Iqtisodiy sudlar tomonidan kelishuv bitimini tasdiqlashda protsessual qonun normalarining qoʻllanilishiga oid ayrim masalalar toʻgʻrisida
(law, 2025-04-29)

Iqtisodiy sudlar tomonidan kelishuv bitimini tasdiqlashda Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi normalarining toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Iqtisodiy sudlarning (bundan buyon matnda sudlar deb yuritiladi) eʼtibori iqtisodiy sud ish yurituvi ishtirokchilari tomonidan kelishuv bitimini tuzish masalalari Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi) va “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinishiga qaratilsin. 2. Sudlar inobatga olishlari lozimki, kelishuv bitimi deganda, oʻzaro kelishishga asoslangan, daʼvo talabi (talablari)ga nisbatan aniqlikka erishishga qaratilgan, nizoni hal qilish toʻgʻrisidagi taraflarning yozma kelishuvi tushuniladi. Ishda ishtirok etmagan shaxslar nizoni hal qilish toʻgʻrisidagi kelishuv bitimida ishtirok etishi mumkin emas, toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ishlar bundan mustasno. 4. IPK 163-moddasi birinchi qismining 8-bandiga muvofiq sud ishni sudda koʻrishga tayyorlash paytida taraflarni murosaga keltirish choralarini koʻradi. Shu munosabat bilan daʼvo arizasini qabul qilish va ishni sudda koʻrishga tayyorlash toʻgʻrisidagi ajrimda sudning taraflarga nizoni kelishish yoʻli bilan hal etish haqidagi taklifi koʻrsatilishi lozim. IPKning 16-bobi, “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni normalarining mazmunidan sud taraflarni murosaga keltirishga koʻmaklashishi lozimligi, taraflar va nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar esa sudning har qanday instansiyasida hamda sud hujjatini ijro etishda ham kelishuv bitimini tuzishlari mumkinligi kelib chiqadi. Sudlar eʼtiborga olishlari lozimki, sud hujjatini ijro etish bosqichi deganda, sud hujjati asosida ijro varaqasi berilganidan keyingi bosqich tushuniladi. Sud hujjati qonuniy kuchga kirguniga qadar ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Sud hujjati qonuniy kuchga kirguniga qadar sudga taqdim etilgan kelishuv bitimini tasdiqlash rad etiladi. 5. Taraflar sud muhokamasi davomida kelishuv bitimi tuzish istagini bildirgan holda, sud taraflarga ushbu sud majlisida kelishuv bitimi tuzishni taklif etishi yoki taraflar kelishuv bitimi shartlarini ishlab chiqishlari uchun ularga imkoniyat bergan holda, ishni koʻrishni boshqa muddatga qoldirishga haqlidir. 6. Kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi masala sud majlisida koʻrib chiqiladi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisida IPK normalarining talablariga muvofiq xabardor qilinadi. 7. Sudlarga kelishuv bitimining shakli va mazmuni, uni tuzish tartibiga qoʻyiladigan talablarga rioya etilgan holda tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlash sudning huquqi emas, balki majburiyati ekanligi tushuntirilsin. Shartli tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 8. IPK 50-moddasining birinchi qismida davlat organlari va boshqa organlar oʻzlarining vakolatlari doirasida davlat va jamiyatning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida daʼvo taqdim etishlari mumkinligi nazarda tutilgan. Daʼvo taqdim etgan mazkur organlar daʼvogarning kelishuv bitimi tuzish huquqidan tashqari barcha huquqlaridan foydalanadi va majburiyatlarini bajaradi. Manfaati koʻzlangan shaxs davlat organi yoki boshqa organ tomonidan berilgan daʼvo boʻyicha javobgar bilan kelishuv bitimi tuzishga haqli. Bunday holda davlat organi yoki boshqa organning kelishuv bitimini tuzishda ishtiroki talab etilmaydi. 9. IPK 132-moddasining birinchi qismiga muvofiq kelishuv bitimi yozma shaklda rasmiylashtiriladi va taraflar yoki kelishuv bitimini tuzish vakolati maxsus nazarda tutilgan IPK 63-moddasining talablariga muvofiq berilgan ishonchnoma mavjud boʻlgan holda, ularning vakillari tomonidan imzolanadi. Bunday ishonchnoma kelishuv bitimiga ilova qilinishi va ish hujjatlariga qoʻshib qoʻyilishi lozim. 10. Kelishuv bitimi mazkur bitimni tuzgan shaxslar sonidan bittaga ortiq nusxada tuziladi va imzolanadi. Ushbu nusxalardan bittasi ish hujjatlariga qoʻshib qoʻyiladi. 11. Sudlar inobatga olishlari lozimki, kelishuv bitimining mazmuni IPKning 132-moddasi talablariga muvofiq boʻlishi va uning shartlari aniq, ravshan bayon qilinishi va uning ijro etilishida kelishuv bitimining mazmuni boʻyicha har xil talqin qilinishiga va kelgusida nizolarning kelib chiqishiga yoʻl qoʻymaydigan boʻlishi kerak. Kelishuv bitimi taraflarning bir-biri oldidagi oʻzaro majburiyatlarining shartlari, miqdori va bajarish muddatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim. 12. Kelishuv bitimi shartlarini koʻrib chiqishda sudning vazifasi taraflarning kelishuv bitimini tuzish va ish yuritishni tugatishga boʻlgan haqiqiy xohish-irodasini, ular tomonidan kelishuv bitimi tuzilayotganida qonun talablari bajarilganligini aniqlash va kelgusida kelishuv bitimini sud hujjatlari bilan teng shartlarda ijro qilinishini taʼminlashdan iboratdir. 13. Sud kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi masalani muhokama qilayotganida taraflar taqdim etgan kelishuv bitimi qonun hujjatlariga xilof emasligini va u boshqa biror-bir shaxsning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzmayotganligini, agar kelishuv bitimi koʻchar yoki koʻchmas mulkni berish toʻgʻrisidagi shartni oʻz ichiga olsa, sud ushbu mulkka uchinchi shaxslarning huquqlari bor-yoʻqligini (xatlab qoʻyilganligini, garovga qoʻyilganligini va h.k.) tekshirishi lozim. Koʻrsatilgan holatlar mavjud boʻlganda, sud IPK 134-moddasiga muvofiq kelishuv bitimini tasdiqlashni rad etadi va ishni mazmunan koʻrib chiqadi. 14. Sudlar kelishuv bitimi huquqiy tabiatiga koʻra bitim ekanligini va kelishuvning qonun hujjatlariga muvofiqligini oʻrganishda uni tuzish tartibini ham tekshirishlari lozimligini hisobga olishlari kerak. Agar kelishuv bitimining tarafi aksiyadorlik jamiyati yoki masʼuliyati cheklangan jamiyati boʻlsa, mazkur kelishuv yirik bitim belgilariga javob berishini, u “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi va “Masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibga muvofiq tuzilganligini aniqlash talab qilinadi. 14.1. FK 179-moddasining birinchi qismiga asosan davlat korxonasi oʻziga biriktirib qoʻyilgan mol-mulkni mulkdorning roziligi bilangina boshqa shaxsga berishga yoki uni boshqacha usulda tasarruf etishga haqli. “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 11-moddasida davlatga toʻla yoki umumiy mulk huquqida qisman qarashli baholash obyektlari bitim tuzishga jalb etilgan taqdirda baholash oʻtkazilishi majburiyligi nazarda tutilgan. Shu bois, sudlar kelishuv bitimini tasdiqlash masalasini koʻrib chiqishda kelishuv bitimi obyekti davlat mulki boʻlsa tasarruf etish huquqiga ega boʻlgan vakolatli davlat organining roziligi olinganligiga va obyekt baholanganligiga eʼtibor qaratishi lozim. 15. Sud tomonidan kelishuv bitimining tasdiqlanishi ish yuritishni tugatishga asos boʻladi (IPK 110-moddasining 7-bandi va 133-moddasi). 17. Sudlar shuni eʼtiborga olishlari kerakki, kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi sud ajrimining xulosa qismida uning barcha shartlari bayon etilishi lozim. Bunda taraflarning sud xarajatlarini taqsimlash boʻyicha kelishuvning mavjud emasligi kelishuv bitimini tasdiqlashni rad etishga asos boʻlmasligini inobatga olishi kerak. Bunday holda, sud xarajatlarini taqsimlash masalasini sud IPK 118-moddasining qoidalari asosida hal qiladi. 18. Kelishuv bitimini tasdiqlash va ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi sud hujjati ustidan IPKda belgilangan umumiy tartibda shikoyat berilishi (protest keltirilishi) mumkin. 19. Agar kelishuv bitimining tarafi, kelishuv bitimi sud tomonidan tasdiqlangandan soʻng kelishuv bitimi shartlarini qayta koʻrib chiqishga va (yoki) kelishuv bitimini ijro etishdan bosh tortishga qaratilgan daʼvo bilan murojaat qilsa, sud IPK 73-moddasining ikkinchi qismini qoʻllab, bunday talablarni qanoatlantirishni rad etishi lozim. Agar sud tomonidan tasdiqlangan kelishuv bitimini taraflar oʻzaro bekor qilib yoki uni shartlarini oʻzgartirib, sudga yangi tahrirdagi kelishuv bitimini tasdiqlash uchun taqdim etsa, sud bunday arizani qanoatlantirishni rad etish haqida ajrim chiqaradi va bunday ajrim ustidan shikoyat qilinmaydi (protest keltirilmaydi). 20. Kelishuv bitimi taraflar tomonidan ixtiyoriy ravishda ijro etilishi lozim. Kelishuv bitimining unda belgilangan tartib va muddatlarda ijro etilmasligi sud tomonidan manfaatdor tarafning arizasi boʻyicha ijro varaqasi berish uchun asos boʻladi. Agar kelishuv bitimida qarzdorlikni muayyan muddatlarda toʻlash nazarda tutilgan, biroq bitim shartlari lozim darajada bajarilmagan taqdirda, sud manfaatdor shaxsning iltimosnomasiga asosan kelishuv bitimida koʻrsatilgan majburiyatlarni bajarish muddatlarini koʻrsatgan holda bitta ijro varaqasini beradi. 21. Ijro varaqasini berish masalasi sud tomonidan taraflar chaqirilmasdan IPKning V boʻlimi qoidalari boʻyicha koʻriladi. Zarurat tugʻilganda sud ijro varaqasi berish masalasini sud majlisida koʻrib chiqishga haqli. Ijro varaqasining mazmuni IPKning 337-moddasi talablariga javob berishi kerak va u IPK 338-moddasining birinchi qismida belgilangan muddat ichida ijroga taqdim etilishi lozim. 22. Sudlar inobatga olishlari lozimki, agar taraflar kelishuv bitimini sud hujjatini majburiy ijro etish davomida tuzgan boʻlsalar, kelishuv bitimi hal qiluv qarorini qabul qilgan birinchi instansiya sudiga tasdiqlash uchun taqdim etiladi. 23. Ijro ishi yuritilishida tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi ariza sudlar tomonidan taraflar sud majlisi toʻgʻrisida xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. IPK 133-moddasining beshinchi qismiga muvofiq ijro bosqichida tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlash masalasi kelishuv bitimi sudga taqdim etilgan kundan eʼtiboran oʻn besh kunlik muddatda koʻriladi “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 37-moddasi ikkinchi qismining 2-bandiga binoan ijro ishi yuritish davomida tuzilgan kelishuv bitimining tasdiqlanishi davlat ijrochisi tomonidan ijro ishi yuritishni tugatish uchun asos boʻladi. 24. Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha kelishuv bitimini tuzish va uni sud tomonidan tasdiqlash tartibi “Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni bilan belgilanadi.