Shahar elektr transportida ishlashda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2026-03-30)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Shahar elektr transportida ishlashda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar shahar elektr transportida ishlab chiqarish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi. Mazkur Qoidalar yer osti elektr transportida ishlashda tatbiq etilmaydi. 1. Mazkur Qoidalar shahar elektr transportida ishlovchi barcha tashkilotlarga (keyingi oʻrinlarda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Mazkur Qoidalar ishlab chiqarish binolarini va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish va ishlab chiqarish boʻyicha xavfsizlikka oid normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 6. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 61. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqiladi (tasdiqlanadi) va yuritiladi: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma; tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari boʻyicha mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari. 7. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq, ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. 9. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb etilishlari mumkin emas. 10. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 11. Tashkilot xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 111. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 13. Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 14. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02 boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 15. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnatning ogʻir sharoitlarini attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim. 16. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli omillar yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli omillar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 17. Tashkilot oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 18. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishi va ishlarni bajarish usullarini oʻzlashtirib olishi shart. 19. Oʻta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 20. Tashkilot rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga toʻla javobgardir. 21. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilish jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 22. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini meʼyorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 23. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari boʻlgan xonadagi barcha xodimlarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va tashkilotni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim. 24. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi. 25. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 26. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi; himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi; yakka tartibdagi himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 27. Turli agressiv moddalar bilan ishlayotganda teri kasalliklarini oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish lozim. 28. Xodimlar maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan belgilangan tartibda bepul taʼminlanishi lozim. 29. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 30. Xodimlar, ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 31. Bosim ostida ishlovchi asbob-uskunalar va xavfi yuqori boʻlgan ishlarda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart. 32. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 34. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 35-son, 407-modda) asosida amalga oshirilishi lozim. 35. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi lozim. 36. Majburiy tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa tashkilot joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. 37. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 38. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklanadi. 39. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 40. Tashkilot xonalari ish hududidagi harorat, nisbiy namlik, havoning harakatlanish tezligi va boshqalar GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari” ga muvofiq boʻlishi kerak. 41. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari quyidagi sanitariya qoidalariga muvofiq saqlanishi lozim: xonalarda ruxsat etilgan harorat, nisbiy namlik va havoning harakatlanish tezligi, ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning ogʻirlik darajasiga koʻra toifasi, yil mavsumi hisobga olingan holda belgilanishi; ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy xonalarning, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorugʻligi SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorugʻlik kuchini taʼminlashi; xonalarda yoritish asboblari chang toʻplanishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega boʻlishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq boʻlishi. 42. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini tuzishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 43. Ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy xonalarni, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarini gigiyenik jihatdan toza saqlash va xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qoʻyiladigan talablar qonunchilik hujjatlarida belgilangan qoidalarga muvofiq boʻlishi lozim. 44. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi kerak. 45. Tashkilotda transport vositalarining va piyodalarning tashkilot hududida harakatlanishi chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak. 46. Transport vositalari va tashkilot hududida piyodalarning harakati chizmasi tashkilotga kirish va chiqish hamda ish uchastkalari va sexlarning koʻrinarli joylariga osib qoʻyilishi kerak. 47. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 48. Tashkilot maydonidagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suvlar oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 49. Yilning yoz vaqtida yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan, qishda qordan tozalanib, qum sepilgan boʻlishi lozim. 50. Yoʻlovchilar uchun yoʻlak va tashkilotga kirish joyi tekis, kengligi kamida 1,5 m yon tomonlarida devorcha va toʻsiqlar boʻlishi lozim. 51. Binolarning tomlarini qishki mavsumda qordan, karnizlarni qotgan muzlardan tozalab turish zarur. 52. Tashkilot hududida har kuni tozalab va dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi shart. 53. Hovlidagi hojatxonalarni ozoda saqlash, muntazam dezinfeksiya qilish, sutkaning qorongʻi paytida esa yoritilishi kerak. 54. Tashkilot joylashgan maydon butun chegara boʻylab toʻsilgan boʻlishi, uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim. 55. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 56. Yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 57. Ishlab chiqarish va yordamchi xonalarning (harorati, nisbiy namligi, havoni harakatlanish tezligi va boshqalar) mikroiqlimi GOST 12.1.005-88 talablariga javob berishi kerak. 58. Nam xonalarda hamda issiq oʻtkazuvchi pollarda (betonli, gʻishtli, plitali va boshqalar) muntazam ishlashga moʻljallangan ish joylarida yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi kerak. 59. Pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalanadigan boʻlishi kerak. 60. Binoga transport vositalarining kirish joylari darvozalar va signal asbob-uskunalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 61. Darvoza tavaqalari yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 62. Transport vositalarining binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari eni miqdoridan oshiq boʻlishi kerak. 63. Darvozalarning balandligi transport vositasining balandligidan kamida 0,2 m dan oshiq boʻlishi kerak. 64. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 65. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda ikki martadan (bahor va kuzda) kam boʻlmagan holda tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari ularda topilgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va muddati koʻrsatilgan dalolatnomalar orqali rasmiylashtirilishi kerak. 66. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Xavfli hududlarda ishlab chiqarish jarayonlari halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi lozim, shuningdek xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 67. Kirish va chiqish yoʻllari, koridor, tambur, narvonlar turli jismlar va asbob-uskunalar bilan toʻsib qoʻyilmasligi lozim. Evakuatsiya chiqish yoʻllarining barcha eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha ochilishi lozim. 68. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari va omborxonalar yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinlarni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 69. Shamollatish va isitish tizimi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 70. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m. balandlikda bajarilishi lozim. 71. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan oʻtish yoʻlaklarining enini kamaytirmasligi lozim. 72. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21 °C, oʻrtacha ogʻir ishda 170°C va ogʻir ishda 16 °C dan past boʻlmasligi kerak. 73. Xodimlarning isinishi uchun xonalardagi harorat 22 °C dan kam boʻlmasligi kerak. 74. Isinish xonalarigacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan, bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 m. dan koʻp boʻlmasligi lozim. 75. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos kelishi kerak. 76. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar boʻlishi kerak. Suv quvurlari yoʻq boʻlganda baklarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 77. Ichimlik suvining harorati 8 °C dan 20 °C gacha boʻlishi kerak. 78. Tashkilot hududidagi hojatxonalar issiq suv va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga ulangan boʻlishi lozim. 79. Tashkilotda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi yoʻq boʻlganda davlat sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan holda tashkilotda yer qatlamini ifloslantirmagan holda dushxonalardan va yuz-qoʻl yuvgichlardan suv oqmaydigan qurilmali axlat oʻralarining mavjud boʻlishiga ruxsat etiladi. 80. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi lozim. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. 81. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. Yorugʻlik tushuvchi oynalarni yilida kamida ikki marotaba tozalash lozim. 82. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) bilan toʻsib qoʻyishga ruxsat etilmaydi. 83. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan (umumiy mahalliy bilan birgalikda) tizim orqali amalga oshiriladi. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 84. Uchastka va xonalarda portlash boʻyicha xavfli gaz va changlar konsentratsiyasi yigʻilib qolishi ehtimoli boʻlsa, elektr yoritish tizimi portlashdan alohida bajarilishi kerak. 85. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 86. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanishi lozim. 87. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi lozim. 88. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchamlari va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim. 89. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim. 90. Tashkilot maishiy xonalar, ovqatlanish xonalari, tibbiy punktlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 91. Kiyim almashtirish xonalari, dushxonalarning oʻlchamlari, dush setkalari, oyoq vannalari, bet-qoʻl yuvgichlari, isteʼmol suv taʼminoti qurilmalari, hojatxonalar va shu kabi qurilmalarning soni, smenadagi eng koʻp xodimlar soni hisobga olingan holda belgilanishi lozim. 92. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim. 93. Tashkilot atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim. 94. Tashkilotlarda ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda atrof muhitni chiqindilar (oqova suvlar, shamollatish tizimi chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 95. Tashkilotlarda chiqindilarni yigʻish uchun atrofi oʻralgan maxsus joy ajratilishi va konteynerlar bilan taʼminlanishi, konteynerlar chiqindilardan boʻshatilgandan soʻng xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak. 96. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilotlar tomonidan qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 97. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlari GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 98. Ishlab chiqarish jarayonlarining xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanadi: ishlab chiqarish uskunalariga xizmat koʻrsatish tartibidagi texnologik jarayonlarni (ish turlarini), ish usullari va rejimlarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; Ishlab chiqarish jarayonlari atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarining tegishli meʼyorlaridan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi shart. 99. Texnologik jarayonlarni amalga oshirishda ish bajaradigan dastgoh va mexanizmlar ketma-ketligi blokirovka tizimi bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. Avariya holatida biror bir mexanizm toʻxtab qolsa, barcha dastgoh va mexanizmlarni toʻxtashi nazarda tutilgan boʻlishi kerak. 100. Uskuna va avtomatlashtirilgan tarmoqlarda ular ishga tushirilganligini bildiruvchi ovozli va yorugʻlik signallari boʻlishi kerak. Signal elementlari (elektr qoʻngʻiroq, oʻchib-yonuvchi lampa) mexanik buzilishlardan himoyalangan boʻlib, xizmat koʻrsatuvchi xodimlar eshitadigan darajada boʻlishi kerak. Liniyani toʻxtatgandan soʻng ovozli va yorugʻlik signali bermasdan, uni ishga tushirish taqiqlanadi. 101. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlari soz asbob-uskunalar va nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar hamda ishga tushiruvchi apparatlari mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim. 102. Ishlab chiqarish jarayonlari yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga va ushbu Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim. 103. Ishlab chiqarishda sinalmagan yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni qoʻllash taqiqlanadi. 104. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatdan xavflilik toifalari loyiha tashkiloti tomonidan TLTM 24-86 “Texnologik loyihalashtirish tarmoq meʼyorlari”ga muvofiq har holat uchun alohida aniqlanishi lozim. 105. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yongʻinlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir boʻlishi hamda atrof muhit uning chiqindilari (oqova suvlari, shamollatish chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 106. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 107. Shamollatish tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak. 108. Bino va yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 109. Portlashning oldini olish uchun mashina va agregatlarining ishqalanuvchi qismlarini qizib ketishiga yoʻl qoʻymaslik lozim. 110. Aralashganda portlovchi modda hosil qilishi lozim boʻlgan gazlarni umumiy kollektorga chiqarish taqiqlanadi. 111. Ishlab chiqarish binolari va xonalari uchun hududiy yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga osib qoʻyilishi lozim. 112. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va yongʻinning oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 113. Ishlab chiqarish binolarining barcha xonalari, ishlab chiqarish, omborxona va yordamchi binolarning koʻrinarli joylarida yongʻin xavfsizligi xizmatining telefon raqamlari yozilgan eslatma yozuvlari boʻlishi kerak. 114. Arxiv, omborxona va havo almashtirish uskunalari oʻrnatilgan xonalarining eshiklari yongʻinga chidamli qilib ishlangan boʻlishi kerak. 115. Tashkilot binolarining har bir qavatida yongʻin sodir boʻlganida xodimlarni va moddiy boyliklarni qutqarish chizmasi oʻrnatilishi shart. Chizmada xonalar, yoʻlaklar, birlamchi yongʻin oʻchirish vositalari, telefon joylashuvi, xodimlarning favqulodda holatda zaxira chiqish yoʻllaridan harakat qilish yoʻnalishlari koʻrsatilishi lozim. 116. Bino va inshootlarda quyidagilar taqiqlanadi: yertoʻlada yonuvchi suyuqliklar, gaz sigʻimlari, portlash xavfi boʻlgan mollarni saqlash; chordoqlarda, texnik qavatlarda, ventkameralar va boshqa texnik xonalarda asbob-uskunalarni saqlash; zaxira chiqish yoʻllari devorlariga, shift va pollariga yengil yonuvchi materiallar bilan ishlov berish, boʻyash, shuningdek zinapoyalar va ular oldidagi xonalarga yonuvchi qurilish materiallaridan ishlov berish, yogʻoch panellar bilan bezash, turli qoʻshimcha xizmat xonalarini qurish; xonalardagi elektr isitkich asboblar, kompyuter va yordamchi asbob-uskunalarni elektr tarmogʻiga ulangan holda qoldirish; elektr asbob-uskunalar va jihozlardan foydalanishdan avval ularni ishlab chiqargan tashkilot tomonidan berilgan tavsiya va yoʻriqnomada keltirilgan foydalanish qoidalari bilan tanishib chiqmasdan ishlatish. 117. Yongʻin oʻchirish vositalaridan xoʻjalik ishlarini bajarish maqsadlarida foydalanish taqiqlanadi. 118. Tashkilot bino va inshootlarida oʻrnatilgan ichki yongʻin oʻchirish joʻmraklari suv tarmogʻiga ulangan boʻlib, ular yongʻin oʻchirish yeng va dastaklar maxsus yongʻin qutilari ichida joylashtirilishi kerak. Yeng va dastaklar yongʻin oʻchirish ichki joʻmragiga ulab qoʻyilgan boʻlishi kerak. 119. Yongʻinga qarshi suv havzalari doimo soz holatda boʻlishi, ichidagi suv hajmi yongʻinni oʻchirish uchun yetarli boʻlishi kerak. Suv havzalarining ishga yaroqliligi yiliga kamida ikki marotaba, bahor va kuz mavsumlarida tekshirilishi lozim. 120. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatish va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilinishi kerak. 121. Elektr energiyasidan foydalanishda tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xoʻjaligi uchun javobgar xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi shart. 122. Kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodim elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga va kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda IV malaka guruhiga ega boʻlish talab etiladi. Masʼul xodim davriy ravishda va oʻrnatilgan tartibda elektr xavfsizligi boʻyicha tashkilotda tuzilgan komissiyada bilim sinovidan oʻtishi shart. 123. Elektr tok oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslarda montaj qilinishi lozim. 124. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart. 125. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi lozim. 126. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qoʻllanuvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim. 127. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qalpoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanilishi lozim. 128. Kabellar va elektr oʻtkazgichlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokdan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va asboblar bilan oʻlchash orqali tekshirilib turilishi lozim. 129. Tok uzatilmagani sababli uskuna toʻxtatilgan hollarda elektr dvigatellar oʻchirilishi kerak. 130. Elektr apparatlari va agregatlarining nolga va yerga ulash simlarining butunligi kamida 6 oyda bir marta tekshirilishi lozim. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 131. Kam quvvatli elektr lampalari va asboblarini kattaroq quvvatlilariga almashtirish tarmoq uchun yoʻl qoʻyiluvchi yuklanishni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodimning ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 132. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 133. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun mashinalarning gʻiloflari, uning asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. 134. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻrlar bilan oʻralgan va toʻr yerga ulangan boʻlishi lozim. 135. Tashkilotning barcha turdagi bino va inshootlari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi lozim. Yashin qaytargichlar har yili bahorda tekshirilib turilishi va nosozliklari bartaraf etilishi lozim. 136. Momaqaldiroq vaqtida elektr oʻlchashlarni amalga oshirish taqiqlanadi. 137. Tramvay deposining hududi tramvay izlari, ishlab chiqarish sexlari va boshqa inshootlarni sigʻdiradigan maydonga ega boʻlishi kerak. 138. Tramvay izlari piyodalar va transport oʻtadigan joylarda yoʻl qoplamasi bilan barobar boʻlishi kerak. 139. Tramvay deposining hududida qaziladigan barcha xandak va quduqlarga toʻsiqlar qoʻyilishi kerak. Xandaklar ustidan oʻtish joylarida tutqichli koʻprikchalar qoʻyilgan boʻlishi kerak. 140. Tramvay vagonlari (poyezdlar) orasidagi masofa ochiq maydonlarda 1,5 m. dan kam boʻlmasligi kerak. 141. Yangi qurilgan yoki rekonstruksiya qilingan tramvay deposining kirib chiqish darvozalari ichki va tashqi tomondan yoritiladigan hamda darvoza ochilganda va yopilganda avtomatik yonadigan ovozli signalizatsiya bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 142. Tramvay vagonlarini koʻrikdan oʻtkazish xandaklarining kengligi 1,35 m dan kam boʻlmasligi va chuqurligi relsdan oʻlchanganda xandak poligacha 1,4 m dan kam boʻlmasligi kerak. Koʻrikdan oʻtkazish xandagining poli quvurlarga suv oqib chiqishi uchun qiya boʻlishi kerak. Koʻrikdan oʻtkazish xandaklarining devorlariga keramik plitkalar yopishtirilgan boʻlishi yoki boʻyalishi lozim. Koʻrikdan oʻtkazish xandaklarida boshqa asbob-uskunalar bilan birga quyidagi moslamalar ham mavjud boʻlishi lozim: mahalliy statsionar yoritish; past voltli (perenoska) koʻchma yoritish; tushish-chiqish uchun doimiy turadigan narvon; bugʻ yoki suv vositasida isitish; xandak uzunasiga har 3,5-4,0 m. da kengligi 0,8 m. dan kam boʻlmagan, oʻtish koʻprikchalari boʻlishi. 143. Tramvay deposi ishlab chiqarish binolarining poli tekis, yuvish va tozalashga qulay, suv ketishi oson va sirpanmaydigan boʻlishi kerak. 144. Tramvay vagonlari koʻrikdan oʻtkaziladigan va taʼmirlanadigan xandaklar ustidagi ulanish tarmogʻida elektr quvvati mavjudligini bildiradigan nurli hamda ovozli ogohlantirish signalizatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 145. Koʻrikdan oʻtkazish xandaklari ulanish tarmogʻidagi elektr quvvatining olib tashlanishi yoki ulanishi ushbu ishlarga rahbarlik qiladigan usta tomonidan amalga oshiriladi. 146. Tramvay vagonlarini yuvishda ishlatilgan suvni yigʻadigan tindirish moslamasi boʻlgan maydoncha bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ulanish tarmogʻidagi elektr quvvatining oʻchirgichi tramvay vagoni yuviladigan joydan oldinda joylashgan va qoʻlda boshqariladigan boʻlishi kerak. 147. Tramvay vagonlari tomidagi asbob-uskunalarni koʻrikdan oʻtkazish uchun balandligi 1,0 m. dan kam boʻlmagan panjarali maxsus minora (vishka)si boʻlishi kerak. 148. Maxsus minoraning pastki qismi 0,18-0,20 m. dan kam boʻlmagan taxtalardan yasaladi. Minora panjarasi bilan vagon tomining orasidagi boʻshliq 0,20 m. dan oshmasligi kerak. 149. Tramvay deposi binolarining darvozalari ularni zich yopilgan yoki toʻliq ochiq holda tutib turadigan mexanik qurilma yoki tirgakka ega boʻlishi kerak. 150. Tramvay deposining ishlab chiqarish binolaridagi oʻtish joylari asosiy yoritish vositasi oʻchganda avtomatik ravishda ulanadigan avariyali yoritish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 151. Tramvay vagoni daftarida yoʻnalishga chiqishdan oldin ustaning imzosi boʻlmasa, nozim (dispetcher) yoki uning oʻrnidagi shaxs tomonidan imzolanmagan yoʻl varaqasi boʻlmasa, tramvay vagoni depodan chiqarilmaydi. 152. Tramvay vagonining deraza oynalari vibratsiyaga yoʻl qoʻymaydigan, kuzov ichiga chang va suv oʻtkazmaydigan zichlagichlar oʻrnatilgan hamda qoʻl bilan oson ochib-yopiladigan boʻlishi kerak. 153. Tramvay vagoni haydovchi kabinasining oynalari yoʻlning aniq koʻrinishini taʼminlashi va koʻrishni buzib koʻrsatmasligi kerak. Toʻlqinli, tirnalgan va dars ketgan oynalarning qoʻllanilishi man qilinadi. 154. Tramvay vagoni old oynalari oyna tozalagichlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 155. Tramvay vagoni haydovchi kabinasi old oynalarning tepasiga haydovchini quyosh nuridan himoyalaydigan soyabonlar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 156. Haydovchi kabinasi salondan ajratib turadigan anjomlar bilan toʻsilishi lozim. 157. Tramvay vagoni haydovchisining oʻrindigʻi quyidagi talablarga javob berishi kerak: gorizontal va vertikal yoʻnalishda hamda suyangʻichni engashish burchagi boʻyicha moslashtirish imkoniyatiga ega boʻlishi; havo oʻtkazadigan matodan tikilgan yumshoq yostiqcha va suyanchiq boʻlishi. 158. Tramvay vagonini boshqarish kontrollerining jildi izolyatsiyalangan boʻlishi kerak. 159. Tramvay vagonini boshqarish pedali haydovchi oyogʻi sirgʻanmaydigan qavariq qovurgʻali boʻlishi kerak. 160. Tramvay vagoni haydovchi kabinasida boshqarishning ampermetr, monometr va boshqa oʻlchov asboblari vagon ketayotgan vaqtda yoritilgan boʻlishi lozim. 161. Tramvay vagonida haydovchi kabinasi va salonida boshqariladigan isitish tizimi boʻlishi lozim. Haydovchi kabinasining old va yon tomon devorlari tashqarida havo harorati — 20 °C boʻlganda ham, meʼyordagi issiqlikni taʼminlaydigan isitish vositasiga ega boʻlishi kerak. 162. Tramvay vagoni haydovchi kabinasida uglekislotali yoki kukunli oʻt oʻchirgich va asboblar qoʻyiladigan quti hamda haydovchi kiyimini osadigan ilgichlar boʻlishi kerak. 163. Yoʻlovchilarni bekatlarda tushirish va chiqarishni hamda koʻcha transportlarini kuzatish uchun tramvay vagoni haydovchi kabinasining har ikki tashqi tomonida orqa tomonni koʻrish (oʻng va chap) koʻzgulari boʻlishi kerak. Haydovchi kabinasida oʻtirib, gavda holatini oʻzgartirmasdan yoʻlovchilar chiqishi va tushishini hamda transportlar harakatini kuzatish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. 164. Tramvay vagoni tomiga chiqish uchun narvon oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 165. Tramvay vagonining tomida qabariqli rezina boʻlishi lozim. 166. Barcha tramvay vagonlari (qor tozalaydiganlaridan tashqari) vagon ostiga ortiqcha buyumlar tushishiga yoʻl qoʻymaydigan oldtoʻsiq moslamasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 167. Ikki vagonli tramvaylar vagoni orasiga ikki tomonidan vagonlararo toʻsiqlar oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 168. Tramvay vagonida oʻt oʻchirgich va tibbiyot qutichasi boʻlishi hamda tramvay saloni quyidagi talablarga javob berishi kerak: tramvay saloni 100 lyuksdan kam boʻlmagan yoritish darajasiga ega boʻlishi; pol qabariqli va yemirilishga chidamli boʻlishi; lyuklarning qopqogʻi zich yopilishi; zinalarda sirpanmaydigan qabariqli rezina toʻshalishi; akkumulyator batareyasidan tortilgan avariya yoritish tizimi boʻlishi; yoʻlovchilar tushish-chiqishda foydalanadigan tutqichlari, zinapoyalari va kuzov elektr izolyatsiyasi bilan himoyalanishi; tramvay vagoni eshiklari zinalarni va kirish tutqichlarini toʻliq berkitishi. 169. Yoʻlovchi va yuk tashish hamda maxsus tramvay vagonlari bir-biriga bogʻliq boʻlmagan ravishda harakatga keladigan, texnik tasarruf etish qoidalari boʻyicha texnik shartlarda belgilangan har biri toʻliq toʻxtatishni taʼminlaydigan ikki turdagi tormozga ega boʻlishi kerak. 170. Vagonlarni avtomatik tormozlash moslamasi bilan jihozlangan tramvay vagonlari ulanish asboblari uzilganda ikki uchida prujina boʻlgan zaxira zanjirlariga ega boʻlishi kerak. 171. Tramvay vagonlari har ikki relsga qum sepadigan qumdonlar bilan jihozlangan va doim soz holda boʻlishi lozim. 172. Toʻxtatib qoʻyish tormozining oʻz-oʻzidan ishlab ketishiga yoʻl qoʻymaydigan qulflanadigan moslamasi boʻlishi lozim. 173. Barcha boshqarish elektr tizimi yoritish, isitish, akkumulyator batareyasi simlari belgilangan meʼyorlarga muvofiq boʻlishi kerak. 174. Simlar va elektr apparatlari izolyatsiyasi rejali taʼmirlash vaqtida texnik shartlarga muvofiq sinovdan oʻtkazilishi lozim. 175. Elektr saqlagichlar (predoxranitel) qaysi tok tizimiga tegishli ekanligi aniq belgilanishi lozim. Boshqa turdagi elektr saqlagichlar ishlatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 176. Avtomatik oʻchirgichlar haydovchi kabinasida oʻrnatilishi lozim. Avtomatik oʻchirgich korpusida “Yoqilgan” va “Oʻchirilgan” yozuvlari boʻlishi lozim. 177. Past voltli elektr toki simlari yuqori voltli simlardan yaxshilab izolyatsiya qilinishi kerak. 178. Tramvay vagonlari burilish koʻrsatgichlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 179. Tramvay vagonlarida yerga tutashtirgich himoya vositasi boʻlishi lozim. 180. Tok oʻtkazuvchi asboblar, qotiriladigan boltlar vagon ichiga turtib chiqmasligi yoki metall detallarga ulanmasligi kerak. Tutashtirgichlar mustahkamligi va sozligi har doim taʼmirlashlar vaqtida tekshirilishi lozim. 181. Yashin qaytargich faqat tramvay vagonining tomiga oʻrnatiladi va vagonning metall qismlaridan izolyatsiya qilinishi lozim. 182. Tramvay vagonining pantografi tushirilgan vaqtda mahkam ushlab turadigan moslama boʻlishi kerak. 183. Ishlarning hajmi va davomiyligidan qatʼi nazar, ish joylar toʻsib qoʻyilishi lozim. 184. Yoritish vositasining ulanishidan oldin qarmoq (udochka) yoki yoritqichlar yerga ulangandan keyin elektr tokiga ulanishi kerak. 185. Yoritish vositasini oʻchirishda elektr tokidan oʻchirilgandan keyin qarmoq yerdan ajratiladi. Mazkur ishni bajarishda rezinali dielektrik qoʻlqop va kalish kiygan holda elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlgan brigada boshligʻi amalga oshiradi. 186. Ishlarning bajarilishiga masʼul boʻlgan rahbar yer ishlari boshlanishidan kamida bir sutka oldin yer inshootlariga ega boʻlgan tashkilot vakillari bilan birga ularga tegishli boʻlgan inshootlarning toʻliq saqlanishi choralarini koʻrishi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlashi kerak. 187. Kovlash jarayonida elektr kabellarining joyi aniqlanishi, kabel ochilgandan keyin yuqori kuchlanishdagi tokning xavfli ekanligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi yozuv qoʻyilishi lozim. 188. Yer osti inshootlari joylashgan yerlarda tuproqni ekskavator, buldozer va boshqa mexanizmlarda kovlash taqiqlanadi. Faqat belkurakda amalga oshiriladi. 189. Kovlash ishlari ehtiyotkorlik bilan, keskin zarb bermasdan, yoʻl ustasi rahbarligida amalga oshiriladi. Kovlanayotgan joylarda kabel yoki gaz quvuri oʻtgan boʻlsa elektr va gaz xoʻjaligi vakillari ishtiroki zarur. 190. Yer kovlash vaqtida ochilib qolgan kabellar 1,5 m. dan ortiq boʻlsa u xandak (transheya) ichida yogʻoch tirgakda bogʻlab qoʻyilishi lozim. 191. Ishchi chizmalarda koʻrsatilmagan yer osti inshootlari chiqib qolsa, ushbu inshootlar yoki ashyolar xususiyati aniqlanguncha kovlash ishlari darhol toʻxtatiladi. 192. Qumlik va boʻsh tuproq joylarda 1 m. gacha hamda zich tuproqli joylarda 2 m. gacha qazish ishlari amalga oshiriladi. 193. Xodimlar xandak (transheya) va kotlovanga oʻtishlari uchun tutqichli narvonlar boʻlishi kerak. 194. Xandak (transheya) yoki kotlovandan chiqarilgan tuproq qazilgan joydan 0,5 m. dan kam boʻlmagan joyda turishi va qazilgan joylar atrofida tosh va boshqa buyumlar boʻlmasligi kerak. 195. Qazilgan joylar yaqiniga qurilish mashinalari, avtomobillar, relslar, ustunlar va tirgaklar qoʻyish taqiqlanadi. 196. Yer qazish vaqtida gaz hidi borligi maʼlum boʻlsa, qazish ishlari darhol toʻxtatiladi. 197. Shahar elektr transporti ulanish tarmogʻi va boshqa elektr simlari ostidagi ishlar masʼul shaxs rahbarligida amalga oshiriladi va simlar bilan choʻmichni koʻtarish oraligʻi 1 m. dan kam boʻlmasligi kerak. 198. Tramvay vagonlarini yuvishda yuvish mashinasini boshqarishni va ishlashini biladigan xodimlarga ruxsat beriladi. 199. Yuvish mashinasi mashinaning ishga tushirilishidan oldin signal beradigan moslama bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 200. Mashinani ishga tushirishdan oldin sinov tariqasida bir marta yoqib oʻchiriladi va mashina soz boʻlsa, ishga tushiriladi. 201. Tramvay vagonining eshiklari va derazalari zich yopilgan boʻlishi, orqani koʻrish koʻzgulari olinishi va tok qabul qilgichning arqoni tomda mahkamlab qoʻyilishi kerak. 202. Tramvay vagoni yuvish mashinasidan oʻtkazilayotganda manyovrning birinchi holatida, 3 km/s tezlikda yurishi kerak. 203. Ishlayotgan yuvish mashinasi yonida, uni boshqaradigan xodimdan tashqari boshqa shaxslar boʻlmasligi lozim. 204. Yuvish mashinasi ishlayotganda begona shovqin paydo boʻlsa yuvish mashinasi darhol toʻxtatiladi va nosozlik bartaraf qilinmaguncha mashina ishlatilmaydi. 205. Tramvay depolari va taʼmirlash ustaxonalarida ishlaydigan har bir xodim, oʻzining bajaradigan vazifasiga koʻra, soz asbob-uskunalar bilan taʼminlanishi va undan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomadan oʻtgan boʻlishi kerak. 206. Chilangarlik bolgʻachasi quyidagi talablarga javob berishi kerak: zarb beradigan qismi darz ketmagan va sinmagan boʻlishi; quruq qattiq yogʻochdan yasalgan dastak, tekis randalangan, qotirilgan joyidan uchigacha biroz qalinlashgan va temir pona bilan mahkamlangan boʻlishi. 207. Darz ketgan dastakli yoki dastaksiz egovlar bilan ishlash taqiqlanadi. Dastaklar egovlarning kattaligiga mos boʻlishi va uning uchiga zich mahkamlangan boʻlishi kerak. 208. Qisqichlarning (tiski) siqiladigan qismidagi lablari yedirilmagan boʻlishi hamda harakatdagi lablari harakatlanmaydigan lablarga nisbatan qarama-qarshi harakatlanishi va detalni mahkam siqishi kerak. 209. Gayka kalitlari ularning kattaligiga qarab tanlanadi. Biror narsani kalitga urish, tiqib uzaytirish, boshqa bir kalitni qoʻshish, gayka bilan kalit lablari orasiga tiqin tiqish taqiqlanadi. 210. Ish boshlanishidan oldin brigadir koʻtargichning barcha mexanizmlarini tekshirib chiqishi lozim. 211. Koʻtargichlar quyidagi talablarga javob berishi kerak: yurgizish qismlari (gʻildirak va roliklar, stanina va rels izi) soz holda boʻlishi va koʻtargich telejkasi relsda tekis harakatlanishi; koʻtargichning koʻtarish vinti qiyshaymagan, gayka va vint rezbalari yedirilmagan, koʻtargich stoli siltanmasligi va soz ishlashi; harakatlanadigan koʻtargichning stoli unga tushirilgan elektrodvigatel yoki boshqa agregatning siljishi, sirpanib ketishini oldini oladigan maxsus uskunaga ega boʻlishi. 212. Yer yuzidan 5 m. balandlikda bajariladigan barcha ishlar balandlikda bajariladigan ishlar hisoblanadi. 213. Ulanish tarmogʻida avtominora (avtovishka), relsli (tramvay) minoralari yordamida bajariladigan ishlar kamida 2 ta xodim (haydovchidan tashqari) tomonidan bajariladi. 214. Ishga chiqishdan oldin avtominora va tramvay minoralarining koʻtarish va tormoz mexanizmlari haydovchi tomonidan tekshirilishi lozim. 215. Avtominora va tramvay minoralarining maydonchasida xizmat koʻrsatuvchi xodimlar bilan 5 km/s tezlikdan oshirmasdan harakatlanishi lozim. 5 m. balandlikka koʻtarilgan maydoncha bilan harakatlanish taqiqlanadi. 216. Avtominora maydonchasida ishlayotganda yon tutqichlari koʻtarilgan boʻlishi kerak. 217. Telejkalar ramasining gʻildirak juftligidan ajratib olinganda va ramasini gʻildiraklarga ulayotganda quyidagi ehtiyot choralari koʻrilishi kerak: koʻtarilayotgan yoki tushirilayotgan telejka ramasining gorizontal holati saqlanishi va kamida toʻrt tomondan zanjir bilan bogʻlanishi va bunda zanjirlar telejka ramasida sirgʻalib ketmasligi, teng tortilishi, koʻtarilayotganda yoki tushirilayotganda rama teks holatini saqlashi (tebranmasligi); ramani bir tomondan koʻtarganda rama zanjirlar bilan mustahkam bogʻlanishi va qarama-qarshi tomoni kamida ikkita tirgakka bir vaqtda bir xil tushishi. 218. Taʼmirlash uchun yechib olingan telejka ramasi mustahkam past tumbalar ustiga qoʻyiladi yoki maxsus harakatlanadigan (montaj) telejkaga asosiy toʻrtta nuqtaga mustahkam oʻrnatiladi. Ramaning sirgʻalmasligi uchun tagliklar yogʻochdan boʻlishi lozim. 219. Telejkada ressorlarni va tormoz qismlarini yigʻayotganda teshiklar toʻgʻri kelishini barmoqlar bilan tekshirish taqiqlanadi. 220. Gʻildirak juftliklarini aylantirayotganda qoʻlni kesmaslik uchun, qoʻlga qoʻlqop kiyiladi. Gʻildirak juftliklarining relsdan chiqib ketmasligi va xandakka tushib ketmasligi uchun ehtiyotkorlik bilan amalga oshiriladi. 221. Kuzov oldi yoki yon qoplamasini tekislayotgan xodimlar himoya koʻzoynagini taqishi lozim. 222. Parchin (zaklepka), vintlarni kesayotganda ehtiyot boʻlishi kerak. 223. Tramvay vagoni tomida ishlayotganda tomning dumaloq qirralariga asboblar yoki qismlar qoʻyilishi taqiqlanadi. 224. Tomning qirralarida ishlayotganda bir nechta tayanch dastaklari boʻlgan narvondan foydalaniladi. 225. Ogʻir narsalarni tomga chiqarish yoki tomdan tushirish ishlari yuk koʻtarish mexanizmlari yoki moslamalar yordamida amalga oshiriladi. 226. Tramvay vagoni kuzovi ichida ishlayotganda ochiq lyuklarga tushib ketmaslik uchun ehtiyot choralari koʻrish lozim. Biror-bir narsani lyuk orqali xanddakka tashlash taqiqlanadi. 227. Tashqi oʻq buksasi sirgʻaluvchi podshipnigi almashtirilayotganda, qoʻl bilan siypalab tekshirilishi taqiqlanadi. 228. Ulanish (ssepleniye) asbobi bufer xomutidan prujinaning tashqariga otilib ketishining oldini olish uchun, maxsus moslama yordamida chiqariladi. 229. Nosoz tramvay vagonlarini harakatga keltirish faqat qattiq shataklar orqali amalga oshiriladi. 230. Tormozlar yoki boshqa pnevmatik moslamalar sinovdan oʻtkazilganda “Ehtiyot boʻling, havo yuboraman!” deb ogohlantirilishi lozim. 231. Zichlangan havo bosimi ostidagi ulanish shlangi va boshqa moslamalarning ajratilishi taqiqlanadi, zichlangan havo oldindan ventil va kran orqali chiqarib yuborilishi lozim. 232. Tormoz silindrlari taʼmirlanayotganda, ularning prujinasi silindrdan maxsus moslamalar yordamida chiqarib olinishi lozim. 233. Tashkilotning taʼmirlash xizmati uskunalarning mehnat xavfsizligi standartlari, ularning texnik pasportlari, texnik yoʻriqnomalari va ishlab chiqaruvchi zavodning boshqa hujjatlarining talablariga mosligini taʼminlashi kerak. 234. Koʻrikdan oʻtkazish xandaklarida ishlaydigan barcha xodimlarda himoya kaskalari boʻlishi kerak. 235. Uskunalarni zarur texnik holatda tutib turish uchun tashkilotda unga xizmat koʻrsatishni yaxshilash, rejaviy-oldini oluvchi taʼmirlashni qatʼiy bajarilishi va taʼmirlash ishlarining sifatini yaxshilash boʻyicha choralar koʻrilishi kerak. 236. Asosiy uskunalarni kapital va joriy taʼmirlash, ishlab chiqilgan va tasdiqlangan ishlarni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 237. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarining bajarilish tartibi va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi kerak. 238. Taʼmirlash ishlari bajariladigan hudud toʻsilgan holatda boʻlishi va u yerda xavfsizlik plakati va belgilari oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 239. Taʼmirlash ishlari boshlanishidan avval taʼmirlashda band boʻlgan barcha xodimlar ishlarni tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavfsizlik choralariga rioya qilish boʻyicha yoʻriqnomadan oʻtkazilishi kerak. 240. Ogʻir yuklarni joyidan koʻchirish ishlari yuk ortish va tushirish ishlari uchun javobgar shaxslarning ruxsati bilan bajarilishi kerak. 241. Nosoz yuk koʻtaruvchi mexanizm va moslamalarda, shuningdek shahodatlangan, muddati tugagan mexanizmlarda ishlashga yoʻl qoʻyilmasligi kerak. 242. Yechib olingan agregatlar, detallar va metall konstruksiyalar yigʻishtirib qoʻyilishi kerak. 243. Taʼmirlash paytida ish joylarini, yoʻllarni, yoʻlaklarni va zinapoyalarni turli narsalar bilan toʻsib qoʻyish taqiqlanadi. 244. Taʼmirlash ishlari bajarilayotgan hududdagi elektr oʻtkazgichlari yoki uskunalarning kuchlanish ostida boʻlgan ochiq qismlari oldindan elektr tokidan oʻchirib qoʻyilgan yoki maxsus izolyatsiyalovchi vositalar bilan ishonchli himoyalangan boʻlishi kerak. 245. Xodimlarning qizigan uskunaning ichiga kirgan holda taʼmirlash ishlarini olib borilishiga uskunani shamollatib, ichidagi gazlar butunlay chiqarib yuborilgandan va havoning harorati koʻpi bilan 40º S gacha pasaytirilgandan soʻng ruxsat etiladi. 246. Barcha taʼmirlash ishlari sex, tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan shaxslarning rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi kerak. 247. Materiallarning uskunaning ish maydonchasiga uzatish mexanizatsiyalashgan boʻlishi va ular tushib ketmaydigan usulda bajarilishi kerak. 248. Taʼmirlash tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, uskunalar, materiallar, asboblar va chiqindilar sexdan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi moslamalar, blokirovkalar oʻz joyiga oʻrnatilishi kerak. 249. Koʻtarish mexanizmlari va moslamalari boʻlgan tashkilotning texnik maʼmuriyati belgilangan muddatlarda ularni sinovdan oʻtkazadi. Kranni sinash natijalari uning pasportida va boshqa yuk koʻtarish mexanizmlarini tekshirish va koʻrikdan oʻtkazish daftarida qayd etiladi. 250. Tramvay vagonini koʻtarish, vagon, koʻtarish texnikasi va ishlatiladigan barcha mexanizmlar hamda yordamchi moslamalarning konstruksiyalarini biladigan masʼul xodim rahbarligida amalga oshiriladi. 251. Ish boshlashdan oldin tramvay vagoni pantografi ulanish simidan ajratilib va mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Koʻtariladigan tramvay vagoni kuzovi telejkalardan ajratilishi kerak. 252. Har bir domkratga yuk koʻtarish ogʻirligi yozilishi, tartib raqami, keyingi sinovdan oʻtkazish vaqti koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Sinov muddati oʻtgan domkratni ishlatilishi taqiqlanadi. 253. Domkrat vertikal holatda oʻrnatiladi, bunda uning ramasi polda tekis turishi kerak. 254.Tramvay kuzovi koʻtarilganda telejkaning yurishiga xalaqit bermasligi kerak. 255. Toʻrtala domkratni koʻtarganda boshqarish elektr sxemasi vagon kuzovini baravar koʻtarishi va tushirishini taʼminlashi kerak. 256. Koʻtarish balkalariga yogʻoch tirgaklar qoʻyilmasdan kuzovni koʻtarish taqiqlanadi. 257. Telejkani vagon ostidan tortib chiqarilganda quyidagilar taqiqlanadi: xandakda koʻtarilgan vagon yoki tortilayotgan telejka ostida turish; telejka bilan domkratga tegmaslik; domkrat yoki lomni tayanch nuqtasi sifatida ishlatish. 258. Vagonni domkratlar tirgagiga qoʻymasdan vagon ostida va ichida ishlash taqiqlanadi. 259. Barcha elektrli domkratlar vagonning eng baland va eng pastki holatiga kelganda elektrodvigatelni avtomatik ravishda oʻchirish moslamasiga ega boʻlishi kerak. 260. Guruh boʻlib bajariladigan barcha yoʻl ishlariga rahbarlik qiluvchi xodim oʻz uchastkasi doirasida olib boriladigan barcha ishlar xavfsizligi uchun masʼuldir (yoʻl katta ustasi, brigada boshligʻi). 261. Alohida masʼuliyatli hollarda (tabiiy ofatlar, avariya va halokatlar oqibatini bartaraf qilish, murakkab uzellar yigʻindisini montaj qilganda) ishlar yoʻl xoʻjaligining tegishli tashkilotining boshligʻi yoki bosh muhandisning ishtirokida bajariladi. 262. Har bir mexanizm yoki mexanizmlashtirilgan asbob-uskunalar malakali xodimga biriktirilgan boʻlishi kerak. 263. Tramvay yoʻli zonasida har qanday ishlar bajarilganda xodimlar yuzi tramvay va transport vositalari kelayotgan tomonga qaratilgan boʻlishi kerak. Agar ish sharoitida buni bajarish imkoniyati boʻlmasa (masalan shpalni mustahkamlash), transport yaqinlashayotganligi toʻgʻrisida ogohlantirish uchun maxsus signalchi boʻlishi kerak. 264. Tramvay vagonlari oʻtkazilayotganda xodimlar rels jeloblarini tozalashlari, asboblarni olishlari va oʻzlari tramvay izidan xavfsiz joylarga chiqib turishlari kerak. 265. Qattiq sovuqda yoʻl ishlari bajarilayotganda hoʻl qoʻl bilan metall predmetlarga va qismlarga (relsga, qisqichlarga, asboblarga) tegish taqiqlanadi. 266. Tramvay vagonlarining harakati vaqtida zinasida turib yurish, oynadan boshini chiqarish, vagon yurayotganda chiqish va tushish, harakatlanayotgan vagon oldidan yoʻlni kesib oʻtish taqiqlanadi. 267. Ulanish simi uzilgan boʻlsa unga tegish qatʼiyan man etiladi. Ishning rahbari sim uzilganligi haqida markaziy nozimxonaga darhol xabar berishi lozim, uzilgan simning atrofini oʻrab xavfsizlik chorasini koʻradi va begonalarning unga yaqinlashishiga yoʻl qoʻymasligi lozim. 268. Momaqaldiroq boshlanganda ish rahbari ishni toʻxtatishi va xodimlarning usti yopiq binoda boʻlishini tashkil qilishi kerak. Momaqaldiroq vaqtida ochiq joylarda, baland daraxtlar ostida, ulanish tarmogʻi tirgaklari yonida, yoritish simlari oʻtgan joylarda qoʻlda metall predmetlarni ushlab turish taqiqlanadi. 269. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 270. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 271. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi va “Toshshahartransxizmat” uyushmasi bilan kelishilgan.