Bir qarz oluvchi, oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi, shu jumladan bankka aloqador shaxslar uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdori toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-09-05)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi va “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi: 1. Bir qarz oluvchi, oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi, shu jumladan bankka aloqador shaxslar uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdori toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin. 3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi. Mazkur Nizom bankka, shu jumladan mikromoliya bankiga (bundan buyon matnda bank deb yuritiladi) aloqador shaxslar hamda bir qarz oluvchi, oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikka qoʻyilgan talablarni, shuningdek bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan bitimlar tuzish va bitimlar hisobini yuritish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: qarzdor — mazkur Nizomning 2-bandida keltirilgan tavakkalchiliklar boʻyicha bank oldida majburiyati mavjud boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs; oʻzaro aloqador qarz oluvchilar — bankda nazorat asosida va (yoki) iqtisodiy asosda, mikromoliya bankida esa nazorat asosida aloqador boʻlgan jismoniy va/yoki yuridik shaxslar; yaqin qarindoshlar — qarindoshlik yoki qayin-boʻyinchilik munosabatidagi shaxslar, yaʼni ota-ona, tugʻishgan va oʻgay aka-ukalar, opa-singillar, er-xotin, farzandlar, shu jumladan farzandlikka olinganlar, bobolar, buvilar, nevaralar, er-xotinning ota-onasi, tugʻishgan yoki oʻgay aka-ukalari, opa-singillari; yirik tavakkalchilik — bankda jami summasi bank birinchi darajali kapitalining 10 foizi va undan yuqori boʻlgan, mikromoliya bankida esa jami summasi ikki yarim milliard soʻm va undan yuqori boʻlgan bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchiliklar; tavakkalchilik darajasi past boʻlgan mamlakatlar — “Standard & Poor`s”, “Fitch Ratings” va “Moody`s Investors Service” reyting kompaniyalarining investitsion reyting baholariga yoki Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu baholarga teng boʻlgan reyting baholariga ega mamlakatlar; kredit tavakkalchiligi — qarzdor tomonidan bank oldidagi majburiyatlarini shartnoma yoki qonunchilik hujjatlarida koʻrsatilgan muddat va shartlarda bajarilmasligi (lozim darajada bajarilmasligi) oqibatida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yoʻqotish (zarar) va/yoki rejalashtirilgan daromadni olmaslik tavakkalchiligi; xalqaro taraqqiyot banklari — Jahon banki guruhi (Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Xalqaro investitsiyalarni kafolatlash agentligi, Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi) hamda Osiyo taraqqiyot banki, Osiyo infrastruktura investitsiya banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Yevropa investitsiya banki, Yevropa investitsiya jamgʻarmasi, Islom taraqqiyot banki va Yevropa Kengashining taraqqiyot banki; hal qiluvchi egalik — shaxs tomonidan yoki birgalikda harakat qiluvchi shaxslar tomonidan yuridik shaxs ustav fondining (ustav kapitalining) bir yoxud bir necha bitim natijasida olingan kamida 5 foiziga bevosita yoki bilvosita egalik qilish; nazorat qilinadigan aloqalar (bundan buyon matnda nazorat deb yuritiladi) — Oʻzbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunining 19-moddasi uchinchi qismida belgilangan aloqalar. 2. Bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi hamda bankka aloqador shaxslarning bank oldida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan tavakkalchiliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: bankning kredit boʻyicha talablari, shu jumladan qarz, kredit, mikroqarz, mikrokredit, mikrolizing, overdraft (mijozlarning depozit hisobvaraqlaridagi debet qoldigʻi), lizing, faktoring; bankning pul mablagʻlari evaziga boshqa bank yoki kredit tashkilotlari tomonidan qarzdorlarga har qanday bilvosita turda ajratilgan va kredit tavakkalchiligi mavjud mablagʻlar; bir qarz oluvchi tomonidan oʻzi bilan aloqador boʻlmagan boshqa bir qarz oluvchiga (bunda ushbu qarz oluvchi uchun yirik tavakkalchilik boʻlmagan holda) uning bank oldidagi kredit yoki boshqa majburiyatlari boʻyicha bankka taqdim etilgan va jami majburiyatidan oshmagan miqdordagi kafolat, kafillik va qarz oluvchi tomonidan berilgan qimmatli qogʻozlar; yuridik shaxsning ustav fondiga (ustav kapitaliga) va qimmatli qogʻozlariga qilingan investitsiyalar, shu jumladan repo kelishuvlari doirasida sotilgan qimmatli qogʻozlar (oldi-sotdiga moʻljallangan qimmatli qogʻozlar) va veksellar; banklararo depozitlar va kreditlar, vakillik hisobvaraqlaridagi pul mablagʻlari, banklararo hisob-kitoblarda foydalaniladigan mablagʻlar va banklarga joylashtirilgan boshqa mablagʻlar, bundan kunlik (overnayt) banklararo operatsiyalar va kliring operatsiyalari mustasno; repo operatsiyalari yoki qimmatli qogʻozlarga doir qaytarilishi asosida amalga oshiriladigan boshqa bitimlar boʻyicha talablar; hosilaviy instrumentlar boʻyicha bank balansidagi talablar; balansdan tashqari moddalardagi hosilaviy instrumentlar boʻyicha talablar; kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan balansdan tashqari majburiyatlar, shu jumladan foydalanilmagan kredit liniyalari, chaqirib olinmaydigan majburiyatlar, kreditlash boʻyicha boshqa majburiyatlar, savdoga oid moliyalashtirishlar (akkreditiv, kafolat va kafilliklar); qimmatli qogʻozlar yoki chet el valyutasini sotib olish boʻyicha qonuniy majburiyatlar; boʻlib-boʻlib toʻlash sharti bilan sotilgan aktivlar boʻyicha talablar; kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan boshqa majburiyatlar, shu jumladan olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizli va foizsiz daromadlar, boʻnaklar va bankning debitorlik qarzdorliklari. Mazkur bandning sakkizinchi va toʻqqizinchi xatboshilaridagi tavakkalchiliklar uchun kapital monandliligi hisob-kitoblaridagi 10 foiz va undan yuqori boʻlgan hisoblash omili qoʻllanilgandan soʻng chiqqan natijalar olinadi. 21. Faktoring xizmati boʻyicha bankning bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi hamda bankka aloqador shaxslarga doir kredit tavakkalchiligi: bank tomonidan mijozga nisbatan regress talabini qoʻyish huquqi mavjud boʻlmasa yoki mavjud boʻlib, ushbu huquqdan foydalanish zarurati yuzaga kelmagan boʻlsa, qarzdorga; mazkur regress talabini qoʻyish huquqi mavjud boʻlsa va ushbu huquqdan foydalanish zarurati vujudga kelgan boʻlsa, mijozga nisbatan hisoblanadi. 3. Bankning bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdori bank birinchi darajali kapitalining 25 foizidan oshmasligi kerak, bundan mikromoliya banki mustasno. Mikromoliya banki uchun bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhiga doir tavakkalchilikning eng koʻp miqdori besh milliard soʻmdan oshmasligi lozim. 4. Bankning bir qarzdor yoki oʻzaro aloqador qarzdorlar guruhiga toʻgʻri keluvchi taʼminotsiz (ishonchga asoslangan) kredit uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdori bank birinchi darajali kapitalining 5 foizidan oshmasligi zarur, bundan banklararo operatsiyalarda yuzaga keladigan tavakkalchiliklar mustasno boʻlib, ushbu operatsiyalar mazkur Nizomning 3-bandi talabiga muvofiq amalga oshiriladi. 5. Bankning barcha yirik tavakkalchiliklarining umumiy miqdori bank birinchi darajali kapitalining 5 barobaridan oshmasligi lozim, bundan mikromoliya banki mustasno. 6. Oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi nazorat asosida va (yoki) iqtisodiy asosda vujudga keladi, bundan mikromoliya banki mustasno. Mikromoliya banki uchun oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi nazorat asosida vujudga keladi. 7. Qarzdorlar quyidagi hollarda nazorat asosida oʻzaro aloqador boʻladi: a) yuridik shaxslar oʻrtasida, agar: bir yuridik shaxs bevosita yoki bilvosita, yakka tartibda yoki birgalikda harakat qiluvchi shaxslar guruhi tarkibida boshqa yuridik shaxs ustav fondining (ustav kapitalining) 20 foiz va undan ortigʻiga egalik qilsa yoki egalikni nazorat qilsa; bir yuridik shaxs boshqa yuridik shaxs ustidan nazoratni amalga oshirsa; yuridik shaxslar uchinchi shaxsning yoki u bilan birgalikda harakat qiluvchi shaxslarning nazorati ostida boʻlsa; yuridik shaxslar asosan ishtirokchilarning (aksiyadorlarning) yoki boshqaruv organlarining bir xil tarkibiga ega boʻlsa; b) jismoniy va yuridik shaxslar oʻrtasida, agar: jismoniy shaxs bevosita yoki bilvosita, yakka tartibda yoki birgalikda faoliyat koʻrsatuvchi shaxslar guruhi tarkibida, yuridik shaxs ustav fondining (ustav kapitalining) 20 foiz va undan ortigʻiga egalik qilsa yoki egalikni nazorat qilsa; jismoniy shaxs yuridik shaxs ustidan nazoratni amalga oshirsa; jismoniy shaxs yuridik shaxs kuzatuv kengashi, boshqaruvi aʼzosi boʻlsa yoki mansabdor shaxsi hisoblansa; jismoniy shaxsda yuridik shaxs ustav fondining (ustav kapitalining) 20 foiz va undan ortigʻiga egalik qiladigan yoki egalikni nazorat qiladigan boshqa yuridik shaxsga nisbatan rahbarlik vakolati boʻlsa; jismoniy shaxsning yuridik shaxs nazoratni amalga oshiradigan boshqa yuridik shaxsda boshqaruvga oid vakolatlari mavjud boʻlsa; mazkur kichik bandda keltirilgan jismoniy shaxslarning yaqin qarindoshlari boʻlsa. 8. Oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhidan bir shaxsning moliyaviy qiyinchiliklarga uchrashi, shu jumladan toʻlovga layoqatsizligi yoki bankrot boʻlishi kabi holatlarda boshqa qarzdorning (qarzdorlarning) moliyaviy holatiga salbiy taʼsir koʻrsatishi hamda bank oldidagi majburiyatlarini toʻliq qaytarish va (yoki) toʻlovni oʻz vaqtida amalga oshirish imkoniyatlariga salbiy taʼsir koʻrsatish ehtimoli mavjud boʻlganda qarzdorlar iqtisodiy bogʻliqlik asosida aloqador hisoblanadi. Iqtisodiy bogʻliqlik bir tomonlama yoki oʻzaro boʻlishi mumkin. 9. Qarz oluvchilarning iqtisodiy bogʻliqlik asosda aloqadorligi quyidagicha baholanadi: bir tomon mahsulot (tovar, ish, xizmat) sotishdan olingan 50 foiz va undan ortiq yillik tushumi boshqa bir tomon bilan amalga oshiradigan faoliyat asosida yuzaga kelsa; bir tomon ishlab chiqargan mahsulotning (tovar, ish, xizmat) 50 foizdan kam boʻlmagan qismi boshqa bir tomonga sotilsa va ushbu mahsulotga bozorda boshqa xaridor topish qiyin boʻlsa; bir tomon ikkinchi tomonning bank oldidagi majburiyatini toʻliq yoki qisman qoplash uchun garov, kafolat, kafillik yoki toʻlab berish boʻyicha boshqa majburiyat bilan taʼminlasa; qarzdorlarda qarzni qoplash manbasi yagona boʻlib, qarz boʻyicha toʻlovni toʻliq amalga oshirish va uni oʻz vaqtida qaytarish uchun boshqa manbalar mavjud boʻlmasa; ikki va undan ortiq tomonlarning yagona moliyalashtirish manbai boʻlsa va unga muqobil manba topish murakkab boʻlsa, bundan davlat va xalqaro taraqqiyot banklari tomonidan moliyalashtirish holatlari mustasno. Tomonlarning bitta bank yoki moliyaviy bozordan moliyalashtirilishi ularning iqtisodiy bogʻliqlik asosida aloqador ekanligini anglatmaydi; qarzdorning bank oldidagi majburiyatlarining 30 foizdan ortiq qismi boshqa tomonning (tomonlarning) mablagʻlari hisobiga qaytarilsa; qarzdor (qarzdorlar) bank tomonidan taqdim etilgan kredit mablagʻlarining 30 foizdan ortiq qismini boshqa tomonni (tomonlarni) moliyalashtirish uchun ishlatsa (ikki yoki undan ortiq qarzdorlar bir sotuvchidan jihozlar sotib olishi kabi, odatdagi tijorat operatsiyalari bundan mustasno); jismoniy yoki yuridik shaxsning qarzdor oldida toʻlov majburiyati mavjud boʻlib, mazkur majburiyatning bajarilmasligi qarzdorning bank oldidagi majburiyatlarini toʻliq yoki oʻz vaqtida qaytara olmasligiga sabab boʻlsa; bir shaxs yoki qarzdorlar bilan nazorat asosida aloqadorligi mavjud boʻlgan shaxslar qarzdorning (qarzdorlarning) bank oldidagi majburiyatlari boʻyicha garov (kafillik) taqdim etsa; qarzdorlar qoʻshma faoliyat toʻgʻrisidagi shartnoma yoki qoʻshma faoliyatni nazarda tutuvchi boshqa hujjatga binoan oʻzaro aloqador boʻlsa; jismoniy shaxslar yaqin qarindosh hisoblansa; qarzdorlarning bank oldidagi majburiyatlari boʻyicha birgalikdagi shartnomaviy javobgarligi mavjud boʻlgan boshqa holatlarda. 10. Ikki yoki undan ortiq qarzdorlar bitta shaxsga iqtisodiy jihatdan bogʻliq boʻlsa, ushbu shaxs bank mijozi yoki qarzdori boʻlmagan taqdirda ham bank ularni oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi sifatida (ushbu qarzdorlar oʻrtasida aloqadorlikning mavjud yoki mavjud emasligidan qatʼi nazar) tan olishi lozim. 11. Qarzdor bir vaqtning oʻzida ikki yoki undan ortiq oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhlariga kirsa, bankning ushbu qarzdorga boʻlgan talablarining umumiy miqdori har bir guruh uchun alohida hisoblanishi lozim. 12. Bir qarz oluvchi uchun tavakkalchilik miqdori bank birinchi darajali kapitalining 5 foizi va undan ortiq boʻlsa, bank mazkur qarz oluvchiga nisbatan iqtisodiy bogʻliqlik asosida aloqadorlik yuzasidan oʻrganishlar oʻtkazishi lozim. 13. Banklar oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhini aniqlashda mazkur Nizomning ilovasida koʻrsatilgan holatlardan foydalanishlari mumkin. 14. Bank hisobotlarida qarzdorlar oʻrtasidagi aloqadorlikni va oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhini koʻrsatishi va ushbu guruhlardagi oʻzgarishlarni keyinchalik kuzatib borishi, ular boʻyicha maʼlumotlarni yangilab borishi va hisobotlarda toʻgʻri aks ettirish maqsadida yilda kamida bir marotaba qayta baholashi lozim. Oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi sifatida tasniflash (yoki aloqadorlikning mavjud emasligi) mazkur Nizomga muvofiq asoslantirilgan boʻlishi va bu hujjatlashtirilishi kerak. 15. Ikki yoki undan ortiq qarzdorlar faqatgina respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari (mahalliy yoki xorijiy), shuningdek Oʻzbekiston Tiklanish va taraqqiyot jamgʻarmasi yoki xalqaro taraqqiyot banklari tomonidan nazorat asosida oʻzaro aloqador boʻlsa va mazkur qarzdorlar oʻrtasida iqtisodiy bogʻliqlik asosida aloqadorlik mavjud boʻlmasa, ular oʻzaro aloqador qarz oluvchilar hisoblanmaydi. 16. Banklar qarzdorlarni nazorat asosida va (yoki) iqtisodiy asosda aloqadorligini aniqlashda moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari mezonlaridan foydalanishga haqli. Bunda, mazkur mezonlar qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmasligi yoki ulardagi talablardan yengilroq talablar nazarda tutilmasligi lozim. 17. Bankka aloqador shaxslarga quyidagilar kiradi: bankning kuzatuv kengashi va boshqaruvining aʼzolari hamda bosh bankda tashkil etilgan qoʻmitalarning bankning boshqaruv organlari aʼzolari boʻlmagan aʼzolari, shuningdek bankning muhim ahamiyatga ega xodimlari; bevosita yoki bilvosita, yakka tartibda yoki shaxslar guruhi tarkibida birgalikda faoliyat koʻrsatuvchi, bankda hal qiluvchi egalikka ega boʻlgan jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar, shu jumladan oxirgi benefitsiar mulkdorlar. Agar mazkur jismoniy shaxslarning yaqin qarindoshlari bankning ustav kapitalidagi ulushlarga egalik qilsa yoki egalikni nazorat qilsa, uning miqdoridan qatʼi nazar, ushbu ulush mazkur shaxsning egaligida va nazorati ostida turgan deb hisoblanadi; bank ustav kapitalida hal qiluvchi egalikka ega boʻlgan yuridik shaxsga nisbatan rahbarlik yoki nazorat qilish vakolatiga ega boʻlgan jismoniy shaxslar; banklar guruhiga kiruvchi moliyaviy institutlar; banklar guruhiga kiruvchi moliya institutining kapitalida hal qiluvchi egalikka ega boʻlgan jismoniy va yuridik shaxslar; banklar guruhiga kiruvchi moliya institutining kuzatuv kengashi, boshqaruvi aʼzolari va muhim ahamiyatga ega xodimlari; ustav fondida (ustav kapitalida) banklar guruhining asosiy banki kamida 20 foizga bevosita yoki bilvosita egalik qiluvchi yuridik shaxs, shuningdek ushbu yuridik shaxsning mansabdor shaxslari; yuridik shaxs va uning mansabdor shaxslari, basharti ushbu yuridik shaxsning ustav kapitalida (ustav fondida) bank kamida 20 foizga bevosita yoki bilvosita egalik qilsa; bank ustidan nazoratni amalga oshirayotgan yuridik shaxslar ustav kapitalida (ustav fondida) kamida 20 foiziga bevosita yoki bilvosita egalik qiluvchi yuridik shaxs; bank ustav kapitalida hal qiluvchi egalikka ega boʻlgan yuridik shaxs ustidan nazoratni amalga oshirayotgan shaxslar; ushbu bandning ikkinchi — oʻn birinchi xatboshilarida koʻrsatilgan shaxslarga aloqador shaxslar, shu jumladan jismoniy shaxsning yaqin qarindoshlari, shuningdek jismoniy shaxslar va (yoki) ularning yaqin qarindoshlari oʻzida nazoratni amalga oshirayotgan yoki ustav fondlariga (ustav kapitallariga) egalik qilayotgan yoki boshqaruv organining aʼzolari boʻlgan yuridik shaxslar; ushbu bandning ikkinchi — oʻn ikkinchi xatboshilarida koʻrsatilgan shaxslarning manfaatlarini koʻzlab bank bilan qaysi shaxslar orqali bitim amalga oshiriladigan boʻlsa, oʻsha shaxslar va mazkur shaxslar oʻrtasida qonunchilik hujjatlarida belgilangan mehnatga oid, fuqarolik yoki boshqa munosabatlar mavjudligi tufayli mazkur bitimda ushbu bandning ikkinchi — oʻn ikkinchi xatboshilarida koʻrsatilgan shaxslarning taʼsiri ostida deb hisoblanadigan shaxslar. 18. Ushbu Nizomning 17-bandi ikkinchi — oʻn ikkinchi xatboshilarida koʻrsatilgan shaxslarning manfaatlarini koʻzlab bank bilan bitim amalga oshiradigan shaxslar bankka aloqador shaxs nomidan harakat qilayotgan hisoblanadi. Bankka aloqador shaxslar nomidan harakat qilayotgan shaxslarga quyidagilar kiradi: bankka aloqador shaxslarning huquqiy vakillari; bankka aloqador shaxslar bilan oʻzaro tuzilgan bitimga asosan bankka aloqador shaxsning nomidan harakat qilish vakolatiga ega boʻlgan shaxslar; tuziladigan bitimdan olinadigan foydani bevosita yoki bilvosita bankka aloqador shaxslarga beradigan shaxslar; qonunchilik hujjatlarida belgilangan mehnatga oid, fuqarolik yoki boshqa munosabatlar mavjudligi nuqtai nazaridan, ushbu Nizomning 17-bandi ikkinchi — oʻn ikkinchi xatboshilarida koʻrsatilgan shaxslar taʼsiri ostida bank bilan bitim tuzgan shaxslar. 19. Markaziy bank bank nazoratini amalga oshirishda ushbu Nizom talablari va mezonlariga hamda oʻzining asoslantirilgan mulohazasiga tayanib bankdan ayrim qarzdorlarni bankka aloqador qarzdor sifatida tan olinishini talab qilishga haqli. 20. Bankka aloqador bitta shaxsga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilikning eng koʻp miqdori bank birinchi darajali kapitalining 15 foizidan oshmasligi lozim, bundan mikromoliya banki mustasno. Mikromoliya bankiga aloqador bitta shaxsga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilikning eng koʻp miqdori besh milliard soʻmdan oshmasligi lozim. 21. Bankka aloqador boʻlgan barcha shaxslarga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilikning eng koʻp miqdori bank birinchi darajali kapitalining 25 foizidan oshmasligi lozim. 211. Mazkur Nizomning 20-bandi birinchi xatboshisi va 21-bandida koʻrsatilgan talablarga muvofiq boʻlmagan banklar 2026-yilning 1-yanvariga qadar Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki bilan kelishilgan muddatlarda bosqichma-bosqich ushbu talablarga muvofiqlashtirishi lozim. 22. Bankka aloqador bitta qarzdorga yoki barcha shaxslarga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilik miqdori ushbu Nizomning 20 va 21-bandlarida belgilangan talablardan oshgan taqdirda, bankning kapital monandligi hisob-kitoblarida normativning eng koʻp miqdoridan oshgan tavakkalchilik miqdori mazkur hisobot sanasidan boshlab bankning birinchi darajali kapitalidan chegiriladi. 23. Qarz oluvchi bitim tuzilgan davrda bankka aloqador hisoblanmasdan, keyinchalik bankka aloqador shaxsga aylansa, tavakkalchilik miqdorining mazkur Nizomning 20 va 21-bandlarida belgilangan talablardan oshishi prudensial normativga nomuvofiq deb tan olinmaydi, basharti bank bu haqda Markaziy bankka 10 kun ichida maʼlumot bergan holda Markaziy bank bilan kelishilgan muddatlarda prudensial normativga muvofiqlashtirish yuzasidan majburiyatni olgan boʻlsa. 24. Banklarning bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan yoki ular nomidan harakat qiladigan shaxslar bilan tuzadigan shartnomalari bankka aloqador boʻlmagan shaxslar uchun nazarda tutilgan shartnomalarga qaraganda ancha qulay shartlarga asoslangan hollarda ularning bunday shartnomalarni tuzishi taqiqlanadi. Bunda, ancha qulay shartlarni taqdim etishga quyidagilar kiradi: tavakkalchiligi yuqori boʻlgan yoki boshqa noqulay holatlar tufayli bank oʻziga aloqador boʻlmagan shaxslar bilan tuzmaydigan bitimlarni tuzish; bankka aloqador boʻlmagan shaxslardan olinadigan foiz yoki vositachilik haqlariga nisbatan kam miqdorda foiz yoki vositachilik haqlarini undirish; bankka aloqador shaxslarga koʻrsatilgan xizmat uchun bankka aloqador boʻlmagan shaxslar tomonidan toʻlanadigan summadan kam miqdorda haq toʻlanganda yoki xizmat haqi umuman toʻlanmaganda; bankka aloqador shaxslarning kreditlari boʻyicha toʻlov muddatlarini bankka aloqador boʻlmagan shaxslarning kreditlariga nisbatan ustun shartlarda uzaytirish; bankka aloqador shaxslarning tavakkalchiliklarining nazoratini ancha qulay sharoitlarda amalga oshirish va hisobdan chiqarish; bankka aloqador shaxslardan muayyan aktivlarni bozor narxlariga qaraganda yuqori bahoda sotib olish; bankka aloqador boʻlgan shaxslarga muayyan aktivlarni bozor narxlariga qaraganda past narxlarda sotish; boshqa shaxslarning qimmatli qogʻozlariga investitsiya qilish imkoniyati boʻlganda, faoliyat koʻrsatkichlari past yoki tavakkalchilik darajasining yuqori boʻlgan bankka aloqador shaxslarning qimmatli qogʻozlariga investitsiya qilish; bankka aloqador shaxslardan nolikvid aktivlarni sotib olish yoki nolikvid aktivlarni bankka aloqador shaxslardan kredit taʼminoti sifatida qabul qilish. 25. Bankka aloqador shaxsga yoki uning nomidan faoliyat koʻrsatuvchi shaxsga ajratiladigan har qanday kredit (qarz): Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining kafolati yoki boshqa majburiyatlari bilan taʼminlanganda kreditning kamida 100 foizi; kredit beruvchi bankka milliy valyutada kiritilgan depozitlar qoʻyilganda kreditning kamida 100 foizi; kredit beruvchi bankka chet el valyutasida kiritilgan depozitlar qoʻyilganda kreditning kamida 110 foizi; davlat qimmatli qogʻozlari qoʻyilganda kreditning kamida 125 foizi; boshqa turdagi taʼminot qoʻyilganda kreditning kamida 130 foizi miqdorida bozor bahosidagi taʼminot bilan taʼminlanishi shart. Bank taʼminot qiymatini kerakli miqdorda ushlab turish uchun tegishli choralarni koʻrishi kerak. Agar taʼminotning bozor qiymati pasayib ketsa, bank 10 kun ichida taʼminot summasini ushbu Nizom talablariga muvofiqlashtirish uchun zarur choralarni koʻrishi kerak. 26. Bank faqatgina kuzatuv kengashining tegishli qarori mavjud boʻlgan holatda oʻzi bilan aloqador shaxslar bilan bitim tuzishi mumkin. 27. Kuzatuv kengashi aʼzosi bank hamda quyidagi shaxslar oʻrtasida tuzilgan yoki tuziladigan bitimlarning muhokamasida ishtirok etmasligi yoki boshqa usullar bilan kuzatuv kengashining qaroriga taʼsir qilmasligi lozim: kuzatuv kengashi aʼzosining oʻzi; kengash aʼzosi boʻlgan shaxsning yaqin qarindoshlari; kuzatuv kengashi aʼzosi yoki uning yaqin qarindoshlari, hal qiluvchi egalikka ega boʻlgan yoki kuchli taʼsir oʻtkazadigan har qanday yuridik shaxs; mazkur bandning ikkinchi — toʻrtinchi xatboshilarida keltirilgan shaxslar nomidan harakat qiluvchi har qanday shaxs. 28. Bankka aloqador boʻlgan shaxs bilan bank oʻrtasidagi har qanday bitimga oid kuzatuv kengashining qarorida bitimning barcha tegishli shartlariga oid axborotlar toʻliq koʻrsatilishi kerak. 29. Mazkur Nizomning 28-bandida nazarda tutilgan axborotlar oʻz ichiga bitim miqdori, foiz stavkasi, qarz oluvchining moliyaviy ahvoli, uning olgan mablagʻni oʻz vaqtida qaytara olish imkoniyati toʻgʻrisida moliyaviy axborot, taʼminot miqdori toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni qamrab olishi zarur. Bank aktivlarining oldi-sotdi operatsiyalariga doir maʼlumotda aktivlarning qiymatini tasdiqlovchi axborot boʻlishi kerak. 30. Har bir bank ushbu Nizomning 17-bandi ikkinchi va uchinchi xatboshilarida koʻrsatilgan shaxslardan kamida yiliga bir marta ularning yaqin qarindoshlari va yaqin qarindoshlaridan biri tomonidan kuchli taʼsir oʻtkazishi mumkin boʻlgan shaxslar roʻyxatini shakllantirib borishi kerak. 31. Bir qarz oluvchi, oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi, shu jumladan bankka aloqador shaxslar uchun tavakkalchilik hisob-kitoblarida aktivlar uchun ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplashga moʻljallangan majburiy zaxiralar miqdori chegirilgan qiymatda hisobga olinadi. 32. Bir qarz oluvchi, oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi, shu jumladan bankka aloqador shaxslar uchun tavakkalchilik hisob-kitoblarida balansdan tashqari majburiyatlar kapital monandliligi hisob-kitoblarida qoʻllanilgan balansdan tashqari moddalarning 10 foiz va undan yuqori boʻlgan hisoblash omili qoʻllanilgandan soʻng chiqqan natijalar olinadi. 33. Bir qarz oluvchiga yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhiga doir tavakkalchilikning eng koʻp miqdori quyidagilarga nisbatan tatbiq etilmaydi: Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga talablar; Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati va davlat organlariga bank kapitali monandliligi hisob-kitoblarida tavakkalchilik darajasi 0 foizda boʻlgan talablar. 34. Bir qarz oluvchiga yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi, shu jumladan bankka aloqador shaxslar uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdori hisob-kitoblarida bank tavakkalchilik miqdorini tegishli taʼminot summasi (kredit tavakkalchiligi miqdoridan ortmagan holda) hisobiga kamaytirishi mumkin boʻlib, ular quyidagilardan iborat: davlat qimmatli qogʻozlari; Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati va Markaziy banki tomonidan taʼminlangan yoki kafolatlangan aktivlar; xalqaro taraqqiyot banklari bilan yuzaga keladigan tavakkalchiliklar, shuningdek ushbu tashkilotlar tomonidan kafolatlangan bank aktivlari va/yoki balansdan tashqari moddalardagi majburiyatlari; tavakkalchilik darajasi past boʻlgan mamlakatlar hukumatlari va Markaziy banklari kafolati, kafilligi yoki ular tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar; kreditor bankdagi depozitlar yoki depozit sertifikatlari. Bank talablari ushbu bandda keltirilgan taʼminot turlari bilan toʻliq miqdorda taʼminlanmagan boʻlsa, normativlar hisob-kitobida talabning taʼminlanmagan qismi olinadi. Taʼminot (garov) faqatgina talabning asosiy summasini toʻlash uchun yetarli boʻlsa, foizlar va boshqa toʻlovlar taʼminlanmagan summa sifatida olinishi lozim. 35. Bank tomonidan qabul qilinuvchi mazkur Nizomning 34-bandida nazarda tutilgan taʼminot turlari quyidagi shartlarni bajarishi lozim: qimmatli qogʻozlar, bankdagi depozitlar, kafolat yoki kafillik bank talabi boʻyicha taʼminot sifatida qabul qilingan boʻlsa, ushbu taʼminot muddati tegishli talabni soʻndirish muddatidan kam boʻlmasligi; qarz oluvchi oʻz majburiyatlarini bajarmagan hollarda, shartnoma va (yoki) oʻzaro kelishuvda taʼminot predmetini amalda realizatsiya qilish yoki kafolat/kafillik shartlarini bajarish muddatlariga doir hech qanday cheklovlar boʻlmasligi; bank-kreditorda joylashgan depozit garov predmeti boʻlsa, shartnoma shartlariga binoan qarz oluvchi oʻz majburiyatlarini bajarmagan holatda bankning ushbu mablagʻlarni soʻzsiz nazorat qilish va ularni tasarruf eta olish huquqi boʻlishi. Talab bankdagi depozitlar bilan taʼminlangan boʻlsa, depozit kreditni taʼminlash uchun maxsus hisobvaraqqa kiritilishi hamda kredit shartnomasi yoki boshqa shartnomada qarz oluvchi tomonidan kredit qaytarilmagan yoki majburiyatlarini bajarmagan holda bank akseptsiz tartibda depozitni ishlatishi mumkin ekanligi shart qilib qoʻyilishi lozim. Bunda, bank kreditini qaytarish muddati yetib kelgunga qadar maxsus hisobvaraqqa kiritilgan depozitdan mablagʻlarni olishga yoʻl qoʻymaslik maqsadida zarur choralarni koʻrishi va nazorat oʻrnatishi kerak. 36. Kafolat yoki kafillik maqbul taʼminot hisoblanishi uchun bir vaqtning oʻzida quyidagi shartlarni bajarishi lozim: kafolatlovchi (kafil) tomonidan taqdim etilgan kafolat (kafillik) hujjatlashtirilgan majburiyat hisoblanishi; bankning kafolatlovchi yoki kafildan toʻgʻridan-toʻgʻri talab qilish huquqi boʻlishi; qarz oluvchining bank oldidagi majburiyati boʻyicha taqdim etilgan kafolat miqdori aniq belgilangan boʻlishi; kafolat chaqirib olinmaydigan va soʻzsiz boʻlishi, yaʼni qarz oluvchi kreditga layoqati yomonlashishi oqibatida bir tomonlama tartibda kafolatlovchi (kafil) kafolatni (kafillikni) bekor qilishi, kafolat (kafillik) qiymatini oshirishi, kafolat (kafillik) muddatini qisqartirishi, shuningdek kafolat boʻyicha mablagʻlarni toʻliq yoki qisman toʻlamasligiga imkon yaratuvchi shartlarning mavjud emasligi; qarz oluvchi kafolat bilan taʼminlangan majburiyatlarini bajarmagan hollarda, bank kafolatlovchi (kafil)dan kafolat (kafillik) boʻyicha toʻlovni amalga oshirishini talab qilish huquqi boʻlishi. 37. Bir qarz oluvchiga yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdori hisob-kitoblarida mazkur Nizomning 2-bandida nazarda tutilgan tavakkalchiliklar va ular boʻyicha qabul qilingan taʼminot valyutasi oʻzaro mos tushmasa, taʼminot miqdori 10 foizga kamaytiriladi. 38. Har bir bank bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi, shu jumladan bankka aloqador shaxslar uchun tavakkalchiliklar hisobini yuritishi va bu toʻgʻrisidagi hisobotni har oyda Markaziy bankka taqdim etib borishi lozim. 39. Mazkur Nizom kuchga kirgan sanada bankda bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi hamda bankka aloqador shaxslarning bank oldida toʻlanmagan majburiyati mavjud boʻlib, ularning miqdori ushbu Nizomda belgilangan meʼyorlardan oshadigan boʻlsa (mazkur Nizom kuchga kirgunga qadar amalda boʻlgan normativlar buzilgan holatlar bundan mustasno), bunday majburiyat dastlabki shartlarda va muddatlarda toʻlanishi mumkin. 40. Bir qarz oluvchi yoki oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhiga hamda bankka aloqador shaxslarga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilikning umumiy summasi bitim tuzish vaqtida mazkur Nizomda koʻzda tutilgan cheklovlar doirasida boʻlib, keyinchalik belgilangan meʼyorlardan oshib borsa (bank umumiy kapitali darajasi tushishi yoki valyuta kursining oʻzgarishi va boshqalar sababli), bank mazkur holat haqida Markaziy bankni besh ish kunida xabardor qilishi lozim. 41. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladilar. 1-holat Bankning “A”, “B”, “V” va “G” qarz oluvchilarga nisbatan talablari mavjud. “B”, “V” va “G” qarz oluvchilar iqtisodiy asosda “A” qarz oluvchiga aloqadorligi sababli, bank “A”, “B”, “V” va “G” qarz oluvchilarni oʻzaro aloqador guruh deb hisoblaydi. 2-holat Bankning “B”, “V” va “G” qarz oluvchilarga nisbatan talablari mavjud. Bankning “A” shaxsga nisbatan toʻgʻridan-toʻgʻri talabi mavjud emas, ammo “B”, “V” va “G” qarz oluvchilar “A” shaxsga iqtisodiy aloqador. “A” shaxsning moliyaviy ahvoli yomonlashishi “B, “V” va “G” qarz oluvchilarning moliyaviy ahvoliga salbiy taʼsir koʻrsatishi sababli, bank “B”, “V” va “G” qarz oluvchilarni oʻzaro aloqador guruh deb hisoblaydi. 3-holat Agar “V” qarz oluvchi ikki yoki undan ortiq qarz oluvchilar bilan iqtisodiy aloqadorligi boʻlsa, yaʼni “A” yoki “B” qarz oluvchilardan birining moliyaviy ahvoli yomonlashishi “V” qarz oluvchining bank oldidagi majburiyatlari boʻyicha toʻlovlarni amalga oshirishida qiyinchiliklarga olib kelsa, “V” va “A” hamda “V” va “B” qarz oluvchilar alohida-alohida oʻzaro aloqador guruh deb hisoblanadi. 4-holat “A” qarz oluvchi “A1” va “A2” qarz oluvchilarni hamda “B” qarz oluvchi “B1” qarz oluvchini nazorat qiladi. Bundan tashqari, “B1” qarz oluvchining “A2” qarz oluvchiga iqtisodiy asosda bir tomonlama aloqadorligi mavjud. Bu holatda, bank “B1” qarz oluvchini “A” qarz oluvchiga aloqador qarz oluvchilar guruhida hisobga oladi. Bunda oʻzaro aloqador qarz oluvchilarning bir guruhi (A, A1, A2 va B1) hamda boshqa guruhi (B va B1) hisobga olinadi. 5-holat “A2” va “B1” qarz oluvchilarning nazorat va iqtisodiy asosda oʻzaro aloqadorligi mavjud. 4-holatdan farqli ravishda, ushbu holatda “B” qarz oluvchining moliyaviy ahvoli yomonlashuvi “B1” qarz oluvchining moliyaviy ahvoli yomonlashuviga sabab boʻlib, bu oʻz navbatida “A2” qarz oluvchiga ham taʼsir etadi. Bu holatda, “A2” qarz oluvchi “B” va “B1” qarz oluvchilar bilan bir guruhni tashkil etadi. 6-holat “B1” qarz oluvchi “B2” va “B3” qarz oluvchilarni nazorat qiladi. Ushbu holatda “A” qarz oluvchining moliyaviy ahvoli yomonlashuvi “A2” va “B1” qarz oluvchilarning moliyaviy ahvoliga hamda “B1” qarz oluvchi orqali “B2” va “B3” qarz oluvchilarning moliyaviy ahvoliga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Bunda, bank oʻzaro aloqador qarz oluvchilarni ikkita alohida guruhga ajratadi: 1) nazorat va iqtisodiy asosida aloqador “A” guruh — A, A1, A2, B1, B2, B3. 2) nazorat asosida aloqador “B” guruhi — B, B1, B2, B3. 7-holat Agar 6-holatdagi “B” qarz oluvchining “B1” qarz oluvchiga iqtisodiy aloqadorligi mavjud boʻlsa, “B” qarz oluvchi A guruhida hisobga olinadi. Bu holatda “A” qarz oluvchining moliyaviy qiyinchiliklari nafaqat “pastlab boruvchi” xususiyatga, balki “B” qarz oluvchiga taʼsiri sababli “yuqorilab boruvchi” xususiyatga ham ega. 1. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2015-yil 22-iyuldagi 19/15-son “Bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan tuziladigan bitimlar toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2706, 2015-yil 5-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami 2015-y., 31-son, 418-modda). 2. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2017-yil 24-iyundagi 14/16-son “Bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan tuziladigan bitimlar toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar va qoʻshimcha kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2706-1, 2017-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-y., 30-son, 745-modda). 3. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 18-avgustdagi 27/13-son “Bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan tuziladigan bitimlar toʻgʻrisidagi nizomga qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2706-2, 2018-yil 6-sentabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 06.09.2018-y., 10/18/2706-2/1843-son). 4. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2019-yil 13-dekabrdagi 30/10-son “Bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan tuziladigan bitimlar toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2706-3, 2019-yil 25-dekabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 25.12.2019-y., 10/19/2706-3/4196-son). 5. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2015-yil 22-iyuldagi 19/16-son “Bir qarz oluvchi yoki bir-biriga daxldor qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdorlari toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2707, 2015-yil 5-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2015-y., 31-son, 420-modda). 6. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2017-yil 24-iyundagi 14/15-son “Bir qarz oluvchi yoki bir-biriga daxldor qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdorlari toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2707-1, 2017-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-y., 30-son, 744-modda). 7. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 17-martdagi 9/9-son “Bir qarz oluvchi yoki bir-biriga daxldor qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdorlari toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2707-2, 2018-yil 3-aprel) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 03.04.2018-y., 10/18/2707-2/0989-son). 8. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 18-avgustdagi 27/17-son “Bir qarz oluvchi yoki bir-biriga daxldor qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdorlari toʻgʻrisidagi nizomning 8-bandiga oʻzgartirish kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2707-3, 2018-yil 6-sentabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 06.09.2018-y., 10/18/2707-3/1845-son). 9. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2020-yil 16-yanvardagi 1/6-son “Bir qarz oluvchi yoki bir-biriga daxldor qarz oluvchilar guruhi uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdorlari toʻgʻrisidagi nizomga qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2707-4, 2020-yil 21-fevral) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 21.02.2020-y., 10/20/2707-4/0201-son).