Iqtisodiy sudlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi umumiy qismini qoʻllashning ayrim masalalari haqida
(code, 2020-02-21)

Sud amaliyotida ayrim masalalar vujudga kelayotganligi munosabati bilan hamda iqtisodiy sudlar tomonidan ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksi umumiy qismini toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Iqtisodiy sudlarning eʼtibori Oʻzbekiston Respublikasida soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (bundan buyon matnda Soliq kodeksi deb yuritiladi) va boshqa qonun hujjatlaridan iboratligiga qaratilsin. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi. 1.1. Yuridik shaxslar, yuridik shaxs tuzmagan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan va yakka tartibdagi tadbirkor maqomini qonunda belgilangan tarzda olgan fuqarolarning va yakka tartibdagi tadbirkor maqomini yoʻqotgan jismoniy shaxslarning (bundan buyon matnda soliq toʻlovchilar deb yuritiladi) soliq majburiyatlarini bajarmaganligi bilan bogʻliq, shu jumladan, soliqqa oid huquqbuzarliklari uchun ularga nisbatan javobgarlik choralarini qoʻllashga oid ishlarni koʻrishda soliq toʻgʻrisidagi normativ-huquqiy hujjatlar Soliq kodeksida belgilangan qoidalarga muvofiq boʻlmagan taqdirda, Soliq kodeksi 2-moddasining uchinchi qismi va “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 16-moddasining uchinchi qismiga muvofiq Soliq kodeksida belgilangan qoidalar qoʻllaniladi. 1.2. Soliq kodeksining 11-moddasiga muvofiq soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlaridagi bartaraf etib boʻlmaydigan barcha qarama-qarshiliklar va noaniqliklar soliq toʻlovchining foydasiga talqin qilinadi. Bunda iqtisodiy sudlar shuni eʼtiborga olishlari kerakki, ushbu qoida birinchidan, qarama-qarshiliklar va noaniqliklar faqat soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida mavjud boʻlganda, ikkinchidan, qonun hujjatlarining oʻzaro nisbati “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 16-moddasi belgilangan qoidalar asosida bartaraf etib boʻlmaganda qoʻllaniladi. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 2-moddasining oltinchi qismiga muvofiq soliq va boshqa maʼmuriy munosabatlarga nisbatan fuqarolik qonun hujjatlari qoʻllanilmaydi, Soliq kodeksi va soliq toʻgʻrisidagi boshqa qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. 3. Vakolatli organning soliq toʻlovchilarning soliq majburiyatlarini bajarmaganligi bilan bogʻliq, shu jumladan soliqqa oid huquqbuzarliklari uchun ularga nisbatan javobgarlik choralarini qoʻllashga oid daʼvo arizalari (arizalari) iqtisodiy sudga davlat budjeti yoki davlat maqsadli jamgʻarmalari yoxud budjetdan tashqari jamgʻarmalar manfaatida taqdim etilgan deb baholanadi. Agar vakolatli organning daʼvodan voz kechishi qonun hujjatlariga xilof boʻlsa yoki boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzsa, iqtisodiy sud Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi) 157-moddasining uchinchi qismiga muvofiq daʼvodan voz kechishni qabul qilmaydi va ishni mazmunan koʻrib chiqadi. 4. Soliq toʻlovchilarning soliq majburiyatlarini bajarmaganligi bilan bogʻliq, shu jumladan soliqqa oid huquqbuzarliklari uchun ularga nisbatan javobgarlik choralarini qoʻllashga oid nizolar maʼmuriy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqqanligi sababli ular boʻyicha kelishuv bitimlari tuzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 5. Iqtisodiy sudlar inobatga olishlari lozimki, Soliq kodeksi 3-moddasining birinchi qismiga muvofiq soliq solish soliq majburiyatlari yuzaga kelgan paytda amalda boʻlgan qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. Soliq kodeksi 3-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, agar ushbu moddada boshqacha qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari orqaga qaytish kuchiga ega emas va ular amalga kiritilganidan keyin yuzaga kelgan munosabatlarga nisbatan qoʻllaniladi. Soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni bekor qilish, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar stavkalarini kamaytirish, soliq toʻlovchilarning majburiyatlarini bekor qilishni yoki ularning ahvolini boshqacha tarzda yengillashtirishni nazarda tutuvchi soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari orqaga qaytish kuchiga ega boʻlishi mumkin, agar bu soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida toʻgʻridan toʻgʻri nazarda tutilgan boʻlsa, Soliq kodeksi 3-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Agar soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida ularning amalga kiritilishi vaqti toʻgʻridan toʻgʻri koʻrsatilmagan boʻlsa, yangi soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar belgilanishini, imtiyozlar toʻliq yoki qisman bekor qilinishini, soliq solinadigan baza oshirilishini nazarda tutuvchi soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ular rasmiy eʼlon qilingan paytdan eʼtiboran kamida uch oy oʻtgach, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning stavkalari oʻzgartirilishini nazarda tutuvchi soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari esa, agar ularda kechroq muddat koʻrsatilmagan boʻlsa, ular rasmiy eʼlon qilingan oydan keyingi oyning birinchi kunidan eʼtiboran amalga kiritiladi. Soliq kodeksi 3-moddasining uchinchi qismiga muvofiq soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlikni bekor qiladigan yoki yengillashtiradigan soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari orqaga qaytish kuchiga ega. Shu munosabat bilan iqtisodiy sudlar soliq toʻlovchilarga huquqiy taʼsir choralarini qoʻllash bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda huquqbuzarlik sodir etilgan vaqtda amalda boʻlgan soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari bilan ishni koʻrish paytida amalda boʻlgan soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini oʻzaro solishtirib, javobgarlikni bekor qiladigan yoki yengillashtiradigan soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini qoʻllashlari lozim. Agar soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etilgan vaqtda amalda boʻlgan soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari bilan ish koʻrilayotgan paytdagi soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan huquqbuzarlik uchun belgilangan sanksiya bir xil boʻlsa, bunday holda ish koʻrilayotgan paytda amalda boʻlgan soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari qoʻllaniladi. Iqtisodiy sudlar inobatga olishlari lozimki, eng kam ish haqining miqdoriga qarab belgilanadigan moliyaviy sanksiyani qoʻllashda huquqbuzarlik aniqlangan kunda amalda boʻlgan eng kam ish haqi miqdoridan kelib chiqib moliyaviy sanksiya qoʻllaniladi. 6. Oʻzbekiston Respublikasi hududida Soliq kodeksida nazarda tutilgan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar amal qiladi. Soliq kodeksining 30-moddasida belgilanganidek, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha imtiyozlar Soliq kodeksi, boshqa qonunlar va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari bilan berilishi mumkin. Mol-mulk soligʻi, yer soligʻi, yagona yer soligʻi boʻyicha imtiyozlarni berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Shuni eʼtiborga olish lozimki, iqtisodiy sudlar tomonidan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha imtiyozlar berilmaydi. 7. Soliq kodeksining 38-moddasiga muvofiq davlat soliq xizmati organi soliq davri tugaganidan keyin besh yil ichida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni hisoblashi yoki ularning hisoblangan summasini qayta koʻrib chiqishi mumkin. Soliq toʻlovchi soliq davri tugaganidan keyin besh yil ichida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning ortiqcha toʻlangan summalarini hisobga olishni yoki qaytarishni talab qilishga haqli. Soliq kodeksi 110-moddasi ikkinchi qismining uchinchi xatboshisiga muvofiq soliq majburiyatlari boʻyicha daʼvo muddatlarining tugaganligi soliq toʻlovchini soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlikdagi aybini va uni javobgarlikka tortishni istisno qiladigan holat deb eʼtirof etiladi. Shu munosabat bilan soliq toʻlovchining soliqqa oid huquqbuzarliklari uchun javobgarlik choralarini qoʻllash haqidagi davlat soliq xizmati organining talabi boʻyicha daʼvo muddati huquqbuzarlik sodir etilgan soliq davri tugaganidan keyin besh yilni tashkil etadi. Soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha daʼvo muddatini qoʻllash fuqarolik huquqiy munosabatlarida qoʻllaniladigan daʼvo muddatidan farqlanadi. Shuning uchun soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha daʼvo muddatini qoʻllashda tarafning bu haqdagi arizasi talab etilmaydi. Ammo Soliq kodeksi 38-moddasining uchinchi qismiga koʻra soliq majburiyati boʻyicha daʼvo muddatining oʻtishi fuqarolik qonun hujjatlariga muvofiq toʻxtatib turilishi, uzilishi va tiklanishi mumkin. 8. Soliq qarzini soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish haqidagi ishlarni koʻrishda iqtisodiy sudlar inobatga olishlari lozimki, Soliq kodeksi 54-moddasining uchinchi va toʻrtinchi qismlariga muvofiq insofli soliq toʻlovchilarga soliq taʼtillarini berish shuningdek, soliq qarzini toʻlashni kechiktirish va (yoki) boʻlib-boʻlib toʻlash qonun hujjatlarida belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi yoki u vakolat bergan organ tomonidan bir oydan yigirma toʻrt oygacha muddatga berilishi mumkin. Bunda soliq qarzini toʻlashni kechiktirish va (yoki) boʻlib-boʻlib toʻlash soliq qarzining jamiga yoki uning bir qismiga nisbatan amalga oshirilishi mumkin. 9. Iqtisodiy sudlarga tushuntirish lozimki, Soliq kodeksining 56 — 58-moddalarida belgilangan qoidalarga muvofiq ortiqcha toʻlangan soliq va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha nizo boʻlmaganda ushbu summalarni qaytarish yoki kelgusi toʻlovlar hisobiga oʻtkazish vakolatli organ tomonidan mustaqil amalga oshiriladi. Agar vakolatli organ va soliq toʻlovchi oʻrtasida ushbu masala yuzasidan nizo kelib chiqsa, soliq toʻlovchi ortiqcha toʻlangan yoki undirilgan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni kelgusi toʻlovlar hisobiga oʻtkazish yoxud undirishni soʻrab iqtisodiy sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilishi mumkin. 9.1. Agar soliq toʻlovchi iqtisodiy sudga daʼvo arizasi berilgunga qadar ortiqcha toʻlangan soliqni boshqa turdagi soliqlar boʻyicha kelgusi toʻlovlar hisobiga oʻtkazish yoki qaytarish toʻgʻrisidagi ariza bilan davlat soliq xizmati organiga murojaat qilmagan boʻlsa, bu holat nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibiga rioya etilmagan deb hisoblanadi. 9.2. Ortiqcha toʻlangan yoki undirilgan soliqlar summalarini qaytarish toʻgʻrisidagi daʼvo soliqning mazkur turi boʻyicha penya va jarimalar, boshqa turdagi soliqlar boʻyicha qarz, penya va jarimalar boʻlmaganda iqtisodiy sud tomonidan qanoatlantiriladi. 10. Soliq kodeksi 69-moddasining birinchi qismiga muvofiq davlat soliq xizmati organlari, bojxona organlari hamda zimmasiga soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni undirish vazifasi yuklatilgan boshqa davlat organlari hamda tashkilotlari budjetga va davlat maqsadli jamgʻarmalariga tushumlar hisobini yuritishi kerak. Shu munosabat bilan soliq toʻlovchilar tomonidan ortiqcha toʻlangan yoki asossiz undirilgan pul mablagʻlarini (soliqlar, majburiy toʻlovlar, jarimalar, penyalar) vakolatli organlardan undirish toʻgʻrisida daʼvolar berilganda iqtisodiy sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, uning huzuridagi budjetdan tashqari jamgʻarmalar va (yoki) ularning hududiy organlarini hamda boshqa vakolatli tashkilotlarni IPKning 48-moddasiga muvofiq nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar sifatida javobgar tarafidan ishda ishtirok etishga jalb qilishi kerak. 11. Iqtisodiy sudlarga tushuntirilsinki, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar davlat soliq xizmati organlariga emas, balki Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjetiga va davlat maqsadli jamgʻarmalariga tushadi. Shu munosabat bilan soliq toʻlovchining qayd etilgan toʻlovlarni undirish toʻgʻrisidagi daʼvosi qanoatlantirilganda jarimalar, penyalar va foizlar undirilmaydi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 14-iyundagi “Tadbirkorlik subyektlarini huquqiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF—3619-sonli Farmonining 3-bandiga muvofiq davlat organlarining noqonuniy qarorlari yoki shu organlar mansabdor shaxslarining qonunga xilof harakatlari (harakatsizligi) natijasida tadbirkorlik subyektiga yetkazilgan zararning oʻrni sud qarori asosida toʻla hajmda bevosita ana shu davlat organlari tomonidan, birinchi navbatda, ularning budjetdan tashqari jamgʻarma mablagʻlari hisobiga qoplanishi lozim. 12. Undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish haqidagi ishlarni koʻrishda iqtisodiy sudlar davlat soliq xizmati organi nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibiga rioya etganligiga eʼtibor qaratishlari lozim. Qayd etilgan tartibga rioya etilmagan holda berilgan daʼvo arizasi IPK 155-moddasi birinchi qismining 7-bandiga muvofiq qaytarilishi, ushbu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, IPK 107-moddasining 5-bandiga muvofiq daʼvo koʻrmasdan qoldirilishi lozim. 12.1. Soliq kodeksi 60-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlariga muvofiq soliq qarzini uzish toʻgʻrisidagi talabnoma soliq toʻlovchiga yoki uning vakiliga bu talabnomani soliq toʻlovchi olganligini va talabnoma olingan sanani tasdiqlovchi usulda topshirilishi lozim. Soliq toʻlovchida soliq toʻlovchining shaxsiy kabineti mavjud boʻlgan taqdirda, soliq qarzini uzish toʻgʻrisidagi talabnoma unga soliq toʻlovchining shaxsiy kabineti orqali yuborilishi mumkin. Soliq qarzini uzish toʻgʻrisidagi talabnoma pochta orqali buyurtma xat bilan yuborilgan taqdirda, u buyurtma xat pochta joʻnatmasi topshirilganligi toʻgʻrisidagi bildirish blankasida koʻrsatilgan sanada olingan deb hisoblanadi. Agar soliq toʻlovchi yuridik shaxsning filiali yoki vakolatxonasi boʻlsa, talabnoma filial yoki vakolatxonaga yuborilishi mumkin. 13. Soliq kodeksi 62-moddasining birinchi qismiga muvofiq soliq qarzini majburiy undirish choralariga quyidagilar kiradi: soliq qarzini soliq toʻlovchining bankdagi hisobvaraqlaridan soʻzsiz undirish; undiruvni soliq toʻlovchiga uning debitorlari oʻtkazishi lozim boʻlgan summalarga qaratish; undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish. Davlat soliq xizmati organining soliq qarzini soliq toʻlovchining bankdagi hisobvaraqlaridan soʻzsiz undirish choralarini koʻrmasdan, undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish haqida berilgan daʼvo arizasi IPK 155-moddasi birinchi qismining 9-bandiga muvofiq qaytariladi, ushbu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, IPK 107-moddasining 4-bandiga muvofiq daʼvo koʻrmasdan qoldiriladi, soliq toʻlovchining bank hisobvaraqlari boʻlmagan yoki soliq toʻlovchi soliq qarzini toʻlash uchun oʻzining bank hisobvaragʻiga toʻlov topshiriqnomasini qoʻygan hollar bundan mustasno. 13.1. Davlat soliq xizmati organi undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish toʻgʻrisida daʼvo arizasi bilan murojaat qilganda, soliq qarzdorligining miqdori qonun hujjatlarida belgilangandan kam boʻlmasligi lozim. Agar qarzdorlik summasi belgilangan miqdordan kam boʻlsa, daʼvo arizasini qabul qilish IPK 154-moddasi birinchi qismining 1-bandiga mos ravishda rad etiladi, ushbu holat ariza ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, ish yuritish IPK 110-moddasining 1-bandiga muvofiq tugatiladi. Sudlarga tushuntirilsinki, mazkur bandning ikkinchi xatboshisida belgilangan qoida, soliq qarzining summasi undiruvni mol-mulkka qaratish uchun qonun hujjatlarida belgilangan miqdordan kam boʻlgan, biroq ushbu qarz toʻlash muddati tugaganidan keyin bir yil ichida toʻlanmagan hollarda tatbiq etilmaydi. 14. Soliq kodeksi 63-moddasining birinchi qismiga muvofiq soliq toʻlovchining bankdagi hisobvaraqlaridan soliq qarzini soʻzsiz undirish, agar Soliq kodeksi 62-moddasining uchinchi qismida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, soliq toʻlovchining talab qilib olinguncha saqlanadigan depozit hisobvaragʻiga xizmat koʻrsatayotgan bankka davlat soliq xizmati organining soliq qarzi summasini tegishli budjetga yoki davlat maqsadli jamgʻarmasiga oʻtkazish toʻgʻrisidagi inkasso topshiriqnomasini taqdim etish orqali amalga oshiriladi. Soliq kodeksining 63-moddasi davlat soliq xizmati organi tomonidan soliq toʻlovchining soliq qarzini soʻzsiz undirish tartibini belgilaydi. Shu munosabat bilan iqtisodiy sudlar eʼtiborga olishlari kerakki, soliq qarzini soliq toʻlovchining bankdagi hisobvaraqlaridan undirish haqidagi daʼvo arizalari (arizalar) iqtisodiy sudlarga taalluqli emas, Soliq kodeksi 70-moddasining yettinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. 15. Agar davlat soliq xizmati organi iqtisodiy sudlarga daʼvo arizasi berilgunga qadar undiruvni soliq toʻlovchiga uning debitorlari oʻtkazishi lozim boʻlgan summalarga qaratmagan boʻlsa, bu holat daʼvoni mazmunan koʻrishga toʻsqinlik qilmaydi. 17. Iqtisodiy sudlar undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasini ish yuritish uchun qabul qilishda Soliq kodeksi 65-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq daʼvo arizasiga quyidagi hujjatlar ilova qilinganligini tekshirishi shart: soliq qarzi borligi toʻgʻrisida soliq toʻlovchining mavjud shaxsiy kartochkalaridan koʻchirma; toʻlov topshiriqnomalari, toʻlov talabnomalari va inkasso topshiriqnomalari mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma. IPK 149-moddasi ikkinchi qismining 8-bandi hamda Soliq kodeksining 59 va 60-moddalari talabidan kelib chiqib, undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasiga soliq qarzini uzish toʻgʻrisidagi talabnoma soliq toʻlovchiga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjat ham ilova qilinishi kerak. Davlat soliq xizmati organining undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasiga qayd etilgan hujjatlar ilova qilinmaganligi IPK 155-moddasi birinchi qismining 1-bandiga muvofiq daʼvo arizasini qaytarish uchun asos boʻladi”; 18. Undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish toʻgʻrisidagi nizolarni hal etishda iqtisodiy sudlar Soliq kodeksining 120-moddasiga koʻra soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash muddatlarining buzilishi oʻtkazib yuborilgan har bir kun uchun 0,033 foiz miqdorida penya hisoblashga sabab boʻlishini, ammo penya miqdori tegishli soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha qarz summasidan oshib ketishi mumkin emasligini eʼtiborga olishlari kerak. Iqtisodiy sudlar Soliq kodeksining 120-moddasiga muvofiq hisoblangan penyadan soliq toʻlovchini ozod etishga yoki penya miqdorini kamaytirishga haqli emas, penya miqdori tegishli soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha qarz summasidan oshib ketgan hollar bundan mustasno. 19. Soliq toʻlovchining soliqqa oid huquqbuzarliklari uchun javobgarlik choralarini qoʻllash bilan bogʻliq ishlarga soliq toʻlovchining banklardagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish va moliyaviy sanksiyalarni qoʻllash haqidagi talablar ham kiradi. 20. Undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish, soliq toʻlovchiga moliyaviy sanksiyani qoʻllash, uning banklardagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish, inkasso topshiriqnomasini ijro etilishi mumkin emas deb topish haqidagi ishlarni koʻrishda isbotlash majburiyati IPK 68-moddasining birinchi qismiga mos holda vakolatli organ zimmasiga yuklatiladi. IPK 73-moddasi toʻrtinchi qismining mazmuniga koʻra, soliq toʻlovchining rahbari yoki xodimiga nisbatan jinoyat ishi boʻyicha hukm muayyan harakatlar sodir etilgan yoki sodir etilmaganligi va ular kimlar tomonidan sodir etilganligi masalalari boʻyicha iqtisodiy sud uchun majburiydir. Bunda vakolatli organ tekshirish tartibi va qoidalari buzilmagan holda oʻtkazilganligini hamda soliq toʻlovchining soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganligini isbotlashdan ozod etiladi, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 83-moddasida nazarda tutilgan reabilitatsiya asoslariga muvofiq chiqarilgan hukm bundan mustasno. Sudlar inobatga olishlari lozimki, ayblilik toʻgʻrisidagi masalani hal qilmay turib, jinoyat ishini tugatish haqidagi ajrim (qaror) yoki shaxsni maʼmuriy javobgarlikka tortish haqidagi qaror bilan aniqlangan holatlarga huquqiy baho berishda, ushbu holatlar sud tomonidan dalil sifatida qabul qilinishi mumkin. 20.1. IPK 66-moddasi ikkinchi qismining mazmuniga koʻra va Soliq kodeksi 67-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq qonun hujjatlarining talablarini buzgan holda olingan dalillar (soliq toʻlovchi toʻgʻrisidagi hujjatlar yoki boshqa axborot) soliq toʻlovchini soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlikka tortishga asos boʻla olmaydi. 21. Soliq tekshiruvi doirasidagi harakatlar amalga oshirilayotganda sodir etilgan biror bir holatni tasdiqlash uchun Soliq kodeksida nazarda tutilgan hollarda xolislar jalb etiladi. Soliq tekshiruvining natijasidan manfaatdor boʻlgan shaxslar, voyaga yetmagan shaxslar va davlat soliq xizmati organlari xodimlarining tekshirishda xolis sifatida ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Ushbu qoida buzilgan holda olingan dalillar iqtisodiy sudlar tomonidan inobatga olinishi mumkin emas. 22. Vakolatli organning daʼvo arizasi (arizasi)ga belgilangan tartibda va miqdorda pochta xarajatlari qoplanganligini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinmagan boʻlsa, IPK 155-moddasi birinchi qismining 6-bandiga muvofiq daʼvo arizasi (ariza) va unga ilova qilingan hujjatlar sud ajrimi bilan qaytariladi. 23. Soliq kodeksi 70-moddasining birinchi qismiga muvofiq, kameral nazorat soliq toʻlovchi tomonidan belgilangan tartibda taqdim etilgan moliyaviy va soliq hisobotini, shuningdek soliq toʻlovchining faoliyati toʻgʻrisida davlat soliq xizmati organidagi mavjud boshqa hujjatlarni oʻrganish hamda tahlil etish asosida amalga oshiriladigan nazoratdir, ushbu Kodeks 71-moddasining sakkizinchi qismiga muvofiq naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji natijalaridan faqat taqdim etilayotgan soliq hisoboti toʻgʻriligini tahlil etish uchun, shuningdek soliq solish obyektlari va soliq solish bilan bogʻliq obyektlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bazasini yuritish uchun foydalaniladi. Kameral nazorat yoki xronometraj natijasi soliq toʻlovchini javobgarlikka tortish uchun asos boʻla olmaydi. 24. Soliq kodeksi 108-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq hech kim soliqqa oid sodir etilgan aynan bitta huquqbuzarlik uchun takroran javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Iqtisodiy sudlarga tushuntirilsinki, soliq toʻlovchi tomonidan bir nechta bir xil huquqbuzarliklar sodir etilganligi aniqlanganda, u bir marta javobgarlikka tortiladi, javobgarlikka tortilgandan keyin sodir etilgan huquqbuzarliklar bundan mustasno. 25. Soliq kodeksi 108-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan sodir etilgan soliqqa oid huquqbuzarlik uchun moliyaviy sanksiyalar yuridik shaxslar uchun nazarda tutilgan tartibda qoʻllaniladi. Yakka tartibdagi tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxsning aybli ijtimoiy xavfli qilmishi uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan jinoiy javobgarlikka tortilganligi, uni soliqqa oid huquqbuzarligi uchun yakka tartibdagi tadbirkor sifatida Soliq kodeksida nazarda tutilgan javobgarlikka tortishdan ozod qilmaydi. 25.1. Sudlarga tushuntirilsinki, soliq toʻlovchi tomonidan soliqqa oid bir necha huquqbuzarlik sodir etilgan taqdirda, har bir huquqbuzarlik uchun alohida jarima tayinlanib, soʻngra Soliq kodeksi 108-moddasining sakkizinchi qismiga asosan jarima tarzidagi moliyaviy sanksiyalar uncha ogʻir boʻlmagan moliyaviy sanksiyani ogʻirroq jarima bilan qamrab olish yoxud tayinlangan jarimalarni toʻliq yoki qisman qoʻshish orqali soliqqa oid huquqbuzarliklar majmui boʻyicha qoʻllaniladi. 25.2. Bir necha huquqbuzarlik sodir etilganligi uchun moliyaviy sanksiyalarni qoʻllashda davlat soliq xizmati organi tomonidan arizada qoʻllanilishi soʻralayotgan jarimalarning eng yuqori miqdori ogʻirroq jarima hisoblanadi. Sudlar inobatga olishlari kerakki, uncha ogʻir boʻlmagan jarima ogʻirroq jarima bilan qamrab olinganda ogʻirroq jarima qoʻllaniladi. Bunda jarimaning uzil-kesil miqdori jarimaning yuqori miqdori nazarda tutilgan huquqbuzarlik uchun belgilangan eng koʻp miqdoridan oshmasligi lozim. 25.3. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, soliq toʻlovchi tomonidan soliqqa oid bir necha huquqbuzarlik sodir etilgan taqdirda, agar boshqa huquqbuzarliklar bilan bir qatorda Soliq kodeksi 119-moddasining birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan huquqbuzarlik ham mavjud boʻlsa va ushbu huquqbuzarlik uchun belgilangan moliyaviy jarima miqdori sodir etilgan boshqa huquqbuzarliklar uchun belgilangan moliyaviy jarima miqdoridan ogʻirroq boʻlsa, jarimaning uzil-kesil miqdori toʻliq yoki qisman qoʻshish yoʻli bilan aniqlanadi. Bunda jarimaning uzil-kesil miqdori Soliq kodeksi 119-moddasining tegishli qismida nazarda tutilgan eng yuqori miqdoridan oshib ketishi mumkin emas, qisman qoʻshishda esa jarimaning uzil-kesil miqdori Soliq kodeksi 119-moddasining tegishli qismida nazarda tutilgan eng kam miqdordan kam boʻlmasligi kerak. 25.4. Sudlarga tushuntirilsinki, agar soliq toʻlovchi birinchi ish boʻyicha qaror chiqarilguniga qadar soliqqa oid yana boshqa huquqbuzarliklar sodir etganligi ish boʻyicha qaror chiqarilganidan soʻng aniqlansa, Soliq kodeksi 108-moddasining sakkizinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha jarima qoʻllaniladi. Bu holda, sud tomonidan soliqqa oid huquqbuzarliklar majmui boʻyicha tayinlangan jarima miqdorida birinchi qaror boʻyicha toʻlangan jarimaning summasi hisobga olinadi va bu haqda hal qiluv qarorida koʻrsatiladi. Agar ikkinchi huquqbuzarlik uchun birinchi ish boʻyicha tayinlangan jarimaga nisbatan ogʻirroq jarima nazarda tutilgan boʻlsa, sud ikkinchi ish boʻyicha moliyaviy sanksiyani ikkita sanksiya oʻrtasidagi farq summasi miqdorida qoʻllaydi. Agar ikkinchi huquqbuzarlik uchun birinchi ish boʻyicha tayinlangan jarimaga nisbatan yengilroq jarima nazarda tutilgan boʻlsa, sud ikkinchi ish boʻyicha moliyaviy sanksiyani qoʻllaydi, biroq, birinchi ish boʻyicha tayinlangan jarima ikkinchi huquqbuzarlik uchun nazarda tutilgan jarimani qamrab olganligi sababli qoʻllanilgan jarima undirilmaydi va bu haqda hal qiluv qarorida koʻrsatiladi. 26. Soliq kodeksi 109-moddasining birinchi qismiga muvofiq shaxs soliqqa oid huquqbuzarlik uchun quyidagi holatlardan loaqal bittasi mavjud boʻlgan taqdirda javobgarlikka tortilishi mumkin emas: soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganligi faktining yoʻqligi; soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etilishida shaxsning aybi yoʻqligi. Soliq kodeksining 110-moddasida belgilangan holatlar soliq toʻlovchining soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlikdagi aybini va uni javobgarlikka tortishni istisno qiladigan holatlar hisoblanadi hamda bunday holatlardan loaqal bittasi boʻlganda soliq toʻlovchi javobgarlikka tortilmaydi. 27. Soliq kodeksi 96-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq davlat soliq xizmati organi soliq toʻlovchining banklardagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga quyidagi hollarda murojaat qilishga haqli: soliq tekshiruvini oʻtkazishga soliq toʻlovchi tomonidan toʻsqinlik qilinganda yoki daromadlar olish uchun foydalanilayotgan yoxud soliq solish obyektini saqlash bilan bogʻliq hududlarni, binolarni, shu jumladan joylarni koʻzdan kechirish uchun davlat soliq xizmati organining mansabdor shaxslarini kiritish soliq toʻlovchi tomonidan rad etilganda; soliq toʻlovchi qayd etilgan manzilda boʻlmaganda; soliq toʻlovchi tomonidan soliq hisoboti va (yoki) moliyaviy hisobot, kameral nazorat natijalari boʻyicha tafovutlarning asoslari yoxud aniqlashtirilgan soliq hisoboti belgilangan muddatda taqdim etilmaganda. 28. Soliq kodeksi 101-moddasining birinchi qismiga koʻra davlat soliq xizmati organining mansabdor shaxslari tomonidan soliq tekshiruvi natijalari boʻyicha soliq tekshiruvi dalolatnomasi tuziladi. Ushbu moddaning toʻrtinchi qismiga muvofiq soliq tekshiruvi dalolatnomasining barcha nusxalari davlat soliq xizmati organlarining soliq tekshiruvini oʻtkazayotgan mansabdor shaxslari tomonidan imzolanadi. Soliq tekshiruvi dalolatnomasining bir nusxasi soliq toʻlovchiga topshiriladi. Soliq toʻlovchi soliq tekshiruvi dalolatnomasini olganda dalolatnomaning barcha nusxalariga uni olgan sanani koʻrsatgan holda imzo qoʻyishi shart. Soliq tekshiruvi dalolatnomasining davlat soliq xizmati organida qolgan nusxalari soliq tekshiruvi materiallariga qoʻshib qoʻyiladi. Soliq toʻlovchining soliq tekshiruvi dalolatnomasidagi imzosi uning soliq tekshiruvi natijalaridan rozi ekanligini anglatmaydi. Soliq toʻlovchi soliq tekshiruvi dalolatnomasini olishdan bosh tortgan taqdirda davlat soliq xizmati organining mansabdor shaxsi bu haqda soliq tekshiruvi dalolatnomasiga tegishli yozuv kiritadi. Mazkur holda soliq tekshiruvi dalolatnomasining bir nusxasi soliq toʻlovchiga pochta orqali buyurtma xat bilan yuboriladi va shu paytdan eʼtiboran soliq tekshiruvi tugallangan hisoblanadi. 28.1. Soliq tekshiruvi oʻtkazilganda soliq tekshiruvi dalolatnomasi tuzilmagan hollarda tekshirish oʻtkazilmagan va soliqqa oid huquqbuzarlik aniqlanmagan deb hisoblanadi. Shuning uchun davlat soliq xizmati organining soliq toʻlovchini soliq tekshiruvi natijasida aniqlangan soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganligi uchun javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qarori soliq tekshiruvi dalolatnomasiga asoslanmagan boʻlsa, bu holat moliyaviy sanksiya qoʻllashni rad etish uchun asos boʻladi. Soliq kodeksining 113, 118, 120-moddalarida koʻrsatilgan huquqbuzarliklar hamda qonun hujjatlarida koʻrsatilgan boshqa huquqbuzarliklar bundan mustasno. 28.2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha harakatlar strategiyasini “Faol tadbirkorlik, innovatsion gʻoyalar va texnologiyalarni qoʻllab-quvvatlash yili”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi toʻgʻrisida” 2018-yil 22-yanvardagi PF-5308-sonli Farmonining 2-bandida tadbirkorlik subyektlarining moliya-xoʻjalik faoliyatini tekshirishga ikki yil muddatga moratoriy eʼlon qilinib, jinoyat ishi doirasida va yuridik shaxs tugatilishi munosabati bilan oʻtkaziladigan tekshirishlar bundan mustasno ekanligi belgilangan. Sudlarning eʼtibori, mazkur bandning birinchi xatboshisida koʻrsatilgan moratoriy 2020-yil 22-yanvargacha boʻlgan muddatda amal qilishiga qaratilsin. Shu munosabat bilan, agar davlat soliq xizmati organi qayd etilgan muddatda tadbirkorlik subyektlarining moliya-xoʻjalik faoliyati boʻyicha oʻtkazilgan soliq tekshiruvi natijasida aniqlangan soliqqa oid huquqbuzarlik uchun tadbirkorlik subyektiga huquqiy taʼsir chorasini qoʻllash toʻgʻrisidagi ariza bilan murojaat qilsa, mazkur holat arizadagi talabni qanoatlantirishni rad etish uchun asos boʻladi, jinoyat ishi doirasida va yuridik shaxs tugatilishi munosabati bilan oʻtkazilgan tekshirishlar, shuningdek qisqa muddatli tekshirishlar bundan mustasno. 31. Soliq toʻlovchi davlat soliq xizmati organi qarorining nusxasi olingan kundan eʼtiboran oʻttiz kun ichida qarorda koʻrsatilgan soliqlar, boshqa majburiy toʻlovlar va penya summasini toʻlamasa yoxud qarorning nusxasini olgach soliqlar, boshqa majburiy toʻlovlar va penya summasini toʻlashni rad etish toʻgʻrisida yozma bildirish taqdim etgan taqdirda, davlat soliq xizmati organi Soliq kodeksining 62—65-moddalariga muvofiq soliqlar, boshqa majburiy toʻlovlar va penyani majburiy ravishda undirish choralarini koʻradi. 32. Soliq kodeksi 104-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq soliq toʻlovchi davlat soliq xizmati organi qarorining nusxasi olingan kundan eʼtiboran oʻttiz kun ichida qarorda koʻrsatilgan soliqqa oid huquqbuzarliklarni bartaraf etsa hamda hisoblangan soliqlar, boshqa majburiy toʻlovlar va penya summasini toʻlasa davlat soliq xizmati organi qarorining soliq toʻlovchiga nisbatan qoʻllaniladigan jarima qismi bekor qilingan hisoblanadi. Mazkur norma Soliq kodeksining 114, 119-moddalarida koʻrsatilgan hollarga tatbiq etilmaydi. 33. Soliq toʻlovchi davlat soliq xizmati organi qarorining nusxasi olingan kundan eʼtiboran besh ish kuni ichida sodir etilgan soliqqa oid huquqbuzarliklardagi aybini tan olganligi va jarimani ixtiyoriy ravishda toʻlash toʻgʻrisidagi yoki uni rad etganligi toʻgʻrisidagi yozma bildirishni taqdim etmagan yoxud rad etganligi toʻgʻrisida yozma bildirish taqdim etgan taqdirda, shuningdek Soliq kodeksi 104-moddasining beshinchi qismiga muvofiq berilgan muddat ichida jarima toʻlanmagan taqdirda, davlat soliq xizmati organi soliq toʻlovchiga nisbatan jarima qoʻllash toʻgʻrisida ariza bilan iqtisodiy sudga murojaat qiladi. Iqtisodiy sudlar nizolarni davlat soliq xizmati organlarining daʼvo arizalarida (arizalarida) bildirilgan talablar va qarorlarida koʻrsatilgan soliqqa oid huquqbuzarliklar doirasida hal etishlari lozim. 35. Soliq kodeksi 112-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq soliq toʻlovchilarga moliyaviy sanksiyalar sud tartibida qoʻllaniladi, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash muddati oʻtkazib yuborilganligi uchun penya hisoblash, shuningdek soliq toʻlovchi sodir etilgan huquqbuzarlikdagi aybini tan olgan va jarimani ixtiyoriy ravishda toʻlagan hollar bundan mustasno. Agar davlat soliq xizmati organi tomonidan Soliq kodeksi 54-moddasining uchinchi qismiga asosan, moliyaviy jarimani boʻlib-boʻlib toʻlashga ruxsat berilgan boʻlsa, soliq toʻlovchi boʻlib-boʻlib toʻlashga ruxsat berilgan muddatga rioya qilmagan taqdirda, soliq inspeksiyasi moliyaviy jarimani sud tartibida qoʻllash haqida ariza bilan murojaat qilishi mumkin. 35.1. Soliq kodeksi 112-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq qoʻllaniladigan moliyaviy sanksiya huquqbuzarlikning oqibatlariga nomutanosib boʻlgan, javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlar aniqlangan taqdirda, shuningdek huquqbuzarning moddiy ahvolini inobatga olib, sud Soliq kodeksining 17-bobida nazarda tutilgan moliyaviy sanksiyaning eng kam darajasidan ham kamroq, biroq belgilangan sanksiya eng kam miqdorining 25 foizidan kam boʻlmagan miqdorda, sabablar va asoslarni albatta koʻrsatgan holda moliyaviy sanksiya qoʻllashga haqli. Bunda sudlarni eʼtibori moliyaviy sanksiyaning eng kam darajasidan ham kamroq qoʻllash sudning huquqi ekanligiga qaratilsin. Ushbu huquqni amalga oshirishda sud qoʻllaniladigan moliyaviy sanksiya miqdorining sodir etilgan soliqqa oid huquqbuzarlik oqibatlariga mutanosibligini baholashi, javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlarning mavjudligini aniqlashi, soliq toʻlovchining moddiy ahvolini hisobga olishi lozim. Bunda inobatga olish kerakki, javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlarning mavjudligi soliq toʻlovchi tomonidan isbotlanadi. Soliq kodeksi 111-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlarning roʻyxati tugal boʻlmaganligi bois, sud soliq toʻlovchi tomonidan soliqlarni muntazam ravishda toʻlab kelinganligini, soliqqa oid huquqbuzarlikni birinchi marta sodir etilganligini, uning moliyaviy ahvoli ogʻirligini, moliyaviy sanksiyaning qoʻllanilishi oqibatida iqtisodiy nochor (bankrotlik) holatiga tushishi mumkinligini va soliq toʻlovchini ijobiy tavsiflovchi boshqa holatlarni yengillashtiruvchi deb hisoblashi mumkin. Sudlarga tushuntirilsinki, agar soliq toʻlovchi tomonidan soliqqa oid bir necha huquqbuzarlik sodir etilgan boʻlib va moliyaviy sanksiyaning eng kam darajasidan ham kamroq qoʻllash uchun asoslar mavjud boʻlsa, Soliq kodeksi 112-moddasining toʻrtinchi qismidagi qoida har bir modda yoki moddaning har bir qismi yoxud ularning ayrimlari boʻyicha alohida qoʻllanilishi mumkin. Bunda jarimaning uzil-kesil miqdori toʻliq qoʻshish yoʻli bilan aniqlanib, va u davlat soliq xizmati organi tomonidan arizada qoʻllanilishi soʻralayotgan jarimaning eng yuqori miqdoridan oshmasligi lozim. Moliyaviy sanksiyani qoʻllash toʻgʻrisidagi hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida moliyaviy sanksiyaning eng kam darajasidan ham kamroq qoʻllanilishi sabablari va asoslari koʻrsatilishi shart. Hal qiluv qarorining xulosa qismida har bir huquqbuzarlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan Soliq kodeksining tegishli moddasi, huquqbuzarlikning har biri boʻyicha Soliq kodeksi 112-moddasining toʻrtinchi qismi alohida qoʻllanilganligi va ushbu bandning toʻrtinchi xatboshida belgilangan qoida boʻyicha aniqlangan moliyaviy sanksiyaning uzil-kesil miqdori koʻrsatiladi. 35.2. Sudlarga tushuntirilsinki, Soliq kodeksi 108-moddasining sakkizinchi va toʻqqizinchi qismlari, 112-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar faqatgina Soliq kodeksining 17-bobida nazarda tutilgan soliqqa oid huquqbuzarliklar va moliyaviy sanksiyalarga qoʻllaniladi. Sudlar Soliq kodeksi 108-moddasining toʻqqizinchi qismi va 112-moddasining toʻrtinchi qismida belgilangan qoidalar faqat sudlar tomonidan qoʻllanishini inobatga olishlari lozim. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Alkogolli mahsulotlar bilan chakana savdo qilishni yanada tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2007-yil 16-martdagi PQ-605-sonli Qarorining 3-bandi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Birjadan tashqari valyuta bozorini yanada rivojlantirish va mustahkamlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2000-yil 29-iyundagi 245-sonli qarorining 4-bandi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2010-yil 28-oktabrdagi qarori bilan tasdiqlangan “Tovarlar (ishlar, xizmatlar)ga tartibga solinadigan narxlar (tariflar)ni shakllantirish, deklaratsiya qilish (tasdiqlash) va belgilash hamda ularning qoʻllanilishini davlat tomonidan nazorat qilish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 49-bandi, Soliq kodeksi 53-moddasining oltinchi qismida va boshqa qonun hujjatlarida belgilangan moliyaviy sanksiyalarni qoʻllash bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda ushbu qoidalar tatbiq etilmaydi. 36. Iqtisodiy sudlarga tushuntirilsinki, Soliq kodeksi amalga kiritilishi munosabati bilan 2008-yil 1-yanvardan boshlab sodir etilgan soliqqa oid huquqbuzarliklar uchun huquqiy taʼsir choralari faqat tadbirkorlik subyektlariga emas, balki barcha yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarga sud tartibida qoʻllaniladi, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash muddati oʻtkazib yuborilganligi uchun penya hisoblash, shuningdek soliq toʻlovchi sodir etilgan soliqqa oid huquqbuzarlikdagi aybini tan olgan va jarimani ixtiyoriy ravishda toʻlagan hollar bundan mustasno. 37. Soliq kodeksi 53-moddasining birinchi qismiga muvofiq banklar soliq toʻlovchining soliqni va (yoki) boshqa majburiy toʻlovni oʻtkazishga doir toʻlov topshiriqnomalarini, shuningdek tegishli vakolatli organning soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni undirish toʻgʻrisidagi inkasso topshiriqnomalarini “Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bank hisob raqamlaridan pul mablagʻlarini hisobdan chiqarish tartibi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnomada (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2012-yil 15-martda 2342-son bilan roʻyxatga olingan), “Oʻzbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar toʻgʻrisida”gi Nizom (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2013-yil 3-iyunda 2465-son bilan roʻyxatga olingan) hamda “Oʻzbekiston Respublikasi davlat budjetining kassa ijrosi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnomada (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2012-yil 1-fevralda 2320-son bilan roʻyxatga olingan) belgilangan navbatda bajarishlari shart. 37.1. Iqtisodiy sudlarning eʼtibori Soliq kodeksi 63-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq soliq qarzi summasini undirish soliq toʻlovchining barcha bank hisobvaraqlarida turgan pul mablagʻlaridan amalga oshirilishi, qonun hujjatlariga muvofiq undiruv qaratish mumkin boʻlmagan hisobvaraqlar bundan mustasnoligiga qaratilsin. 37.2. Soliq kodeksi 53-moddasining oltinchi qismiga muvofiq bankning aybi bilan soliq toʻlovchining soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar summasini oʻtkazish topshiriqnomasi, tegishli vakolatli organning ularni undirish toʻgʻrisidagi inkasso topshiriqnomasi bajarilmagan (bajarilishi kechiktirilgan) taqdirda, bankdan har bir kechiktirilgan kun uchun soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning oʻtkazilmagan summasini 0,5 foizi miqdorida belgilangan tartibda penya undiriladi. Bunda qoʻllaniladigan penya bankning oʻz soliq majburiyatlari bajarilishini kechiktirganligi uchun emas, balki mijozning soliq majburiyatlari bajarilishini kechiktirganligi uchun bankka nisbatan belgilangan huquqiy taʼsir chorasi boʻlib, u huquqiy tabiati boʻyicha moliyaviy sanksiya hisoblanadi va sud tartibida qoʻllaniladi, bank sodir etilgan soliqqa oid huquqbuzarlikdagi aybini tan olgan hamda penyani ixtiyoriy ravishda toʻlagan hollar bundan mustasno. 37.3. Davlat soliq xizmati organining moliyaviy sanksiya qoʻllash haqidagi arizasi bank filialiga nisbatan taqdim etilgan boʻlsa, bankni javobgar sifatida ishda ishtirok etishga jalb qilish masalasi xoʻjalik sudi tomonidan IPKning 45-moddasiga muvofiq hal etiladi. Davlat soliq xizmati organining arizasi qanoatlantirilganda moliyaviy sanksiya bank filialiga emas, balki bankning oʻziga qoʻllaniladi. 38. Soliq kodeksi 114-moddasining birinchi qismiga muvofiq kirim qilinmagan tovarlarni saqlash, bundan ularning qonuniy kelib chiqishi tasdiqlangan hollar mustasno, — kirim qilinmagan tovar qiymatining 20 foizi miqdorida jarima solishga sabab boʻladi, ushbu moddaning uchinchi qismiga muvofiq esa tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan tushgan tushumni yashirish (kamaytirib koʻrsatish) — tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan tushgan tushum yashirilgan (kamaytirib koʻrsatilgan) summasining 20 foizi miqdorida jarima solishga sabab boʻladi. Qoʻzgʻatilgan maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi ish yoki jinoyat ishi doirasida kirim qilinmagan tovarlar davlat daromadiga oʻtkazilgan taqdirda, Soliq kodeksi 114-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan moliyaviy sanksiya qoʻllanilmaydi. Agar sudning hukmi, ajrimi, qarori yoki hal qiluv qarori yoxud davlat organining (mansabdor shaxsning) qaroriga asosan kirim qilinmagan tovarlar yoʻq qilingan boʻlsa, Soliq kodeksi 114-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan sanksiya qoʻllanilishi lozim. Shu sababli, sudlar Soliq kodeksi 114-moddasining birinchi qismiga asosan moliyaviy sanksiya qoʻllashda ushbu ish maʼmuriy yoki jinoiy ish bilan bogʻliqligini aniqlashlari hamda sud hujjatlarida bayon etilgan holatlarga asoslanishlari lozim. 38.1. Kirim qilinmagan tovarlarni saqlash deganda buxgalteriya hujjatlarida aks ettirilmasdan saqlanayotgan, realizatsiya qilishga chiqarilgan va realizatsiya qilingan tovarlar tushuniladi. Chakana savdo faoliyati bilan shugʻullanadigan yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun daromadlar va tovar operatsiyalarini hisobga olish registrlari chakana savdo faoliyati bilan shugʻullanadigan yakka tartibdagi tadbirkorning daromadlar va tovar operatsiyalarini hisobga olish daftari va tovar cheklari daftarchasi hisoblanadi. Daromadlar va tovar operatsiyalarini hisobga olish registrlari yakka tartibdagi tadbirkor roʻyxatdan oʻtkazilgan joydagi davlat soliq xizmati organlari tomonidan roʻyxatdan oʻtkaziladi. Kirim qilinmagan tovarlarning qiymati yuzasidan nizo vujudga kelgan holda, u manfaatdor tarafning iltimosnomasi boʻyicha xoʻjalik sudi tomonidan tayinlangan mutaxassis (ekspert)ning xulosasiga asosan belgilanadi. 38.2. Soliq kodeksi 114-moddasining beshinchi qismiga muvofiq, tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan tushgan tushumni yashirish (kamaytirib koʻrsatish) deb quyidagilar eʼtirof etiladi: tovarlar (ishlar, xizmatlar) realizatsiya qilinganligi fakti hujjat bilan tasdiqlanganda tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan tushgan tushum summasining hisobga olish registrlarida aks ettirilmaganligi; tovarlar (ishlar, xizmatlar) realizatsiya qilinganligi fakti toʻgʻrisida dalolat beruvchi hujjatlarning almashtirilganligi, soxtalashtirilganligi yoki yoʻq qilinganligi; hisobda realizatsiya qilinmagan deb koʻrsatilgan tovarlarning omborda yoki realizatsiya qilish joyida mavjud emasligi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 9-avgustdagi “Budjet bilan hisob-kitoblar uchun xoʻjalik yurituvchi subyektlarning masʼuliyatini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF—1504-sonli Farmoni 3-bandining beshinchi xatboshisiga muvofiq barcha chakana savdo korxonalari, shuningdek aholiga xizmat koʻrsatuvchi korxonalarning tushgan naqd pul mablagʻlarini har kuni bank muassasalariga topshirmasligi ham tushumni yashirish deb baholanadi. Ushbu roʻyxat tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 38.3. Soliq kodeksi 114-moddasining uchinchi qismiga muvofiq tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan tushgan tushumning yashirilgan (kamaytirib koʻrsatilgan) summasiga qonun hujjatlariga muvofiq soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni hisoblash amalga oshiriladi. 40. Fiskal xotirali nazorat-kassa mashinalarini va (yoki) toʻlovlarni plastik kartochkalar asosida qabul qilish boʻyicha hisob-kitob terminallarini ishlatish majburiy boʻlgani holda ularni ishlatmasdan (oʻrnatmasdan) savdoni amalga oshirganlik va xizmatlar koʻrsatganlik, xuddi shuningdek sotib oluvchiga kvitansiyalar yozib berish, talonlar, cheklar yoki ularga tenglashtirilgan boshqa hujjatlarni berish majburiy boʻlgani holda bunday hujjatlarni bermasdan tovarlarni realizatsiya qilganlik va xizmatlar koʻrsatganlik Soliq kodeksi 119-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan miqdorda, texnik talablarga javob bermaydigan nazorat-kassa mashinalaridan foydalanganlik yoki fiskal xotirasining xizmat koʻrsatish dasturi buzilgan nazorat-kassa mashinalaridan foydalanganlik, shuningdek plastik kartochkalar asosida toʻlovlarni qabul qilishni rad etganlik Soliq kodeksi 119-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan miqdorda jarima solinishiga sabab boʻladi. 40.1. Soliq kodeksi 119-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan harakatlar jarima qoʻllanilganidan keyin bir yil ichida sodir etilganda ushbu moddaning ikkinchi qismida belgilangan miqdorda, ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan harakatlar jarima qoʻllanilganidan keyin bir yil ichida sodir etilganda esa ushbu moddaning toʻrtinchi qismida belgilangan miqdorda jarima solinadi. Bunda jarima qoʻllanilganidan keyin bir yillik muddat deganda, soliqqa oid huquqbuzarlik uchun jarimani ixtiyoriy ravishda toʻlash uchun muddat berish toʻgʻrisidagi davlat soliq xizmati organining qarori qabul qilingan kun yoki jarima sud tartibida qoʻllanilgan kundan boshlab oʻn ikki oy ichida sodir etilgan soliqqa oid huquqbuzarlik tushuniladi. 40.2. Agar soliq toʻlovchining bir necha savdo shoxobchalari mavjud boʻlsa va bir soliq tekshiruvi jarayonida ularning har birida Soliq kodeksining 119-moddasida nazarda tutilgan bir xildagi huquqbuzarlik sodir etilganligi aniqlangan taqdirda, soliq toʻlovchiga bir marta moliyaviy sanksiya qoʻllaniladi. 40.3. Ushbu toifadagi nizolarni hal etishda iqtisodiy sudlar fiskal xotirali nazorat-kassa mashinalarining va yozib beriladigan bir martalik kvitansiyalarning davlat soliq xizmati organidan roʻyxatdan oʻtkazilganligiga eʼtibor qaratishlari lozim. Tegishli tartibda roʻyxatdan oʻtkazilmagan nazorat-kassa mashinalari va kvitansiyalardan foydalanganlik soliq toʻlovchiga Soliq kodeksi 119-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan jarima qoʻllash uchun asos boʻladi. 40.4. Sertifikatlash boʻyicha akkreditatsiya qilingan organlar tomonidan majburiy tartibda sertifikatlanmagan va muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlmagan fiskal xotiraga ega boʻlgan nazorat-kassa mashinalaridan foydalangan holda texnik talablarga javob bermaydigan nazorat-kassa mashinalaridan foydalanganlik sifatida qaraladi hamda ushbu holat Soliq kodeksi 119-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan jarima qoʻllash uchun asos boʻladi. 40.5. Texnik talablarga javob bermaydigan nazorat-kassa mashinalaridan foydalanganlik yoki fiskal xotirasining xizmat koʻrsatish dasturi buzilgan nazorat-kassa mashinalaridan foydalanganlik holati soliq tekshiruvi davomida olingan bunday xulosa berishga vakolatli boʻlgan mustaqil tashkilotning xulosasi bilan tasdiqlanishi lozim. 41. Nizo boʻyicha hal qiluv qarori qabul qilingunga qadar soliq toʻlovchi tomonidan soliq qarzi va moliyaviy sanksiya toʻlangan boʻlsa, iqtisodiy sud nizo bartaraf etilganligi sababli daʼvoni qanoatlantirishni rad etadi. Agar soliq toʻlovchi tomonidan daʼvo talabida koʻrsatilgan summa qisman toʻlangan boʻlsa, iqtisodiy sud soliq toʻlovchining mol-mulkidan undiruvni soliq qarzining qolgan summasiga qaratadi, moliyaviy sanksiyaning qolgan summasini qoʻllaydi. Mol-mulkka undiruv qaratilishi yoki qoʻllanilishi lozim boʻlgan summaning aniq miqdori sudning hal qiluv qarorida koʻrsatiladi. 42. Iqtisodiy sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, agar soliqqa oid huquqbuzarlikni sodir etgan soliq toʻlovchi — yuridik shaxs tugatilgan boʻlsa, unga huquqiy taʼsir chorasi qoʻllanilmaydi. Soliq kodeksi 51-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash boʻyicha soliq majburiyatini bajarish, qayta tashkil etish tugallanguniga qadar huquqiy vorisga (huquqiy vorislarga) qayta tashkil etilayotgan yuridik shaxs soliq majburiyatlarini bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi faktlari va (yoki) holatlari maʼlum boʻlganligi yoxud maʼlum boʻlmaganligidan qatʼi nazar, uning huquqiy vorisi (huquqiy vorislari) zimmasiga yuklatiladi. Topshirish hujjatida soliq qarzining huquqiy vorisga oʻtkazilganligi haqidagi maʼlumotning mavjud emasligi, huquqiy vorisni ushbu soliq qarzi boʻyicha javobgarlikdan ozod qilmaydi. 42.1. Muddati oʻtkazib yuborilgan debitorlik va kreditorlik qarzlarni qisqartirish va budjetga toʻlovlar intizomini mustahkamlash boʻyicha Respublika komissiyasining xoʻjalik yurituvchi subyektlarning budjet va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha penyalar va moliyaviy jarimalarni hisobdan chiqarish, qarzlarini (asosiy summani, penyalarni, jarima sanksiyalarini) toʻlash muddatini kechiktirish toʻgʻrisidagi qarorlari davlat soliq xizmati organining daʼvo arizasini (arizani) qanoatlantirishni rad qilish uchun asos boʻladi. Qarzlarni toʻlash boʻyicha muddatni kechiktirish toʻgʻrisidagi komissiya qarorida belgilangan muddatning tugaganligi davlat soliq xizmati organi tomonidan iqtisodiy sudga yangi asoslar bilan umumiy tartibda daʼvo arizasi (ariza) taqdim etilishiga toʻsqinlik qilmaydi. 42.2. Sud buyrugʻi berilganidan keyin davlat soliq xizmati organi tomonidan ayni bir predmet va ayni bir asoslar boʻyicha daʼvo taqdim etilsa, daʼvo arizasini qabul qilish IPK 154-moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan rad etiladi, agar daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, ish yuritish IPK 110-moddasining 2-bandiga asosan tugatiladi. 43. Moliyaviy sanksiyani qoʻllashda iqtisodiy sudlar Soliq kodeksining 111-moddasida belgilangan soliqqa oid huquqbuzarliklar uchun javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlarning tugal emasligini, ogʻirlashtiruvchi holat esa tugal hisoblanishini inobatga olishlari lozim. 44. Iqtisodiy sudlar qonun hujjatlari buzilgan har bir holat boʻyicha mansabdor shaxslarning javobgarligi masalalarini hal etib, huquqbuzarlikni keltirib chiqargan sabablar va sharoitlarni puxta oʻrganib, xususiy ajrimlar chiqarish yoʻli bilan ularni bartaraf etish choralarini koʻrishlari lozim.