MARKAZIY BANKNING BANKLARARO TOʻLOV TIZIMI ORQALI ELEKTRON TOʻLOVLARNI AMALGA OSHIRISH TARTIBI TOʻGʻRISIDA NIZOMNI TASDIQLASH HAQIDA
(resolution, 2024-02-05)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi va “Toʻlovlar va toʻlov tizimlari toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi: 1. Markaziy bankning banklararo toʻlov tizimi orqali elektron toʻlovlarni amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan soʻng, 10 kundan keyin kuchga kiritilsin. 3. Ushbu qaror kuchga kirgan kundan boshlab, Oʻzbekiston Respublikasi banklari oʻrtasida elektron toʻlovlar tizimi orqali hisob-kitoblar yuritish toʻgʻrisidagi nizom (2004-yil 22-iyun, roʻyxat raqami 1010-1) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. Mazkur Nizom Markaziy bankning banklararo toʻlov tizimi orqali elektron toʻlov hujjatlari asosida toʻlovlarni amalga oshirish tartibini belgilaydi. 1. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: 1) Markaziy bankning Hisob-kitoblar markazi (keyingi oʻrinlarda — MB HKM) — bu Banklararo toʻlov tizimi tarkibiga kiruvchi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining axborot tizimi boʻlib, uning funksiyalariga Banklararo toʻlov tizimi ishtirokchilariga — tijorat banklarining Bosh ofislariga, “Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi” AJga, “Milliy kliring markazi” AJga (keyingi oʻrinlarda — ishtirokchilar) hamda Markaziy bankka vakillik hisobvaraqlarini ochish va xizmat koʻrsatish hamda ular oʻrtasida elektron toʻlovlarning belgilangan vaqt davomida uzluksiz amalga oshirilishini taʼminlash kiradi; 2) Markaziy bankning Toʻlov markazi — Markaziy bankning banklararo va filiallararo toʻlovlarini yagona balans tartibida oʻtishini taʼminlovchi axborot tizimi; 3) Markaziy bankning Axborotlashtirish Bosh markazi (keyingi oʻrinlarda — ABM) — Markaziy bank bilan tuziladigan shartnomaga asosan banklararo toʻlov tizimiga texnik, dasturiy va ekspluatatsion xizmatlarini taʼminlaydigan markaz; 4) vakillik hisobvaragʻi (keyingi oʻrinlarda — vakillik hisobvaraq) — bu ishtirokchilar va Markaziy bankka MB HKMda ochilgan va ular oʻrtasida elektron toʻlovlar oʻtkazishga moʻljallangan hisobvaraqdir; 5) elektron toʻlov hujjati (keyingi oʻrinlarda — ETH) — toʻlov tizimining qoidalari bilan belgilangan tarkib va formatdagi rekvizitlariga ega boʻlgan hamda elektron toʻlovni amalga oshirish uchun zarur axborotni oʻz ichiga olgan elektron hujjatdir. ETH toʻlovga doir qogʻoz hujjat asosida yoki elektron toʻlov vositasidan foydalangan holda tuziladi va elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi. ETH bilan ishlashda uni elektron toʻlovni amalga oshirish uchun zarur rekvizitlarni saqlagan holda qogʻozda takrorlash imkoniyati taʼminlanishi kerak; 6) tashabbuskor (initsiator) — bu ETHni shakllantirish va benefitsiarga joʻnatish yoʻli bilan elektron toʻlovni boshlovchi ishtirokchi yoki Markaziy bank; 7) benefitsiar — bu banklararo toʻlov tizimi orqali tashabbuskordan joʻnatilgan ETHni qabul qiluvchi ishtirokchi yoki Markaziy bank; 8) elektron toʻlovni boshlash — ETHni shakllantirish va elektron raqamli imzo bilan tasdiqlash. 9) toʻlovchining identifikatsiya raqami — yuridik shaxslar toʻlovchi sifatida ishtirok etadigan elektron toʻlov hujjatlarida soliq toʻlovchining identifikatsiya raqami va jismoniy shaxslar toʻlovchi sifatida ishtirok etadigan elektron toʻlov hujjatlarida jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami koʻrsatiladigan elektron toʻlov hujjatining rekviziti. 2. Banklararo toʻlov tizimi orqali hisob-kitoblarni amalga oshirishda quyidagi talablarga rioya etiladi: a) tashabbuskorlar va benefitsiarlar oʻrtasida naqd pulsiz hisob-kitoblar boʻyicha mablagʻlarni tezkorlik bilan oʻtkazishni taʼminlash; b) uzatilayotgan ETHlarni ruxsatsiz kirishdan himoya qilish; v) elektron toʻlovlarni tartibga soluvchi qonunlar va qoidalarga rioya qilish. 3. Banklararo toʻlov tizimi quyidagi tamoyillar asosida ishlaydi: a) ETHni biror belgi boʻyicha qayta ishlash ustuvorliklari yoʻqligi hamda tizimda ishtirok etish uchun adolatli va oshkora ruxsat; b) foydalanuvchilar nuqtai nazaridan qulayliligi va elektron toʻlovni amalga oshirish vositalarining iqtisodiy samaradorligi; v) hisob-kitoblar boʻyicha aniq majburiyatlar tizimini boshqarish samaradorligi; g) tashabbuskor tomonidan elektron toʻlovlarni boshlash; d) ishtirokchilarning MB HKMdagi vakillik hisobvaraqlari hamda ishtirokchilarda ularga tegishli hisobvaraqlardagi aylanmalar va qoldiqlar mos kelganda elektron toʻlovlarni amalga oshirish; e) boshlangan elektron toʻlovni bekor qilish imkoniyati yoʻqligi; j) yuqori darajadagi xavfsizligi, tezkorligi va ishonchliligi; z) tashabbuskorning elektron raqamli imzosi bilan ETH tasdiqlangandan boshlab elektron toʻlovning chaqirib olinmasligi va mablagʻlar benefitsiarning vakillik hisobvaragʻiga oʻtkazilgandan boshlab elektron toʻlovning yakuniyligi; i) tijorat banklarining vakillik hisobvaraqlarida mablagʻlar vaqtinchalik yetarli boʻlmaganida, boshlangan elektron toʻlovlarni oʻz vaqtida yakunlash va kun davomida tizimning likvidliligini qoʻllab-quvvatlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki va bank oʻrtasida tuzilgan alohida shartnoma asosida zarur boʻlgan mablagʻlarni yetkazib berish imkoniyati; k) ETH almashuvini qabul qilish — nazorat — uzatish texnologik davrlar koʻrinishida tashkil etish; l) elektron toʻlovlar summasining miqdori boʻyicha cheklov oʻrnatilmasligi. 4. Markaziy bank bilan ABM oʻrtasida tuziladigan shartnoma asosida Banklararo toʻlov tizimi faoliyat yuritishini texnik, dasturiy va ekspluatatsion xizmatlari taʼminoti ABM zimmasiga yuklatiladi. 5. Ishtirokchilar ABM bilan tuziladigan shartnoma asosida MB HKM orqali elektron toʻlovlarni amalga oshiradilar. 6. Ishtirokchilarning toʻlov xizmatlaridan foydalanadigan jismoniy va yuridik shaxslar banklararo toʻlov tizimining foydalanuvchilari hisoblanadi. 7. ETHning oʻtish sxemasi 1-ilovada keltirilgan. 8. Ishtirokchilarning huquq va majburiyatlari, ishtirokchilarga vakillik hisobvaraqlarini ochish va banklararo toʻlov tizimi orqali elektron toʻlovlarni amalga oshirish toʻgʻrisidagi ABM bilan tuziladigan ikki tomonlama shartnomalar asosida belgilanadi. Banklararo toʻlovlarni amalga oshirish maqsadida ishtirokchilar tomonidan MB HKMga uzatilgan ETHlarini qayta ishlash haq evaziga amalga oshiriladi. Banklararo toʻlovlar amalga oshirilganligi uchun undiriladigan xizmat haqini oʻzgartirish haqida qaror qabul qilinganda, Markaziy bank oʻzining rasmiy veb-saytida uch ish kunidan kechikmay eʼlon joylashtiradi va bu oʻzgartirish Markaziy bankning rasmiy veb-saytida eʼlon qilinganidan oʻn besh kun oʻtgach toʻlov tizimi operatori va ishtirokchilari tomonidan qoʻllaniladi. 9. Banklararo toʻlov tizimida uzatish uchun moʻljallangan toʻlov hujjatlarining toʻgʻri toʻldirilishi boʻyicha masʼuliyat tashabbuskorning mijozi zimmasiga yuklatiladi. 10. Mablagʻlarni hisobvaraqlarga oʻtkazish, hisobdan chiqarish hamda MB HKMga qayta ishlash uchun uzatiladigan ETHning shakllantirilishi toʻgʻriligi uchun javobgarlik tashabbuskorga, MB HKMdan qabul qilinadigan ETH uchun javobgarlik esa benefitsiarga yuklatiladi. 11. Banklararo toʻlov tizimi boʻyicha uzatiladigan maʼlumotlarning saqlanishi, banklarning vakillik hisobvaraqlariga mablagʻlarni oʻz vaqtida va toʻgʻri oʻtkazilishi hamda hisobdan chiqarilishi uchun, shuningdek, ETHning qabul qilinganligi va qayta ishlanganligi (ETH raqamiga, operatsiya summasiga, operatsiyani amalga oshirish sanasi va tugatish vaqtiga asoslanishlarni hisobga olgan holda) toʻgʻrisidagi tasdiqnomani, vakillik hisobvaragʻidan (oraliqdagi va yakuniy) koʻchirmani shakllantirish uchun javobgarlik ABMga yuklatiladi. 12. Banklararo toʻlov tizimiga ulanishning quyidagi usullari mavjud: 1) bankning Toʻlov (Hisob-kitob) markazini ulanishi; 2) filialga ega boʻlmagan banklarni ulanishi (bunda elektron toʻlovlar bankning amaliyot boshqarmasi orqali amalga oshiriladi); 3) bank filialini ulanishi; 4) “Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi” AJ va “Milliy kliring markazi” AJning ulanishi. 13. Bankning Toʻlov (Hisob-kitob) markazini banklararo toʻlov tizimiga ulanishi uchun bank Toʻlov (Hisob-kitob) markazining nomi va manzilini koʻrsatgan holda xat bilan Markaziy bankning Toʻlov tizimlari faoliyatini tartibga soluvchi departamentiga (keyingi oʻrinlarda — MB TTD) murojaat qiladi. Mazkur xatga asosan MB TTD bankning Toʻlov (Hisob-kitob) markazini banklararo toʻlov tizimiga ulash hamda uning filiallarining vakillik hisobvaraqlaridagi qoldiqlarini oʻtkazish tartibini belgilaydi. 14. Filialga ega boʻlmagan bank yoki bank filialini banklararo toʻlov tizimiga ulash uchun: 1) qonunchilikda belgilangan tartibda bank faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyaga ega boʻlishi, bundan bank filiali mustasno; 2) Bank Depozitorlarining Milliy Axborot bazasi (keyingi oʻrinlarda — BDMAB)da xos raqam (unikal kod)ga ega boʻlishi; 3) banklararo toʻlov tizimi bilan maʼlumot almashinuvini taʼminlash imkonini beradigan tegishli dasturiy majmuaga ega boʻlishi kerak; “Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi” AJ va “Milliy kliring markazi” AJ banklararo toʻlov tizimiga ulanish uchun ushbu bandning 2 va 3-kichik bandlarida koʻrsatilgan talablarga javob berishi kerak. 15. Filialga ega boʻlmagan bank, “Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi” AJ va “Milliy kliring markazi” AJning banklararo toʻlov tizimiga ulanish tartibi quyidagicha: 1) Markaziy bankning banklarga litsenziya berishga masʼul departamenti (keyingi oʻrinlarda — MB LBD) MB TTDga ishtirokchining toʻliq nomi va manzili koʻrsatilgan holda xabar beradi; 2) MB TTDning yozma xabarnomasiga muvofiq, ABM ishtirokchi uchun xos raqam va unga tegishli rekvizitlarni zaxiralaydi hamda bir vaqtning oʻzida ishtirokchi va MB TTDga bu haqda xabar beradi; 3) Ishtirokchi xos raqam olgandan keyin oʻrnatilgan tartibda akkreditatsiya qilingan Markaziy bankning Roʻyxatga olish markaziga elektron raqamli imzo kalitini olish uchun, ABMga MB HKMning serveriga kirish ruxsatini olish maqsadida autentifikatsiya maʼlumotlarini aniqlash uchun murojaat qiladi; 4) ABM xodimlari yordamida bir qancha ETHlarning qabul qilish, nazorat qilish, uzatish, texnologik almashuvini oʻtkazish yoʻli bilan ishtirokchi tayyorligining sinov tekshiruvi oʻtkaziladi. Sinov quyidagi tartibda oʻtkaziladi: a) ishtirokchining maʼlumotlari sinov majmuasidagi tegishli maʼlumotnoma (spravochnik)ga kiritiladi; b) dastlab ishtirokchining xodimlari bilan axborotlar almashuvini oʻtkazish boʻyicha tushuntirish (instruktaj) oʻtkaziladi; v) sinov majmuasidagi ishtirokchining vakillik hisobvaragʻiga ishtirokchining ishlashi uchun ustav fondi sifatida oldindan kelishilgan summa kiritiladi; g) ishtirokchi vakillik hisobvaragʻidagi qoldiqni tasdiqlash uchun axborotni va ETHlarini shakllantiradi hamda ABMga sinov tariqasida joʻnatadi, ABM shakllantirilgan maʼlumotlarni toʻgʻriligini tekshiradi; d) ABM ishtirokchi uchun vakillik hisobvaragʻini tasdiqlash, ish tugashi va ETHlarning qayta ishlanganligi boʻyicha axborotni shakllantiradi, ishtirokchi esa ular bilan ishlay olishini tasdiqlashi kerak; e) Sinov ishtirokchi tayyorligini tekshirishda ijobiy natijalar olinguncha davom ettiriladi. Sinov tugaganidan keyin ABM ishtirokchi bilan birgalikda ishtirokchi holatining banklararo toʻlov tizimida ishlashga tayyor ekanligi toʻgʻrisida dalolatnoma tuzadi; 5) MB LBDning ishtirokchi toʻgʻrisidagi xabari, ishtirokchining banklararo toʻlov tizimida ishlashga tayyorligi toʻgʻrisidagi Markaziy bank Xavfsizlik va axborotlarni muhofaza qilish departamentining xabarnomalari hamda sinovning ijobiy natijasi toʻgʻrisidagi ABMning dalolatnomasiga, shuningdek soliq toʻlovchining identifikatsiya raqami koʻrsatilgan soliq organlarida hisobga qoʻyilganligi toʻgʻrisidagi guvohnoma nusxasi asosida, MB TTD barcha ishtirokchilarga ishtirokchining ochilganligi, unga BDMABda xos raqam berilgani va banklararo toʻlov tizimiga ulanganligi toʻgʻrisida rasmiy xabarnoma yuboradi. Oʻz navbatida, mazkur rasmiy xabarnoma asosida Markaziy bankning elektron maʼlumotnomalariga tegishli oʻzgartirishlar kiritiladi. 16. Bank filiallari MB HKMda hisobvaraqlar ochmasligini inobatga olib, banklararo toʻlov tizimiga filiallarni ulash boʻyicha barcha tayyorgarlik ishlarini (filialning tayyorgarlik sinov tekshiruvi, elektron raqamli imzo kalitini yaratish) banklar oʻzlari olib boradilar. Filialga xos raqam zaxiralash uchun bank bevosita ABMga murojaat qiladi. Filial uchun elektron raqamli imzo kalitlarini bankning Roʻyxatga olish markazi yaratadi. Bankning Roʻyxatga olish markazi mavjud boʻlmagan taqdirda, bank filial uchun elektron raqamli imzo kalitlarini yaratish uchun Markaziy bankning Roʻyxatga olish markaziga murojaat qilishi mumkin. Barcha ishlar tugatilgandan soʻng, filialni banklararo toʻlov tizimiga ulash masalasida bank MB TTDga xat taqdim etadi. Unda bank filialining nomi, manzili va bank statistik hisobotlarini berishda filialning hududiy tobeligi koʻrsatiladi. Ushbu xatga asosan bank filiali uchun BDMABda zaxiralangan xos raqam va tegishli rekvizitlar Markaziy bankning tegishli elektron maʼlumotnomasiga kiritiladi va bank filiali ochilganligi hamda uni banklararo toʻlov tizimiga ulanganligi toʻgʻrisida MB TTD tomonidan barcha ishtirokchilarga rasmiy xabarnoma yuboriladi. Filialni banklararo toʻlov tizimida toʻgʻri ishlashi boʻyicha javobgarlik bank zimmasiga yuklatiladi. 17. MB XKMda vakillik hisobvaraqlari quyidagi tamoyillarga rioya qilgan holda yuritiladi: 1) MB HKMda ishtirokchilarning vakillik hisobvaraqlariga xizmat koʻrsatish amaliyot kuni davomida amalga oshiriladi. ETHning muvaffaqiyatli qayta ishlanganligi tasdiqlanishi bilan vakillik hisobvaragʻida aks ettiriladi. Uzatiladigan ETHlarida himoya qilish vositalari yordamida xatolar aniqlanganda yoki ETHlarni qayta ishlash imkoniyati boʻlmaganda, ular qaytariladi (faylni qayta ishlashda — fayl butunlicha qaytariladi), va bu haqda elektron kvitansiya beriladi; 2) Elektron toʻlovlar faqatgina ishtirokchilarning vakillik hisobvaraqlaridagi mablagʻlar qoldigʻi doirasida amalga oshiriladi, bundan shartnomada koʻzda tutilgan hollar hamda Markaziy bankning kliring asosida ishlovchi toʻlov tizimlaridan olingan ishtirokchilar oʻrtasidagi yakuniy hisob-kitobga oid maʼlumotlar asosida elektron toʻlovlarni amalga oshirish mustasno. Bunda, ishtirokchilarning vakillik hisobvaraqlarida elektron toʻlovlarni amalga oshirish uchun yetarli mablagʻlar mavjud boʻlmagan taqdirda, ushbu mablagʻlar overdraft sifatida aks ettiriladi; 3) Ishtirokchi banklararo toʻlov tizimi orqali elektron toʻlovlar oʻtkazishga oʻzining MB HKMdagi vakillik hisobvaragʻi va ushbu vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻ hisobi yuritiladigan ichki hisobvaragʻidagi aylanma va qoldiq summalarining muvofiqligini tahlil qilgandan keyingina kirishadi. 18. Banklararo toʻlov tizimida qoʻllaniladigan ETHlarining tarkibi va tuzilishi: 1) Banklararo toʻlov tizimida 2 — 6-ilovalarda keltirilgan ETHlar qoʻllaniladi; 2) har bir ETH, tashabbuskor tomonidan joʻnatish uchun tayyorlangan hujjatni va benefitsiar tomonidan elektron usul bilan olingan hujjatni identifikatsiya qilish uchun moʻljallangan tegishli kod (Toʻlov hujjati kodi) bilan belgilanishi kerak. Toʻlov hujjati kodlari (keyingi oʻrinlarda — THK) 8-ilovada keltirilgan; 3) mablagʻlarni oʻz vaqtida va toʻgʻri oʻtkazilishini taʼminlash uchun ETH tayyorlashda toʻlov hujjatlarining barcha rekvizitlarini toʻgʻri kiritilishi kerak; 4) toʻlov topshiriqnomasini (THK 01), toʻlov talabnomasini (THK 02), memorial orderni (THK 06), inkasso topshiriqnomasini (THK 11), masofadan xizmat koʻrsatish tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov topshiriqnomasi (THK 21) va masofadan xizmat koʻrsatish tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov talabnomasini (THK 22) kiritishda quyidagi rekvizitlar toʻgʻri toʻldirilishi kerak: hujjatning raqami; hujjatning sanasi; toʻlovchining nomi; toʻlovchining shaxsiy hisobvaragʻi raqami; toʻlovchining identifikatsiya raqami; toʻlovchi bank(tashabbuskor)ning kodi; toʻlovchi bank(tashabbuskor)ning nomi; hujjatning summasi (raqam bilan); oluvchining nomi; oluvchining shaxsiy hisobvaragʻi raqami; oluvchi bank(tashabbuskor)ning kodi; oluvchi bank(tashabbuskor)ning nomi; hujjatning summasi soʻz bilan (avtomatik tarzda yoziladi); toʻlovning maqsadi. Toʻlov maqsadida qonunchilik hujjatlari bilan taqiqlanmagan hamda ishtirokchi va uning mijozi oʻrtasida tuzilgan shartnoma shartlariga mos keluvchi maʼlumotlar koʻrsatilishi mumkin. Ijro hujjatlari boʻyicha inkasso topshiriqnomasida undirib olish uchun asos boʻlayotgan ijro hujjatining raqami, sanasi va nomi koʻrsatiladi. Qonunchilik hujjatlariga muvofiq ayrim tashkilotlar tomonidan mablagʻlarni toʻlovchi yoki mablagʻlarni oluvchi boʻlgan toʻlov hujjatlarining “toʻlov maqsadi” grafasida nima maqsadda toʻlov oʻtkazilayotganligi toʻgʻrisida maʼlumot koʻrsatilmasligi mumkin; 5) akkreditiv uchun ariza (THK 05)ni kiritishda quyidagi rekvizitlar toʻgʻri toʻldirilishi kerak: akkreditiv nomeri; akkreditivni yozish sanasi; toʻlovchining nomi; toʻlovchining hisobvaraq raqami; toʻlovchining identifikatsiya raqami; emitent bankning nomi; emitent bank (tashabbuskor bank)ning kodi, akkreditiv summasi raqam bilan; yetkazib beruvchining nomi; yetkazib beruvchining hisobvaragʻi raqami; akkreditivni ijro etuvchi bankning nomi; akkreditivni ijro etuvchi bank (benefitsiar bank)ning kodi; akkreditiv summasi soʻz bilan (avtomatik tarzda yoziladi); akkreditiv muddati. Akkreditiv shartlari: akkreditiv turi; tovar (mahsulot), xizmatning nomi; akkreditiv boʻyicha toʻlovlarni amalga oshirish uchun asos boʻladigan hujjatning nomi. 181. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ishtirokchilarning vakillik hisobvaragʻidan mablagʻlarni akseptsiz tarzda hisobdan chiqarishda Markaziy bank memorial orderdan foydalanadi. 19. MB HKM tomonidan ishtirokchining vakillik hisobvaragʻi debetiga yoki kreditiga mablagʻ xato oʻtkazilganda, MB HKM amaliyot kuni davomida ishtirokchiga xato oʻtkazilgan toʻlovlar toʻgʻrisida xabarnoma joʻnatishi kerak. Ishtirokchi MB HKMdan xabarnomani olganda, darhol shu amaliyot kunining oʻzida vakillik hisobvaraqqa xato oʻtkazilgan mablagʻlarni qaytarishni amalga oshirishi kerak. 20. Tashabbuskorning aybi bilan elektron toʻlov notoʻgʻri amalga oshirilgan taqdirda, u benefitsiarga xato oʻtkazilgan toʻlov toʻgʻrisidagi maʼlumotni koʻrsatgan holda xato oʻtkazilgan mablagʻni qaytarish toʻgʻrisida xabarnoma joʻnatadi. Bu holda, xato oʻtkazilgan mablagʻni qaytarilmasligidan qatʼiy nazar tashabbuskor mablagʻni xatolik aniqlangan kundan keyingi ish kunidan kechiktirmasdan oluvchining hisobvaragʻiga oʻtkazishi shart. 21. Soat 8-00 dan 18-00 gacha boʻlgan davrda ishtirokchilar vakillik hisobvaragʻining oldingi kun nihoyasidagi holati toʻgʻrisida maʼlumot uzatadilar. Olingan maʼlumotlar ABMda ishtirokchilarning vakillik hisobvaraqlari qoldigʻi va aylanmalarining ishtirokchilardagi tegishli hisobvaraqlari bilan muvofiqligi nazoratidan oʻtadi hamda bu haqda ishtirokchiga elektron kvitansiya uzatiladi. Ushbu maʼlumotlar oʻzaro muvofiq boʻlganda ishtirokchi ishlashga tushadi, maʼlumotlar muvofiq boʻlmasa ishtirokchi ular sababini aniqlaydi va bartaraf etadi. Agar ishtirokchi fors-major holatlari boʻyicha bir yoki bir necha kun ishlamagan boʻlsa, u ABM bilan ishni boshlashdan oldin oʻtgan qayta ishlanmagan kunlarda toʻplanib qolgan barcha ETHlarni qabul qilishi va qayta ishlashi, joriy kunning boshiga vakillik hisobvaragʻining holatini aniqlashi va faqat shundan keyingina ishni boshlashi shart. 22. Soat 8-00 dan 18-00 gacha — banklararo hisob-kitoblar boʻyicha ETHlarni uzatish, qabul qilish, nazorat qilish vaqti hisoblanadi. Ushbu vaqt oraligʻida ETHlar quyidagi tartibda qayta ishlanadi: 1) Ishtirokchilar soat 8-00 dan 17-00 gacha MB HKMga har qanday ETHlarni uzatishlari mumkin; 2) Soat 17-00 dan 17-30 gacha boʻlgan davrda MB HKMga tijorat banklari oʻrtasidagi pul bozori operatsiyalariga oid ETHlar uzatilishi mumkin; 3) Soat 17-00 dan 18-00 gacha boʻlgan davrda MB HKMga Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasidagi pul-kredit operatsiyalariga oid ETHlar uzatilishi mumkin; 4) Joʻnatishga moʻljallangan ETH nazoratdan oʻtadi, ishtirokchining elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlanadi, shifrlanadi va bank telekommunikatsiya tarmogʻi boʻyicha MB HKMga bundan keyingi qayta ishlashlar uchun uzatiladi. Bunda, ETHlarni uzatish, qabul qilish, nazorat qilishni taʼminlovchi xodimlarning ish vaqti mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq belgilanadi. 24. Soat 18-00 dan ABM ishtirokchilarga kunning yakunlanishi va yaroqsiz (brak) deb topilgan ETHlar toʻgʻrisida (tashabbuskor va benefitsiar boʻyicha) xabarnoma joʻnatadi. Shundan keyin MB HKMda “Kunning yakunlanishi” bosqichi amalga oshiriladi. MB HKMda quyidagilar “Kunning yakunlanishi” bosqichini bajarilishining shartlari hisoblanadi: a) ishtirokchilardan ETHni qabul qilish vaqtining tugashi; b) MB HKMga uzatilgan barcha ETH qayta ishlangan va ishtirokchilarning tegishli vakillik hisobvaraqlarida aks ettirilgan boʻlishi kerak. Ishtirokchilarda “Kunning yakunlanishi” bosqichining vaqti ishtirokchining ichki toʻlov tizimi qoidalariga muvofiq mustaqil ravishda belgilanadi. “Kunning yakunlanishi” bosqichi chiqish shakllarini chiqarish, maʼlumotlarni arxivatsiyalash va tizimni navbatdagi kunning boshlanishiga tayyorlash bilan birgalikda boradi. 25. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki pul-kreditni boshqarish xususiyat (parametr)laridan kelib chiqqan holda, banklararo ETHlarining oʻtkazish vaqtini toʻlov tizimi masalalarini muvofiqlashtiruvchi rais oʻrinbosarining yozma yoki elektron koʻrsatmasiga asosan uzaytirishi mumkin. ABM tomonidan tizim ishtirokchilari ETHga ishlov berish vaqtining uzaytirilganligi haqida elektron tarzda xabardor qilinadi. 26. Ayrim ishtirokchilarda alohida ajratilgan yoki kommutatsiya qilingan kanallarning buzilishi sodir boʻlganda, ETHlar belgilangan axborotlarni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilgan holda MB HKMga xizmat koʻrsatuvchi ABMning boʻlimiga bevosita elektron axborot tashuvchi jismlarda taqdim qilinishi mumkin. 27. Ushbu ish tartibi favqulodda vaziyatlar holati sodir boʻlganda qoʻllanilmaydi. Favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda tizim qatnashchilari va foydalanuvchilarining ish tartibi Markaziy bankning alohida meʼyoriy hujjatlari bilan belgilanadi. Favqulodda vaziyatlar sodir boʻlganligi toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki ommaviy axborot vositalari orqali xabar beradi. 28. Bank filiallari oʻzining mijozlari oʻrtasidagi barcha toʻlovlarni bank xizmatini koʻrsatish uchun tuzgan shartnomasiga muvofiq mustaqil ravishda amalga oshiradi. 29. Mijoz tomonidan taqdim qilingan toʻlov hujjatlari mazkur Nizomning 18-bandida keltirilgan barcha majburiy rekvizitlarning toʻgʻri toʻldirilishi boʻyicha tekshiruvdan oʻtkaziladi. 30. ETHlarida banklar va ularning filiallari vakillik hisobvaraqlari raqamini, shuningdek, MB HKM kodini qoʻyish taqiqlanadi. 32. Kiritilgan toʻlov hujjati asosida bankning filialida dasturiy ravishda ETH shakllantiriladi, u ichki nazoratdan oʻtadi, elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi, shifrlanadi va bankning Toʻlov (Hisob-kitob) markaziga uzatiladi. 33. Tashabbuskor bankda, ichki nazorat va elektron raqamli imzo tekshiruvi oʻtkazilganidan soʻng, banklararo hisob-kitoblar boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: 1) Tashabbuskor bankning Toʻlov (Hisob-kitob) markazida filiallardan olingan ETHlariga asosan: Kredit operatsiyalari (THK — 01, 02, 05, 06, 11, 21, 22) boʻyicha: DEBET 22204 tegishli filial hisobvaragʻi; KREDIT 10301 bankning hisobvaragʻi; 2) Markaziy bankning Toʻlov markazida Markaziy bankning Hisob-kitob-kassa markazlaridan olingan ETHga asosan: Kredit operatsiyalari (THK — 01, 02, 05, 06, 11, 21, 22) boʻyicha: DEBET 22204 tegishli Hisob-kitob-kassa markazi hisobvaragʻi; KREDIT 11005; Debet operatsiyalari (THK — 06) boʻyicha: DEBET 11005; KREDIT 22204 tegishli Hisob-kitob-kassa markazi hisobvaragʻi. 34. Benefitsiar bankda, ichki nazorat va elektron raqamli imzo tekshiruvi oʻtkazilganidan soʻng, banklararo toʻlov tizimidan olingan toʻlov hujjatlari asosida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: 1) Benefitsiar bankning Toʻlov (Hisob-kitob) markazida bankka ETH kelib tushganda: Kredit operatsiyalari (THK — 01, 02, 05, 06, 11, 21, 22) boʻyicha: DEBET 10301; KREDIT 22204 tegishli filial hisobvaragʻi; 2) Markaziy bankning Toʻlov markazida ETH kelib tushganda: Kredit operatsiyalari (THK — 01, 02, 05, 06, 11, 21, 22) boʻyicha: DEBET 11005; KREDIT 22204 tegishli Hisob-kitob-kassa markazi hisobvaragʻi; Debet operatsiyalari (THK — 06) boʻyicha: DEBET 22204 tegishli Hisob-kitob-kassa markazi; KREDIT 11005. 35. Benefitsiar bankning Toʻlov (Hisob-kitob) markazidan kelib tushgan ETHlari filialda ichki nazorat va elektron raqamli imzosi tekshiruvidan oʻtadi. Ijobiy natija olinganda, oʻtkazmalar filial va uning mijozlarining tegishli hisobvaraqlari boʻyicha aks ettirilgan holda amalga oshiriladi. Agar mijozning hisobvaraq raqami notoʻgʻri koʻrsatilgan boʻlsa, bu holda mablagʻlar oluvchi uchun 23206 — “Aniqlanish jarayonidagi transaksiyalar” hisobvaragʻiga yoki toʻlovchi uchun 17305 — “Aniqlanish jarayonidagi transaksiyalar” hisobvaragʻiga oʻtkaziladi, undan uch ish kuni mobaynida maqsadi boʻyicha hisobdan oʻchirilishi kerak. 36. Ishtirokchilardan ETH kelib tushganidan keyin, MB HKMda ularni avtomatlashtirilgan qayta ishlash tashkil etiladi. 37. Qayta ishlash jarayonida kelib tushgan ETHlar ichki nazorat va elektron raqamli imzo tekshiruvidan oʻtadi. Nazoratdagi rekvizitlar yoki elektron raqamli imzoda xatolar aniqlanganda, xato ETHlari qayta ishlashdan chiqarib tashlanadi. Shuningdek, ETH BDMAB bazasida benefitsiar bank va tashabbuskor bank mijozlarining hisobvaraqlari hamda toʻlovchilarning identifikatsiya raqamlari mavjudligi boʻyicha rekvizitlar nazoratidan oʻtadi. Agar ETHning rekvizitlarida koʻrsatilgan hisobvaraqlar va toʻlovchining identifikatsiya raqami BDMAB maʼlumotlari bilan mos kelmasa, ushbu ETH tegishli xatolik kodi koʻrsatilgan holda yaroqsiz deb topiladi. 38. Har bir ETH batafsil tahlil qilinishidan oldin, quyidagilar boʻyicha tekshiriladi: a) joriy kunning boshida vakillik hisobvaragʻi holatini tekshirganda ijobiy natija chiqishi; b) elektron toʻlovni amalga oshirish uchun ishtirokchining vakillik hisobvaragʻida yetarli mablagʻlarning mavjudligi. 39. Tekshirish mobaynida, har bir ETH qayta ishlangandan keyin ishtirokchining vakillik hisobvaragʻida qolishi koʻzda tutilgan qoldiq summasi hisoblanadi. Fayl almashuvida dastlab hisobvaraqqa oʻtkaziladigan, keyin esa, hisobdan oʻchiriladigan barcha elektron toʻlovlar hisobga olinadi. 40. ETHda bironta xato aniqlansa, shuningdek elektron toʻlovlarni amalga oshirish uchun ishtirokchining vakillik hisobvaragʻida mablagʻlar yetarli boʻlmasa, mazkur ETH qayta ishlashdan chiqariladi va bu haqda ishtirokchiga xato kodi koʻrsatilgan holda axborot taqdim etiladi. 401. Markaziy bankning kliring asosida ishlovchi toʻlov tizimlaridan olingan banklar oʻrtasidagi yakuniy hisob-kitobga oid maʼlumotlar asosida elektron toʻlovlarni amalga oshirish uchun bankning Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻida yetarli mablagʻ mavjud boʻlmagan taqdirda, mazkur vakillik hisobvaragʻida overdraftni shakllantirish orqali banklar oʻrtasidagi yakuniy hisob-kitob nihoyasiga yetkaziladi. 402. Operatsion kun oxirida vakillik hisobvaragʻida overdraft yuzaga kelgan bankning Markaziy bank hisob-kitoblar kliring tizimi va Tezkor toʻlovlar tizimi orqali operatsiyalari keyingi ish kunidan boshlab vakillik hisobvaragʻida ijobiy qoldiq shakllangunga qadar toʻxtatiladi. Bankning vakillik hisobvaragʻida ijobiy qoldiq shakllangan kunning oʻzida Markaziy bank hisob-kitoblar kliring tizimi va Tezkor toʻlovlar tizimida ushbu bankning elektron toʻlovlarni amalga oshirish imkoniyati qayta tiklanadi. 41. Agar tekshiruv jarayonida xatolar aniqlanmasa va vakillik hisobvaragʻining qoldigʻi banklararo hisob-kitoblar boʻyicha elektron toʻlovlarni oʻtkazish imkonini bersa, ETH MB HKM amaliyot kunida keyingi qayta ishlashning barcha bosqichlaridan oʻtadi. 42. Har bir ETH qayta ishlash jarayonida MB HKMda toʻlov oʻtkazmalari 11001, 11003, 21302, 21304 va 27416 hisobvaraqlarida aks ettirilgan holda amalga oshiriladi. 43. Banklararo toʻlovlar Markaziy bankning Tezkor toʻlovlar tizimi (keyingi oʻrinlarda — Tezkor toʻlovlar tizimi) orqali uzluksiz ravishda amalga oshiriladi. ABM Markaziy bank bilan shartnoma asosida Tezkor toʻlovlar tizimi uzluksiz faoliyat yuritishi boʻyicha texnik, dasturiy va ekspluatatsion xizmatlarini taʼminlaydi. 44. Tezkor toʻlovlar tizimiga ulanish uchun banklar Markaziy bankning banklararo toʻlov tizimiga ulangan boʻlishi va ABMga murojaat qilishi kerak. Tezkor toʻlovlar tizimi xizmatlaridan foydalanishda banklar axborot xavfsizligi talablariga rioya qilishlari shart. Banklar Tezkor toʻlovlar tizimi orqali amalga oshiriladigan har bir elektron toʻlov hujjatlarini elektron raqamli imzo kalitlari bilan himoyalanganligini taʼminlaydi. 45. Tezkor toʻlovlar tizimi orqali banklararo hisob-kitoblar uzluksiz (dam olish kunlarisiz) tunu kun 24/7 rejimida onlayn tarzda amalga oshiriladi. Bunda tijorat banklarining Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi qoldigʻidan kelib chiqqan holda limit belgilanadi va hisob-kitoblar mazkur limit qoldigʻi doirasida amalga oshiriladi. Banklar toʻlovlar uzluksizligini taʼminlash maqsadida vakillik hisobvaraqlari likvidliligini taʼminlashlari shart. 46. Tezkor toʻlovlar tizimida belgilangan tartibda kliring sessiyalari amalga oshiriladi. Kliring sessiyasi boshlanishidan oldin banklarning Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻida yetarli mablagʻ mavjud boʻlishi kerak. 47. Toʻlovlarni amalga oshirish maqsadida qayta ishlash uchun Tezkor toʻlovlar tizimiga uzatilgan toʻlov topshiriqnomalari bank mijozlari tomonidan masofaviy xizmat koʻrsatish tizimlari orqali 24/7 rejimida xizmat koʻrsatuvchi bankka taqdim qilingan boʻlishi va toʻlovchining hisobvaragʻida yetarli mablagʻ boʻlishi lozim. 48. Har bir kliring sessiyasi oxirida banklarning sof pozitsiyalari aniqlanadi. Sof pozitsiya bankning boshqa banklarga toʻlashi va boshqa banklardan olishi kerak boʻlgan pul mablagʻlari farqini aniqlash orqali hisoblanadi. Aniqlangan sof pozitsiyalar haqidagi maʼlumotlar Markaziy bankning Hisob-kitoblar markaziga uzatiladi va pul mablagʻlarini banklarning vakillik hisobvaraqlaridan oʻchirish yoki kiritib qoʻyish orqali yakuniy hisob-kitob amalga oshiriladi. 49. Toʻlovni amalga oshirish uchun uzatilgan toʻlov topshiriqnomasi muvaffaqiyatli qayta ishlanganligi toʻgʻrisida Tezkor toʻlovlar tizimidan tasdiq olinguniga qadar toʻlovchining hisobvaragʻida toʻlov topshiriqnomasidagi summaga teng boʻlgan summa zaxiralanadi va tasdiq kelgach hisobdan chiqariladi. Tezkor toʻlovlar tizimidan tasdiq kelganidan soʻng mablagʻ oluvchilar hisobvaraqlariga kirim qilingan mablagʻlarni sarflash imkoniyatiga ega boʻladilar, bunga qadar mablagʻlarni oluvchi foydasiga oʻtkazilgan mablagʻlar uning hisobvaragʻida zaxiralanadi. MB Hisob-kitob-kassa markazlari “Milliy kliring markazi” AJ MB Toʻlov markazi “Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi” AJ MB Hisob-kitoblar markazi A bank Toʻlov markazi Filialga ega boʻlmagan bank B bank Toʻlov markazi A bank filiallari B bank filiallari T/r‎ Toʻlov hujjatlari nomi Toʻlov hujjatlari kodi 1.‎ Toʻlov topshiriqnomasi‎ 01‎ 2.‎ Toʻlov talabnomasi‎ 02‎ 3.‎ Akkreditiv uchun ariza‎ 05‎ 4.‎ Memorial order‎ 06‎ 5.‎ Inkasso topshiriqnomasi‎ 11‎ 6.‎ Masofadan xizmat koʻrsatish tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov topshiriqnomasi‎ 21 7. Masofadan xizmat koʻrsatish tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov talabnomasi 22