YONGʻINDAN SAQLASH XIZMATI BOʻLINMALARI TOMONIDAN YONGʻINLARNING OʻCHIRILISHINI TASHKIL ETISH TARTIBI TOʻGʻRISIDA NIZOMNI TASDIQLASH HAQIDA
(order, 2021-07-28)

Oʻzbekiston Respublikasi “Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami 2009-yil, 40-son, 432-modda) 15-moddasiga muvofiq buyuraman: 1. Yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari tomonidan yongʻinlarning oʻchirilishini tashkil etish tartibi toʻgʻrisida nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 40-son, 432-modda) muvofiq yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari tomonidan yongʻinlarning oʻchirilishini tashkil etish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: yongʻin — odamlarning hayoti va (yoki) sogʻligʻiga, yuridik va jismoniy shaxslarning mol-mulkiga, shuningdek atrof tabiiy muhitga zarar yetkazadigan, nazorat qilib boʻlmaydigan yonish; yongʻin oʻchirish yenglari — bu egiluvchan quvur oʻtkazgichi boʻlib, bir-biri bilan ulanib, yongʻin joyiga oʻchirish vositalarini yetkazib berish uchun xizmat qiladigan moslama (maxsus shlang); yongʻin oʻchirish texnikasi — yongʻinni oʻchirish, tarqalishini toʻxtatish, bartaraf qilish, odamlar va ularning mol-mulklarini yongʻindan himoya qilish uchun ishlatiladigan texnik vositalar; yongʻin oʻchirish uchastkasi — yongʻin oʻchirishni bajarish uchun kuch va vositalar yigʻilgan joy; yongʻin oʻchirish ekipaji — odamlar va ularning mol-mulklarini yongʻindan qutqarishda hamda yongʻinni oʻchirishda alohida topshiriqlarni mustaqil ravishda bajarish vazifasi yuklatilgan birlamchi taktik boʻlinma; yongʻin holatini aniqlash — yongʻindagi vaziyat haqida maʼlumot toʻplash hamda hal qiluvchi yoʻnalishni aniqlab, harakatni toʻgʻri tashkil qilish; yongʻinni bartaraf qilish — yongʻinni batamom oʻchirib uning qayta yonish imkoniyatini tugatish; tezkorlik shtabi — yongʻinda kuch va vositalarni boshqarish uchun vaqtincha tuzilgan tuzilma. 2. Yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari yongʻinni oʻchirish, yongʻinlar va avariyalarning kelib chiqishi hamda kuchayishining (tarqalishining) oldini olish bilan bogʻliq zarur ishlarni amalga oshirishda yongʻinni oʻchirish maqsadi uchun tabiiy va sunʼiy suv manbalaridan suv bilan bepul taʼminlanadi. 3. Asosli tavakkalchilik doirasida harakat qilgan yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalarining shaxsiy tarkibi va yongʻinni oʻchirishda qatnashgan boshqa ishtirokchilar yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashdan ozod qilinadi. 4. Yongʻinlarni oʻchirishda quyidagi kuchlar va vositalardan foydalaniladi: Favqulodda vaziyatlar boshqarmalari va uning quyi tizimlari, Favqulodda vaziyatlar vazirligi tasarrufidagi taʼlim va oʻquv muassasalarining shaxsiy tarkiblari. idoraviy va koʻngilli yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari; harbiy boʻlinmalarning shaxsiy tarkiblari; tegishli mahalliy davlat hokimiyati organlarining farmoyishlariga asosan tashkilotlarning texnik vositalari; yongʻin oʻchirish texnikasi; suv sepish va yongʻinni oʻchirishga moslashtirilgan texnikalar; aloqa, yoritish va transport vositalari. 5. Yongʻin oʻchirish avtomobillari asosiy, maxsus va yordamchi avtomobillarga boʻlinadi. 6. Asosiy yongʻin oʻchirish avtomobillariga yongʻin joyiga yongʻin oʻchiruvchi moddalarni (suv, koʻpik, kukun, gaz va boshqalar) uzatuvchi avtomobillar kiradi. 7. Asosiy yongʻin oʻchirish avtomobillari umumiy qoʻllaniladigan (aholi punktlarida sodir boʻlgan yongʻinlarni bartaraf etish uchun) va maqsadli qoʻllaniladigan (neft omborlari, kimyo sanoati, aeroport va boshqa joylarda sodir boʻlgan yongʻinlarni bartaraf etish uchun) avtomobil turlariga boʻlinadi. 8. Maxsus yongʻin oʻchirish avtomobillariga yongʻinda maxsus ishlarni bajarishga moʻljallangan avtomobillar, yaʼni shaxsiy tarkibni yuqoriga koʻtarish, aloqa va yoritishni taʼminlash, qurilmalarni ochish, ajratish, tutunga qarshi kurash, mol-mulklarni himoya qilish, kuchlar va vositalarni boshqarish hamda yongʻinni oʻchirish vaqtida foydalaniladigan boshqa texnikalar kiradi. 9. Yordamchi yongʻin oʻchirish avtomobillariga yonilgʻi quyish, texnik xizmat koʻrsatish, suv tashish uchun moʻljallangan avtomobillar, yuk tashish avtomobillari, avtobuslar, traktorlar hamda yongʻin-qutqaruv qismlari hisobiga kiritilgan yordamchi ish bajaruvchi boshqa avtomobillar kiradi. 10. Yongʻinni oʻchirish vaqtida aloqa radiotarmoq, telefon, ovoz kuchaytirgich moslamasi, soʻzlashish qurilmasi, karnay va boshqalar orqali taʼminlanadi. 11. Yongʻinni oʻchirishda yoritish ishlari yongʻin oʻchirish avtomobillarida olib borilgan moslama va qurilmalar yordamida taʼminlanadi. 12. Yongʻin sodir boʻlganligi toʻgʻrisida xabar olingach, Favqulodda vaziyatlar vazirligining yongʻin-qutqaruv boʻlinmalari darhol yongʻin joyiga joʻnab ketishi shart. 13. Yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari chaqirilgan joyga qisqa vaqtda kelishlari kerak. 14. Yongʻin joyiga borilayotganda yongʻin oʻchirish ekipaji komandiri Navbatchi dispetcherlar xizmati (bundan keyingi oʻrinlarda NDX deb yuritiladi) yoki qism tezkor boshqaruv guruhi dispetcherlik xizmati (bundan keyingi oʻrinlarda QTBG deb yuritiladi) bilan muntazam aloqada boʻlishi shart. 15. Yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari yongʻin joyiga borayotganda yongʻin bartaraf etilganligi yoki bartaraf etilmaganligi haqida maʼlumot olsalarda yongʻin joyiga yetib kelgan yongʻinni oʻchirish rahbarining qaytish haqidagi koʻrsatmasi boʻlmasa, yongʻin joyiga borishlari shart. 16. Yongʻin sodir boʻlgan joyga borishda boshqa yongʻin uchrasa, yongʻin oʻchirish ekipajining bir qismini shu yongʻinni oʻchirishga ajratib, darhol NDX yoki QTBGga xabar qilinishi lozim. 17. Agar yoʻl davomida bosh (birinchi) yongʻin oʻchirish avtomobillari ayrim sabablarga koʻra toʻxtab qolsa, keyingi yongʻin oʻchirish avtomobillari ham toʻxtab, ushbu avtomobillarga rahbarlik qiladigan boshliqning koʻrsatmasiga asosan harakat qiladilar. 18. Agar ikkinchi yoki keyingi yongʻin oʻchirish avtomobillari ayrim sabablarga koʻra toʻxtasa, boshqa avtomobillar yongʻin sodir boʻlgan joyga borishni davom ettiradilar. 19. Agar yongʻin oʻchirish avtomobillari ayrim sabablarga koʻra toʻxtab qolsa, yongʻin oʻchirish ekipaji komandiri yongʻin sodir boʻlgan joyga shaxsiy tarkib va yongʻin oʻchirish vositalarini belgilangan tartibda fuqarolarning transport vositalarida yoki piyoda olib boradi. 20. Yongʻin oʻchirish avtomobillari bilan yoʻl transport hodisasi sodir boʻlgan hollarda yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari yoʻl harakati qoidalariga rioya qilgan holda harakat qiladi. 21. Yongʻin oʻchirish avtomobillari ayrim sabablarga koʻra toʻxtab qolgan har qanday holatda ham NDX yoki QTBGga xabar berilishi shart. 22. Yongʻin holatini aniqlash yongʻin oʻchirish ekipajlarining yongʻinni oʻchirishga chiqqan vaqtidan boshlab to uni bartaraf qilguncha oʻtkaziladi. 23. Yongʻinda quyidagilar aniqlanishi lozim: odamlar uchun xavfning bor yoki yoʻqligi, ularning turgan joylari, qutqarishning usullari; yongʻin sodir boʻlgan joy, yongʻinning oʻlchamlari, olovning tarqalish yoʻllari; yongʻin joyiga kuch va vositalarni kiritish yoʻllari va imkoniyatlari; portlash xavfi, zaharlanish, binoning qulashi, tez alangalanuvchi va portlovchi moddalar hamda kuchlanish ostidagi elektr qurilmalarning bor yoki yoʻqligi; mol-mulklarni xavfsiz joyga olib chiqish, ularni olovdan, tutundan va yongʻin oʻchirish vositalari taʼsiridan saqlash zarurati; bino qismlarini ochish va ajratish zarurati; yongʻin joyiga yaqin boʻlgan suv manbalari va ulardan foydalanish usullari; joylarda oʻrnatilgan yongʻin oʻchirish qurilmalarining borligi va ularning texnik holati, ulardan foydalanish tartibi. Yongʻin holatini aniqlash vaqtida vaziyatga qarab boshqa vazifalar ham bajarilishi mumkin. 24. Yongʻin holatini aniqlash yongʻinni oʻchirish rahbari yoki uning topshirigʻiga binoan boshqa shaxs tomonidan oʻtkaziladi. 25. Yongʻin holatini aniqlovchilar tarkibiga quyidagilar kiradi: yongʻinga bitta yongʻin oʻchirish ekipaji kelgan boʻlsa, yongʻin oʻchirish ekipaji komandiri va aloqachi; yongʻinga ikki va undan ortiq yongʻin oʻchirish ekipaji kelgan boʻlsa, birinchi yongʻin oʻchirish ekipaji komandiri va aloqachi. 26. Bir vaqtning oʻzida har xil yoʻnalishda yongʻin holatini aniqlash zarurati tugʻilsa, yongʻin holatini aniqlash boʻyicha guruhlar tuziladi. Har bir guruh kamida ikki kishidan iborat boʻlib, uni yongʻin oʻchirish ekipaji komandiri boshqaradi. Agar yongʻin holatini aniqlash himoyalovchi gazniqobda oʻtkazilsa, guruh kamida uch kishidan iborat boʻlishi lozim. 27. Yongʻin joyida (ichida) odamlarning borligi haqida maʼlumot boʻlsa, yongʻindan jabrlanuvchilarga yordam koʻrsatish maqsadida yongʻin holatini aniqlash guruhlarining soni koʻpaytiriladi. 28. Qutqaruv ishlari quyidagi holatlar yuzaga kelganda tashkil qilinadi va oʻtkaziladi, agar: odamlarga olov, yuqori harorat, portlash xavfi yoki binoning qulashi xavfi boʻlganda, ular turgan xonalar tutun yoki zaharli gazlar bilan toʻlgan boʻlsa; odamlar oʻzlari xavfli joydan chiqolmay qolsa. 29. Yongʻinda odamlarni qutqarish yongʻinni bartaraf etish bilan bir vaqtda oʻtkaziladi. Agar bir vaqtning oʻzida odamlarni qutqarish va yongʻinni bartaraf etishga kuch va vositalar kamlik qilsa, odamlarni qutqarish uchun Favqulodda vaziyatlar vazirligi yongʻin-qutqaruv boʻlinmalarining barcha shaxsiy tarkibidan foydalaniladi hamda qoʻshimcha kuch va vositalar chaqiriladi. 30. Odamlarni qutqarish uchun: binolarning asosiy kirish va chiqish hamda zaxira yoʻllaridan; derazalar, ayvonchalar, yongʻin oʻchirish narvonlari, avtonarvonlar, avtokoʻtargichlar va boshqa qutqarish qurilmalaridan; yongʻin oʻchiruvchilar tomonidan ochilgan toʻsiq va devor tuynuklaridan foydalaniladi. 31. Odamlarni qutqarish va xavfsiz joyga olib chiqish quyidagilardan iborat: odamlarni xavfsiz yoʻnalish boʻylab oʻzlari yoki yongʻin oʻchiruvchilar kuzatuvida chiqarish; harakat qilolmaydigan odamlarni olib chiqish; qutqaruv yoʻllarining olov yoki tutun bilan toʻsilib qolib, chiqib ketishning iloji boʻlmasa, odamlarni narvonlar, avtonarvonlar, avtokoʻtargichlar va texnik qutqaruv qurilmalari yordamida qutqarish. 32. Qutqaruv ishlari oʻtkazilayotganda: xabar berish va boshqa texnik vositalardan foydalangan holda sarosimaga tushmaslikning oldini olish chorasini koʻrish; qutqaruv ishlariga tashkilotlarning xodimlarini va koʻngilli yongʻin oʻchirish drujinalarini (bundan keyingi oʻrinlarda KYOOʻD deb yuritiladi) jalb etish; tez tibbiy yordam chaqirish hamda yongʻindan jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish zarur. 33. Yongʻin sodir boʻlgan binoda odamlarning qolganligi haqida maʼlumot boʻlsa, binodagi barcha yonayotgan va tutunga toʻlgan xonalar sinchiklab tekshiriladi. 34. Qutqarishga muhtojlarning yoʻqligi aniqlangandan soʻng odamlarni qidirish ishlari toʻxtatiladi. 35. Kuch va vositalarning yoyilishi oʻtkazilayotganda odamlarni qutqarish va ularni xavfsiz joyga olib chiqish ishlariga xalaqit bermasligi kerak. 36. Yongʻin oʻchirish yenglarini yoyishda yongʻin oʻchogʻiga oʻtish uchun binoning barcha kirish eshiklaridan va oʻrnatilgan narvonlardan foydalanish lozim. 37. Kuch va vositalarning yoyilishi quyidagi bosqichlardan iborat: yoyilishga tayyorgarlik; dastlabki yoyilish; mukammal yoyilish. 38. Yongʻinga yetib kelgan yongʻin oʻchirish ekipajlarining kuch va vositalarning yoyilishiga tayyorgarlik koʻrishi bilan yongʻin holatini aniqlash ishlari birgalikda oʻtkaziladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: yongʻin oʻchirish avtomobilini suv manbaiga oʻrnatish, suv soʻrish yenglarini ulab, nasosga suv olish; yongʻin joyining sharoitiga koʻra boshqa tayyorgarlik choralarini oʻtkazish. 39. Yongʻin oʻchirish avtomobilini yoyilishga tayyorlash (suv manbasiga oʻrnatmasdan) nasosni ishchi holatiga keltirib, yongʻin oʻchirish yenglarni dastakka va nasosga ulashdan iborat. 40. Dastlabki yoyilishda yongʻin oʻchirish yenglarini oʻtkazish va suv ayirgichni oʻrnatish, suv ayirgich oldiga yongʻin oʻchirishga kerakli boʻlgan yenglar, dastaklar, narvonlar va boshqa yongʻin oʻchirish texnik qurollari keltiriladi. 41. Mukammal yoyilish yongʻin oʻchirish ekipajining yongʻinga yetib kelishi bilan sharoitga qarab, darhol oʻtkazilishi mumkin hamda yoyilishga tayyorgarlik va dastlabki yoyilishdan keyin oʻtkaziladi. 42. Kuch va vositalarning yoyilishida yongʻin oʻchirish avtomobillari va yongʻin oʻchirish vositalarining joylashishi yetib kelgan kuch va vositalarning yoyilishiga xalaqit bermasligi, shuningdek yongʻin oʻchirish yenglari yongʻin joyiga yaqin boʻlgan joylarda harakatni qiyinlashtirmasligi lozim. 43. Yongʻinni bartaraf etishdagi harakatlarni taʼminlash uchun sharoitga qarab qoʻl narvonlaridan, avtonarvonlardan, avtokoʻtargichlardan foydalaniladi. Yongʻin oʻchirish narvonlarini alanga chiqib turgan derazalar qarshisiga oʻrnatishga faqat suv sepib turilgan vaqtdagina ruxsat etiladi. 44. Narvonlarni boshqa joyga koʻchirish shu narvondan koʻtarilgan shaxsiy tarkibga maʼlum qilinib va ularga qaytish yoki boshqa joyga oʻtish yoʻlini koʻrsatilgandan soʻng bajariladi. 45. Yongʻin vaqtida quyidagi holatlar boʻlishi mumkin: odamlarning koʻpligi, yordamga muhtojligi; binolar qurilishining murakkabligi; tik va qiya yoʻnalishlarda texnologik qurilmalar, yonuvchi materiallar, ayvonlar, tuynuklar, derazalar, boʻshliqlar va ventelyatsiya tizmalari orqali olovning tarqalishi; haroratning tez koʻtarilishi va issiq havo oqimlarining ochiq joylarga oʻtishi; modda va materiallarning issiqlik taʼsirida gaz-bugʻ havo aralashmasini hosil qilishi; tutun, zaharli gazlarning ajralishi va ularning tez tarqalishi; elektr kuchlanishi ostidagi asboblarning mavjudligi; bosim ostida turgan idish va asbob sigʻimlarining portlashi; bino, qurilma va texnologik uskunalarning buzilishi hamda qulashi; bino ichida koʻp miqdorda ilmiy, moddiy va boshqa qimmatbaho boyliklarning mavjudligi. 46. Yongʻinni quyidagi usullar orqali oʻchirish mumkin: kuch va vositalarni hal qiluvchi yoʻnalishga kiritish; yongʻin oʻchirish vositalarini uzluksiz taʼminlash; yonayotgan materiallar ustiga sovituvchi yongʻin oʻchirish vositalarini uzatish; yongʻin maydonida yoki uning atrofida yonmaydigan gaz yoki bugʻ aralashmalarini hosil qilish va yongʻin jarayonini kimyoviy toʻxtatish; yongʻinni oʻchirish vositalari yordamida yonayotgan material atrofida yoki yongʻin maydonida va havo orasida himoya qatlamini hosil qilish. 47. Yongʻinda odamlarga xavf solishini, portlash xavfini, olovning tez tarqalishini hamda yongʻin oʻchirishni taʼminlaydigan harakat hal qiluvchi yoʻnalish hisoblanadi. Kuch va vositalar hal qiluvchi yoʻnalishga kiritilgandan soʻng boshqa yoʻnalishlarga joylashtiriladi. 48. Yongʻinda harakatlarning hal qiluvchi yoʻnalishini taʼminlash uchun quyidagi ishlar amalga oshiriladi: yongʻin insonlar hayotiga xavf solsa va ularni qutqarishga dastaklarni berish zarurati boʻlsa, kuch va vositalar qutqaruv ishlarini bajarish uchun joylashtiriladi; portlash xavfi tugʻilganda, yongʻin oʻchirish ekipajlarining harakati qayerda portlash xavfining oldini olishni taʼminlasa, kuch va vositalar oʻsha yerga joylashtiriladi va kiritiladi; binoning bir qismi alanga bilan qoplangan boʻlib, olov uning boshqa qismlariga yoki qoʻshni binolarga tarqalayotgan boʻlsa, kuch va vositalar shu tomonga joylashtiriladi hamda olovning tarqalishi koʻp zarar keltiradigan tomonga kiritiladi; yakka bino alanga bilan qoplanib, qoʻshni binolarga tarqalish xavfi boʻlmasa, asosiy kuch va vositalar yongʻinning eng jadal surʼatlar bilan yonayotgan joyiga kiritiladi; bino alanga bilan oʻralib yonayotgan joy muhim ahamiyatga ega boʻlmasa va yaqin turgan binoga oʻtish ehtimoli boʻlsa, kuch va vositalar ushbu bino tomonidan kiritiladi. 49. Yonayotgan xonada va uning yonidagi xonalarda tutun, gaz boʻlgan taqdirda yongʻin oʻchirish bilan birgalikda ushbu xonalardan gaz va tutunni chiqarib yuborish choralari ham koʻriladi. Bunda tutunlarni tortish uchun maxsus tutun tortuvchi va shamollatuvchi qurilmalar, ventelyator va brezent qopchiqlardan foydalaniladi. 50. Shaxsiy tarkib egallab turgan yongʻin oʻchirish uchastkasidan (bundan keyingi oʻrinlarda YOOʻU deb yuritiladi) faqat yongʻinni oʻchirish rahbari yoki YOOʻU boshligʻini ruxsati bilan YOOʻUdan ketishi mumkin. Yongʻinni bartaraf etish uchun birinchi navbatda ichki yongʻin oʻchirish joʻmraklari, oʻrnatilgan yongʻin oʻchirish qurilmalaridan foydalaniladi. 51. Nafas olishga yaroqsiz muhitda yongʻin oʻchirish ishlari himoyalovchi gazniqoblarda oʻtkaziladi, tutun tortgichlar va yoritish vositalaridan foydalaniladi hamda koʻpik yoki sachratma suv berish yoʻli bilan yuqori haroratni pasaytirish choralari koʻriladi. 52. Yer osti inshootlarida yongʻin oʻchirish vaqtida nasos-yeng tarmoqlarini bir maromda ishlashi uchun nasos bosimi inshootning chuqurligiga mos ravishda pasaytiriladi. Zaxira yongʻin oʻchirish yenglari birinchi navbatda hal qiluvchi yoʻnalishda ishlayotgan dastaklarga tortiladi. 53. Yongʻinni oʻchirish vaqtida qurilish inshootlari (ustunlar, tirgovuchlar, toʻsiqlar) holati kuzatiladi va ular yuqori harorat taʼsiridan himoya qilinadi. 54. Yonayotgan tom va uning tagida shaxsiy tarkibning toʻplanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 55. Zaruriyat tugʻilganda, elektr va gaz tarmoqlarini uzib qoʻyish choralari koʻriladi. 56. Yongʻinni oʻchirish vaqtida binolarning boʻshliqlari, shamollatish, axlat tashlash va boshqa tuynuklari tekshiriladi. 57. Kuchaygan yongʻinni oʻchirishga “A” dastagi orqali suv beriladi, soʻngra uni lafet dastakka almashtiriladi, yongʻin bartaraf etish oxirida esa yanada kichikroq dastakka almashtiriladi. 58. Bino inshooti boʻshliqlarida va shamollatish tuynuklaridagi yongʻinlarga “B” dastagi va koʻpik dastaklari orqali suv va koʻpik beriladi. 59. Birinchi yetib kelgan yongʻin oʻchirish avtomobili orqali yongʻin joyiga yaqin oʻrnatilib hal qiluvchi yoʻnalishga suv beradi, keyingi kelgan yongʻin oʻchirish avtomobili esa yaqindagi suv manbaiga oʻrnatilib undan asosiy yeng yoʻllari tortiladi. Birinchi avtomobilda suv tugagach, suv berilayotgan dastak suv manbaiga oʻrnatilgan ikkinchi avtomobildan tortilgan asosiy yeng yoʻlidagi suv ayirgichga ulanadi. 60. Suvni bir-biriga oshirib berish holatida, kerakli yongʻin oʻchirish avtomobillarining soni, asosiy yeng yoʻllarini oʻtkazish usullari aniqlanadi. Quvvati kuchli nasosga ega boʻlgan yongʻin oʻchirish avtomobillari suv manbaiga oʻrnatiladi va undan yongʻin joyiga asosiy yeng yoʻli tortiladi. 61. Yonayotgan xonani koʻpik bilan toʻldirishda yongʻinni oʻchirish rahbari quyidagilarni aniqlaydi: koʻpik toʻldiriladigan xonaning hajmini; koʻpik oqishga xalaqit beruvchi toʻsiqli qurilmalarni; kerakli miqdordagi koʻpik hosil qiluvchi modda, koʻpik dastaklari va ularni oʻrnatish joyini; koʻpikning belgilangan yoʻnalishda harakatlanishiga sharoit yaratish uchun tutun tortish moslamalarini joylashish joyini. 62. Ortiqcha suv quymaslik uchun quyidagilar zarur: koʻpik, kukun, aralashmali suvlar va joʻmrakli dastaklarning ishlatilishi; suv berishni oʻz vaqtida tugatish yoki dastaklarni tashqariga olib chiqish. 63. Yongʻinda odamlarga xavf yoʻq boʻlib hamda yongʻin tarqalishi cheklangan boʻlib, kuch va vositalar bilan yongʻin bartaraf qilinishi taʼminlangan boʻlsa, yongʻin qurshab olingan hisoblanadi. 64. Yongʻin oʻchirilgan va qayta yongʻin hosil boʻlishining oldini olish ehtiyot choralari koʻrilgan taqdirda yongʻin bartaraf qilingan hisoblanadi. 65. Kuch va vositalarning qisqartirilishi yongʻin bartaraf qilingandan keyin yoki yongʻinda ishlar hajmi kamaygandan soʻng amalga oshiriladi. 66. Yongʻin xavfsizligi qismiga qaytib kelingandan keyin qisqa vaqt ichida yongʻin oʻchirish texnikasi va vositalarini tayyor holga keltirish chora-tadbirlari koʻrilishi lozim. 67. Yongʻinda maxsus ishlarga nafas olishga yaroqsiz muhitda ishlash, tutun tortish, binolarni buzish, elektr asboblarini uzish, yongʻin joyini yoritish, ortiqcha suv berilishidan himoya qilish va boshqalar kiradi. 68. Nafas olishga yaroqsiz muhitda ishlayotganda quyidagilar zarur: bir xil gazniqoblardagi 3 — 5 kishidan iborat gaz va tutundan himoya qilish xizmati guruhining (bundan keyingi oʻrinlarda GTHX guruhi deb yuritiladi) tuzilishi (yongʻinni oʻchirish rahbari qarori bilan kechiktirib boʻlmaydigan qutqaruv ishlarini bajarishda 2 kishidan iborat boʻlishi mumkin); GTHX guruhi boshligʻining doimiy ravishda xavfsizlik posti bilan aloqada boʻlishi va u orqali yongʻinni oʻchirish rahbariga, YOOʻU boshligʻiga yoki tekshirib oʻtkazish joyi (bundan keyingi oʻrinlarda TOʻJ deb yuritiladi) boshligʻiga vaziyat hamda oʻzining harakati haqida axborot berib turishi; metrolar, yer osti yoʻllari, katta uzunlikdagi yer osti inshooti va toʻqqiz qavatdan yuqori boʻlgan binolarga bir yoʻla ikkitadan kam boʻlmagan GTHX guruhlarining yuborilishi. Bunda xavfsizlik postida bitta toʻliq GTHX guruhi nafas olishga yaroqsiz sharoitda ishlayotgan yongʻin oʻchirish ekipajiga favqulodda yordam berish uchun qoʻyiladi. 69. Katta, murakkab va uzoq davom etadigan yongʻinlarda, agar bir nechta GTHX guruhlari ishlayotgan boʻlsa, yongʻinni oʻchirish rahbari TOʻJni tashkil qiladi. 70. TOʻJga rahbar etib tayyorgarlikdan oʻtgan tajribali shaxs yongʻinni oʻchirish rahbari tomonidan tayinlanadi. 71. Yongʻin vaqtida GTHX guruhi ishiga quyidagilar boshchilik qiladilar: agar bitta ekipaj ishlayotgan boʻlsa, yongʻin oʻchirish ekipaji komandiri; agar bir vaqtda bir necha yongʻin oʻchirish ekipajlari ishlayotgan boʻlsa, yongʻinni oʻchirish rahbari tayinlagan boshliqlar tarkibidan biri yoki YOOʻU boshliqlari. 72. Binolarni ochish va buzish quyidagi maqsadda amalga oshiriladi: odamlarni qutqarish va ularning mol-mulklarini xavfsiz joyga olib chiqish hamda yongʻin oʻchogʻiga yoki bino ichiga kirib suv berish; olov tarqalishini cheklash uchun yongʻin xavfsizligi oraliqlari hosil qilish va tutunlarni chiqarib yuborish; binolarning qulash xavfini bartaraf qilish. 73. Yashirin yongʻinlarni aniqlash tutun chiqarish va yongʻin oʻchirish vositalarini qoʻllash uchun binolardagi yongʻin oʻchirish vositalari tayyor holga keltirib qoʻyilgandan soʻng amalga oshiriladi. Yongʻin xavfsizligi oraliqlarini hosil qilish ishlari olov oraliqqa yetib kelgunga qadar tugallanishi lozim. 74. Binolarni ochish va buzish ishlari bajarilayotganda, bino qurilmasi asosiga, gaz va issiqlik qurilmalariga hamda elektr tarmogʻiga zarar yetkazmaslik choralari koʻriladi. 75. Binolarni buzish vaqtida yuqoridan pastga tashlanayotgan boʻlaklar tushadigan joy oʻrab olinishi va boʻlaklarning tushishi nazorat qilinishi kerak. 76. Xonani yoritishda elektr yoritgichlardan yoki aloqa va yorituvchi avtomobildagi projektorlardan foydalaniladi. Bunda projektorlar xonaning kirish eshigi yaqiniga oʻrnatiladi. 77. Yoritish vositalari yongʻin vaqtida quyidagi qoidalarga rioya qilgan holda oʻrnatiladi: odamlarni xavfsiz joyga olib chiqish yoʻllarining yoritishi; portlash xavfi sodir boʻlishi mumkin boʻlgan xonalarning tashqaridan yoritilishi, xonalarga yoritish vositalarining faqat yongʻin boʻlayotganda olib kirilishi; quyuq tutunli, maydoni katta xonalarga kuchli quvvatga ega boʻlgan projektorlarning oʻrnatilishi, baʼzi hollarda yoritgichlar xonada ishlayotganlar uchun yoʻl koʻrsatish vazifasini bajarishi; projektorlar, oʻtkazgich qutichalari, kabelga ulanish tarmoqlari va boshqa ulovchi moslamalar suv tegmaydigan hamda binodan qulayotgan boʻlaklar tegib ketmaydigan joylarga oʻrnatilishi. 78. Yongʻin joyida kuchlanish ostida turgan elektr oʻtkazgichlar va qurilmalar quyidagi hollarda uzib qoʻyiladi: shikastlangan va yongʻinda ishlayotganlar uchun xavfli boʻlsa; suv tegishi natijasida yangi yongʻin oʻchogʻini hosil qilishi mumkin boʻlsa; yongʻin oʻchirishga va binolarni ochib buzishga xalaqit qilsa. 79. Yuqori kuchlanish ostida boʻlgan elektr asboblari tegishli elektr tarmoqlari xizmati xodimlari tomonidan uziladi. 80. Kuchlanishi 220 Vdan oshmagan elektr asboblari yongʻinni oʻchirish rahbari, YOOʻU boshligʻi va yongʻin oʻchirish ekipaji komandiri rahbarligida yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari shaxsiy tarkibi tomonidan uzib qoʻyiladi. Agar uzib qoʻyish uchun oʻchirish qurilmasi (rubilnik) boʻlmagan holda, elektr oʻtkazgich simlari maxsus qaychida, belgilangan qoida asosida, ehtiyotkorlik bilan uzib qoʻyiladi. 81. Yongʻinda kuch va vositalarni boshqarish yongʻinni oʻchirish rahbarining asosiy vazifasi boʻlib, vaziyatni toʻgʻri baholab, yongʻinni bartaraf etishdagi harakatlarni muvaffaqiyatli amalga oshirishdan iboratdir. 82. Yongʻinni oʻchirish rahbari yongʻinni oʻchirish harakatlarini bajarishda ishtirok etayotgan yongʻindan saqlash xizmatining shaxsiy tarkibiga, shuningdek yongʻinni oʻchirishga jalb etilgan kuchlar va vositalarga yakkaboshchilik asosida rahbarlik qiladi. 83. Yongʻin oʻchirilayotganda yongʻin oʻchirish rahbarining harakatlariga aralashishga yoki uning farmoyishlarini bekor qilishga hech kim haqli emas. 84. Yongʻinni oʻchirish rahbari boʻlib quyidagilar hisoblanadilar: yongʻinni bartaraf qilishda bitta yongʻin oʻchirish ekipaji ishlayotgan boʻlsa, ekipaj komandiri; tegishli hududda sodir boʻlgan yongʻinni bartaraf etishga bir nechta yongʻin oʻchirish ekipajlari jalb etilgan boʻlsa, shu hududning rahbari yoki garnizonda belgilangan tartibda koʻrsatilgan shaxs, agarda yongʻin joyiga Tezkor boshqaruv xizmatining navbatchi guruhi yetib kelsa, ushbu guruhning katta rahbari. 85. Yongʻin joyiga yetib kelgan yongʻin oʻchirish rahbari quyidagilarni bajaradi: vaziyatni aniqlash va yongʻin oʻchirishni toʻgʻri tashkil qilinganligini hamda qoʻshimcha kuch va vositalarning chaqirilishi lozimligini aniqlash; yongʻin oʻchirish rahbarligini oʻz zimmasiga olish. 86. Yongʻin joyiga kelgan yuqori turuvchi rahbar yongʻinning oʻchirilishiga javobgarlikni oʻz zimmasiga olishi lozim. Bunda yuqori turuvchi rahbar yongʻinni oʻchirish boshqaruvini oʻz zimmasiga olganligini eʼlon qiladi. 87. Yongʻinda kuch va vositalarni boshqarish uchun yongʻinni oʻchirish rahbari vaziyatga qarab tezkorlik shtabi va YOOʻUlarni tashkil qilishi mumkin. 88. YOOʻUlar ish turlari boʻyicha (oʻchirish, himoyalash, qutqarish va boshqalar) binoning qavatlarida, zinapoyalarida, yongʻinga qarshi toʻsiq va oraliqlarda yoki yonayotgan binoning chegarasida tashkil qilinishi mumkin. 89. Yongʻinda ikki va undan ortiq yongʻin oʻchirish ekipajlari ishlayotgan boʻlsa, yongʻin sodir boʻlgan tuman (shahar) yongʻin xavfsizligi qismining kichik yoki oʻrta boshliqlari tarkibidan biri taʼminot boshligʻi etib tayinlanadi. 90. Yongʻinda vaziyat toʻsatdan oʻzgarib qolsa va yongʻinni oʻchirish rahbaridan buyruq olishning imkoni boʻlmasa, yongʻin joyidagi tegishli boshliqlar (rahbarlar) oqilona tashabbus koʻrsatib harakat qilishlari lozim. Yongʻinni oʻchirish rahbaridan tegishli buyruq olmaganlik harakat qilmaslikka sabab boʻlmaydi. 91. Yongʻinni oʻchirish vaqtida tezkorlik shtabi quyidagi hollarda tuziladi: katta, murakkab va uzoq davom etadigan (5 soatdan koʻp) yongʻinlarda; uch va undan ortiq YOOʻUlar tashkil qilinganda hamda kuch va vositalar yuqori chaqiriq boʻyicha jalb qilinganda; tashkilotlarda yongʻinlarni oʻchirishda muhandis-texnik xodimlar va tashkilot maʼmuriyati bilan kelishish zarur boʻlganda; vaziyatga koʻra yongʻinni oʻchirish rahbarining tegishli qarori qabul qilinganda. 92. Tezkorlik shtabi tarkibiga shtab boshligʻi, taʼminot boshligʻi va tashkilot maʼmuriyati hamda boshqa xizmatlar vakillari kiradi. 93. Katta, murakkab va uzoq davom etadigan yongʻinlarda tezkorlik shtabi boshligʻi oʻrinbosarlari tayinlanishi mumkin. 94. Tezkorlik shtabi quyidagilarni tashkillashtiradi: kelayotgan yongʻin oʻchirish ekipajlarini kutib olish, YOOʻUlarga boʻlish va joylashtirishni; yongʻin holati va vaziyatini oʻzgarishi haqida maʼlumot yigʻib, yongʻinni oʻchirish rahbariga axborot berishni; yongʻinda zaxira kuch va vositalarini tuzishni; yongʻin sodir boʻlishi sabablari va keltirilgan zarar haqida maʼlumot yigʻishni; yongʻinda aloqa ishlarini tashkil qilishni va zarurat tugʻilsa, yongʻin sodir boʻlgan joyni yoritishni; yongʻinni oʻchirish rahbari farmoyishlarini bajarishni; jalb qilingan kuch va vositalarning oʻzaro harakatlarini tashkil qilish va belgilangan vazifalarning bajarilishini nazorat qilishni; yongʻinda vaziyat oʻzgarishini uzluksiz kuzatish va tegishli qarorlar qabul qilishni; NDX bilan uzluksiz aloqada boʻlib, vaqti-vaqti bilan qabul qilingan tegishli qarorlar, qanday kuch va vositalarning ishlayotganligi, yongʻinning tarqalish xavfi bor yoki yoʻqligi, qoʻshimcha kuch va vositalarning zarurati va yongʻindagi vaziyat haqida axborot berib turishni; yongʻinga yuqori turuvchi rahbar yetib kelganda, unga vaziyat haqida, yongʻinni oʻchirish uchun qabul qilingan tegishli qarorlar, qanday kuch va vositalarning mavjudligi, qoʻshimcha kuchlar va vositalarning chaqirilganligi haqida axborot berishni; zaxira kuch va vositalarni tashkil qilish, ishlayotganlarni vaqtida almashtirib turish, ularga dam olish, isinish va quruq kiyim-boshlarni almashtirib olishga imkoniyat yaratib berishni; boshliqlar tarkibidan texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilinishiga javobgar shaxsni tayinlashni, lozim boʻlsa, tibbiy yordam tashkil qilishni; yongʻinga jalb qilingan kuch va vositalar har xil yoʻnalishda kelgan boʻlsa, taʼminot boshligʻiga aloqa vositasiga ega boʻlgan yordamchi berishni; yongʻin oʻchirishga jalb etilgan boshqa maxsus xizmat xodimlari bilan hamkorlikda ishlashni tashkil qilish, tashkilot muhandis-texnik xodimlari bilan uzviy aloqada boʻlish va tashkilot yoʻriqnomalari koʻrsatmalarini hisobga olgan holda yongʻin oʻchirish vositalari va usullarini qoʻllash haqida tegishli qaror qabul qilishni; GTHX guruhining xavfsizlik postlarini va TOʻJlarini tashkil qilishni; uzoq davom etuvchi yongʻinlarda ovqatlanishni, havo harorati past boʻlganda shaxsiy tarkibni isinishini va issiq boʻlganda issiq urishidan saqlashni. 95. Tezkorlik shtabi kuch va vositalarni boshqarish uchun qulay boʻlgan joyga joylashtirib, shtab stoli, texnik vosita va qurilmalar bilan taʼminlanadi. 96. Tezkorlik shtabi joylashgan joy kunduzi “SHTAB” soʻzi yozilgan bayroqcha bilan, kechasi esa qizil fonus yoki boshqa qizil chiroqli koʻrsatgich bilan belgilanadi. 97. Yongʻinda ishlayotgan yongʻinni oʻchirish rahbari, tezkorlik shtabi boshligʻi, taʼminot boshligʻi, YOOʻU boshligʻi va aloqachilarning chap qoʻlida tegishli bogʻichlar boʻlishi kerak. 98. Aloqa yongʻinni oʻchirish rahbari, tezkorlik shtabi, NDX va QTBG orasida ratsiya yoki telefon orqali oʻrnatiladi. Zarurat tugʻilsa, aloqa taʼminot va YOOʻU boshliqlari hamda yongʻin oʻchirish avtomobillari orasida ham oʻrnatiladi. Buning uchun ratsiya, dala aloqa tarmogʻi, soʻzlashuv, ovoz kuchaytirgich qurilmasi, karnay va boshqa texnik vositalardan, agar aloqa vositalarini ishlatishni iloji boʻlmasa, boshqaruv belgilaridan foydalaniladi. 99. Tezkorlik shtabi telefon tarmogʻidan foydalanayotgan vaqtda ushbu tarmoqdan boshqa foydalanuvchilar uzib turiladi. 100. Radio aloqa vositalaridan foydalanilayotganda, radio aloqa qoidalariga rioya qilinishi taʼminlanishi shart. 101. Mazkur Nizom talablarini buzganlikda aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladilar. 102. Ushbu Nizomda nazarda tutilgan yongʻin oʻchirishni toʻgʻri tashkil etilishi ustidan nazorat Favqulodda vaziyatlar vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.