujlari, kasallikning huruj davrida faollikni buzilishiga olib keladigan, JNCHH-1 yoki NCHCHTni meʼyorining 80 foizidan kamroq pasayishi bilan kechuvchi va 20 foizdan ortiq oʻzgaruvchanligi boʻlgan) bronxial astmaning I-pogʻonasi kiradi; hurujlar oraligʻidagi davrda tashqi nafas faoliyati buzilishsiz kechadi. Kasallik anamnezini tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlmagan turgʻun remissiyasidagi bronxial astma tashhisini aniqlovchi testlar sifatida farmakologik va (yoki) jismoniy bronx koʻzgʻatuvchi testlar hisoblanadi. Qoʻshimcha mezon sifatida qonda umumiy va (yoki) spetsifik “E” immunoglobulinni aniqlovchi tekshiruv boʻlishi mumkin. Bronxospastik sindromlar (obturatsion, endokrin-gumoral, asab tizimining buzilishlari, zaharlanishlar va boshqalardan kelib chiqqan) boshqa kasalliklar asorati boʻlganda, asosiy kasallikning kechishiga koʻra kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha harbiy xizmatga yaroqlilik aniqlanadi. Boshqa allergik kasalliklarda zararlangan aʼzo yoki tizim faoliyatining holatiga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 54 Oʻtkir kasallik, surunkali kasallik huruji, jarohat, jarrohlik amaliyotidan keyingi nafas aʼzolari faoliyatining vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D D D Zotiljamlarning asoratli kechishida (infeksion-toksik shok, yiringlash, plevrit, atelektaz, keng tarqalgan plevra qatlamlanishi va boshqalar) harbiy xizmatchilarga nisbatan kasallik tufayli taʼtil berish lozimligi toʻgʻrisida xulosa, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolar, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarga nisbatan esa, davolanish yakunidan soʻng 6 oydan kam muddat oʻtgan boʻlsa, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 55 Tishlarning rivojlanishi va chiqishidagi buzilishlar, tishning qattiq toʻqimalari va pulpaning kasalliklari: a) bitta jagʻda 10 ta va undan ortiq tishning yoʻqligi yoki ularni yechiladigan protezlar bilan almashtirilganligi, bitta jagʻda 8 ta qoziq tishlarning yoʻqligi, yuqori jagʻning bir tomonida 4 ta qoziq tishlarning yoʻqligi va pastki jagʻni boshqa tomonida 4 ta qoziq tishlarning yoʻqligi yoki ularni yechiladigan protezlar bilan almashtirilganligi E Yaroqsiz V V Yaroqli. Gʻovvoslar yaroqsiz E b) bitta jagʻda 4 ta va undan oldidagi tishlarning yoʻqligi yoki bir qatorda ikkinchi kesuvchi, kurak va birinchi kichik qoziq tishning ketma-ket yoʻqligi E Yaroqsiz V V Yaroqli E v) koʻp sonli asoratlangan kariyes S Yaroqsiz A A Yaroqli S Jagʻlarida periodont yalligʻlanishining (perimplantit) klinik va rentgenologik belgilari boʻlmagan jagʻlarning implantati bor boʻlgan va protezlash imkoniyati mavjud boʻlgan fuqarolarda tishlarning umumiy soni sanalganda ular qoʻshib hisoblanadi. Tishlarning umumiy sanogʻida 18-, 28-, 38-, 48-chi tishlar hisoblanmaydi. Tish ildizlarini protezlash imkoni boʻlmasa, ular yoʻq tishlar deb hisoblanadi. Mazkur moddaning “v” bandiga kariyesli, olib tashlangan va plomba qoʻyilgan tishlarning umumiy soni 9 tadan koʻp va bunda 4 tadan kam boʻlmagan tishlar — pulpa va periodontning zararlanishi bilan kechadigan surunkali yalligʻlangan, ildiz kanallariga plomba qoʻyilgan tishlar ham qoʻshib hisoblanishlari kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 56 Periapikal toʻqimalar, milklar va paradont, soʻlak bezlari, ogʻiz boʻshligʻi yumshoq toʻqimalari, tilning (shu jumladan tugʻma) kasalliklari: a) keng tarqalgan ogʻir darajali parodontit, parodontoz E Yaroqsiz V S yoki E (YATA) Yaroqsiz E b) keng tarqalgan oʻrta darajali parodontit, parodontoz, stomatitlar, gingivitlar, xeylitlar, hamda ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavati, soʻlak bezlari va tilning boshqa kasalliklari E Yaroqsiz V V Yaroqsiz E v) parodontit, parodontoz yengil darajasining keng tarqalgan shakli S Yaroqsiz A V Yaroqli S Mazkur modda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda parodontit yoki paradontozning keng tarqalgan shakli mavjudligida qoʻllaniladi. Parodontit yoki paradontozning mavjudligi, tish-jagʻ tizimining rentgenografiyasi bilan birgalikda toʻliq tekshiruvlar hamroh kasalliklarni aniqlash bilan qayd etiladi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: tish milk choʻntagining chuqurligi 5 mm va undan koʻp, tish kavagi suyak toʻqimasi ildiz uzunligining 2/3 qismigacha rezorbsiyasi, tish qimirlashining II-III-darajada boʻlgan parodontit; lab va tanglayning tugʻma yoriqlari. Mazkur moddaning “b” bandiga davolab boʻlmaydigan ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatlarining kasalliklari kiradi. Stomatit, xeylit, gingvit, leykoplakiya va prekanserozlar bilan birga boshqa kasalliklar mavjudligida, fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etilishda davolanishga joʻnatiladilar. Mazkur oddaning “v” bandiga koʻpincha tishlar orasidagi sohada tish milk choʻntakchasini chuqurligi 3 mmgacha boʻlgan, tishlar orasidagi toʻsiqlardagi suyak toʻqimasining boshlangʻich darajadagi destruksiyasi, tishlar orasidagi toʻsiqlar balandligi 1/3 qismgacha pasaygan, ammo tishlar qimirlashi boʻlmagan yengil darajadagi parodontit kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 57 Jagʻ-yuz anomaliyalari, defektlari, deformatsiyalari, jarohat asoratlari, boshqa kasalliklar, tishlar va ularning tayanch apparatidagi oʻzgarishlar, jagʻlarning kasalliklari: a) nafas olish, hid sezish, chaynash, yutish va nutq faoliyatlarining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) nafas olish, hid sezish, chaynash, yutish va nutq faoliyatlarining moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B B Yaroqsiz E v) nafas olish, chaynash, hid bilish, yutish va nutq faoliyatlari buzilishisiz yoki kam ifodalangan buzilishlari bilan C Yaroqsiz A B Yaroqli C Mazkur moddning “a” bandiga yuz-jagʻ sohasining tugʻma va orttirilgan nuqsonlari va shakl buzilishlari hamda bemorni davolash, shu jumladan jarrohlik yoʻli bilan samara bermagan jagʻ, soʻlak bez, chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlarining surunkali, tez-tez qaytalanuvchi kasalliklari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga pastki jagʻning xavfsiz oʻsmalari tufayli 4 smdan koʻp toʻliq va (yoki) qisman rezeksiya qilinib, transplantat bilan almashtirilgan nuqsonlar kiradi. Xuddi shu bandga, uchinchi darajali tishlash anomaliyalari (tish qatorlarining siljishi 10 mmdan koʻp) yoki N.I. Agapov boʻyicha chaynash samaradorligining 60 foizdan kamligi; chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlarining ankilozi, pastki jagʻning kontraktura va soxta boʻgʻimlari, yuz nervining asosiy yoki yirik shoxlaridan birining shikastlanishi oqibatida yuzaga kelgan mimik mushaklarining falajlari, surunkali, tez-tez qaytalanuvchi sialoadenitlar, jagʻ-yuz sohasining aktinomikozi, sekvestr boʻshliqlari va sekvesterlar mavjud boʻlgan jagʻlarning surunkali osteomiyeliti. Yuqori matndagi kasalliklar mavjud boʻlgan fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etilishda davolanish tavsiya etiladi, muddatli harbiy xizmatga chaqirilishda esa, yakuniy xulosa qabul qilinadi. Harbiy xizmatchilarga nisbatan davolanishdan keyin, kasalliklar jadvalining 82-moddasi boʻyicha xulosa qabul qilinadi. Agar davolanishda jarrohlik amaliyoti qoʻllanilmagan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, ushbu moddaning tegishli bandlari boʻyicha amalga oshiriladi. Soʻlak-tosh kasalligi boʻlgan, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolar, soʻlak ajratishining buzilganlik darajasi va toshning joylashgan joyiga koʻra, mazkur moddaning tegishli bandlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga chaynash faoliyatining kam ifodalangan buzilishi yoki chaynash samaradorligi 60 foizdan kam boʻlmaganligi bilan birga kechadigan tish qatorlarining 5 dan 10 mmgacha (ikkinchi daraja) siljigan tishlash anomaliyalari kiradi. Jagʻ-yuz sohalarida tugʻma oqma va kistalari boʻlgan fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etishda davolanish tayinlanadi, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilishda jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortsalar, ularga nisbatan yakuniy xulosa qabul qilinadi. Tishlash anomaliyalari tufayli jarrohlik yoʻli bilan davolangan shaxslar, davolanishdan keyin 6 oy oʻtmagan boʻlsa, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Shu bandga davolash samara bergan, chaynash faoliyati buzilishisiz kechadigan chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlarining artroz-artritlari ham kiradi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolarda tish qatorlarining 5 mmgacha (birinchi daraja) siljishi, chaynash samaradorligi N.I. Agapov boʻyicha 60 foizdan koʻp boʻlishi bilan kechadigan tishlash nuqsonlari, yuqori labning alohida, toʻliq boʻlmagan yoriqlari tufayli majmuaviy davolashdan keyin faoliyat buzilishi kuzatilmasa, komissiya xulosasiga koʻra, yaroqlilikning V toifasiga kiritiladilar, ular barcha HTMga kirishga yaroqli (uchuvchilar tarkibini tayerlash boʻyicha HTMning uchuvchilar va shturmanlar tayerlash fakultetlari bundan mustasno). Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 58 Qiziloʻngach, ichaklar (oʻn ikki barmoqli ichakdan tashqari) va qorin pardaning (shu jumladan tugʻma) kasalliklari: a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishlari va tez-tez qaytalanishlar bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida Chaqiriluvchilar — E. Harbiy xizmatchilar — C Yaroqsiz A B Yaroqli C Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: orttirilgan qiziloʻngach-traxeya yoki qiziloʻngach-bronxial oqmalari; strikturalar yoki chandiqli torayishlarning shakllanishi kabi asoratlar bilan kechadigan, tizimli ravishda buj yordamida kengaytirishni, ballonli dilyatatsiya va jarrohlik yoʻli bilan davolashni talab qiladigan reflyuks-ezofagit; qiziloʻngachning ogʻir klinik koʻrinishda kechadigan, tizimli ravishda buj yordamida kengaytirish, ballonli dilyatatsiya yoki jarrohlik yoʻli bilan davolashni talab qiladigan chandiqli yoki asab-mushak kasalliklari; surunkali nospetsifik yarali kolitlar va enteritlarning ogʻir shakllari; ovqat hazm qilish va oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan rezeksiyadan keyingi ingichka (1,5 metrdan kam boʻlmagan) yoki yoʻgʻon ichak (30 smdan kam boʻlmagan) qismining yoʻqligi; yurganda yoki tana holatini vertikal holatga oʻzgartirilganda, toʻgʻri ichakning barcha qatlamlarini tushishi (III-darajali); jarrohlik yoʻli bilan davolashning yakunlovchi bosqich sifatidagi tabiiy boʻlmagan orqa chiqaruv teshigi, ichak yoki najas oqmalari; orqa chiqaruv teshigi sfinkterining III-darajali yetishmovchiligi; turgʻun va tez-tez ochiluvchi (yilda 2-martadan kam boʻlmagan) oqmalar mavjud boʻlgan surunkali paraproktit (ofitserlar tarkibidagi shaxslar “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar); yaqqol ifodalangan klinik alomatlar va faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan ovqat hazm qilish aʼzolarining boshqa tugʻma anomaliyalari. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: jarrohlik amaliyoti bilan davolashni talab qilmaydigan klinik alomatlari bilan kechadigan qiziloʻngach divertikullari; tez-tez huruj qilib turadigan (yilda 2 va undan koʻp) qiziloʻngach yaralari; qon ketishi, postgemorragik anemiyaning rivojlanishi va perforatsiya bilan asoratlangan qiziloʻngach yarasi; reflyuks-ezofagitning uzoq vaqt bitmaydigan (2 oydan koʻp) yarali shakli; reflyuks-ezofagit tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin yuzaga kelgan qiziloʻngach yarasining retsidivi, reflyuks-ezofagitning II-III-ogʻirlik darajasi; “Barrett qiziloʻngachi”; konservativ davolashda qoniqarli natijalarga erishilgan qiziloʻngach strikturalari; konservativ davolashda qoniqarli natijalarga erishilgan qiziloʻngachning chandiqli torayishi va asab-mushak kasalliklari; statsionar sharoitida davolanish muvaffaqiyatsiz kechganda, takroran va uzoq muddat (2 oydan koʻp) davolanishni talab qiladigan sekretsiyaga oid, kislota hosil qilish faoliyatlarini buzilishi bilan, tez-tez qaytalanadigan va oziqlanishni buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan enteritlar; surunkali retsidivlanuvchi nospetsifik yarali kolitlar, Kron kasalligining oʻrta va yengil ogʻirlikdagi shakllari; rezeksiyadan keyingi ingichka ichak (1 metrdan kam boʻlmagan) yoki yoʻgʻon ichak (20 smdan kam boʻlmagan) qismining yoʻqligi, kam hurujli demping-sindrom alomatlari bilan kechadigan, faoliyati saqlangan meʼda-ichak biriktirmasi; statsionar sharoitda qayta davolanishni talab qiladigan, evakuator faoliyatining buzilishi bilan kechadigan qorin pardasining yepishib qolishi (yopishish jarayoni laparatomiya yoki rentgenologik yoki endoskopik tekshiruvlar natijalari bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim). toʻgʻri ichakning jismoniy zoʻriqish vaqtida tushishi (II-darajasi); orqa chiqarish teshik sfinkterining I-II-darajali yetishmovchiligi; tez-tez qaytalanadigan (yilda 2-3 marotaba va undan koʻp boʻlmagan) surunkali paraproktit. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: qiziloʻngach, ichak kasalliklari, qorin parda yopishishlari kam ifodalangan faoliyat buzilishi bilan kechishi; qiziloʻngachning asoratsiz kechadigan yaralari; tez-tez retsidivlanuvchi (yilda 2-marta va undan koʻp boʻlgan) II-III-ogʻirlik darajali reflyuks-ezofagit; najas chiqishida toʻgʻri ichakning tushib qolishi (I-bosqich), kam qaytalanish bilan kechadigan surunkali paraproktit; Toʻgʻri ichakning tushishida, ichak yoki najas chiquvchi oqmalarda, orqa chiqaruv teshigining torayib qolishi yoki yetishmovchiligida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga jarrohlik amaliyotini oʻtkazish tavsiya etiladi. Jarrohlik amaliyotidan soʻng, harbiy xizmatchilarga nisbatan kasalliklar jadvalining 62-moddasi boʻyicha kasallik tufayli taʼtil berish zarurligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar esa, jarrohlik amaliyotidan soʻng 12 oydan kam muddat oʻtgan boʻlsa, 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi davolanish natijalariga asosan aniqlanadi. Kasallik retsidiv bergan yoki davolanishdan bosh tortgan holatlarda, xulosa faoliyatning buzilishiga bogʻliq holda, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha chiqariladi. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi: II-III-darajali ogʻirlikdagi kam retsidivli reflyuks-ezofagit; kam ifodalangan klinik alomatlari mavjud boʻlgan, faoliyati buzilishsiz kechadigan ichak kasalliklari (shu jumladan “qoʻzgʻalgan” ichakning sindromi). ModdaKasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasiKasalliklar jadvalining ustunlariIIIIIIIVVVI59Meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi:a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilanFFFFFFb) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishi va tez-tez xurujlar bilanEYaroqsizC yoki E(YATA)C yoki E(YATAYaroqsizEv) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi va kam xurujlar bilanEYaroqsizCC YaroqsizEg) faoliyati buzilishisiz, obyektiv maʼlumotlar mavjudligidaEYaroqsizVVYaroqliE Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: jarrohlik yoʻli bilan davolanishga qarshi tibbiy koʻrsatmalar yoki undan bosh tortilgan holatlar mavjud boʻlgan, penetratsiya, pilorobulbar soha stenozi (kontrast moddaning meʼdada 24 soatdan koʻp ushlanib qolishi) bilan asoratlangan, oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi; meʼda-oʻn ikki barmoqli ichakdan koʻp miqdorda qon ketish (aylanuvchi qon hajmining 30 foiz va undan koʻpga pasayishi) asorati bilan kechadigan yara kasalligi, matndagi asoratdan keyin bir yil davomida; ekstirpatsiya yoki subtotal rezeksiyadan keyingi meʼdaning yoʻqligi; oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan meʼda rezeksiyasi, meʼda-ichak biriktirmasini hosil qiluvchi amaliyotdan keyingi oqibatlar; ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari (davolab boʻlmaydigan demping-sindrom, toʻxtovsiz ich ketishi, oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi), turgʻun anastomozit va anastomoz yaralar) bilan kechadigan meʼda-ichak biriktirmasini hosil qilish bilan oʻtkazilgan poya yoki selektiv vagotomiyaning oqibatlari. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: oxirgi 2 yil davomida yara retsidivlarining tez-tez (yilda 2-marta va undan koʻp) sodir boʻlishi bilan kechayotgan yara kasalligi; yara kasalligi tashhisi qoʻyilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan oʻlkan (3 sm va undan koʻproq meʼdada, 2 sm va undan koʻproq oʻn ikki barmoq ichakda) yara kasalligi; meʼda-yara kasalligi (shu jumladan, ilk bor aniqlangan); jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan kallyozli yaralar bilan kechayotgan meʼdaning yara kasalligi; yara kasalligi tashhisi qoʻyilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasidan tashqarida joylashgan yara bilan kechayotgan yara kasalligi; yara kasalligi tashhisi qoʻyilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan, oʻn ikki barmoqli ichak piyozchadagi koʻp miqdorda yaralar bilan kechayotgan yara kasalligi; yara kasalligi tashhisi qoʻyilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan, uzoq muddat bitmaydigan yaralar (meʼdada joylashgan — uch oy va undan koʻp, oʻn ikki barmoqli ichakda joylashgan — 2 oy va undan koʻp) bilan kechayotgan yara kasalligi; perforatsiya yoki qon ketishi tufayli postgemorragik anemiya rivojlanishi va u siz, yoki oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasining qoʻpol chandiqli shakl buzilishi bilan asoratlangan yara kasalligi; uzluksiz retsidivlanuvchi oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi (yara bitgandan keyin 2 oygacha boʻlgan muddat ichidagi yara retsidivlari); poya yoki selektiv vagotomiya, meʼda rezeksiyasi va meʼda-ichak biriktirmasini hosil qiluvchi amaliyotdan keyingi oqibatlari; Oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasining qoʻpol chandiqli shakl buzilishi deb — sunʼiy gipotoniya sharoitida toʻlaqonli oʻtkazilgan duodenografiyada aniqlanadigan kontrast evakuatsiyasining sekinlashganligi (kontrast moddaning meʼdada 2 soatdan koʻp ushlanib qolishi) bilan kechayotgan shakl buzilishi tushuniladi. Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, kam hurujli (2 yilda bir marta va undan kam) oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasida kam ifodalangan shakl buzilishi mavjudligida oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi boʻlgan shartnoma asosidagi harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, oxirgi 3 yil davomida hurujlar qayd etilmagan, oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasining shakl buzilishi boʻlmagan yara kasalligi boʻlgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar Qurolli Kuchlari Akademiyasiga kirishga yaroqli deb topiladilar. Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayetgan oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi mavjud boʻlgan shartnoma asosidagi harbiy xizmatchilar Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqish (malaka oshirish) uchun yuborishga yaroqsiz deb topiladilar. Kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga nisbatan, meʼda yoki oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi remissiyaning davom etish muddatidan (turgʻunligi) qatʼiy nazar, yaroqlilik toifasi toʻgʻrisidagi xulosa mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha chiqariladi. Kasallikning remissiya davri uchun ishonchli belgi boʻlib, fibrogastroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiq va (yoki) sunʼiy gipotoniya sharoitida oʻtkazilgan duodenografiyada aniqlangan qoʻpol chandiqli shakl buzilishining mavjudligi, meʼda yarasida esa — fibroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiqning mavjudligi hisoblanadi. Oʻtkir (asoratsiz) meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligini oʻtkazgan muddatli harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvalining 62-moddasi bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi, chandiqsiz bitgan yaradan soʻng harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi. Chandiqsiz bitgan oʻtkir (asoratsiz) meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligini oʻtkazgan kursant (tinglovchi)larga HTMda (bundan HTMning jangovar va havo-desant qoʻshinlari tayyorlovchi boʻlinmalari mustasno) tahsil olish uchun monelik qilmaydi. Meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi asoratlarida kontrakt boʻyicha harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvalining 62-moddasi bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi va harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi toʻgʻrisidagi xulosa ovqat hazm qilish faoliyatining buzilishiga bogʻliq holda 59-moddaning “a”, “b”, “v” va “g” bandlari boʻyicha chiqariladi. ModdaKasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasiKasalliklar jadvalining ustunlariIIIIIIIVVVI60Meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning boshqa kasalliklari, jigar, oʻt qopi, oʻt chiqarish yoʻllari va meʼda osti bezining kasalliklari:a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilanFFFFFFb) faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishlari va tez-tez xurujlar bilanEYaroqsizC yoki E(YATA)C yoki E(YATA)YaroqsizEv) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilanEYaroqsizB yoki C (YATA)B yoki C(YATA)YaroqsizEg) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligidaVCheklangan ravishda yaroqliABYaroqliV Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: jigar sirrozi; surunkali faol, rivojlanuvchi gepatitlar; surunkali retsidivli ogʻir kechuvchi pankreatitlar (toʻxtovsiz pankreatik yoki pankreatogen ich ketishlar, rivojlanuvchi oriqlash, poligipovitaminozlar); meʼda osti bezi va oʻt chiqarish yoʻllari kasalliklari boʻyicha rekonstruksiya maqsadida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari; jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (oʻt va meʼda osti bezi oqmalari va boshqalar). Kasallik tufayli jigar boʻlagi yoki meʼda osti bezi qismining rezeksiyasidan keyin, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma asosida harbiy xizmat, HTMga kirayotgan fuqarolar, muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar esa — jigar yoki meʼda osti bezi faoliyatining buzilishi mavjudligi yoki yoʻqligiga muvofiq, “a” yoki “b” bandlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: sekretsiyaga oid, kislota hosil qilish faoliyatlari, oziqlanishning pasayishi bilan kechayotgan, tez-tez hurujlanuvchi, qayta-qayta va uzoq (2 oydan koʻp) muddat davolanishni talab qiluvchi, statsionar davolash samara bermaydigan gastrit va gastroduodenitlar; moʻtadil darajada faol va (yoki) jigar faoliyatining buzilishi bilan kechayotgan surunkali gepatitlar; statsionar ravishda davolanishni talab qiluvchi, tez-tez (yilda 2-marta va undan koʻp) hurujlanuvchi surunkali xoletsistitlar; tez-tez (yilda 2-marta va undan koʻp) hurujlanuvchi va sekretsiya yoki inkretsiyaga oid faoliyatlarning buzilishi bilan kechayotgan surunkali pankreatitlar; soxta kista hosil boʻlishi (marsupilizatsiya va boshqalar) bilan yakunlangan pankreatitlarning jarrohlik yoʻli bilan davolash oqibatlari; Ijobiy oqibati boʻlgan oʻt pufagini olib tashlash yoki oʻt yoʻllari, meʼda osti bezi kasalliklari tufayli jarrohlik yoʻli bilan davolangan, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar hamda muddatli harbiy xizmatchilar ushbu moddaning “b” bandi boʻyicha, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar esa — “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: faolligi yoʻq, jigarning faoliyati kam ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan surunkali gepatitlar. davolanish ijobiy natija bergan kam hurujli surunkali xoletsistlar, oʻt pufagining xolesterozi, pankretatitlar. Faolligi yoʻq, jigar faoliyatining buzilishsiz kechayotgan surunkali gepatitlar mavjud boʻlganda, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Surunkali gepatit mavjudligi statsionar sharoitda 6 oy va undan koʻp boʻlgan muddatda jigarning turgʻun zararlanishini isbotlovchi tahliliy va tibbiy uskanalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar kompleksi asosida tasdiqlanishi lozim. Surunkali gepatitning ogʻirlik darajasini aniqlashda tahlillar, faoliyatga oid koʻrsatkichlar, radioizotop tekshiruv natijalaridan tashqari, tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruv natijasida olingan fibrozning darajasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan ham foydalanish mumkin. Surunkali gepatitda fibrozning rivojlanish darajasiga koʻra, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish “a”, “b” yoki “v” bandlar boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi: kam xurujli, sekretsiyaga oid faoliyat va oziqlanish buzilishisiz yoki oziqlanishning pasayishi bilan kechayotgan gastroduodenitlar; oʻt chiqarish yoʻllarining diskineziyasi. Kam hurujli, sekretsiya oid faoliyat buzilishisiz boʻlgan surunkali gastrit mavjudligida harbiy xizmatni oʻtash hamda HTMga kirishga toʻsiq boʻla olmaydi. Chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilarda fermentopatiyali (havfsiz) giperbilirubinemiya aniqlansa, ular mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar, agar qonda bilirubin sathini koʻpayishi tufayli takroran statsionarda davolangan boʻlsa, ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Ofitserlar tarkibidagi shaxslarga HTMga kirishga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. HTMga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 61 Churralar: a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz F b) faoliyatining moʻtadil ifodalanganbuzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilan Chaqiriluvchilar — E. Harbiy xizmatchilar — C Yaroqsiz B B Yaroqli C g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar majdudligida Chaqiriluvchilar — D Yaroqsiz A A Yaroqli D Muvaffaqiyatsiz davolanish natijalari (kasallikni retsidivi) yoki davolanishdan bosh tortgan hamda uni oʻtkazish uchun qarshi koʻrsatmalar mavjudligi moddaning qoʻllanilishiga asos boʻladi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: qayta retsidivlanadigan, oʻrniga tushurish uchun qoʻl usuli bilan koʻmaklashish yoki tanani gorizontal holatini talab qiladigan, yehud ichki aʼzolar faoliyatini buzilishiga olib keladigan katta oʻlchamli tashqi churralar; ichki aʼzolar faoliyatini yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan diafragma churralari (shu jumladan, orttirilgan diafragmaning relaksatsiyasi); oʻrniga tushirib boʻlmaydigan ventral churralar. Jarrohlik amaliyotidan keyingi churraning bir marotaba retsidivi mazkur moddaning “a” bandini qoʻllash uchun asos boʻla olmaydi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: III-darajali diafragmaning qiziloʻngach teshigi churralari (qiziloʻngachning qorin qismi va kardiya bilan birgalikda meʼda tanasi bir qismining koʻkrak qafasiga kirib ketishi); tananing vertikal holatda jismoniy zoʻriqlanish yoki yoʻtal tufayli paydo boʻladigan retsidivli, oʻrta oʻlchamdagi tashqi churralar; bandaj taqishni talab qiladigan ventral churralari. Mazkur moddaning “v” bandiga II-darajali diafragmaning qiziloʻngach teshigi churralari (kardiya bilan meʼda oldi qismi koʻkrak qafasida joylashgan) kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga I-darajali diafragmaning qiziloʻngach teshigi churralari (qiziloʻngachning qorin qismi diafragmadan yuqori, kardiya esa diafragma sathida joylashadi) kiradi. Katta boʻlmagan (fiziologik halqa chegarasida) kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zoʻriqish va kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasining kengayishi, mazkur moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi va harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga toʻsiq boʻla olmaydi. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganida, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya etiladi. Samarali davolanishdan soʻng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 62 Oʻtkir kasallik, surunkali kasalliklarining hurujlari yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi ovqat hazm qilish aʼzolari faoliyatining vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D D D Tashqi churralari mavjud boʻlgan, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat, HTMga kirayotgan fuqarolar 12 oydan kam boʻlmagan muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Chaqiriluvchilar asoratsiz oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin (appendektomiya, churraning plastikasi, moyakni pastga tushirish va boshqalar) davolash muassasidan chiqqanlaridan keyin, harbiy xizmat va HTMga kirishga vaqtincha ikki oy muddatga yaroqsizdirlar, harbiy xizmatchilarga nisbatan, agar mehnat qobiliyatlarini tiklashlari uchun 1 oydan kam boʻlmagan muddat talab qilinsa, ularga kasallik tufayli taʼtil berish toʻgʻrisida xulosa chiqariladi, qolgan holatlarda ular xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinadilar. Telelaparoskospiya usuli bilan oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan soʻng, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga faoliyatning buzilish darajasiga koʻra, taʼtil yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish taqdim etiladi. Qon ketish asorati va qon ketishdan keyingi kamqonlikning rivojlanishi bilan va u siz statsionarda davolanishdan soʻng yara kasalligi mavjud kontrakt boʻyicha harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtilga chiqishga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 63 Teri va teri osti qavatining kasalliklari: a) davolanishi murakkab boʻlgan surunkali keng tarqalgan shakldagi ekzema, psoriaz, teri qavatlarining keng tarqalgan lixnefikatsiya bilan kechadigan atopik dermatit, bullali dermatitlar (poʻrsildoq yaraning barcha turlari, bullali pemfingod, gerpes shaklli Dyuring dermatiti) F F F F F F b) surunkali eshak yemi, retsidivli Kvinke shishlari, keng tarqalgan psoriaz, abssesslangan va surunkali yarali piodermiya, koʻp miqdordagi konglabatli husunbuzar, teri koplamining oʻchoqli lixnefikatsiya bilan kechadigan atopik dermatit, qizil boʻrichaning teri shakli, koʻp shaklli fotodermatoz, tarqalgan va tez-tez qaytalanuvchi qizil yassi temiratki, keng tarqalgan ekzema, tez-tez qaytalanuvchi chegaralangan ekzema, tez-tez qaytalanuvchi koʻp shaklli ekssudativ eritema, surunkali kechadigan gemorragik vaskulitning teri shakli, gangrenozli piodermiya, abssesslangan va xandaklangan boshning follikuliti va perifollikuliti E Yaroqsiz C yoki E(YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) ekzema, eshak yemining kam qaytalanuvchi va chegaralangan shakllari, psoriaz, sklerodermiyaning chegaralangan shakllari, ixtioz, chegaralangan va (yoki) kam qaytalanuvchi qizil yassi temiratki, tugʻma keratodermiya E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C(YATA) Yaroqsiz E g) uyali alopetsiya va pes kasalligining keng tarkalgan va ommaviy shakllari E Yaroqsiz B yoki C(YATA) B yoki C(YATA) Yaroqsiz E d) kserodermiya, follikulali keratoz, chegaralangan shakllaridagi turgʻun remissiyadagi ekzema, uyali alopetsiya, pes kasalligi E Yaroqsiz B B Yaroqsiz E Uyali alopetsiyaning keng tarqalgan shakli deb, koʻp miqdordagi (3 va undan koʻp) diametri 10 smdan kam boʻlmagan sochi toʻkilgan (siyqabosh) oʻchoqlar mavjudligi tushuniladi, siyqabosh oʻchoqlari qoʻshilganida esa, ularning umumiy maydoni boshni sochli qismining 50 foizdan koʻpini tashkil qilishi lozim. Pesning keng tarqalgan shakli deb, tananing turli sohalaridagi terida har birining koʻndalang oʻlchami 10 smdan kam boʻlmagan depigmentatsiyalashgan koʻp miqdordagi dogʻlar (3 va undan koʻp) mavjudligi tushuniladi. Qizil yassi temiratki va psoriazning keng tarqalgan shakli deb, turli anatomik sohalarning terisidagi koʻp miqdordagi toshmalar (3 va undan koʻp) mavjudligi tushuniladi. “Murakkab davolanadigan psoriaz”ning klinik mezonlari boʻlib hisoblanadi: ixtisoslashtirilgan davolash muassasalarining statsionar sharoitida, ketma-ket 3 yildan kam boʻlmagan muddatda, har 6 oyda 1-martadan kam boʻlmagan bir necha marotaba davolanish; umumiy immunosupressiv davolanishning samarasizligi. Atopik dermatitning keng tarqalgan lixenifikatsiyasi deb, yuz, tirsak va tizza osti chuqurchalardagi terining, shuningdek ommaviy zararlanish tushuniladi. Mazkur moddaning “b” bandiga shuningdek, yagona, ammo yirik (bemorning kafti oʻlchami bilan teng yoki undan koʻp) boʻlgan psoriaz toshmalari kiradi. Retsidivli Kvinke shishi va (yoki) surunkali eshak yemi bilan xastalangan kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan, statsionar sharoitda davolanish samara bermagan va pufaklarni (urtikariyalar) 2 oydan kam boʻlmagan muddat mobaynida uzluksiz retsidivlangan holatlarda mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi. Ekzema, qizil yassi temiratkining yoki boshqa surunkali dermatozlarning retsidivli shakllariga, oxirgi uch yil mobaynida ularning 2-martadan kam boʻlmagan hurujlanish holatlari kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga zararlanish oʻchoqlarining joylashuvi, soni va oʻlchamidan qatʼiy nazar, sklerodermiyaning toshmali shakli kiradi. Teri kasalliklarining kam retsidivli shakllariga oxirgi 3 yil mobaynida 1-martadan kam boʻlmagan hurujlanish holatlari kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga, shuningdek har birining diametri 3 smdan kam boʻlmagan yuzdagi pes oʻchoqlari (2 va undan koʻp) kiradi. Tananing yuz va kaft sohasidan tashqari joylashgan diametri 3 sm dan kam yagona boʻlgan vitiligo kasalligi mavjud boʻlgan fuqaro ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb hisoblanadi, bundan XTMga kirayotgan fuqarolar mustasno. Atopik dermatitning mavjudligida oxirgi 5 yil mobaynida anemnezda retsidivning yoʻqligi teri-tanosil dispanserlari tomonidan tasdiqlangan boʻlishi lozim. “Chegaralangan sklerodermiya” surunkali va tizimli kasallik boʻlganligini inobatga olgan holda, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar harbiy xizmat va HTMga kirishiga yaroqsiz deb topiladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 64 Terining va teri osti qavatining oʻtkir kasalliklari va surunkali kasalliklarining qaytalanishidan keyin faoliyatning buzilishi D Yaroqsiz D D D D Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 65 Yuqumli, yalligʻlanish, autoimmun va boshqa sabablardan kelib chiqqan artritlar va artropatiyalar, biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklari: a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari, turgʻun va ifodalangan oʻzgarishlari bilan F F F F F F b) faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishlari va tez-tez hurujlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari va kam hurujlari bilan E Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar majdudligida D Yaroqsiz D D Yaroqli D Mazkur modda revmatoid artrit, serologik manfiy boʻlgan spondiloartritlar (aniqilozlovchi spondiloartrit — Bexterev kasalligi, reaktiv artritning surunkali kechishi, psoriatik artropatiya) biriktiruvchi toʻqimaning diffuz kasalliklari, tizimli vaskulitlar (ulkan hujayrali arteriit, tugunli poliarteriit, Kavasaki kasalligi, Vegener granulematozi, mikroskopik poliangiit, eozinofilli angiit, krioglobulinli vaskulit, gemorragik vaskulitni visseral shakli), surunkali podagrik artrit, pirofosfatli artropatiya va boshqalarni nazarda tutadi. Allergiya, autoimmun, modda almashuv buzilishlari va boshqa sabablardan kelib chiqqan boʻgʻimlar zararlanishini, bemor davolagandan keyin ularning faoliyatini buzilish darajasiga koʻra baholanadi, boshqa aʼzo va tizimlarning qoʻshma zararlanishida asosiy kasallikka tegishli kasalliklar jadvalining moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: aʼzo va tizimlar tomonidan oʻzgarishlarning ifodalanganligi, hurujlarning soni, faoliyatlarni buzilish darajasidan qatʼiy nazar, biriktiruvchi toʻqimaning diffuz kasalliklari, tizimli vaskulitlar (gemorragik vaskulitning teri va teri-boʻgʻim shakllari bundan mustasno); harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini turgʻun yoʻqotganligi yoki asosiy antirevmatik davolanish davrida kasallikning faol alomatlarini saqlanilishi bilan kechadigan faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan yoki tizimli shakllari boʻlgan revmatoid artrit, serologik manfiy boʻlgan spondiloartritlar. “b” bandiga quyidagilar kiradi: tizimli alomatlar va asosiy antirevmatik davolanish davrida kasallikning faol alomatlari boʻlmagan revmatoid artrit, serologik manfiy boʻlgan spondiloartritlar. Mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha boʻgʻimlardagi ekssudativ-proliferativ oʻzgarishlar, jarayon faolligining tahliliy alomatlari saqlangan va davolanish samarasiz boʻlgan uzoq muddat (2 oy va undan ortiq) bilan kechadigan yalligʻlangan artropatiyalar bilan xastalangan harbiy xizmatchilar tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Surunkali infeksion va yalligʻlangan artrit, surunkali podagrik artrit, teri-boʻgʻim shaklidagi gemorragik vaskulit boʻlganida boʻgʻimlar faoliyatining saqlanganlik holatiga koʻra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari hamda boshqa aʼzo va tizimlar zararlanganda, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi aniqlanadi. Asosiy antirevmatik va yalligʻlanishga qarshi davolanish kam samarali boʻlgan, davolanish muddati 4 oy va undan ortiq davom etishi bilan kechadigan boʻgʻimlar faoliyatining II-III-darajali buzilishi mavjud boʻlgan harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaning “g” bandiga statsionarda davolanish yakunlangan, boʻgʻimlar faoliyatning buzilishlari mavjud boʻlmagan, kam ifodalangan klinik alomatlari saqlangan artrit va artropatiyalar kiradi. Ichki aʼzolar zararlanishi boʻlmagan biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklaridagi boʻgʻimlar zararlanishining oʻtkir shaklidan soʻng, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga oʻqishga kirayotgan fuqarolarga nisbatan 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Oʻtkir shaklidan soʻng, 12 oy mobaynida kasallikning alomatlari yoʻqligida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar. Surunkali retsidivli shakllari boʻlgan boʻgʻimlarning faoliyati, zararlangan aʼzo va tizimlarning holatiga koʻra, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi mazkur moddaning “a”, “b” bandlari, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar esa — “a”, “b” va “v” bandlari boʻyicha aniqlanadi. Statsionarda davolanishdan soʻng zararlangan boʻgʻimlarning faoliyat yetishmovchiligi saqlanganda va faoliyatni toʻliq tiklanishi uchun 1 oydan kam boʻlmagan muddat talab qilingan holatlarda, harbiy xizmatchilarning kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi. Boʻgʻimlarning oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari yoki gemorragik vaskulitning teri va teri-boʻgʻim shaklidan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining 87-moddasi boʻyicha amalga oshiriladi. ModdaKasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasiKasalliklar jadvalining ustunlariIIIIIIIVVVI66Suyaklar, yirik boʻgʻimlar, togʻaylarning jarrohlik kasalliklari va zararlanishlari:a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilanFFFFFFb) faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilanEYaroqsizC yoki E(YATA)C yoki E(YATA)YaroqsizEv) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilanEYaroqsizBV yoki S(YATA)YaroqliEg) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligidaVYaroqsizBBYaroqliV Suyak va boʻgʻimlarning kasalliklaridan keyin harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi toʻgʻrisida xulosa tibbiy tekshiruvlar, zarurat boʻlganida esa, davolanganidan keyin chiqariladi. Bunda kasallikning hurujlarga, rivojlanishga moyilligini, davolanishning turgʻunligi va harbiy xizmatning xususiyatlarini hisobga olish kerak boʻladi. Davolashda qoniqarsiz natijalar boʻlsa yoki undan bosh tortilganda, qoʻl-oyoq yoki boʻgʻimning faoliyatiga koʻra, xulosa mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha chiqariladi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: nosogʻlom holatda turgan yirik boʻgʻimning ankilozi, fibrozli ankiloz; yirik boʻgʻimning umumiy barqarorsizligi (tayanmaydigan boʻgʻim); harakatlarning yaqqol ifodalangan cheklanishi bilan, faoliyatga oid qulay boʻlmagan holatdagi boʻgʻimning turgʻun kontrakturasi; boʻgʻim togʻayining yemirilishi (faoliyatga oid rentgenogrammada turgan holda tayanch yuki bilan boʻgʻim oraligʻining kengligi 2 mmdan kam boʻlmagan) va qoʻl-oyoq oʻqining shakl buzilishi 5 gradusdan koʻp boʻlgan ifodalangan shakl buzilishi bilan kechadigan artroz (boʻgʻim uchlari 2 mmdan kam boʻlmagan chetlaridagi suyak oʻsiqlarning mavjudligi), son suyagi boshchasi, son yoki katta boldir suyaklari uchlari, tovon va qayiqsimon suyaklarning III-IV darajali aseptik nekrozi, III-IV bosqich koksartrozi yoki gonartrozi (bemorning endoprotezlash jarrohlik amaliyotidan bosh tortgan hollarda); sekvestrli boʻshliqlar, sekvestrlar, uzoq muddat bitmaydigan yoki tez-tez (yiliga 2 va undan koʻp) ochilib turadigan oqmalari mavjud boʻlgan osteomiyelit; osteoskleroz (osteopetroz, “marmar” kasalligi). Ankilozlar, faoliyatga oid qulay boʻlgan holatdagi turgʻun kontrakturalar, sunʼiy boʻgʻim mavjudligida qoniqarli faoliyatga oid kompensatsiya bilan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlangan holatlarda harbiy xizmatda boʻlishning chegara yeshiga yetmagan ofitserlar mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlari mumkin. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: sunʼiy boʻgʻim, yirik boʻgʻimlarga bir tomonlama total endoprotezlash amaliyotidan soʻng, III va IV ustun bilan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga 66-moddaning “b” bandi qoʻllaniladi. tez-tez (yiliga 3-marta va undan koʻp) chiqishlar bilan kechadigan yelka boʻgʻimi va tizza qopqogʻining barqarorsizligi, II-III-darajali tizza boʻgʻimining barqarorsizligi; yirik boʻgʻimlardan birida shakli buziluvchi artroz (boʻgʻim oraligʻining kengligi 2 — 4 mm); har yili huruji takrorlanadigan osteomiyelit (shu jumladan, birlamchi, surunkali); yirik boʻgʻimlardan birining harakat amplitudasi moʻtadil cheklanishi bilan kechadigan turgʻun kontraktura. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: son suyagi boshchasi, son yoki katta boldir suyaklari uchlarining, koksartroz yoki gonartroz I-II bosqichi, aseptik nekrozi I-II darajasi; klinik tekshiruv va nur yordamida tashhislanish bilan aniqlanadigan kamdan-kam chiqishi (yilda 3-martadan kam) yoki mustahkam boʻlmagan yirik boʻgʻim, oʻmrov yoki tizza qopqogʻining barqarorsizligi; sekvestr boʻshliqlari va sekvestrlar mavjud boʻlmagan kamdan-kam (2-3 yilda bir marta) huruji boʻlgan osteomiyelit; yirik boʻgʻimlardan birining harakat amplitudasi kam ifodalangan cheklanishi bilan kechadigan turgʻun kontraktura; boʻgʻimdagi faol harakatlarini pasayishi bilan kechadigan Axill payi, tizza qopqogʻining boylami va yelka ikki boshli mushak payining shikastlanish oqibatlari (orttirilgan uzunlanish). Uch yil va undan koʻp muddat mobaynida huruj, sekvestr boʻshliq va sekvestrlar mavjud boʻlmaganda, osteomiyelit jarayoni yakunlangan deb hisoblanadi. Yirik boʻgʻim, oʻmrov yoki tizza qopqogʻining barqarorsizligi, ularni chiqqan holda va joyiga tushgandan soʻng qilinadigan rentgenogrammalar va boshqa tibbiy hujjatlar bilan qayd etilgan tez-tez (yilda uch marta va undan koʻp) chiqishi, yoki nur yordamida tashhislanish usuli bilan aniqlanadigan unga xos belgilardan birining mavjudligi (kurak yoki yelka suyagi boshchasi boʻgʻim yuzasi nuqsoni, boʻgʻim chetining uzilishi, suyaklarni boʻgʻim uchlarining displaziyasi va boʻgʻim yuzalarini patologik siljuvchanligi) bilan tasdiqlanishi lozim. II-III-darajali tizza boʻgʻimining barqarorsizligi yon bosh proyeksiyada qayd etilgan faoliyatga oid boʻlgan rentgenogrammalar bilan tasdiqlanadi, ularda shikastlangan tomonda boʻgʻim oraligʻining ochilishi yoki katta boldir suyak old-orqaga siljishi shikastlanmagan boʻgʻimga nisbatdan 5 mmdan koʻp boʻlishi lozim. Yirik boʻgʻim yoki tizza qopqogʻining barqarorsizligini jarrohlik amaliyotidan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha amalga oshiriladi. Muvaffaqiyatli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga nisbatan, kasallik tufayli 60 sutkagacha taʼtil taqdim etilishi, taʼtildan soʻng saf, jismoniy tayergarlik va barcha turdagi transport vositalarini boshqarishdan 6 oyga, xochsimon bogʻlamlardan biri, kollateral bogʻlamlar yoki tizza qopqogʻi bogʻlamining toʻliq yaroqsizligidan kelib chiqqan II-III-darajali tizza boʻgʻimi barqarorsizligini davolashdan keyin esa, 12 oy muddatga ozod qilinishga muhtojligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Suyaklarning aseptik nekrozi, kistasimon qayta shakllanishida va ajraluvchi osteoxondrozda harbiy xizmatchilarga jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik amaliyotidan bosh tortilganda yoki uning qoniqarsiz natijalarida, qoʻl-oyoq yoki boʻgʻim faoliyatining buzilishi darajasiga koʻra, harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Yakunlanmagan kasallik jarayoni mavjud boʻlgan osteoxondropatiyalarda chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar, kasalliklar jadvalining 87-moddasi boʻyicha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar, kelgusida yakunlanmagan kasallik jarayoni mavjudligida, harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisida xulosa mazkur moddaning “v” bandiga boʻyicha chiqariladi, boʻgʻimlar faoliyatlarida buzilishlarning yoʻqligi va boʻgʻimlar faoliyati buzilishsiz kechadigan Osgud-Shlatter kasalligida esa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Boʻgʻimlardagi harakatning kengligini baholashda, mazkur Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarning 1-ilovasini qoʻllash maqsadga muvofiqdir. ModdaKasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasiKasalliklar jadvalining ustunlariIIIIIIIVVVI67Umurtqaning kasalliklari va ularning oqibatlari:a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilanFFFFFFb) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilanEYaroqsizC yoki E(YATA)C yoki E(YATA)YaroqsizEv) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilanEYaroqsizB yoki C(YATA)B yoki C(YATA)YaroqsizEg) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligidaVYaroqsizABYaroqliV Mazkur moddaga degenerativ-distrofik va yalligʻlanish kasalliklari, umurtqa pogʻonasi churrasi, tugʻma va orttirilgan shakl buzilishlar, umurtqaning rivojlanish nuqsonlari kiradi, ular mavjudligida himoya, statik va harakat faoliyatlarining buzilishlari boʻlishi mumkin. Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha umurtqaning himoya faoliyatining buzilishini baholash vertebrogen nevrologik buzilishlarining ifodalanganligiga koʻra oʻtkaziladi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: tashqi nafas olish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan koʻkrak qafasining deformatsiyasi, tugʻma nuqsonlari; tez-tez hurujli (yilda 3-marta va undan koʻp) infeksiyali spondilit; doimiy ifodalangan ogʻriqlar va umurtqaning barqarorsizligi bilan kechadigan III-IV-darajali spondilolistez (umurtqa tanasining koʻndalang oʻlchamining yarmidan koʻproq boʻlgan siljish); barqarorsizlik mavjud boʻlgan umurtqa boʻyin sohasining shakli buziluvchi spondilezi, osteoxondrozi, turgʻun klinik samarasi boʻlmagan, uzoq muddatda (yilda 3 oydan kam boʻlmagan) statsionar sharoitida davolanishidan soʻnggi sfinkterlarining faoliyati buzilishi bilan kechadigan chuqur para-, tetraparezlar, yen bosh amiotrofik sklerozi, hamda poliomiyelitik, kaudal, qon tomir, kompression, ifodalangan ogʻriq sindromi va statodinamik buzilishlar bilan kechadigan umurtqa koʻkrak va bel sohalarining shakli buziluvchi spondilezi, osteoxondrozi; rentgenologik tasdiqlangan umurtqa tanalarining ponasimon shakl buzilishlari va ularni umurtqaning eng koʻp egilish joylaridagi rotatsiyasi (IV-darajali skolioz, 70 gradusdan koʻp boʻlgan burchagi boʻlgan shakl buzilishi bilan kechadigan osteoxondropatik kifoz), umurtqaning bir holatda qotgan, tuzilishiga oid qiyshayishlari. Umurtqaning statik va (yoki) harakat faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlariga quyidagilar hos: hatto qisqa muddatga ham gavdani tik holatini ushlab tura olmaslik, umurtqa pogʻonasi boʻylab orqaning uzun mushaklarida yaqqol ifodalangan taranglik va ogʻriqning mavjudligi, boʻyin va bel lordozlarining keskin tekislanishi, II-darajali va undan ortiq boʻlgan degenerativli skoliozning mavjudligi va umurtqa pogʻonasining sohalik barqarorsizligi; umurtqa pogʻonasining boʻyin va (yoki) koʻkrak hamda bel sohalaridagi harakat amplitudasining 50 foizdan ortiq chegaralanganligi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: tashqi nafas olish faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan koʻkrak qafasining deformatsiyasi, tugʻma nuqsonlari; koʻkrak qafasining oʻrtacha shakl buzilishi va II-darajali restriktiv turdagi nafas yetishmovchiligi bilan kechadigan umurtqaning osteoxondropatiyalari (kifozlar, III-darajali tuzilishga oid va tuzilishga oid boʻlmagan skoliozlar); kam sonli (yilda 1-2-marta) huruj bilan kechadigan infeksiyali spondilit; turgʻun ogʻriq sindromi bilan kechadigan, umurtqalararo birikmalar sohasidagi koʻp sonli yirik tumshuqsimon oʻsiqlar mavjud boʻlgan tarqalgan shakli buziluvchi spondilez va umurtqalararo osteoxondroz; ogʻriq sindromi bilan kechadigan II-darajali spondilolistez (umurtqalar tanasining koʻndalang oʻlchamini 1/4 dan 1/2 qismiga siljishi); kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarda umurtqalararo disklarini olib tashlangandan keyingi holat. Faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlariga quyidagilar xos: gavdani tik holatda 1-2 soatdan koʻp muddatga tutib tura olmaslik, orqaning uzun mushaklarida moʻtadil ifodalangan mahalliy taranglik va ogʻriqning mavjudligi, boʻyin va bel sohalari lordozining tekislanishi, I-II-darajali degenerativ skoliozning mavjudligi, umurtqa sohaligining oʻta yuqori harakatchanligi; umurtqaning boʻyin va (yoki) koʻkrak va bel sohalarida harakat amplitudasining 20 dan 50 foizgacha chegaralanganligi. qoʻl-oyoq mushaklarining kuchsizligi, ularning tez charchab qolishi, faoliyat kompensatsiyasi boʻlmagan alohida mushak guruhlarining parezlari. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: umurtqalarning rotatsiyasi bilan kechadigan umurtqa pogʻonasida orttirilgan bir holatda qotgan qiyshayishlar (II-darajali skolioz, umurtqalar old yuzasining balandligini 2 marotaba va undan koʻp pasayishi bilan 3 va undan koʻp umurtqalarining ponasimon shakli buzilishlari bilan kechadigan osteoxondropatik kifoz va boshqalar); yaqqol ifodalangan jismoniy zoʻriqishlardagi ogʻriq sindromi va anatomik shakl buzilishlarining aniq alomatlari bilan kechadigan chegaralangan shakl buziluvchi spondilez (3 tagacha umurtqalarning zararlanishi) va umurtqalararo osteoxondroz (3 tagacha umurtqalararo disklarning zararlanishi); umurtqa kasalliklari tufayli jarrohlik amaliyotidan soʻng olib tashlanmagan metall moslamalarning mavjudligi, ularni olib tashlashdan bosh tortilgan yoki olib tashlash imkoniyati boʻlmagan holatlar; ogʻriq sindromi bilan kechadigan ikki tomonlama barxulosa boʻlmagan spondiloliz, I-darajali spondilolistez (umurtqa tanasining koʻndalang diametrini 1/4 qismigacha siljishi). Faoliyatning kam ifodalangan buzilishlariga quyidagilar xos: tik turgan holatda 5-6 soatdan keyin statik buzilishlarning klinik alomatlarini paydo boʻlishi; umurtqa pogʻonasining boʻyin va (yoki) koʻkrak va bel sohalarida harakat amplitudasining 20 foizgacha chegaralanganligi; bitta nervning taʼminlash sohasidagi sezuvchanlikni toʻliq boʻlmagan yoʻqolishi, pay refleksini yoʻqolishi yoki pasayishi bilan kechadigan harakatchanlik va sezuvchanlikning buzilishlari, faoliyatining umumiy kompensatsiyasi bilan kechadigan qoʻl-oyoqning alohida mushaklarda mushak kuchining pasayishi. Umurtqalararo togʻay plastinkalarining aylanasini qamrab olgan tumshuqsimon oʻsiqlar va umurtqa tanasining shaklini buziluvchi spondilez anatomik namoyon boʻladi. Zararlangan umurtqa pogʻonasining sohasi statik faoliyatini buzilishi — boʻyin (bel) boʻlimi lordozini tyoki slanishi yoki kifozni hosil boʻlishi, bir tekis boʻlgan lordoz oʻrniga sohaviy birga qoʻshilgan lordoz va kifozlarni mavjudligi — xondrozning klinik alomatlari deb hisoblanadi. Umurtqalararo xondrozning rentgenlogik alomatlari quyidagilar kiradi: umurtqa pogʻonaning shakl buzilishi (statik faoliyatga oid buzilish), umurtqalararo diskning balandligini pasayishi; fibrozli halqaning oldingi qismida yoki pulpalik yadroda ohaq tuzlarini toʻplanishi; standartli rentgenografiyada aniqlanadigan umurtqa tanalarini oldinga, ortga, yonga siljishi (spondilolistezlar); umurtqa sohasidagi harakatchanlikning patologiyasi (dinamik faoliyatga oid buzilishi); umurtqa tanalarining barcha yuzalarining shakllarini aniq saqlanganligi, ularda tuzilishning buzilishiga oid oʻzgarishlar yoʻqligi. Umurtqalararo ostexondrozda yuqorida qayd etilgan alomatlarga umurtqalararo disklar yuzasida hosil boʻladigan chetlarning suyakli oʻsiqlari va umurtqa pogʻonasi tanalarining maydonchalarini kengayishi, shuningdek rentgenogrammalarda tuzilishi aniq koʻringan subxondral osteskleroz qoʻshiladi. Jismoniy zoʻriqishlarda ogʻriq sindromining mavjudligi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy hujjatlarda qayd etilgan tibbiy yerdamga bir necha murojaatlar bilan tasdiqlanishi lozim. Yuqori matnlardagi shakl buziluvchi spondilez va umurtqalararo ostexondrozning klinik hamda rentgenologik alomatlarining mavjudligi, shu jumladan tashqi nafas olish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan koʻkrak qafasining deformatsiyasi 67-moddaning “v” bandini qoʻllash uchun asos boʻladi. Umurtqa pogʻonasi barqarorsizligining turli shakllarini faoliyatga oid (oldinga yoki ortga egilishlar) rentgenografiya oʻtkazilganda aniqlash mumkin. Faoliyatga oid rentgenogrammalarda oʻta yuqori harakatchanlik belgisi boʻlib, tekshiruv oʻtkazilayotgan sohada ustma-ust boʻlgan togʻay plastinkalararo burchagining koʻpayishi (yozilganida) yoki kamayishi (bukilganda) hisoblanadi. Oʻta yuqori harakatchanlik neytral holati bilan qiyoslanganda, bukilgan va yozilgan holatdagi burchaklar oʻlchamlari qoʻshilgan farqi, 10 gradusdan oshadi. Tekshiruv oʻtkazilayotgan umurtqa sohasida barqarorsizlik mavjudligini taʼkidlash uchun, umurtqalarning tanalari ustma-ust bir-biriga nisbatan bir yoʻnalishda, neytral holatidan 3 mm siljishini qayd etish lozim. Skolioz darajasi rentgenolog tomonidan rentgenogrammalarda skolioz burchaklarini oʻlchash orqali aniqlanadi: I-darajasi — 1 — 10 gradus, II-darajasi — 11 — 25 gradus, III-darajasi — 26 — 50 gradus, IV-darajasi — 50 gradusdan ortiq (V.D. Chaklin boʻyicha). S-simon skoliozda qiyshayish maksimal yoy boʻyicha aniqlanadi. Skolioz burchaklarining oʻlchovi Fergyusson yoki Kobb usulida aniqlanadi. Yon bosh proyeksiyali rentgenogrammalarda beshinchi koʻkrak umurtqa pogʻonasining yuqori chekkasi va oʻn ikkinchi pogʻonaning pastki chekkasidan oʻtkazilgan chiziqlararo koʻkrak sohasidagi kifozli shakl buzilishining burchagi oʻlchanadi. Meʼyorda u 20 — 40 gradusni tashkil qiladi. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi: faoliyati buzilishsiz kechayotgan umurtqaning qiyshayishi, shu jumladan, osteoxondropatik kifoz (kasallikning soʻngi bosqichi); faoliyati buzilishsiz kechayotgan shakli buziluvchi spondilez va umurtqalararo osteoxondrozning yakka boʻlgan alomatlari. Keng tarqalgan spondilez va ostexondrozga umurtqaning 2 va undan koʻp sohalari, chegaralanganga — umurtqaning bitta sohasida 2-3 umurtqalar segmenti, yakka boʻlganga esa — bitta umurtqaning zararlanishi kiradi. I darajali skolioz DXX HTMga kirishga monelik qilmaydi. 5 gradusgacha (qoʻshilgan holda) boʻlgan I darajali skolioz HTMga kirishga monelik qilmaydi, bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM mustasno. Chaqiruv uchastkalarda qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga kirayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar, yakka boʻlgan shakldagi umurtqalararo ostexondroz bilan mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Umurtqaning patologik oʻzgarishlari xususiyati koʻp oʻqli, zoʻriqishli, va harakatdagi faoliyatga oid rentgenologik, tibbiy koʻrsatmalar boʻlganda esa, boshqa tekshiruvlar bilan (KT, MRT, radioizotop tekshiruvi, densitometriya va boshqalar) bilan tasdiqlanishi lozim. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 68 Kaftning, barmoqlarning nuqsonlari, shakli buzilishlari va yoʻqligi: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Yaroqsiz B C Yaroqli C Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: qoʻl panjasi yoki kaft boʻgʻimlari sathida (qoʻl panja boʻgʻimlari qoʻl panja va bilakni birlashtiruvchi boʻgʻimlar majmuasidir, ularga: bilak-qoʻl panja, qoʻl panja, qoʻl panja oraligʻi, kaft-kaft ustki, kaft ustki suyaklararo hamda distal bilak-tirsak boʻgʻimi kiradi) ikkala qoʻl panjasini yoʻqligi; har bir qoʻl panjasida kaft-falanga boʻgʻimlari sathida uchtadan barmoqning yoʻqligi; har bir qoʻl panjasida asosiy falanganing boʻgʻimlari distal chekkalari sathida toʻrttadan barmoqning yoʻqligi; ikkala qoʻl panjasida kaft-falanga boʻgʻimlari sathida birinchi va ikkinchi barmoqlarning yoʻqligi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: bilak suyaklari yoki qoʻl panja boʻgʻimi sathida bir qoʻl panjasining yoʻqligi; bitta qoʻl panjasida panja-falanga boʻgʻimlari sathida uchta barmoq yoki asosiy falanganing distal uchidagi sathida toʻrtta barmoqning yoʻqligi; bitta qoʻl panjasida kaft-falanga boʻgʻimlari sathida birinchi va ikkinchi barmoqlarning yoʻqligi; bitta qoʻl panjasida falangalararo boʻgʻim sathida birinchi barmoq va oʻrta falangalarning distal uchidagi sathida ikkinchi-beshinchi barmoqlarning yoʻqligi; ikkala qoʻl panjasida kaft-falanga boʻgʻimlari sathida birinchi barmoqlarning yoʻqligi; qon aylanishining yaqqol buzilishi bilan kechadigan tirsak va bilak arteriyalari yohud ulardan har birining alohida, qoʻl panja, barmoqlar va qoʻl panja mayda mushaklarida ishemik kontrakturaning rivojlanishi bilan shikastlanishlar; uch va undan koʻp kaft suyaklarining eskirgan chiqiq va nuqsonlari; uch va undan koʻp kaft-falanga boʻgʻimlarining yemirilishi, nuqson va artroplastikadan keyingi holatlari; kaft suyaklari sathidan pastroq uch va undan koʻp barmoqlarni bukuvchi paylarning eski shikastlanish yoki nuqsonlari; turgʻun kontrakturaga yoki yaqqol ifodalangan trofik buzilishiga (anesteziya, gipesteziya va boshqalar) olib keladigan uch va undan koʻp barmoqlarning eski shikastlanganlik majmuasi; uch va undan koʻp kaft suyaklarining soxta boʻgʻim hamda surunkali osteomiyelitlari; uch va undan koʻp barmoqlarning uzilib ketganligi va muvaffaqiyatli replantatsiya yoki revaskulyarizatsiyadan keyin tiklanishlar. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: bir qoʻl panjasida birinchi barmoqning falangalararo boʻgʻim sathida va ikkinchi barmoqning asosiy falanga sathida yoki uchinchi–beshinchi barmoqlarning oʻrta falangani distal uchidagi sathda yoʻqligi; bir qoʻl panjasida ikkinchi — toʻrtinchi barmoqlarning oʻrta falangani distal uchlaridagi sathda yoʻqligi; har bir qoʻl panjasida uchtadan barmoqlarning oʻrta falanganing proksimal uchidagi sathda yoʻqligi; bir qoʻl panjasida birinchi yoki ikkinchi barmoqlarning kaft-falanga boʻgʻimi sathida yoʻqligi; oʻng qoʻl (chapaqaylar uchun — chap qoʻl) panjasida yoki har ikki qoʻl panjasida birinchi barmoqning falangalararo boʻgʻim sathida yoʻqligi; bir qoʻl panjasida ikkita barmoqning asosiy falangani proksimal uchidagi sathda yoʻqligi; ikkala qoʻl panjasida ikkinchi-toʻrtinchi barmoqlardagi distal falangalarning yoʻqligi; panja boʻgʻimining eski chiqish va osteoxondropatiyalari; ikkita kaft suyaklarining nuqson va chiqishlari; ikkita kaft-falanga boʻgʻimlarining yemirilishi, nuqsonlari va artroplastikadan keyingi holati; ikkita barmoq bukuvchi paylarining panja suyaklari sathida va birinchi barmoq uzun bukuvchi payining barcha sathdagi eski shikastlanishlari; qayiqsimon suyakning soxta boʻgʻimi; moʻtadil ifodalangan faoliyatning buzilishi va trofik buzilishlari (anesteziya, gipesteziya va boshqalar), ikkitadan kam boʻlmagan barmoqlarning moʻtadil ifodalangan qon aylanish buzilishlari bilan kechadigan qoʻl panjasi, qoʻl panjasining boʻgʻimi va barmoqlarning tuzilishga oid shikastlanishlar majmuasi; ikkita barmoqlarni uzilib ketganligi va muvofaqiyatli replantatsiya yoki revaskulyarizatsiyadan keyin tiklanishi. Mazkur moddaning “g” bandiga qoʻl panja va barmoqlarning tuzilishiga oid “a”, “b” yoki “v” bandlarida koʻrsatilmagan shikastlanishlar, kasalliklar jadvalining I — VI-ustunlarida (II-ustun bundan mustasno) nazarda tutilgan shaxslar kiritiladi. Kasalliklar jadvalining II-ustunida nazarda tutilgan shaxslar yaroqsiz. Qulay boʻlmagan holatdagi turgʻun kontrakturalar rivojlanishiga olib kelgan barmoqlarning suyagi, payi, tomiri va nervlarning shikastlanganligi yoki kasalligi mavjudligida barmoq yoʻq deb hisoblanadi. Birinchi barmoq uchun — tirnoq falangasining yoʻqligi, boshqa barmoqlar uchun esa — ikki falangani yoʻqligi — qoʻl panjasida barmoqning yoʻqligi deb hisoblanadi. Falanganing proksimal boshchasi sathidan yoʻqligi — uning umuman yoʻqligi deb hisoblanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V 69 Yassi oyoqlilik, oyoq panjasining boshqa shakl oʻzgarishlari va barmoqlarining nuqsonlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Cheklangan ravishda yaroqli A A Yaroqli C Mazkur modda oyoq panjasining tugʻma va orttirilgan shakl oʻzgarishlarini koʻzda tutadi. Chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini baholashda, oyoq panjasi gumbazining balandroqligi, koʻpincha meʼyor darajasi deb hisoblanishini nazarda tutish lozim. Baland gumbazli (“havol”) oyoq panjasi deb, shunday shakl oʻzgarishiga aytiladiki, bunda orqa boʻlim supinatsiya, oldingi boʻlim pronatsiya va yuqoriga tortilgan holatda, shu bilan birga ichki va tashqi gumbaz balandligi yuqori darajada (yaqqol buralgan oyoq panjasi deb ataluvchi); oyoq panjasining oldingi boʻlimi toʻliq yezilgan, keng va bir oz tortilgan, oyoq panjasining oʻrta suyaklarni boshchalari ostida qadoqlar mavjud. Yassi oyoqlik darajasi Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisdagi Nizomning 3-ilovasining 30-bandiga muvofiq aniqlanadi. Mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha “ot”, tovon, varusli, valgusli maymoqlik va boshqa yaqqol ifodalangan faoliyatni buzuvchi yoki standart poyafzaldan foydalanish imkoniyatini yoʻqotadigan tugʻma yoki orttirilgan oyoq panjasining qiyshayishlari mavjud boʻlgan shaxslar tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Ushbu bandga shuningdek, oyoq panja qismining qaysi sathidan qatʼiy nazar, yaradorlik, jarohatlar, suyak-plastik amaliyotlaridan keyin boʻlmasligi; har ikkala oyoq panjalarida barmoqlarning yoʻqligi, proksimal falanga sathida qotib qolishi yoki harakatsizligi ham kiradi. Kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun bunday holatlarda mazkur moddaning “b” bandi qoʻllaniladi. Mazkur moddaning “b” bandiga birinchi barmoqni uzoqlashtiruvchi kontrakturasi, panja suyaklarining ekzoostozlari va ularning tashqariga qayrilishi bilan birga kechadigan (kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslar uchun moddaning “v” bandi qoʻllaniladi) yoki ponasimon-qayiqsimon bogʻlamda shakl oʻzgartiruvchi artroz mavjud boʻlgan, yaqqol ifodalangan yassi oyoqlikning III-darajasi kiradi. Ushbu bandga shuningdek, yurish yoki standart poyafzal kiyishni moʻtadil darajada qiyinlashtiruvchi, bir oyoqda barmoqlarning yoʻqligi, qotib qolishi yoki harakatsizligi; bir oyoqda hamma barmoqlarning asosiy falangalar sathida, ikkala oyoqda hamma barmoqlarning distal falangalar sathida yoʻqligi ham kiradi. Barmoqni yoʻqligi — bu uning oyoq panja kaft suyaklari bilan barmoq suyaklari oʻrtasidagi boʻgʻim sathidan yoʻqligi hisoblanadi. Barmoqning toʻliq qotib qolishi yoki uning harakatsizligi — barmoqning yoʻqligi deb hisoblanadi. Oyoqda bir barmoqning yoʻqligida (I-, II-barmoqlardan tashqari) harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga yaroqlilik cheklanmaydi. Oyoqda I- yoki II-barmoqlarning yoʻqligida, kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar harbiy xizmatga yaroqsiz hisoblanadilar. Mazkur moddaning “v” bandiga standart poyafzalni kiyishga moslash mumkin boʻlgan kam ifodalangan ogʻriq va statika buzilishi bilan kechadigan, moʻtadil ifodalangan tugʻma va orttirilgan shakl oʻzgarishlari; oyoq panjasining qiyshayishi va ekzostozlari boʻlmagan III-darajali yassi oyoqlik kiradi. OPOʻB boʻgʻimlarida II-darajali shakl oʻzgartiruvchi artrozlar bilan kechayotgan II-darajali yassi oyoqlik aniqlangan fuqarolar muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda ushbu moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Ushbu bandga “b” bandda koʻrsatilgan, yurish va poyafzal kiyishni kam ifodalangan darajada qiyinlashtiradigan oyoq panja barmoqlarining nuqsonlari kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga “a”, “b” va “v” bandlariga kirmagan oyoq barmoqlarining nuqsonlari kiradi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning bir oyogʻida II-darajali yassi oyoqlik va ikkinchi oyogʻida esa I-darajali yassi oyoqlik mavjudligida, ekspert xulosasi II-darajali yassi oyoqlik boʻyicha qabul qilinadi. OPOʻB boʻgʻimlarida II-darajali shakl buzuvchi osteoartrozlar bilan kechadigan II-darajali yassi oyoqlik mavjud boʻlgan SCHRga qabul qilinayotgan fuqaro va muddatli harbiy xizmatchilar ham mazkur moddaning “g” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. I-darajali OPOʻB boʻgʻimlarida shakl buzuvchi osteoartrozlar bilan kechadigan II-darajali yassi oyoqlik muvjud boʻlgan kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar, yaroqlilik V toifasiga (cheklanish darajasi — 3) kiritiladilar. OPOʻB boʻgʻimlarida osteoartroz mavjud boʻlmagan I-, shuningdek II-darajali yassi oyoqlik, ushbu moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, harbiy xizmatni oʻtash va HTMga (HDQ HTM va MG HTM bundan mustasno) kirishga toʻsqinlik qilmaydi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 70 Qoʻl-oyoq faoliyatining buzilishi bilan kechadigan va (yoki) harbiy libos, poyafzal va harbiy anjomlar kiyishini qiyinlashtiruvchi tugʻma va orttirilgan shakl buzilishlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F Yaroqsiz E E Yaroqsiz F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B B Yaroqli E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Yaroqsiz Yaroqli Yaroqli Yaroqli C Mazkur modda tugʻma va orttirilgan qoʻl-oyoq kaltaligi va shakl buzilishlarini, shu jumladan suyaklar singandan keyingi burchakli shakl buzilishlaridan kelib chiqqan holatlarni nazarda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: son ichki oʻsiqlarining oraligʻidagi masofa 20 smdan koʻp boʻlgan oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldir ichki toʻpiqlararo masofa 15 smdan koʻp boʻlgan X-simon qiyshayishi (kasaliliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan moddaning “b” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi); faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan suyak, boʻgʻim, pay va mushaklarning boshqa rivojlanish nuqson, kasallik va shakl buzilishlari; qoʻl yoki oyoqning 8 smdan koʻproq kaltaligi hamda uning 30 gradusdan koʻp boʻlgan rotatsiyali shakl buzilishi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: qoʻl yoki oyoqning 5 smdan 8 smgacha (qoʻshgan holda) kaltaligi hamda uning 15 dan 30 gradusgacha boʻlgan rotatsiyali shakl buzilishi; son suyagi ichki oʻsiqlarining oraligʻidagi masofa 12 smdan 20 smgacha oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldirning ichki toʻpiqlararo masofasi 12 smdan 15 smgacha boʻlgan X-simon qiyshayishi; faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan suyak, boʻgʻim, pay va mushaklarning boshqa rivojlanish nuqsonlari hamda kasalliklari va suyaklarning shakl buzilishlari. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: qoʻlning 2 smdan 5 smgacha yoki oyoqning 1 smdan 5 smgacha (qoʻshgan holda) kaltaligi, pastki pogʻonaning (boldir, oyoq panjasi) 5 dan 15 gradusgacha rotatsiyali shakl buzilishi; faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan suyak, boʻgʻim, pay va mushaklarning boshqa rivojlanish nuqsonlari hamda kasalliklari va suyaklarning shakl buzilishlari. Boldirning ichki toʻpiqlararo masofasi va son suyagi ichki oʻsiqlarining oraligʻidagi masofa 9 smdan 12 smgacha boʻlganda kasalliklar jadvalining I-ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi, masofa 9 smgacha boʻlganda esa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Masofa 5 smdan koʻp boʻlganida kasalliklar jadvalining II-ustuni boʻyicha nazarda tutilgan shaxslar yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur moddaning “g” bandiga qoʻlning 2 smgacha yoki oyoqning 1 smgacha kaltaligi, pastki pogʻonaning (boldir, oyoq panjasi) 5 gradusdan kam rotatsiyali shakl buzilishishi kiradi. Faoliyatining saqlanganligi bilan kechadigan qoʻlning kam boʻlgan burchakli shakl buzilishi chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini cheklamaydi. Oyoq kaltaligida, burchakli va rotatsiyali shakl buzilishlarini bartaraf qilish uchun harbiy xizmatchilarga tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida, jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya etiladi. Davolanishdan bosh tortganda yoki uning natijalari qoniqarsiz boʻlganida harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisida xulosa mazkur moddaning tegishli bandlari boʻyicha chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 71 Qoʻl yoki oyoqning yoʻqligi: a) qoʻl va oyoqning ikki tomonlama barcha sathdagi amputatsiyadan keyingi choʻltoqlari, ekzartikulyatsiyadan keyingi qoʻl yoki oyoqning butunlay yoʻqligi, hamda yuqori uchligi sathda qoʻlning yelka, oyoqning son qismidan yoʻqligi F F F F F F b) yuqori uchligi sathigacha qoʻlning yelka yoki oyoqning son qismidan yoʻqligi F Yaroqsiz B yoki C (YATA) E Yaroqsiz F Qoʻl yoki oyoqning sathidan qatʼiy nazar yoʻqligida kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar harbiy hisobdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarning yaroqliligi, sogʻlom qoʻl yoki oyoqning faoliyati saqlanganligi sharti bilan yakka tartibda aniqlanadi. Oyoq yoki qoʻlning xavfli oʻsmalari yoki tomirlar kasalliklari (endarteriit, ateroskleroz va boshqalar) tufayli har qanday sathdagi amputatsiya choʻltoqlari mavjudligida xulosa shuningdek, kasalliklar jadvalining asosiy kasallikni koʻzda tutuvchi moddalari boʻyicha ham qabul qilinadi. Amputatsiya, reamputatsiyadan keyingi, protezlashga qarshilik qiladigan, fantomli ogʻriqlar mavjud, davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan qoʻl va oyoqning noqulay choʻltoqlarida, mazkur moddaning “a” bandi qoʻllaniladi. Yelka yoki sonning yuqori uchligi sathigacha qoʻl yoki oyoqning yoʻqligida, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar harbiy xizmatda boʻlish yosh chegarasiga yetganlarida yoki tashkiliy-shtat tadbirlari boʻyicha xizmatdan boʻshatilishlaridan oldin tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 72 Buyraklarning surunkali kasalliklari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Buyrak kasalliklari bilan hastalanganlar kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlarda nazarda tutilgan shaxslarni statsionar sharoitida tibbiy tekshiruv va davolanishdan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. “Surunkali piyelonefrit” tashhisi leykotsituriya va bakteriyauriyaning mavjudligi, miqdorli usullar bilan aniqlanadigan, urolog va teri-tanosil kasalliklari shifokori (ayollar uchun, bundan tashqari akusher-ginekolog) ishtirokida hamda majburiy rentgenurologik tekshiruv asosida, siydik chiqarish va jinsiy aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklarini istisno qilish sharti bilan qoʻyiladi. Zarurat tugʻilgan holatlarda buyrakning UTT va radioizotop tekshiruvlari oʻtkazilishi lozim. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: SBYU bilan kechadigan buyrakning surunkali kasalliklari (qondagi kreatinin sathi 176 mkmol/ldan koʻp va kreatinin klirensi 60 ml/daq.dan kam (Kokroft-Gault tenglamasi boʻyicha); buyrakning ajratish faoliyati va konsentratsiyalash imkoniyatida buzilishlar mavjudligidan qatʼiy nazar, 3 oy va undan koʻp muddat saqlanib turgan uzluksiz-hurujli yoki nefrotik sindrom bilan kechuvchi surunkali buyrak kasalliklari; buyrak faoliyatining buzilishi bilan ifodalangan klinik koʻrinishdagi gistologik tekshiruvlar natijasida tasdiqlangan buyrak amiloidozi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiritiladi: buyrakning siydik ajratish faoliyatini buzilishi bilan kechadigan buyraklarning surunkali kasalliklari (qondagi kreatinin sathi meʼyoriy koʻrsatkichlardan baland, ammo, 176 mkmol/ldan koʻp emas va kreatinin klirensi 89 — 59 ml/daq. (Kokroft-Gault tenglamasi boʻyicha); dori-darmonlar bilan korreksiya qilishni talab qiladigan, buyraklarning surunkali kasalligi bilan bogʻliq boʻlgan turgʻun arterial gipertenziyaning mavjudligi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: buyraklarning siydik ajratish faoliyati saqlangan va konsentratsiyalash imkoniyati cheklanmagan (qondagi kreatinin sathi meʼyor darajasida, kreatinin klirensi 90 ml/daq. va koʻproq (Kokroft-Gault tenglamasi boʻyicha), buyraklarda oʻtkir yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan, siydigida patologik oʻzgarishlar 6 oy va undan koʻp boʻlgan muddat (oqsil, qonning shaklli elementlari) davomida aniqlangan harbiy xizmatchilar; buyraklarning siydik ajratish faoliyati saqlangan va konsentratsiya imkoniyati cheklanmagan (qondagi kreatinin sathi meʼyor darajasida, kreatinin klirensi 90 ml/daq. va undan koʻp (Kokroft-Gault tenglamasi boʻyicha) buyraklarning boshqa surunkali noobstuktiv kasalliklari. Xuddi shu band boʻyicha chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar ham tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar, agar ularda buyraklarning oʻtkir yalligʻlanishidan keyin 12 oy davomida turgʻun patologik siydik sindromi saqlangan boʻlsa, shuningdek buyraklar faoliyatining buzilish darajasi, hususiyati, davomiyligi va kechishdan qatʼiy nazar, buyrakning surunkali yalligʻlanish kasalligi mavjud boʻlsa. Oʻtkir glomerulonefritni oʻtkazgan muddatli harbiy xizmatchilar, SCHR xizmatchilari va HTMning birinchi bosqich kursantlari ushbu moddaning “v” bandi boʻyicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Buyrakning oʻtkir yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtilga muhtojligi toʻgʻrisidagi xulosa kasalliklar jadvalining 80-moddasi boʻyicha chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 73 Buyrak va siydik toshi kasalligi: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida E Yaroqsiz B B Yaroqli S Mazkur moddaning “a” bandiga SBE II-III-bosqichi yoki buyraklar siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan, davolanish natijalari qoniqarsiz boʻlgan ikkala buyrakning zararlanishi (toshlar, gidronefroz, pionefroz, davolab boʻlmaydigan ikkilamchi surunkali piyelonefrit va boshqalar) bilan kechayotgan siydik tosh kasalligi; siydik tosh kasalligining retsidivlari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga SBE I-bosqichi yoki buyraklar siydik ajratish faoliyatining oʻrta ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan, tosh qoʻzgʻalishi bilan kechishida tez-tez roʻy berib turadigan buyrak sanchigʻining (yilda 3 va undan koʻp marta) hurujlari kiradi. Xuddi shu bandga buyraklar siydik ajratish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan, siydik chiqarish yoʻllarining (jomcha, siydik yoʻli, siydik qopi) bir yoki koʻplab toshlarni jarrohlik yoʻli bilan olib tashlangandan keyingi (anʼanaviy yoki endourologiya usuli bilan) holatlar ham kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: UTT bilan tasdiqlangan siydikda patologik oʻzgarishlar mavjud boʻlgan buyrak va siydik chiqarish yoʻllari sanchigʻining kam (yilda 3-martadan kam) hurujlari bilan kechayotgan yagona toshlari (0,5 smgacha); siydikda patologik oʻzgarishlar boʻlmagan buyrak va siydik chiqarish yoʻllarining yagona (0,5 sm va undan katta) toshlari; takroriy ekstrakorporal zarba-toʻlqin litotripsiyadan keyingi holat. Mazkur moddaning “g” bandiga birinchi marta aniqlangan, anamnezida buyrak sanchiqlarisiz kechadigan, siydikda patologik oʻzgarishlar boʻlmagan, UTT (akustik soya mavjudligida) va (yoki) rentgen tekshiruvlari bilan tasdiqlangan mayda (0,5 smgacha) yakka toshlar kiradi. Shu bandga faoliyat buzilishisiz yakka toshlarni tibbiy uskuna yordamida siydik yoʻllaridan (jomcha, siydik chiqarish yoʻli, siydik qopidan) olib tashlashdan keyingi holatlar; qayta tosh hosil boʻlmagan yakka toshning chiqishi ham kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 74 Yuqori siydik yoʻllari urodinamikasining buzilishi (gidronefroz), piyelonefrit (ikkilamchi), buyrak va siydik yoʻllarining boshqa kasalliklari, sistit, siydik qopining kasalliklari, venerik boʻlmagan uretrit, uretraning strikturasi, uretraning boshqa kasalliklari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlari mavjudligida C Yaroqsiz B B Yaroqli C Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: buyraklar siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari yoki qondagi kreatinin sathi 176 mkmol/ldan koʻp va kreatinin klirensi 60 ml/daq. dan kam (Kokroft-Gault tenglamasi boʻyicha) SBE bilan kechadigan kasalliklar; qorin boʻshligʻi aʼzolari va qindagi siydik oqmalari; faoliyat koʻrsatadigan nefrostoma, epitsistostoma, ureterostoma; III-bosqichdagi ikki tomonlama nefroptoz; buyraklarning chanoq distopiyasi; kasallik tufayli olib tashlangan bir buyrakning yoʻqligi, qolgan buyrak faoliyatining har qanday darajadagi buzilishi; bir buyrakning yoki unda faoliyatning tugʻma yoʻqligi, qolgan buyrak faoliyatining har qanday darajadagi buzilishi; siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi yoki SBE bilan kechadigan buyraklarning polikistozi; vazorenal arterial gipertenziyalar va (yoki) buyrakdan qon ketishi bilan kechadigan buyrak tomirlarining anomaliyalari (angiografiya maʼlumotlari bilan tasdiqlangan); ikkilamchi ikki tomonlama surunkali piyelonefrit yoki gidronefroz va pufak-yuqori siydik yoʻli reflyuksi bilan kechadigan siydik qopi boʻynining sklerozi; tizimli kengaytirishni talab qiladigan uretraning strikturasi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiritiladi: buyraklar siydik ajratish faoliyati va konsentratsiyalash qobiliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishlari hamda qondagi kreatinin sathi meʼyordagi koʻrsatkichlardan oshgan, ammo 176 mkmol/ldan koʻp emas va kreatinin klirensi 89 — 59 ml/daq. kam (Kokroft-Gault tenglamasiga boʻyicha) bilan kechadigan kasalliklar; faoliyatsiz buyrak yoki kasallik tufayli olib tashlangan bir buyrakning yoʻqligi, qolgan buyrak faoliyatining buzilishisiz; doimiy ogʻriq sindromi, ikkilamchi piyelonefrit yoki vazorenal gipertenziya bilan kechadigan II-bosqichdagi ikki tomonlama nefroptoz; III-bosqichdagi bir tomonlama nefroptoz; buyrakning bir tomonlama chanoq distopiyasi; bir buyrakning yoki unda faoliyatni tugʻma yoʻqligi, qolgan buyrakning faoliyati meʼyorda; buyraklarning polikistozi; siydik ajratish faoliyatini moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan buyraklarning displaziyasi, buyrak va elementlarning ikkitaligi, taqasimon buyrak, yuqori siydik yoʻllari yoki siydik qopining anomaliyalari; siydik ajratish tizimining ikkilamchi bir tomonlama oʻzgarishlardagi (bir tomonlama gidroureter, gidronefroz, ikkilamchi piyelonefrit va boshqalar) siydik qopi boʻyining sklerozi; davolash qoniqarli natijalar beradigan, yilda 2-martadan koʻp boʻlmagan kengaytirishni talab qiladigan uretraning strikturasi; Dori vositalari bilan korreksiya qilishni talab qiladigan turgʻun simptomatik (renal) arterial gipertenziya mavjudligida, buyraklar faoliyatining buzilishi darajasidan qatʼiy nazar, xulosa mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha chiqariladi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: kam ifodalangan klinik alomatlar va siydik ajratish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan II-bosqichdagi ikki tomonlama nefroptoz; ikkilamchi piyelonefrit bilan kechadigan II-bosqichdagi bir tomonlama nefroptoz; tez-tez hurujli (yilda 3 va undan koʻp) statsionar sharoitda davolashni talab qiladigan siydik ajratish tizimining surunkali kasalliklari (sistit, uretrit); siydik ajratish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan buyraklarning bel distopiyasi; faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan buyraklarning yagona solitar kistalari. Mazkur bandga shuningdek, faoliyatlari buzilishsiz kechadigan buyraklarning tugʻma anomaliyalari ham kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiritiladi: bir yoki ikki tomonlama I-darajali nefroptoz; siydikda patologik oʻzgarish va rentgenologik buzilishlar boʻlmagan, buyrakning siydik ajratish faoliyatini buzilishsiz kechadigan surunkali piyelonefrit; faoliyati buzilishsiz kechadigan buyraklarning yagona solitar kistalari (2 smgacha); Mazkur bandga shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilardagi siydikda patologik oʻzgarishlarsiz va buyraklar siydik ajratish faoliyatining buzilishisiz kechadigan bir tomonlama II-darajali nefroptoz ham kiradi. Buyraklar siydik ajratish faoliyatining jamlangan buzilishi siydik va qonning tahliliy tekshiruvlari, rentgenologik (ekskretor urografiyasi, KT, angiografiya), UTT yoki radioizotop usullar (renografiya, dinamik nefrossintigrafiya, vositali angiografiya) bilan tasdiqlanishi lozim. Nefroptozning bosqichi rentgenolog tomonidan tekshiriluvchini vertikal holatda bajarilgan rentgenogrammalar orqali aniqlanadi: I-bosqich — buyrak pastki qutbining meʼyordan ikki umurtqa pasayishi; II-bosqich — uch umurtqa pasayishi; III-bosqich — uch umurtqadan ortiq pasayishi. Yuqori siydik yoʻllarining notoʻliq boʻlinishi mavjudligida buyraklarning faoliyatga oid, shuningdek, peshobda patologik oʻzgarishlar qayd etilmagan holatlarda harbiy xizmatni oʻtash va HTMga oʻqishga kirishga monelik qilmaydi. Harbiy xizmatchilarning oʻtkir va surunkali piyelonefritlar hurujidan keyin kasallik tufayli taʼtilga muhtojligi toʻgʻrisidagi xulosa kasalliklar jadvalining 80-moddasi boʻyicha chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 75 Erkaklar jinsiy aʼzolarining kasalliklari (shu jumladan tugʻma): a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Mazkur modda prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi, yalligʻlanish va boshqa kasalliklari, moyakning suvli shishi, orxit, epidedimit, olat chetki tanasining ortiqligi, fimoz, parafimoz va erkak jinsiy aʼzolarining boshqa kasalliklarini nazarda tutadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga erkaklar jinsiy aʼzolarining kasalliklari tufayli tibbiy koʻrsatmalarga binoan jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Davolash natijalari qoniqarsiz boʻlganda yoki undan bosh tortilsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish faoliyatga oid buzilishlar darajasiga koʻra amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: siydik chiqarishning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan va davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki davolanishdan bosh tortilgan holatlardagi prostata bezining III-darajali xavfsiz giperplaziyasi; toj egatidan proksimal boʻlgan sathda olatning yoʻqligi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: siydik ajratish faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi (qoldiq siydik hajmi 50 mldan koʻp) va kasallik asoratlari (siydikni oʻtkir tutilishi, siydik qopi toshlari, yuqori va pastki siydik yoʻllarining yalligʻlanishi) bilan kechadigan prostata bezining II-darajali xavfsiz giperplaziyasi; retsidivli (takroriy jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyin) bir va ikki tomonlama moyak pardalari yoki urugʻ tizimchasida 100 mldan koʻp boʻlgan suyuqliq hajmdagi suvli shish; yergʻoq yoki oraliq sathidagi gipospadiya; toj egati sathigacha boʻlgan olatning yoʻqligi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: prostata bezining I-bosqichdagi xavfsiz giperplaziyasi; olat ildizidan uning oʻrta sathigacha boʻlgan siydik chiqaruv nayining oqmasi; moyakning qorin boʻshligʻida, chov yoʻllari yoki ularning tashqi teshigida tutilishi; statsionar sharoitda davolashni talab qiladigan yoki prostata bezining toshlari mavjud boʻlgan surunkali prostatit. Prostata bezidagi xavfsiz giperplaziyaning bosqichlari quyidagi mezonlarga koʻra aniqlanadi: I-bosqich — siydik qopi toʻliq boʻshatilgan holatdagi siydik chiqarishning buzilishlari; II-bosqich — qoldiq siydik hajmi 50 mldan koʻp boʻlgan, qaytalanadigan oʻtkir siydik tutilishi, siydik qopining toshlari, yuqori va pastki siydik yoʻllarining yalligʻlanishi mavjudligida; III-bosqich — davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki undan bosh tortilgan (siydik qopining toʻliq dekompensatsiyasi) holatlardagi siydik chiqarishning yaqqol ifodalangan buzilishlari. Toj egatidan distal joylashgan gipospadiya (olat boshchasining shakli) ushbu moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, muddatli harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga toʻsqinlik qilmaydi. Bir moyak yoʻqligi va yakka moyak endokrin faoliyatning pasayishida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi toʻgʻrisidagi xulosa, faoliyatning buzilishiga koʻra, kasalliklar jadvali 13-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 76 Ayollarning jinsiy aʼzolari surunkali yalligʻlanishlar bilan kechadigan kasalliklari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F — F F F — b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E — B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz — v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E — B B Yaroqli — Mazkur modda bachadon, tuxumdon, bachadon naylari, chanoq toʻqimalari, qorin parda, qin va vulvaning surunkali yalligʻlanish kasalliklarini nazarda tutadi. Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan va hurujlari (yilda 3-marta va undan koʻp) mavjud boʻlgan, statsionar sharoitlarda davolashni talab qiladigan ayollar jinsiy aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklari kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga moʻtadil ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan va yilda 1-2 marotaba hurujlari mavjud boʻlgan, statsionar sharoitlarda davolashni talab qiladigan ayollar jinsiy aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklari kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga kam ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan va kam hurujlari mavjud boʻlgan, statsionar sharoitlarda davolashni talab qilmaydigan ayollar jinsiy aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklari kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 77 Endometrioz: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F — F F F — b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E — B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz — v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E — B B Yaroqli — Mazkur moddaning “a” bandiga jarrohlik yoʻli bilan davolashni talab qiladigan, radikal davolashdan keyin qoniqarsiz natijalari mavjud boʻlgan yoki undan bosh tortilgan holatdagi yaqqol ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan endometrioz kiradi. Jarrohlik yoʻli bilan davolashning qoniqarli natijalarida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “b” bandiga konservativ davolash qoniqarli natijalari mavjud boʻlgan moʻtadil ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan endometrioz kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga kam ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan endometrioz kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 78 Genital prolaps, siydikni tutaolmaslik, oqmalar, ayollar jinsiy aʼzolarining boshqa yalligʻlanishsiz kechadigan kasalliklari (shu jumladan tugʻma boʻlgan): a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F — F F F — b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E — B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz — v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E — B B Yaroqli — Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: davolashdan keyin qoniqarsiz natijalari mavjud boʻlgan yoki undan bosh tortilgan holatdagi III-IV-bosqichlardagi genital prolapsi (kuchanganda eng distal nuqta gimenal halqasining tekisligidan 1 smdan koʻproq pastga tushadi, ammo uning toʻliq tushishi kuzatilmaydi hamda bachadon yoki qin gumbazining toʻliq tushish oʻrnini oladi), urodinamik tekshiruvlar bilan tasdiqlangan stressli, urgentli (imperativ) yoki aralash shakllardagi siydikni tuta olmaslik, jinsiy aʼzolarni jalb qiladigan oqmalar; qinning atreziyasi. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: II-bosqichdagi genital prolapsi (kuchanganda eng distal nuqta gimenal halqasining tekisligidan +/-1 sm sathida boʻladi); davolashdan qoniqarli natijalari mavjud boʻlgan III-IV-bosqichdagi genital prolaps va siydikni tuta olmaslik; Faoliyati buzilishsiz boʻlgan bachadonning notoʻgʻri joylashishi mazkur moddani qoʻllashga asos boʻla olmaydi, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirishiga toʻsqinlik qilmaydi. Ich qotishlar hamda quymich sohasida va qorinning pastki qismidagi ogʻriqlar bilan kechadigan bachadonning notoʻgʻri joylashishi mavjud boʻlganda, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: I-bosqichdagi genital prolaps (kuchanganda eng distal nuqta gimenal halqaning tekisligidan 1 smdan past boʻlmagan sathida boʻladi); ogʻriq sindromisiz kechadigan kichik chanoq sohasidagi chandiq va chatishuv jarayonlari. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 79 Ovarial — hayz koʻrish faoliyatining buzilishlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F — F F F — b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E — B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz — v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan C — B B Yaroqli — Mazkur moddaning “a” bandiga kamqonlikka olib keladigan, organik bogʻliq boʻlmagan, faqat bachadondan qon ketishlar kiradi. Mazkur moddaning “b” bandiga kamqonlikka olib kelmaydigan va konservativ davolashga moyil boʻlgan bachadondan qon ketishlar hamda oligomenoreya, amenoreya (jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyin natija boʻlmagan) bilan namoyon boʻlgan, jumladan Shteyn-Levental sindromidagi ovarial-hayz koʻrish buzilishlari kiradi. Mazkur moddaning “v” bandiga qoniqarli umumiy rivojlanish bilan kechadigan jinsiy infantilizm va naslsizlik kiradi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 80 Oʻtkir kasallik, surunkali kasallikning huruji yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi siydik ajratish va jinsiy aʼzolar faoliyatining vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D D D Buyrakning oʻtkir yalligʻlanish kasalligini oʻtkazgandan soʻng, siydikda patologik oʻzgarishlar saqlanib qolganda, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar 12 oyga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Belgilangan muddat tugaganidan soʻng, buyraklar faoliyatining buzilishlari va siydikda patologik oʻzgarishlar yoʻqligida, ushbu shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil berish toʻgʻrisidagi xulosa, faqat buyrakning oʻtkir glomerulyar, tubulointerstitsial kasalliklari, ayollar jinsiy aʼzolarining oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari (bartolinit, vulvit, kolpit, endometrit, adneksit) hamda siydik va jinsiy tizimlarining aʼzolarini jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyin chiqariladi, agar zararlangan aʼzoning tiklanishiga bir oydan kam boʻlmagan muddat kerak boʻlsa. Oʻtkir glomerulonefrit yoki piyelonefritni oʻtkazgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga harbiy xizmat va mutaxassislik boʻyicha yaroqlilik toifasi toʻgʻrisidagi xulosa, ular takroran statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvlardan oʻtganidan keyin chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 81 Homiladorlik, tugʻishdan keyingi davri va ularning asoratlari E — D D D — Homiladorlarning tibbiy koʻrikdan oʻtkazishi qatʼiyan yakka tartibda, ginekolog, terapevt va nevropatolog ishtirokida amalga oshiriladi. Homiladorlik toksikozining yengil va oʻrta darajalarida xizmat majburiyatlarini bajarishdan vaqtincha ozod qilish, ogʻir darajasida esa kasallik tufayli taʼtilga muhtojligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Kasallik tufayli taʼtil berish toʻgʻrisidagi xulosa, biron-bir aʼzo yoki tizimning koʻproq zararlanganligi va kasalliklar jadvalida tegishli moddalariga koʻra asoslab beriladi. Homiladorlikni uzilish xavfi mavjudligida, kasallik tufayli taʼtil lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa statsionar sharoitlarda davolashdan keyin chiqariladi. Homiladorlik muddatidan qatʼiy nazar, homiladorlar shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirishi taqiqlanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 82 Bosh suyaklarining jarohat va jarrohlik amaliyotidan keyingi nuqsonlari: a) bosh suyagi ichida yot jism mavjudligida, plastik modda bilan qoplanadigan 40 sm2 dan koʻproq boʻlgan yoki plastik modda bilan qoplanmagan 10 sm2 dan koʻproq boʻlgan bosh suyagining nuqsoni mavjud boʻlgan F F F F F F b) plastik modda bilan qoplanadigan 40 sm2 dan kam boʻlgan yoki plastik modda bilan qoplanmagan 10 sm2 dan kam boʻlgan bosh suyagining nuqsoni mavjud boʻlgan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) markaziy asab tizimi faoliyati buzilishsiz kechadigan bosh suyagi gumbazi va (yoki) asosining chiziqli siniqlari E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz E Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: transplantatlar bilan qoplanmagan jarohatlar va yaradorliklardan keyingi yuz-jagʻ sohasining nuqson va shakl buzilishlari; chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlarining ankilozlari; davolashdan, jumladan jarrohlik yoʻli bilan, samarasi boʻlmagan yoki ular bosh tortilgan holatdagi pastki jagʻning soxta boʻgʻimlari, yuz-jagʻ sohasining kontrakturalari. Bosh suyagi nuqsonlarining maydoni KT (jumladan uch oʻlchamli rekonstruksiya maʼlumotlari) yoki kraniografiya maʼlumotlari yordamida baholanadi. Faqat bosh suyagi gumbaz suyaklari va ensa suyagi tangachaning nuqson maydoni hisobga olinadi. Klinik alomatlarsiz kechadigan, plastik modda bilan qoplanmagan 10 sm2dan koʻproq boʻlgan yoki plastik modda bilan qoplanadigan 40 sm2dan koʻproq boʻlgan bosh suyagining nuqsoni boʻlgan, bosh miyasida yet jismlar mavjudligida harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlanganda, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar, mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Suyak-plastik trepanatsiyasidan keyin bosh suyagi nuqsoni plastik modda (oʻz suyagi, titan toʻri, suyak sementi va boshqalar) bilan qoplangan nuqson deb tushuniladi. Tashhis yoki davolash maqsadida qilingan frezalik teshiklar plastik modda (biriktiruvchi toʻqima chandigʻi bilan qoplangan) bilan qoplanmagan bosh suyagi nuqsoni sifatida jamlanadi. Markaziy asab tizimi faoliyatilarning buzilishi bilan kechadigan bosh suyak-miya jarohatlarining uzoq oqibatlari mavjud boʻlgan bosh suyagining gumbaz va (yoki) asosining chiziqli siniqlari boʻlgan shaxslar, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddada qayd etilmagan koʻz kosasi suyak devorlarining shikastlanish oqibatlari mavjud boʻlgan shaxslar, kasalliklar jadvalining 30-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddada qayd etilmagan yuz-jagʻ sohasidagi shikastlanish oqibatlari mavjud boʻlgan shaxslar, kasalliklar jadvalining 57-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 83 Umurtqa, gavda, qoʻl va oyoqlar suyaklari (chanoq suyaklari, kurak, oʻmrov, toʻsh, qovurgʻalar, yelka, tirsak, bilak, son suyagi boʻyinchasi, son, kichik va katta boldir, tizza qopqogʻi suyagi va boshqa suyaklar) sinish oqibatlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlari mavjudligida C Yaroqsiz A B Yaroqli C Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: davolash natijalaridan qatʼiy nazar, II-III-darajali ponasimon shakl buzilishi bilan kechadigan 2 va undan koʻp umurtqa pogʻona tanalarining boʻshliqqa kiruvchi barqarorsiz boʻlgan sinish oqibatlari; spondilo va korporodezni qoʻllab, jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyingi umurtqalar tanalarining sinishi, shu jumladan jarohatli spondilopatiya (Kyummel kasalligi), chiqish va chiqish-sinishlar oqibatlari (sinishning konsolidatsiyasi yoki oldingi suyakli qamal shakllanishidan soʻng umurtqa faoliyatining tiklanishiga koʻra, kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi “a”, “b”, yoki “v” bandlari boʻyicha belgilanadi); umurtqaning yaqqol ifodalangan shakl buzilishi bilan kechadigan koʻp sonli umurtqa siniqlarining uzoq muddatli oqibatlari; chanoq halkasi butunligining buzilishi bilan kechadigan chanoq suyaklarining notoʻgʻri bitgan vertikal va (yoki) koʻp sonli boshqa siniqlari; son suyagi boshchasining (boʻgʻim oraligʻi oʻlchami 2 mmdan kam boʻlmagan boʻgʻim chetlari va oyoq oʻqining shakl buzilishi bilan kechadigan chanoq-son boʻgʻimining ankilozi yoki shakl buziluvchi artrozi) markaziy chiqish oqibatlari; qoʻl va oyoq faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun naysimon suyaklarning asoratlangan sinishlari. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: umurtqa tanalarining II-III darajali ponasimon shakl buzilishi bilan kechadigan boʻshliqqa kiruvchi barqarorsiz boʻlgan sinish yoki umurtqaning chiqish oqibatlari; umurtqa pogʻonasining ifodalanmagan shakl buzilishlari bilan kechadigan 2 va undan koʻp umurtqalar tanalarining II-III-darajali barqaror boʻlgan kompression sinishlarining uzoq muddatli oqibatlari; davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan chanoq halqasi butunligini buzilishi bilan kechadigan chanoq suyaklarining bir tomonlama sinishining oqibatlari; oyoq faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan son suyagi boshchasining markaziy chiqishi oqibatlari; davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan son suyagi boʻyinchasining sinishi oqibatlari; qoʻl va oyoq faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun naysimon suyaklarining asoratlangan sinishlari. Soxta boʻgʻimlar mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa, davolash tugaganidan soʻng uning natijalariga koʻra chiqariladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolashdan bosh tortsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish qoʻl-oyoq faoliyatining buzilishi darajasiga koʻra mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: I-darajali ponasimon shakl buzilishi, kam ifodalangan ogʻriq sindromi va umurtqa pogʻonasining I-darajali kifozli shakl buzilishi bilan kechadigan bir yoki bir nechta umurtqa tanalarining barqaror boʻlgan sinishlarining oqibatlari; Chanoq-son boʻgʻimi faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan osteosintez qilingan son suyagi boʻyinchasining sinishlarini oqibatlari; davolashdan keyingi umurtqa pogʻonasi faoliyatlarining kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan umurtqa yoy suyak va oʻsiqlarining sinishlarini oqibatlari; qoʻl va oyoq faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun naysimon suyaklarning asoratlangan sinishlari; metall moslamalarni (uzun naysimon suyaklarini diafizar, oʻmrov va tizza qopqogʻi sinishlarining osteosintezidan keyin) olib tashlashdan bosh tortilgan holatlar. Umurtqa tanalarining sinishlari ijobiy yakunlanganda, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan, kasalliklar jadvalining 87-moddasiga koʻra kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi: umurtqa pogʻonasining shakli va faoliyati buzilishsiz kechadigan umurtqa tanalarini kompression sinishlarining oqibatlari; Mazkur moddaning “v” bandida koʻrsatilmagan, suyak sinishlarining osteosintezidan keyin olib tashlanmagan metall moslamalar. Chanoq halqasining shakli buzilishsiz kechadigan alohida chanoq suyaklarining bitgan yakka sinishlari mazkur moddani qoʻllanilish uchun asos boʻla olmaydi, muddatli harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishiga toʻsqinlik qilmaydi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 84 Koʻkrak qafasi, qorin boʻshligʻi, va chanoq ichki aʼzolarining jarohatlari (jarohatdan kelib chiqqan pnevmo va gemotoraks, yurak, oʻpka, meʼda-ichak yoʻli, jigar, taloq, buyraklar, chanoq aʼzolari, qorin boʻshligʻining boshqa aʼzolari jarohatlari, koʻp tarmoqli ogʻir jarohat), yuqorida qayd etilgan aʼzolarning kasalliklari tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) B yoki C (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlari mavjudligida E Yaroqsiz A B Yaroqli E Mazkur moddaning “a” bandiga yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari kiradi: III-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-oʻpka apparati; yurak yoki aorta anevrizmasi; ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari (davolanmayotgan demping-sindromi, toʻxtovsiz ich ketishlar va boshqalar) yoki oziqlanishning pasayishi bilan kechadigan qiziloʻngach, meʼdaning rezeksiyasi yoki meʼda-ichakni biriktiruvchi amaliyoti, ingichka ichak (1,5 metrdan kam boʻlmagan), yoʻgʻon ichakning (30 smdan kam boʻlmagan) rezeksiyasi; oʻt yoʻli-ichakka (biliodigestiv) anastomozlar qoʻyilganda; davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan oʻt yoʻli va meʼda osti bezining oqmalari; bir buyrakning yoʻqligi, ifodalanganlik darajasidan qatʼiy nazar, qolgan buyrak faoliyatining buzilishi; chot orasining toʻliq yirtilishi (bunda yirtilish tufayli chot orasi mushaklarining butunligi toʻliq buzilgan va ularning joyi toʻgʻri ichak devoriga oʻtib qolgan chandiq toʻqima bilan egallangan, orqa teshik ochiq va toʻgʻri shaklga ega boʻlmaydi); toj egatining proksimal sathida olatning yoʻqligi. Yaradorlik yoki jarohat tufayli jigar yoki meʼda osti bezi qismlarining rezeksiyadan keyin, fuqarolar kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha oʻtkaziladi. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni esa, jigar faoliyatining buzilishlari mavjud yoki yoʻqligiga koʻra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Oʻpka olib tashlanganidan keyin hamda oʻpkaning tomiri, yurak yoki yirik qon tomirlar atrofida yet jismlar mavjudligida, asoratlar va faoliyatga oid buzilishlar boʻlishidan qatʼiy nazar, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida koʻzda tutilgan fuqarolar mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlanib qolgan va ifodalangan faoliyatlarning buzilishlari mavjud boʻlmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Yurak, perikardning jarohatlanishi, koʻks oraligʻidagi yirik qon tomirlar sohasidan jarrohlik yoʻli bilan yet jismlarni olib tashlangandan keyingi oqibatlari boʻlganda, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarda yurak yetishmovchiligi mavjudligida FS muvofiq, kasalliklar jadvalining 43-moddasi, nafas (oʻpka) yetishmovchiligi mavjudligida — kasalliklar jadvali 52-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarni esa — kasalliklar jadvali 43-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari yoki kasalliklar jadvalining 52-moddasi “a” yoki “b” bandlari boʻyicha harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi aniqlanadi. Shu bilan birgalikda kasalliklar jadvalining 84-moddasi ham qoʻllaniladi. Faoliyatlarning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan boʻshliqlarning ikki aʼzolari yoki undan ortiq koʻp tarmoqli jarohat olinganda (jarrohlik yoʻli bilan davolashda) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Mazkur moddaning “b” bandiga yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari kiradi: II-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-oʻpka apparati; demping-sindromning kam namoyon boʻlishi (bexulosa ich ketish va oziqlanishning buzilishi) bilan kechadigan meʼda, ingichka ichak (1 metrdan kam boʻlgan), yoʻgʻon ichakni (20 smdan kam boʻlgan) rezeksiyadan keyin yoʻqligi, meʼda-ichakni biriktiruvchi amaliyotdan keyingi holatlarda; bir buyrak yoʻqligida, boshqa buyrakning faoliyati meʼyorda saqlanishi; toj egatining sathigacha olatning yoʻqligi. Mazkur moddaning “v” bandiga kam ifodalangan klinik koʻrinishlari (oʻpka boʻlagini olib tashlanishi, meʼda, buyrak va boshqa aʼzolar rezeksiyasi, taloqni yoʻqligi) bilan kechadigan yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari kiradi. Mazkur moddaning “g” bandiga sogʻayish bilan yakunlangan nafas (oʻpka) yetishmovchiligisiz kechadigan oʻpkani atipik rezeksiyasi, qon ketishni toʻxtatish, pnevmo- yoki gemotoraksni bartaraf etish, shikastlanishdan kelib chiqqan ichak, meʼda, jigar yaralarini tikish maqsadida qilingan torakotomiya va laparatomiyadan keyingi holatlar (kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun yaradorlik yoki jarohat olingandan soʻng 12 oydan kam boʻlmagan muddatdan keyingi holatlar) kiradi. Siydik chiqarishiga moyillik qilmaydigan olat boshchasining shikastlanish oqibatlarining mavjudligi, harbiy xizmatni oʻtash yoki HTMga kirishiga monelik qilmaydi. Ichki aʼzolar faoliyatiga oid buzilishsiz kechadigan pastki oʻrta qorin chizigʻi yoʻli bilan oʻtkazilgan appendektomiyadan yoki siydik pufagidan toshlarni (poliplarni) olib tashlash jarrohlik amaliyoti oʻtkazilganidan keyin davolash muassasasidan chiqqandan oʻn ikki oydan soʻng, SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar cheklangan ravishda yaroqli deb topiladilar. Statsionar sharoitlarda davolash tugagandan soʻng, nafas (oʻpka) yetishmovchiligisiz kechadigan oʻpkaning atipik rezeksiyasidan keyin holatlarda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga nisbatan, kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa kasalliklar jadvalining 54-moddasi boʻyicha chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 85 Teri va teri osti toʻqimalari jarohatlarning oqibatlari: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: boʻgʻimlardagi harakatlarni yaqqol cheklaydigan yoki harbiy libos, poyafzal, harbiy anjomlarni kiyishga toʻsqinlik qiladigan, davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki davolashdan bosh tortgan holatdagi, ostki toʻqimalar bilan yepishgan yoki yengil shikastlanadigan va tez-tez yaralanadigan boʻyin, gavda, qoʻl-oyoqdagi keng tarqalgan keloid va gipertrofik chandiqlar; buyraklar amiloidozi bilan asoratlangan yoki teri qoplamining 20 foizi va undan ortiq maydonni egallagan chuqur kuyishlardan keyingi holatlar. Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi: boʻgʻimlardagi harakatlarni moʻtadil cheklaydigan yoki harbiy libos, poyafzal, harbiy anjomlarni kiyishga yaqqol toʻsqinlik qiladigan, davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki davolashdan bosh tortgan holatdagi, yaralanmaydigan keloid, gipertrofik, atrofik hamda yuzning badburushligiga olib keladigan chandiqlar; oyoqlar terisining 50 foizi va undan ortiq maydonni egallagan chuqur kuyishlardan keyingi oqibatlar. Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi: boʻgʻimlardagi harakatlarni kam cheklaydigan yoki harbiy libos, poyafzal, harbiy anjomlarni kiyishga kam toʻsqinlik qiladigan, uzoq yurish va boshqa jismoniy zoʻriqishlarda yaralanmaydigan yumshoq chandiqlar; qoʻllar terisining 70 foizdan ortiq maydonni egallaydigan, tiklash amaliyoti oʻtkazilgan chuqur kuyishlardan keyingi oqibatlar. Shu bandga uyatli (hayosiz), koʻplab (uch va undan koʻp) badandagi yozuv va naqshlar (tatu) ham kiradi. Boʻgʻimlar harakatining amplitudasini baholashda, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomning 21-ilovasini qoʻllash lozim. Jarrohlik amaliyoti samarasiz boʻlgan kauzalgiya alomatlari bilan kechadigan chandiqlar mavjudligida, harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa kasalliklar jadvalining 26-moddasi boʻyicha chiqariladi. Koʻz, qoʻl yoki oyoq panjalarining shikastlanishi bilan kechadigan yuzning kuyishi va sovuq urishi oqibatlari mavjud boʻlgan shaxslar, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 86 Dori-darmon vositalari va biologik moddalar bilan zaharlanish, tibbiyotga oid boʻlmagan moddalarning zaharlovchi taʼsiri, tashqi omillarning taʼsiri (radiatsiya, past, yuqori harorat va yorugʻlik, havo yoki suvning ortiqcha bosimi va boshqalar): a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E Mazkur modda dori-darmon vositalari, OʻZM, boshqa zaharli moddalar, kimyoviy qurollarga oid zaharli kimyoviy moddalar bilan zaharlanish, 30 kGsdan 300 GGsgacha diapazondagi EMM, OKG, INMning oʻtkir va surunkali taʼsirlari, boshqa tashqi omillarning oqibatlari va allergik reaksiyalarni nazarda tutadi. Nur kasalligini oʻtkazgan harbiy xizmatchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, faqatgina periferiyadagi qon tarkibini oʻzgarishi emas, balki kasallikning boshqa klinik koʻrinishlari ham hisobga olinadi. I-darajali nur kasalligini oʻtkazgan, kam ifodalangan qoldiq alomatlar mavjudligida, muddatli harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar, periferiyadagi qon va qon yaratuvchi aʼzolarining qoniqarli koʻrsatkichlari bilan kechadigan II-darajali nur kasalligi mavjud boʻlgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar esa, kasalliklar jadvalining 87-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Oʻtkir nur kasalligini biron-bir oqibatlarsiz oʻtkazgan ishchi va xizmatchilar, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. RM, INMning taʼsirida boʻlgan va yillik mumkin dozadan 5-martadan koʻp yuqori nurlanish olgan harbiy xizmatchilar, ishchi va xizmatchilar statsionar sharoitlarda tibbiy tekshiruvdan oʻtish uchun yuboriladilar. Harbiy xizmatchilarning taʼminoti meʼyorida belgilangan asosiy ovqat mahsulotlariga klinik manzarasi ifodalangan ovqatlanish allergiyasi boʻlgan shaxslar (statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvda tasdiqlangan) tibbiy koʻrikdan oʻtkazishi mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Boshqa allergiyali kasalliklarda (eshak yem, pollinoz, allergik rinitlar, dermatitlar va boshqalar) zararlangan aʼzo yoki tizimning faoliyati buzilishiga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Oʻtkir zaharlanish, toksik-allergik taʼsirlar va oʻtkir allergik kasalliklardan keyin (anafilaktik shok, qon zardobi kasalligi, Layell, Stivens — Djonson sindromi) va boshqa tashqi omillar (issiq urishi, sovuq qotish, havo, suvning ortiqcha bosimi va boshqalar) taʼsir etganida, harbiy xizmatchilarda harbiy xizmatga yaroqlilik, harbiy xizmatchilar, ishchi, xizmatchilarda mutaxassislik boʻyicha yaroqlilik statsionar sharoitda kasallikning yakuni, ovqatdan zaharlanish va tashqi omillar taʼsirida zararlangan aʼzo va tizimlar faoliyatining saqlanganligiga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha aniqlanadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 87 Suyak-mushak tizimi, biriktiruvchi toʻqima, teri va teri osti qavatining, kasalliklaridan davolanish, yaradorlik, jarohatlar, zaharlanishlar va tashqi omillarning boshqa taʼsirlaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari: D Yaroqsiz D D D D Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan, boʻgʻimlarning oʻtkir yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan fuqarolar, davolanish tugagandan keyin 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Boʻgʻimlarning yalligʻlanish kasalliklarining oʻtkir shakllarini oʻtkazgandan keyin 12 oy davomida yalligʻlanish alomatlari boʻlmasa, ular harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqli deb topiladilar. Statsionar sharoitda davolash tugagandan soʻng, yalligʻlanishning klinik va tahliliy alomatlari boʻlmagan, jismoniy zoʻriqishlardan soʻng mavjud boʻlgan, moʻtadil ifodalangan, oʻtib ketadigan ogʻriq hislari boʻlgan va xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarini tiklanishiga 30 sutka va undan ortiq muddat talab qilinganda, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Suyak va boʻgʻimlarni jarrohlik yoʻli bilan davolash, paylarning plastika yoki tendolizidan (qoʻl va oyoq barmoqlari bundan mustasno) keyin, suyaklarning sinishidan keyingi qotmagan suyak qadoqlari mavjudligida harakatlar hajmining vaqtincha pasayishi kuzatilganda, xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarini tiklanishiga 30 sutka va undan ortiq muddat talab qilinganda, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Harbiy xizmatchilarga kasalliklari tufayli taʼtil berish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa, oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlari va suyak sinishlaridan keyin hali qotmagan suyak qadogʻi mavjud boʻlgan holatlarda chiqariladi, agar harbiy xizmat majburiyatlarini bajarish qobiliyatini tiklash uchun 30 kun va koʻproq talab qilinsa. Uzun naysimon suyaklarning sinish oqibatlarini davolashda turgʻun qoniqarsiz natijalar mavjud boʻlsa, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilmaydi, ularning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi toʻgʻrisida xulosa kasalliklar jadvali 83-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari boʻyicha chiqariladi. Qoʻl kafti, oyoq panjasining kichik suyaklari hamda boldir toʻpiqlarining sinishida HTM kursantlariga (tinglovchilariga) nisbatan kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilmaydi. Bunday holatlarda davolash tugaganidan soʻng, kerakli davolash tadbirlari toʻgʻrisida koʻrsatmalar bilan xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarga uzun naysimon suyakning sinishi bitganidan keyin qolgan shtiftni (plastinani) chiqarib olish jarrohlik amaliyotini oʻtkazish uchun 12 oy muddatga vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Jarrohlik amaliyotidan bosh tortilgan holatlarda, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasalliklar jadvalining 83-moddasi boʻyicha amalga oshiriladi. Umurtqaning koʻndalang va qirrali oʻsiqlarining sinishlardan keyin oʻrnatilgan shtift, plastina yoki boshqa moslamalarni olib tashlash zarur boʻlgan harbiy xizmachilarga nisbatan xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Statsionar ravishda davolash talab qilmaydigan kichik suyaklarning asoratsiz yopiq sinishlarida, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni ambulator sharoitida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat etiladi, ularga kasallik tufayli taʼtil berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishidan ozod qilinish toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi. Faqat gips bogʻlami bilan immoblizatsiya qilishni talab qiladigan uzun naysimon va boshqa suyaklarning asoratsiz kechayotgan yopiq sinishlarida shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar gips bogʻlamini yechilishiga qadar ambulator sharoitlarda davolanish uchun davolash muassasalaridan chiqarilishlari mumkin, ularga kasallik tufayli taʼtil berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. HTMning kursant va muddatli harbiy xizmatchilarni davolanishni davom ettirish uchun bemorlarga kerakli sharoitlar yaratilgan harbiy qism (muassasa) tibbiyot punktlariga, 1 oyda bir marta, jarroh koʻrigi (shifokor-travmatolog-ortoped tomonidan) majburiy oʻtkazilishi sharti bilan joylashtirish maqsadga muvofiq. Harbiy xizmatchilar zarurat tugʻilganda takroran statsionar sharoitida davolanishlari mumkin. Jagʻ suyaklari va yuzning yumshoq toʻqimalarida jarohatlarni oqibatlari mavjudligida, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosani chiqarish uchun asos boʻlib, sinishlarning sekin bitishi, qattiq chandiqlarning mavjudligi yoki jarrohlik amaliyoti yoki ortopedik davolashning murakkab usullarini qoʻllashni talab qiladigan hamda jarohat osteomiyeliti bilan kechadigan holatlar hisoblanadi. Boʻgʻimlardagi harakatning amplitudasini baholashda mazkur Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarning 1-ilovasini qoʻllash lozim. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan, fuqarolar oʻtkir tashqi taʼsirlar va zaharlanishlardan keyingi qoldiq alomatlari mavjudligida 6 oygacha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Keyinchalik ularni harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi aʼzo va tizimlar faoliyatining tiklanganlik darajasiga koʻra, kasalliklar jadvalining 86-moddasi boʻyicha aniqlanadi. Bir necha anatomik sohalarning umumiy maydoni 20 foizdan koʻp boʻlgan, yuzaki (II-IIIa darajali) kuyishlaridan keyin mustaqil epitelizatsiya mavjudligida va maydoni 10 foizdan koʻp boʻlgan chuqur (IIIb-IV-darajali) kuyishlar tufayli oʻtkazilgan autodermoplastikadan keyingi holatlarda, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. ModdaKasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasiKasalliklar jadvalining ustunlariIIIIIIIVVVI88Jismoniy rivojlanish yetishmovchiligi:a) yaqqol ifodalangan oʻzgarishlar bilanEYaroqsiz---Eb) moʻtadil ifodalangan oʻzgarishlar bilanEYaroqsiz---Ev) kam ifodalangan oʻzgarishlar bilanEYaroqsiz---Dg) vazni 50 kg — 54,9 kggacha yoki boʻyi 160,0 sm — 164,9 smgacha boʻlgan holatlardaEYaroqsiz-BYaroqliC Chaqiriluvchining jismoniy rivojlanishini baholashda uning yoshini hisobga olish lozim, chunki organizmning jadal oʻsish davrida tana vazni boʻydan orqada qolishi mumkin. Boʻy va vazn nomutanosibligi jismoniy rivojlanish yetishmovchiligining koʻrsatkichi boʻlib hisoblanmaydi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning jismoniy barkamolligi toʻgʻrisidagi xulosa, qatʼiy, yakka tartibda, uning vazni, boʻyi, mushak tizimlarining rivojlanganlik darajasi va koʻkrak qafasi aylanasining oʻlchami mutanosibligiga koʻra beriladi. Mushak tizimlarini rivojlanganligini baholashda, teri osti — yogʻ qatlamining toʻplanish darajasini hamda kam ifodalangan mushaklari mavjud boʻlgan boʻyi baland shaxslarning suyak mushaklari xususiyatlari ham hisobga olinadi. Mushak tizimlari rivojlanishining zaifligi, mushaklarning boʻshashganligi, relyef konturlarining yoʻqligi va mushak hajmining yetishmovchiligi, qorin devorining osilib tushishi, ayniqsa uning pastki qismi, kuchanganda chov sohasidagi qorin devorining boʻrtib chiqishi, oʻmrov suyaklari va kurak qirralarining doʻppayib chiqishi; kurak pastki burchaklarining koʻkrak qafasidan ayrilib uzoqlashishi (qanotsimon kuraklar), mushaklar qisqarishida koʻndalang kesimini kam ifodalangan kattalashishi bilan tavsiflanadi. Boʻyi 165 sm va undan uzun hamda vazni 55 kg va undan ortiq boʻlgan chaqiriluvchilar muddatli harbiy xizmatga ayrim cheklanishlar bilan yaroqli deb topilib, FVV harbiy qismlari, IIV qorovul qoʻshinlari va Qurolli Kuchlarning boshqa qismlariga (bundan A toifalari belgilangan harbiy qismlar mustasno) muddatli harbiy xizmatga chaqirilishi mumkin. Yaxshi jismoniy rivojlangan va oziqlangan, mutanosib tana tuzilishiga ega, boʻyi 160 sm va vazni 50 kg dan kam boʻlmagan holatlarda fuqarolarning SCHRda xizmatni oʻtashiga monelik qilmaydi. Boʻyi 160 sm dan yoki vazni 50 kg dan kam boʻlgan, kasalliklar jadvalining VI ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan chaqiriluvchilar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarini oʻtkazish, jismoniy rivojlanganligi ortda qolayotganligi sabablarini aniqlash uchun, har tomonlama tibbiy tekshiruvlardan oʻtkazish (chaqiriluvchilarni tekshirishda qoʻllaniladigan barcha majburiy tahliliy va tibbiy vositalar yordamida tekshirishlarni oʻtkazish, ExoKG, LOR kasalliklar shifokori va endokrinolog maslahatlarini olish) maqsadida, sogʻliq holati boʻyicha mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha bir yil muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Bir yil muddat oʻtganidan keyin, harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisida yakuniy xulosa qabul qilinadi. Chaqiriluvchilarning boʻyi 160 sm ga va (yoki) vazni 50 kg ga yetganda, ular kasalliklar jadvalining VI ustuniga muvofiq cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Jismoniy rivojlanishning ortda qolayotganlik sabablari aniqlanganda, ularga kasalliklar jadvalining tegishli moddasi qoʻllaniladi. Infantilizmdan (ikkilamchi jinsiy belgilarining rivojlanishining yetishmovchiligidan) kelib chiqqan jismoniy rivojlanishning yaqqol ifodalangan alomatlari mavjudligida, chaqiriluvchilar kasalliklar jadvalining 13-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomning 6-ilovasida keltirilgan boʻy va tana vazni nisbatining meʼyorda hamda oziqlanish buzilishlarida jadvalga muvofiq alimentar yoki somatik (gipotrofiya) tabiatidan kelib chiqqan oziqlanish yetishmovchiligi mavjudligida, fuqarolar muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotganlarida 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Koʻrsatilgan davr tugaganidan soʻng, mazkur shaxslarga nisbatan, harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisida yakuniy xulosa qabul qilinadi, agar gipotrofiya bilan kechadigan ijobiy oʻzgarishlar boʻlmagan holatlarda, mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Muddatli harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda tekshiruvlardan oʻtkazilib, davolanishlari lozim. Boʻyi 159,9 sm kam yoki vazni 49,9 kg kam boʻlgan fuqarolar vaqtincha yaroqsizlik muddati tugaganidan soʻng, moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Boʻyi 150 sm va (yoki) tanasining vazni 46 kgdan kam boʻlganlar esa, mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur modda boʻyicha fikrlashning sayozligi, hissiy-irodaviy buzilishlar va yengil qisqa muddatli asteno-vegetativ qoʻzgʻalishlar bilan namoyon boʻlgan jismoniy rivojlanishning yetishmovchiligi va ruhiy infantilizm mavjud boʻlgan chaqiriluvchilar tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Ruhiy infantilizmning boshqa shakllarida kasalliklar jadvalining 18-moddasi qoʻllaniladi. Ruhiy infantilizmning namoyon boʻlishining tashhisiy va ekspertlik bahosi psixiatr tomonidan berilishi lozim. Boʻyi 165 sm dan past va (yoki) vazni 55 kg dan kam boʻlgan HTMga kirayotgan nomzodlar, 88-moddaning “g” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 89 Siydik tutolmaslik (enurez): E Yaroqsiz B B Yaroqsiz E Tundagi siydikni tutolmaslik bilan xastalangan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda tekshiruvlardan oʻtish va davolanish uchun yuboriladilar. Tibbiy tekshiruvlar toʻliq va chuqur boʻlishi lozim, shuningdek tekshirish jarayoniga urolog, nevropatolog va psixiatrni jalb etgan holda amalga oshirilishi lozim. Tekshiruvlar jarayonida asosiy eʼtibor, suyak skeletiga (turk egari, umurtqa pogʻonasining bel sohasi), tashqi jinsiy aʼzolariga (fimoz, oqmalar, siydik chiqarish nayining nuqsonlari), siydik chiqarish — jinsiy tizimining nuqsonlariga qaratiladi. Bundan tashqari, majburiy holda diurez (kunduzgi, tungi), siydik qopchasining hajmi va uning shakli (sistoskopiya, xromotsistoskopiya, sistografiya) tekshiriladi. Agar tungi siydikni tutolmaslik biror-bir ruhiy yoki siydik chiqarish — jinsiy aʼzo tizimlari kasalliklarining alomati boʻlsa, xulosa asosiy kasallik boʻyicha qabul qilinadi. Agar kuzatishlar va takroriy tibbiy tekshirishlar, shuningdek MIBBdan olingan maʼlumotlar xastalikning mavjudligi va davolashdan samara bermaganligini shubhasiz tasdiqlagan holatlarda, chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 90 Nutqning buzilishi: a) nafas olishning buzilishi va nevrologik alomatlari bilan kechadigan butun nutq aʼzosini qamrab oladigan yuqori darajadagi duduqlik, nutqning tushunarsiz qiladigan boshqa buzilishlar E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E b) moʻtadil ifodalangan duduqlik va nutqning qisman tushunarsiz qiladigan boshqa buzilishlar E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqli. HHB va AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz E v) aniq va tushunarli nutq boʻlgan duduqlanishning yengil darajasi E Yaroqsiz V S Yaroqli. HHB va AYP operatorlikka yaroqsiz S Mazkur moddaning “b” bandiga uzoq muddatli tizimli davolanish samara bermaydigan, tabiatining faoliyatga oid boʻlgan turgʻun afoniya va turgʻun faoliyatining buzilishi bilan kechadigan surunkali laringit va ovoz boylamlarining boshqa kasalliklari kiradi. Duduqlik mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs chuqur tibbiy tekshiruvlardan oʻtkaziladi. Harbiy xizmatga chaqirishdan oldin MIBB, oʻqish yoki ish joyidan olingan hujjatlarni batafsil oʻrganish asosida harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisidagi ekspert xulosasi chiqariladi, shuningdek nevropatolog, psixiatr va otolaringolog (zarurat boʻlsa logopedni ham) oʻzaro maslahatlashuvi inobatga olinadi. Muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar duduqlanishning barcha turlari mavjudligida harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. SCHRga qabul qilishda, duduqlanishning yengil darajasi mavjud boʻlgan fuqarolar mazkur moddaning “v” bandiga asosan cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Duduqlanishning ifodalanganlik darajasi uning nutq faoliyatini uzluksiz, turli sharoitlarda kuzatish orqali va kasallik belgilari yaqqol namoyon boʻlgan holatda baholanadi. Ekspert xulosasini chiqarishda qoʻmondonlik tomonidan berilgan tavsifnoma va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning duduqlanishi, uning xizmat majburiyatlarini bajarishiga qanchalik salbiy taʼsir etishi toʻgʻrisidagi koʻrsatmalar katta ahamiyat kasb etadi. Boʻgʻim Harakat Meʼyor Harakat chegaralanishi Kam ifodalangan Moʻtadil ifodalangan Yaqqol ifodalangan Yelka boʻgʻimi yelka kamari bilan Bukish 180 — 121 120 — 101 100 — 81 80 va undan kam Yozish 30 dan koʻp 30 — 21 20 — 16 15 va undan kam Uzoqlashtirish 180 — 116 115 — 101 100 — 81 80 va undan kam Tirsak Bukish 30 — 79 80 — 89 90 — 99 100 va undan koʻp Yozish 180 — 149 150 — 141 140 — 121 120 va undan kam Pronatsiya 180 — 136 135 — 91 90 — 61 60 va undan kam Supinatsiya 180 — 136 135 — 91 90 — 61 60 va undan kam Qoʻl panjasi Bukish Yozish Uzoqlashtirish: Radial Ulnar 80 — 36 95 — 31 35 — 26 30 — 26 25 — 16 25 — 16 15 va undan kam 15 va undan kam 30 — 11 45 — 26 10 — 6 25 — 16 5 — 4 15 — 11 3 va undan kam 10 va undan kam Chanoq-son Bukish 100 dan kam 100 — 109 110 — 119 120 va undan koʻp Yozish 180 — 171 170 — 161 160 — 151 150 va undan kam Uzoqlashtirish 50 — 26 25 — 21 20 — 16 15 va undan kam Tizza Bukish 30 — 59 60 — 89 90 — 109 110 va undan koʻp Yozish 180 — 176 179 — 171 170 — 161 160 va undan kam Boldir-tovon Oyoq-panja tomon bukish 150 — 121 120 — 111 110 — 101 100 va undan kam Tashqi tomonga bukish (yozish) 70 — 74 75 — 79 80 — 84 85 va undan koʻp Koʻrsatkichlar Meʼyor Nafas (oʻpka) yetishmovchiligi darajasi I daraja (kam ifodalangan) II daraja (oʻrtacha ifodalangan) III daraja (yaqqol ifodalangan) 1. Klinik: a) hansirash yoʻq Avval mumkin boʻlgan zoʻriqishlarda Oddiy zoʻriqishlarda Tinch holatda, doimiy b) Tinch holatda nafas olish soni (1 daqiqada) 20 gacha Meʼyor chegarasida 21 — 30 31 va undan tezroq v) koʻkarish (sianoz) yoʻq Yoʻq yoki zoʻriqishdan keyin kam ifodalangan Aniq, baʼzida oʻrtacha ifodalangan Yaqqol ifodalangan, diffuzli g) Tinch holatdagi pulsi (bir daqiqada) 80 gacha Tezlashmagan Tezlashishga moyil Yaqqol ifodlangan ravishda tezlashadi 2. Tibbiy usunalar bilan tekshiruvlar: a) gemoglobinning kislorod bilan toʻyinishi (foizlarda) 90 dan oshiq 90 — 80 79 — 60 60 dan kam b) Oʻpkaning xayotiy sigʻimi (OʻXS) meʼyoriy oʻlchamga foiz xisobida 90 — 85 84 — 70 69 — 50 50 dan kam v) oʻpkaning maksimal ventilyatsiyasi meʼyoriy oʻlchamga foiz xisobida 85 — 75 74 — 55 54 — 35 35 dan kam g) 1 soniyadagi jadallashtirilgan nafas chiqarish hajmi (JNCHH) foiz xisobida 80 — 100 50 — 79 50 — 30 30 dan kam d) Tiffno indeksi ( JNCHH/ OʻTS nisbati) foiz xisobida 70 dan oshiq 70 — 55 54 — 40 40 dan kam Jismoniy rivojlanish koʻrsatkichlari, kasalliklar jadvalining kasalliklar va moddalar roʻyxatiMilliy gvardiyaning 65921 harbiy qismiga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar, Milliy gvardiyaga kontrakt boʻyicha kirayotganlar.Milliy gvardiyaning HTMga kirayotgan nomzodlar va Milliy gvardiyaga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.Maxsus vazifalar bajaruvchi harbiy qismlar, “razvedka qoʻmondonlik taktik” mutaxassisligi boʻyicha HTMga kirayotgan nomzodlar.DXX harbiy qismlari, “Chegara qoʻshinlari qoʻmondonlik-taktik” mutaxassisligi boʻyicha HTMga kirayotgan nomzodlar.Havo-desant, desant-hujumchi, togʻ-oʻqchi, IIVning 7531 va 7551 harbiy qismlari “HDK qoʻmondonlik-taktik”mutaxassisligi boʻyicha HTMga kirayotgan nomzodlar, MIB huzuridagi Chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassisliklar boʻyicha tayyorlash markazlariga yuborilayotgan nomzodlar.Maxsus vazifalar bajaruvchi harbiy qismlarning taʼminot boʻlinmalariga (bazalari) muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.IIVning boshqa harbiy qismlari, Tank, artilleriya HTMning qoʻmondonlik, muhandislik-qoʻmondonlik fakultetlariga (boʻlinmalariga) kirayotgan nomzodlar va muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.Avtomobil, zenit-raketa, radiatsion, kimyoviy, biologik muhofaza HTMning qoʻmondonlik, muhandislik-qoʻmondonlik fakultetlariga (boʻlinmalariga) kirayotgan nomzodlar.Boshqa HTMlarga kirayotgan nomzodlar.Radiatsion, kimyoviy, biologik muhofaza harbiy qismlari (boʻlinmalari) muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.Zenit-raketa, radiotexnik hamda HHM Q va HHKning boshqa quruqlikdagi harbiy qismlariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.Aralash tarkibdagi umumqoʻshin harbiy qismlar, aloqa qismlariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.FVV harbiy qismlari, Qurolli Kuchlarning boshqa harbiy qismlariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.Safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga qabul qilinayotgan fuqarolar1234567891011121314151617Cheklanish darajasi11222233333334Yaroqlilik toifasiAAAAAAVVVVVVVSBoʻyi185 sm va undan baland175 sm va undan baland170 sm va undan baland170 sm va undan baland170 sm va undan baland170 sm va undan baland165 sm va undan baland165 sm va undan baland165 sm va undan baland165 sm va undan baland165 sm va undan baland165 sm va undan baland165 sm va undan baland160 sm va undan balandVazni67 kg dan62 kg dan60 kg dan60 kg dan60 kg dan60 kg dan55 kg dan55 kg dan55 kg dan55 kg dan55 kg dan55 kg dan55 kg dan50 kg danKoʻrish aʼzosiuzoq masofaga koʻrish oʻtkirligikorreksiyasiz1,0-0,8/1,0-0,81,0-0,8/1,0-0,80,6/0,60,6/0,60,6/0,60,6/0,60,6/0,60,5/0,50,4/0,40,5/0,10,5/0,10,5/0,10,5/0,10,5/0,1korreksiya bilanyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqli0,5/0,20,5/0,20,5/0,20,5/0,20,5/0,2yaqin masofaga koʻrish oʻtkirligikorreksiyasiz0,8/0,80,8/0,80,7/0,70,7/0,70,7/0,70,7/0,70,7/0,70,7/0,70,7/0,7yaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqlirang ajratishtrixromaziya S turiyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqliyaroqsizyaroqliyaroqliyaroqliyaroqlitrixromaziya A va V turlari, dixromaziyayaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqsizyaroqliyaroqliEshitishshivirlab gapirish,metrdan kam boʻlmagan6/66/66/66/66/66/66/66/66/65/56/66/66/66/6 18 yoshdan 25 yoshgachaBoʻy(sm)Oziqlanishning yetishmovchiligi(TVI 16,5 dan kam)Oziqlanishning pasayishi(TVI 16,5 — 18,4)Meʼyordagi tana vazni(TVI 18,5 — 24,4)Oziqlanishning yuqoriligi(TVI 24,5 — 29,4)I darajali semizlik(TVI 29,5 — 33,4)II darajali semizlik(TVI 33,5 — 38,4)III darajali semizlik(TVI 38,5 va undan yuqori)1234567815137,637,7 — 42,142,2 — 55,855,9 — 67,267,3 — 76,376,4 — 87,787,815238,138,2 — 42,642,7 — 56,556,6 — 68,068,1 — 77,377,4 — 88,888,915338,638,7 — 43,243,3 — 57,257,3 — 68,969,0 — 78,378,4 — 90,090,115439,139,2 — 43,743,8 — 58,058,1 — 69,869,9 — 79,379,4 — 91,191,215539,639,7 — 44,344,4 — 58,758,8 — 70,770,8 — 80,380,4 — 92,392,415640,140,2 — 44,945,0 — 59,459,5 — 71,671,7 — 81,381,4 — 93,593,615740,640,7 — 45,445,5 — 60,260,3 — 72,572,6 — 82,382,4 — 94,694,715841,141,2 — 46,046,1 — 60,961,0 — 73,473,5 — 83,383,4 — 95,895,915941,641,7 — 46,546,6 — 61,661,7 — 74,274,3 — 84,384,4 — 96,997,016042,242,3 — 47,347,4 — 62,662,7 — 75,475,5 — 85,785,8 — 98,598,616142,742,8 — 47,847,9 — 63,463,5 — 76,376,4 — 86,786,8 — 99,699,716243,243,3 — 48,448,5 — 64,164,2 — 77,277,3 — 87,787,8 — 100,8100,916343,743,8 — 48,949,0 — 64,864,9 — 78,178,2 — 88,788,8 — 101,9102,016444,244,3 — 49,549,6 — 65,665,7 — 79,079,1 — 89,789,8 — 103,1103,216544,945,0 — 50,250,3 — 66,566,6 — 80,180,2 — 91,091,1 — 104,6104,716645,445,5 — 50,850,9 — 67,367,4 — 81,081,1 — 92,092,1 — 105,8105,916745,946,0 — 51,351,4 — 68,068,1 — 81,982,0 — 93,093,1 — 106,9107,016846,546,6 — 52,152,2 — 69,069,1 — 83,183,2 — 94,494,5 — 108,5108,616947,047,1 — 52,652,7 — 69,769,8 — 84,084,1 — 95,495,5 — 109,6109,717047,747,8 — 53,453,5 — 70,770,8 — 85,285,3 — 96,796,8 — 111,2111,317148,248,3 — 53,954,0 — 71,471,5 — 86,086,1 — 97,797,8 — 112,3112,417248,748,8 — 54,554,6 — 72,272,3 — 86,987,0 — 98,798,8 — 113,5113,617349,349,4 — 55,255,3 — 73,273,3 — 88,188,2 — 100,1100,2 — 115,0115,117449,849,9 — 55,855,9 — 73,974,0 — 89,089,1 — 101,1101,2 — 116,2116,317550,550,6 — 56,556,6 — 74,975,0 — 90,290,3 — 102,4102,5 — 117,7117,817651,051,1 — 57,157,2 — 75,675,7 — 91,191,2 — 103,4103,5 — 118,9119,017751,651,7 — 57,857,9 — 76,676,7 — 92,292,3 — 104,8104,9 — 120,4120,517852,152,2 — 58,458,5 — 77,377,4 — 93,193,2 — 105,8105,9 — 121,6121,717952,852,9 — 59,159,2 — 78,378,4 — 94,394,4 — 107,1107,2 — 123,1123,218053,553,6 — 59,859,9 — 79,379,4 — 95,595,6 — 108,4108,5 — 124,6124,718154,054,1 — 60,460,5 — 80,080,1 — 96,496,5 — 109,4109,5 — 125,8125,918254,654,7 — 61,161,2 — 81,081,1 — 97,597,6 — 110,8110,9 — 127,3127,418355,155,2 — 61,761,8 — 81,781,8 — 98,498,5 — 111,8111,9 — 128,5128,618455,855,9 — 62,462,5 — 82,782,8 — 99,699,7 — 113,1113,2 — 130,0130,118556,456,5 — 63,263,3 — 83,783,8 — 100,8100,9 — 114,5114,6 — 131,6131,718656,957,0 — 63,763,8 — 84,484,5 — 101,7101,8 — 115,5115,6 — 132,7132,818757,657,7 — 64,564,6 — 85,485,5 — 102,9103,0 — 116,8116,9 — 134,3134,418858,258,3 — 65,265,3 — 86,486,5 — 104,0104,1 — 118,2118,3 — 135,8135,918958,959,0 — 65,966,0 — 87,487,5 — 105,2105,3 — 119,5119,6 — 137,3137,419059,659,7 — 66,766,8 — 88,388,4 — 106,4106,5 — 120,8120,9 — 138,9139,019160,160,2 — 67,267,3 — 89,189,2 — 107,3107,4 — 121,8121,9 — 140,0140,119260,760,8 — 68,068,1 — 90,190,2 — 108,5108,6 — 123,2123,3 — 141,6141,719361,461,5 — 68,768,8 — 91,091,1 — 109,6109,7 — 124,5124,6 — 143,1143,219462,062,1 — 69,569,6 — 92,092,1 — 110,8110,9 — 125,9126,0 — 144,7144,819562,762,8 — 70,270,3 — 93,093,1 — 112,0112,1 — 127,2127,3 — 146,2146,319663,463,5 — 70,971,0 — 94,094,1 — 113,2113,3 — 128,5128,6 — 147,7147,819764,064,171,771,8 — 95,095,1 — 114,4114,5 — 129,9130,0 — 149,3149,419864,764,872,472,5 — 95,996,0 — 115,5115,6 — 131,2131,3 — 150,8150,919965,365,473,273,3 — 96,997,0 — 116,7116,8 — 132,6132,7 — 152,4152,520066,066,173,974,0 — 97,998,0 — 117,9118,0 — 133,9134,0 — 153,9154,025 yoshdan 45 yoshgachaBoʻy(sm)Oziqlanishning yetishmovchiligi (TVI 17,0 dan kam)Oziqlanishning pasayishi(TVI 17,0 — 18,9)Meʼyordagi tana vazni(TVI 19,0 — 24,9)Oziqlanishning yuqoriligi(TVI 25,0 — 29,9)I darajali semizlik(TVI 30,0 — 34,9)II darajali semizlik(TVI 35,0 — 39,9)III darajali semizlik(TVI 40,0 va undan yuqori)1234567815540,840,9 — 45,545,6 — 59,960,0 — 71,972,0 — 83,984,0 — 95,996,015641,341,4 — 46,146,2 — 60,760,8 — 72,872,9 — 85,085,1 — 97,197,215741,841,9 — 46,646,7 — 61,461,5 — 73,773,8 — 86,086,1 — 98,398,415842,342,4 — 47,247,3 — 62,262,3 — 74,674,7 — 87,187,2 — 99,599,615942,842,9 — 47,847,9 — 62,963,0 — 75,575,6 — 88,188,2 — 100,7100,816043,543,6 — 48,548,6 — 63,964,0 — 76,776,8 — 89,589,6 — 102,3102,416144,044,1 — 49,149,2 — 64,764,8 — 77,677,7 — 90,690,7 — 103,5103,616244,544,6 — 49,749,8 — 65,465,5 — 78,578,6 — 91,691,7 — 104,7104,816345,145,2 — 50,350,4 — 66,266,3 — 79,479,5 — 92,792,8 — 105,9106,016445,645,7 — 50,850,9 — 66,967,0 — 80,380,4 — 93,793,8 — 107,1107,216546,246,3 — 51,651,7 — 67,968,0 — 81,581,6 — 95,195,2 — 108,7108,816646,846,9 — 52,252,3 — 68,768,8 — 82,482,5 — 96,296,3 — 109,9110,016747,347,4 — 52,752,8 — 69,469,5 — 83,383,4 — 97,297,3 — 111,1111,216847,948,0 — 53,553,6 — 70,470,5 — 84,584,6 — 98,698,7 — 112,7112,816948,548,6 — 54,154,2 — 71,271,3 — 85,485,5 — 99,799,8 — 113,9114,017049,149,2 — 54,854,9 — 72,272,3 — 86,686,7 — 101,1101,2 — 115,5115,617149,649,7 — 55,455,5 — 72,973,0 — 87,587,6 — 102,1102,2 — 116,7116,817250,250,3 — 56,056,1 — 73,773,8 — 88,488,5 — 103,2103,3 — 117,9118,017350,850,9 — 56,756,8 — 74,774,8 — 89,689,7 — 104,6104,7 — 119,5119,617451,351,4 — 57,357,4 — 75,475,5 — 90,590,6 — 105,6105,7 — 120,7120,817552,052,1 — 58,058,1 — 76,476,5 — 91,791,8 — 107,0107,1 — 122,3122,417652,552,6 — 58,658,7 — 77,277,3 — 92,692,7 — 108,1108,2 — 123,5123,617753,253,3 — 59,459,5 — 78,278,3 — 93,893,9 — 109,5109,6 — 125,1125,217853,753,8 — 59,960,0 — 78,979,0 — 94,794,8 — 110,5110,6 — 126,3126,417954,454,5 — 60,760,8 — 79,980,0 — 95,996,0 — 111,9112,0 — 127,9128,018055,155,2 — 61,561,6 — 80,981,0 — 97,197,2 — 113,3113,4 — 129,5129,618155,655,7 — 62,062,1 — 81,781,8 — 98,098,1 — 114,4114,5 — 130,7130,818256,356,4 — 62,862,9 — 82,782,8 — 99,299,3 — 115,8115,9 — 132,3132,418356,856,9 — 63,463,5 — 83,483,5 — 100,1100,2 — 116,8116,9 — 133,5133,618457,557,6 — 64,164,2 — 84,484,5 — 101,3101,4 — 118,2118,3 — 135,1135,218558,158,2 — 64,965,0 — 85,485,5 — 102,5102,6 — 119,6119,7 — 136,7136,818658,758,8 — 65,565,6 — 86,286,3 — 103,4103,5 — 120,7120,8 — 137,9138,018759,359,4 — 66,266,3 — 87,287,3 — 104,6104,7 — 122,1122,2 — 139,5139,618860,060,1 — 67,067,1 — 88,288,3 — 105,8105,9 — 123,5123,6 — 141,1141,218960,760,8 — 67,767,8 — 89,289,3 — 107,0107,1 — 124,9125,0 — 142,7142,819061,461,5 — 68,568,6 — 90,290,3 — 108,2108,3 — 126,3126,4 — 144,3144,419161,962,0 — 69,169,2 — 90,991,0 — 109,1109,2 — 127,3127,4 — 145,5145,619262,662,7 — 69,869,9 — 91,992,0 — 110,3110,4 — 128,7128,8 — 147,1147,219363,263,3 — 70,670,7 — 92,993,0 — 111,5111,6 — 130,1130,2 — 148,7148,819463,964,0 — 71,371,4 — 93,994,0 — 112,7112,8 — 131,5131,6 — 150,3150,419564,664,7 — 72,172,2 — 94,995,0 — 113,9114,0 — 132,9133,0 — 151,9152,019665,365,4 — 72,973,0 — 95,996,0 — 115,1115,2 — 134,3134,4 — 153,5153,619766,066,1 — 73,673,7 — 96,997,0 — 116,3116,4 — 135,7135,8 — 155,1155,219866,666,7 — 74,474,5 — 97,998,0 — 117,5117,6 — 137,1137,2 — 156,7156,819967,367,4 — 75,175,2 — 98,999,0 — 118,7118,8 — 138,5138,6 — 158,3158,420068,068,1 — 75,976,0 — 99,9100,0 — 119,9120,0 — 139,9140,0 — 159,9160,020168,768,8 — 76,776,8 — 100,9101,0 — 121,1121,2 — 141,3141,4 — 161,5161,620269,469,5 — 77,477,5 — 101,9102,0 — 122,3122,4 — 142,7142,8 — 163,1163,220370,070,1 — 78,278,3 — 102,9103,0 — 123,5123,6 — 144,1144,2 — 164,7164,820470,770,8 — 78,979,0 — 103,9104,0 — 124,7124,8 — 145,5145,6 — 166,3166,420571,471,5 — 79,779,8 — 104,9105,0 — 125,9126,0 — 146,9147,0 — 167,9168,020672,172,2 — 80,580,6 — 105,9106,0 — 127,1127,2 — 148,3148,4 — 169,5169,620772,872,9 — 81,281,3 — 106,9107,0 — 128,3128,4 — 149,7149,8 — 171,1171,220873,473,5 — 82,082,1 — 107,9108,0 — 129,5129,6 — 151,1151,2 — 172,7172,820974,174,2 — 82,782,8 — 108,9109,0 — 130,7130,8 — 152,5152,6 — 174,3174,421074,874,9 — 83,583,6 — 109,9110,0 — 131,9132,0 — 153,9154,0 — 175,9176,045 yosh va undan yuqori yoshBoʻy(sm)Oziqlanishning yetishmovchiligi(TVI 17,5 dan kam)Oziqlanishning pasayishi(TVI 17,5 — 19,9)Meʼyordagi tana vazni(TVI 20,0 — 25,9)Oziqlanishning yuqoriligi(TVI 26,0 — 30,9)I darajali semizlik(TVI 31,0 — 35,9)II darajali semizlik(TVI 36,0 — 40,9)III darajali semizlik(TVI 41,0 va undan yuqori)1234567815542,042,1 — 47,948,0 — 62,362,4 — 74,374,4 — 86,386,4 — 98,398,415642,542,6 — 48,548,6 — 63,163,2 — 75,275,3 — 87,487,5 — 99,599,615743,143,2 — 49,149,2 — 63,964,0 — 76,276,3 — 88,588,6 — 100,8100,915843,643,7 — 49,749,8 — 64,664,7 — 77,177,2 — 89,589,6 — 102,0102,115944,144,2 — 50,350,4 — 65,465,5 — 78,078,1 — 90,690,7 — 103,2103,316044,844,9 — 51,151,2 — 66,566,6 — 79,379,4 — 92,192,2 — 104,9105,016145,345,4 — 51,751,8 — 67,267,3 — 80,280,3 — 93,193,2 — 106,1106,216245,946,0 — 52,352,4 — 68,068,1 — 81,181,2 — 94,294,3 — 107,3107,416346,446,5 — 52,953,0 — 68,868,9 — 82,182,2 — 95,395,4 — 108,6108,716446,947,0 — 53,553,6 — 69,669,7 — 83,083,1 — 96,496,5 — 109,8109,916547,647,7 — 54,354,4 — 70,670,7 — 84,284,3 — 97,897,9 — 111,4111,516648,148,2 — 54,955,0 — 71,471,5 — 85,285,3 — 98,999,0 — 112,7112,816748,748,8 — 55,555,6 — 72,272,3 — 86,186,2 — 100,0100,1 — 113,9114,016849,449,5 — 56,356,4 — 73,273,3 — 87,387,4 — 101,4101,5 — 115,5115,616949,950,0 — 56,957,0 — 74,074,1 — 88,388,4 — 102,5102,6 — 116,8116,917050,650,7 — 57,757,8 — 75,075,1 — 89,589,6 — 103,9104,0 — 118,4118,517151,151,2 — 58,358,4 — 75,875,9 — 90,490,5 — 105,0105,1 — 119,6119,717251,651,7 — 58,959,0 — 76,676,7 — 91,491,5 — 106,1106,2 — 120,9121,017352,352,4 — 59,759,8 — 77,677,7 — 92,692,7 — 107,5107,6 — 122,5122,617452,953,0 — 60,360,4 — 78,478,5 — 93,593,6 — 108,6108,7 — 123,7123,817553,653,7 — 61,161,2 — 79,579,6 — 94,894,9 — 110,1110,2 — 125,4125,517654,154,2 — 61,761,8 — 80,280,3 — 95,795,8 — 111,1111,2 — 126,6126,717754,854,9 — 62,562,6 — 81,381,4 — 96,997,0 — 112,6112,7 — 128,2128,317855,355,4 — 63,163,2 — 82,182,2 — 97,998,0 — 113,7113,8 — 129,5129,617956,056,1 — 63,964,0 — 83,183,2 — 99,199,2 — 115,1115,2 — 131,1131,218056,756,8 — 64,764,8 — 84,184,2 — 100,3100,4 — 116,5116,6 — 132,7132,818157,257,3 — 65,365,4 — 84,985,0 — 101,3101,4 — 117,6117,7 — 134,0134,118257,958,0 — 66,166,2 — 86,086,1 — 102,5102,6 — 119,1119,2 — 135,6135,718358,558,6 — 66,766,8 — 86,786,8 — 103,4103,5 — 120,1120,2 — 136,8136,918459,259,3 — 67,567,6 — 87,887,9 — 104,7104,8 — 121,6121,7 — 138,5138,618559,960,0 — 68,368,4 — 88,888,9 — 105,9106,0 — 123,0123,1 — 140,1140,218660,460,5 — 68,969,0 — 89,689,7 — 106,9107,0 — 124,1124,2 — 141,4141,518761,161,2 — 69,769,8 — 90,690,7 — 108,1108,2 — 125,5125,6 — 143,0143,118861,861,9 — 70,570,6 — 91,791,8 — 109,3109,4 — 127,0127,1 — 144,6144,718962,562,6 — 71,371,4 — 92,792,8 — 110,6110,7 — 128,4128,5 — 146,3146,419063,263,3 — 72,172,2 — 93,893,9 — 111,8111,9 — 129,9130,0 — 147,9148,019163,763,8 — 72,772,8 — 94,594,6 — 112,7112,8 — 130,9131,0 — 149,1149,219264,464,5 — 73,573,6 — 95,695,7 — 114,0114,1 — 132,4132,5 — 150,8150,919365,165,2 — 74,374,4 — 96,696,7 — 115,2115,3 — 133,8133,9 — 152,4152,519465,865,9 — 75,175,2 — 97,797,8 — 116,5116,6 — 135,3135,4 — 154,1154,219566,566,6 — 75,976,0 — 98,798,8 — 117,7117,8 — 136,7136,8 — 155,7155,819667,267,3 — 76,776,8 — 99,799,8 — 118,9119,0 — 138,1138,2 — 157,3157,419767,968,0 — 77,577,6 — 100,8100,9 — 120,2120,3 — 139,6139,7 — 159,0159,119868,668,7 — 78,378,4 — 101,8101,9 — 121,4121,5 — 141,0141,1 — 160,6160,719969,369,4 — 79,179,2 — 102,9103,0 — 122,7122,8 — 142,5142,6 — 162,3162,420070,070,1 — 79,980,0 — 103,9104,0 — 123,9124,0 — 143,9144,0 — 163,9164,020170,770,8 — 80,780,8 — 104,9105,0 — 125,1125,2 — 145,3145,4 — 165,5165,620271,471,5 — 81,581,6 — 106,0106,1 — 126,4126,5 — 146,8146,9 — 167,2167,320372,172,2 — 82,382,4 — 107,0107,1 — 127,6127,7 — 148,2148,3 — 168,8168,920472,872,9 — 83,183,21 — 08,1108,2 — 128,9129,0 — 149,7149,8 — 170,5170,620573,573,6 — 83,984,0 — 109,1109,2 — 130,1130,2 — 151,1151,2 — 172,1172,220674,274,3 — 84,784,8 — 110,1110,2 — 131,3131,4 — 152,5152,6 — 173,7173,820774,975,0 — 85,585,6 — 111,2111,3 — 132,6132,7 — 154,0154,1 — 175,4175,520875,675,7 — 86,386,4 — 112,2112,3 — 133,8133,9 — 155,4155,5 — 177,0177,120976,376,4 — 87,187,2 — 113,3113,4 — 135,1135,2 — 156,9157,0 — 178,7178,821077,077,1 — 87,988,0 — 114,3114,4 — 136,3136,4 — 158,3158,4 — 180,3180,4 a) harbiy mehnatning sogʻliqqa xavfli sharoiti boʻlgan ishlardagi bevosita aloqasi quyidagilar bilan bogʻliq: radioaktiv moddalar; ionlovchi nurlanish manbalari; raketa yonilgʻisi tarkibidagi qismlar va boshqa oʻta zaharlovchi moddalar; kimyoviy qurol tarkibiga kiradigan zaharlovchi moddalar; 30 kGsdan do 300 GGsgacha chastota diapazonida elektr-magnit maydonlarini hosil qiluvchi manbalar; optik kvantli generatorlar; patogenlik I, II guruhiga kiradigan mikroorganizmlar. b) harbiy mehnatning oʻta ogʻir sharoiti bilan bogʻliq ishlar (mutaxassisliklar): akvanavtlar va boshqa gʻavvos mutaxassislari; maxsus inshoatlardagi xizmat; qutqaruvchi va qutqaruv xizmati boshqa mutaxassislari harbiy sektorlar navbatchilik tarkibining, havo harakatlar boshqaruv tizimi markazlarining va aviatsiyani yoʻnaltirish jangovar boshqaruv punktlarining ofitserlari (HHB va AYP operatorlari); tanklar va boshqa jangovar texnika suv ostidagi boshqaruvi; parashut bilan sakrash. Barcha aholi punktlari va hududlarda qarshi koʻrsatmalar deb hisoblanadi: 1. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Navoiy, Surxondaryo viloyatlari, Buxoro viloyati Qorovulbozor tumani, Qashqadaryo viloyati Muborak tumani, Qamchiq davoni (Toshkent va Namangan viloyatlari hududida) ning barcha hududlari. a) shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar uchun: tireotoksikoz, ogʻirlik darajasidan qatʼiy nazar; buyraklarning faoliyatining buzilishi bilan kechadigan toshlar hosil boʻlishi bilan yoki konkrementlarsiz, biroq tez-tez kuzatiladigan buyrak sanchigʻi xurujlari bilan kechadigan siydik-tosh kasalligi, bitta buyrakning yoʻqligi, buyrak rivojlanishining anomaliyalari (taqasimon buyrak, jomcha, siydik yoʻllarining toʻliq ajralishi va boshqalar); “nishon” aʼzolar faoliyati yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gipertoniya kasalligining ikkinchi bosqichi; xavfli oʻsmalar, kasallikning bosqichi va davolash natijalaridan qatʼiy nazar; fotodermatozlar, eritematoz boʻricha (volchanka); yaqqol ifodalangan surunkali laringofaringitlar; davolash samarasiz boʻlganda uzluksiz — qaytalanuvchi allergik kasalliklarning ogʻir asoratli shakllari; oʻpka va boshqa aʼzolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan boʻlsa, qarshi koʻrsatma yoʻq); Bundan tashqari, ayol-harbiy xizmatchilar uchun: bachadon, tuxumdon yoki koʻkrak bezi rivojlanayotgan oʻsmalari; klimaks va bachadondan qon ketish bilan kechadigan tuxumdonlar faoliyatining buzilishlari. b) harbiy xizmatchilarning oila aʼzolari uchun: tez-tez takrorlanadigan talvasalar bilan (yil davomida 3-martadan koʻp) kechadigan tutqanoq kasalligi; bosh va orqa miyaning qon tomir kasalliklari hamda falajlik (paralich) yoki chuqur ildiz otgan parezlar, gidrotsefaliya, nutq va, koʻrishning buzilishi, muvozanat saqlash yoki yurishning buzilishi bilan ifodalangan markaziy asab tizimining boshqa ogʻir organik kasalliklari; endokrin tizimi kasalliklarining ogʻir shakllari, har qanday ogʻirlik darajasidagi tireotoksikoz; koronar yoki umumiy qon aylanishining II yoki III darajali buzilishi bilan kechadigan qon aylanish tizimi kasalliklari; gipertoniya kasalligining uchinchi bosqichi; kollagenozlar (revmatoidli artrit, tizimli qizil teri sili (volchanka), tizimli sklerodermiya, tugunli periartrit, dermatomiozit); xavfli oʻsmalar, bosqichi va davolash natijasidan qatʼiy nazar; buyraklarning faoliyatining buzilishi bilan kechadigan toshlar hosil boʻlishi bilan yoki konkrementlarsiz, biroq tez-tez kuzatiladigan buyrak sanchigʻi xurujlari bilan kechadigan siydik-tosh kasalligi, bitta buyrakning yoʻqligi, buyrak rivojlanishining anomaliyalari (taqasimon buyrak, jomcha, siydik yoʻllarining toʻliq ajralishi va boshqalar); oʻpka va boshqa aʼzolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan boʻlsa, qarshi koʻrsatma yoʻq); Bundan tashqari, ayollar uchun: har qanday etiologiyadagi bachadon, tuxumdon yoki sut bezi oʻsmalari; 2. Baland togʻlik hududlarda (dengiz sathiga nisbatan balandlikda): 2500 metr va undan baland: a) harbiy xizmatchilar uchun: miya qon aylanishining oʻtkinchi buzilishlari bilan kechadigan bosh va orqa miya qon tomir kasalliklari; faoliyatning oʻrtacha buzilishi va onda-sonda roʻy beradigan xurujlar bilan kechuvchi sekin rivojlanayotgan qon tomir tizimi kasalliklari; har qanday ogʻirlik darajasidagi tireotoksikoz; tashqi nafas faoliyatining buzilishi bilan kechayotgan surunkali oʻpka kasalliklari; koronar yoki umumiy qon aylanishining II yoki III darajali buzilishi bilan kechadigan qon aylanish tizimi kasalliklari; xavfli oʻsmalar, kasallikning bosqichi va davolash natijasidan qatʼiy nazar; har qanday rivojlanish darajasidagi obliteratsiyalovchi endoarteriitlar; oʻpka va boshqa aʼzolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan boʻlsa, qarshi koʻrsatma yoʻq); b) harbiy xizmatchilarning oila aʼzolari uchun: aqliy zaiflik; tez-tez takrorlanadigan talvasalar bilan (yil davomida 3-martadan koʻp) kechadigan tutqanoq kasalligi; endogen ruhiy buzilishlar; gidrotsefaliya, falajlik (paralich), parezlar, nutqning buzilishi bilan kechadigan markaziy asab tizimining organik kasalliklari; bosh yoki orqa miya oʻsmalari hamda aʼzolar faoliyatining turgʻun buzilishi bilan kechuvchi markaziy asab tizimining boshqa ogʻir va tez rivojlanayotgan kasalliklari; endokrin tizimining kasalliklari, har qanday ogʻirlik darajasidagi tireotoksikoz; rivojlanish alomatlari boʻlgan tizimli qon kasalliklari; tashqi nafas olish faoliyatining II va III darajali buzilishi bilan kechayotgan surunkali oʻpka kasalliklari; umumiy yoki koronar qon aylanishining II va III darajali buzilishi bilan kechuvchi qon aylanish tizimi surunkali kasalliklari gipertoniya kasalligining II yoki III bosqichi; xavfli oʻsmalar, bosqichi va davolash natijalaridan qatʼiy nazar; har qanday ifodalangan darajadagi obliteratsiyalovchi endoarteriit; har qanday etiologiyadagi bachadon, tuxumdon yoki sut bezi oʻsmalari; oʻpka va boshqa aʼzolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan boʻlsa, qarshi koʻrsatma yoʻq); ‎‎‎‎‎‏Surat oʻrni‎‏‎‎‎‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Mudofaa ishlari boshqarmasi (boʻlimi) gerbli muhri‎‎‎‎‎‎‎‎Harbiy-taʼlim muassasaga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazishVARAQASI‎‎‎‎1. Familiyasi, ismi, otasining ismi_______________________________________________________________________________________________________________________________‎‎(harbiy xizmatchilar uchun — harbiy unvoni)‎‎2. Tugʻilgan yili_________________________________________________________________________3. Yashash joyi ___________________________________________________________‎‎______________________________________________________________________(harbiy xizmatchilar uchun — harbiy qismning manzili va shartli nomi)‎‎‎‎‏Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish bosqichlari‎‎BirlamchiTakroriy‎‎Yakuniy1‎‎2‎‎3‎41. Shikoyatlar va anamnezi‎‎‎‎2. Oʻtkazilgan kasalliklar va jarohatlar‎‎‎‎3. Antropometrik koʻrsatkichlar‎‎‏Boʻyi‎‎‏‎‎Tana vazni‏‎‎Spirometriya ‏‎‎Dinamometriya:‏‎‎Oʻng qoʻl‏Chap qoʻl‏‎‎Gavdani tik turish paytida‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎4. Jarrohlik tekshiruvi natijalari:‎‎‏‎‎Umumiy jismoniy rivojlanishi‏‎‎Teri va koʻrinadigan shilliq qavatlar‏‎‎Limfa tugunlari‏Suyak-mushak tizimi‏Periferik tomirlar‏‎‎Siydik, jinsiy tizim‏‎‎Anus va yoʻgʻon ichak‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‏‎‎Xulosa:‏‎‎Sana, jarrohning imzosi, familiyasi ismi sharifi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎12‎‎34‎‎‎‎5. Ichki aʼzolar tekshiruvi natijalari:‏‎‎Oziqlanish‏Endokrin tizimi ‏‎‎Yurak: chegaralari‏‎‎Tonlar‏‎‎Faoliyat sinamalari ‏Puls‏‎‎Arterial bosim‏Nafas aʼzolari‎‎‏Ovqat hazm qilish aʼzolari‏‎‎Jigar‏‎‎Taloq‏‎‎Buyraklar‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis ‏‎‎Xulosa ‏Sana, terapevtning imzosi, familiyasi ismi sharifi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎6. Asab tizimi tekshiruvi natijalari:‎‎‏‎‎Bosh-miya nervlari‏‎‎Harakat faoliyati‏‎‎Reflekslar‏Sezish‏Vegetativ asab tizimi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‏Xulosa:‏Sana, nevropatologning imzosi, familiyasi ismi sharifi ‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎7. Ruhiy holatni tekshiruv natijalari:‏Ong ‎‎‏Diqqat-eʼtibor‏‎‎Xotira‏Tafakkur ‎‎‏‎‎Intellekt‏‎‎Hissiy-irodaviy faoliyat‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‎‎‏‎Xulosa:‏‎‎Sana, psixiatrning imzosi, familiyasi ismi sharifi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎8. Koʻrish aʼzosining tekshiruv natijalari:‎‎‎‎‎‎‎‎Rang ajratish (Rabkin boʻyicha)‎‎‎‎‎‎‏Koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz‎‎Oʻng koʻz‎‎‎‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‎Koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilanOʻng koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎Refraksiya skiaskopik‎‎‏‎‎‎Oʻng koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎1‎‎2‎‎3‎‎‎4‎‎‎‎Binokulyarnoye koʻrish‎‎‎‎‎‎‎‎‏Yaqqol koʻrishning eng yaqin nuqtasiOʻng koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Koʻz yoshi yoʻllari‎‎‎‎‎‎‎‎‎Qovoq va konyunktiva‎‎‎‎‎‎‎‎Koʻz olmalarining joylashuvi, harakatchanligi‎‎‎‎‎‎‎‎Qorachiq va ularning taʼsirga javobi‎‎‎‎‎‎Optik muhitlarOʻng koʻz‎‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‎‎‏Xulosa:‎‎‏Sana, oftalmologning imzosi, familiyasi ismi sharifi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎9. LOR-aʼzolarning tekshiruv natijalari:‏Nutq ‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Burun orqali nafas oʻng‎‎‎‎‎‎‎chap‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Hid bilish‎‎‏oʻng‎‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎chap‎‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‏Shivirlab gapirishga eshitish oʻtkirligi‎oʻng‎‎‎‎‎‎‎‎chap‎‎ ‎‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎Quloqning barofaoliyati ‎‎‏oʻng‎‎ ‎‎‎‎‎‎chap‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Vestibulyar apparatining faoliyati (aylanish bilan ikki hissa tajriba)‎‎‎‎Tashxis:‎‎‏Xulosa:‎‎‏‎‎Sana, otolaringologning imzosi, familiyasi ismi sharifi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎10. Tishlar va ogʻiz boshligʻining tekshiruv natijalari:‎‎‎‎Tishlash holati‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Ogʻizning shilliq qavati‎‎‎‎‎‎Tishlar‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Milklar‎‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‏Xulosa:‎‎‏‎‎Sana, stomatologning imzosi, familiyasi ismi sharifi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎11. Teri tanosil tekshiruv natijalari‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‏‎‎Xulosa:‏‎‎Sana, dermatovenerologning imzosi, familiyasi ismi sharifi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎12. Rentgen, tahliliy va boshqa tekshiruvlar, hamda va boshqa shifokorlar mutaxassis xulosalari yozuvlari uchun _________________________________________________________________________________‎‎______________________________________________________________________‎‎______________________________________________________________________‎‎13. Harbiy tibbiy (tibbiy) komissiyalarining xulosalari:‎‎a) 20____yil “___”_________ _____________________________huzuridagi tibbiy(harbiy qism, mudofaa ishlari boʻlimi)‎‎(harbiy-tibbiy) komissiyasi tomonidan birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish. ‎‎‎‎OʻR MV, MG, FVV, DXX, IIV, SSV 20__ yil “____” ________dagi __-sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining _____ ustuni _____ moddasi asosida _____________________________ga kirishga _______(HTM, fakultetning nomlanishi)‎‎(yaroqli, yaroqsiz koʻrsatilsin)‎‎‎‎‎Komissiya raisi _______________________________________________________________M.Oʻ.‎‎‎‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)‎‎‎Komissiya kotibi ______________________________________________________________‎‎‎‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)‎‎b) 20____yil “___”_________ _____________________________huzuridagi tibbiy‎(harbiy qism, mudofaa ishlari boshqarmasi)‎‎‎‎‎(harbiy-tibbiy) komissiyasi tomonidan takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish.‎‎OʻR MV, MG, FVV, DXX, IIV, SSV 20__ yil “____” ________dagi _-sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining _______ ustuni _____moddasi asosida _____________________________ ga kirishga _____‎‎(HTM, fakultetning nomlanishi)‎(yaroqli, yaroqsiz koʻrsatilsin)‎‎Komissiya raisi _______________________________________________________________M.Oʻ. ‎‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)‎‎‎‎‎Komissiya kotibi ______________________________________________________________‎‎‎‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)‎‎v) 20____yil “___”_________ _____________________________ huzuridagi tibbiy‎‎(HTM nomlanishi)‎‎(harbiy tibbiy) komissiyasi tomonidan yakuniy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish.‎‎OʻR MV, MG, FVV, DXX, IIV, SSV 20__ yil “____” ________dagi _-sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining _______ ustuni___moddasi asosida ______________________________ ga kirishga ______‎‎(HTM, fakultetning nomlanishi)‎‎‎‎(yaroqli, yaroqsiz koʻrsatilsin)‎‎‎Komissiya raisi _______________________________________________________________M.Oʻ.‎‎‎‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)‎‎‎Komissiya kotibi ______________________________________________________________‎‎‎‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)‎‎‎‎‎‎ 1-jadval Mudofaa ishlari boshqarmalari (boʻlimlari) toʻgʻrisida MAʼLUMOTLAR (absolyut sonlar) T/r Tuman (shahar) MIB razryadi MIB ega Tuman MIB (birlashgan, shahar) Yigʻin punktlari hammasi boʻlib Ulardan: zamonaviy yigʻin punktlari Yigʻin punktlari tibbiy boʻlimlari qanday sharoitda joylashgan MIB hammasi boʻlib Doimiy chaqiruv uchastkalari Ulardan ega: Vaqtincha chaqiruv uchastkalari Chaqiriluvchilarning tibbiy koʻrigi uchun sharoitlari “Chaqiruvga tayyorgarlik va oʻtkazish toʻgʻrisida”gi qoʻllanma talablariga mos “Chaqiruvga tayyorgarlik va oʻtkazish toʻgʻrisida”gi qoʻllanma talablariga mos emas “Chaqiruvga tayyorgarlik va oʻtkazish toʻgʻrisida”gi qoʻllanma talablariga mos “Chaqiruvga tayyorgarlik va oʻtkazish toʻgʻrisida”gi qoʻllanma talablariga mos emas 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Jami 20___y. 20___y. 2-jadval _______ y.t. oʻsmirlarning chaqiruv uchastkalarida qayd etishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish NATIJALARI Tumanlar (shaharlar) Viloyatlar (QR, Toshkent sh.) Jami tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganlar Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi A, V, S toifalar D toifa E toifa F toifa Abs. soni Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jami viloyat boʻyicha (QR, Toshkent sh.) 3-jadval Fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etishda tibbiy qoʻrikdan oʻtkazishNATIJALARI (kasalliklar sinflari boʻyicha) Yaroqlilik toifasi JAMI Kasalliklar sinflari Yuqumli va parazitar kasalliklari Oʻsmalar Qon kasalliklari Endokrin tizimining kasalliklari Ruhiy va hulq-atvor buzilishlari Asab tiziminingkasalliklari Koʻz va uning yordamchi aʼzolarning kasalliklari Quloq va soʻrgʻichsimon oʻsigʻining kasalliklari Qon aylanish kasalliklari Nafas aʼzolarining kasalliklari Ovqat hazm qilish aʼzolarning kasalliklari Teri va teri osti qavatining kasalliklari Suyak-mushak tizimining kasalliklari Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari Jarohat, jarrohlik amaliyotining oqibatlari Jami Shu jumladan sil kasalligi Jami Shu jumladan bosh suyagi-miya jarohati Jami Shu jumladan Jami Shu jumladan Jami Shu jumladan Jami Shu jumlajan Jami Moyakning suvli shishi Neyrotsirkulyator asteniya Va rikotsele Burunning yondosh boʻshliqlarining kasalliklari Halqumning kasalliklari Tishlarning kasalliklari Yara kasalligi Churralar Umurtqaning skoliozi Yassi kasalligi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 20 D toifa E toifa F toifa Jami 4-jadval Chaqiruvchilarning harbiy xizmatga chaqiruvidagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazishNATIJALARI Tumanlar (shaharlar) Jami guvohlantirilganlar Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi A, V, C toifalari D toifa E toifa F toifa 20___y. 20___y. 20___y. 20___y. 20___y. 20___y. 20___y. 20___y. 20___y. 20___y. Abs. soni Abs. soni Abs. soni % Abs. soni % Abs. soni % Abs. soni % Abs. soni % Abs. soni % Abs. soni % Abs. soni % 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Jami viloyat (QR, Toshkent sh.) boʻyicha 5-jadval Chaqiruvchilarni harbiy xizmatga chaqiruvdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish NATIJALARI (kasalliklar sinflari boʻyicha) Yaroqlilik toifasi JAMI Kasalliklar sinflari Yuqumli va parazitar kasalliklari Oʻsmalar Qon kasalliklari Endokrin tizimining kasalliklari Ruhiy va hulq-atvor buzilishlari Asab tiziminingkasalliklari Koʻz va uning yordamchi aʼzolarning kasalliklari Quloq va soʻrgʻichsimon oʻsigʻining kasalliklari Qon aylanish kasalliklari Nafas aʼzolarining kasalliklari Ovqat hazm qilish aʼzolarning kasalliklari Teri va teri osti qavatining kasalliklari Suyak-mushak tizimining kasalliklari Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari Jarohat, jarrohlik amaliyotining oqibatlari Jami Shu jumladan sil kasalligi Jami Shu jumladan bosh suyagi-miya jarohati Jami Shu jumladan Jami Shu jumladan Jami Shu jumladan Jami Shu jumlajan Jami Moyakning suvli shishi Neyrotsirkulyator asteniya Va rikotsele Burunning yondosh boʻshliqlarining kasalliklari Halqumning kasalliklari Tishlarning kasalliklari Yara kasalligi Churralar Umurtqaning skoliozi Yassi kasalligi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 D toifasi E toifasi F toifasi Jami 6-jadval Chaqiriluvchilarni yigʻin punktlaridan qaytarilganligi toʻgʻrisidagiMAʼLUMOTLAR Tumanlar (shaharlar) Viloyatlar (QR, Toshkent sh.) Jami yetkazildi Jami qaytarildi Ulardan Shu jumladan kasalliklar sinflari (4 — 6 grafalarning jami) D toifa E toifa F toifa Yuqumli va parazitar kasalliklari Oʻsmalar Qon kasalliklari Endokrin tizimining kasalliklari Ruhiy buzilishlar Asab tizimining kasalliklari Koʻz va uning yordamchi aʼzolarning kasalliklari Qulok va soʻrgʻichsimon oʻsigʻining kasalliklari Qon aylanish tizimining kasalliklari Nafas aʼzolarning kasalliklari Ovqat hazm qilish tizimining kasalliklari Teri va teri osti qavatining kasalliklari Suyak-mushak tizimining kasalliklari Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari Jarohat va harrohlik amaliyotlarning oqibatlari Tekshiruvdan qaytmaganlar Abs. Abs. Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Viloyat (QR, Toshkent sh.) boʻyicha 20 __ 20 __ 7-jadval Chaqiruvchilarning MIB huzuridagi tibbiy komissiyasi tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish NATIJALARI Nazorat tarzida guvohlantirishdan oʻtgan chaqiruvchilarning kontingentlari Nazorat tarzida guvohlantirish oʻtkazilgan yili Nazorat tarzida guvohlantirilganlar jamida Ulardan topildi: A, V, C toifalar D toifa E toifa F toifa Umumiy soni Abs. Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 A, V, C toifalar 20___ 20___ D toifa 20___ 20___ E toifa 20___ 20___ F toifa 20___ 20___ Jami: 20___ 20___ 8-jadval MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar tomonidan HTMga kirayotgan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishNATIJALARI Tumanlar (shaharlar), viloyatlar (QR, Toshkent sh.) Jami tibbiy koʻrikdan oʻtganlar soni Oʻqishga kirishga yaroqli Oʻqishga kirishga yaroqsiz va tekshiruvdan qaytmaganlar Kasalliklar sinfi Yuqumli va parazitar kasalliklar Oʻsmalar Qon kasalliklari Endokrin tizimining kasalliklari Ruhiy buzilishlar Asab tizimi kasalliklari Koʻz va uning yordamchi aʼzolari kasalliklari Quloq va soʻrgʻichsimon oʻsimta kasalliklari Qon aylanish tizimi kasalliklari Nafas olish aʼzolari kasalliklari Ovqat hazm qilish aʼzolari kasalliklari Teri va teri osi qavatining kasalliklari Suyak-mushak tizimining kasalliklari Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari Jarohat va harrohlik amaliyotlarning oqibatlari Abs. Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % Abs. % 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Viloyat boʻyicha (QR, Toshkent sh.) 20 __ 20 __