AHOLIGA KOMMUNAL XIZMAT KOʻRSATISH TIZIMIDA IQTISODIY ISLOHOTLARNI CHUQURLASHTIRISH KONSEPSIYASINI TASDIQLASH TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2025-12-16)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida aholiga kommunal xizmat koʻrsatishni takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 1997-yil 25-apreldagi 211-son qarorini bajarish, shuningdek, kommunal xizmatlar sifatini oshirish hamda mulkchilikning turli shakllarini va raqobat muhitini rivojlantirish asosida ularning oʻz xarajatlarini oʻzi qoplashini bosqichma-bosqich taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida kommunal xizmat koʻrsatishni takomillashtirish Respublika komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan Oʻzbekiston Respublikasi aholiga kommunal xizmat koʻrsatish tizimida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish Konsepsiyasi va uni amalga oshirish chora-tadbirlari 1 va 2-ilovalarga* muvofiq maʼqullansin. 3. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari: uch oy muddatda Oʻzbekiston Respublikasi aholisiga kommunal xizmat koʻrsatish tizimida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish Konsepsiyasi asosida kommunal xizmat koʻrsatish tizimini isloh qilish mintaqaviy kompleks dasturlarini ishlab chiqsinlar; xususiy uylar va koʻp kvartirali uylardagi kvartiralar egalari mablagʻlari hisobiga xizmat koʻrsatiladigan uylar yonidagi hududlar chegaralarini 1998-yil oxirigacha belgilasinlar ayni bir vaqtda uy-joylardan foydalanish xoʻjalik hisobidagi tashkilotlarning faoliyat koʻrsatish chegaralarini yer uchastkalaridan foydalanuvchilarni ularning ushbu uchastkalarni birgalikda saqlash boʻyicha oʻzaro munosabatlarini belgilasinlar; uy-joylardan foydalanish tashkilotlarining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash boʻyicha amaliy chora-tadbirlar koʻrsinlar va shu asosda ularni toʻliq xoʻjalik hisobiga oʻtkazishni 1998-yil oxirigacha tugallasinlar; koʻp kvartirali barcha uy-joylar ichkarisida issiqlik gaz suv isteʼmolini hisobga oluvchi va tartibga soluvchi priborlarni oʻrnatish ishlarini 2000-yilgacha tugallasinlar. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi bilan birgalikda ushbu ishlarni mablagʻ bilan taʼminlash manbalarini aniqlasinlar. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Kommunal xizmat koʻrsatish vazirligi: Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hamda Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari bilan birgalikda 1991-yilgacha qurilgan uy-joylarning umumiy foydalaniladigan joylarini va muhandislik kommunikatsiyalarini toʻliq taʼmirlashning 2005-yilgacha boʻlgan davlat aniq dasturini ikki oy muddatda ishlab chiqsin bunda mablagʻ bilan taʼminlash manbalarini belgilashni hamda taʼmirlashdan keyin ularni uy-joy egalarining toʻliq qaroviga berishni hisobga olsin. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Toshkent shahar hokimligi bilan birgalikda lift xoʻjaligini saqlash va taʼmirlash masalalarini ikki oy muddatda koʻrib chiqsin va ularni mablagʻ bilan taʼminlash manbalari yuzasidan takliflar kiritsin. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi, Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Moliya vazirligi va Kommunal xizmat koʻrsatish vazirligi bilan birgalikda ikki oy muddatda “Shahar xoʻjaligi iqtisodiyoti uni tashkil qilish va undan foydalanish” mutaxassisligi boʻyicha kadrlarga boʻlgan ehtiyojni aniqlasinlar hamda oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida ularni tayyorlash yuzasidan takliflar kiritsin. 6. Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 25-apreldagi 211-son qarorining 2 va 7-bandlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 7. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Bosh vazir oʻrinbosari B. S. Hamidov zimmasiga yuklansin. Aholiga kommunal xizmat koʻrsatish sohasidagi islohotlar respublikada amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy qayta oʻzgartirishlarning uzviy tarkibiy qismi hisoblanadi va u yaratilgan qonunchilik va meʼyoriy-huquqiy asosda roʻyobga chiqarilmoqda. Aholiga uy-joy kommunal xizmati koʻrsatish tizimini isloh qilish “Davlat uy-joy fondini xususiylashtirish toʻgʻrisida”, “Davlat uy-joy siyosati asoslari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasida kommunal xizmat koʻrsatishni boshqarishni takomillashtirish toʻgʻrisida”, “Respublikada uy-joy qurilishini ragʻbatlantirish va rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi farmonlarini Vazirlar Mahkamasining “Kommunal xizmatlarning oʻz xarajatlarini oʻzi qoplashiga bosqichma-bosqich oʻtishi toʻgʻrisida” 1994-yil 7-fevraldagi 54-son “Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida aholiga kommunal xizmat koʻrsatishni takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 1997-yil 25-apreldagi 211-son qarorlarini hamda boshqa qonunchilik va meʼyoriy-huquqiy hujjatlarni roʻyobga chiqarish doirasida amalga oshirilmoqda. Qabul qilingan qarorlarga muvofiq aholiga kommunal xizmat koʻrsatish sohasi tarmoqlarining bozor munosabatlariga oʻtishi jarayoni boshlandi. 1. Uy-joylardan foydalanish xoʻjaligi sohasida toʻliq xoʻjalik hisobida 109 ta uy-joylardan foydalanish korxonalari ishlamoqda 181 ta oilaviy va jamoa pudrati brigadalari faoliyat koʻrsatmoqda. Boshqaruvning oraliq boʻgʻinlari — uy-joy trestlari amalda tugatildi, muqobil xizmatlarni tashkil etish uy-joylarga kirish joylarida sovuq va issiq suv, gaz, issiqlik energiyasini hisoblagichlar oʻrnatish ishlari boshlab yuborildi. 2. Suv taʼminoti va kanalizatsiya sohasida “Oʻzsuvkanal” ishlab chiqarish birlashmasi tugatildi. Viloyatlar suv quvurlari kanalizatsiya boshqarmalari yangidan tashkil qilingan hududiy kommunal foydalanish birlashmalari tarkibiga oʻtkazildi. Suvni hisoblash priborlari bilan sanoat obyektlarining 90 foizi va ijtimoiy-maishiy soha obyektlarining 68 foizi qamrab olingan. 3. Gaz taʼminoti sohasida “Oʻzbekgaz” ishlab chiqarish birlashmasi tugatilgan, tugallangan balansga ega boʻlgan gaz taʼminoti va gazlashtirish boʻyicha xoʻjalik hisobidagi bosh boshqarmalar tashkil etilgan. Tarmoqlarda gaz isrofgarchiligiga ortiqcha yonishlar va shu kabilarga yoʻl qoʻymaslik chora-tadbirlari koʻrilmoqda. 4. Issiqlik taʼminoti sohasida “Oʻzissiqlikkommunenergiya” RIB tugatildi uning viloyatlardagi boʻlinmalari hududiy kommunal foydalanish birlashmalari tarkibiga oʻtkazildi. Aksiyadorlik jamiyatlari shaklida tashkil etilayotgan xoʻjalik hisobidagi issiqlik taʼminoti tashkilotlarini shakllantirishga doir tayyorgarlik ishlari olib borilmoqda. Issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va yetkazib berishdagi kapital foydalanish xarajatlarini kamaytirish boʻyicha tajriba ishlari olib borilmoqda. 5. Obodonlashtirish sohasida ahlatxonalarni ijaraga berish amalga oshirilmoqda Toshkent shahrida yagona buyurtmachi xizmati tashkil qilingan maxsus mashinalarning bir qismi haydovchilarga ijaraga berilgan. Koʻkalamzorlashtirish korxonalarini xususiylashtirish boshlandi. 6. Kommunal xizmat koʻrsatish tizimiga kiruvchi sanoat hamda boshqa korxona va tashkilotlar xususiylashtirilmoqda. Shu bilan birga kommunal xizmat koʻrsatish sohasida islohotlarni yanada chuqurlashtirish past surʼatlarda amalga oshirilmoqda. Xizmatlar koʻrsatishda monopolizm va muqobilsizlik saqlanib qolmoqda, xizmatlar qiymatini shakllantirishda xarajat mexanizmiga xizmatlar koʻrsatish xarajatlarini kamaytirish va sifatini oshirish uchun iqtisodiy ragʻbatlari boʻlmagan boshqaruvning maʼmuriyatchilik usullariga boshqarish va xizmat koʻrsatish funksiyalarini qoʻshib olib borish xususiyatiga ega boʻlgan davlat korxonalari hali ham ustunlik qilmoqda. Isteʼmolchilarning toʻliq intizomi past resurslar sarfini hisobga olishning zarur darajasi taʼminlanmagan tarmoqdagi koʻplab korxonalarning moliyaviy ahvoli qoniqarsizligicha qolmoqda. Quyidagilar kommunal xizmat koʻrsatishni isloh qilishning asosiy vazifalari hisoblanadi: tarmoqni oʻz xarajatlarini oʻzi qoplashga, zarar koʻrmasdan faoliyat koʻrsatish tartibiga bosqichma-bosqich oʻtkazish, narx belgilashda xarajat mexanizmini bartaraf etish, raqobat muhitini va muqobil tuzilmalarni yaratish; mulkchilikning koʻp shaklliligini va tarmoq faoliyat koʻrsatishning bozor tamoyillarini taʼminlashga yoʻnaltirilgan institutsional qayta oʻzgartirishlarni amalga oshirish; kommunal xizmat koʻrsatish sohasida munosabatlarni davlat tomonidan yanada takomillashtirish, uy-joy fondining, kommunal tizimlarning ahvoli va saqlanishi ustidan davlat nazoratining samarali mexanizmini ishlab chiqish; resurslardan oqilona foydalanishni, manbalarni tejashni taʼminlash boʻyicha aniq maqsadli ilmiy-texnikaviy va iqtisodiy siyosatini oʻtkazish. Koʻrsatib oʻtilgan vazifalarni bajarishni quyidagi asosiy yoʻllar bilan amalga oshirish nazarda tutilmoqda: kommunal xizmat koʻrsatishning mavjud tizimini bosqichma-bosqich qayta tashkil etish, boshqarish va nazorat qilish tizimini taʼmillashtirish, kommunal korxonalarning oʻz funksional vazifalarni hal etishdagi iqtisodiy mustaqilligini va javobgarligini oshirish; davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish jarayonlarini yanada chuqurlashtirish, bajaruvchilarni tanlov boʻyicha tanlash va muqobil korxonalarni rivojlantirish asosida hamma joyda shartnomaviy munosabatlarga oʻtish, narx belgilashning bozor tizimini shakllantirish; tarmoqning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, uni rivojlantirishga muqobil investitsiyalarni jalb qilish, xizmatlar koʻrsatishning iqtisodiy tizimlarini joriy etish; kommunal xizmat koʻrsatish xodimlari mehnatini ragʻbatlantirishning kuchli, asoslangan mexanizmini ishlab chiqish bilan uygʻun holda, aholi va xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar oʻzaro hamkorligining iqtisodiy shakllariga oʻtishni davlat tomonidan tartibga solishning shakl va usullarini, uning meʼyoriy-huquqiy negizini takomillashtirish; imtiyozlarning mavjud tizimini tartibga solish, uy-joy-kommunal munosabatlarni tartibga solib borishda mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari rolini oshirish. Konsepsiyada kommunal xizmat koʻrsatishni boshqarishni takomillashtirishning asosiy yoʻnalishi sifatida boshqarish va xizmat koʻrsatish funksiyalarini ajratish, shu asosda: mulk egasi va (yoki) boshqaruvchi tashkilot (buyurtmachi); kommunal xizmatlarni amalga oshiruvchi pudrat tashkilotlari (yetkazib beruvchilar); kommunal munosabatlar sohasida davlat nazoratini amalga oshirish vakolati berilgan organlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar tizimini tashkil etish nazarda tutiladi. Quyidagilar bunday mexanizmni yaratishning asosiy tamoyillari hisoblanadi: kommunal munosabatlar qatnashchilarining yuridik va xoʻjalik mustaqilligini mulkiy javobgarligini taʼminlash; mulkchilik shakllarining koʻp xilligini rivojlantirish, shu jumladan uy-joy mulkdorlari shirkatlarini tuzish uy-joy fondi xizmat koʻrsatish va kommunal xizmatlar koʻrsatish boʻyicha muqobil pudrat tashkilotlarini tashkil etish; koʻchmas mulkni boshqarish va unga xizmat koʻrsatish boʻyicha xizmatlarga narx belgilashning bozor tamoyillariga oʻtish; kommunal munosabatlar qatnashchilari tomonidan yashash sharoitlari va koʻrsatiladigan xizmatlarning belgilangan standartlari taʼminlanishi, xizmatlarga oʻz vaqtida haq toʻlanishi, shartnoma majburiyatlariga rioya qilinishi ustidan davlat nazoratini amalga oshirish. Uy-joy fondi mulkdoriga quyidagi funksiyalar yuklanadi: uy-joy fondining saqlanishini taʼminlash va uy atrofini zarur darajada saqlash, ushbu maqsadlarga moʻljallangan xarajatlarni oʻz vaqtida mablagʻ bilan taʼminlash; uy-joy fondini, yashab turgan shaxslarni hisobga olish, roʻyxatdan oʻtkazish va pasport- hisobga olish ishlarini yuritish; uy-joy fondini saqlash va undan foydalanish hamda kommunal xizmatlar koʻrsatish boʻyicha tegishli pudrat tashkilotlari bilan shartnomalar tuzish, ushbu ishlar uchun oʻz vaqtida haq toʻlanishini taʼminlash. Mulkdor — uy egasi ushbu funksiyalarni oʻzi bajarishga, yoxud boshqaruv funksiyasini shartnoma asosida ixtisoslashtirilgan boshqaruvchi tashkilotga (buyurtmachi xizmati) berishga haqlidir. Boshqaruvchi tashkilot davlat tashkiloti ham, mulkchilikning boshqa shaklidagi tashkilot ham boʻlishi mumkin. Pudrat shartnomasida qayd etilgan ishlar va xizmatlar oʻz vaqtida va sifatli bajarilishi xizmat koʻrsatuvchi pudrat tashkilotining funksiyasi hisoblanadi. Bunda pudrat tashkilotlari roʻyxatdan oʻtkazish hisobga olish funksiyalarini, pasport-hisobga olish ishlarini, aholidan toʻlov yigʻishni, imtiyozlar va subsidiyalarni rasmiylashtirishni boshqaruvchi tashkilotga (buyurtmachi xizmatiga), fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga bergan holda bu ishlardan ozod qilinadi. Ushbu mexanizmni amalga oshirishni jadallashtirish maqsadida barcha uy-joylardan foydalanish tashkilotlarini, ularga davlat mulki boʻlgan mol-mulkni xoʻjalik maqsadlarida yuritish huquqini bergan, keyinchalik mana shu asosda boshqaruvchi va pudrat tashkilotlari tuzgan holda, birinchi navbatda xoʻjalik hisobiga oʻtkazish tugallanadi. Buyurtmachi va pudratchi funksiyalarini ajratishni asosan 2000-yilda tugallash nazarda tutilmoqda. Koʻchmas mulkka mulkchilik shakllarining koʻp xilliligini shakllantirish masalalarida ham uy-joy, ham uylardagi turar joy boʻlmagan binolar mulkdorlarini birlashtiruvchi uy-joylar mulkdorlari shirkatlari (kondominiumlar) tashkil etishga birinchi navbatda eʼtibor beriladi. Umumiy foydalaniladigan joylar (zinapoyalar, yoʻlaklar, yertoʻlalar, tom, liftlar, uy atrofidagi hududdagi binolar va imoratlar) va uylarga tutash yer uchastkalari koʻrsatib oʻtilgan shirkatlarning ulushli mulki hisoblanadi. Uy-joylar mulkdorlari shirkatlari mulkdorlarning ulushli mulkka egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish boʻyicha huquqlari amalga oshirilishini, shirkatning har bir aʼzosining uning mulki hisoblangan turar joy va (yoki) turar joy boʻlmagan binolar umumiy maydoni hajmiga mutanosib ravishda harajatlarda qatnashishi asosida umumiy foydalaniladigan joylarga xizmat koʻrsatilishi va ularni tuzatishni mablagʻ bilan taʼminlashga daʼvat etilgandir. Koʻrsatib oʻtilgan chora-tadbirlar uy-joy-kommunal munosabatlarda shartnomalar (kontraktlar)ning ahamiyatini keskin oshirish, ustun darajada tanlov asosida iqtisodiy asoslangan tariflar va narxlarni shakllantirishni taʼminlash imkonini beradi. Konsepsiyada “Uy-joylar mulkdorlari shirkatlari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini ishlab chiqish moʻljallanmoqda. Ushbu Qonunning qabul qilinishi oʻzlariga tegishli mulkni boshqarishda va unga xizmat koʻrsatishda va sifatli xizmatlarga imkoni boricha pastroq narxlarda haq toʻlashda resurslardan oqilona foydalanishdan manfaatdor boʻlgan shirkatlar tuzilishini tashkil etish imkonini beradi. Uy-joy fondini boshqarish va unga xizmat koʻrsatish tizimini takomillashtirishga oid koʻrsatib oʻtilgan chora-tadbirlarning hayotga joriy etilishi davlat hokimiyati va oʻzini oʻzi boshqarish mahalliy organlariga yuklanadi. Eng maqbul narxlar boʻyicha bajariladigan ishlar va koʻrsatiladigan xizmatlarning zarur hajmi va sifatini taʼminlash, xizmat koʻrsatuvchilar monopol mavqeyining salbiy oqibatlarini bartaraf etish imkonini beruvchi kommunal munosabatlarda raqobat muhiti yaratilishi kommunal xizmat koʻrsatishni isloh qilishning muhim yoʻnalishi hisoblanadi. Ushbu vazifalar hal etilishini quyidagi yoʻllar bilan taʼminlash nazarda tutilmoqda: tarmoq korxonalarini monopoliyadan chiqarish chora-tadbirlarini kuchaytirish bilan birgalikda ularni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlarini yanada chuqurlashtirish; uy-joylar mulkdorlari va boshqaruvchi tashkilot (buyurtmachi) tomonidan uy-joy-kommunal maqsadlardagi obyektlarga xizmat koʻrsatishga va ularni rivojlantirishga buyurtmalar berish, mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, pudrat tashkilotlarini kommunal xizmatlar koʻrsatishga tenglik asosida jalb qilish; bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun shartnomalar asosida hisob-kitob qilish tizimini tashkil etish, shuningdek shartnoma majburiyatlari buzilganligi uchun iqtisodiy va maʼmuriy jazolarni qoʻllash. Kommunal xizmat koʻrsatish tizimi ayrim kichik tarmoqlari obyektlarini xususiylashtirishga yondashuvlar ularning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda belgilangan. Tarmoqning ayrim faoliyat sohalarida hozirning oʻzidayoq raqobatni rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlar mavjuddir. Bunday sohalarga quyidagilar kiradi: uy-joy fondiga va shahar obodonchiligi obyektlariga (yoʻl-koʻprik xoʻjaligi, koʻkalamzorlashtirish va irrigatsiya, hududlarni sanitariya jihatidan tozalash va boshqalar) xizmat koʻrsatish; kommunal xizmat koʻrsatishning muqobil shakllaridan foydalanuvchi tashkilotlar, shu jumladan obyektlarning tarmoqli muhandislik infratuzilmasi bilan bogʻliq boʻlmagan hayot taʼminotining avtonom tizimlari (lokal bugʻ qozonxonalari, idishlardan va gaz ballonidan gaz bilan taʼminlash va boshqalar); kommunal xoʻjaligi obyektlariga xizmat koʻrsatish boʻyicha ishlarning ayrim turlarini bajaruvchi korxonalar (tarmoqlarni tuzatish va tozalash, axlatlarni yigʻishtirish, lift xoʻjaligini ishlatish va boshqalar); uy-joy-kommunal maqsadlardagi obyektlarni rivojlantirish boʻyicha loyiha-qidiruv, tuzatish-qurilish va qurilish-montaj ishlari. Ushbu soha tashkilotlarini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni jadallashtirish tanlov asosida tegishli shartnomalar tuzishda ularning real teng huquqliligini taʼminlash vazifasi turibdi. Birinchi navbatda joriy yildayoq uy-joy fondini mukammal tuzatish sohasida band boʻlgan tuzatish qurilish tashkilotlarini xususiylashtirish, 1999-yilda esa qolgan tashkilotlarni xususiylashtirish tugallanadi. Tabiiy monopoliyaga tegishli boʻlgan issiqlik, suv taʼminoti, kanalizatsiya korxonalari va raqobat muhiti yaratish imkoniyati gʻoyat cheklangan monopol korxonalar hisoblanuvchi gaz taʼminoti korxonalari boshqa toifani tashkil etadi. Ushbu va shunga oʻxshash korxonalarni maxsus dastur boʻyicha xususiylashtirish nazarda tutilmoqda. Quyidagilar ushbu dasturga asos qilib olinadi: monopoliyaga qarshi taʼsir koʻrsatish usullarini saqlab qolgan holda maqbul narxlar boʻyicha zarur sifatdagi xizmatlar koʻrsatilishini taʼminlash uchun shart-sharoitlar yaratish, har yilgi auditorlik tekshirishlarini tashkil etish; aksiyalarni taqsimlashda ehtimol tutilgan albatta turdosh korxonalarni jalb qilgan holda aksiyalarning nazorat paketini amaldagi tartib doirasida asosiy mulkdorda saqlash; moddiy, energetika, moliyaviy va mehnat resurslari xarajatlari normativlari tizimidan foydalangan holda narxlar va tariflarni belgilash tartibi orqali narx belgilashni tartibga solish; tanlov savdolari asosida kommunal xizmatlar koʻrsatishning ayrim bosqichlarida (kapital tusdagi mavsumiy tuzatish ishlari, qishki va materiallar xarid qilish va boshqalar) raqobat muhitini yaratish; suv taʼminoti, suv ajratish yoki issiqlik shoxobchalari tizimini ishonchli boshqarishga boshqaruvchi tashkilotni tanlov asosida jalb qilish; xorijiy sarmoyani jalb qilgan holda birgalikda xoʻjalik yuritish asosida aksiyadorlik jamiyatlari tashkil etish; davlat hokimiyati mahalliy organlariga aksiyadorlik jamiyatlarining ustav sarmoyasidagi davlat ulushini boshqarish huquqini berish. Mahalliy hokimiyat organlari tomonidan boshqaruvchi tashkilot bilan ishonchli boshqaruv yuzasidan shartnoma tuzilishi monopol tizimlardagi raqobat muhitini rivojlantirish yoʻllaridan biri boʻlishi mumkin. Unda shartnomaning amal qilish vaqtida tashkilot faoliyati yuzasidan maqsadli yoʻnalishlar belgilanadi. Boshqaruvchi tashkilot, odatda, koʻrsatiladigan xizmatlar sifatini oshirish bilan bogʻliq majburiyatlarni oʻz zimmasiga oladi. Ushbu xizmatlar yo natura koʻrsatkichlari koʻrinishida, yoxud normativlar koʻrinishida shakllantiriladi. Xizmatlar sifati standartlarini aks ettiruvchi indikatorlar koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda tarif siyosatini belgilash ishonchli boshqaruv shartnomasining ajralmas qismi hisoblanadi. Ishonchli boshqaruvga ham mamlakatimizning, ham chet elning firmalari odatda tanlov asosida jalb qilinishi mumkin. Xorijiy kompaniyalar jalb qilinishidan oldin iqtisodiyotning ushbu sohasida milliy manfaatlarni himoya qilish uchun zarur huquqiy baza ishlab chiqilishi kerak. Quyidagilar uy-joy-kommunal munosabatlar sohasida davlat tomonidan tartibga solish va nazorat qilishning asosiy yoʻnalishlari hisoblanadi: tarmoqni isloh qilish jarayonlarini yanada chuqurlashtirish uchun qulay sharoitlar yaratuvchi tegishli meʼyoriy-huquqiy va uslubiy negizni shakllantirish, ushbu hujjatlarga kommunal munosabatlar barcha ishtirokchilarining majburiy rioya qilishini taʼminlash; uy-joy-kommunal xizmatlar koʻrsatish sohasida shartnoma munosabatlariga oʻtish uchun xoʻjalik yurituvchi subyektlarning tashkiliy-huquqiy va moliyaviy-iqtisodiy mustaqilligini oshirish; raqobat muhitini yaratishning taʼsirchan mexanizmlarini ishlab chiqish, mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlarning xizmatlar koʻrsatishda teng huquqli ishtirokini taʼminlash, ana shu asosda narx belgilash siyosatini shakllantirish ; xususiylashtirilgan kommunal korxonalar ixtisosining oʻzgarishiga yoʻl qoʻymaslik; ushbu sohada faoliyatning ayrim turlarini qonunchilikda belgilangan tartibda litsenziyalash; shartnomaviy munosabatlar doirasida uy-joy-kommunal xizmatlar isteʼmolchilariga belgilangan standartlar darajasida kafolatli xizmat koʻrsatish taʼminlanishini nazorat qilish; majburiy xizmat koʻrsatiladigan kommunal xizmatlar isteʼmolchilarining isteʼmol normativlari va ustuvor guruhlarini va koʻrsatiladigan xizmatlarning eng kam darajasini belgilash; narxlarni shakllantirish uchun xarajatlar va foyda hisob-kitobi holisligini baholash yoʻli bilan monopolist korxonalar tomonidan kommunal xizmatlarga tariflar belgilanishini nazorat qilish, ushbu ishda barcha manfaatdor tomonlarning ishtirokini taʼminlash; suv, issiqlik, gaz va boshqa energiya manbalarini yakka tartibda hisobga olish va ularning sarfini tartibga solish priborlarini joriy etish chora-tadbirlarini muvofiqlashtirish; dasturiy-maqsadli yondashuvlar, tarkibiy qayta oʻzgartirishlar, budjetdan mablagʻ bilan taʼminlashni bosqichma-bosqich qisqartirish, chuqur oʻylangan soliq siyosatini oʻtkazish, investitsiyalarning muqobil manbalarini, shu jumladan xorijiy investorlar investitsiyalarini keng jalb qilish asosida tarmoqning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash va rivojlantirish. Oʻzbekiston “Oʻzkommunxizmat” agentligi huzurida hududiy tuzilmalarga ega boʻlgan Davlat uy-joy inspeksiyasi tashkil etish moʻljallanmoqda. Unga quyidagi asosiy vazifalar yuklanadi: uy-joylar va kommunal obyektlar muhandislik tarmoqlari asbob-uskunalarini muntazam koʻrikdan oʻtkazish va ulardan foydalanish sifatini tekshirish; uy-joyga va uy atrofidagi hududga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish; binolar va umumiy foydalaniladigan joylar oʻz vaqtida va sifatli tuzatilishini, isteʼmolchiga kommunal xizmatlar koʻrsatilishini nazorat qilish; uy-joylar binolari mulkdorlari, uy-joy-kommunal tashkilotlar bilan energiya resurslarini (suv, gaz, elektr va issiqlik energiyasi va boshqalar) yetkazib beruvchi korxonalar oʻrtasidagi shartnomalar (kontraktlar) boʻyicha majburiyatlar bajarilishini nazorat qilish; uy-joylar mulkdorlari va kommunal-foydalanish korxonalarining uy-joylardan foydalanish, kommunal xizmatlar sifati va energiya manbalari masalalari boʻyicha shikoyatlari, arizalarini koʻrib chiqish. Kommunal xizmat koʻrsatishning oʻzini oʻzi mablagʻ bilan taʼminlashga oʻtishi sharoitlarida dotatsiyani bosqichma-bosqich qisqartirish asosida tarmoqni mablagʻ bilan taʼminlash tizimini takomillashtirishga asosiy ahamiyat beriladi. Mahalliy budjetning ahamiyati oshib borayotgan bir sharoitda kommunal xizmat koʻrsatishni budjet tomonidan qoʻllab-quvvatlashning asosiy yoʻnalishlariga quyidagilar kiradi: tarmoqni rivojlantirishning davlat dasturlarini amalga oshirish; mintaqalararo va magistral kommunal infratuzilma tizimini, yirik va muhim inshootlar va obyektlarni qurish va rekonstruksiya qilish; energiya taʼminotining muqobil manbalarini rivojlantirish. Asosiy eʼtibor joylarda tarmoqni rivojlantirishni mablagʻ bilan taʼminlashning, eng avvalo kommunal xizmatlardan foydalanuvchilarning toʻlov intizomini mustahkamlash asosida budjetdan tashqari manbalarini, shuningdek mablagʻ bilan taʼminlashning muqobil manbalarini, ayniqsa uzoq muddatli kreditlarni, shu jumladan xorijiy kreditlarni jalb qilishga qaratilishi keraq. Uy-joy-kommunal xizmatlarga haq toʻlash uchun uy atrofidagi hududdan binolarning yertoʻlalaridan va umumiy foydalaniladigan boshqa joylardan foydalanishdan uy-joy mulkdorlari daromadlarini shakllantirish tizimi rivojlanadi. Eng yaqin vaqtlar ichida tegishli ravishda mablagʻ bilan taʼminlash manbalarini aniqlagan holda tarmoqning asosiy fondlarini, ayniqsa uy-joy fondini saqlash va mukammal tuzatishning maqsadli dasturlarini ishlab chiqish nazarda tutilmoqda. Tarmoqda energiya taʼminoti masalalariga alohida eʼtibor qaratiladi. Quyidagilar uning asosiy yoʻnalishlari boʻlishi kerak: issiqlik energetikasi, texnologik va asbob-uskunalarning boshqa turlari samaradorligini, energiya manbalarini uzatish va taqsimlashni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish darajasini oshirish; uy-joy binolarining toʻsuvchi konstruksiyalarining issiqlikni saqlash xususiyatlarini kuchaytirish va qurilishda issiqlikni oʻtkazish xususiyatlari past boʻlgan konstruksiyalar qoʻllanilishini cheklash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish; hisobga olish priborlari, yuqori sifatli sanitariya-texnika uskunalari, shu jumladan berkitish uskunalari, samarali suv taqsimlash priborlari ishlab chiqarilishini va hamma joyda qoʻllanilishini tashkil etish. Isteʼmol qilinayotgan energiya manbalari va suvni yakka tartibda hisobga olish va sarflanishini tartibga solish priborlari birinchi navbatda koʻp kvartirali uy-joylarning kirish joylarida joriy etiladi. Keyinchalik ular bilan har bir xonadonni yoki yakka tartibdagi uyni jihozlash, dispetcherlik boshqaruvining avtomatlashtirilgan tizimini joriy etish koʻzda tutilmoqda, bu tegishli resurslardan foydalanishni hisobga olish bilan bir qatorda ularni taqsimlash va ulardan foydalanish jarayonini maqbullashtirish, boshqaruvning barcha darajalari uchun axborot tarqatish imkonini beradi. Kommunal xizmat koʻrsatishni isloh qilishda tarmoqning oʻzini oʻzi moliyaviy taʼminlashga asta-sekin oʻtishi doirasida tariflarni bosqichma-bosqich oʻzgartirish koʻzda tutiladi. Bunda uy-joylarni saqlash va kommunal xizmatlar koʻrsatish uchun aholi tomonidan toʻlanadigan xarajatlar ulushini bosqichma-bosqich koʻpaytirishga quyidagilar: energiya manbalarini hisobga olish priborlarini hamma joyda joriy etish; bajaruvchilarni tanlov asosida tanlash; hamma joyda mehnatga ishbay asosida haq toʻlashga oʻtish, maʼmuriy-boshqaruv va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar sonini qisqartirish; tabiiy monopol korxonalar tariflarini tartibga solish; aholi real daromadlari oʻsishini hisobga olish bilan ayni bir vaqtda xizmatlarning sifat standartlarini taʼminlash asosida ushbu xarajatlarni nisbatan kamaytirish hisobiga erishiladi. Quyidagilarni hisobga olgan holda uy-joy-kommunal xizmatlarga tabaqalashtirilgan haq toʻlash tizimini shakllantirish koʻzda tutiladi: uy-joyning joylashgan oʻrni, obodonlashtirilganligi va sifati, shuningdek uy-joy maydonining ijtimoiy normasi; bittadan ortiq kvartiraga ega boʻlgan ijarachilar va mulkdorlar tomonidan uy-joyni saqlash va kommunal xizmatlar uchun toʻliq miqdorda haq toʻlash. Uy-joylarga haq toʻlash sohasidagi siyosatni belgilashda respublika standartlari tizimiga muhim oʻrin beriladi, quyidagilar ularning asosiylari hisoblanadi: aholini uy-joy bilan taʼminlashning sanitariya va ijtimoiy normalari asosida belgilanadigan uy-joy maydoni ijtimoiy normasi standarti; uy-joy umumiy maydonining 1 kvadrat metriga va oilaning bir aʼzosiga uy-joy-kommunal xizmatlar koʻrsatish qiymati standarti, u uy-joy-kommunal xizmatlarning quyidagi zarur turlari asosida belgilanadi: uy-joyni saqlash va tuzatish, jumladan, asosli tuzatish, issiqlik taʼminoti, suv taʼminoti, kanalizatsiya, gaz taʼminoti, elektr energiyasi taʼminoti, shuningdek, respublika mintaqalari boʻyicha uy-joy-kommunal xizmatlar koʻrsatishning vujudga kelgan oʻrtacha cheklangan qiymati; kommunal xizmatlar va uy-joy fondi uchun xarajatlarni qoplashga aholi toʻlovlari tartibga solinadigan uy-joy-kommunal xizmatlarning barcha turlari uchun xarajatlarni qoplashda aholi toʻlovlarining standart ulushi. Uy-joy-kommunal xoʻjaligini isloh qilishda quyidagilar aholini ijtimoiy himoya qilish siyosatining asosiy yoʻnalishlari hisoblanadi: tarmoq monopol-korxonalarining uy-joy-kommunal xizmatlarga xarajatlarining iqtisodiy asoslanganligi ustidan nazoratni amalga oshirish; xizmat koʻrsatish va uy-joy-kommunal xizmatlar koʻrsatish shartnomalarida koʻzda tutilgan xizmatlarning sifati asossiz ravishda pasayib ketishiga yoʻl qoʻymaslik; maydoni boʻyicha ijtimoiy normadan ortiq boʻlgan uy-joydan va kommunal xizmatlardan normadan ortiq foydalanganlik uchun stavkalar va tariflar darajasiga rioya etilishini nazorat qilishni taʼminlash. Kommunal xizmat koʻrsatishning koʻrsatiladigan xizmatlarga haq toʻlashning bozor prinsiplariga oʻtish, uning yuklamasini asta-sekin aholi hisobiga koʻpaytirgan holda, kam taʼminlangan oilalar uchun uy-joy-kommunal xizmatlar qiymatining oshishini koʻrsatib oʻtilgan toifaga fuqarolarning mahalla, qishloq, shaharcha va ovul yigʻinlari orqali moddiy yordam berish yoʻli bilan qisman qoplashni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Ushbu chora-tadbirlarning samaradorligi quyidagilarni taʼminlovchi tegishli tartib bilan taʼminlanadi: ushbu fondlardan maqsadli foydalanishni, ularning turli hisoblanishini, ularning asossiz tayinlanishiga yoki rad etish hollariga yoʻl qoʻymaslikni nazorat qilish; koʻrsatilgan xizmatlarga haq toʻlashdan bosh tortgan shaxslarga iqtisodiy va jamoat taʼsirining amaliy mexanizmi; muddati oʻtib ketgan qarzlari boʻlgan fuqarolarga, ularning ushbu qarzlarni kelishilgan muddatlarda toʻlashga roziligi boʻlgan taqdirda uy-joy-kommunal xizmatlarga haq toʻlash boʻyicha kompensatsiyani rad etishga yoʻl qoʻymaydigan tartibotlarni belgilash. Xuddi shu maqsadlarda joylarda fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlari vakillari, uy-joy inspeksiyalari xodimlari, yuristlar, joylardagi davlat hokimiyati organlari vakillaridan iborat tarkibda uy-joy masalalari boʻyicha jamoatchilik komissiyalari tuzish nazarda tutilmoqda. Ularga kompensatsiya berish ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish, qarzdorlarga uy-joy-kommunal xizmatlar uchun haq toʻlash yuzasidan samarali taʼsir koʻrsatish, fuqarolarni asoslanmagan sanksiyalardan himoya qilish, fuqarolarga malakali maslahat, shu jumladan uy-joyni almashtirish masalalari boʻyicha maslahat xizmatlari koʻrsatish yuklanadi. Respublika standartlarining joriy etilishi quyidagilar asosida fuqarolarning ayrim toifalariga uy-joy-kommunal xizmatlarga haq toʻlash yuzasidan imtiyozlar berish siyosatini qayta koʻrib chiqishni, tartibga solishni nazarda tutadi: uy-joy-kommunal xizmatlarga haq toʻlash yuzasidan kompensatsiyani mazkur imtiyozni olish huquqiga ega boʻlgan shaxs, hamda uni qaramogʻida boʻlgan shaxslar olishi uchun imkoniyat berish; boqimandalikka, uy-joy-kommunal xizmatlarga haq toʻla yuzasidan imtiyozga ega shaxs hisobiga oʻz moddiy ahvolini yaxshilashga intilishga yoʻl qoʻymaslik. I-bosqich — 1998 - 1999-yillar: zarur qonunchilik asosini yaratish, “Uy-joylar mulkdorlar shirkati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni loyihasi, uy-joy-kommunal munosabatlarni tartibga soluvchi zarur normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish; aholiga va boshqa isteʼmolchilarga kommunal xizmatlar koʻrsatish, xizmatlar koʻrsatuvchilarning barcha darajasida shartnoma munosabatlariga oʻtish; kommunal xizmat koʻrsatishning ayrim tarmoqlarini monopoliyadan chiqarish; obodonlashtirish obyektlarini va tuzatish-qurilish tashkilotlarini xususiylashtirishni nihoyasiga yetkazish; xarajatlar darajasini pasaytirishni hisobga olgan holda narxlarni shakllantirishni takomillashtirish, uy-joy-kommunal xizmatlar koʻrsatish yuzasidan tariflar asoslanganligini va darajasini nazorat qilish boʻyicha chora-tadbirlar tizimi amalga oshirilishini taʼminlash; barcha koʻp kvartirali uylarga suv, gaz va boshqa energiya manbalarini olib kirish joylarida ularni hisobga olish va sarflanishini tartibga solish priborlarini oʻrnatish ishlarini keng koʻlamda amalga oshirish, bu priborlarning yangi qurilgan, rekonstruksiya qilingan va asosli tuzatilgan uylar har bir kvartirasida oʻrnatilishini taʼminlash; Oʻzbekiston “Oʻzkommunxizmat” agentligi huzurida Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Toshkent shahrida tegishli boʻlinmalari boʻlgan Davlat uy-joy inspeksiyasini tashkil etish; mavjud uy-joy binolarini rekonstruksiya qilish, modernizatsiyalash va asosli tuzatish boʻyicha maqsadli respublika dasturini ishlab chiqish; uy-joy-kommunal tizimini boshqarish va xizmat koʻrsatish tashkilotlarida ishlash uchun kadrlarni qayta oʻqitishni tashkil etish; II-bosqich — 2000—2004-yillar: boshqaruv va xizmat koʻrsatish funksiyalarini ajratishni nihoyasiga yetkazish, xizmat koʻrsatish, uy-joy fondini tuzatish va unga xizmat koʻrsatish korxonalarini tanlov asosida tanlab olish amaliyotidan keng foydalanish. Tanlov asosida xizmat koʻrsatiladigan uy-joy fondi ulushini 70 foizgacha yetkazish; koʻp kvartirali uy-joylarni boshqarishning ustuvor shakli sifatida uy-joylar mulkdorlari shirkatlarini tashkil etish va yanada rivojlantirish; shahar uy-joy-kommunal infratuzilmasini rivojlantirish uchun investitsiyalarning turli manbalaridan foydalangan holda kredit mablagʻlarini jalb qilish mexanizmini keng joriy etish; har bir kvartirada suv, gaz va energiyaning boshqa manbalarini hisobga olish priborlari oʻrnatilishini asosan tugallash; uy-joyni tuzatish, saqlash va kommunal xizmatlar uchun aholi tomonidan toʻliq haq toʻlashga oʻtish.