AYIRBOShLASh ShOXOBChASI TOʻGʻRISIDAGI NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2013-03-25)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-yil, 12-son, 247-modda), “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2004-yil, 1-2-son, 6-modda), “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-yil, 5-6-son, 54-modda) qonunlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 30-iyundagi 250-son “Valyuta bozorini yanada erkinlashtirish va valyuta almashtirish operatsiyalarini kengaytirishga doir chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlari toʻplami, 2000-yil, 6-son, 34-modda) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Ayirboshlash shoxobchasi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin: Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2002-yil 21-fevraldagi 505-sonli “Ayirboshlash shoxobchasi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1114, 2002-yil 14-mart) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2002-yil, 5-son); Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2002-yil 10-maydagi 505-1-sonli “Ayirboshlash shoxobchasi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1114-1, 2002-yil 21 may) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2002-yil, 10-son); Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2003-yil 23-avgustdagi 505-2-sonli “Ayirboshlash shoxobchasi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1114-2, 2003-yil 9-sentabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2003-yil, 17-18-son); Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2003-yil 11-oktabrdagi 505-3-sonli “Ayirboshlash shoxobchasi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1114-3, 2003-yil 20-dekabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2003-yil, 24-son); Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2004-yil 21-fevraldagi 505-4-sonli “Ayirboshlash shoxobchasi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1114-4, 2004-yil 30-mart) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 13-son, 161-modda). 3. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2004-yil, 1-2-son, 6-modda), “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-yil, 12-son, 247-modda), “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-yil, 5-6-son, 54-modda) qonunlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 30-iyundagi 250-son “Valyuta bozorini yanada erkinlashtirish va valyuta almashtirish operatsiyalarini kengaytirishga doir chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlari toʻplami, 2000-yil, 6-son, 34-modda) qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududida ayirboshlash shoxobchalarini roʻyxatga olish, ularning ishini tashkil qilish va valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi tushunchalardan foydalaniladi: vakolatli bank — Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining valyuta operatsiyalarini amalga oshirish boʻyicha Bosh litsenziyasiga ega boʻlgan tijorat banki; valyuta ayirboshlash shoxobchasi — valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirish joyi; yoʻl cheki — chet el banklari va moliya institutlari tomonidan emissiya qilingan chet el valyutasidagi toʻlov hujjati; kunlik hujjatlar — mazkur Nizomda belgilangan tartibda operatsion kun davomida ayirboshlash shoxobchasi kassiri va nazoratchisi tomonidan rasmiylashtirilgan valyuta ayirboshlash operatsiyalarini hisobga oluvchi hujjatlar; Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalari — Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar Bosh boshqarmalari; naqd chet el valyutasi — tegishli xorijiy davlatda muomalada boʻlgan va qonuniy toʻlov valyutasi hisoblangan, shuningdek olib qoʻyilgan va muomaladan chiqarilgan, lekin almashtirib beriladigan, banknot va tangalar koʻrinishidagi xorijiy davlatlarning pul belgilari; operatsion kun — valyuta ayirboshlash shoxobchasidagi mijozlarga xizmat koʻrsatiladigan vaqt; plastik toʻlov va kredit kartasi (keyingi oʻrinlarda xalqaro bank kartasi deb yuritiladi) — naqd pul mablagʻlarini olish, tovarlar va xizmatlar boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasida va boshqa mamlakatlarda hisob-kitob qilish uchun vakolatli banklar tomonidan emissiya qilingan chet el valyutasidagi xalqaro bank kartasi (Master Card va h. k.). 2. Ayirboshlash shoxobchalari faoliyat koʻrsatish shartlaridan qatʼi nazar, statsionar joylashgan boʻlishi lozim. 3. Ayirboshlash shoxobchalari ochiladigan joy va ularning ish tartibi manfaatdor tashkilotlar (Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi, bosh bank, ijarachi va shu kabi) bilan kelishiladi. 4. Vakolatli banklar xalqaro bank kartasi boʻyicha konversiya qilish (almashtirish) yoʻli bilan milliy valyutadagi naqd pul mablagʻlarini berish uchun bankomatlar oʻrnatishlari mumkin. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki ruxsatnomasiga koʻra vakolatli banklar valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirish uchun ayirboshlash shoxobchalarini ochadilar. Vakolatli banklar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi hududi tashqarisida, shuningdek boshqa banklar binolarida almashtirish shoxobchalarini ochishga ruxsat etilmaydi. 6. Ayirboshlash shoxobchasida quyidagi operatsiyalar amalga oshiriladi: naqd milliy valyuta (soʻm)larga naqd chet el valyutasini sotib olish; yoʻl cheklarini sotib olish; naqd chet el valyutasini sotish, shu jumladan, mijozning xalqaro bank kartasiga oʻtkazib berish; jismoniy shaxslar-rezidentlarning naqd milliy valyutalariga nufuzli chet el banklari va moliya institutlari tomonidan emissiya qilingan yoʻl cheklarini sotish; norezidentlarga naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini ilgari milliy valyutaga almashtirilgan chet el valyutasi (yoʻl cheklari) miqdorida, ayirboshlash shoxobchasining tasdiqlovchi maʼlumotnomasini yoki bankomat chekini, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq xalqaro joriy operatsiyalar amalga oshirilishi natijasida soʻmdagi mablagʻlarning qonuniy yoʻl bilan olinganligini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar taqdim etilgan taqdirda sotish; inkassoga joʻnatish uchun naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini qabul qilish; haqiqiyligiga shubha uygʻotadigan xorijiy davlatlarning pul belgilari va yoʻl cheklarini ekspertizaga qabul qilish; xalqaro bank kartasidan naqd chet el valyutasini berish yoki xalqaro bank kartasidan chet el valyutasini vakolatli banklarning sotib olish kursiga muvofiq milliy valyutada berish; xorijiy davlatning yirik pul belgisini oʻsha davlatning toʻlovga yaroqli pul belgilariga maydalab berish; xorijiy davlatning shikastlangan pul belgilarini oʻsha davlatning shikastlanmagan pul belgilariga almashtirib berish; bir xorijiy davlatning naqd valyutasini boshqa xorijiy davlatning naqd valyutasiga almashtirish. Ayirboshlash shoxobchalari Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining ruxsatnomalariga muvofiq, vakolatli banklar rahbarlarining ayirboshlash shoxobchalari ochish toʻgʻrisidagi buyruqlarida nazarda tutilgan boshqa operatsiyalarni ham amalga oshirishlari mumkin. 7. Naqd milliy valyutaga naqd chet el valyutasini (yoʻl cheklarini) sotib olish va sotish kurslari chet el valyutasiga boʻlgan talab va taklifni hisobga olgan holda banklar tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi. Chet el valyutasini ayirboshlash boʻyicha belgilanadigan kurs vakolatli bank rahbari buyrugʻi bilan tasdiqlanadi. Ayirboshlash shoxobchalarida naqd xorijiy valyutani xarid qilish va sotish kurslari oʻrtasidagi farqning eng koʻp chegarasi 5 foizgacha miqdorda belgilanadi. 8. Vakolatli bank tomonidan operatsiya kuni davomida naqd milliy valyutaga naqd chet el valyutasini (yoʻl cheklarini) sotib olish va sotish kursini oʻzgartirishga ruxsat etiladi. Bunda, sotib olish va sotishning har bir yangi kursi tegishli buyruq bilan rasmiylashtiriladi. 9. Ayirboshlash shoxobchasiga vakolatli bank tomonidan belgilangan naqd milliy valyutaga naqd chet el valyutasini (yoʻl cheklarini) sotib olish va sotish kursi toʻgʻrisidagi axborot yetkaziladi. Bank boʻlinmasiga axborot uzatilgan vaqt (sana) hamda bank boʻlinmasi tomonidan axborot olingan vaqt (sana) chet el valyutasini sotib olish va sotish kursining belgilangan vaqti koʻrsatilgan holda vakolatli bankda alohida daftarda qayd etiladi. 10. Ayirboshlash shoxobchalarida valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirish mumkin boʻlgan chet el valyutalari roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadi. 11. Agar valyuta ayirboshlash shoxobchasi uzluksiz ishlasa, xodimlarning kundalik ish vaqti (smena) almashinuvi qonun hujjatlarda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 12. Valyuta ayirboshlash operatsiyalarini bajarilganligi uchun naqd chet el valyutasida yoki milliy valyutada vositachilik haqi undirilishi mumkin. Vositachilik haqi tarifi vakolatli banklar tomonidan belgilanadi. 13. Chet el valyutasi xarid qilinayotganda va sotilayotganda emitent mamlakatning qonuniy toʻlov vositasi boʻlgan chet el valyutasining qiymati va banknotlar emissiya qilingan yil boʻyicha biror bir cheklashlarni joriy qilish taqiqlanadi. 14. Vakolatli banklar ushbu Nizom talablariga zid boʻlmagan holda aholiga qulaylik yaratish maqsadida, oʻzlari joylashgan hudud hamda uning tashqarisida ayirboshlash shoxobchalarini ochishlari mumkin. Vakolatli banklar Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatdan oʻtkazish toʻgʻrisida ariza beradi. Shoxobcha manzili qayta oʻzgartirilgan taqdirda, ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi arizaga qoʻshib shoxobchaning yopilganligi toʻgʻrisidagi buyruqdan koʻchirma beradi. Ariza Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga shaxsan yetkaziladi yoki buyurtma pochta bilan joʻnatiladi. Bunda, pochta joʻnatmasi oluvchiga berilgani toʻgʻrisida joʻnatuvchiga xabar qilinishi lozim. Ushbu pochta joʻnatmasi oluvchiga topshirilgani toʻgʻrisidagi bildirishnoma vakolatli bank tomonidan ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatga olish toʻgʻrisida Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga joʻnatgan ariza nusxasiga yelimlab qoʻyiladi. 15. Vakolatli bankning ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi arizasini olganidan keyin Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi ushbu ariza olingan vaqtdan boshlab 15 ish kuni ichida (keyingi oʻrinlarda roʻyxatga olish muddati deb yuritiladi) roʻyxatdan oʻtkazish soʻralgan ayirboshlash shoxobchasini mazkur Nizomda belgilangan talablarga qanchalik mos kelishini tekshirishi shart. 16. Roʻyxatdan oʻtkazish soʻralgan ayirboshlash shoxobchasi mazkur Nizomning talablariga muvofiq kelgan taqdirda (muvofiqlik Nizomning XIX bobi talablariga asosan oʻtkazilgan ayirboshlash shoxobchasini tekshirish dalolatnomasi bilan tasdiqlanishi lozim), Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi roʻyxatga olish muddati davomida ayirboshlash shoxobchasini Ayirboshlash shoxobchalarini roʻyxatga olish daftarida (keyingi oʻrinlarda roʻyxatga olish daftari deb yuritiladi) roʻyxatga oladi. Roʻyxatga olish daftari Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi tomonidan mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan shaklga asosan yuritiladi. Roʻyxatga olish daftarini yuritish qoidalari mazkur Nizomning 2-ilovasida keltirilgan. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi ayirboshlash shoxobchasi roʻyxatga olingan sanadan keyingi ish kunidan kechikmay vakolatli bankka kuzatuv xati bilan birga mazkur Nizomning 3-ilovasida koʻrsatilgan shaklga muvofiq Ayirboshlash shoxobchasi roʻyxatga olinganligi toʻgʻrisidagi guvohnomani (keyingi oʻrinlarda guvohnoma deb yuritiladi) yuboradi. Mazkur guvohnoma vakolatli bank manziliga shaxsan taqdim etiladi yoki u taqdim etilganligi toʻgʻrisida oluvchiga xabar qilingan holda buyurtma pochta orqali yuboriladi. Mazkur pochta joʻnatmasini oluvchiga topshirilganligi toʻgʻrisidagi bildirishnoma mazkur ayirboshlash shoxobchasi roʻyxatga olinganligi toʻgʻrisidagi yozuv rasmiylashtirilgan roʻyxatga olish daftarining orqa tomoniga yelimlab qoʻyiladi. 17. Roʻyxatga olish soʻralgan ayirboshlash shoxobchasida mazkur Nizomning talablari buzilganligi aniqlangan taqdirda (talablarga muvofiqlik hollari mazkur Nizomning XIX bobi talablariga muvofiq ayirboshlash shoxobchasida oʻtkazilgan tekshiruv dalolatnomasi bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim), Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi roʻyxatdan oʻtkazilishi soʻralgan ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatdan oʻtkazilmaslik sababini koʻrsatgan holda vakolatli bankka xabar qilishi shart. Roʻyxatga olish soʻralgan ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatdan oʻtkazmaslik sabablari koʻrsatilgan xat uni roʻyxatga olishni soʻragan vakolatli bankka roʻyxatga olish muddati davomida shaxsan topshirilishi yoki buyurtma pochta orqali yuborilishi lozim. Ushbu xatning oluvchiga topshirilganligi haqidagi bildirishnoma Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasida vakolatli bankning ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatga olish toʻgʻrisidagi arizasiga yelimlab qoʻyiladi. 18. Vakolatli bank roʻyxatga olish muddati mobaynida guvohnoma yoxud ayirboshlash shoxobchasi roʻyxatga olinmasligi sabablari koʻrsatilgan xatni olmasa, u roʻyxatga olish muddati tugagan sanadan boshlab 5 ish kuni ichida bu haqda vakolatli bank joylashgan hududdagi Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga xat yuborishi, xatning nusxasini esa Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga joʻnatishi kerak. Mazkur bildirishnoma shaxsan taqdim qilinadi yoki u topshirilganligi toʻgʻrisida xabar qilish sharti bilan buyurtma pochta orqali joʻnatiladi. Mazkur joʻnatmalar oluvchiga topshirilganligi toʻgʻrisidagi bildirishnoma vakolatli bank tomonidan Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga yuborilgan ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatga olish toʻgʻrisidagi ariza nusxasiga yelimlab qoʻyiladi. 19. Vakolatli bank bir necha ayirboshlash shoxobchasini roʻyxatga olish toʻgʻrisida Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga ariza berishi mumkin. Bunda, ushbu Nizom talablariga rioya etilishi shart. 20. Guvohnoma yoʻqolganda vakolatli bank 10 ish kuni mobaynida Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga quyidagi hujjatlarni taqdim etishi shart: guvohnomaning yoʻqolish sababi va holati bayon etilgan ariza; guvohnomaning yoʻqolgani (oʻgʻirlanganini) tasdiqlovchi hujjatning nusxasi. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi 10 ish kuni davomida bankka guvohnomaning dublikatini beradi. Guvohnomaning dublikati “Dublikat” soʻzi va guvohnomaning dublikati berilgan sana yozilgan holda beriladi. 21. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalari vakolatli banklarning ayirboshlash shoxobchalarini roʻyxatga olish va ular faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan yozishmalar hamda materiallarni alohida yigʻmajildlarda yuritishlari shart. 22. Ayirboshlash shoxobchalarini roʻyxatga olish bilan bogʻliq boʻlgan hujjatlar, jumladan, yozishmalar, shuningdek ayirboshlash shoxobchalarini tekshirish dalolatnomalari va materiallari Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi va vakolatli banklarning arxivida kamida 5 yil saqlanadi. 23. Ayirboshlash shoxobchasi vakolatli bank rahbarining buyrugʻiga asosan ochiladi. Ayirboshlash shoxobchasini ochish toʻgʻrisidagi buyruqda ayirboshlash shoxobchasining manzili koʻrsatiladi, ayirboshlash shoxobchasi xodimlari shtati, ayirboshlash shoxobchasi faoliyatiga rahbarlik qiluvchi va uni nazorat qiluvchi mansabdor shaxslar belgilanadi, ayirboshlash shoxobchasi bajaradigan operatsiyalar roʻyxati qayd etiladi. Ayirboshlash shoxobchasini ochish toʻgʻrisidagi buyruqda vakolatli bank rahbarining Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki meʼyoriy hujjatlariga zid kelmaydigan boshqa talablari ham belgilanishi mumkin. 24. Ayirboshlash shoxobchasi mijozlar tanishishi uchun qulay boʻlgan yerda joylashishi hamda quyidagi maʼlumotlar va hujjatlardan iborat boʻlgan peshtaxta bilan jihozlanishi lozim: naqd milliy valyutaga naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini sotib olish va sotish kurslari toʻgʻrisida; ayirboshlash shoxobchasining ish tartibi toʻgʻrisida; mazkur ayirboshlash shoxobchasida amalga oshiriladigan valyuta ayirboshlash operatsiyalari turlari haqida; pul belgilarini haqiqiyligi va toʻlovga yaroqliligi belgilarini aniqlash qoidalari toʻgʻrisida; valyuta ayirboshlash operatsiyalari bajarilgani uchun undirib olinadigan vositachilik haqi toʻgʻrisida; yaqin atrofda joylashgan ayirboshlash shoxobchalarning manzili toʻgʻrisida; ayirboshlash shoxobchasiga berilgan guvohnomaning notarial tasdiqlangan nusxasi. 25. Ayirboshlash shoxobchasida operatsiyalar bajarish chogʻida bir vaqtning oʻzida ikki nafar xodim — ayirboshlash shoxobchasining nazoratchisi va kassiri ishlashi hamda ular vakolatli bankning maxsus kiyimi (uniforma) bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ayrim hollarda, vakolatli bank rahbarining buyrugʻiga koʻra vakolatli bankning eng tajribali, maxsus yoʻl-yoʻriqlar olgan kassirlari ayirboshlash shoxobchasiga vaqtincha ishlash uchun jalb etilishi mumkin. 26. Vakolatli banklar ayirboshlash shoxobchalarining ishlash sharoitiga qarab, uning qoʻriqlanishini, tegishli ravishda jihozlanishini taʼminlaydilar, ayirboshlash shoxobchasi boshqa xizmatlardan alohida ajratilgan, oʻtga chidamli poʻlat sandiqlar (seyflar), telefon aloqasi, qoʻriqchilar va yongʻindan saqlash signalizatsiyasi, valyutaning haqiqiyligini aniqlaydigan detektor yoki tester va boshqa zamonaviy jihozlar, nusxa koʻpaytiruvchi apparat, hisoblash va tegishli dasturiy taʼminotga ega boʻlgan kompyuter texnikasi, uning on-layn tartibida ishlaydigan yagona elektron tizimiga ulanganligi, shuningdek barcha zarur yoʻriqnomalar, nazorat va maʼlumot materiallari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Ayirboshlash shoxobchasining maydoni kamida 6 m2, balandligi 2-2,25 m dan kam boʻlmasligi, ayirboshlash shoxobchasida ventilyatsiya, qishki va yozgi mavsumga moʻljallangan konditsioner va videokuzatuv dasturlari boʻlishi hamda ayirboshlash shoxobchasi tuynugining (oynachasining) eni va boʻyi 30 sm dan ortiq boʻlmasligi lozim. Ayirboshlash shoxobchasida tegishli shaxslarni ayirboshlash shoxobchasi kassiri yoki nazoratchisi lavozimiga tayinlash toʻgʻrisida vakolatli bank boʻyicha buyruqdan koʻchirma boʻlishi kerak. Koʻrsatib oʻtilgan vakolatli bank boʻyicha buyruqdan koʻchirma vakolatli bank rahbari tomonidan imzolangan va vakolatli bankning yumaloq muhri bilan tasdiqlangan boʻlishi zarur. Kassir va nazoratchi ayirboshlash shoxobchasida ishlayotganida lavozimi koʻrsatilgan xizmat guvohnomalarini doimo oʻzlari bilan olib yurishlari kerak. Begona shaxslarning ayirboshlash shoxobchasiga kirishi taqiqlanadi. 27. Mazkur Nizomning 6-bandida nazarda tutilgan operatsiyalar kompyuter vositasida amalga oshiriladi, kompyuter yoki kompyuter dasturi nosoz boʻlgan hollarda xarid operatsiyalarining qoʻlda bajarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Agar ayirboshlash shoxobchalari tomonidan naqd chet el valyutasini sotib olish operatsiyasi eng kam ish haqi 1000 baravari miqdoriga teng boʻlgan yoki undan oshgan hollarda xarid operatsiyalari faqat kompyuter vositasida amalga oshirilishi shart. Ayirboshlash shoxobchalaridagi kompyuterlarda oʻrnatilgan dasturlar Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan talablarga muvofiq boʻlishi shart. 28. Naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini sotish yoki xalqaro bank kartasiga chet el valyutasini oʻtkazib berish orqali sotishni amalga oshiruvchi ayirboshlash shoxobchalari on-layn rejimidagi yagona elektron kompyuter tizimiga ulangan boʻlishi kerak. 29. Ayirboshlash shoxobchalarida ishlash uchun odatda yetarli tajribaga ega va bir yoki bir nechta chet tillarni biladigan shtat xodimlari tayinlanadi. Chet tillarni hamda kompyuterda ishlashni bilmaydigan xodimlar uchun oʻqish tashkil etiladi. Ayirboshlash shoxobchalarining xodimlari bilan shaxsiy moddiy javobgarlik toʻgʻrisida shartnomalar tuziladi. Ayirboshlash shoxobchasining kassiri va nazoratchisi ishga qabul qilinayotganda vakolatli bank rahbari uni ish joyidan, doimiy yashash joyidan, shuningdek ichki ishlar boʻlimidan maʼlumotnomalar olish yoʻli bilan puxta tekshiradi. Kassir va nazoratchini ishga qabul qilish vakolatli bank boʻyicha chiqariladigan buyruq bilan rasmiylashtiriladi. Zarurat tugʻilganda xodim, ishga sinov muddati bilan qabul qilinadi. Yaqin qarindoshlarning bir ayirboshlash shoxobchasining oʻzida kassir va nazoratchi boʻlib ishlashi taqiqlanadi. Ayirboshlash shoxobchasining xodimlari yiliga bir marta Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalarida attestatsiyadan oʻtishlari shart. Ayirboshlash shoxobchasi vakolatli bank binosidan tashqarida joylashgan sharoitda ayirboshlash shoxobchasiga oʻzlari bilan eng kam oylik ish haqining yarmi miqdoridagi shaxsiy pullarni olib kirishlari mumkin. Bunda, ular ish kuni boshlanishidan oldin ayirboshlash shoxobchasining Shaxsiy pullarni roʻyxatga olish daftarida shaxsiy mablagʻlar miqdorini qayd etishlari shart. 30. Ayirboshlash shoxobchasining har bir xodimiga familiyasi koʻrsatilgan burchak muhri, ayirboshlash shoxobchasining nazoratchisiga esa vakolatli bank nomi, roʻyxatga olish raqami va ayirboshlash shoxobchasining manzili yozilgan muhr biriktirib qoʻyiladi. Muhrlar vakolatli bank rahbari yoki uning buyrugʻi bilan tayinlangan, qimmatliklar bilan operatsiyalar olib borishdan ozod etilgan shaxs tomonidan yuritilgan “muhrlar hisobi va harakatini yuritish daftari”ga imzo chektirilgan holda beriladi. 31. Ayirboshlash shoxobchalari xodimlari burchak muhrlari va qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning tegishlicha saqlanishini taʼminlashlari shart. Ayirboshlash shoxobchasida ishdan tashqari vaqtda naqd chet el valyutasi, yoʻl cheklari, qatʼiy hisobda turuvchi blanklar, muhrlar, shuningdek naqd milliy valyutani saqlash taqiqlanadi. 32. Ayirboshlash shoxobchasi kassiriga qimmatliklar solingan xaltalarni tamgʻalash uchun plombir beriladi. Uning plashkasida ayirboshlash shoxobchasining roʻyxat raqami va qisqartirilgan nomi qayd etiladi. Plombir vakolatli bankning rahbari yoki buyruq bilan belgilangan xodimda saqlanadigan daftarga imzo chektirilgan holda beriladi. Plombir izi namunasining inkassatsiya boʻlimi (uchastkasi) boshligʻi va vakolatli bankning kassa mudiri tasdiqlagan bir nusxasi ayirboshlash shoxobchasi kassiriga beriladi. Bu namuna qimmatliklar solingan xaltalar olinayotganda inkassatorga koʻrsatiladi. Ushbu namunaning ikkinchi nusxasi vakolatli bankning kechki kassasiga beriladi. 33. Vakolatli bank rahbariyati ayirboshlash shoxobchalarining yangi ishga qabul qilingan xodimlarini bankka yetkazilgan zarar uchun moddiy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari bandlari, shuningdek qimmatliklarni saqlash, qabul qilish, berish, ular bilan ishlash, qayta sanash va tashishga doir yoʻriqnomalar hamda qoidalar, valyuta ayirboshlash operatsiyalarini oʻtkazish va ularning hisobini yuritish tartibi bilan tanishtirishi shart. Vakolatli banklar ayirboshlash shoxobchalari xodimlariga qalbaki pul belgilarini aniqlash usullarini oʻrgatish va ularning malakasini oshirish boʻyicha oʻquv kurslari tashkil qiladi. Ayirboshlash shoxobchalariga yangi ishga qabul qilingan xodimlarning yuqorida koʻrsatilgan qoida va yoʻriqnomalarni bilishlariga ishonch hosil qilish uchun Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalarida sinov (test sinovi) tashkil qilinadi. Oʻquv kurslari tugagach va sinovlar (test sinovi) oʻtkazilgach, xodimlarga oʻquv kurslarini tamomlaganliklari va sinovdan (test sinovidan) oʻtganliklari toʻgʻrisida tegishli hujjat beriladi. Uning nusxasi ayirboshlash shoxobchasi xodimining shaxsiy hujjatlari yigʻmajildiga tikib qoʻyiladi. 34. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi guvohnomani bekor qilishi roʻyxatga olingan ayirboshlash shoxobchasining yopilishiga olib keladi. Guvohnoma bekor qilinganda bu haqda roʻyxatga olish daftariga yozib qoʻyiladi. 35. Guvohnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi yozuv roʻyxatga olish daftarida quyidagilar asosida qayd etiladi: vakolatli bankning roʻyxatga olingan ayirboshlash shoxobchasida valyuta ayirboshlash operatsiyalarini toʻxtatish toʻgʻrisida yozma arizasi; Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi ushbu Nizomning XIX bobiga muvofiq ayirboshlash shoxobchasida oʻtkazilgan tekshirish dalolatnomalari va materiallari asosida, shu jumladan, mazkur ayirboshlash shoxobchasi Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi koʻrsatmalarini bajarmagan hollarda vakolatli bank tomonidan roʻyxatga olingan ayirboshlash shoxobchasini yopish toʻgʻrisida chiqargan buyrugʻi; Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki vakolatli bankning valyuta operatsiyalarini oʻtkazish uchun berilgan litsenziyasining naqd chet el valyutasi bilan operatsiyalar oʻtkazish qismi amal qilinishini toʻxtatib qoʻyish toʻgʻrisida chiqargan tegishli hujjatlari va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa asoslar. 36. Guvohnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi yozuv roʻyxatga olish daftarida Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi tomonidan ushbu Nizomning 35-bandi ikkinchi—toʻrtinchi xatboshilarida koʻrsatilgan hujjatlar olingan sanadan keyingi ish kunidan kechikmagan holda qayd etiladi. 37. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi guvohnoma bekor qilinganligi toʻgʻrisida roʻyxatga olish daftariga yozuv kiritilgan kunning oʻzida vakolatli bankka xabar berishi shart. Bildirishnoma bankka shaxsan yoki buyurtma pochta orqali yuboriladi. Mazkur pochta joʻnatmasini oluvchiga taqdim etilganligi toʻgʻrisidagi bildirishnoma tegishli ayirboshlash shoxobchasi roʻyxatga olinganligi toʻgʻrisidagi yozuv qayd etilgan roʻyxatga olish daftari varagʻining orqa tomoniga yelimlab qoʻyiladi. Vakolatli bank Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasining bildirishnomasini olgan kuni roʻyxatga olingan ayirboshlash shoxobchasini yopishi shart. 38. Valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirishda qatʼiy hisobda turuvchi blanklardan foydalaniladi. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklar vakolatli bankning pul omborida saqlanadi va 09001-son talabnoma (mazkur Nizomga 4-ilova) boʻyicha ayirboshlash shoxobchalari xodimlariga beriladi. 39. Quyidagilar qatʼiy hisobda turuvchi blanklar hisoblanadi: 09002-son maʼlumotnoma (mazkur Nizomga 5-ilova); 09004-son kvitansiya (mazkur Nizomga 7-ilova); 09005-son kvitansiya (mazkur Nizomga 8-ilova); 09006-son ruxsatnoma (mazkur Nizomga 9-ilova); 09006-1-son ruxsatnoma (mazkur Nizomga 23-ilova); 09007-son maʼlumotnoma (mazkur Nizomga 10-ilova); 09007-1-son maʼlumotnoma (mazkur Nizomga 24-ilova); 09012-son kvitansiya (mazkur Nizomga 22-ilova); 09015-son kvitansiya (mazkur Nizomga 17-ilova). 40. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklar vakolatli banklarning buyurtmalariga asosan “Davlat belgisi” davlat ishlab chiqarish birlashmasi tomonidan tayyorlanadi. Unda har bir nusxaning yuqori chap burchagida vakolatli bankning toʻliq nomi yoziladi va u zarur himoya darajalariga ega boʻladi. Bunda, har bir blank seriyaga, bir xil tartib raqamiga va vakolatli bank emblemasiga ega boʻlgan holda ikki nusxadan iborat boʻladi. Qatʼiy hisobda turmaydigan blanklar vakolatli banklar tomonidan mustaqil ravishda tayyorlanadi. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni qalbakilashtirish qonun boʻyicha taʼqib qilinadi. 41. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni saqlash “Oʻzbekiston Respublikasi bank muassasalarida valyuta boyliklari bilan kassa ishlarini amalga oshirish toʻgʻrisida”gi nizom (roʻyxat raqami 468, 1998-yil 3-avgust), “Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, inkassatsiya va qimmatliklarni tashishga doir yoʻriqnoma” (roʻyxat raqami 1831, 2008-yil 27-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008-yil, 26-27-son, 258-modda) va “Oʻzbekiston Respublikasi banklarida buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil qilish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma” (roʻyxat raqami 1834, 2008-yil 11-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008-yil, 28-son, 276-modda) asosida amalga oshiriladi. 42. Valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirmay turib qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni rasmiylashtirish va berish taqiqlanadi. 43. Vakolatli bank tomonidan qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni rasmiylashtirish va berish uchun vositachilik haqi, shuningdek jismoniy shaxslardan boshqa toʻlovlarni undirish taqiqlanadi. 44. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklar va rekvizitlarning toʻldirilgan matnlariga oʻzgartirishlar kiritishga ruxsat etilmaydi. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklardagi ayirboshlash shoxobchasining rekvizitlari, ushbu maʼlumotnomani bergan vakolatli bank nomi yoki ayirboshlash shoxobchasi muhrining izi yaxshi oʻqilmasa, shuningdek blanklarda tuzatishlar mavjud boʻlsa yoki maʼlumotnomani toʻldirishning Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan tartibiga rioya qilinmagan boʻlsa, ushbu blanklar haqiqiy hisoblanmaydi. 45. Buzilgan qatʼiy hisobda turuvchi blanklar uning ikki nusxasida blankning butun maydoni boʻyicha “Z” lotin harfini qoʻyish yoʻli bilan bekor qilinadi, kassir va nazoratchi imzosi bilan tasdiqlanadi, 09009-son hisobotda qayd etiladi va operatsion kun oxirida boshqa kunlik hujjatlar bilan birga vakolatli bankka yetkaziladi. 46. Toʻldirilgan va buzilgan (bekor qilingan) qatʼiy hisobda turuvchi blanklar nusxalari vakolatli bankning arxiviga topshirilganidan soʻng 5 yil davomida saqlanishi shart. 47. Vakolatli banklar ayirboshlash shoxobchalari xodimlarini ish boshlanishidan oldin milliy valyutadagi va chet el valyutasidagi boʻnaklar, yoʻl cheklari, qatʼiy hisobda turuvchi blanklar va boshqa blanklar bilan taʼminlaydi. 48. Vakolatli banklar har bir ayirboshlash shoxobchasiga kun davomida yoki vakolatli bank belgilagan vaqt davomida ishlashini taʼminlash uchun zarur hajmda milliy valyuta va chet el valyutasidagi, shuningdek yoʻl cheklarida boʻnak limitini belgilaydi. Bu limit ayirboshlash shoxobchasi dam olish va bayram kunlarida hamda boshqa zarur hollarda uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun oshirilishi mumkin. Boʻnak limiti vakolatli bank boʻyicha buyruq yoki vakolatli bank rahbarining alohida farmoyishiga koʻra belgilanadi. Bunda, rahbarga vakolatli bank boʻyicha chiqarilgan buyruqqa asosan ushbu huquq berilgan boʻlishi lozim. Boʻnakning limiti ayni shu tartibda oʻzgartirilishi mumkin. Hisob berish sharti bilan ayirboshlash shoxobchalari xodimlariga berilgan boʻnak summasi vakolatli bank aylanma kassasining limitiga qoʻshilmaydi. 49. Ayirboshlash shoxobchasi xodimlari milliy valyuta, naqd chet el valyutasi va qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni olish uchun vakolatli bankka ikki nusxada 09001-son talabnomalarni beradi. Talabnomaning birinchi nusxasi vakolatli bankning kassasida qoladi, ikkinchi nusxasi esa kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. Zarurat tugʻilganda kun davomida qoʻshimcha olingan boʻnakka 09001-son talabnoma yoki avans talabnomasi toʻldiriladi. 50. Ayirboshlash shoxobchasini ish boshlanishidan avval milliy valyuta, chet el valyutasi, yoʻl cheklari va boshqa qimmatliklar bilan taʼminlash yoki unga ish kuni davomida qoʻshimcha pul keltirish inkassatorlar zimmasiga yuklatiladi. Buning uchun vakolatli bank buxgalteriyasining masʼul xodimi ayirboshlash shoxobchasi talabnomasi va tegishli kassa va balansdan tashqari orderlar asosida uch nusxadagi roʻyxatni tuzadi. Ularning har biriga bankning moddiy javobgar shaxsi imzo chekadi. Moddiy javobgar shaxslar ayirboshlash shoxobchasiga joʻnatish uchun tayyorlangan qimmatliklar roʻyxatining birinchi nusxasi bilan birga inkassatsiya xaltasiga joylaydilar, shundan soʻng xalta tamgʻalanadi. Har bir ayirboshlash shoxobchasiga biriktirilgan inkassatsiya xaltasida uning roʻyxat raqami, shuningdek ayirboshlash shoxobchasining nomi yoziladi. 51. Qimmatliklar bilan birga roʻyxatning birinchi nusxalari solinib, tamgʻalangan xaltalar belgilangan tartibda inkassatorga beriladi. Ular bu haqda shu roʻyxatlarning ikkinchi nusxasiga imzo chekadilar. 52. Qimmatliklar solinib, inkassatorlar tomonidan keltirilgan xaltalar ayirboshlash shoxobchasi kassiri tomonidan nazoratchi ishtirokida qabul qilinadi. Bunda, xaltaning tamgʻa urilgan tizimchasining butligi va tamgʻa izining aniqligi sinchiklab tekshiriladi. Ayirboshlash shoxobchasining kassiri xaltani ochayotganida va unga solingan qimmatliklarni tekshirayotganida uning yonida nazoratchi va inkassator turishi shart. Ayirboshlash shoxobchasining kassiri va nazoratchisi qimmatliklar solingan xaltani olganligi toʻgʻrisida roʻyxatning ikkinchi nusxasiga imzo chekib, ayirboshlash shoxobchasining muhri bilan tasdiqlaydilar. Roʻyxatning ikkinchi nusxasi boʻshatilgan xaltacha bilan birga keyinchalik vakolatli bankning kassa mudiriga berish uchun inkassatorga qaytariladi. 53. Vakolatli bankning kassa mudiri roʻyxatning uchinchi nusxasini ikkinchi nusxasi bilan taqqoslash orqali inkassatorlar qimmatliklar solingan xaltalarni ayirboshlash shoxobchalariga toʻla-toʻkis olib kelganini tekshiradi. 54. Vakolatli banklarda moddiy javobgar shaxslarning banklardagi ishi ayirboshlash shoxobchalari ishi boshlanadigan vaqtga toʻgʻri kelmaydigan hollarda ayirboshlash shoxobchalariga qoʻshimcha naqd milliy valyuta, chet el valyutasi va boshqa qimmatliklarni yetkazib berish vazifasi shu maqsadlar uchun maxsus ajratilgan tajribali kassa va buxgalteriya xodimlari zimmasiga yuklatiladi. Bunda, kassa mudiri tomonidan qimmatliklar hisobot berish sharti bilan ularga topshiriladi va qurolli soqchilar hamrohligida ayirboshlash shoxobchalariga yetkaziladi. 55. Ayrim hollarda ayirboshlash shoxobchasining kassiri tegishli chiqim orderlariga imzo chekkan holda qimmatliklarni oladi hamda qimmatliklar va qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni ularning turi boʻyicha birma-bir sanab chiqadi. Shundan soʻng, ularni sumka yoki chamadonga joylab, qurolli soqchilar hamrohligida ayirboshlash shoxobchasiga yetkazib beradi. Agar ayirboshlash shoxobchasining ishida qimmatliklar aylanishi katta boʻlsa, kassir qimmatliklarni hamda qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni oldindan olib, tayyorlab qoʻyadi. Bunda, kassir tomonidan qimmatliklar solinib tamgʻalangan qop tegishli omborda saqlash uchun vakolatli bankka topshiriladi. 56. Ayirboshlash shoxobchalari jismoniy shaxs boʻlgan rezidentlardan va norezidentlardan naqd chet el valyutasini va chet el valyutasidagi toʻlov hujjatlarini sotib oladi. Ayirboshlash shoxobchalari tomonidan eng kam ish haqi miqdorining 1000 barobariga teng boʻlgan yoki undan oshgan ekvivalentdagi naqd chet el valyutasini sotib olish operatsiyasi rezidentlardan pasport (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat), norezidentlardan pasport taqdim etilganda amalga oshiriladi. Rezident va norezidentlardan eng kam ish haqi miqdorining 1000 barobariga teng boʻlgan yoki undan oshgan ekvivalentdagi naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini sotib olish boʻyicha operatsiyalar, ularning pasport maʼlumotlarini on-layn rejimidagi yagona elektron kompyuter tizimiga kiritish orqali amalga oshiriladi. 57. Naqd chet el valyutasi, xalqaro bank kartasidagi chet el valyutasi va chet el valyutasidagi yoʻl cheklarini naqd milliy valyutaga ayirboshlash amaliyotlari 09003-sonli reyestrga (mazkur Nizomga 6-ilova) rasmiylashtiriladi. 58. Naqd chet el valyutasi sotib olinayotganda 09002-son maʼlumotnoma ikki nusxada toʻldiriladi. 09002-son maʼlumotnoma ikki nusxada toʻldirish nusxa koʻchirish qogʻozi (lazer printerdan foydalanish) orqali amalga oshiriladi. Bunda, nusxa koʻchirish qogʻozi birinchi nusxaning orqa tomoni va ikkinchi nusxaning old tomonlari oʻrtasiga qoʻyiladi. Naqd chet el valyutasi rezidentlardan sotib olinayotganda mijozlarga 09002-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi beriladi. U valyuta ayirboshlash shoxobchasi tomonidan sotib olinganligini tasdiqlaydi, biroq, u sarflanmagan soʻmlarni chet el valyutasiga qayta almashtirish huquqini bermaydi. Birinchi nusxasi esa (topshirilayotgan valyuta summasi eng kam ish haqining 1000 barobariga teng boʻlgan yoki undan oshgan holatda mijozning pasporti yoki Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat nusxasi bilan) kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. Norezidentlardan chet el valyutasi chetdan olib kelinganligini tasdiqlovchi bojxona deklaratsiyasi mavjud boʻlgan holda ulardan naqd chet el valyutasi sotib olinsa, ularga 09002-son maʼlumotnomaning birinchi nusxasi beriladi (deklaratsiyada koʻrsatilgan valyuta miqdoridan oshmagan summada). Bu maʼlumotnoma sarflanmagan soʻmlarni naqd chet el valyutasiga qayta almashtirish huquqini beradi. Bunda, maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi norezidentning pasport nusxasi bilan kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi, bojxona deklaratsiyasida valyuta almashtirilganligi toʻgʻrisida belgi qoʻyiladi. Norezidentlardan bojxona deklaratsiyasida koʻrsatilgan summadan koʻproq naqd chet el valyutasi sotib olinganda ularga 09002-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi beriladi. 09002-son maʼlumotnomaning har ikkala nusxasi ayirboshlash shoxobchasi kassiri va nazoratchisi hamda mijoz tomonidan imzolanadi. 59. 09002-son maʼlumotnomalar 09003-son reyestrga ilova qilinadi va u hisobot tuzish uchun asos boʻladi va kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 60. Ayirboshlash shoxobchalari vakolatli banklar va emitent hamda emitent boʻlmagan xorijiy banklar oʻrtasida tuzilgan banklararo bitimda qayd etilgan tartibda va shartlarda yoʻl cheklarini toʻlashlari mumkin. Bunda, vakolatli banklarda nazorat materiallari (yoʻl cheklari nusxalari, haq toʻlash qoidalari) mavjud boʻlishi kerak. 61. Yoʻl chekining matnida yoʻl cheki nomi, emitent bank nomi, uning vakolatli mansabdor shaxslari imzolari, emitent bankning chet el valyutasi yoki milliy valyutadagi muayyan summani toʻlash toʻgʻrisidagi majburiyatlari, shuningdek chekni toʻlash paytida chek egasi qoʻygan imzosi namunasi koʻrsatiladi. 62. Muayyan amal qilish muddati belgilangan yoʻl cheklari ushbu muddat davomida toʻlanadi. Muddati oʻtgan cheklar yoki banklararo bitimda koʻzda tutilmagan emitent bank cheklari vakolatli banklar tomonidan faqat inkassoga qabul qilinishi mumkin. 63. Vakolatli banklar chet el banklarining yoʻl cheklarida shakli, rekvizitlari va ularni toʻlash tartibida yuz bergan har bir oʻzgarishlarni kuzatib boradi va oʻz boʻlimlariga axborot xatlari orqali xabar qiladi. Bu axborot xatlari chet el banklarining nazorat materiallari (yoʻl cheklari namunalarini va ularni toʻlashga doir yoʻriqnomalar) bilan birga maʼlumotlar toʻplamida saqlanadi. Nazorat materiallari “Bekor qilindi, asos: “___” _________ 20___dagi ___-son axborot xati” degan yozuv qoʻyilgan holda yoʻq qilinadi. Shundan soʻng koʻrsatilgan materiallar tegishli chet el bankining maʼlumotlar toʻplamidan chiqarilib olinadi va yoʻl cheklarini toʻlash boʻyicha bekor qilingan materiallar yigʻmajildiga qoʻshib qoʻyiladi. 64. Yoʻl cheklari rezidentlarga pasport taqdim etganlarida ularning xohishlariga koʻra chet el valyutasiga yoki milliy valyutaga almashtirib beriladi. Bunda, yoʻl cheklarining milliy valyutaga almashtirilishi operatsiya amalga oshiriladigan sanadagi ayirboshlash shoxobchasi kursi boʻyicha amalga oshiriladi va mijozga 09002-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi beriladi, birinchi nusxasi esa kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 65. Yoʻl cheklarini norezidentlarga pasport taqdim etganlarida, ularning xohishlariga koʻra chet el yoki milliy valyutaga almashtirib beriladi. Norezidentlarga yoʻl cheklarini milliy valyutaga almashtirilayotganda, ularda yoʻl cheklari chetdan olib kelinganligini tasdiqlovchi bojxona deklaratsiyasi mavjud boʻlgan taqdirda ular tomonidan sarflanmay qolgan soʻmlarni qayta ayirboshlash huquqini beruvchi 09002-son maʼlumotnomaning (deklaratsiyada koʻrsatilgan yoʻl cheklari summasidan oshmagan summada) birinchi nusxasi beriladi. Bunda, bojxona deklaratsiyasida almashtirilgan summasi qayd etilib, ayirboshlash shoxobchasining muhri bosiladi va undan nusxa olinib, maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi bilan birga kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. Norizentlarga deklaratsiyalarida koʻrsatilgan yoʻl cheklari summasidan oshgan summaga 09002-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi beriladi. 66. Yoʻl cheklari faqat dastlabki egasiga, chekda uning imzosining namunasi mavjud boʻlgan taqdirda, pasport taqdim etilgan holda toʻlanadi. Yoʻl cheklari toʻliq summa boʻyicha toʻlanadi, cheklarni qisman summa boʻyicha toʻlashga ruxsat berilmaydi. Yoʻl cheklarini chet el valyutasiga ayirboshlash boʻyicha operatsiyalar 09016-sonli (mazkur Nizomga 18-ilova) reyestrda rasmiylashtiriladi. Bunda, 09015-son kvitansiya ikki nusxada toʻldiriladi. 09015-son kvitansiyaning ikkinchi nusxasi nusxa koʻchirish qogʻozi qoʻyilgan holda toʻldiriladi. 09015-son kvitansiyaning har ikkala nusxasi ayirboshlash shoxobchasi nazoratchisi, kassiri va mijoz tomonidan imzolanadi. Kvitansiyaning birinchi nusxasi mijozga beriladi, ikkinchi nusxasi esa 09016-sonli reyestrga ilova qilinib, u bilan birga hisobot tuzishda asos hisoblanadi va kunlik hujjatlarga tikiladi. 67. Ayirboshlash shoxobchalari yoʻl cheklarini sotib olish va sotish xuddi naqd chet el valyutasini sotib olish va sotish operatsiyalaridagidek rasmiylashtiriladi. Ayirboshlash shoxobchalari tomonidan eng kam ish haqining 1000 barobariga teng boʻlgan yoki undan oshgan ekvivalentdagi yoʻl cheklarini sotib olish operatsiyasi rezidentlardan pasport (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat), norezidentlardan pasport taqdim etilgan holda amalga oshiriladi. Rezident va norezidentlardan eng kam ish haqi miqdorining 1000 barobariga teng boʻlgan yoki undan oshgan ekvivalentdagi naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini sotib olish boʻyicha operatsiyalar, ularning pasport maʼlumotlarini on-layn rejimidagi yagona elektron kompyuter tizimiga kiritish orqali amalga oshiriladi. 68. Mijozdan yoʻl cheki qabul qilib olinayotganda ushbu chekning mavjud namunalar bilan bir xilligi, chek egasi imzosining namunasi hamda bu chek yoʻqolgan va qalbaki cheklar roʻyxatida qayd etilgan yoki etilmaganligi tekshiriladi. Chekning toʻlovga yaroqliligi va namunaga mosligi aniqlanganidan soʻng xodim mijozga oʻzining huzurida chekning maxsus ajratilgan joyiga imzo chekishni taklif etadi. Agar mijozning imzosi chekdagi namuna imzosiga mos kelmasa, bank xodimi unga chekning orqasiga bir necha marta imzo chekishni taklif etadi, agar ushbu imzolar namunaga mos kelmasa, pasportdagi imzo namunasi bilan qiyoslaydi. Agar chekdagi imzo namunasi pasportdagi imzo bilan bir xil boʻlsa, bank xodimi pasport rekvizitlarini chekning orqa tomoniga yozib qoʻyadi hamda imzoni tasdiqlaydi va chekni toʻlaydi. Aks holda, chek bank boʻlimi orqali faqat inkassoga qabul qilinishi mumkin. 69. Toʻlangan yoʻl cheklari mavjud kelishuvga muvofiq tekshirish va toʻlovga qabul qilish uchun ilova xatlari bilan birga emitent banklarga yuboriladi. 70. Ayirboshlash shoxobchalari jismoniy shaxs boʻlgan rezidentlarga naqd chet el valyutasini naqd koʻrinishda yoki ularning nomiga ochilgan xalqaro bank kartalariga oʻtkazib berish orqali sotadi. Rezidentlarga naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini sotish hamda ayirboshlash shoxobchasi orqali sotilgan chet el valyutasini ularning nomiga ochilgan xalqaro bank kartalariga oʻtkazib berish boʻyicha operatsiyalar ularning pasport maʼlumotlarini on-layn rejimidagi yagona elektron kompyuter tizimiga kiritish orqali amalga oshiriladi. 71. Chet el valyutasi xalqaro bank kartasiga oʻtkazib berish orqali sotilganda, xalqaro bank kartasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar on-layn rejimidagi yagona elektron kompyuter tizimiga kiritish orqali amalga oshiriladi va 09008-sonli reyestrda (mazkur Nizomga 11-ilova) aks ettiriladi. 72. Ayirboshlash shoxobchalarida rezidentlarga naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini sotish pasport (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat) taqdim etilganda amalga oshiriladi. 73. Ayirboshlash shoxobchasida xalqaro bank kartasiga chet el valyutasini oʻtkazib berish orqali sotilgan chet el valyutasi vakolatli bank tomonidan emissiyalangan xalqaro bank kartalariga rezident jismoniy shaxslarning arizasi asosida oʻtkazib beriladi. Ayirboshlash shoxobchasi orqali xalqaro bank kartasiga oʻtkazib berish yoʻli bilan sotilgan naqd chet el valyutasi, Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan vakolatli banklarning valyuta ayirboshlash shoxobchalarida oʻrnatilgan terminallardan vakolatli banklarning sotib olish kursiga muvofiq milliy valyutada echib beriladi. 74. Naqd chet el valyutasini naqd milliy valyutaga sotish boʻyicha operatsiyalar naqd milliy valyutaga sotilgan naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini hisobini yuritish boʻyicha 09008-sonli reyestrda (mazkur Nizomga 11-ilova) rasmiylashtiriladi. 75. Rezidentlarga naqd chet el valyutasini sotishda ikki nusxada 09007-son maʼlumotnoma toʻldiriladi. 09007-son maʼlumotnoma nusxa koʻchirish qogʻozi qoʻyilgan (yoki lazer printerdan foydalangan) holda toʻldiriladi. Bunda, nusxa koʻchirish qogʻozi birinchi nusxaning orqa tomoni va ikkinchi nusxaning old tomoni oʻrtasiga qoʻyiladi. 09007-son maʼlumotnomaning ikkala nusxasi ayirboshlash shoxobchasi kassiri va nazoratchisi hamda mijoz tomonidan imzolanadi. 76. Naqd chet el valyutasini mijozga sotishda mazkur jismoniy shaxsga ayirboshlash shoxobchasi tomonidan valyuta sotilganligini tasdiqlovchi 09007-son maʼlumotnomaning birinchi nusxasi beriladi. 09007-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi 09008-sonli reyestrga ilova qilinadi, u hisobot tuzishda asos hisoblanadi va kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 77. Rezidentlar tomonidan mazkur Nizomning 25-ilovasiga muvofiq shaklda berilgan arizaga asosan chet el valyutasi xalqaro bank kartasiga oʻtkazib berish orqali sotilganda mazkur Nizomning 24-ilovasiga muvofiq shaklda ikki nusxada 09007-1-sonli maʼlumotnoma toʻldiriladi. 09007-1-sonli maʼlumotnoma nusxa koʻchirish qogʻozi qoʻyilgan yoki lazer printerdan foydalangan holda toʻldiriladi. Ushbu maʼlumotnoma nusxalari ayirboshlash shoxobchasi kassiri va nazoratchisi hamda mijoz tomonidan imzolanadi. Mazkur amaliyot boʻyicha mijozga ayirboshlash shoxobchasi tomonidan chet el valyutasi sotilganligini tasdiqlovchi maʼlumotnomaning bir nusxasi beriladi. Maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi 09008-sonli reyestrga ilova qilinadi hamda hisobot tuzishda asos hisoblanadi va kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 78. Ayirboshlash shoxobchalari jismoniy shaxslar — rezidentlarga nufuzli xorijiy banklar va moliya institutlari chiqargan yoʻl cheklarini naqd milliy valyutaga sotishlari mumkin. 79. Sotilayotgan yoʻl cheklari naqd chet el valyutasini sotish boʻyicha operatsiyalar kabi amalga oshiriladi. Ayirboshlash shoxobchasi kassiri yoʻl cheklari sotilganligi toʻgʻrisidagi tegishli kvitansiyani toʻldiradi. Kvitansiyada yoʻl cheklarining soni, ularning nominali, summasi, cheklarning seriyasi va raqamlari, shuningdek mijozning ismi, familiyasi va otasining ismi qayd etiladi. 80. Mijoz sotib olayotgan har bir yoʻl cheklariga kassirga koʻrsatgan holda imzo chekadi. Kassir 09007-son maʼlumotnomani rasmiylashtiradi va mijozga uning tegishli nusxasini, yoʻl cheklarini beradi. 81. Ayirboshlash shoxobchasining xodimlari naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini sotishda kvitansiyaning bir nusxasini, 09007-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasini, sotib oluvchi imzolagan yoʻl cheklari nusxasini, sotib oluvchining imzosi qoʻyilgan pasport nusxasini, shuningdek ayirboshlash uchun asos boʻladigan boshqa hujjatlarni kunlik hujjatlarga tikib qoʻyadi. 82. Ayirboshlash shoxobchalari norezidentlarga naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini ilgari soʻmga almashtirilgan chet el valyutasi (yoʻl cheklari) miqdorida, ayirboshlash shoxobchasining tasdiqlovchi maʼlumotnomasini yoki bankomat chekini, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq xalqaro joriy operatsiyalar amalga oshirilishi natijasida soʻm mablagʻlarini qonuniy yoʻl bilan olinganligini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar taqdim etilgan taqdirda sotadilar. 83. Norezidentlarga naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini sotish ilgari ular tomonidan soʻmga almashtirilgan chet el valyutasi (yoʻl cheklari) miqdorida, ayirboshlash shoxobchasining tasdiqlovchi 09002-son maʼlumotnomaning birinchi nusxasi yoki bankomat cheki taqdim etilgan taqdirda amalga oshiriladi. Bunda, bojxona deklaratsiyasida sarflanmay qolgan soʻmlarni chet el valyutasi yoki yoʻl cheklariga almashtirilgani toʻgʻrisidagi ayirboshlash shoxobchasining shtampi qoʻyiladi va bojxona deklaratsiyasining belgi qoʻyilgan nusxasi olinib ayirboshlash shoxobchasining kunlik hujjatlariga tikiladi. 09002-son maʼlumotnoma aslining pastki qismi toʻldirilgan birinchi nusxasi kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 84. Oʻzbekiston Respublikasi hududida diplomatik va konsullik imtiyozlari immunitetlaridan foydalanadigan norezidentlarga chet el valyutasi va yoʻl cheklarini sotish ular tomonidan 09002-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi va pasport taqdim etilgan taqdirda amalga oshiriladi. Bu holatda 09002-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi kunlik hujjatlarga tikiladi. Norezidentlarga chet el valyutasi yoki yoʻl cheklarini sotish, qonun hujjatlariga muvofiq xalqaro joriy operatsiyalarni amalga oshirish natijasida soʻm mablagʻlari qonuniy yoʻl bilan olinganligini tasdiqlovchi quyidagi hujjatlarning asl nusxalari taqdim etilganda ham amalga oshiriladi: mehnat shartnomasi boʻyicha daromadlardan soliq toʻlangani toʻgʻrisidagi ish joyidan maʼlumotnoma; bankdagi hisobvaraqdan soʻm mablagʻlari olingani toʻgʻrisida bankning maʼlumotnomasi; aksiyadorlik jamiyatining qimmatli qogʻozlar boʻyicha dividendlarini naqd pul shaklida berilganligi toʻgʻrisidagi aksiyadorlar umumiy majlisining qaroridan koʻchirma; yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash sifatida olingan mablagʻlar boʻyicha sud qarori; qonun hujjatlariga muvofiq xalqaro joriy operatsiyalarni amalga oshirish natijasida soʻm mablagʻlari qonuniy yoʻl bilan olinganligini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar. Qonun hujjatlariga muvofiq xalqaro joriy operatsiyalarni amalga oshirish natijasida soʻm mablagʻlari qonuniy yoʻl bilan olinganligini tasdiqlovchi taqdim qilingan hujjatning (mazkur bandning oltinchi xatboshisida koʻrsatilgan hujjat bundan mustasno) asl nusxasi kunlik hujjatlarga tikiladi. Ayirboshlash shoxobchasiga mazkur bandning beshinchi va oltinchi xatboshilarida koʻrsatilgan hujjatlar taqdim etilganda, soʻm mablagʻlari hisobvaraqdan olinganligi toʻgʻrisida bankning maʼlumotnomasi talab qilinadi. Ayni paytda, sarflanmay qolgan milliy valyutani xalqaro bank kartasi orqali berilgan naqd chet el valyutasiga almashtirilgan summaga, mijozning iltimosiga binoan, naqd chet el valyutasini xorijga olib chiqib ketish uchun 09006-son ruxsatnoma berilishi mumkin. Ruxsatnomaning har ikki nusxasi ayirboshlash shoxobchasi xodimlari tomonidan imzolanadi, ayirboshlash shoxobchasining hamda xodimlarning shaxsiy shtamplari bosiladi. Bunda, mijozga 09006-son ruxsatnomaning birinchi nusxasi beriladi, ikkinchi nusxasi esa kunlik hujjatlarga tikiladi. Norezidentlarning sarflanmay qolgan milliy valyutasini chet el valyutasi yoki yoʻl cheklariga bankomat cheki asosida almashtirish ushbu Nizomning 98-bandida koʻrsatilgan tartibda amalga oshiriladi. 85. Norezidentlarga chet el valyutasi yoki yoʻl cheklarini sotish boʻyicha operatsiyalar Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlariga chet el valyutasini sotish operatsiyalari kabi rasmiylashtiriladi. Bunda, mazkur jismoniy shaxsga ayirboshlash shoxobchasi tomonidan chet el valyutasi sotilganligini tasdiqlovchi 09007-son maʼlumotnomaning birinchi nusxasi beriladi. 86. Ayirboshlash shoxobchasi norezidentlardan xorijdan olib kirilganligini tasdiqlovchi bojxona deklaratsiyasi boʻlgan holda, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlaridan naqd chet el valyutasi yoki yoʻl cheklarini, jumladan, toʻlovga yaroqsiz (muomaladan chiqarilgan) deb topilgan valyutani, inkassoga qabul qilishi mumkin. 87. Naqd chet el valyutasini yoki yoʻl cheklarini inkassoga qabul qilish arizaga asosan rezidentlardan pasport (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat) taqdim etilganda, ularning hisobidan vositachilik haqi undirilgan holda amalga oshiriladi. Arizada mijozning familiyasi, ismi va otasining ismi, uning uy manzili, uning shaxsini tasdiqlovchi hujjatining tartib raqami va seriyasi, pul belgilari va toʻlov hujjatining nominali, chiqarilgan yili, emitent bank, har bir banknot va toʻlov hujjatining nomi, zarur hollarda inkassoga qabul qilinayotgan pul belgilari va toʻlov hujjatining boshqa rekvizitlari koʻrsatiladi. 88. Naqd chet el valyutasi yoki yoʻl cheklarini inkassoga qabul qilinayotganda mijozga 09004-son kvitansiya beriladi. 09004-son kvitansiya ikki nusxada toʻldiriladi. Bunda, nusxa koʻchirish qogʻozi birinchi nusxani orqa tomoniga va ikkinchi nusxaning oldi tomoni oʻrtasiga qoʻyiladi. Toʻldirilgan kvitansiyaning birinchi nusxasi mijozga beriladi, ikkinchi nusxasi esa hisobot tuzishda asos hisoblanadi va mijozning pasporti (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat) nusxasi bilan kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 89. Chet el vakil bankidan inkassoga qabul qilingan yoʻl cheklari uchun haq olinganidan soʻng ushbu mablagʻ mijozning bankdagi chet el yoki milliy valyutadagi hisobvaragʻiga kiritilishi yoki mijozga uning xohishiga koʻra naqd milliy yoki chet el valyutasida berilishi mumkin. Bunda, norezidentning bojxona deklaratsiyasiga almashtirilganlik toʻgʻrisida belgi qoʻyiladi hamda bojxona deklaratsiyasining belgi qoʻyilgan nusxasi, shuningdek maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi kunlik hujjatlarga tikiladi. 90. Vakolatli bank inkassoga qimmatliklar qabul qilingani uchun haq olingani toʻgʻrisida arizada koʻrsatilgan manzil boʻyicha oʻz vaqtida mijozga yozma xabar yuboradi. Chet el vakil banki inkassoga qabul qilingan naqd chet el valyutasi yoki yoʻl cheklari uchun haq toʻlashdan bosh tortsa, vakolatli bank mijozga chet el vakil banki qimmatliklarni toʻlashdan bosh tortganligi haqida xabar yuboradi. Unga naqd chet el valyutasi yoki yoʻl cheklari uchun haq toʻlashdan bosh tortish sabablarini tasdiqlovchi hujjat nusxasi ilova qilinadi. 91. Naqd chet el valyutasini va yoʻl cheklarini ekspertizaga qabul qilish rezidentlardan pasport yoki Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoxud shaxsni tasdiqlovchi hujjat, shuningdek norezidentlardan faqat pasport taqdim etilganda amalga oshiriladi. Haqiqiyligiga shubha uygʻotgan yoki qalbakilashtirishning aniq belgilari boʻlgan xorijiy davlatlarning naqd chet el valyutasi, yoʻl cheklari uni taqdim etuvchiga qaytarilmaydi hamda vakolatli bank kassiri tomonidan olib qoʻyiladi. Bunda mijozga haqiqiyligiga shubha uygʻotgan naqd chet el valyutasi yoki yoʻl chekini ekspertizaga qabul qilinganligi toʻgʻrisida 09005-son kvitansiya beriladi. Kvitansiyaning birinchi nusxasi mijozga beriladi, ikkinchi nusxasi mijozning pasporti (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat) nusxasi bilan kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 92. Ekspertizaga topshirilgan naqd chet el valyutalari va yoʻl cheklarining haqiqiyligini aniqlash uchun vakolatli banklar ekspert komissiyasini tuzadilar. Ekspertiza natijalari boʻyicha komissiya tomonidan dalolatnoma tuziladi. Unda valyuta turi, nominali, chiqarilgan yili, raqami va seriyasi, emitent bank va ekspertizaga topshirilgan naqd chet el valyutasi yoki yoʻl chekining boshqa oʻziga xos xususiyatlari koʻrsatiladi. Zarur boʻlganda vakolatli banklar haqiqiyligiga shubha uygʻotgan yoki qalbakilashtirishning aniq belgilari boʻlgan naqd chet el valyutalari va yoʻl cheklarini boshqa vakolatli banklar yoki chet el vakil banklariga ekspertizaga yuborishlari mumkin. 93. Agar ekspertiza naqd chet el valyutalari yoki yoʻl cheklarini haqiqiy deb topsa, vositachilik haqi ushlanib qolingan holda mijozga pul belgisi yoki yoʻl cheki qaytarib beriladi. Naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini ekspertizaga qabul qilish boʻyicha operatsiyalar mazkur Nizomning VIII va IX boblarida belgilangan tartibda qatʼiy hisobda turuvchi blanklarda rasmiylashtiriladi. 94. Ekspertiza haqiqiy deb tan olinmagan pul belgilari (yoʻl cheklari) uning egasiga qaytarib berilmaydi va ekspertiza dalolatnomasi bilan birga huquqni himoya qiluvchi organlarga topshiriladi. Bunda, haqiqiy boʻlmagan naqd chet el valyutasi (yoʻl cheki) egasiga uning talabi boʻyicha ekspertiza dalolatnomasining nusxasi beriladi. 95. Ekspertizaga qabul qilingan naqd chet el valyutalari (yoʻl cheklari) 93609 — “Saqlanadigan boyliklar” hisobvaragʻida hisobga olinadi. 96. Ayirboshlash shoxobchalari jismoniy shaxslar — rezident va norezidentlarga vakolatli banklar va boshqa xorijiy banklar, toʻlov tizimlari, tashkilotlari, assotsiatsiyalari va jamiyatlari (keyingi oʻrinlarda emitent-tashkilot deb yuritiladi) tomonidan emissiya qilingan xalqaro bank kartalari boʻyicha naqd chet el valyutasini berish yoki chet el valyutasini vakolatli banklarning sotib olish kursiga muvofiq milliy valyutada berish boʻyicha operatsiyalarni amalga oshiradi. Xalqaro bank kartochkalari boʻyicha naqd xorijiy valyutani berish boʻyicha operatsiya rezidentlardan pasport yoki Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat, shuningdek norezidentlardan faqat pasport taqdim qilgan holda amalga oshiriladi. Ayirboshlash shoxobchalari vakolatli banklar va emitent-tashkilotlar oʻrtasida tuzilgan bitimlarda qayd etilgan tartib va shartlarda nazorat materiallari (xalqaro bank kartalari boʻyicha naqd chet el valyutasini berish qoidalari, cheklar, kartochkalar namunalari va maxsus jihozlar) mavjud boʻlgan taqdirda, xalqaro bank kartalari boʻyicha naqd chet el valyutasini beradi. Rezident va norezidentlarga xalqaro bank kartalari boʻyicha naqd chet el valyutasini berish operatsiyalari mazkur Nizomning 19-ilovasiga muvofiq shakldagi 09017-sonli reyestrga rasmiylashtiriladi. 09017-sonli reyestr ayirboshlash shoxobchasining hisoboti uchun asos hisoblanadi va kunlik hujjatlarga tikiladi. Ayni paytning oʻzida jismoniy shaxslar — norezidentlarga xalqaro bank kartalari boʻyicha naqd chet el valyutasini berish vaqtida ayirboshlash shoxobchalari naqd chet el valyutasini sotib olish operatsiyalarini bajarishlari mumkin. Naqd chet el valyutasi xalqaro bank kartalari boʻyicha terminaldan olinganligini tasdiqlovchi chek mavjud boʻlgan taqdirda norezidentlarga sarflanmay qolgan soʻmlarni qayta naqd chet el valyutasiga almashtirish huquqini beruvchi 09002-son maʼlumotnomaning (chekda koʻrsatilgan chet el valyutasi summasidan oshmagan summaga) birinchi nusxasi beriladi. Bunda, taqdim etilgan naqd chet el valyutasi xalqaro bank kartalari boʻyicha olinganligini tasdiqlovchi chekning asl nusxasi A4 oʻlchamdagi qogʻozga yelimlanib, maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi bilan kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 97. Vakolatli banklar va emitent-tashkilotlar oʻrtasida tuzilgan shartnomalarga asosan xalqaro bank kartalari egalariga xizmat koʻrsatilayotganda naqd mablagʻlarni bankomat orqali berish operatsiya vaqtida ayirboshlash shoxobchalari uchun oʻrnatilgan sotib olish kursi boʻyicha xalqaro bank kartalaridan echilayotgan chet el valyutasi mablagʻlarini konvertatsiyalash (almashtirish) yoʻli bilan milliy valyutada amalga oshiriladi. Xalqaro bank kartalari boʻyicha milliy valyutadagi mablagʻlarni bankomatlar orqali berish, vakolatli bankning protsessing markazi tasdiqlagandan soʻng, avtorizatsiya asosida, yaʼni xalqaro bank kartasining emitent-tashkiloti hisob-kitob markazida toʻlovga qobiliyatliligini tekshirish asosida amalga oshiriladi. Mijozga bankomatdan beriladigan chekda quyidagi axborotlar mavjud boʻlishi shart: bankomatning raqami; xalqaro bank kartaning raqami; tranzaksiya raqami; operatsiya oʻtkazilgan sana va vaqt; xarid qilingan chet el valyuta summasi; milliy valyutada berilgan mablagʻlar summasi; almashtirish kursi; vakolatli bankning nomi. 98. Norezidentlarga chet el valyutasi va yoʻl cheklarini sotish ular tomonidan ilgari xalqaro bank kartalaridan echilgan chet el valyutasidagi mablagʻlarni bankomat orqali almashtirish natijasida olingan milliy valyutadagi summa doirasida amalga oshiriladi. Norezidentlarga chet el valyutasini sotishda pasport va milliy valyutada mablagʻlarni olish operatsiyasini bajarishda berilgan bankomat chekining asl nusxasi asos boʻlib hisoblanadi. Bunda, chekni taqdim qilgan shaxs xalqaro bank kartasining egasi ekanligi, chekda koʻrsatilgan nomerning xalqaro bank kartasida qayd etilgan nomerga, shuningdek xalqaro bank kartasidagi qayd etilgan ism-sharifi uning pasportidagi yozuvlarga mos kelishi aniqlanishi lozim. Taqdim etilgan chekning asl nusxasi A4 oʻlchamdagi qogʻozga yelimlanib, 09002-son maʼlumotnomaning birinchi nusxasi oʻrniga qayta almashtirish uchun asos sifatida kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. Bojxona deklaratsiyasiga sarflanmay qolgan soʻmlar chet el valyutasiga almashtirilganligi toʻgʻrisida shtamp (muhr) qoʻyiladi va belgi qoʻyilgan bojxona deklaratsiyasining nusxasi ayirboshlash shoxobchasining kunlik hujjatlariga tikib qoʻyiladi. Norezidentlarga chet el valyutasi va yoʻl cheklarini sotish operatsiyalari rezidentlarga naqd chet el valyutasini sotish operatsiyasi (ushbu Nizomning X bobi) kabi amalga oshiriladi. Bunda, mijozga ayirboshlash shoxobchasi orqali ushbu jismoniy shaxsga valyuta sotilganligini tasdiqlovchi 09007-son maʼlumotnomaning birinchi nusxasi beriladi. Mazkur Nizomning 84-bandi va mazkur bandning ikkinchi xatboshisiga muvofiq mijoz iltimosiga koʻra, naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini xorijga olib ketish uchun 09006-son ruxsatnoma berilishi mumkin. 99. Ayirboshlash shoxobchalari xorijiy davlatlarning shikastlangan pul belgilarini oʻsha davlatning shikastlanmagan pul belgilariga almashtirish operatsiyalarni amalga oshirishlari mumkin. Bu operatsiyalar ayirboshlash shoxobchasi xodimlari tomonidan 09013-sonli reyestrga (mazkur Nizomga 12-ilova) rasmiylashtiriladi. 09013-sonli reyestr ayirboshlash shoxobchasining hisoboti uchun asos hisoblanadi va kunlik hujjatlarga tikiladi. Ayirboshlash shoxobchasi tomonidan eng kam ish haqining 100 barobari yoki undan oshgan ekvivalentdagi xorijiy davlatning shikastlangan pul belgilarini oʻsha davlatning shikastlanmagan shu miqdordagi pul belgilariga almashtirish operatsiyasi rezidentlardan pasport (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat), norezidentlardan pasport taqdim qilgan holda amalga oshiriladi. Bunda, xorijiy davlatning pul belgilarida nuqsonlar mavjud boʻlsa yoki mazkur Nizomning 109-bandida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlsa, pul belgilari shikastlangan deb topiladi. 100. Haqiqiyligiga shubha uygʻotgan pul belgilari mazkur Nizomning XIII bobiga muvofiq rasmiylashtiriladi. 101. Xorijiy davlatlarning shikastlangan pul belgilarini almashtirish operatsiyasi 09012-son kvitansiyani toʻldirish yoʻli orqali amalga oshiriladi. Toʻldirilgan kvitansiyaning birinchi nusxasi mijozga beriladi, ikkinchi nusxasi (operatsiya miqdori eng kam ish haqining miqdori 100 barobari yoki undan oshganda mijoz pasporti bilan) kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 102. Xorijiy davlatning shikastlangan pul belgilarini oʻsha davlatning yaroqli pul belgilariga almashtirish operatsiyalari alohida jurnalda hisobga olinadi. Unda mijozning familiyasi, ismi, otasining ismi, pasport maʼlumotlari, manzili, shuningdek valyutaning turi, nominali, chiqarilgan yili, tartib raqami va seriyasi, emitent bank va pul belgilarining boshqa maxsus xususiyatlari koʻrsatiladi. 103. Ayirboshlash shoxobchalari xorijiy davlatning toʻlovga yaroqli pul belgilarini oʻsha davlatning toʻlovga yaroqli pul belgilariga maydalab berish boʻyicha operatsiyalarni amalga oshirishlari mumkin. Ayirboshlash shoxobchasi tomonidan eng kam ish haqining 100 barobari yoki undan oshgan ekvivalentdagi xorijiy davlatning toʻlovga yaroqli pul belgilarini oʻsha davlatning toʻlovga yaroqli shu miqdordagi pul belgilariga maydalab berish operatsiyasi rezidentlardan pasport (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat), norezidentlardan pasport taqdim qilgan holda amalga oshiriladi. 104. Ayirboshlash shoxobchalari xorijiy davlatning toʻlovga yaroqli pul belgilarini oʻsha davlatning toʻlovga yaroqli mayda pul belgilariga almashtirish operatsiyalarini 09013-sonli reyestrga rasmiylashtiriladi. Maydalash paytida ikki nusxada 09014-son maʼlumotnoma (mazkur Nizomga 13-ilova) toʻldiriladi. 09014-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi mijozga beriladi, maydalash operatsiyasini tasdiqlovchi birinchi nusxasi (operatsiya miqdori eng kam ish haqining miqdori 100 barobari yoki undan oshganda mijoz pasporti bilan) kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 105. 09014-son maʼlumotnoma qatʼiy hisobda turuvchi blank hisoblanmaydi va vakolatli banklar tomonidan mustaqil ravishda tayyorlanadi. 106. Ayirboshlash shoxobchalari bir xorijiy davlatning naqd valyutasini boshqa xorijiy davlatning naqd valyutasiga almashtirish (konversiya) operatsiyalarni amalga oshirishlari mumkin. Ayirboshlash shoxobchasi tomonidan eng kam ish haqining 100 barobari yoki undan oshgan ekvivalentdagi xorijiy davlatning pul belgilarini konversiya operatsiyasi rezidentlardan pasport (Oʻzbekiston Respublikasida yashash ruxsatnomasi, Oʻzbekiston Respublikasining harbiy xizmatchilari uchun harbiy bilet yoki shaxsini tasdiqlovchi hujjat), norezidentlardan pasport taqdim qilgan holda amalga oshiriladi. 107. Ayirboshlash shoxobchalari konversiya operatsiyalarini 09019-sonli “Konversiya qilingan (almashtirilgan) naqd chet el valyutasini hisobga olish reyestri”ga (mazkur Nizomga 21-ilova) rasmiylashtiradi. Konversiya operatsiyasini amalga oshirganda 09018-son maʼlumotnoma ikki nusxada (mazkur Nizomga 20-ilova) toʻldiriladi. 09018-son maʼlumotnomaning ikkinchi nusxasi mijozga beriladi, konversiya operatsiyasini tasdiqlovchi birinchi nusxasi (operatsiya miqdori eng kam ish haqining miqdori 100 barobari yoki undan oshganda mijoz pasporti nusxasi bilan) kunlik hujjatlarga tikib qoʻyiladi. 09018-son maʼlumotnoma qatʼiy hisobda turuvchi blank hisoblanmaydi va vakolatli banklar tomonidan mustaqil ravishda tayyorlanadi. 108. Chet el valyutasi pul belgilari va yoʻl cheklari quyidagi hollarda toʻlovga yaroqli deb tan olinadi: toʻlovga yaroqliligining quyidagi asosiy belgilarini saqlab qolganda: emitent bankning nomi, qiymati raqamlari va yozuv bilan koʻrsatilishi, old va orqa tomonining asosiy rasmi (surati), shuningdek qalbakilashtirishdan himoya qiluvchi elementlari (suv belgisi, magnitli belgilar, qogʻozga kiritilgan rangli tolalar, jumladan, ultrabinafsha nurlarda koʻrinadigan tolalar, konfyetti, himoya iplari, mikromatn, nur sochuvchi rasmlar va boshqalar); siyqalangan va ifloslanganda; yopishtirib qoʻyilgan yirtilgan burchaklari yoki qismlari boʻlganda (maydoni 1-2 sm2 dan oshmasligi lozim). Yirtilgan qismlar soʻzsiz shu banknotga tegishli boʻlishi shart; banknot enining toʻrtdan bir qismidan oshmagan yopishtirib qoʻyilgan, unchalik katta boʻlmagan yirtiqlarga ega boʻlganda; mayda moy dogʻlari va boshqa dogʻlar, yozuvlar va muhrlar oʻrni boʻlganda (banknot haqiqiy emasligidan dalolat beradiganlardan tashqari) va ular banknotning haqiqiyligini aniqlashga xalaqit bermaydigan va mazkur bandning ikkinchi xatboshisida koʻrsatilgan toʻlovga yaroqlilikning asosiy belgilarini muayyan darajada (50 foizdan ortigʻini) toʻsib qoʻymaganda; banknotlar teshigining diametri 1 mm dan oshmaganda; tegishli xorijiy davlat emitent bank tomonidan muomaladan chiqarilgan deb eʼlon qilingan pul belgilari, jumladan, rasmiy ravishda eʼlon qilingan sanagacha. Mazkur pul belgilari muomaladan chiqarilgan sanadan boshlab emitent bank tomonidan toʻlovga yaroqsiz deb eʼlon qilinadi va faqat inkassoga qabul qilinadi. 109. Chet el valyutasidagi pul belgilari va yoʻl cheklari quyidagi sanab oʻtilgan nuqsonlarning biri mavjud boʻlgan taqdirda, shikastlangan hisoblanadi: agar qismlar shubhasiz bir biletga tegishli boʻlsa, boʻlaklarga boʻlingan va yelimlangan boʻlsa; toʻlovga yaroqlilikning asosiy belgilarini saqlab qolmasa; dastlabki rangi oʻzgargan yoki rangi oʻchgan boʻlsa; yondirilgan yoki kuydirilgan boʻlsa; toʻliq yoki muayyan darajada boʻyoq va siyoh toʻkilgan boʻlsa; kimyoviy reaktivlar, jumladan ultrabinafsha nurlarda qogʻozning nurlanishiga olib kelgan reaktivlar taʼsirida boʻlgan boʻlsa; muayyan darajada qasddan shikastlangan (asosiy rasmlari, xususan nominali va suratlari oʻzgartirilgan, himoya ipchalari olib tashlangan, katta hajmda yozuvlar boʻlgan, jumladan, ultrabinafsha nurlarida koʻrinadigan) boʻlsa; banknotlar aniq bosma xatoga ega boʻlgan (suv belgisi yoki himoya ipchalarining yoʻqligi yoki notoʻgʻri joylashganligi), tasvirlarning toʻliq bosilmagan yoki surkalib ketgan boʻlsa; surat kattalangan yoki kichrayish tomoniga 3 mm ortiq geometrik hajmlarining oʻzgarishi. 110. Xorijiy davlatning shikastlangan pul belgilari inkassoga, shuningdek mijoz hisobidan emitent bankka ekspertizaga joʻnatish uchun qabul qilib olinishi mumkin. 111. Ayirboshlash shoxobchalari xodimlari oʻzlari qabul qilgan chet el valyutasidagi pul belgilari va yoʻl cheklarining haqiqiyligi va toʻlovga yaroqliligi uchun javobgardirlar. Naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarining haqiqiyligi va toʻlovga yaroqliligi axborot, nazorat va maʼlumot materiallari boʻyicha, shuningdek zamonaviy texnika vositalarini qoʻllash yordamida aniqlanadi. 112. Mijozlar bilan operatsiyalar tugagandan keyin: xarid qilingan chet el valyutasi summalari roʻyxat boʻyicha sanab chiqiladi, ular nominali qiymatining va valyuta hamda toʻlov hujjatlari turlari boʻyicha milliy valyutadagi ekvivalentining yakuniy maʼlumotlari yozib qoʻyiladi. Daftar boʻyicha hisoblash ham aynan shu tartibda amalga oshiriladi. Bunda, daftardagi yakuniy maʼlumotlar sotilgan chet el valyutasi summalari qayd etilgan hujjatlar boʻyicha chiqarilgan yakuniy bilan taqqoslanishi lozim; maʼlumotnomalar, kvitansiyalar, reyestrlar va qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning tegishli nusxalari asosida ayirboshlash shoxobchasining operatsiyalari toʻgʻrisida 09009-son (mazkur Nizomga 14-ilova) hisobot tuziladi. Hisobotning raqamida ifodalangan barcha maʼlumotlar soʻmlarda yoziladi. Hisobotda kun davomida ishlatilgan qatʼiy hisobda turuvchi blanklar toʻgʻrisida maʼlumotlar aks ettiriladi. 113. Reyestrlarga va hisobotga ayirboshlash shoxobchasi kassiri va nazoratchisi imzo chekishi lozim. 114. Amalda mavjud qimmatliklarni sanash, ularni saralash, tayyorlash va oʻrab bogʻlash ishlari bilan ayirboshlash shoxobchasining kassiri va nazoratchisi shugʻullanadi. Bunda, ayirboshlash shoxobchasi kassiri kun boshida vakolatli bankdan olgan qimmatliklar qoldigʻi, ish kuni davomida qimmatliklar bilan oʻtkazilgan operatsiyalarni hisobga olgan holda, mazkur qimmatliklarning har bir turi boʻyicha kun oxirida amalda qolgan qimmatliklar miqdoriga mos kelishiga ishonch hosil qilishi lozim. Qimmatliklar kam yoki ortiqcha ekanligi aniqlangan hollarda kassir bu haqda vakolatli bankka yozma ravishda xabar qilishi shart. Kamomad yoki ortiqcha pul chiqqani toʻgʻrisidagi xabarni kassir vakolatli bankka shu kuni bajarilgan operatsiyalar toʻgʻrisida hisobot bilan joʻnatadi. Aniqlangan ortiqcha pullar yoki kamomad toʻgʻrisida ikki nusxada dalolatnoma tuzilib, unga kassir va nazoratchi imzo chekadi. Dalolatnomaning birinchi nusxasi hisobot bilan birga vakolatli bankka yuboriladi. Yoʻqotilgan qimmatliklar aybdor shaxslardan undiriladi, ortiqcha mablagʻlar vakolatli bank daromadiga kirim qilinadi. 115. Qimmatliklar va ayirboshlash shoxobchasida bajarilgan operatsiyalar toʻgʻrisidagi hisobotlar, reyestrlarni va qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni ilova qilib, shu kunning oʻzida inkassatorlar yoki shaxsan kassirning oʻzi tomonidan qurolli soqchilar hamrohligida vakolatli bankka olib boriladi. 116. Inkassatorlar tomonidan vakolatli bankka olib boriladigan qimmatliklar uchun ayirboshlash shoxobchasining kassiri tomonidan uch nusxada ilova qaydnomasi tuziladi. Qaydnomaga kassir va nazoratchi imzo chekadi. Kassir qimmatliklarni, shuningdek qaydnomaning birinchi nusxasini hisobot va tasdiqlovchi hujjatlar bilan birga xaltaga soladi va uni tamgʻalaydi. 117. Qimmatliklar solingan xaltani olishdan avval inkassator ayirboshlash shoxobchasining kassiriga oʻzining xizmat guvohnomasini, qimmatliklarni olish huquqini beruvchi ishonchnomani, tashrif varaqasini va boʻsh xaltachani koʻrsatadi. Ayirboshlash shoxobchasi kassiri tashrif varaqasining tegishli ustuniga qimmatliklar topshirilgan vaqtni, xaltaning raqamini, topshirilgan qimmatliklarni summasining soʻmdagi ekvivalentini, olingan boʻsh xalta raqamini yozib qoʻyadi, unga imzo chekadi va inkassatorga u koʻrsatgan hujjatlarni qaytarib, qimmatliklar solingan hamda tamgʻalangan xaltani beradi. Inkassator tamgʻalagich izining aniqligini, uning namunadagiga mos kelishini, shuningdek tashrif varaqasiga yozilgan summalar ilova qaydnomasida koʻrsatilgani bilan bir xilligini tekshirib, qimmatliklar solingan xaltani olgani toʻgʻrisida ilova qaydnomasining kassirda qoladigan nusxasi (uchinchi nusxasi)ga imzo chekadi, sanani yozadi va inkassatsiya boʻlimi (uchastkasi) nomi yozilgan muhrni bosadi. Shundan soʻng, ilova qaydnomasining ikkinchi nusxasi bilan birga xaltani qabul qiladi. 118. Inkassatsiya xizmatidan foydalanmagan holatlarda ayirboshlash shoxobchasining kassiri shaxsan vakolatli bankka olib boriladigan qimmatliklar solingan xaltani ilova qaydnomasining ikkinchi nusxasi bilan birga vakolatli bankning kassa mudiriga yoki kechki kassa xodimiga topshiradi, bu haqda ilova qaydnomasining nusxasiga kechki kassaning shtampi bosilib, imzo chekiladi. 119. Dam olish va bayram kunlari ayirboshlash shoxobchasida operatsiyalar oʻtkazilsa, kassir vakolatli bankka olib borilgan qimmatliklar solingan xaltani kechki kassa xodimlariga topshirmaydi, balki uni oʻzi uchun maxsus ajratilgan oʻtga chidamli seyfga solib, oʻz tamgʻalagichi bilan tamgʻa bosadi va belgilangan tartibda qoʻriqlashga topshiradi. Bunday holatlarda ayirboshlash shoxobchasining kassiri qimmatliklar solingan xalta uchun ilova qaydnomasini tuzmaydi. Mazkur qimmatliklar ayirboshlash shoxobchasiga va vakolatli bankka qurolli soqchilar hamrohligida olib boriladi. 120. Ayirboshlash shoxobchalarining xodimlari navbat bilan almashib ishlaydigan holatlarda avvalgi ish kuni kassiri qoʻlidagi qimmatliklar, jumladan, qatʼiy hisobda turuvchi blanklar ish kuni oxirida kelasi ish kuni kassiriga ish uchun zarur miqdorda berilishi mumkin. Bu kassir ularni qimmatliklar va hujjatlarni topshirish daftariga qarab birma-bir sanab, qabul qiladi. Bu daftar ikki nusxada tutilgan boʻlishi kerak, bunday holatlarda daftarning birinchi nusxasi qimmatliklarni keyingi ish kuniga topshirgan xodimlar hisobotiga ilova qilinishi lozim. Ikkinchi nusxasi keyingi ish kuni kassirlarida qoladi. Qolgan qimmatliklar summasi hisobot va tasdiqlovchi hujjatlar bilan birga ushbu Nizomda belgilangan tartibda vakolatli bankka yuboriladi. 121. Ayirboshlash shoxobchalarining qimmatliklari solinib vakolatli bankka keltirilgan xaltalar va ularning yukxatlari kechki kassa xodimlari tomonidan qabul qilib olinadi va ertasiga vakolatli bankning kassa mudiriga belgilangan tartibda topshiriladi. Bankning ish sharoitiga qarab kechki kassa xodimlari qimmatliklar solingan ushbu xaltalarni va ularning yukxatlarini belgilangan tartibda kassa mudiriga berish uchun pul sanash kassasiga rahbarlik qiluvchi kassir (nazoratchi)ga berishlari mumkin. 122. Xaltalarni ochish va ularga solingan qimmatliklarni sanash “Oʻzbekiston Respublikasi bank muassasalarida valyuta boyliklari bilan kassa ishlarini amalga oshirish toʻgʻrisida”gi nizomda (roʻyxat raqami 468, 1998-yil 3-avgust) belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Ayirboshlash shoxobchasining hisoboti hamda unga ilova qilinib, qimmatliklar solingan xaltaga joylangan tasdiqlovchi hujjatlar tekshirish uchun buxgalteriya xodimlariga beriladi. 123. Xaltaga solingan chet el valyutasi sanalayotganda uning har bir turi boʻyicha amalda chiqqan valyutaning nominal summasi yukxatda va ilova qaydnomasida koʻrsatilgan maʼlumotlar bilan taqqoslanadi. Xaltadan amalda chiqqan qimmatliklar summasi bilan yukxat va ilova qaydnomasidagi maʼlumotlar bir-biridan farq qilmasa, pulni sanagan va bu jarayonni nazorat qilgan shaxslar mazkur hujjatlarga imzo chekib, bank buxgalteriyasining masʼul xodimiga beradi. Chet el valyutasi kam yoki koʻp chiqqan holatlarda ilova qaydnomasining birinchi va ikkinchi nusxasida dalolatnoma tuziladi. Ortiqcha chiqqan pullar vakolatli bank daromadiga kiritiladi, kamomad esa aybdor shaxslardan undiriladi. 124. Vakolatli banklar buxgalteriyasining masʼul xodimlari taqdim qilingan hujjatlar boʻyicha tuzilgan hisobotning toʻgʻriligini, qimmatliklar toʻla-toʻkis topshirilganini, qatʼiy hisobda turuvchi blanklardan toʻgʻri foydalanganini tekshiradilar, ayirboshlash shoxobchasining hisobotiga kiritilgan operatsiyalarni vakolatli bank balansida aks ettirish, shuningdek mazkur ayirboshlash shoxobchasi kassiri hisobidagi boʻnaklar summalari yuzasidan hisob-kitob qilish uchun kirim-chiqim orderlarini tuzadilar. Yuqorida aytilgan barcha hujjatlar va tuzilgan orderlar valyuta operatsiyalari boʻlimi boshligʻi yoki bosh buxgalter tomonidan tekshirilib, kunlik hujjatlarga joylashtiriladi. 125. Ayirboshlash shoxobchasi kassiri xalqaro bank kartasiga chet el valyutasini oʻtkazib berish uchun plastik kartochkalar boʻlimiga mijozning arizasini uning shaxsini tasdiqlovchi hujjati nusxasi bilan birgalikda topshiradi. Plastik kartochkalar boʻlimi xalqaro bank kartasiga chet el valyutasini oʻtkazib berish uchun mijozdan qabul qilingan arizani oʻrganish muddati ariza topshirilgan kundan boshlab 5 bank kunidan kechiktirmagan holda koʻrib chiqilishi lozim. Barcha koʻrsatilgan hujjatlar va tuzilgan orderlar bosh buxgalter va tegishli boʻlim boshligʻi tomonidan tekshiriladi va kunlik hujjatlarga joylashtiriladi. 126. Ikki yoki uch kishi ishlaydigan ayirboshlash shoxobchasining nazoratchisi ayni bir vaqtda ayirboshlash shoxobchasi mudiri hisoblanadi. Toʻrt va undan koʻp xodimlar ishlaydigan ayirboshlash shoxobchalarida ayirboshlash shoxobchasining boshqa ishlaridan ozod qilingan mudir lavozimini joriy qilish tavsiya etiladi. 127. Ayirboshlash shoxobchasining nazoratchisi oʻz xizmat vazifalariga muvofiq: inkassator (kassir) keltirgan qimmatliklar solingan xaltachalarni qabul qiladi va ochishda ishtirok etadi hamda undagi qimmatliklar kam yoki ortiqcha chiqqan hollarda ikki nusxada dalolatnoma tuzadi, ushbu dalolatnomaga oʻzi va kassir imzo chekadi. Uning bir nusxasi bankka yuboriladi; ayirboshlash uchun taqdim etilgan milliy valyuta va chet el valyutasi ekvivalentini almashtirish sanasidagi xarid va sotish kursi boʻyicha vositachilik haqi hisobga olingan holda hisob-kitob qiladi; har bir valyuta ayirboshlash operatsiyalarini bajarish chogʻida uni tegishli reyestrlarga qayd etadi; maʼlumotnoma, kvitansiya va ruxsatnomalarni tuzadi va imzolaydi; mijozlar tomonidan taqdim etilgan hujjatlar boʻyicha ularning shaxsini tekshiradi; Tijorat banklarida jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish boʻyicha ichki nazorat qoidalariga (roʻyxat raqami 2023, 2009-yil 23-oktabr) muvofiq shubhali operatsiyalar haqida zudlik bilan vakolatli bankka xabar beradi; ish kuni oxirida amalga oshirilgan valyuta ayirboshlash operatsiyalari boʻyicha tegishli hujjatlarga imzo chekadi; ayirboshlash shoxobchasi operatsiyalari toʻgʻrisida kassir tomonidan tuzilgan hisobotni tegishli daftarlar, roʻyxatlar va maʼlumotnomalar nusxasi asosida tekshirib, unga imzo chekadi; ish kuni oxirida amalda qolgan qimmatliklarni dastalari boʻyicha sanab chiqadi va bu qimmatliklar dastalari xaltalarga toʻla-toʻkis solinishini nazorat qiladi; qimmatliklarning amaldagi qoldiqlarini ayirboshlash shoxobchasining operatsiyalari toʻgʻrisidagi hisobot maʼlumotlari bilan solishtiradi va mablagʻlar ortiqcha yoki kam chiqqan holatda ikki nusxada dalolatnoma tuzadi, dalolatnomaga oʻzi va kassir imzo chekadi. Uning bir nusxasi bankka yuboriladi va ikkinchi nusxasi ayirboshlash shoxobchasining kunlik hujjatlariga tikib qoʻyiladi. 128. Ayirboshlash shoxobchasi kassiri oʻz xizmat vazifalariga muvofiq: milliy valyuta, naqd chet el valyutasi, chet el valyutasidagi toʻlov hujjatlari hamda qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni olish uchun boʻnak buyurtmanomalarini tuzib, ularni bankka taqdim etadi; inkassatorlar olib kelgan qimmatliklar solingan xaltalarni qabul qilib oladi hamda nazoratchi va inkassator huzurida ochadi yoki vakolatli bank kassasidan qimmatliklarni qabul qiladi va qurolli soqchilar hamrohligida ayirboshlash shoxobchasiga olib keladi; ayirboshlash shoxobchasi kassasiga almashtirish uchun taqdim etilgan banknotlar va yoʻl cheklari qabul qilinayotganda, ularning haqiqiyligi va toʻlovga yaroqliligini tekshiradi; qimmatliklarni qabul qiladi va beradi; reyestrlar va tegishli maʼlumotnomalarni imzolaydi; ish kuni oxirida amalda qolgan qimmatliklarni sanaydi, ularni saralab, dastalaydi va nazoratchi kuzatuvida qimmatliklarni xaltalarga joylaydi; qimmatliklarning amaldagi qoldiqlarini ayirboshlash shoxobchasi operatsiyalari toʻgʻrisidagi hisobot maʼlumotlari bilan solishtiradi va qimmatliklar kam yoki koʻp chiqqan hollarda bu haqda yozma ravishda vakolatli bank rahbariyatiga xabar qiladi. 129. Ayirboshlash shoxobchasi kassiri va nazoratchisi operatsiyalar toʻgʻri bajarilishi, hisobotlar toʻgʻriligi, valyutalar xaltalarga toʻla-toʻkis joylanishi va ular vakolatli bankka yetkazib berilishi (boyliklar xodimlar tomonidan olib borilsa) uchun qonun hujjatlariga muvofiq javob beradi. Shaxsiy moddiy javobgarlik toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq ayirboshlash shoxobchasining kassiri “Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, inkassatsiya va qimmatliklarni tashishga doir yoʻriqnoma”ning (roʻyxat raqami 1831, 2008-yil 27-iyun) IV bobi talablari asosida pul va tangalarni taxlash hamda ularni oʻrab-bogʻlanishiga shaxsan javob beradi. 130. Quyidagilar qatʼiyan taqiqlanadi: milliy valyutani chet el valyutasiga egasi kelmagan pasportlar boʻyicha (sirtdan) almashtirish; naqd chet el valyutasini maʼlumotnomaning tegishli nusxasini bermasdan sotib olish va sotish; mijozning shaxsini tasdiqlovchi hujjatlardagi maʼlumotlarini yagona kompyuter dasturiga kiritmay turib, shuningdek kompyuter yoki kompyuter dasturi ishlamagan holda naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini sotish va ayirboshlash shoxobchalari tomonidan naqd chet el valyutasi va yoʻl cheklarini eng kam ish haqi miqdorining 1000 barobariga teng boʻlgan yoki undan oshgan miqdorda sotib olish; milliy valyutani qabul qilmasdan, naqd chet el valyutasini sotish va chet el valyutasini xalqaro bank kartasiga oʻtkazib berish hamda xarid operatsiyasida chet el valyutasini qabul qilmasdan, milliy valyutani berish; ayirboshlash shoxobchasida xorijiy valyuta va milliy valyutadagi shaxsiy jamgʻarmalarning boʻlishi (eng kam oylik ish haqining yarmidan ortiq miqdorda), shuningdek shaxsiy pullarni kassada ayirboshlash shoxobchasi qimmatliklari bilan birgalikda saqlash; valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalda bajarmay, bu toʻgʻrida maʼlumotlar berish; nazoratchi va kassirga topshirilgan ishlarni boshqa shaxslarga ishonib topshirish; mazkur Nizomning 6-bandida nazarda tutilmagan operatsiyalarni amalga oshirish; ayirboshlash shoxobchasi uchun kun davomida belgilangan vaqtda sababsiz faoliyat yuritmaslik; ayirboshlash shoxobchalarini naqd milliy valyutasi, chet el valyutasi va qatʼiy hisobda turuvchi blanklar bilan oʻz vaqtida taʼminlamaslik; ayirboshlash shoxobchalarida chet el valyutasining xarid va sotuv kurslarini belgilashda mazkur Nizomning 7-bandida koʻrsatilgan talablarga rioya qilmaslik; naqd chet el valyutasi uchun qabul qilingan naqd milliy valyutani toʻliq sanab olmay, sotish amaliyotini bajarish; valyuta ayirboshlash operatsiyalari boʻyicha qonun hujjatlari talablarini bajarmaslik yoki qoniqarsiz bajarish. xalqaro bank kartasiga chet el valyutasini oʻtkazib berish amaliyoti boʻyicha mijozning arizasini asossiz ravishda oʻz vaqtida koʻrib chiqmaslik. 131. Ayirboshlash shoxobchalarida taftish va tekshiruvlar oʻtkazilganda naqd milliy va chet el valyutasi, shuningdek chet el valyutasidagi toʻlov hujjatlari ortiqcha yoki kam chiqsa, shuningdek boshqa tartibbuzarliklar aniqlansa, xizmat tekshiruvi oʻtkazilgandan keyin aybdor shaxslar intizomiy jazoga tortiladi, jumladan, ishonchni yoʻqotgani uchun ishdan boʻshatiladi. Zarur boʻlsa, vakolatli bank materiallarni huquqni muhofaza qiluvchi idoralariga topshiradi. Ortiqcha chiqqan mablagʻlar vakolatli bank daromadiga kirim qilinadi, kamomad esa aybdor shaxslardan undiriladi. 132. Vakolatli bank rahbarlari va bosh buxgalterlari ayirboshlash shoxobchalarida operatsiyalar oʻtkazilishini, olingan boʻnaklar ahvolini, hisobotlar tuzilishini, shuningdek valyuta ayirboshlash operatsiyalari toʻgʻri bajarilishini, milliy va chet el valyutasi, qatʼiy hisobda turuvchi blanklar mavjudligini, ular bank buxgalterlik maʼlumotlariga mos kelishini, qimmatliklarni saqlash qoidalariga rioya etilishini nazorat qilishlari shart. 133. Ayirboshlash shoxobchalarida muntazam ravishda, biroq bir oyda bir martadan kam boʻlmagan holatda taftishlar oʻtkazilishi shart. Taftish oʻtkazilayotgan paytda quyidagilar tekshirilishi lozim: milliy valyuta, chet el valyutasi, qatʼiy hisobda turuvchi blanklar mavjudligi va ularni joriy kun davomida ayirboshlash shoxobchasi tomonidan amalga oshirilgan operatsiyalarni hisobga olgan holda buxgalteriya hisobi maʼlumotlariga mos kelishi; qimmatliklarni, qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni, shuningdek ayirboshlash shoxobchalarining toʻrtburchak muhrlarini olish va saqlash qoidalariga rioya etish; reyestr va hisobotlarni, chet el valyutasini sotib olish va sotish toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalar va boshqa hujjatlarni oʻz vaqtida va toʻgʻri toʻldirilishi; amalga oshirilgan operatsiyalar uchun vositachilik haqlarining toʻgʻri undirilishi; chet el valyutasining haqiqiyligini aniqlash uchun zarur boʻlgan detektor, tester, boshqa zamonaviy jihozlar, seyflar, telefon aloqasi, qoʻriqlash-yongʻindan saqlash vositalari, hisoblash va kompyuter texnikasi, shuningdek yoʻriqnomalar, nazorat va maʼlumot materiallari mavjudligi va ularni saqlash tartibi; ayirboshlash shoxobchasi xodimlari tomonidan boshqa meʼyoriy hujjatlar talablariga rioya etilishi. 134. Taftish natijasiga koʻra dalolatnomalar tuziladi. Ular vakolatli bank rahbari tomonidan koʻrib chiqilishi va 3 kun muddat ichida belgilangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha choralar koʻrishi kerak. 135. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki vakolatli banklarning ayirboshlash shoxobchalari faoliyatini qonun hujjatlari talablariga rioya etilishi yuzasidan rejali va toʻsatdan tekshirishlarni tashkil etish va oʻtkazish huquqiga egadir. 136. Markaziy bank hududiy Bosh boshqarmalari tomonidan valyuta ayirboshlash operatsiyalarini bajarish qoidalari va boshqa qonun hujjatlari talablariga rioya etishini tekshirib turadilar. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalari valyutani nazorat qiluvchi organlar, shuningdek zarur holatlarda Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi vakolatli banklarga qarashli valyuta ayirboshlash operatsiyalarini belgilangan tartibga rioya etilishini muntazam ravishda tekshirish uchun huquqni muhofaza qilish idoralari bilan oʻzaro hamkorlikni amalga oshiradilar. 137. Tekshirish davomida qonun hujjatlari talablarini ayirboshlash shoxobchalari tomonidan buzish hollari aniqlanganda, Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalari vakolatli bankka maʼlum bir muddatda yoʻl qoʻyilgan tartibbuzarliklarni bartaraf etish boʻyicha koʻrsatma yuboradi. Agar ayirboshlash shoxobchalarida mazkur Nizomning talablari bir necha bor (ikki martadan koʻp) buzilgan yoki aniqlangan kamchiliklar vakolatli bank tomonidan bartaraf etilishi yuzasidan Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasining koʻrsatmalari bir necha bor (ikki martadan koʻp) ijro etilmagan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki oldiga vakolatli bankning valyuta operatsiyalarini amalga oshirish boʻyicha Bosh litsenziyasining valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirish qismining amal qilinishini toʻxtatilishi haqidagi masala qoʻyilishi zarur. 138. Agar valyuta ayirboshlash operatsiyalarini bajarish paytida muntazam ravishda kamchiliklarga yoʻl qoʻyish holatlari aniqlansa, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki vakolatli banklarning valyuta operatsiyalarini amalga oshirish boʻyicha Bosh litsenziyasini 6 oygacha boʻlgan muddatga toʻxtatib qoʻyish yoki bekor qilishga haqli. 139. Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Qonunining 53-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki mazkur Nizom talablarini va ushbu sohaga oid boshqa qonun hujjatlari talablariga rioya etmaganlik uchun vakolatli banklarga jarimalar solish huquqiga ega. 140. Belgilangan tartibda roʻyxatga olinmagan ayirboshlash shoxobchasi tomonidan valyuta ayirboshlash operatsiyalarini bajarish holatlari aniqlansa, Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki oldiga vakolatli bankning valyuta operatsiyalarini amalga oshirish boʻyicha Bosh litsenziyasining valyuta ayirboshlash operatsiyalari qismini toʻxtatib qoʻyish toʻgʻrisidagi masalani qoʻyadi. 141. Mazkur Nizomning 37-bandiga muvofiq vakolatli bankka Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi guvohnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi xabarnomasi yuborilganidan keyin ayirboshlash shoxobchasi tomonidan valyuta ayirboshlash operatsiyalarini bajarish holatlari aniqlansa hamda mazkur guvohnoma ushbu Nizom 35-bandining ikkinchi—toʻrtinchi xatboshilarida koʻrsatilgan holatlarga koʻra bekor qilingan boʻlsa, Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki oldiga vakolatli bankni valyuta operatsiyalarini amalga oshirish boʻyicha Bosh litsenziyadan mahrum qilish toʻgʻrisidagi masalani qoʻyish shart. 142. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalari hisobot oyidan keyingi oyning beshinchi kunidan kechikmagan holda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga oʻz hududida roʻyxatga olingan vakolatli banklarga qarashli valyuta ayirboshlash shoxobchalari va ularning joylashgan oʻrni haqidagi hisobotni (mazkur Nizomga 15 va 16-ilovalar) har oyda taqdim etishlari lozim. 143. Vakolatli banklar belgilangan ayirboshlash kurslarining har bir oʻzgarishi toʻgʻrisida, shuningdek valyuta ayirboshlash operatsiyalari haqidagi boshqa maʼlumot va hisobotlarni belgilangan muddat va shakllarda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga xabar qiladilar. 144. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. 1 “a”-ustunda Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasiga qarashli viloyat kodi qoʻyiladi. 1 “b”-ustunda bank kodi qoʻyiladi. 1 “v”-ustunda Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi tomonidan aynan bir bank ayirboshlash shoxobchalarini roʻyxatga olish tartibiga qarab ayirboshlash shoxobchasiga berilgan tartib raqami qayd etiladi. 2-ustunda roʻyxatga olish sanasi koʻrsatiladi. 3-ustunda bankning roʻyxatga olingan ayirboshlash shoxobchasi manzili yoziladi. 4-ustunda vakolatli bankning Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankida roʻyxatga olinishiga muvofiq qayd etilgan toʻliq nomi va manzili koʻrsatiladi. 5-ustunda Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi rahbarining familiyasi, ismi va otasining ismi yoziladi hamda imzosi qoʻyiladi. 6-ustunda Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi guvohnomani bekor qilingan sana koʻrsatiladi, shuningdek Markaziy bank rahbarining imzosi qoʻyiladi. 7-ustunda ushbu Nizomning 35-bandiga muvofiq guvohnoma bekor qilinishining asosi yoziladi: roʻyxatga olingan ayirboshlash shoxobchasida valyuta ayirboshlash operatsiyalari toʻxtatilishi toʻgʻrisida bank yozgan xat, Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi boʻyicha chiqarilgan buyruq yoki Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining tegishli hujjatlari. Ayirboshlash shoxobchalarini roʻyxatga olish daftari raqamlanadi, tizimcha bilan tikiladi va Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasining gerbli muhri bosiladi. Roʻyxatga olish daftarining soʻnggi varagʻi orqasida Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasining gerbli muhri bilan tasdiqlangan varaqlar soni yozib qoʻyiladi. Ayirboshlash shoxobchalarini roʻyxatga olish daftari soʻnggi varagʻining orqa tomoniga quyidagilar yozib qoʻyiladi: “Ushbu daftarda ___ varaq raqamlangan, tikilgan va Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasining gerbli muhri bilan tasdiqlangan”. Ushbu yozuv Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi boshligʻi tomonidan tasdiqlanadi. Roʻyxatga olish daftari qoʻlda toʻldiriladi va yuritiladi. Roʻyxatga olish daftarida yozuvlar oʻchirilishiga, chaplashtirilishiga, shuningdek Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmasi boshligʻining imzosi bilan tasdiqlanmagan tuzatishlar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Roʻyxatga olish daftaridagi har bir varaqning orqa tomoni ushbu nizomda belgilangan hollarda pochta joʻnatmalari topshirilgani toʻgʻrisidagi bildirishnomalarni yelimlash uchun moʻljallangan.