Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplashga oid nizolar boʻyicha sud amaliyoti haqida
(resolution, 2025-04-29)

Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini umumlashtirish yakunlarini koʻrib chiqib, qonunlarni toʻgʻri va bir xilda qoʻllash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisidagi”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda ushbu munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik, Mehnat, Fuqarolik protsessual kodekslari va ushbu munosabatlarni tartibga soluvchi Vazirlar Mahkamasining 2005-yil 11-fevraldagi 60-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash Qoidalari” (bundan buyon matnda Qoidalar), Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisida”gi Nizom, Vazirlar Mahkamasining 2010-yil 19-fevraldagi 30-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi toʻgʻrisida”gi Nizom bilan tartibga solinishi sudlarga tushuntirilsin 2. Sudlar xodimga yetkazilgan ziyon oʻrnini qoplashga oid quyidagi nizolar boʻyicha ishlarni koʻradi: a) ish beruvchi tomonidan xodimning sogʻligʻiga yetkazilgan ziyon oʻrnini qoplash haqidagi; b) ish beruvchi tomonidan xodimning sogʻligʻiga shikast yetkazilganligi munosabati bilan bir yoʻla beriladigan nafaqani toʻlash va qoʻshimcha xarajatlarni qoplash haqidagi; v) boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan bir yoʻla beriladigan nafaqani toʻlash va yetkazilgan ziyonni qoplash haqidagi; g) ziyonni qoplash miqdorini yoki boquvchisi vafot etganligi natijasida ziyon toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan fuqarolar sonini oʻzgartirish haqidagi; d) Qoidalar shartlari va normalari boʻyicha qayta hisoblab chiqish haqidagi; e) belgilangan pensiyani hisoblashning bazaviy miqdori oshirilishi munosabati bilan ziyonni qoplash miqdorini koʻpaytirish haqidagi; j) jabrlanuvchining sogʻligʻiga shikast yetkazilganligi oqibatida berilgan vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik nafaqasi, ish haqidagi yoʻqotishni toʻliq qoplamagan yoki unga bunday nafaqa toʻlanmagan hollarda yetkazilgan ziyonni qoplash haqidagi; z) qayta tibbiy guvohlantirishdan (nogironlikni belgilash) soʻng sogʻliqqa shikast yetkazilganligi oqibatida yetkazilgan ziyon toʻlovlarini toʻlash yoki qayta hisoblash haqidagi; i) maʼnaviy ziyonni qoplash haqidagi nizolar; k) sogʻligʻiga shikast yetkazilganligi munosabati bilan xodimga, boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan esa, uning oila aʼzolariga yetkazilgan ziyonni undirish bilan bogʻliq boshqa nizolar. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 336-moddasiga muvofiq, hayotiga va sogʻligʻiga yetkazilgan ziyonning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi ariza ish beruvchiga jabrlangan xodim tomonidan, u vafot etgan taqdirda esa ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega manfaatdor shaxslar tomonidan beriladi. Xodim yoki ziyonning oʻrni qoplanishiga doir huquqqa ega boʻlgan manfaatdor shaxslar ish beruvchining qaroridan rozi boʻlmagan yoki belgilangan muddatda javob olmagan taqdirda, ular ushbu nizoni hal qilish uchun sudga murojaat qilishga haqli. Qayta tibbiy guvohlantirishdan oʻtgandan soʻng yangi muddatga sogʻliqqa shikast yetkazilganligi oqibatida yetkazilgan ziyon toʻlovlarini toʻlash haqidagi daʼvolar ham sud tomonidan birinchi marta ariza qabul qilish uchun belgilangan tartibda qabul qilinadi. 4. Sudlarga tushuntirilsinki, mayib boʻlish yoki sogʻliqqa yetkazilgan boshqa shikastlanish yoxud boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan toʻlanadigan zararni qoplash haqidagi daʼvolar FPK 33, 34-moddalari talablariga muvofiq, daʼvogarning tanlashi boʻyicha javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashgʻul boʻlgan joydagi sudning yoxud daʼvogar yashab turgan joydagi sudning sudloviga taalluqlidir. 5. Mayib boʻlish yoki sogʻliqqa yetkazilgan boshqa shikastlanish yoxud boquvchisi vafot etganligi natijasida kelib chiqqan zararlarni qoplash haqidagi daʼvo arizalarini berishda daʼvogarlar sud xarajatlarini toʻlashdan ozod etiladilar. Daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, sud xarajatlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javobgardan undiriladi. 6. Oʻzbekiston Respublikasi FKning 163-moddasi talabiga muvofiq, xodimning mehnat vazifalarini bajarish vaqtida ularga yetkazilgan shikastlar yoki boquvchining vafot etganligi munosabati bilan toʻlanadigan zararni undirish haqidagi talablarga daʼvo muddati tatbiq qilinmasligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin. Qayd etilganlarga koʻra, daʼvo qilish muddati oʻtkazib yuborilgan degan asos bilan arizani qabul qilmaslikka, shuningdek daʼvoni rad qilishga yoʻl qoʻyilmaydi. Mehnat jarohati tufayli kasb layoqati yoʻqotilgandan yoki boquvchining vafotidan soʻng uch yildan keyin keltirilgan daʼvo talablari, ariza berilgan kunidan oldingi koʻpi bilan uch yil boʻyicha qondiriladi. Sudlar yetkazilgan zarar summasini aniqlashda Qoidalarning 50-bandida nazarda tutilgan quyidagi tartibga amal qilishlari kerak: a) jabrlanuvchilarga — ular mehnat jarohati oqibatida kasb boʻyicha mehnatga layoqatini toʻliq yoki qisman yoʻqotgan kundan boshlab; b) boquvchining vafoti tufayli zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan fuqarolarga — boquvchining vafot etgan kunidan, ammo faqat zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlingan vaqtdan boshlab toʻlanadi. 7. Ishni sudda koʻrishga tayyorlashda sudlarning eʼtibori nizoni hal qilish uchun zarur boʻlgan dalillar doirasini aniqlab, ularni talab qilib olish uchun tegishli choralar koʻrishga qaratilsin. Jumladan, ish beruvchining yetkazilgan zararda aybdorligi va javobgarligini isbotlovchi dalil sifatida quyidagi hujjatlar ishga qoʻshilishi lozim: ishlab chiqarishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisa haqida dalolatnoma, sud hukmi va qarori, prokuratura, surishtiruv va dastlabki tergov organining qarori, mehnat-texnika inspektorining yoki mehnatni muhofaza qilish va mehnat haqidagi qonunchilikka rioya etilishini, salomatlikka yetkazilgan zarar sabablarini nazorat qilishni amalga oshiruvchi boshqa mansabdor shaxslar (organlar)ning xulosasi; kasb kasalligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa; aybdor shaxslarga maʼmuriy yoki intizomiy jazo berish toʻgʻrisidagi qaror; mehnat jarohati tufayli xodimga vaqtincha mehnat layoqatini yoʻqotganlik uchun nafaqa toʻlovi bilan bogʻliq xarajatlarni qoplash uchun ish beruvchi tomonidan davlat ijtimoiy sugʻurta budjetiga pul oʻtkazish toʻgʻrisidagi kasaba uyushma qoʻmitasining, tuman (shahar) soliq inspeksiyalarining qarorlari hamda ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa dalillar. Kasaba uyushmasi qoʻmitasining yoki boshqa vakil qilingan vakolatli organ tomonidan berilgan jabrlanuvchining ayb darajasini aniqlash haqidagi xulosa ish boʻyicha dalillardan biri hisoblanib, FPK 80-moddasiga muvofiq, ishda mavjud boʻlgan boshqa dalillar majmui bilan birgalikda sud tomonidan baholanishi lozim. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, ish beruvchining aybi faraz qilinadi. Ish beruvchi oshiqcha xavf manbai tomonidan zarar yetkazilishi hollaridan tashqari, yetkazilgan zarar uchun oʻzining aybdor emasligini isbotlab bergan taqdirda zararni qoplashdan ozod qilinishi mumkin. 8. Sudlarga tushuntirilsinki, xodim mehnatda mayib boʻlishi, kasb kasalligi yoki mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast yetishi sababli vafot etgan hollarda, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 327-moddasida belgilangan, yetkazilgan ziyonni talab qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslar doirasini kengaytirib sharhlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan zararni qoplashga boʻlgan huquq, xotin(er)ning yangidan nikoh tuzgan holatlarida ham saqlanib qoladi. Chunki, qonunda bunday holatlarda ushbu shaxslarga yetkazilgan zararni qoplash majburiyati bekor boʻlishi nazarda tutilmagan. Vafot etganning voyaga yetmagan bolalari boshqa shaxs tomonidan farzandlikka olinganda ham ularning zarar qoplanishini talab qilish huquqi saqlanib qoladi. (Oila kodeksining 166-moddasi). 9. Xodimning sogʻligʻiga shikast yetkazilganligi munosabati bilan zarar: mehnat jarohati tufayli mehnatga layoqatsizlik darajasiga qarab ish haqi (yoki uning tegishli qismi) miqdorida jabrlanuvchiga pul toʻlanishi; salomatlikning yomonlashuvi bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlar; bir yoʻla beriladigan nafaqadan iborat. 10. Koʻrilgan zararni toʻlash miqdori jabrlanuvchining mehnat jarohati olguniga qadar oladigan ish haqiga nisbatan foizlarda, kasb boʻyicha mehnatga layoqatsizlik darajasiga qarab belgilanadi. Jabrlanuvchilarning mehnat jarohati tufayli mehnatga layoqatsizlik darajasi tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi (TIEK) tomonidan aniqlanadi. Ish haqi yoki uning bir qismini qoplashda, jabrlanuvchiga mehnatda jarohat olishi tufayli tayinlangan nogironlik pensiyasi, shuningdek, mehnat jarohati olgunga qadar va undan keyin tayinlangan pensiyalarning boshqa turlari hisobga olinmaydi. Shuningdek, jabrlanuvchining jarohat olganidan keyingi ish haqi zararni qoplashda hisobga olinmaydi. Bunda mehnatda mayib boʻlgan jabrlanuvchilar-nogironlarga zararni qoplash summasi belgilangan mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining ellik foizidan kam boʻlmasligi kerak; Zararni qoplash miqdori hisoblab chiqariladigan ish haqi tarkibiga har qanday bir martalik toʻlovlardan tashqari (foydalanilmagan mehnat taʼtili uchun kompensatsiya, ishdan boʻshatish vaqtidagi nafaqa va boshqalar) ish vaqtidan ortiqcha, dam olish va bayram kunlari hamda oʻrindoshlik asosida ishlaganlik uchun toʻlovlar hisobga olinadi. Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik hamda homiladorlik va tugʻish munosabati bilan beriladigan taʼtil davri uchun toʻlanadigan nafaqa hisobga olinadi. Yetkazilgan zararni qoplash miqdorini belgilashda oʻrtacha oylik ish haqini hisoblash Qoidalarning 11—21-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi. 11. Qoidalarning 27-bandiga muvofiq, vafot etgan boquvchining qaramogʻida boʻlgan va boquvchining vafoti tufayli zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan mehnatga layoqatsiz fuqarolar uchun zarar miqdori vafot etgan shaxsning oʻrtacha oylik ish haqi miqdoridan uning oʻziga va qaramogʻidagi mehnatga layoqatli, ammo zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlmagan fuqarolarga toʻgʻri keladigan ulushni chegirib tashlagan holda belgilanadi. Zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan fuqarolarning har biriga beriladigan zarar toʻlovlari miqdorini aniqlash uchun boquvchi ish haqining koʻrsatib oʻtilgan fuqarolarning hammasiga toʻgʻri keladigan ulushi ularning soniga taqsimlanadi. Boquvchini yoʻqotganlik tufayli zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan fuqarolar uchun ularga boquvchi vafoti tufayli tayinlangan pensiya, shuningdek boshqa pensiyalar, ish haqi, stipendiyalar va boshqa daromadlar zarar toʻlovi hisobiga kiritilmaydi. Bunda qaramoqda boʻlgan har bir shaxs hisobiga beriladigan zarar toʻlovi miqdori qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining ellik foizidan kam boʻlishi mumkin emas. Ota-onaning ikkalasi ham vafot etgan taqdirda, bolalarga toʻlanadigan zarar miqdori ota-onaning ikkalasining umumiy ish haqidan kelib chiqib hisoblanadi. 12. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi 323, 330-moddalariga muvofiq, xodimning sogʻligʻiga ziyon yetkazilganligi hamda mehnatda mayib boʻlganlik yoki kasb kasalligi tufayli boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan ish beruvchi tomonidan bir yoʻla toʻlanadigan nafaqa miqdori jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi oʻrtasidagi kelishuvga binoan belgilanishi tufayli, mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boʻlmagan holda sogʻliqqa shikast yetkazilishi yoki boquvchining vafoti tufayli yetkazilgan zararni undirish haqidagi nizolarni koʻrishda sud jamoa shartnomasini, bunday shartnoma tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi bilan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa organi oʻrtasidagi kelishuvni talab qilib olishi lozim. Jamoa shartnomasi yoki ish beruvchi bilan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi oʻrtasidagi kelishuvda bir yoʻla beriladigan nafaqa miqdori amaldagi qonun hujjatlarida belgilangan miqdordan kam boʻlsa yoki miqdor koʻrsatilmagan boʻlsa yoxud bunday shartnoma, kelishuv tuzilmagan boʻlsa, u holda bir yoʻla beriladigan nafaqaning miqdorini belgilash Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 323, 330-moddalariga muvofiq hal qilinadi. 13. Jabrlanuvchi mehnatda mayib boʻlishi sababli qoʻshimcha xarajatlar sarflagan boʻlsa, ular zarar yetkazilishiga javobgar boʻlgan ish beruvchi tomonidan Qoidaning 22—25-bandlarida belgilangan tartib va miqdorda qoplanadi. Agar jabrlanuvchi maxsus transport vositalari (qoʻl bilan boshqariladigan avtomobil, motorli aravacha) ga muhtoj boʻlsa, ularni sotib olish natijasida yetkazilgan zarar TIEK tomonidan koʻrsatilgan transport vositasi qiymati doirasida qoplanadi. Maxsus transport vositalarini kapital taʼmirlash uchun sarflangan xarajatlar ham qoplanadi. Qoidalarning 23-bandiga muvofiq, maxsus tibbiy parvarishga hamda uy sharoitidagi parvarishga muhtoj boʻlgan jabrlanuvchiga, uy sharoitidagi parvarish bilan bogʻliq xarajatlar maxsus tibbiy parvarish xarajatlaridan tashqari qoplanadi. Jabrlanuvchi kim tomonidan parvarish qilinganligi va bu xarajatlar haqiqatda sarflangan-sarflanmaganligidan qatʼi nazar, bunday xarajatlarni qoplanishini talab qilish huquqiga ega. Kelgusi vaqt uchun qoʻshimcha xarajatlar TIEK xulosasida belgilangan muddat doirasida undiriladi. 14. Xodimning mehnat qobiliyati toʻliq yoki qisman yoʻqolishiga olib kelgan kasb kasalligining kelib chiqishida ish beruvchining aybi mavjud boʻlgan taqdirdagina jabrlanuvchiga zarar undirib beriladi. Binobarin, sudlar kasb kasalligi aniqlanganligi holatining oʻzi ish beruvchiga zararni qoplash majburiyatini yuklash uchun yetarli asos boʻla olmasligini nazarda tutishlari lozim. Mazkur turdagi ishlarni koʻrishda xodimda bunday kasallikning mavjudligini tasdiqlovchi yozma dalil TIEK guvohlantirgan dalolatnoma, kasallik tarixidan koʻchirma va boshqalarni tekshirish bilan bir qatorda, sudlar ish beruvchi tomonidan mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish hollari bor-yoʻqligiga har bir holatda alohida eʼtibor berishlari shart. 15. Sudlarga tushuntirilsinki, jabrlanuvchiga ish beruvchi tomonidan zarar yetkazilganda, uning qoʻpol ehtiyotsizligi zararni qoplash haqidagi daʼvoni toʻliq rad qilishga asos boʻla olmaydi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 326-moddasi talabiga muvofiq, agar jabrlanuvchining qoʻpol ehtiyotsizligi ziyonning kelib chiqishiga yoki koʻpayishiga sabab boʻlsa, oʻrni qoplanishi lozim boʻlgan ziyon miqdori jabrlanuvchi aybining darajasiga qarab, muvofiq ravishda kamaytiriladi. Bunday holda ziyonning oʻrnini qoplashni rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi. Jabrlanuvchining ehtiyotsizligi qoʻpol ehtiyotsizlik yoki zarar miqdoriga taʼsir qilmaydigan oddiy eʼtiborsizlik masalasi har bir holda muayyan holatlardan kelib chiqib hal qilinishi kerak. Xususan, jabrlanuvchining mastlik holati yetkazilgan zarar bilan sababiy bogʻlanishda boʻlib, uning kelib chiqishiga yoki koʻpayishiga olib kelgan taqdirda qoʻpol ehtiyotsizlik deb hisoblanishi mumkin. Zararni toʻlashning qoʻshimcha turlariga, bir yoʻla nafaqa toʻlashga, shuningdek, boquvchisining vafoti tufayli yetkazilgan zarar toʻlovlariga nisbatan aralash javobgarlik qoʻllanilmasligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin. 16. Oshiqcha xavf manbai tomonidan xodimning sogʻligʻiga yetkazilgan zararni ish beruvchi, basharti zarar uni bartaraf qilish mumkin boʻlmagan kuchlar tufayli yoki jabrlanuvchining qasddan qilgan harakati oqibatida kelib chiqqanligini isbotlab berolmasa, toʻlashi shart. Oshiqcha xavf manbai va uning egasi haqidagi tushuncha Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 999-moddasida yoritib berilganligini sudlar eʼtiborda tutishlari lozim. 17. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 335-moddasiga muvofiq, ish beruvchining gʻayriqonuniy harakatlari yoki harakatsizligi tufayli xodimga yetkazilgan maʼnaviy ziyon xodimga mehnat shartnomasi taraflarining kelishuvida belgilangan miqdorlarda pul shaklida kompensatsiya qilinadi. Nizo yuzaga kelgan taqdirda, xodimga maʼnaviy ziyon yetkazilganligi fakti va uni kompensatsiya qilish miqdorlari, oʻrni qoplanishi lozim boʻlgan moddiy zarardan qatʼiy nazar, sud tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1022-moddasi talabidan kelib chiqib belgilanadi. Baxtsiz hodisa maʼnaviy zararni qoplash nazarda tutilgan qonun amalga kiritilgandan keyin sodir boʻlgan boʻlsa, bunday holda jabrlanuvchiga yetkazilgan maʼnaviy zarar qoplanadi. Chunki, bu qonun amalga kiritilgunga qadar sogʻligʻiga shikast yetkazilishi yoki boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan yetkazilgan zarar uchun qonunda bunday mulkiy javobgarlik turi belgilanmagan. 18. Korxona tugatilgan yoki qayta tashkil etilgan taqdirda, tegishli toʻlovlarni toʻlash majburiyati Qoidalarning 42-bandiga muvofiq, uning huquqiy vorisiga yuklanadi. Korxona tugatilganda, zararni qoplash toʻlovlari summasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan tartibda Budjetdan tashqari pensiya jamgʻarmasiga oʻtkazilmagan taqdirda zararni undirish haqidagi daʼvo uning huquqiy vorisiga yoki yuqori turuvchi xoʻjalik organiga beriladi. 19. Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash haqidagi ishlarni koʻrishda, sudlar, zarar yetkazilishining sabablarini aniqlashga alohida ahamiyat berishlari, zarur hollarda ularga xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan munosabat bildirishlari lozim. 20. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlariga muntazam ravishda mazkur toifadagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini umumlashtirib borish tavsiya etilsin.