Tugatilayotgan korxonaning mol-mulki va majburiyatlarini inventarizatsiya qilishni tashkil etish va qiymatini aniqlash boʻyicha
(other, 2022-05-10)

1.1. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasining “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlari va Buxgalteriya hisobining milliy standart (BHMS)lariga muvofiq ishlab chiqilgan va tugatilayotgan bankrot korxonaning (bundan buyon matnda tugatilayotgan korxona deb yuritiladi) sotuvga qoʻyiladigan mol-mulki hamda majburiyatlarini inventarizatsiya qilish va ularning balans qiymatini aniqlash tartibini belgilaydi. 1.2. Mazkur Yoʻriqnomada quyidagi tushunchalar ishlatiladi: tugatilayotgan korxonaning mol-mulki — asosiy vositalar (binolar, inshootlar, tugallanmagan kapital qurilish, uzatuvchi moslamalar, mashinalar, asbob — uskunalar, oʻrnatilmagan asbob — uskunalar, hisoblash texnikasi, oʻlchov, toʻgʻirlovchi uskunalar, transport vositalari, instrumentlar, ishlab chiqarish va xoʻjalik inventarlari, ishchi va mahsuldor mollar, koʻp yillik daraxtlar va boshqa asosiy vositalar), nomoddiy aktivlar, shu jumladan ijaraga berilgan, kutubxona fondlari, moliyaviy qoʻyilmalar, ishlab chiqarish zaxiralari, tayyor mahsulot, tovarlar, boshqa zaxiralar, kassa va bank hisobvaraqlaridagi pul mablagʻlari, boshqa yuridik shaxslarning qimmatli qogʻozlari, omonatlar va tugatilayotgan korxonaning balansi boʻyicha boshqa moliyaviy va joriy aktivlar, daʼvo muddati tugamagan debitorlik qarzi, tugatilayotgan korxonaning balansida hisobidagi boshqa mol-mulk, shuningdek biror-bir sababga koʻra hisobga olinmagan mol-mulki; tugatilayotgan korxonaning majburiyatlari — budjet oldidagi qarz, mehnatga haq toʻlash boʻyicha hisobvaraqlar, kreditorlik qarzi, bank kreditlari, zayom va boshqa qarzlar; tugatilayotgan korxonaning mol-mulki qiymatini aniqlash — mol-mulkning haqiqatda mavjudligini aniqlash, uni buxgalteriya hisobida toʻgʻri aks ettirish, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning qoldiq (balans) qiymatini aniqlash; moddiy javobgar shaxs — moddiy javobgarlik toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq tugatilayotgan korxonaning mol-mulki uchun javobgar boʻlgan shaxs; hisob xodimi — oʻzining lavozim vazifalariga muvofiq buxgalteriya hisobi va hisobotini yurituvchi shaxs. 1.3. Joylashgan joyidan qatʼiy nazar tugatilayotgan korxonaning barcha mol-mulki va majburiyatlari, shu jumladan konservatsiyada turgana asosiy vositalar, alohida balansga ajratilgan, yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan boʻlinmalarning (yordamchi xoʻjalik, uy-joy kommunal xoʻjaligi va boshqalar) mol-mulki, ishlab chiqarish zaxiralari va tugatilayotgan korxonaga qarashli boʻlmagan, biroq balansdan tashqarida hisobga olingan (konsignatsiyaga olingan, masʼuliyatli saqlanishda boʻlgan, ijaraga olingan, qayta ishlash uchun olingan), ijaraga berilgan, shuningdek biror-bir sababga koʻra hisobga olinmagan mol-mulk inventarizatsiya qilinishi kerak. 1.4. Inventarizatsiya qilishning asosiy maqsadlari boʻlib quyidagilar hisoblanadi: mol-mulkning haqiqatda mavjudligini aniqlash va haqiqatda mavjud mol-mulkni buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan solishtirish; likvidli boʻlmagan va toʻliq eskirgan mol-mulkni aniqlash; hisobda aks ettirilgan mol-mulk va majburiyatlarning toʻliq mavjudligi va qiymati toʻgʻri aniqlanganligini tekshirish; tugatilayotgan korxonaning mol-mulki va majburiyatlarining haqiqiy balans qiymatini aniqlash. 1.5. Tugatilayotgan korxona mol-mulkini inventarizatsiya qilish, uning qiymatini aniqlash va kelgusida sotish bilan bogʻliq ishlarni tashkil etish tugatish boshqaruvchisiga yuklatiladi. 1.6. Tugatish boshqaruvchisi 1-ilovaga muvofiq buyruq bilan inventarizatsiya qilish komissiyasini tuzadi, uning tarkibiga tugatilayotgan korxonaning buxgalterlari, mehnat jamoasi vakillari, muassislari (ishtirokchilari) va kreditorlari kiritiladi. Mol-mulkida davlat mulkining ulushi mavjud boʻlgan korxonalarni tugatishda inventarizatsiya qilish komissiyasiga moliya organlari, bank muassasalari vakillari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasi (bundan buyon matnda Qoʻmita deb yuritiladi) yoki uning hududiy boshqarmalari vakillari kiritilishi mumkin. Tugatish boshqaruvchisi inventarizatsiya qilish va mol-mulkning qiymatini aniqlash boʻyicha ishlarni bajarishga inventarizatsiya qilish natijalarining toʻgʻriligi va ishonchliligi uchun javobgar boʻladigan ixtisoslashtirilgan (auditorlik) tashkilotlarni shartnoma asosida jalb qilishi mumkin. 1.7. Tugatish boshqaruvchisi inventarizatsiya qilish komissiyasining raisi hisoblanadi. 2.1. Mol-mulkning haqiqatda mavjudligini tekshirish boshlanishidan oldin tugatilayotgan korxonaning moddiy javobgar shaxslari tugatish boshqaruvchisiga oxirgi inventarizatsiya qilish paytidagi moddiy qimmatliklar va pul mablagʻlarining harakati toʻgʻrisidagi birlamchi va yigʻma hisob hujjatlarini (registrlarni), shu jumladan debitorlik va kreditorlik qarzlari toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani (2-ilova) taqdim etadi. 2.2. Tugatish boshqaruvchisi hujjatlarni qabul qilib, “inventarizatsiya qilishgacha “...” da (sana)” deb koʻrsatgan holda reyestrlarga (hisobotlarga) ilova qilingan barcha kirim va chiqim hujjatlariga imzo qoʻyadi, bu esa hisob maʼlumotlari boʻyicha inventarizatsiya qilishni boshlash paytida mol-mulk qoldiqlarini aniqlash uchun asos boʻlib xizmat qilishi kerak. 2.3. Mol-mulkning haqiqatda mavjudligini tekshirish tugatilayotgan korxonaning moddiy javobgar shaxslari va hisob xodimining majburiy ishtirokida amalga oshiriladi. 2.4. Moddiy javobgar shaxslardan inventarizatsiya qilish boshlanishiga qadar mol-mulkka doir barcha kirim-chiqim hujjatlari buxgalteriyaga topshirilgani (yoki tugatish boshqaruvchisiga berilgani) va saqlashga kelib tushgan barcha qimmatliklar kirim qilingani, chiqib ketganlari — hisobdan chiqarilgani toʻgʻrisida tilxat olinadi. Tovar-moddiy qimmatliklar (mol-mulk)ni sotib olishga hisobot beriladigan summalari yoki ularni olish uchun ishonchnomalari boʻlgan shaxslar shunday tilxat beradilar. 2.5. Mol-mulkning haqiqatda mavjudligi va hisobga olingan majburiyatlarning haqiqiyligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar inventarizatsiya qilish komissiyasining tugatish boshqaruvchisiga topshiriladi va inventarizatsiya qilish roʻyxatlariga yoki inventarizatsiya qilish dalolatnomalariga (bundan buyon matnda roʻyxatlar deb yuritiladi) kamida ikki nusxada kiritiladi. 2.6. Inventarlash komissiyasi: asosiy vositalar, xomashyo zaxiralari, tovarlar, pul mablagʻlari, boshqa mol-mulk va majburiyatlarning haqiqatda mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni roʻyxatlarga toʻliq va toʻgʻri kiritilishini; inventarizatsiya qilish materiallarini toʻgʻri va oʻz vaqtida rasmiylashtirilishini taʼminlaydi. 2.7. Inventarlash paytida mol-mulkning haqiqatda mavjudligi sanash, tarozida tortish, oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi, bu haqda dalolatnoma tuziladi. Moddiy javobgar shaxslar inventarizatsiya qilish komissiyasiga mol-mulkning haqiqatda mavjudligini belgilangan muddatlarda toʻliq va aniq tekshirishni taʼminlaydigan sharoitlar yaratib berishlari kerak. 2.8. Tarozida tortiladigan koʻp miqdordagi tovarlarni inventarizatsiya qilishda tarozida tortish qaydnomalari komissiya aʼzolari va moddiy javobgar shaxs tomonidan alohida yuritiladi. Tarozida tortish tugagach qaydnomalardagi maʼlumotlar solishtiriladi va chiqarilgan yakun maʼlumotlari roʻyxatiga qayd etiladi. Oʻlchash dalolatnomalari, texnik hisob-kitoblar va tarozida tortish qaydnomalari roʻyxatga ilova qilinadi va tugatish boshqaruvchisi hamda moddiy javobgar shaxs tomonidan imzolanadi. 2.9. Inventarizatsiya qilish roʻyxatlari hisoblash boshqa texnika vositalaridan foydalanilgan holda va qoʻlda toʻldirilishi mumkin. Roʻyxatlar aniq qilib siyohda yoki sharikli ruchkada, oʻchirish va tuzatib yozishlarsiz toʻldiriladi. Inventarizatsiya qilinadigan qimmatliklar va obyektlarning nomi, ularning soni roʻyxatlarda nomenklatura boʻyicha va hisobga qabul qilingan oʻlchov birliklarida koʻrsatiladi. Roʻyxatlarning har bir sahifasida soʻz bilan moddiy qiymatliklarning tartib raqamlari soni va qanday oʻlchov birliklari (dona, kilogramm, metr va shu kabilar)da koʻrsatilganidan qatʼi nazar, ushbu sahifada yozilgan barcha qimmatliklar sonining umumiy yakuni koʻrsatiladi. Xatolarni tuzatish roʻyxatlarning barcha nusxalarida notoʻgʻri yozuvlarni chizish va chizilganlarning ustiga toʻgʻri yozuvlarni kiritish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Tuzatishlar inventarizatsiya qilish komissiyasining barcha aʼzolari va moddiy javobgar shaxslar tomonidan kelishilishi va imzolanishi hamda tugatilayotgan korxonaning muhri bilan tasdiqlanishi (muhrlar mavjud boʻlgan taqdirda) kerak. Roʻyxatlarda toʻldirilmagan satrlarni qoldirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Toʻldirilmagan satrlarga chizib qoʻyiladi. Roʻyxatlarning oxirgi sahifasida narxlar tekshirilganligi, yakunlar baholanganligi va hisoblab chiqilganligi toʻgʻrisida yozuv ushbu tekshirishni amalga oshirgan shaxslarning imzolari bilan qayd etilishi lozim. 2.10. Roʻyxatlarni inventarizatsiya qilish komissiyasining barcha aʼzolari (jalb qilingan mutaxassislar), moddiy javobgar shaxslar imzolaydilar. Roʻyxatning oxirida moddiy javobgar shaxs roʻyxatda keltirilgan mol-mulkni masʼul saqlashga qabul qilish-topshirish dalolatnomani imzolaydi. 2.11. Tugatilayotgan korxonada masʼul saqlashda boʻlgan, konsignatsiyaga olingan, ijaraga yoki qayta ishlash uchun olingan mol-mulkka alohida roʻyxatlar tuziladi. Koʻrsatilgan mol-mulk egasiga berilishi lozim. 2.12. Yaroqsiz holga kelgan va hisobdan chiqarilib, keyinchalik utilizatsiya qilinadigan mol-mulkka alohida roʻyxatlar tuziladi. 2.13. Agar mol-mulkni inventarizatsiya bir necha kun mobaynida oʻtkazilsa, moddiy qimmatliklar saqlanayotgan xonalar ish kuni tugagandan keyin inventarizatsiya qilish komissiyasi va moddiy javobgar shaxs tomonidan muhrlanishi kerak. Ishdagi tanaffus vaqtida (tushlik vaqti, tungi vaqt, boshqa sabablarga koʻra) roʻyxatlar inventarizatsiya qilinayotgan yopiq xonada yopiq qutida (javon, seyf) saqlanishi va qoʻriqlashga (obyektni qoʻriqlashga qabul qilish daftariga qayd etgan holda) topshirilishi kerak. 2.14. Tugatish komissiyasi aʼzolari inventarizatsiyadan soʻng roʻyxatlarda xatolarni aniqlagan taqdirda, ular darhol (ombor, omborxona, boʻlim va hokazolar ochilguniga qadar) buni tugatish boshqaruvchisiga maʼlum qilishlari shart. Tugatish boshqaruvchisi koʻrsatilgan faktlarni tekshirishni amalga oshiradi va ular tasdiqlangan taqdirda, aniqlangan xatolarni belgilangan tartibda tuzatadi. 2.15. Inventarizatsiya tugaganidan soʻng inventarizatsiya toʻgʻri oʻtkazilganligini nazorat tariqasida tekshirishlar oʻtkazilishi mumkin. Ularni tugatish komissiyasi aʼzolari, jalb qilingan auditorlar, mutaxassislar va moddiy javobgar shaxslar ishtirokida inventarizatsiya oʻtkazilgan ombor, omborxona, boʻlim va hokazolar ochilishiga qadar oʻtkazish lozim. Inventarizatsiya toʻgʻri oʻtkazilganini nazorat tariqasida tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va tugatish boshqaruvchisiga topshiriladi. 3.1. Inventarlizatsiya qilishni boshlashga qadar quyidagilarni tekshirish tavsiya etiladi: a) inventar kartochkalari, inventar kitoblari, roʻyxatlar hamda tahliliy va sintetik hisobning boshqa registrlarining mavjudligi va holati; b) texnik pasportlar yoki boshqa texnik hujjatlarning mavjudligi va holati; v) tashkilot tomonidan ijaraga yoki saqlashga topshirilgan yoki qabul qilingan asosiy vositalarning hujjatlari mavjudligi. Buxgalteriya hisobi registrlari yoki texnik hujjatlarda tafovutlar va noaniqliklar topilgan taqdirda tugatish boshqaruvchisiga xabar berilishi kerak. 3.2. Asosiy vositalarning inventarizatsiyasini oʻtkazayotganda komissiya obyektlarni koʻzdan kechiradi va roʻyxatlarga ularning toʻliq nomi, vazifasi, inventar raqamlari va asosiy texnik yoki foydalanish koʻrsatkichlari hamda tavsifnomasini qayd etadi. Bino, inshoot va boshqa koʻchmas mulkni inventarizatsiya qilishda komissiya koʻrsatilgan obyektlarning tugatilayotgan korxonaning mulkida borligini tasdiqlovchi hujjatlarning mavjudligini tekshiradi. 3.3. Hisobga qabul qilinmagan obyektlar, shuningdek buxgalteriya hisobi registrlarida ularni tavsiflaydigan maʼlumotlar boʻlmagan yoki notoʻgʻri maʼlumotlar koʻrsatilgan obyektlar aniqlangan taqdirda komissiya roʻyxatga mazkur obyektlar boʻyicha toʻgʻri maʼlumotlar va koʻrsatkichlarni kiritishi kerak. Masalan, binolar boʻyicha — ularning vazifasi, ularni qurish uchun ishlatilgan asosiy materiallar, hajmi (tashqi yoki ichki tomondan oʻlchab), maydoni (umumiy foydali maydoni), qavatlar soni (yertoʻla, yarim yertoʻlavasiz va hokazolar), qurilgan yili va boshqalar; kanallar boʻyicha — uzunligi, chuqurligi va eni (tubi va yuzasi boʻyicha), sunʼiy inshootlar, tubi va yonlarini mahkamlash materiallari, koʻpriklar boʻyicha — joylashgan joyi, materiallar turi va asosiy oʻlchamlari; yoʻllar boʻyicha — yoʻl turi (shosse, profilli yoʻl), uzunligi, qoplash materiallari va mashina qatnaydigan eni va hokazolar koʻrsatilishi kerak. Inventarizatsiya qilishda aniqlangan hisobga olinmagan obyektlarning qiymatini aniqlash kadastr (binolar va inshootlar) xizmatini, shunday asosiy vositalari boshqa turlari boʻyicha oʻxshash korxonalarni jalb qilgan holda amalga oshirilishi kerak. Asosiy vositalar roʻyxatlarga obyektning asosiy vazifasiga muvofiq nomlari boʻyicha qayd etiladi. Agar obyekt tiklangan, rekonstruksiya qilingan, kengaytirilgan yoki qayta jihozlangan va buning oqibatida uning asosiy vazifasi oʻzgargan boʻlsa, u roʻyxatga yangi vazifasiga muvofiq keladigan nom bilan kiritiladi. Komissiya tomonidan kapital tusdagi ishlar (qavat qurish, yangi xonalar qurish va boshqalar) yoki imorat va inshootlarni qisman tugatish (ayrim konstruktiv elementlarni buzish) buxgalteriya hisobida aks ettirilmaganligi aniqlanganda, tegishli hujjatlar boʻyicha obyekt balans qiymatining koʻpayish yoki kamayish summasini aniqlash va roʻyxatlarda qilingan oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni keltirish kerak. 3.4. Mashinalar, uskuna va transport vositalari roʻyxatlariga yakka tartibda, zavod inventar raqami, ishlab chiqargan korxona, ishlab chiqarilgan yili, vazifasi, quvvatlari va hokazolar koʻrsatilgan holda kiritiladi. Bir vaqtda kelib tushgan, tugatilayotgan korxonaning turli tarkibiy boʻlinmalarida boʻlgan va guruh hisobining namunaviy inventar varaqchasida qayd etilgan bir xil qiymatdagi xoʻjalik anjomlari, asboblar, dastgohlar va hokazo bir turdagi buyumlar roʻyxatlarda bir nom boʻyicha har bir tarkibiy boʻlinma boʻyicha ushbu buyumlar sonini koʻrsatgan holda keltiriladi. 3.5. Inventarizatsiya paytida tugatilayotgan korxonaning joylashgan joyidan tashqarida boʻlgan asosiy vositalar (avtomashinalar, temir yoʻl harakat tarkibidagi reyslarida, kapital taʼmirlashga yuborilgan mashina va uskunalar va hokazo) inventarizatsiya qilish roʻyxatiga hisob maʼlumotlari boʻyicha keyinchalik doimiy joylashish joyiga qaytib kelgandan soʻng qayta nazorat tekshiruvidan oʻtkazish sharti bilan qayd etilib. 3.6. Foydalanishga yaroqsiz va tiklab boʻlmaydigan asosiy vositalarga inventarizatsiya qilish komissiyasi ularni foydalanishga topshirilgan vaqti va ushbu obyektlarni yaroqsiz holga keltirgan sabablarni (shikastlanish, toʻliq eskirish va hokazolar) koʻrsatgan holda alohida roʻyxat tuzadi va bu haqda tugatish boshqaruvchisiga xabar beradi. 3.7. Xususiy asosiy vositalarni inventarizatsiya qilish bilan bir qatorda ijaraga olingan yoki masʼuliyatli saqlashda boʻlgan asosiy vositalar ham tekshiriladi. Koʻrsatilgan obyektlar boʻyicha masʼuliyatli saqlashga yoki ijaraga qabul qilinganligini tasdiqlovchi hujjatlarga havola berilgan alohida roʻyxat tuziladi. 3.8. Nomoddiy aktivlarni inventarizatsiya qilishda quyidagilar tekshirilishi lozim: tashkilotning ularni ishlatish huquqlarini tasdiqlovchi hujjatlarning mavjudligi; nomoddiy aktivlarning balansda toʻgʻri va oʻz vaqtida aks ettirilganligi. 3.9. Moliyaviy qoʻyilmalarni inventarizatsiya qilishda qimmatli qogʻozlar va boshqa tashkilotlarning ustav kapitallariga haqiqatdagi xarajatlar, shuningdek boshqa tashkilotlarga berilgan qarzlar tekshiriladi. 3.10. Qimmatli qogʻozlarning haqiqatda mavjudligi tekshirilganda quyidagilar belgilanadi: balansda hisobga olingan qimmatli qogʻozlar qiymatining haqiqiyligi; qimmatli qogʻozlarning butligi (haqiqatda mavjudligini buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslash orqali); qimmatli qogʻozlar boʻyicha olingan daromadlarning buxgalteriya hisobida oʻz vaqtida va toʻliq aks ettirilishi. 3.11. Qimmatli qogʻozlar tashkilotda saqlanganida ular kassadagi pul mablagʻlari bilan bir vaqtda inventarizatsiya qilinadi. 3.12. Qimmatli qogʻozlarni inventarizatsiya qilish 3-ilovaga muvofiq roʻyxatda axborot koʻrsatilgan holda amalga oshiriladi. 3.13. Qimmatli qogʻozlarning inventarizatsiya qilinishi tugatilayotgan korxona buxgalteriya hisobining tegishli schyotlarida qayd etilgan qimmatli qogʻozlar qoldiqlarini (soni, turlari (xillari) va summasi boʻyicha) tugatilayotgan korxonaning Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysidagi va (yoki) investitsiya vositachisidagi depo hisobvaragʻidan koʻchirmalardagi maʼlumotlar bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi. 3.14. Boshqa tashkilotlarning ustav kapitallariga moliyaviy qoʻyilmalar, shuningdek boshqa korxonalarga berilgan qarzlarni inventarizatsiya qilish paytida taqqoslangan hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak. 3.15. Tovar-moddiy qimmatliklar (ishlab chiqarish zaxiralari, tayyor mahsulotlar, tovarlar, boshqa zaxiralar) roʻyxatlarga har bir alohida nom boʻyicha kiritilib, turi, guruhi, miqdori va boshqa zarur maʼlumotlar (artikuli, navi va boshqalar) koʻrsatiladi. 3.16. Tovar-moddiy qimmatliklarni inventarizatsiya, qoida tariqasida, mazkur xonada qimmatliklarning joylashish tartibida qilinishi kerak. Tovar-moddiy qimmatliklar turli alohida xonalarda bitta moddiy javobgar shaxsda saqlanganda inventarizatsiya saqlash joylari boʻyicha ketma-ketlikda qilinadi. Qimmatliklar tekshirilganidan keyin xonaga kirishga yoʻl qoʻyilmaydi (masalan, xona plombalanadi) va komissiya ishlash uchun keyingi xonaga oʻtadi. 3.17. Komissiya ombor (omborxona) mudiri va boshqa moddiy javobgar shaxslar hozirligida tovar moddiy qimmatliklarning haqiqatda mavjudligini ularni majburiy tartibda tarozida tortish yoki qayta oʻlchash yoʻli bilan tekshiradi. Roʻyxatlarga qimmatliklar qoldigʻi haqidagi maʼlumotlarni moddiy javobgar shaxslar ogʻzidan yoki haqiqatda mavjudligini tekshirmasdan turib hisob maʼlumotlari boʻyicha qayd etish qatʼiyan taqiqlanadi. 3.18. Shaxsan foydalanish uchun xodimlarga berilgan inventar va xoʻjalik jihozlari inventarizatsiya qilishda guruhiy inventarizatsiya qilish roʻyxatlarini tuzishga yoʻl qoʻyiladi, ularda mazkur buyumlar uchun masʼul boʻlgan, ularga shaxsiy varaqchalar ochilgan shaxslar koʻrsatilib, roʻyxatlarda tilxatga imzo qoʻyiladi. Yaroqsiz holga kelgan va hisobdan chiqarilmagan inventar va xoʻjalik jihozlari foydalanishga topshirilgan vaqti va yaroqsiz boʻlish sabablari koʻrsatilgan holda inventarizatsiya qilish roʻyxatiga kiritiladi. 3.19. Idish roʻyxatlarga turlari, maqsadli vazifasi va sifat holatiga (yangi, ishlatilgan, tuzatishni taqozo etadigan va h.k.) binoan kiritiladi. 3.20. Sanoat ishlab chiqarishi bilan shugʻullanuvchi korxonalarda tugallanmagan ishlab chiqarishni inventarizatsiya qilishda quyidagilar zarur: ishlab chiqarishda boʻlgan buyumlarga doir zaxiralar va tayyorlanishi hamda yigʻilishi tugallanmagan buyumlarning haqiqatda mavjudligini aniqlash; tugallanmagan ishlab chiqarish (zaxiralar)ning haqiqatda komplektlangani aniqlash; bekor qilingan buyurtmalar, shuningdek, bajarilishi toʻxtatib qoʻyilgan buyurtmalar boʻyicha tugallanmagan ishlab chiqarish qoldigʻini aniqlash. 3.21. Ishlab chiqarishning spetsifikasi va xususiyatlariga bogʻliq holda inventarizatsiya boshlanishidan oldin sexlar uchun zarur boʻlmagan barcha materiallar, xarid qilingan detallar va yarim tayyor mahsulotlar omborlarga topshirilishi lozim. 3.22. Tugallanmagan ishlab chiqarish zaxiralarini tekshirish amalda sanash, tarozida tortish, oʻlchash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Roʻyxatlar har bir alohida tarkibiy boʻlinma (sex, uchastka, boʻlim) boʻyicha zaxiralar nomi, ularning tayyorlik bosqichi yoki darajasini koʻrsatib tuziladi. 3.23. Ishlov berilmagan xomashyo, materiallar va xarid qilingan yarim tayyor mahsulotlar tugallanmagan ishlab chiqarish roʻyxatiga kiritilmaydi, balki alohida inventarizatsiya qilinadi va alohida roʻyxatlarda qayd etiladi. 3.24. Bir xildagi massa boʻlmagan yoki xomashyo aralashmasi boʻlgan tugallanmagan ishlab chiqarish boʻyicha inventarizatsiya qilish roʻyxatlarida, shuningdek, solishtirish qaydnomalarida ikkita miqdoriy koʻrsatkich: ana shu massa yoki aralashma miqdori va uning tarkibiga kiradigan xomashyo yoxud materiallar miqdori keltiriladi. Xom ashyo yoki materiallar miqdori mahsulotlar tannarxini rejalashtirish, hisobga olish va kalkulatsiya qilish masalalari yuzasidan tarmoq yoʻriqnomalarida belgilangan tartibda texnik hisob-kitoblar bilan aniqlanadi. 3.25. Tugallanmagan kapital qurilish boʻyicha roʻyxatlarda obyekt nomi va ana shu obyektga doir bajarilgan ishlar hajmi har bir alohida ish turi, konstruktiv unsurlar, uskunalar va hokazolar boʻyicha koʻrsatiladi. 3.26. Qurilishi tugallangan obyektlar boʻyicha, shuningdek, amalga oshirilmagan qurilish boʻyicha loyihalash-tadqiqot ishlariga roʻyxatlar tuziladi, ularda bajarilgan ishlar xarakteri va ularning qiymati toʻgʻrisida maʼlumotlar keltiriladi. 3.27. Katta yoshli mahsuldor va ish hayvonlari roʻyxatlarda qayd etiladi, ularda: hayvonning raqami, hayvonning laqabi, tugʻilgan yili, nasli, semizligi, hayvonning tirik vazni (hayvon ogʻirligi) va dastlabki qiymati koʻrsatiladi. Hayvonning nasli uni banitirovkalash maʼlumotlari asosida koʻrsatiladi. Qoramollar va kichik shoxli hayvonlar, ish hayvonlari, choʻchqalar, katta qushlar, qoʻy va boshqa hayvonlarning alohida qimmatli nusxalari roʻyxatlarga yakka tartibda kiritiladi. Guruh tartibida hisobga olinadigan asosiy podaning boshqa hayvonlari roʻyxatlarga har bir guruh boʻyicha bosh soni va jonli vazni (ogʻirligi) koʻrsatilgan holda guruh tartibida hisobga olinadi. 3.28. Yosh qoramollar va kichik shoxli hayvonlar, yosh nasldor otlar, qushlar va ish hayvonlari roʻyxatlarga yakka tartibda kiritilib, inventar raqamlari koʻrsatiladi. 3.29. Roʻyxatlar hayvon turlari boʻyicha fermalar, fabrikalar, sexlar, brigadalar boʻyicha, hisob guruhlariga ajratib tuziladi. 3.30. Kassadagi pul belgilari va boshqa qimmatliklarning haqiqatda mavjudligi hisob-kitob qilinganda naqd pullar, korxonada saqlanayotgan hujjatli qimmatli qogʻozlar va pul hujjatlari (davlat boji markalari, aviachiptalar va boshqalar) hisobga qabul qilinadi. 3.31. Tugatilayotgan korxonada saqlanayotgan hujjatli qimmatli qogʻozlar, qatʼiy hisobdagi hujjatlar blankalarining haqiqatda mavjudligini tekshirish blanka turlari boʻyicha, u yoki bu blankalarning boshlangʻich va oxirgi raqamlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. 3.32. Banklarda hisob-kitob, valyuta va maxsus hisobvaraqlarda boʻlgan pul mablagʻlarini inventarizatsiya qilish korxona buxgalteriyasining maʼlumotlari boʻyicha tegishli hisobvaraqlarda qayd etilgan summalar qoldigʻini bank koʻchirmasidagi maʼlumotlar bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi. 3.33. Banklar va boshqa kredit muassasalari bilan ssudalar boʻyicha, budjet, budjetdan tashqari jamgʻarmalar, xaridorlar, mol yetkazib beruvchilar, hisobdor shaxslar, xodimlar, depozitlar hamda boshqa debitor va kreditorlar bilan hisob-kitoblarni inventarizatsiya qilish 4-ilovaga muvofiq dalolatnomani rasmiylashtirish yoʻli bilan buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida qayd etilgan summalarning asosliligini tekshirishdan iborat. 3.34. Tugatilayotgan korxonaning xodimlarga qarzlari boʻyicha mehnatga haq toʻlash, deponent hisobvaragʻiga oʻtkazilishi lozim boʻlgan toʻlanmagan summalar aniqlanadi. 3.35. Komissiya hujjatli tekshirish yoʻli bilan quyidagilarni ham aniqlashi kerak: banklar, moliya va soliq organlari, budjetdan tashqari jamgʻarmalar bilan, shuningdek korxonaning alohida balansga ajratilgan tarkibiy boʻlinmalari bilan hisob-kitoblarning toʻgʻriligi; debitorlik, kreditorlik va deponent qarzlar summalarining, jumladan daʼvo bildirish muddati oʻtgan debitorlik va kreditorlik qarzlari summalarining toʻgʻriligi va asoslanganligi. 4.1. Mol-mulkni inventarizatsiya qilish paytida hisob maʼlumotlaridan tafovutlar aniqlangan holda 5 va 6-ilovalarga muvofiq solishtirish qaydnomalari tuziladi. Solishtirish qaydnomalarida inventarizatsiya natijalari, yaʼni buxgalteriya hisobi maʼlumotlari va inventarizatsiya qilish roʻyxatlari maʼlumotlari boʻyicha koʻrsatkichlar oʻrtasidagi tafovutlar aks ettiriladi. 4.2. Inventarizatsiya paytida aniqlangan mol-mulkning haqiqatda mavjudligi bilan buxgalteriya hisobi maʼlumotlari oʻrtasidagi tafovut 7-ilovaga muvofiq qaydnoma bilan rasmiylashtiriladi va quyidagi tartibda aks ettiriladi: ortiqcha chiqqan asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, moddiy qimmatliklar, pul mablagʻlari va boshqa mol-mulk kirim qilinishi va mulk tarkibiga oʻtkazilishi lozim; qonunchilik hujjtlari bilan belgilangan tartibda tasdiqlangan meʼyorlar doirasida qimmatliklarning yoʻqolishi tugatish boshqaruvchisining farmoyishiga koʻra tugatilayotgan korxona mol-mulki qiymatini kamaytirishga hisobdan chiqariladi. Yoʻqolish meʼyorlari haqiqatda kamomad aniqlangan taqdirdagina qoʻllanishi mumkin. Belgilangan meʼyorlar doirasida qimmatliklarning yoʻqolishi qimmatliklar kamomadi qayta navlarga ajratishdagi ortiqcha qimmatliklar bilan hisobga olingach belgilanadi. Agar belgilangan tartibda oʻtkazilgan qayta navlarga ajratish boʻyicha hisobga olingandan keyin ham qimmatliklar kamomadi mavjud boʻlsa, tabiiy yoʻqolish meʼyorlari kamomad aniqlangan qimmatliklar nomi boʻyichagina qoʻllanishi lozim. Tasdiqlangan meʼyorlar boʻlmagan taqdirda yoʻqolish meʼyorlardan ortiqcha kamomad sifatida qaraladi: moddiy qimmatliklar, pul mablagʻlari va boshqa mol-mulk kamomadi, shuningdek tabiiy yoʻqolish meʼyorlaridan yuqori buzilishlar aybdor shaxslarga yuklatiladi va debitorlik qarzi sifatida hisobga olinadi. Aybdorlar aniqlanmagan hollarda yoʻqolish qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hisobdan chiqariladi. Bunda tugatilayotgan korxonaning mol-mulki tegishlicha kamayadi. 4.3. Qayta navlarga ajratish natijasida ortiqcha chiqish va kamomadlarning oʻzaro hisobga olinishiga birgina tekshirilayotgan davr uchun, birgina tekshirilayotgan shaxsda, birgina nomdagi tovar-moddiy qimmatliklarga nisbatan va tugatish boshqaruvchisi ruxsatiga koʻra aynan bir xil miqdorlarda istisno tarzida yoʻl qoʻyilishi mumkin. Yoʻl qoʻyilgan qayta navlarga ajratish toʻgʻrisida moddiy javobgar shaxslar tugatish boshqaruvchisiga batafsil tushuntirish taqdim etadilar. Moddiy javobgar shaxslar aybi boʻlmagan holda qayta navlarga ajratishda hosil boʻlgan qiymatdagi kamomad farqiga inventarizatsiya bayonnomalarida bunday farq aybdor shaxslarga kiritilmasligi xususida mufassal tushuntirish berilishi kerak. 4.4. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan qimmatliklar haqiqatda mavjudligi bilan buxgalteriya hisobi maʼlumotlari oʻrtasidagi tafovutlarni aks ettirish toʻgʻrisidagi takliflar koʻrib chiqish uchun tugatish boshqaruvchisiga taqdim etiladi. 5.1. Tugatilayotgan korxonaning mol-mulki qiymati inventarizatsiyasi natijalariga koʻra belgilangan uning mavjudligi va haqiqiy holatidan kelib chiqqan holda, biroq hisob maʼlumotlariga muvofiq narxlar boʻyicha aniqlanadi. Agar asosiy vositalar tugatish jarayoni boshlanish paytida amaldagi qonunchilik hujjatlari asosida qayta baholanmagan boʻlsa, ularni qayta baholash belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 5.2. Tugatish balansida tugatilayotgan korxonaning balansida hisobga olingan asosiy vositalar, ularning jismonan eskirish darajasidan qatʼi nazar, texnik holati, foydalanishdagi (jumladan vaqtinchalik kapital taʼmirlashda va zamonaviylashtirishda boʻlgan obyektlar) va korxona va tashkilotlarga vaqtinchalik foydalanishga (ijaraga) berilgan, konservatsiyada, zaxirada yoki rezervda boʻlgan asosiy vositalar, tugallanmagan qurilish, alohida balansga ajratilgan, biroq yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan boʻlinmalarning mol-mulki hisobga olinadi. 5.3. Yaroqsiz holga kelgan va hisobdan chiqarilib, keyinchalik utilizatsiya qilinadigan mol-mulk tugatish komissiyasining qaroriga koʻra mol-mulkning qiymatini kamaytirishga hisobdan chiqariladi. 5.4. Tugatish boshqaruvchisi inventarizatsiya natijalari boʻyicha asosiy (8-ilova) va aylanma mablagʻlar, tugallanmagan qurilish va boshqa mol-mulkning qiymati toʻgʻrisida yigʻma dalolatnoma tuzadi. Ushbu dalolatnomaga topshirish (oraliq tugatish) balansi, inventarizatsiya natijalari boʻyicha hujjatlar (yoki auditorlik tashkilotining xulosasi) ilova qilinadi. Yigʻma dalolatnoma va oraliq tugatish balansi tugatish boshqaruvchisi tomonidan tasdiqlanadi. 5.5. Inventarizatsiya natijalariga koʻra tugatilayotgan korxona mol-mulkining balans (qoldiq) qiymati aniqlanadi. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublika Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab amalga joriy qilinadi. Mazkur Yoʻriqnoma amalga kirishi bilan Adliya vazirligi tomonidan 1998-yil 3-aprelda 419-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan Bankrot korxonalarning majburiyatlari va mulkining inventarizatsiyasi va qiymatini baholashni tashkil etish boʻyicha yoʻriqnoma oʻz kuchini yoʻqotgan deb topiladi.