Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-son BHMS) “Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot”ni tasdiqlash haqida
(order, 2024-12-27)

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-sonli BHMS) “Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 16-oktabrda 51-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-sonli BHMS) “Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot” (roʻyxat raqami 519, 1998-yil 4-noyabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 1999-y., 6-son) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin. 3. Mazkur buyruq 2025-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi. 1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi. 2. Mazkur BHMS xoʻjalik yurituvchi subyektlar (bundan budjet tashkilotlari va nobank kredit tashkilotlari mustasno) (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) tomonidan buxgalteriya hisobini tashkil etish tartibini belgilaydi. 3. Mazkur BHMSda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: pul mablagʻlari — tashkilotning naqd pul va talab qilib olinadigan depozitlar, shuningdek, bankdagi hisob-kitob, valyuta va boshqa hisobvaraqlaridagi mablagʻlari; pul mablagʻlari ekvivalentlari — maʼlum miqdordagi pul mablagʻiga tez va oson almashtiriladigan hamda qiymatidagi oʻzgarishlar tufayli ahamiyatli boʻlmagan tavakkalchiligi boʻlgan qisqa muddatli (3 oy yoki undan kam), yuqori likvidli investitsiyalardir; pul oqimlari — pul mablagʻlari va ular ekvivalentlarining kirimi (tushumi) va chiqimi (sarflanishi, chiqib ketishi); operatsion faoliyat — tashkilotning daromad keltiruvchi asosiy faoliyati, shuningdek uning investitsiya va moliyaviy faoliyatiga tegishli boʻlmagan boshqa xoʻjalik faoliyati; investitsiya faoliyati — pul mablagʻlari ekvivalentlariga va uzoq muddatli aktivlarga kirmaydigan boshqa investitsiya obyektlarini xarid qilish va hisobdan chiqarish; moliyaviy faoliyat — tashkilotning xususiy kapitali va qarz mablagʻlari miqdori va tarkibida oʻzgarishlarga olib keladigan faoliyat. 4. Tashkilot mazkur BHMS talablariga muvofiq pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlaydi va uni har bir hisobot davri uchun tuziladigan moliyaviy hisobotning tarkibiy qismi sifatida taqdim etadi. 5. Boshqa moliyaviy hisobotlar bilan birgalikda foydalanish chogʻida pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot maʼlumotlari moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchun tashkilotning pul mablagʻlari va uning ekvivalentlarini jalb etish qobiliyatini baholash imkonini beradigan maʼlumot bilan taʼminlaydi. 6. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot pul tushumlari va toʻlovlari uchta asosiy toifaga ajratiladi: operatsion faoliyat, investitsiya faoliyati va moliyaviy faoliyat. 7. Tashkilot tomonidan olingan bank kreditlari moliyaviy faoliyatga kiradi. Agar talab qilingan paytda toʻlanadigan bank overdraftlari tashkilotlar pul mablagʻlarini boshqarishning ajralmas qismi boʻlsa, ular pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentining tarkibiy qismi hisoblanadi. 8. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentlari moddalari oʻrtasidagi harakatni oʻz ichiga olmaydi. Ushbu moddalari oʻrtasidagi harakat pul mablagʻlarini boshqarishning bir qismi sanalib, pul mablagʻlarini boshqarish ortiqcha pul mablagʻlarini pul mablagʻlari ekvivalentlariga kiritishni oʻz ichiga oladi. 9. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot tashkilotning hisobot davri davomida operatsion, investitsiya yoki moliyaviy faoliyatlari natijasida olgan pul oqimlari haqidagi maʼlumotlarni oʻz faoliyati xususiyatidan kelib chiqqan holda taqdim etiladi. 10. Tashkilotning operatsion faoliyati natijasida vujudga keladigan pul oqimlari hajmi tashkilotning qarzlarini toʻlash, ishlab chiqarish quvvatlarini saqlab turish, dividendlarni toʻlash va oʻz mablagʻlari hisobidan yangi investitsiyalar qilish uchun qanchalik yetarli ekanini aks ettiruvchi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi. Oʻtgan davrlarda operatsion faoliyatdan olingan pul oqimlarining ayrim qismlari toʻgʻrisidagi maʼlumotdan boshqa maʼlumotlar bilan birgalikda operatsion faoliyat boʻyicha kelgusi pul oqimlarini prognoz qilishda foydalanish mumkin. 11. Operatsion faoliyatning pul oqimlari tashkilotning asosiy faoliyatidan kelib chiqadi. Operatsion faoliyatning pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin: mahsulot (ishlar va xizmatlar) sotishdan pul mablagʻlarining kelib tushishi; royalti, badallar, vositachilik haqqi va boshqalar boʻyicha pul mablagʻlari tushumi; yetkazib beruvchilarga toʻlangan pul mablagʻlari; xodimlarga toʻlangan mablagʻlar va xodimlar nomidan pul mablagʻlari toʻlovlari; operatsion faoliyatga tegishli boʻlgan soliqlar boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari yoki ularning qaytarilishi; savdo yoki dilerlik maqsadlarida tuzilgan bitimlar boʻyicha pul mablagʻlari tushumlari va toʻlovlari. Asosiy vositalar obyektini sotish boʻyicha pul oqimlari investitsiya faoliyatining pul oqimlariga kiritiladi. Lekin, ijaraga berish va keyinchalik sotish maqsadida aktivlarni ishlab chiqarish yoki xarid qilish uchun amalga oshirilgan pul mablagʻlari toʻlovlari operatsion faoliyatning pul oqimlari sifatida qaraladi. Bunday aktivlarni ijaraga berish va keyinchalik sotishdan pul mablagʻlari kelib tushishi ham operatsion faoliyatning pul oqimlari hisoblanadi. 12. Qimmatli qogʻozlarni qayta sotish maqsadida xarid qilinishi natijasida kelib chiqadigan pul oqimlari operatsion faoliyat tarzida tasniflanadi. Xuddi shunday, moliyaviy tashkilotlar tomonidan beriladigan qarzlar, odatda, moliyaviy tashkilotning asosiy daromad keltiruvchi faoliyatiga tegishli boʻlganligi sababli shunday tashkilotlarda operatsion faoliyat tarzida tasniflanadi. 13. Tashkilot investitsiya faoliyatining pul oqimlari haqidagi maʼlumotni pul oqimlari toʻgʻrisida hisobotda alohida yoritib beradi. Investitsiya faoliyatining pul oqimlari haqidagi maʼlumot kelgusi daromad va pul oqimlarini hosil qilish uchun moʻljallangan resurslarga qancha sarflar amalga oshirilganini koʻrsatadi. Investitsiya faoliyatidan olingan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin: asosiy vositalar, nomoddiy va boshqa uzoq muddatli aktivlarni xarid qilish uchun pul mablagʻlari toʻlovlari. Ushbu toʻlovlar kapitallashtiriladigan tajriba-konstruktorlik ishlari boʻyicha va tashkilotning oʻzida yaratilgan asosiy vositalar boʻyicha toʻlovlarni oʻz ichiga oladi; asosiy vositalar, nomoddiy va boshqa uzoq muddatli aktivlarni sotishdan olingan pul mablagʻlari tushumi; pul mablagʻlari ekvivalentlari hisoblangan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan toʻlov instrumentlarini xarid qilish uchun toʻlovlardan tashqari, boshqa tashkilotlarning ulushli instrumentlari yoki qarz instrumentlarini hamda qoʻshma korxonalarda ishtirok etish huquqini xarid qilishga doir pul mablagʻlari toʻlovlari; pul mablagʻlari ekvivalentlari hisoblangan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan toʻlov instrumentlari boʻyicha pul mablagʻlari kelib tushishidan tashqari boshqa tashkilotlarning ulushli instrumentlari yoki qarz instrumentlarini hamda qoʻshma korxonalarda ishtirok etish huquqini sotishdan olgan pul mablagʻlari kelib tushishi; boshqa tashkilotlarga berilgan pul mablagʻlaridagi boʻnaklar va qarzlar (moliyaviy tashkilotlar tomonidan berilgan boʻnaklar va qarzlar bundan mustasno); fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop-bitimlar boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari, bundan moliyaviy faoliyat sifatida tasniflanadigan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan bitimlar yoki toʻlovlar mustasno; fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop bitimlar boʻyicha pul mablagʻlari tushumlari, bundan moliyaviy faoliyat sifatida tasniflanadigan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan bitimlar yoki tushumlar mustasno. Shartnoma muayyan pozitsiyani xejlash sifatida hisobga olinsa, bunday bitim boʻyicha pul oqimlari xejlangan faoliyat turi pozitsiyasidagi pul oqimlari sifatida qaraladi. Bunda, xejlash deganda bu tashkilot oʻzini valyuta kurslaridagi farqdan vujudga kelishi mumkin boʻlgan yoʻqotishlardan himoya qilish maqsadida aktivlar yoki majburiyatlarni forvard, fyuchers va boshqa bitimlar boʻyicha xorijiy valyutada xarid qilish tarzida ifodalangan himoya qilish sifatidagi bitim tushuniladi. 14. Tashkilot moliyaviy faoliyatidan pul oqimlari haqidagi maʼlumotni pul oqimlari toʻgʻrisida hisobotda alohida yoritib beradi. Ushbu maʼlumot moliyaviy faoliyatning kelgusi pul oqimlarini prognoz qilish uchun zarur hisoblanadi. Moliyaviy faoliyatdan keladigan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin: aksiyalarni yoki boshqa ulushli instrumentlarni chiqarishdan pul mablagʻlari tushumlari; tashkilotlar aksiyalarini xarid qilish yoki muomaladan chiqarish uchun mulkdorlarga pul mablagʻlari toʻlovlari; obligatsiyalar emissiyasi, qarz majburiyatlari, garov va boshqa qisqa hamda uzoq muddatli qarz majburiyatlarini chiqarishdan pul mablagʻlari tushumlari; qarzlarni qaytarish boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari; moliyaviy ijara boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari. 15. Tashkilot operatsion faoliyat boʻyicha pul mablagʻlari harakatini hisobotda quyidagi usullardan birini qoʻllagan holda taqdim etadi: bevosita usul, bunda pul mablagʻlarining yalpi tushumlari va yalpi toʻlovlarining asosiy turlari yoritib beriladi; bilvosita usul, bunda operatsion faoliyatdan sof pul oqimlari sof foyda (zarar)ni pulsiz operatsiyalarning taʼsirini va har qanday kechiktirilgan yoki hisoblangan oʻtgan yoki kelgusi davrga tegishli operatsion pul mablagʻlari tushumlari yoki toʻlovlarini, hamda investitsiya yoki moliyaviy pul oqimlari bilan bogʻliq daromad yoki xarajat moddalarini hisobga olgan holda tuzatishlar kiritish orqali aniqlanadi. 16. Bevosita usul qoʻllanganda, pul mablagʻlarining yalpi tushumlari va yalpi toʻlovlarining asosiy sinflari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni quyidagi yoʻllar bilan olish mumkin: tashkilotning buxgalteriya hisobi yozuvlaridan; moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladigan sotishdan tushum, sotish tannarxi (moliyaviy tashkilotlar uchun foizlar va shunga oʻxshash daromadlar hamda foiz xarajatlari va shunga oʻxshash xarajatlar) va boshqa moddalarni quyidagilar boʻyicha tuzatish orqali: davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi va joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi oʻzgarishlar; boshqa pulsiz moddalar; investitsiya yoki moliyaviy faoliyat boʻyicha pul oqimlarini keltirib chiqaradigan boshqa moddalar. 17. Bilvosita usul qoʻllanganda, operatsion faoliyat boʻyicha sof pul oqimlari foyda yoki zararni quyidagilarning taʼsirini hisobga olgan holda tuzatish orqali aniqlanadi: davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi, joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi oʻzgarishlar; eskirish, baholangan majburiyat, kechiktirilgan soliqlar realizatsiya qilinmagan ijobiy va salbiy kurs farqlari, shuningdek taʼsir ostidagi tashkilotlarning taqsimlanmagan foydasi kabi pulsiz moddalar; investitsiya yoki moliyaviy faoliyat boʻyicha pul oqimlarini keltirib chiqaradigan boshqa moddalar. Muqobil ravishda operatsion faoliyat boʻyicha sof pul oqimlarini moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda yoritilgan tushumlar va xarajatlarni aks ettirish hamda davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi va joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi oʻzgarishlarni aks ettirish orqali bilvosita usulda taqdim etish mumkin. 18. Tashkilot investitsiya va moliyaviy faoliyatlarning pul mablagʻlarining yalpi tushumlari va yalpi toʻlovlarini hisobotda alohida aks ettirilishi lozim, bundan 19-bandda belgilangan, netto asosda taqdim etiladigan pul oqimlari mustasno. Bunda, hisobot davrida pul mablagʻlarining sof kirimi yoki kamayishi netto-asos hisoblanadi. 19. Quyidagi operatsion, investitsiya yoki moliyaviy faoliyatdan kelib chiqadigan pul oqimlari netto asosda taqdim etilishi mumkin: pul oqimlari tashkilotning emas, balki xaridorning faoliyatini aks ettirgan holda, xaridorlar nomidan pul mablagʻlarining kelib tushishi va toʻlovi; aylanma davri qisqa, yirik summadagi va soʻndirish muddati qisqa boʻlgan moddalar boʻyicha pul mablagʻlari kelib tushishi va toʻlovi. Shuningdek, moliyaviy tashkilotlarning quyidagi faoliyatlardan kelib chiqadigan pul oqimlari hisobotda netto asosda taqdim etilishi mumkin: depozitlarni joylashtirish va ularni qaytarib olish; xaridorlarga taqdim etilgan avans pul mablagʻlari va qarzlar hamda ushbu avanslar va qarzlarning qaytarilishi. 20. Chet el valyutasidagi operatsiyalardan pul oqimlari operatsiya amalga oshirilgan sanadagi chet el valyutasining soʻmga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursini qoʻllab aks ettiriladi. 21. Chet eldagi shuʼba jamiyatining pul oqimlari ular sodir boʻlgan sanadagi chet el valyutasining soʻmga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi boʻyicha qayta hisoblanishi lozim. 22. Chet el valyutasi kurslaridagi oʻzgarishlar natijasida hosil boʻladigan realizatsiya qilinmagan foyda va zararlar pul oqimlari hisoblanmaydi. Biroq almashtirish kursi stavkalari oʻzgarishining xorijiy valyutada saqlanayotgan yoki toʻlanishi lozim boʻlgan pul mablagʻiga yoki ular ekvivalentlariga taʼsiri, hisobot davri boshi va oxiridagi pul mablagʻlari va ular ekvivalentlari oqimining bir-biriga muvofiqlashtirish uchun pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi. Bu summa operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyatlar natijasida vujudga keladigan pul oqimlaridan alohida koʻrsatiladi va bu pul oqimlari hisobot davri oxiridagi almashtirish kursi boʻyicha taqdim etilganda yuzaga keladigan kurs farqlarini oʻz ichiga oladi. 23. Foizlar va dividendlarni olish va toʻlash bilan bogʻliq pul oqimlarini alohida yoritib berish zarur. Ularni davrdan davrga izchillik bilan operatsion yoki investitsiya yoxud moliyaviy faoliyatning pul oqimlari sifatida tasnif etish lozim. 24. Toʻlangan va olingan foizlar hamda olingan dividendlar mos ravishda moliyaviy va investitsiya faoliyatidan keladigan pul oqimlari sifatida tasniflanishi mumkin, chunki ular moliyaviy resurslarni yoki investitsiya daromadlarini jalb qilish sarflarini anglatadi. 25. Toʻlangan dividendlar moliyaviy faoliyat pul oqimlari sifatida tasniflanishi mumkin, chunki ular moliyaviy resurslarni jalb etish uchun sarf hisoblanadi. 26. Foyda soliqlari natijasida kelib chiqadigan pul oqimlari alohida yoritib berilishi lozim. 27. Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga hamda qoʻshma korxonaga investitsiyalarning hisobi ulushli qatnashish usulida yoki boshlangʻich qiymat boʻyicha hisobga olinganda, investor pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotda faqat oʻzi va investitsiya obyekti oʻrtasidagi pul oqimlari (masalan, dividendlar va avanslar ) toʻgʻrisidagi maʼlumotni aks ettiriladi. 28. Shuʼba xoʻjalik jamiyatlari yoki boshqa tashkilotlarni xarid qilish yoki sotishdan yalpi pul oqimlari alohida yoritiladi va investitsiya faoliyati sifatida tasniflanadi. 29. Shuʼba xoʻjalik jamiyatlari yoki boshqa tashkilotlarni xarid qilish va ularni sotish boʻyicha quyida maʼlumotlar moliyaviy hisobotlarga izohlarda yoritib beriladi: xarid qilish yoki sotishning umumiy qiymati; pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentlari orqali xarid qilish yoki sotishning toʻlangan qismi; xarid qilingan yoki sotilgan shuʼba xoʻjalik jamiyatiga yoki boshqa tashkilotga tegishli boʻlgan pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentlari summasi; xarid qilingan yoki sotilgan shuʼba xoʻjalik jamiyatiga yoki boshqa tashkilotga tegishli pul mablagʻlari va pul ekvivalentlaridan tashqari aktivlar va majburiyatlar yoki ularning turlari boʻyicha summasi. 30. Pul mablagʻlari yoki pul mablagʻlari ekvivalentlaridan foydalanishni talab qilmaydigan investitsiya va moliyaviy operatsiyalar pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotga kiritilmaydi. Bunday operatsiyalar boshqa moliyaviy hisobot shaklida faoliyatning ushbu investitsiya va moliyaviy turlari toʻgʻrisidagi barcha muhim maʼlumotni taqdim etadigan tarzda yoritib berilishi lozim. Pulsiz operatsiyalarga quyidagilar misol boʻladi: aktivlarni bevosita tegishli majburiyatlarni olish orqali yoki moliyaviy ijara asosida xarid qilish; tashkilotni ulushli instrumentlarni chiqarish evaziga xarid qilish; qarz majburiyatlarining xususiy kapitalga aylantirilishi. 31. Tashkilot pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlarining alohida moddalarini koʻrsatishi va pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotdagi summalarni buxgalteriya balansining tegishli moddalari bilan solishtirmalarini yoritib berishi lozim. 32. Tashkilot oʻzida mavjud boʻlgan, lekin guruh foydalana olmaydigan ahamiyatli miqdordagi pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari qoldigʻi miqdorini rahbariyatning tushuntirishi bilan birga yoritib berishi lozim. 33. Pul oqimlarini segmentlar boʻyicha foydalanuvchilarga butun tashkilotga tegishli boʻlgan pul oqimlari va uning tarkibiy qismlariga tegishli boʻlgan pul oqimlarining oʻzaro aloqasini hamda segmentlar boʻyicha pul oqimlarining mavjudligi va oʻzgaruvchanligi haqida yoritib berish zarur.