Davlat pensiya taʼminoti bilan bogʻliq ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida
(resolution, 2025-04-29)

Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti bilan bogʻliq huquqlarini amalga oshirishga oid ishlarni koʻrish boʻyicha sud amaliyotida vujudga kelgan masalalar va fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 17-moddasiga asosan, qaror qiladi: 1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46-moddasiga binoan har kim qariganda, mehnat layoqatini yoʻqotganda, boquvchisidan mahrum boʻlganda va qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ijtimoiy taʼminot olish huquqiga ega. Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Qonuni talablarining ogʻishmay bajarilishi fuqarolarning ijtimoiy taʼminotga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqlarining kafolati hisoblanadi. 2. Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti bilan bogʻliq ishlarini koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi, Mehnat kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Qonuni (bundan buyon matnda Qonun deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 5-dekabrdagi 971-son qarori bilan tasdiqlangan “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksida mehnat shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish, elektron mehnat daftarchalarini shakllantirish va yuritish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1998-yil 29-yanvarda 402-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan “Mehnat daftarchalarini yuritish toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma va ushbu sohaga oid boshqa normativ-huquqiy hujjatlar normalari qoʻllanishi lozim. 3. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga kiritish tartibi haqida” 1993-yil 3-sentabrdagi 939-XII-sonli Qaroriga muvofiq Qonun tatbiq etilgunga qadar amalda boʻlgan: pensiyalar tayinlashda va pensiyalarni qayta hisoblashda ish haqini hisoblab chiqish uchun tuzatish koeffitsiyentlarini qoʻllash; ilgari amalda boʻlgan qonun hujjatlarida nazarda tutilgan zararli va mehnat sharoiti ogʻir ishlarda Qonun amalga kiritilgunga qadar ishlagan shaxslarning yoshiga qarab imtiyozli pensiya bilan taʼminlanish tartibi saqlab qolingan. 4. Sudlarga tushuntirilsinki, Qonunga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomga muvofiq pensiyalarni tayinlash va toʻlash, shuningdek, fuqarolarning pensiya taʼminoti bilan bogʻliq boshqa masalalarni koʻrish Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining tuman (shahar) boʻlimlari (bundan buyon matnda Pensiya jamgʻarmasi deb yuritiladi) tomonidan amalga oshirilib, ularning qarorlari, mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Pensiya jamgʻarmasi yuqori turuvchi organlarining fuqarolarning pensiya taʼminoti bilan bogʻliq qarorlari, mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan ham sudga shikoyat qilinishi mumkin. 5. Davlat pensiya taʼminotiga oid huquqni amalga oshirish bilan bogʻliq quyidagi ishlar sudda koʻrilishi mumkin: ish staji toʻgʻrisidagi hujjatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, mehnat faoliyati davrlarini belgilash haqidagi; ish stajini tasdiqlovchi hujjatning tegishlilik faktini belgilash haqidagi; ish oʻrinlarining attestatsiya qilinganligi toʻgʻrisidagi hujjatlar mavjud boʻlmaganda, oʻta zararli va oʻta xavfli mehnat sharoitlarida ishlaganlik faktini belgilash haqidagi; faoliyatning sugʻurta badallari toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjatlar mavjud emasligi asosi boʻyicha Pensiya jamgʻarmasining pensiya tayinlash boʻyicha komissiyasining faoliyat davrlarini mehnat stajiga qoʻshishni rad etish haqidagi qarorlari ustidan shikoyat berish; Pensiya jamgʻarmasining pensiya tayinlash boʻyicha komissiyasining pensiya tayinlashni rad etish, pensiyani bir turdan boshqa turga oʻtkazishni rad etish, pensiyadan chegirmalar qilish toʻgʻrisidagi qarorlarini haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, ushbu roʻyxat tugal hisoblanmaydi va arizani ish yurituviga qabul qilish masalasini hal qilish vaqtida har qanday huquq buzilishi sud orqali tiklanishi mumkinligidan, shuningdek, fuqarolarning shaxsiy, mulkiy huquqlarining vujudga kelishi, oʻzgarishi va bekor boʻlishi bilan bogʻliq har qanday fakt belgilanishi mumkinligidan kelib chiqish lozim. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, ish haqi miqdori hamda sugʻurta badali toʻlanganligi tegishli hujjatlar (shtat jadvali, toʻlov vedomosti, toʻlov topshiriqnomasi va boshqalar) bilan tasdiqlanishi sababli bunday yuridik faktlarni sud tomonidan belgilashga yoʻl qoʻyilmaydi. 6. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Fuqarolik protsessual kodeksining 26-moddasiga muvofiq yuridik faktlarni belgilash haqidagi arizalar, shuningdek pensiya olish bilan bogʻliq huquqni amalga oshirish haqidagi daʼvo arizalar fuqarolik ishlar boʻyicha sudlarga, Pensiya jamgʻarmasi organlarining qarorlari, ular mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi)ga nisbatan shikoyatlar esa, maʼmuriy sudlarga taalluqlidir. Xodimning mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda kasb kasalligiga uchraganligi yoki mehnatda mayiblanganligi oqibatidagi nogironlik yoki boquvchisini yoʻqotganligi uchun, shuningdek yoshga doir pensiya yoshiga toʻlguniga qadar Qonunni 12-moddasining “b” bandiga muvofiq tayinlangan pensiyalarni korxona va tashkilotlardan regress tartibida undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar iqtisodiy sudlarga taalluqlidir. 7. Sudlar nazarda tutishi lozimki, Qonunda quyidagi davlat pensiya turlari belgilangan: yoshga doir pensiya; nogironlik pensiyasi; boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi. Pensiya turlari bir-biridan vujudga kelish vaqti va asoslari bilan farqlanishi va bu ishni toʻgʻri hal qilish uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi sababli, sudlar pensiya taʼminotiga boʻlgan huquqni amalga oshirish bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda fuqaro daʼvo qilayotgan pensiya turi va pensiya tayinlash huquqining vujudga kelganlik asoslarini aniq belgilashi talab etiladi. 8. Sudlarga tushuntirilsinki, Qonunning 37-moddasiga asosan, yoshga doir umumiy asoslarga koʻra pensiya tayinlash uchun faoliyat turi, mulk va xoʻjalik yuritish shakllaridan qatʼiy nazar, xodim davlat tomonidan ijtimoiy sugʻurtalangan holda bajargan har qanday ish, agar u 2019-yil 1-yanvarga qadar boʻlgan davr uchun Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlagan boʻlsa, 2019-yil 1-yanvardan keyingi davr uchun xodim tomonidan bajarilgan har qanday ish, basharti mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlar hisoblangan boʻlsa, ish stajiga qoʻshib hisoblanadi. Shu bilan birgalikda, yoshga doir pensiyadan farqli ravishda mehnatda mayiblanganda yoki kasb kasalligiga uchraganda beriladigan nogironlik pensiyalari, mehnatda mayiblanganlik yoki kasb kasalligiga chalinganlik oqibatida boquvchisini yoʻqotganlik uchun pensiya tayinlashda ish stajining davomiyligi yuridik ahamiyatga ega emas. Ish stajining davomiyligi 20 yoshga toʻlgunga qadar umumiy kasallik tufayli ish davrida yoki ishlash toʻxtatilganidan keyin nogiron boʻlib qolgan shaxslarga pensiya tayinlashda ham ahamiyatga ega boʻlmaydi. Qonunni 1-moddasining toʻrtinchi qismiga asosan, ish stajiga ega boʻlmagan fuqarolar va ularning oilalari ushbu Qonunga binoan davlat pensiyalari olish huquqiga ega emasligi qayd etilganligi sababli, ish stajining davomiyligi emas balki mavjud yoki mavjud emasligi ahamiyat kasb etadi. Bunday shaxslarning ijtimoiy taʼminlanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 23-martdagi 119-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ijtimoiy himoyaga muhtoj boʻlgan ayrim toifadagi shaxslarga nafaqa tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom bilan tartibga solinadi. Umumiy kasallik tufayli nogironlik pensiyasi, shuningdek, umumiy kasallik oqibatida boquvchisini yoʻqotgan shaxslarga pensiya nogironlik yoki boquvchisini yoʻqotganlik tufayli vujudga kelgan vaqtda Qonunning 17-moddasi bilan belgilangan ish staji mavjud boʻlgan taqdirda tayinlanadi. Yetarli miqdorda ish stajiga ega boʻlmagan (Qonunning 17-moddasi) umumiy kasallik oqibatidagi I va II guruh nogironlariga nogironlik pensiyasi bor stajga mutanosib miqdorda tayinlanadi, nogironlik pensiyasi tayinlash uchun yetarli miqdorda ish stajiga ega boʻlmagan umumiy kasallik oqibatida vafot etgan boquvchisini yoʻqotgan oila aʼzolariga esa, pensiya boquvchining bor stajiga mutanosib miqdorda tayinlanadi. Boquvchisini yoʻqotganlik uchun pensiyaga boʻlgan huquqni amalga oshirish bilan bogʻliq nizolarni hal qilish, sudlar Qonunning 19-moddasida belgilangan, boquvchisini yoʻqotganlik uchun pensiya olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar doirasidan kelib chiqishi lozim. 9. Sudlar nazarda tutishi lozimki, 2019-yil 1-yanvarga qadar boʻlgan davr uchun Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari xodimga toʻlanadigan ish haqi shaklidagi daromadlardan hisoblanadi va ushlab qolinadi, 2019-yil 1-yanvardan keyingi davr uchun esa xodimning mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlaridan hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 371-moddasi). Pensiya jamgʻarmasiga hisoblangan sugʻurta badallari toʻgʻrisidagi va xodimning mehnatiga haq toʻlash tarzidagi daromadlari soliq organlarida shakllantirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanadi. Shundan kelib chiqqan holda, sudlar ish beruvchining ijtimoiy soliq, yagona ijtimoiy toʻlov va sugʻurta badallari boʻyicha qarzdorligi mavjudligi sababli ish davrini stajga qoʻshmaganlik bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda, bu holat ish faoliyati davrini xodimning ish stajidan chiqarish uchun asos boʻlmasligini inobatga olishlari lozim. 10. Qonunning 7-moddasiga muvofiq yoshga doir pensiya olish huquqiga erkaklar — 60 yoshga toʻlganda va ish stajlari kamida 25 yil boʻlgan taqdirda, ayollar — 55 yoshga toʻlganda va ish stajlari kamida 20 yil boʻlgan taqdirda ega boʻladi. Pensiya yoshiga yetgan va yetarli miqdorda ish stajiga ega boʻlmagan shaxslarga yoshga doir pensiya Qonunni 37-moddasi birinchi qismining “a” — “g” va “k” bandlarida nazarda tutilgan kamida 7 yil ish staji mavjud boʻlgan taqdirda, bor stajga mutanosib miqdorda tayinlanadi. 11. Ish faoliyatining muayyan davrini hisobga olinadigan ish stajiga qoʻshish yoki qoʻshmaslik bilan bogʻliq nizolarni hal qilish vaqtida sudlar Qonunning 37-moddasi talablaridan kelib chiqishi lozim. Xususan, ish stajiga quyidagilar qoʻshib hisoblanadi: a) 2019-yil 1-yanvarga qadar boʻlgan davr uchun — faoliyat turi, mulk va xoʻjalik yuritish shakllaridan qatʼiy nazar, xodim davlat tomonidan ijtimoiy sugʻurtalangan holda bajargan har qanday ish, agar u Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlagan boʻlsa; 2019-yil 1-yanvardan keyingi davr uchun — xodim tomonidan bajarilgan har qanday ish, basharti mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlar hisoblangan boʻlsa, shuningdek jismoniy shaxsning 2021-yil 1-iyundan keyingi ishlamagan davri uchun uning eri (xotini) mehnatga haq toʻlash tarzidagi oʻz daromadlaridan ixtiyoriy asosda ijtimoiy soliq toʻlagan davr; b) harbiy xizmat va partizan otryadlari hamda qoʻshilmalarida boʻlish, davlat xavfsizligi organlarida, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasida va ichki ishlar organlarida xizmat qilish; v) idoraviy boʻysunuvidan qatʼiy nazar, harbiylashtirilgan soqchilikdagi, maxsus aloqa organlari va togʻ-kon-qutqaruv qismlaridagi xizmat; g) yakka tartibdagi mehnat va oilaviy tadbirkorlik faoliyati, shu jumladan shaxsiy yordamchi xoʻjalikdagi va yuridik shaxs tashkil etilmagan holdagi dehqon xoʻjaligidagi faoliyat: 2019-yil 1-yanvarga qadar davr uchun — Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlangan taqdirda; 2019-yil 1-yanvardan 2019-yil 31-dekabrga qadar boʻlgan davr uchun — yagona ijtimoiy toʻlov toʻlangan taqdirda; 2020-yil 1-yanvardan — ijtimoiy soliq toʻlangan taqdirda. d) I guruh nogironiga yoki 18 yoshgacha boʻlgan nogiron bolaga, shuningdek oʻzgalarning parvarishiga muhtoj boʻlgan (davolash muassasasining xulosasiga koʻra) 80 yoshga toʻlgan qariyalarga qarab turilgan vaqt; e) oliy taʼlim muassasalarida, aspiranturada, stajyor-tadqiqotchi-izlanuvchilar institutida, doktoranturada, katta ilmiy xodim-izlanuvchilar institutida va klinik ordinaturada kunduzgi oʻqish, shu jumladan, chet elda oʻqish; j) bola 3 yoshga toʻlguncha bolani parvarishlash taʼtillarida boʻlish vaqti, lekin hammasini jamlaganda koʻpi bilan 6 yil; z) ofitserlar tarkibidan boʻlgan shaxslarning, praporshiklarning, michmanlarning va muddatdan tashqari xizmat harbiy xizmatchilarining xotinlari, ularni ishga joylashtirish imkoniyati boʻlmagan joylarda erlari bilan yashagan vaqt, lekin 10 yildan oshmagan davr; i) Oʻzbekiston Respublikasining diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari xodimlarining, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan xalqaro hukumatlararo tashkilotlarga kvota qilingan lavozimlarga xizmat safariga yuborilgan shaxslarning xotini (eri) chet elda boʻlgan, lekin 10 yildan oshmagan davr; k) ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslarning jazoni ijro etish muassasalarida jazoni oʻtash davrida bajaradigan har qanday ishi, agar ushbu ish bajarilgan davr uchun jazoni ijro etish muassasasi tomonidan ijtimoiy soliq toʻlangan boʻlsa. Qayd etilgan “d” — “i” bandlarida nazarda tutilgan davrlar ushbu bandning “a” — “g” va “k” bandlarida koʻrsatib oʻtilgan umumiy ish staji kamida 7 yil boʻlgan taqdirda ish stajiga qoʻshib hisoblanadi. Nogironligi boʻlgan shaxs deb topilgan fuqarolar stajiga “d” — “i” bandlarda nazarda tutilgan davrlar qayd etilgan bandning “a” — “g” va “k” bandlarida koʻrsatib oʻtilgan staj muddatidan qatʼiy nazar qoʻshiladi. Mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligi oqibatida I va II guruh nogironligida boʻlingan vaqt yoshga doir yoki boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi tayinlanayotganida stajga qoʻshib hisoblanadi. Yoshga doir pensiya tayinlanganidan keyingi ishlangan vaqt pensiyani hisoblab chiqarish uchun stajga qoʻshib hisoblanmaydi. I va II guruh nogironlik pensiyasi tayinlanganidan keyingi ishlangan vaqt ish stajiga qoʻshib hisoblanadi. Ota-onasidan judo boʻlgan (chin yetim) bolalarga tayinlanadigan boquvchisini yoʻqotganlik pensiya miqdorini oshirish ham ota, ham onaning umumiy ish stajiga qarab, Qonun 27-moddasining “g” bandida koʻrsatib oʻtilgan miqdorlarda amalga oshiriladi. 12. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 27-bandiga muvofiq 1965-yildan keyingi davr uchun jamoa xoʻjaligidagi ish stajini hisoblab chiqarishda, agar jamoa xoʻjaligi aʼzosi uzrsiz sabablarga koʻra jamoa xoʻjaligida belgilangan mehnatda ishtirok etish minimumini bajarmagan boʻlsa, ishlangan vaqtning amalda davom etgan davri hisobga olinadi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 182 va 221-moddalariga asosan, jamoa xoʻjaligida ishlangan vaqtning amalda davom etgan davri bayram kunlarini hisobdan chiqargan holda olti kunlik ish haftasidan kelib chiqib belgilanishi lozim. Jamoa xoʻjaligida mehnatda ishtirok etganlik holati quyidagi hujjatlar bilan tasdiqlanadi: mehnatning haqiqiy davri va muayyan yilda mehnatda ishtirok etish minimumi koʻrsatilgan xoʻjalik aʼzosining mehnat daftarchasi; xoʻjalikning har bir aʼzosiga kadrlar boʻlimi tomonidan mehnatning haqiqiy davri va muayyan yilda mehnatda ishtirok etish minimumi toʻgʻrisida maʼlumotlar aks ettirilgan holda yuritilishi lozim boʻlgan shaxsiy kartochka; jamoa xoʻjaligi boshqaruvining har yilda oʻtkazilib kelingan va xoʻjalik aʼzolarining mehnatda ishtirok etish minimumi belgilangan qarori. Shu munosabat bilan sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, mehnat stajini hisoblash vaqtida yuqorida koʻrsatilgan ikki asos mavjud boʻlgan holda jamoa xoʻjaligi boshqaruvining bunday qarori talab etilishi ortiqcha hisoblanadi. Jamoa xoʻjaligi boshqaruvining mehnatda ishtirok etishning minimumini belgilovchi qarori mavjud boʻlmagan hollarda, sudlar, bir yil uchun qabul qilingan qarorga muvofiq, keyingi ikki yil uchun mehnatda ishtirok etish minimumi faktini belgilashga haqlidir (masalan, 1980-yil uchun boshqaruv qarori mavjud boʻlganda, 1981-1982-yillar uchun mehnatda ishtirok etishning minimum fakti belgilanadi). Sudlarga tushuntirilsinki, bunday fakt muayyan davr uchun jamoa xoʻjaligi bir aʼzosining mehnatda ishtirok etishning minimumi koʻrsatilgan mehnat daftarchasi asosida boshqasining mehnat daftarchasida esa bunday maʼlumotlar koʻrsatilmagan hollarda ham tasdiqlanishi mumkin. 13. Ijodiy faoliyat bilan mashgʻul xodimning mehnat faoliyati davrini ish stajiga qoʻshmaslik haqidagi nizolarni hal qilishda sudlar ijodiy faoliyat bilan mashgʻul boʻlgan ijodiy uyushmalar aʼzolariga 1991-yil 1-yanvargacha ish staji, agar ana shu muallifning asari birinchi marta eʼlon qilingan yoki jamoat oldida ijro etilgan (namoyish etilgan) kundan eʼtiboran, 1991-yil 1-yanvardan boshlab esa ular faqat Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlagan boʻlsalar, ijodiy uyushmalarning boshqaruvlari tomonidan belgilanganidan kelib chiqish lozim. 14. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati, shu jumladan, yakka (guruhli) ijara sharoitidagi yoki shaxsiy yordamchi, dehqon, fermer xoʻjaliklaridagi faoliyat davrini pensiya olishga huquq beruvchi ish stajiga qoʻshish bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 2022-yil 13-oktabrdagi 592-son qarori talablaridan kelib chiqishi lozim. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, sugʻurta badallari toʻlovchilari: yakka tadbirkorlar; yakka tadbirkorlar tomonidan yollangan shaxslar; oilaviy tadbirkorlik subyektining oila aʼzolari; dehqon va fermer xoʻjaliklari aʼzolari; shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xoʻjaliklarida qoramol boqish va chorvachilik mahsulotlari sotish bilan band boʻlgan; shaxsiy yordamchi xoʻjaliklarda qishloq xoʻjalik mahsulotlarining boshqa turlarini (oʻsimlikshunoslik, chorvachilik, baliqchilik, asalarichilik mahsulotlari) yetishtirish bilan band boʻlgan jismoniy shaxslar hisoblanadi. Bunday shaxslarning mehnat daftarchalariga 2001-yilga qadar yozuvlar Pensiya jamgʻarmasida mavjud boʻlgan maʼlumotlar asosida, 2001-yildan keyin esa soliq organlarining sugʻurta badallari toʻlanganligi haqidagi maʼlumotlari asosida kiritilgan. Bunday hujjatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, mehnat staji Pensiya jamgʻarmasida saqlanadigan shaxsiy hisobga olish varaqasi asosida, shuningdek, tadbirkorning Pensiya jamgʻarmasiga toʻlangan sugʻurta badallarini hisobga olish kitobida belgilanishi lozim. Shundan kelib chiqqan holda, sudlar shunga eʼtibor qaratishi lozimki, ushbu hujjatlardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud emasligi talab qilinayotgan mehnat faoliyati davrini tasdiqlash uchun asos boʻla olmaydi, chunki qonun hujjatlarida sugʻurta badallari toʻlanganlik faktini guvohlar koʻrgazmalariga asosan tasdiqlash tartibi nazarda tutilmagan. 15. 1992-yil 13-martdagi “Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi davlat ishtirokchilarining fuqarolarini pensiya taʼminoti sohasidagi huquqlari kafolatlari toʻgʻrisidagi Kelishuv” 6-moddasining 2-bandiga muvofiq mazkur Kelishuv kuchga kirgunga qadar fuqaroning barcha davlat ishtirokchilarining hududidagi ish davri Qonunning 37-moddasi talablarini qoʻllamagan holda ish stajiga qoʻshiladi. Chet elda yollangan holda ishlagan davrni ish stajiga qoʻshmaslik bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom talablarini qoʻllashlari talab etiladi. Sudlarga tushuntirilsinki, mehnat shartnomasi (kontrakti) asosida, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi huzuridagi Tashqi mehnat migratsiyasi masalalari agentligi yoki fuqarolarni chet ellarda ishga joylashtirish boʻyicha xoʻjalik hisobidagi mintaqaviy Byurolardan chet elda mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ruxsatnoma olgan chet elda yollangan holda ishlovchi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi davlat organlari va boshqa tashkilotlari tomonidan xorijiy davlatlarda tashkil etilgan (ochilgan) savdo uylari, vakolatxonalar (shu jumladan yuridik shaxs tashkil etmagan holda), tashkilotlarda ishlovchi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi chet elda yollangan holda ishlovchi shaxs hisoblanadi. 16. Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 20-moddasiga asosan, zimmasiga belgilangan soliqlar hamda yigʻimlarni toʻlash majburiyati yuklatilgan yuridik va jismoniy shaxslar soliq toʻlovchilar deb eʼtirof etiladi. Shuni inobatga olish lozimki, soliq toʻlovchilarga ijtimoiy soliq hisoblash va ushlab qolish majburiyati, shuningdek, ularning hisoblab chiqarish toʻgʻriligi uchun javobgarlik ham yuklatilgan. 17. Bola uch yoshga toʻlgunga qadar bolani parvarishlash taʼtillarida boʻlish vaqtini ish stajiga qoʻshmaslik bilan bogʻliq nizolarni hal qilish vaqtida, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomi 27-bandining “j” kichik bandi, 62-bandi talablaridan kelib chiqishi lozim boʻladi. Sudlarga tushuntirilsinki, yuqorida koʻrsatilgan Nizomga asosan, bolani parvarishlash taʼtilida boʻlish (shu jumladan, puli toʻlanadigan taʼtilda boʻlish) davri yoshga doir imtiyozli pensiya olish huquqini beradigan maxsus ish stajiga qoʻshilmaydi. 18. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, Qonunning 9 — 14-moddalari qoidalariga muvofiq xodimlarning alohida toifalariga yoshga doir pensiya yoshi kam boʻlgan, tegishli hollarda esa ish staji kam boʻlgan holda ham Qonunning 7-moddasida belgilangan tartibga muvofiq tayinlanadi. Umumiy belgilangan yoshga yetgunga qadar yoshga doir pensiya tayinlashning shartlaridan biri boʻlib, muddatidan ilgari yoshga doir pensiya belgilash uchun asos boʻladigan qonun bilan belgilangan davriylikdagi ish stajining mavjudligi hisoblanadi. Xususan, Qonunga muvofiq imtiyozli asoslarda pensiyalar yoshidan qatʼi nazar muayyan shaxslarga pensiya yoshi (10 yil, 5 yil va 1 yilga) qisqartirilgan holda, liliputlar va pakanalarga, shuningdek, texnologiyadagi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi oʻzgarishlar, xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyatining oʻzgarishiga olib kelgan ishlar hajmining qisqarganligi yoxud korxona, muassasa, tashkilotning tugatilganligi munosabati bilan ishdan ozod etilgan va ishsiz deb eʼtirof etilgan shaxslarga tegishli ish stajiga ega boʻlgan hollarda, pensiya yoshi 2 yilga qisqartirilgan holda, muddatidan ilgari tayinlanishi mumkin. 19. Imtiyozli ravishda pensiya olish huquqiga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan roʻyxatlarga asosan fuqarolarning alohida toifalari egadir. Sudlar Pensiya jamgʻarmasining imtiyozli shartlarda pensiya tayinlashni rad etishi bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 12-maydagi 250-sonli qarori bilan tasdiqlangan Talab qilinadigan umumiy va maxsus ish staji boʻlganda, yoshidan qatʼi nazar, pensiyaga chiqish huquqini beruvchi ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar va lavozimlarning Roʻyxatlariga asoslanishi lozim boʻladi. 20. Ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiya qilinganligi toʻgʻrisidagi dalillar mavjud boʻlmaganligi sababli mehnat davrining umumiy pensiya yoshini qisqartirgan holda imtiyozli pensiya olish huquqini beruvchi ish stajiga qoʻshilmaganligi bilan bogʻliq nizolarni hal qilish vaqtida, sudlar Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 14-moddasiga muvofiq ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyasi davriyligi qonun hujjatlarida belgilanadigan, biroq besh yilda kamida bir marta ish beruvchi tomonidan oʻtkazilishidan kelib chiqishi lozim boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 352-moddasiga muvofiq ish beruvchilar xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan mehnat sharoitlarini taʼminlashi shartligi belgilangan. Shundan kelib chiqqan holda, sudlar zararli mehnat sharoitlarida ishlaganlik faktini belgilash haqidagi ishlarni koʻrish vaqtida, ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyadan oʻtkazilmaganligi xodimning aybi emasligini inobatga olgan holda, buzilgan huquqni tiklash uchun barcha lozim boʻlgan choralarni koʻrib, shu jumladan, boshqa davrlar uchun mehnat sharoitlari boʻyicha ish oʻrinlarining attestatsiyasi oʻtkazilganligini tekshirish va uning natijasidan kelib chiqishi lozim. Shuni nazarda tutish lozimki, Fuqarolik protsessual kodeksining 74-moddasiga koʻra, guvohlar koʻrsatmalari ishning xarakterini belgilovchi xususiyatlarini (muayyan sharoitdagi ishlar) tasdiqlovchi va muddatidan ilgari yoshga doir pensiya tayinlanishiga taʼsir qiladigan tegishli dalil boʻla olmaydi. Bu holatlar Fuqarolik protsessual kodeksining 71-moddasida koʻrsatilgan oʻzga dalillar bilan tasdiqlanishi mumkin (masalan, buyruqlar, hisob-kitoblar, naryadlar, mansab vazifalari va h.k.). Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 28 va 29-moddalariga asosan, mehnat boʻyicha davlat texnik inspektorlari va mehnat sharoitlari boʻyicha davlat ekspertlari mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari buzilganligi hamda ishlab chiqarishda xodimlarning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash haqidagi daʼvolar yuzasidan sudda ekspert sifatida ish yuritishga haqlidir. Shuning uchun zarurat tugʻilgan paytda, bunday shaxslar sudda ishtirok etishi yoki ulardan koʻrilayotgan ish boʻyicha xulosa olish masalasini hal qilish lozim. 21. Pensiya jamgʻarmasi tomonidan, fuqaroning fikriga koʻra, muddatidan ilgari pensiya tayinlash huquqini beradigan stajga qoʻshilishi lozim boʻlgan davrni bunday stajga qoʻshish rad etilgan hollarda, nazarda tutmoq lozimki, daʼvogar tomonidan bajarilayotgan ishlarning, u egallab turgan lavozimning, mavjud kasbning muddatidan ilgari pensiya tayinlash huquqini beradigan ishlar, lavozimlar, kasblarga oʻxshashligi masalasi sud majlisida aniqlangan har bir ishning muayyan holatlaridan kelib chiqqan holda (daʼvogar tomonidan bajarilayotgan ishlarning xarakteri va oʻziga xosligi, amalga oshirish sharoitlari, egallab turgan lavozimi boʻyicha yoki mavjud kasb boʻyicha u tomondan bajarilayotgan funksional vazifalar, shuningdek, u ishlagan korxona, muassasa, tashkilotlar faoliyatining yoʻnalishlari va hokazo) aniqlanadi. Shu bilan birga, turli xil nomlanadigan ishlar, kasblar, lavozimlarning oʻxshashligini tasdiqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Shundan kelib chiqib, zarur boʻlgan hollarda sud majlisida Oʻzbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi vakillarni ishtiroki yoki ularning xulosasini olish masalasini hal etish lozim. 22. Imtiyozli stajni hisoblashda: Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 12-maydagi 250-sonli qarori bilan tasdiqlangan Talab qilinadigan umumiy va maxsus ish staji boʻlganda yoshidan qatʼi nazar, pensiyaga chiqish huquqini beruvchi ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar va lavozimlarning Roʻyxatlari; Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muxofaza qilish vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining qarori bilan tasdiqlangan, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2012-yil 12-martda 2337-son bilan roʻyxatga olingan “Talab qilinadigan umumiy va maxsus ish staji boʻlganda yoshidan qatʼi nazar, pensiyaga chiqish huquqini beruvchi ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar va lavozimlarning roʻyxatlarini qoʻllash tartibi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma qoʻllaniladi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 12-maydagi 250-sonli qarori bilan tasdiqlangan imtiyozli shartlar asosida pensiya olish huquqini beruvchi ishlab chiqarish, korxona, ishlar, kasblar, mansablar va koʻrsatkichlarning 1, 2, 3-sonli Roʻyxatlaridan chiqarilgan kasblar Pensiya jamgʻarmasi boʻlimining yoshga doir imtiyozli shartlarda pensiya tayinlashni rad etish, xuddi shuningdek, qonun bilan nazarda tutilgan boshqa imtiyozlarni chiqarish bilan bogʻliq ishlarni koʻrish va hal qilishda Fuqarolik kodeksi 4-moddasining uchinchi qismi talablariga rioya etish zarur. Ushbu Qonun normasiga koʻra, fuqarolik qonun hujjati amalga kiritilguniga qadar vujudga kelgan munosabatlar boʻyicha bu qonun hujjati u amalga kiritilganidan keyin vujudga kelgan huquq va majburiyatlarga nisbatan qoʻllaniladi. 23. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 125-moddasi va Qonunning 42-moddasiga binoan, mehnat daftarchasi (elektron mehnat daftarchasi) ish stajini tasdiqlovchi asosiy hujjat boʻlib hisoblanadi. Ish staji toʻgʻrisidagi hujjatlar harbiy harakatlar, tabiiy ofatlar, avariyalar, halokatlar yoki boshqa favqulodda vaziyatlar natijasida toʻliq saqlanmagan yoki qisman saqlangan hollarda ish stajini tasdiqlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi yoki viloyatlar, tumanlar (shaharlar)ning mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tashkil etiladigan ish stajini aniqlash boʻyicha maxsus komissiyalar tomonidan amalga oshiriladi. Qisman saqlanib qolgan hujjatlar va guvohlarning koʻrsatmalari asosida koʻrsatib oʻtilgan komissiyalar tomonidan belgilangan mehnat faoliyati davrlari ish stajiga, shuningdek, hujjatlar bilan tasdiqlangan ish vaqti sifatida imtiyozli pensiya olish huquqini beradigan maxsus ish stajiga kiritiladi. Mehnat daftarchasi mavjud boʻlmagan hollarda, shuningdek, mehnat daftarchasida zarur boʻlgan maʼlumotlar kiritilmagan yoki ish davri haqidagi xato va noaniq yozuvlar mavjud boʻlganda, Pensiya jamgʻarmasi ish stajini (band boʻlgan shaxsning ish stajidan tashqari) tasdiqlash uchun maʼlumotnomalar, buyruqdan koʻchirmalar, shaxsiy hisob varaqasi va ish haqini berish haqidagi vedomostlar, mehnat shartnomalari (kontraktlari), idoraviy arxiv maʼlumotnomalari va ish davri haqida maʼlumotga ega boʻlgan boshqa hujjatlarni qabul qilishi lozim. Bunda tashkilot, korxona, muassasa yoki arxiv rahbari, shuningdek, maʼlumotnomani tayyorlagan xodim tomonidan imzolangan va korxona, muassasa, tashkilot yoki arxivning muhri bilan tasdiqlangan maʼlumotnomada ishga qabul qilish, ish (mansab) boʻyicha oʻzgartirish va asosini koʻrsatgan holda mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilishi lozim. Shu munosabat bilan sudlarga tushuntirilsinki, mehnat daftarchasidagi yozuvlar bilan tasdiqlanadigan va Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlanganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud boʻlmagan mehnat faoliyati davrlarini ish stajiga qoʻshilmagan hollarda sud mehnat faoliyati davrini belgilashga haqli emas, chunki bunday fakt mehnat daftarchasidagi yozuvlar bilan tasdiqlanadi. Mehnat faoliyati davri faktini boshqa tartibda tasdiqlashning imkoni boʻlmagan taqdirdagina sud tomonidan tasdiqlanishi mumkin. 2021-yil 1-iyundan boshlab pensiya tayinlash uchun murojaat qilgan shaxsning 2005-yil 1-yanvardan avvalgi davrlar uchun ish staji mehnat daftarchasidagi (elektron mehnat daftarchasidagi) mavjud yozuvlar asosida qoʻshimcha tasdiqlovchi hujjatlar talab etilmasdan belgilanadi. 24. Fuqarolik protsessual kodeksi 295-moddasi ikkinchi qismining 6-bandiga muvofiq, sud shaxsning huquqni vujudga keltiruvchi hujjatlarda (jamoat birlashmalariga aʼzolik biletlari, harbiy hujjatlar, pasportlar, fuqarolik holati aktlarini qayd etish organlari beradigan guvohnomalardan tashqari) koʻrsatilgan ismi, otasining ismi va familiyasi uning pasportidagi yoki tugʻilganlik toʻgʻrisidagi guvohnomasidagi ismi, otasining ismi va familiyasi bilan mos kelmagan taqdirda, mazkur hujjatlarning unga tegishliligi yoki tegishli emasligi faktini belgilaydi. Shunga koʻra, sudlar ish stajini tasdiqlovchi hujjatni tegishliligi faktini belgilashda ushbu faktni sudsiz tartibda tasdiqlash imkoni mavjud boʻlmagan hollardagina tasdiqlash mumkinligiga eʼtibor qaratishi lozim. 25. Pensiya tayinlash rad etilgan taqdirda, Pensiya jamgʻarmasi tegishli qaror chiqarilgandan keyin besh kundan kechiktirmay korxona, muassasa, tashkilot yoki ariza beruvchiga rad etish sabablarini, qabul qilingan qaror yuzasidan shikoyat qilish tartibi koʻrsatilgan bildirishnomani berishi yoki yuborishi hamda barcha taqdim etilgan hujjatlarning asl nusxalarini hujjatlar olinganligi toʻgʻrisidagi tilxat bilan fuqaro (ota-ona, qonuniy vakil)ga qaytarishi shart. Qonunning 48-moddasiga muvofiq pensiya tayinlashni rad etish haqidagi qarorga nisbatan sudga shikoyat berilishi mumkin. Pensiya tayinlashni rad etish haqidagi qarorning qonuniyligini tekshirishda, sud Pensiya jamgʻarmasining qarorida koʻrsatilgan asoslarni Qonun normalaridan kelib chiqqan holda, har tomonlama sinchkovlik bilan tekshirishi lozim boʻladi. 26. Sudlarga tushuntirilsinki, Qonunning 65-moddasiga asosan pensiyadan chegirmalar: a) sudning hal qiluv qarorlari, ajrimlari, qarorlari va hukmlari (mulkiy undirishlar borasida), notarial idoralarning ijro varaqalari hamda Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq ijrosi sud hal qiluv qarorlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladigan boshqa hal qiluv qarorlari va qarorlar asosida; b) Pensiya jamgʻarmasining qaroriga binoan pensionerga — uning tomonidan qilingan suiisteʼmolliklar oqibatida (qasddan notoʻgʻri hujjatlarni taqdim etish, boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi tayinlangan oila aʼzolari tarkibidagi oʻzgarishlar haqida maʼlumotlar taqdim etmaslik natijasida) yoxud hisoblashdagi yoki boshqa texnik xato oqibatida pensiya miqdoridan ortiqcha pullar toʻlangan taqdirda qoʻllanilishi mumkin. Fuqarolik qonun hujjatlari va mehnatga oid qonun hujjatlarida hisoblashdagi yoki boshqa texnik xato tushunchalari yoritib bermaganligidan kelib chiqib, Pensiya jamgʻarmasining pensiyadan chegirmalar qilish haqidagi qaroriga nisbatan berilgan shikoyatlarni koʻrishda, bu masala sud tomonidan hal etilishi lozim. Hisob bilan bogʻliq arifmetik, matematik harakatlarni (koʻpaytirish, qoʻshish, ayirish, boʻlish) amalga oshirganda yoʻl qoʻyilgan notoʻgʻriliklar hisoblashdagi xato deb topilishi lozim. Boshqa texnik xato deganda, dasturiy taʼminotga maʼlumotlarni kiritishda yoʻl qoʻyilgan xato, shuningdek, dasturiy taʼminotning buzilishi oqibatida vujudga kelgan xatoni tushunish lozim. Huquq normalarini notoʻgʻri qoʻllash, hisob-kitobni amalga oshirishda tegishli boʻlmagan (daxldor boʻlmagan) dastlabki maʼlumotlardan foydalanish hisoblashdagi xato hisoblanmaydi. Pensionerning qonunga zid, pensiyaning ortiqcha summalarini olishga qaratilgan qasddan sodir etilgan harakatlari pensioner tomonidan qilingan suiisteʼmollik deb baholanishi lozim. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, jinoyat sodir qilinganligi natijasida pensiyaning ortiqcha toʻlanish holatlari vujudga kelganida ortiqcha toʻlangan summa davlatga yetkazilgan zarar sifatida aybdor deb topilgan shaxsdan undirilishi lozim. Bayon etilganlardan kelib chiqqan holda, sudlar pensionerning pensiyasidan chegirma qilish haqidagi qarorning asosliligini har tomonlama tekshirishi lozim. 27. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1030-moddasiga muvofiq fuqaro tomonidan vijdonsizlik qilinmaganligi va hisob-kitobda xatolar boʻlmaganligi aniqlansa, unga berilgan pensiyalar, nafaqalar asossiz orttirilgan boylik sifatida qaytarilmaydi. 28. Sudlarga tushuntirilsinki, pensiyadan chegirmalarning miqdori ushlab qolishning asoslariga bogʻliq. Komissiya qarori asosida chegirmalar quyidagi miqdorda amalga oshiriladi: hisoblashdagi yoki boshqa texnik xato oqibatida — 10 foiz; qasddan notoʻgʻri hujjatlarni taqdim etish, boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi yoki nafaqasi tayinlangan oila aʼzolari tarkibidagi oʻzgarishlar haqida maʼlumotlar taqdim etmaslik natijasida, pensiya va nafaqalar toʻlangan vaqtda ishga joylashganligini yashirish — 30 foiz; pensiyani hisoblashning bazaviy miqdorining ikki barobaridan kam miqdorda pensiya yoki nafaqa oluvchi shaxslar boʻyicha — 5 foiz; Sudning qarori yoki boshqa ijro hujjatiga asosan undiriladigan chegirma miqdori toʻlanishi lozim boʻlgan pensiya miqdorining 50 foizidan oshmasligi lozim. Pensioner yoki nafaqa oluvchi qarzdorlikni oʻrnini qoplash uchun uning yozma arizasiga muvofiq pensiya va nafaqalar summalarini koʻproq miqdorda, shu jumladan, toʻliq miqdorda yoʻnaltirish huquqiga ega. Pensioner yoki nafaqa oluvchining yozma arizasida u tomonidan belgilangan foiz tarzidagi miqdor yoki qatʼiy summa koʻrsatiladi. Shunga koʻra, sudlar pensiyadan ushlab qolish haqidagi daʼvolarni qanoatlantirishda oylik ushlab qolish miqdorini belgilashi lozim. 29. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, ortiqcha toʻlangan pensiya miqdorini undirish haqidagi talablarga Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 150-moddasida belgilangan umumiy uch yillik daʼvo muddati qoʻllaniladi. Shuni nazarda tutish lozimki, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 153-moddasiga koʻra, daʼvo muddati sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qarori chiqarilguniga qadar bergan arizasiga muvofiq qoʻllaniladi. 30. Sudlarning eʼtibori hal qiluv qarorining xulosa qismi uni ijro etish vaqtida savollar keltirib chiqarmasligi uchun aniq va tushunarli qilib bayon etilishi lozimligiga qaratilsin. Shu maqsadda daʼvogarning talabi qanoatlantirilgan hal qiluv qarorining xulosa qismida xususan qanday talablar qanoatlantirilganligi, daʼvogarning buzilgan huquqlarini tiklash uchun javobgar zimmasiga qanday majburiyat yuklatilayotganligi (masalan, daʼvogarning muayyan ish davrini muddatidan ilgari yoshga doir pensiya belgilash huquqini beradigan maxsus ish stajiga qoʻshish majburiyatini yuklash, javobgardan toʻlanmagan pensiya summasini undirish), shuningdek, sud, agar budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimi pensiya tayinlashni asossiz ravishda rad etganligi haqida xulosaga kelganda javobgar zimmasiga qaysi vaqtdan pensiya tayinlashga majburligi koʻrsatilishi lozim. Nazarda tutish lozimki, agar daʼvogar qonunda belgilangan tartibda Pensiya jamgʻarmasiga pensiya tayinlashni soʻrab murojaat qilgan boʻlib, unga asossiz rad berilgan boʻlsa, sud budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimiga daʼvogar Pensiya jamgʻarmasiga ariza bilan murojaat qilgan kundan boshlab pensiya tayinlash majburiyatini yuklashi mumkin. 31. Sudlar ishlarni koʻrishda fuqarolarning pensiya va nafaqa olish huquqlarining buzilishi, shuningdek pensiya va nafaqa tayinlash uchun zarur boʻlgan notoʻgʻri arxiv va boshqa maʼlumotlarni taqdim etish fakti aniqlangan har bir holatga xususiy ajrim chiqarish bilan (FPK 275-moddasi) munosabat bildirishi shart. 32. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar maʼmuriy sudlari muntazam ravishda fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti haqidagi qonun hujjatlarini qoʻllash boʻyicha sud amaliyotini oʻrganib borish orqali yoʻl qoʻyilgan xatolarning oʻz vaqtida bartaraf etilishini va qonun normalarining toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlasin. 33. Mazkur Qaror qabul qilinishi munosabati bilan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 1991-yil 20-dekabrdagi 5-sonli qarori 2-bandining toʻqqizinchi xatboshisi oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.