Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(resolution, 2024-09-27)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat huquqiy siyosatini amalga oshirishda adliya organlari va muassasalari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2020-yil 19-maydagi PF-5997-son Farmoniga muvofiq Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin va rasmiy eʼlon qilingan kundan boshlab amalga kiritilsin: idoraviy mansubligi va tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, barcha energetika obyektlari, shuningdek, ularga taalluqli ishlarni bajaruvchi ilmiy-tadqiqot, loyihalash, qurilish-montaj, taʼmirlash va sozlash tashkilotlari hamda ularning xodimlari uchun majburiy boʻlgan texnik ekspluatatsiya qilish; energetika obyektlarining uskuna va qurilmalari hamda inshootlarini ekspluatatsiyaga qabul qilish; energetika obyektlarining ekspluatatsiyasini tashkil etish ustidan texnik va texnologik nazorat qilish; energetika obyektlariga texnik xizmat koʻrsatish, ularni taʼmirlash va modernizatsiya qilish; tabiatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishi hamda texnik ekspluatatsiya qilish qoidalarining bajarilishi uchun javobgarlik. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin. 3. Vazirlar Mahkamasining “Suv xoʻjaligi tashkilotlari tomonidan sanoat va energetika tashkilotlariga texnik suv yetkazib berish boʻyicha koʻrsatilgan xizmatlar uchun haq toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida” 2018-yil 12-dekabrdagi 1008-son qaroriga 2-ilovaga muvofiq oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilsin. 4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining yoqilgʻi-energetika va kimyo sohalarini rivojlantirish masalalari boʻyicha oʻrinbosari — energetika vaziri J.T. Mirzamaxmudov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu Qoidalar energetika obyektlarida qurilmalar, uskunalar, ishlab chiqarish binolari va kommunikatsiyalarini ishonchli, xavfsiz va samarali ekspluatatsiya qilishni taʼminlash, shuningdek, ularni ishga yaroqli holatda saqlab turishga doir talablarini belgilaydi. 2. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: yagona elektr energetikasi tizimi — elektr energiyasini hosil qiluvchi korxonalar, magistral elektr tarmoqlari, hududiy elektr tarmoqlari majmui va ularning tezkor-dispetcherlik boshqaruvi; energetika obyekti — elektr energiyasini hosil qiluvchi (ishlab chiqaruvchi), uzatuvchi va taqsimlovchi tashkilotlar, shuningdek, elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari; magistral elektr tarmoqlari — elektr energiyasini hududlararo va (yoki) davlatlararo uzatishni taʼminlash uchun foydalaniladigan elektr energiyasi tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari majmui; hududiy elektr tarmoqlari — tegishlicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar hududi doirasidagi elektr energiyasini taqsimlovchi va isteʼmolchilarni elektr energiyasi bilan taʼminlovchi elektr tarmoq xoʻjaligi obyektlari majmui; tezkor-dispetcherlik boshqaruvi — elektr energetikasi obyektlarining texnologik jihatdan oʻzaro uygʻun ishlashini va yagona elektr energetikasi tizimi ishonchli va barqaror ishlashining texnologik rejimini markazlashtirilgan tarzda uzluksiz boshqarish jarayoni; elektr stansiyasi — elektr energiyasini hosil qilish uchun moʻljallangan, elektr energiyasini hosil qiluvchi qurilma va uskunalar hamda yordamchi uskunalardan tashkil topgan, tegishli infratuzilmaga ega yoki koʻchib yurish uchun moʻljallangan (koʻchma elektr stansiya) elektr qurilmalari va uskunalari majmui; elektr podstansiyasi — elektr energiyasini qabul qilish va uzatish, taqsimlash va uning parametrlarini oʻzgartirish uchun moʻljallangan hamda transformatorlardan yoki boshqa elektr qurilmalaridan, shu jumladan, oʻzgartirgichlar, boshqarish qurilmalari va yordamchi uskunalardan tashkil topgan elektr qurilmalari va uskunalar majmui; elektr tarmogʻi — elektr energiyasini uzatish va taqsimlash uchun moʻljallangan, podstansiyalar, taqsimlovchi qurilmalar va ularni birlashtiruvchi elektr uzatish tarmoqlari majmui; elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari — elektr energiyasini uzatishni amalga oshirish uchun moʻljallangan elektr uzatish liniyalari, transformator podstansiyalari, taqsimlash punktlari; elektr uskunasi — elektr energiyasini hosil qilish (ishlab chiqarish), transformatsiya qilish, uzatish, taqsimlash hamda elektr energiyasining xarakteristikalarini oʻzgartirish, boshqa turdagi energiyaga aylantirish uchun moʻljallangan jihozlar (transformatorlar, reaktorlar, motorlar va boshqalar); elektr qurilmasi — elektr energiyasini hosil qilish (ishlab chiqarish) yoki boshqa turdagi energiyaga oʻzgartirish, uzatish, taqsimlash yoki isteʼmol qilishning oʻziga xos funksiyasini bajarishga moʻljallangan, tizimli va (yoki) funksional birlikda oʻzaro bogʻliq boʻlgan elektr uskunalar va jihozlar majmui (ular oʻrnatilgan inshootlar va binolar bilan birgalikda); komplekt taqsimlash qurilmasi — ichida oʻrnatilgan uskunalar, boshqaruv, nazorat, himoya, avtomatika va signalizatsiya qurilmalari bor shkaflardan yoki bloklardan tashkil topgan, elektr taqsimlovchi qurilma; neytral — elektr uskunalari choʻlgʻamlarining (elementlarining) “yulduz” sxemasi boʻyicha ulangan umumiy nuqtasi; kommutatsiya apparati — elektr zanjirlarini kommutatsiya qilish va tok oʻtkazish uchun moʻljallangan elektr apparati (oʻchirgich, yuklama oʻchirgichi, boʻlgich, ajratgich, avtomat, rubilnik, paketli oʻchirgich, saqlagich va hokazolar); elektr uzatish kabel tarmogʻi — bir yoki bir necha kabellardan tashkil topgan, bevosita yerga, kabel kanallariga, quvurlariga va kabel konstruksiyalariga yotqizilgan elektr uzatish tarmogʻi; elektr uzatish havo tarmogʻi — ochiq havoda joylashgan, izolyator va armaturalar yordamida tayanchlarga yoki muhandislik inshootlari (koʻpriklar, koʻprik yoʻllari va hokazolar) kronshteynlariga hamda ustunlariga mahkamlangan simlar orqali elektr energiyasini uzatish uchun moʻljallangan majmua. Elektr uzatish havo tarmogʻining boshlanishi va oxiri deb tarmoq portallari yoki taqsimlovchi qurilmalar, shoxobchalar uchun esa — shoxobchaga ajralgan yerdagi tayanch va tarmoq portallari yoki taqsimlovchi qurilmaga kiruvchi qismi qabul qilinadi. Bunda, havo tarmogʻi tomonida tarmoq portallariga oʻrnatilgan tortuvchi izolyatsiyalovchi osmalar hamda havo tarmogʻi simlarida mahkamlangan barcha qisqichlar, havo tarmogʻiga qarashlidir. Tarmoq portallari, podstansiya tomonidan tortuvchi izolyatsiyalovchi osmalari bilan ushbu portallardagi halqa, havo tarmogʻi simlaridan har xil uskunalarga (oʻchirish-yoqish apparatlariga, razryadlagichlarga, aloqa kondensatorlariga va hokazolarga) tushgan simlar hamda yuqori chastotali toʻsgichlar havo elektr uzatish tarmogʻiga kirmaydi; elektr energiyasi isteʼmolchisi — elektr qurilmalari, uskunalari elektr energiyasi bilan taʼminlovchi tashkilotning tarmogʻiga bevosita ulangan, u bilan elektr tarmoqlarining mansublik chegarasiga hamda elektr energiyasini yetkazib berish boʻyicha tuzilgan shartnomaga ega boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxs; yoʻl-yoʻriq berish — xodimlarga xavfsiz mehnatni tashkil etishga va elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilishga qaratilgan asosiy talablar mazmunini yetkazish, yoʻl-yoʻriq olayotganlar ish joylarida yuz bergan yoki yuz berishi mumkin boʻlgan xatolarni tahlil qilish, xavfsiz ishlab chiqarish haqidagi bilimlarni va tajribani chuqurlashtirish, energetika korxonalarida yongʻin xavfsizligi qoidalari boʻyicha bilimlarni mustahkamlash hamda kengaytirish; dublyorlik qilish (dublyorlik) — dublyorni tayyorlashga javobgar shaxs kuzatuvi ostida ish joyida elektr qurilmasini boshqarish va boshqa funksiyalarni bajarish; ruxsat naryadi — ishning mazmuni, joyi, uni boshlash va tamomlash vaqtlarini, zarur xavfsizlik choralarini, brigada tarkibini hamda ishni xavfsiz bajarish uchun javobgar shaxslarni belgilovchi ishni xavfsiz bajarish uchun maxsus blankada tuzilgan topshiriq; farmoyish — ishni xavfsiz bajarish uchun uning mazmunini, ish joyini, vaqtini, xavfsizlik choralarini (zarur boʻlgan taqdirda) bajarish topshirilgan shaxslarni belgilovchi ogʻzaki topshiriq; navbatchi xodimlar (navbatchi) — smenada navbatchilik qilayotgan va tezkor boshqaruv yoki tezkor almashlab-ulashni amalga oshirishga ruxsat berilgan xodimlar: dispetcherlar, navbatchi muhandislar, texniklar, smena boshliqlari, uyda navbatchilik qiluvchilar va boshqaruv shchitlari navbatchilari, tezkor chiqish brigada aʼzolari; taʼmirlovchi xodimlar — elektr stansiyalari, podstansiyalar, havo tarmogʻi, kabel tarmogʻi, aloqa havo tarmogʻi, aloqa kabel tarmogʻi, rele himoyasi, avtomatika, oʻlchash vositalari, izolyatsiya va yashindan himoya qilish vositalarida, dispetcherlik va texnologik boshqaruv vositalarida ekspluatatsion taʼmirlash va sozlash ishlari bilan shugʻullanuvchi muhandislar, texniklar, ustalar, ishchilar, elektr laboratoriyalari xodimlari. 3. Mazkur Qoidalarning talablari idoraviy mansubligi va tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, barcha elektr energetikasi obyektlari, shuningdek, energetika obyektlariga taalluqli ishlarni bajaruvchi ilmiy-tadqiqot, loyihalash, qurilish-montaj, taʼmirlash va sozlash tashkilotlari hamda ularning xodimlari uchun majburiy hisoblanadi. 4. Barcha yangidan montaj, rekonstruksiya va modernizatsiya qilingan energetika qurilmalari va uskunalari Elektr qurilmalarining tuzilishi qoidalarida (keyingi oʻrinlarda — EQTQ) belgilangan talablar va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq bajarilishi shart. 5. Energiya ishlab chiqaruvchi uskunalarning majburiy sertifikatsiyasi qonunchilik hujjatlari bilan belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 6. Mazkur Qoidalarda koʻzda tutilmagan elektr uskunalari va qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish sohada ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi (keyingi oʻrinlarda — Energetika vazirligi) bilan kelishilgan qoidalarga muvofiq amalga oshirilishi mumkin. 7. Mazkur Qoidalar statsionar va koʻchma dizel elektr stansiyalariga nisbatan tatbiq etilmaydi. 8. Maxsus texnik ekspluatatsiya qilish qoidalarining amalga kiritilishi bunga vakolatli idoralar tomonidan Energetika vazirligi bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi. 9. Elektr stansiyalari, qozonxonalar, elektr va issiqlik tarmoqlarining asosiy vazifasi elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va isteʼmolchilarga yetkazib berishdan (keyingi oʻrinlarda — energiya ishlab chiqarish) iborat. 10. Energetika tizimining ishi ustidan texnik boshqaruv Energetika vazirligi tomonidan, tezkor boshqaruv esa — tizim operatori va energetika tizimining tegishli korxonalarining tezkor-dispetcherlik xizmatlari tomonidan amalga oshiriladi. 11. Har bir energetika obyektida uskunalar, binolar, inshootlar va kommunikatsiyalarga xizmat koʻrsatish boʻyicha vazifalar tuzilmaviy boʻlinmalar oʻrtasida taqsimlangan boʻlishi shart. 12. “Issiqlik elektr stansiyalari” AJ, “Oʻzbekiston milliy elektr tarmoqlari” AJ, “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ va “Oʻzbekgidroenergo” AJ, shuningdek, ularning tarkibiy qismi boʻlgan elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi korxonalar, magistral elektr tarmoqlari tashkilotlari, hududiy elektr tarmoqlari tashkilotlari hamda xususiy va davlat-xususiy sheriklik asosida faoliyat yurituvchi elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi, taqsimlovchi tashkilotlar oʻz vakolati doirasida quyidagilarni taʼminlashlari shart: yagona elektr energetika tizimining xavfsiz va ishonchli ishlab turishini taʼminlash va isteʼmolchilarning elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyojini qondirish; kadrlarning malakasini oshirish, ilgʻor ishlab chiqarish usullarini tatbiq etish va tarqatishni; elektr energiyasini ishlab chiqarish va isteʼmol qilish balansini shakllantirishda ishtirok etish va elektr energiyasiga tariflar boʻyicha takliflar kiritish; oʻzlarining generatsiya qiluvchi quvvatlarini va elektr tarmoqlarini rekonstruksiya qilish, modernizatsiyalash, rivojlantirish va ekspluatatsiya qilish boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish; elektr energetikasi obyektlari va isteʼmolchilar (aholidan tashqari) elektr qurilmalarining texnik holati va ularni ekspluatatsiya qilish tashkil etilganligi ustidan texnik va texnologik nazoratni amalga oshirish; oʻrnatilgan uskunalar quvvatidan foydalanish samaradorligini oshirish, energiyani tejash tadbirlarini amalga oshirish va ikkilamchi energiya resurslaridan oqilona foydalanishni tashkil etish. 13. Elektr energetikasi obyektlari va isteʼmolchilar elektr va issiqlik qurilmalarining texnik holati va ularni ekspluatatsiya qilish tashkil etilishi, shuningdek, yoqilgʻi-energetika resurslaridan oqilona va samarali foydalanish ustidan texnik va texnologik davlat nazorati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda — “Oʻzenergoinspeksiya”) tomonidan amalga oshiriladi. 14. Elektr energetikasi sohasi xodimlarining asosiy majburiyatlari quyidagilardan iborat: isteʼmolchilar energiya taʼminotining shartnomaviy shartlariga rioya qilish; uzatiladigan energiyaning normal sifatini — elektr tokining meʼyorlangan chastotasi va kuchlanishini, issiqlikning bosimi va haroratini saqlab turish; tezkor-dispetcherlik intizomiga rioya qilish; uskunalar, bino va inshootlarni ekspluatatsiya qilishga tayyor holatda saqlash; energiya ishlab chiqarishning maksimal tejamkorligi va ishonchliligini taʼminlash; uskunalar va inshootlarni ekspluatatsiya qilishda sanoat va yongʻin xavfsizligi talablariga rioya qilish; mehnatni muhofaza qilish va xavfsizlik texnikasi qoidalari talablarini bajarish; tabiatni muhofaza qilish qonunchiligi talablarini bajarish; ishlab chiqarishning odamlar va atrof muhitga zararli taʼsirini kamaytirish; energetika obyektlarining tejamkorligi, ishonchliligi, xavfsizligini oshirish, ekologik holatini yaxshilash maqsadida ilmiy-texnik taraqqiyot yutuqlaridan foydalanish. 15. Elektr energetikasi sohasidagi har bir xodim energiya ishlab chiqarishning oʻziga xos xususiyatlari haqida aniq tasavvurga ega boʻlishi, mehnat intizomiga va texnologik intizomga, ish tartibi qoidalariga qatʼiy rioya qilishi, oʻz ish joyini toza va saranjom saqlashi shart. 16. Qurilishi toʻliq tugallangan issiqlik elektr stansiyalari (keyingi oʻrinlarda — IES), gidroelektr stansiyalari (keyingi oʻrinlarda — GES), quyosh elektr stansiyalari (keyingi oʻrinlarda — QES), shamol elektr stansiyalari (keyingi oʻrinlarda — SHES), boshqa koʻrinishdagi alternativ va qayta tiklanuvchi tabiiy resurslardan elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi hamda saqlovchi elektr stansiyalari, elektr va issiqlik tarmoqlari obyektlari, shuningdek, energetika obyektlarining murakkabligiga qarab ularni ishga tushirish navbatlari qonunchilik hujjatlari bilan belgilangan tartibda ekspluatatsiyaga qabul qilinishi shart. Mazkur talablar, shuningdek, energetika obyektlarini kengaytirish, rekonstruksiya qilish va texnik qayta jihozlashdan keyin ekspluatatsiyaga qabul qilishda ham tatbiq etiladi. 17. Energetika obyektlarini ishga tushirish navbatlari qurilishning oxirgi bosqichida maʼlum elektr qurilmalariga yoki umuman energetika obyektiga taalluqli boʻlgan bino va inshootlar hamda obyektlar yigʻindisidan tarkib topgan, energetika obyektlari majmuasi toʻliq loyihaviy hajmining belgilangan parametrlarda normal ekspluatatsiya qilinishini taʼminlaydigan qismini oʻz ichiga olishi kerak (aniq elektr qurilmalariga bogʻliq boʻlmagan holda). Shu bilan birga, energetika obyektlari majmuasiga elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, isteʼmolchilarga yetkazib berishni taʼminlaydigan quyidagilar kiritilishi mumkin: uskunalar, inshootlar, asosiy ishlab chiqarish qurilmalari, yordamchi-ishlab chiqarish qurilmalari, tegishli binolar (yordamchi, maishiy, transport, taʼmirlash, omborxona va boshqa binolar), dispetcherlik va texnologik boshqaruv vositalari (keyingi oʻrinlarda — DTBV), aloqa vositalari, muhandislik kommunikatsiyalari, umumiy ovqatlanish punktlari, tibbiy punktlar va obodonlashtirilgan hududlar. Mazkur energetika obyektlarining ishga tushirish loyihasida koʻzda tutilgan jami ishchi-xodimlar sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari, yongʻin xavfsizligi talablari, tegishli suv havzalari va atmosfera havosini ifloslanishdan himoya qilish talablari bayon qilingan yoʻriqnomalar bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Energetika obyektlari loyihasi loyihalovchi tomonidan belgilangan muddatlarda ishlab chiqilishi va taqdim etilishi, buyurtmachi va bosh pudratchi bilan, boshqa davlatlar elektr energetikasi tizimlari oʻrtasida tizimlararo ahamiyatga ega boʻlgan ishga tushirish energetika obyektlari majmuasi loyihasi esa “Energiya” muvofiqlashtiruvchi dispetcherlik markazi (keyingi oʻrinlarda — “Energiya” MDM) bilan kelishilgan boʻlishi va belgilangan tartibda tasdiqlanishi lozim. 18. Energetika obyektini ekspluatatsiyaga qabul qilishdan oldin quyidagi ishlar bajarilishi shart: uskunalarning individual sinovlari hamda asosiy va yordamchi uskunalarning sinov tarzida ishga tushirilishi bilan tugaydigan energobloklar uchun alohida tizimlarning funksional sinovlari; uskunalarning kompleks sinab koʻrilishi. Bino va inshootlarni qurish va montaj qilish vaqtida uskunalar va inshootlarning tashkil etuvchi qismlari, shu jumladan, yashirin ishlar (bino va inshootlarni qurish jarayonida montaj qilinishi yoki oʻrnatilishi zarur boʻlgan elektr tarmoqlari, kabellar, aloqa kabellari va boshqalar) oraliq qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomalarni rasmiylashtirgan holda qabul qilingan boʻlishi shart. 19. Uskunalar va alohida tizimlarning yakka tartibda va funksional sinovlari bosh pudratchi tomonidan buyurtmachining loyihaviy sxemalar boʻyicha xodimini jalb qilgan holda ushbu tashkil etuvchi qismi boʻyicha barcha qurilish va montaj ishlari tugatilganidan soʻng amalga oshiriladi. Yakka tartibda va funksional sinovlardan oldin mazkur Qoidalarning, shaharsozlik normalari va qoidalarining, standartlarning, shu jumladan, mehnat xavfsizligi standartlarining, texnologik loyihalash meʼyorlarining, Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda — Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi), Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi va boshqa nazorat qiluvchi davlat organlari tomonidan belgilangan tartibda qabul qilingan qoidalar, meʼyorlar va talablarning, EQTQning, mehnat muhofazasi qoidalarining, portlash va yongʻin xavfsizligi qoidalarining, ishlab chiqaruvchi zavod koʻrsatmalarining, uskunalarni montaj qilish boʻyicha yoʻriqnomalarning bajarilishi tekshiriladi. 20. Qurilish va montaj qilish davomida yoʻl qoʻyilgan nuqsonlar va kamchiliklar, shuningdek, yakka tartibda va funksional sinovlar jarayonida aniqlangan uskunalarning nuqsonlari qurilish-montaj tashkilotlari va ishlab chiqaruvchi zavodlar tomonidan kompleks sinovlar boshlangunga qadar bartaraf etilgan boʻlishi shart. 21. Energobloklarning sinov tarzida ishga tushirilishi buyurtmachi tomonidan kompleks sinovlargacha oʻtkazilishi lozim. Sinov tarzida ishga tushirishda uskunalar va texnologik sxemalarning ishlash qobiliyati, ularni ekspluatatsiya qilish xavfsizligi tekshirilishi, barcha nazorat va boshqaruv tizimlari, shu jumladan, avtomatik rostlash tizimlari, himoya va blokirovka tuzilmalari, signalizatsiya tuzilmalari va nazorat-oʻlchov asboblarini tekshirish va sozlash amalga oshirilganligi, uskunalarning kompleks sinab koʻrishga tayyorligi tekshirilishi lozim. Sinov tarzida ishga tushirishdan oldin energetika obyektini ishonchli va xavfsiz ekspluatatsiya qilish uchun quyidagi shartlar bajarilgan boʻlishi kerak: ekspluatatsiya qiluvchi va taʼmirlovchi xodimlar tayyorlanishi va oʻqitilishi (bilimlari sinovdan oʻtkazilishi), ekspluatatsiya qilish yoʻriqnomalari, mehnat muhofazasi, mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari, tezkor sxemalar, hisobga olish va hisobot boʻyicha texnik hujjatlar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi; yoqilgʻi, materiallar, asboblar va ehtiyot qismlarning zaxirasi tayyorlanishi; aloqa tarmogʻi bilan birga DTBV, yongʻin haqida avtomatik ravishda xabar berish va oʻchirish qurilmalari, avariyaviy yoritish, ventilyatsiya tizimlari ishga tushirilishi; nazorat qilish va boshqarish tizimlari montaj qilingan hamda soz holatda boʻlishi; energetika obyektini ekspluatatsiya qilishga tayyorligi toʻgʻrisida belgilangan tartibda “Oʻzenergoinspeksiya”dan, agar boshqa nazorat organlari nazoratidagi obyektlar (qurilmalar) ishga tushirilayotgan boʻlsa, ushbu organlardan ham tegishlicha xulosa yoki ruxsat olinishi. 22. Kompleks sinovlarni buyurtmachi oʻtkazishi lozim. Kompleks sinovlarda asosiy agregatlar va barcha yordamchi uskunalarning birgalikda yuklama ostida ishlashi tekshirib koʻrilishi kerak. Energetika qurilmasi tarmoqqa ulangan yoki unga yuklama berilgan vaqt — energetika qurilmasini kompleks sinab koʻrishning boshlanish vaqti hisoblanadi. Uskunalarni loyihada koʻzda tutilmagan sxemalar boʻyicha kompleks sinab koʻrish taqiqlanadi. Elektr stansiyalarining uskunalarini kompleks sinash issiqlik elektr stansiyalari uchun asosiy yoqilgʻining (gaz-turbina qurilmalari uchun — tabiiy gazning (keyingi oʻrinlarda — gazsimon yoqilgʻi) loyihaviy koʻrsatkichlarida, gidroelektr stansiyalari uchun ishga tushirish obyektida koʻzda tutilgan suvning sarfi va bosimida 72 soat mobaynida asosiy uskunalarni nominal yuklama bilan normal va uzluksiz ishlatish, shuningdek, ishga tushirish majmuasiga kiritilgan barcha yordamchi uskunalarni doimiy yoki navbatma-navbat ishlatish orqali amalga oshiriladi. Elektr tarmoqlarini kompleks sinash podstansiya uskunalarining 72 soat mobaynida, elektr uzatish tarmoqlarining esa — 24 soat mobaynida yuklama ostida normal va uzluksiz ishlashi orqali amalga oshiriladi. Bunda yangi, rekonstruksiya va modernizatsiya qilingan elektr tarmoqlariga kuchlanish berishdan oldin ularning texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiqligi “Oʻzenergoinspeksiya” tomonidan koʻrib chiqilgan va ekspluatatsiya qilishga tayyorligi tasdiqlangan boʻlishi lozim. Issiqlik tarmoqlarida uskunalarning yuklama ostida 24 soat davomida ishga tushirish majmuasida koʻzda tutilgan nominal bosim bilan normal va uzluksiz ishlashi kompleks sinab koʻrish oʻtkazilganligining tasdigʻi hisoblanadi. Gaz-turbina qurilmalari (keyingi oʻrinlarda — GTQ) uchun bundan tashqari oʻn marta, GESning gidroagregatlari uchun esa uch marta muvaffaqiyatli avtomatik ishga tushirish kompleks sinab koʻrishning majburiy sharti hisoblanadi. Kompleks sinab koʻrishda loyihada koʻzda tutilgan nazorat-oʻlchov asboblari, blokirovka, signalizatsiya va masofadan boshqarish, himoya va rejim sozlanishini talab qilmaydigan avtomatik rostlash tuzilmalari ulangan boʻlishi shart. Agar kompleks sinab koʻrishni asosiy yoqilgʻida bajarish yoki issiqlik elektr stansiyalari uchun nominal yuklama va bugʻning (GTQ uchun — gazsimon yoqilgʻining) loyihaviy koʻrsatkichlariga, gidroelektr stansiyalari uchun suvning bosimi va sarfiga, birgalikda yoki alohida sinab koʻrishda podstansiya, elektr uzatish tarmoqlari uchun yuklamaga, issiqlik tarmoqlari uchun issiqlikning koʻrsatkichlariga ishga tushirish majmuasida koʻzda tutilgan ishlar bajarilmaganligi bilan bogʻliq boʻlmagan qandaydir sabablarga koʻra erishib boʻlmasa, kompleks sinab koʻrishni zaxira yoqilgʻisida bajarish haqidagi qaror, shuningdek, koʻrsatkichlar va yuklamaning chegaraviy qiymatlari qurilishi tugallangan obyektlarni foydalanishga qabul qilish davlat komissiyasi (keyingi oʻrinlarda — davlat komissiyasi) tomonidan belgilanadi va ishga tushirish majmuasini ekspluatatsiyaga qabul qilish dalolatnomasida qayd etiladi. 23. Energetika obyektini davlat komissiyasiga taqdim etishga tayyorlash uchun buyurtmachi tomonidan qurilishi tugallangan obyektlarni foydalanishga qabul qilish ishchi komissiyasi (keyingi oʻrinlarda — ishchi komissiya) tayinlanadi va ishchi komissiya uskunani yakka tartibdagi sinovlar oʻtkazilganidan soʻng kompleks sinab koʻrish uchun dalolatnoma boʻyicha qabul qilib oladi. Ushbu dalolatnoma imzolangan vaqtdan boshlab buyurtmachi uskunaning saqlanishi uchun javobgar boʻladi. Ishchi komissiya kompleks sinab koʻrish amalga oshirilganidan hamda aniqlangan nuqsonlar va kamchiliklar bartaraf etilganidan keyin uskunani dalolatnoma boʻyicha qabul qilib oladi, shuningdek, u davlat komissiyasiga taqdim etish uchun qurilishi tugallangan bino va inshootlarning tayyorligi haqida dalolatnoma tuzadi. Zarur hollarda ishchi komissiyalar ixtisoslashtirilgan (qurilish, turbina, qozonxona, gidrotexnik, elektrotexnik, nazorat va boshqaruv tizimlari boʻyicha va boshqalar) kichik qabul komissiyalarini tuzishi shart. Ushbu kichik qabul komissiyalarining, obyektning ularning ixtisosiga tegishli boʻlgan qismi holati va uskunalarni kompleks sinab koʻrishga hamda ekspluatatsiya qilishga tayyorligi haqida xulosalar tuzishi va ushbu xulosalar ishchi komissiya tomonidan tasdiqlanishi shart. 24. Uskunalar, bino va inshootlar ishchi komissiya tomonidan qabul qilinganda bosh pudratchi — qurilish tashkiloti buyurtmachiga amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalarida (keyingi oʻrinlarda — SHNQ) va sohada qabul qilish qoidalarda koʻzda tutilgan hujjatlarni taqdim etishi kerak. 25. Ishchi komissiya tomonidan aniqlangan nuqsonlar va kamchiliklarning bartaraf etilishi ustidan nazorat qilish energetika obyektlarini qabul qilishga taqdim qilgan buyurtmachi tomonidan amalga oshiriladi. 26. Ishga tushirish majmualarini, ularning navbatlarini yoki energetika obyektlarini butunligicha ekspluatatsiyaga qabul qilish ishchi komissiya tomonidan amalga oshiriladi. 27. Uskunalar, bino va inshootlarni nuqsonlar hamda kamchiliklar bilan ekspluatatsiyaga qabul qilish taqiqlanadi. Kompleks sinab koʻrish oʻtkazilganidan va aniqlangan nuqsonlar va kamchiliklar bartaraf etilganidan keyin ishchi komissiya uskunalarni va ularga taalluqli bino va inshootlar bilan birgalikda ekspluatatsiyaga qabul qilish dalolatnomasini rasmiylashtirishi kerak. Ishchi komissiya seriyali uskunalarni oʻzlashtirish davrini belgilab beradi, ushbu davr ichida zarur sinovlar, sozlash va tugallash ishlari oʻtkazilishi hamda uskunalar loyihadagi koʻrsatkichlar bilan ekspluatatsiya qilinishi lozim. Uskunalarning bosh namunalari uchun oʻzlashtirish muddati buyurtmachi (investorlar) tomonidan ushbu uskunalarni tugallash, sozlash va oʻzlashtirish ishlarining muvofiqlashtiruvchi rejasiga koʻra belgilanadi. 28. Buyurtmachi davlat komissiyasiga amaldagi SHNQ va sohada qabul qilingan qoidalarda koʻzda tutilgan hajmda ishchi komissiya tomonidan tayyorlangan hujjatlarni taqdim etadi. Barcha hujjatlar umumiy katalogga kiritiladi, alohida hujjatlar jildlarida esa ichidagi hujjatlarning tasdiqlangan roʻyxati boʻlishi shart. Hujjatlar buyurtmachining texnik arxivida ishchi komissiya tomonidan tuzilgan hujjatlar bilan birga saqlanishi shart. 29. Qurilishi tugallangan alohida turgan bino va inshootlar hamda elektrotexnik tuzilmalar ichiga yoki yoniga qurilgan ishlab chiqarish, yordamchi-ishlab chiqarish va yordamchi vazifalar uchun xonalar, ularda montaj qilingan uskunalar, boshqaruv va aloqa vositalari bilan birga davlat komissiyasiga taqdim etilishi uchun ishga tushirish kompleksi qabul qilingunga qadar, ishchi komissiya tomonidan tayyorligiga qarab ekspluatatsiyaga qabul qilinadi. 30. Tajribaviy (eksperimental), tajribaviy-sanoat energo-texnologik qurilmalar, agar ular loyihada nazarda tutilgan tajribalarni oʻtkazish yoki mahsulotni ishlab chiqarish uchun tayyorlangan boʻlsa, ishchi komissiya tomonidan ekspluatatsiyaga qabul qilinishi kerak. 31. Barcha gidrotexnik inshootlarning suv osti qismi (oʻrnatilgan nazorat-oʻlchov apparatlari va uskunalar bilan) ishga tushirish majmuasi hajmida bajarilgan boʻlishi va ishchi komissiya tomonidan ular suvga toʻldirishdan oldin qabul qilinishi lozim. Ularning toʻliq loyihaviy hajmda yakuniy qabul qilinishi butun energetika obyekti ekspluatatsiyaga qabul qilinganda amalga oshirilishi kerak. Gidroelektr stansiyalar davlat komissiyasi tomonidan ekspluatatsiyaga qabul qilingandan soʻng uning kotlovaniga suv toʻldirish va daryo oʻzanini yopishga ruxsat beriladi. 32. Davlat komissiyasi tomonidan dalolatnoma imzolangan sana obyekt ekspluatatsiyaga qabul qilingan sana hisoblanadi. 33. Energetika obyektlarida ishlashga maxsus maʼlumotga ega boʻlgan va egallagan lavozimining talablari doirasida tayyorgarlikdan oʻtgan shaxslarga ruxsat beriladi. 34. Energetika qurilmalarining uskunalarini boshqarishga, ularga texnik xizmat koʻrsatishga yoki taʼmirlashga maxsus tayyorgarlik kursidan va tegishli lavozimda ishlash uchun imtihondan oʻtgan shaxslarga ruxsat beriladi. 35. Energetika obyektlarida xodimlarni tayyorlash elektr energetikasi obyektlarida xodimlar bilan ishlashni tashkil etish qoidalari talablariga muvofiq tashkil etilishi shart. 36. Energetika obyektlarida tegishli lavozimga tayinlanadigan, energetika qurilmalarining ekspluatatsiyasi va rejimlari boʻyicha faoliyat yuritadigan hamda energetika qurilmalariga bevosita xizmat koʻrsatuvchi shaxslar ishga tayinlanishidan oldin energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan individual tartibdagi dastur boʻyicha maxsus talablar doirasida tayyorgarlikdan oʻtishi lozim. 37. Ogʻir ishlarda va zararli yoki xavfli mehnat sharoitlari bilan bogʻliq ishlarda band boʻlgan xodimlar zimmasiga topshirilgan ishlarga loyiqligini aniqlash va kasbiy kasalliklarning oldini olish maqsadida majburiy ravishda dastlabki (ishga kirish vaqtida) va davriy (mehnat faoliyati davomida) tibbiy koʻrikdan oʻtishlari shart. Dastlabki va davriy tibbiy koʻrikdan oʻtilishi zarur boʻlgan ishlardagi zararli ishlab chiqarish omillari va ishlarning roʻyxati hamda bunday koʻriklarni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilanadi. 38. Energetika obyektlarida xodimlar bilan ularning oʻz kasbiy vazifalarini bajarishga tayyorligini va malakasini oshirishni taʼminlashga qaratilgan doimiy ishlar olib borilishi lozim. Mehnat xavfsizligi boʻyicha oʻqitish va yoʻl-yoʻriq berish uzluksiz va koʻp pogʻonali xususiyatga ega boʻlishi shart. 39. Xodimlarni tayyorlash, malakasi talab darajasida boʻlishi va uni oshirish jarayoni ustidan rahbarlik qilish tashkilotning bosh muhandisi tomonidan, ularning amalga oshirilishini nazorat qilish esa energetika obyektlarining (korxonalar, tashkilotlar) rahbarlari tomonidan amalga oshiriladi. 40. Energetika obyektlarida texnik kutubxona, texnik xona, mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi (keyingi oʻrinlarda — MM va XT) va yongʻin xavfsizligi (keyingi oʻrinlarda — YOX) xonalari ishlab turishi shart. 41. Energetika obyektlarida xodimlar bilan ishlashni taʼminlash uchun statsionar oʻqitish qurilmalari ishlab turishi, energetika tizimining tuzilmasida oʻquv markazlari va boshqa ixtisoslashtirilgan oʻquv muassasalari boʻlishi shart. Xodimlarni tayyorlash uchun oʻquv-ishlab chiqarish boʻlinmalari poligonlarga, oʻquv sinflariga, ustaxonalarga, laboratoriyalarga ega boʻlishi, oʻqitish va mashq qilishning texnik vositalari bilan jihozlanishi shart. Xodimlarni oʻqitishga yuqori malakali mutaxassislar jalb qilinishi shart. 42. Xizmatchilarning toifasiga qarab xodimlar bilan ishlashning quyidagi shakllari oʻrnatiladi: ish joyida oʻqitish (stajirovka) bilan yangi lavozim (kasb) boʻyicha tayyorlash; texnik ekspluatatsiya, mehnat muhofazasi, sanoat va yongʻin xavfsizligi boʻyicha qoidalar, meʼyorlar va yoʻriqnomalar boʻyicha bilimlarni tekshirish; dublyorlik; avariyaga qarshi va yongʻinga qarshi nazorat mashqlari; XT va YOX boʻyicha dastlabki, birlamchi, davriy, navbatdan tashqari, maqsadli yoʻriqnomalar; mehnatni muhofaza qilish va texnika xavfsizligi, yongʻin xavfsizligi boʻyicha kirish, davriy, navbatdan tashqari, maqsadli yoʻl-yoʻriqlar oʻtkazish; maxsus tayyorgarlik; malakani oshirish uchun uzluksiz kasbiy oʻqitish. Xodimlarning toifasiga bogʻliq ravishda xodimlar bilan ishlash shakllari elektr energetikasi obyektlarida xodimlar bilan ishlashni tashkil etish qoidalari talablariga muvofiq belgilanadi. 43. Xodimlar bilan ishlash energetika obyektining (korxona, tashkilot) bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan rejalarga muvofiq, tajriba orttirish (stajirovka) esa individual dasturlar boʻyicha tashkil etiladi va oʻtkaziladi. 44. Ishlab chiqarishning texnologik jarayonlarida bevosita ishtirok etmaydigan shaxslardan tashqari barcha xodimlar texnik ekspluatatsiya, mehnatni muhofaza qilish va texnika xavfsizligi, sanoat va yongʻin xavfsizligi boʻyicha qoidalar, meʼyorlar va yoʻriqnomalar boʻyicha bilimlarini tekshiruvdan oʻtkazishlari shart. Tekshiruvni energetika obyektidagi malaka komissiyasi yuqori turuvchi tashkilot, shuningdek, “Oʻzenergoinspeksiya” tomonidan belgilangan talablarga rioya qilgan holda amalga oshiradi. Bilimlarini tekshirishdan ozod etilgan shaxslarning roʻyxati yoki bilimlarini tekshirish talab qilinmaydigan lavozimlar va kasblarning roʻyxati energetika obyektining rahbari tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart. 45. “Oʻzenergoinspeksiya” va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi nazorati ostidagi obyektlarga xizmat koʻrsatuvchi ishchilar va ayrim toifadagi mutaxassislarning bilimlarini tekshirish va mustaqil ishlashiga ruxsat berish ushbu idoralar qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiq belgilangan tartibda tashkil etilishi va oʻtkazilishi shart. Ushbu qoida talablari doirasida “Oʻzenergoinspeksiya” nazorati ostidagi obyektlar “Issiqlik elektr stansiyalari” AJ, “Oʻzbekiston milliy elektr tarmoqlari” AJ, “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ va “Oʻzbekgidroenergo” AJ, shuningdek, ularning tarkibiy qismi boʻlgan elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi korxonalar, magistral elektr tarmoqlari tashkilotlari, hududiy elektr tarmoqlari tashkilotlari hamda xususiy va davlat-xususiy sheriklik asosida faoliyat yurituvchi elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi, taqsimlovchi tashkilotlar hisoblanadi 46. Taʼmirlash, sozlash va boshqa ixtisoslashtirilgan tashkilotlarning xodimlari oʻz tashkilotlarining komissiyalarida tayyorgarlikdan, bilimlar tekshiruvidan oʻtadilar va mustaqil ishlash huquqini oladilar. 47. Xodimning bilimlarini tekshirish dastlabki, davriy va navbatdan tashqari bilimlar tekshiruvidan iborat boʻladi. 48. Bilimlarni dastlabki tekshirish xodim ishga qabul qilinganda uni oʻqitishdan yoki yangi lavozim boʻyicha tayyorlashdan keyin, boshqa ishga (lavozimga) yoki boshqa tashkilotga oʻtganda lavozimga tayinlanganidan keyin ikki oydan kechiktirmay oʻtkaziladi. 49. Barcha toifadagi xodimlarning bilimlarini davriy tekshirish belgilangan muddatlarda, biroq kamida 3 yilda bir marta oʻtkaziladi. Tezkor rahbarlar, energetika qurilmalarini boshqarish va ularga xizmat koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan shaxslar hamda qurilish-montaj tashkilotlarining tarmogʻidagi muhandis-texnik xodimlar uchun mehnat muhofazasi qoidalari va meʼyorlari boʻyicha bilimlarni tekshirish kamida bir yilda bir marta oʻtkazilishi shart. 50. Bilimlar quyidagilar boʻyicha tekshiriladi: mehnat muhofazasi boʻyicha qoidalar, meʼyorlar, yoʻriqnomalar, agar bajariladigan ish talab qilsa, boshqa maxsus qoidalar boʻyicha bilimlar; energetika boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar (texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari — TEQQ, texnika xavfsizligi qoidalari — TXQ, yongʻin xavfsizligi qoidalari — YOXQ) boʻyicha bilimlar; lavozim va ishlab chiqarish yoʻriqnomalari boʻyicha bilimlar, avariyalar, avariyaviy rejimni bartaraf qilish rejalari (yoʻriqnomalari); xavfsizlikning texnik vositalarining tuzilishi va ishlash prinsiplari, avariyaga qarshi himoya vositalari boʻyicha bilimlar; uskunalar, nazorat-oʻlchov asboblari va boshqaruv vositalarining tuzilishi hamda ishlash prinsiplari boʻyicha bilimlar; energiya ishlab chiqarishning texnologik sxemalari va jarayonlari boʻyicha bilimlar; Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi, shuningdek, boshqa nazorat qiluvchi organlar nazorati ostidagi uskunalar, energetika qurilmalari va obyektlarni xavfsiz ekspluatatsiya qilish shartlari boʻyicha bilimlar; himoya vositalaridan foydalanishni va baxtsiz hodisalarda shikastlanganlarga birinchi yordam koʻrsatishni bilish. Rahbarlar va barcha toifadagi mutaxassislar uchun bilimi majburiy tartibda imtihon qilinishi uchun tegishli amal qiluvchi va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar roʻyxati ularning lavozim yoʻriqnomalari bilan belgilanadi va tegishli imtihon komissiyasini boshqarayotgan energetika obyekti (tashkilot)ning rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 51. Belgilangan muddatlarda bilim tekshiruvidan oʻtmagan xodimlarga uskunalarni mustaqil boshqarish va ekspluatatsiya qilish taqiqlanadi. 52. Qoniqarsiz baho olgan shaxs bir oy davomida qayta imtihondan oʻtishi shart. Ikkinchi marta imtihondan oʻta olmagan mutaxassisning egallagan lavozimiga loyiqligi haqidagi masala ish beruvchi tomonidan mehnat qonunchiligiga muvofiq hal etiladi. 53. Bilimlar darajasini oshirish hamda avariyasiz va xavfsiz ishlash usullarini takomillashtirish uchun uskunalar, bino va inshootlarni ekspluatatsiya qilish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan barcha xodimlar elektr energetikasi obyektlarida xodimlar bilan ishlashni tashkil etish qoidalari talablariga muvofiq yoʻl-yoʻriqdan oʻtishlari shart. 54. Tezkor va tezkor-taʼmirlash xodimlari kamida 3 oyda bir marta avariyaga qarshi nazorat mashgʻulotlarini oʻtishlari shart. Tezkor, tezkor-taʼmirlash, taʼmirlash va sozlash xodimlari kamida yarim yilda bir marta oʻz tashkilotlarida yongʻinga qarshi nazorat mashgʻulotlarini oʻtishlari shart. 55. Mustaqil ishlashga ruxsat: ishga yangi qabul qilingan yoki ishda 6 oydan koʻproq tanaffus qilgan tezkor va tezkor-taʼmirlash xodimlari uchun yoʻl-yoʻriqdan, stajirovkadan oʻtish, bilimlar tekshiruvidan va dublyorlikdan keyin, taʼmirlash va sozlash xodimlari uchun esa — yoʻl-yoʻriqdan, stajirovkadan oʻtish va bilimlar imtihonidan keyin beriladi. Ishida 3 haftadan 6 oy muddatgacha tanaffusda boʻlgan xodimlarning ishlashiga ruxsat berish shartlari ushbu tanaffusning davomiyligidan kelib chiqib belgilanadi. 56. Energetika obyektlari (tashkilotlari)ning barcha xodimlari elektr energetikasi obyektlarida xodimlar bilan ishlashni tashkil etish qoidalari talablarida belgilangan hajmlarda va davriylikda oʻz malakalarini oshirishlari shart. 57. Energetika tizimi va energetika obyektlarining tezkor xodimlari jumlasiga quyidagilar kiradi: tezkor xodimlar — energetika qurilmalarining boshqaruv organlariga bevosita taʼsir koʻrsatuvchi va smenada energetika qurilmalarini boshqarish va ularga xizmat koʻrsatishni amalga oshiruvchi xodimlar; tezkor-taʼmirlash xodimlari — boshqaruv organlariga bevosita taʼsir koʻrsatish huquqiga ega boʻlgan taʼmirlash xodimlari; tezkor rahbarlar — smenada oʻziga biriktirilgan obyektlar (energetika tizimi, elektr tarmoqlari, issiqlik tarmoqlari, elektr stansiyalar, energetika obyekti) va qoʻl ostidagi xodimlarning ishlashi ustidan tezkor rahbarlikni amalga oshiruvchi xodimlar; tezkor-dispetcherlik xodimlari — “Energiya” MDM, yagona elektr energetika tizimining tizim operatori (keyingi oʻrinlarda — tizim operatori) va energetika tashkilotlarining dispetcherlari. 58. Tezkor xodimlar ishlab chiqarish va lavozim yoʻriqnomalariga hamda yuqori turuvchi tezkor xodimlarning tezkor farmoyishlariga muvofiq energetika obyekti, energetika tizimi, yagona elektr energetika tizimi (keyingi oʻrinlarda — YAEET) uskunalarining xavfsiz, ishonchli, barqaror hamda energosamarador ishlash rejimini olib borishi shart. Tezkor xodimlarning soni va malakasi boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq amalga oshiriladi. Tezkor xodimlarning smenada toʻliq boʻlmagan tarkibda, oʻrindoshlik asosida ishlashiga faqat energetika tizimi yoki energetika obyekti boshqarish organining yozma koʻrsatmasi boʻyicha ruxsat beriladi. 59. Smena vaqtida tezkor xodimlar oʻzlarining tezkor boshqaruvi yoki tasarrufidagi uskunalarning ekspluatatsiyasi, shuningdek, yuqori turuvchi tezkor xodimlarning farmoyishlari soʻzsiz bajarilishi uchun mazkur qoidalarga, zavod va mahalliy yoʻriqnomalarga, XTQga va boshqa amal qiluvchi hujjatlarga muvofiq javobgar boʻladi. 60. Uskunalarning ishlash rejimlari buzilganda, shikastlanganda, yongʻin paydo boʻlganda, uskunalarga shikast yetkazishi mumkin boʻlgan nuqsonlar aniqlanganda tezkor xodim zudlik bilan normal ish rejimini tiklash yoki avariyaviy holatni bartaraf qilish va texnologik buzilishlar rivojlanishining oldini olish choralarini koʻrishi, shuningdek, zudlik bilan tasdiqlangan roʻyxat boʻyicha yuqori turuvchi tezkor va maʼmuriy-texnik rahbar xodimlarga xabar berishi lozim. 61. Yuqori turuvchi tezkor xodimning vakolatiga kiruvchi masalalar boʻyicha farmoyishi unga boʻysunuvchi tezkor xodim tomonidan bajarilishi majburiydir. 62. Yuqori turuvchi tezkor xodimning tezkor boshqaruvi yoki tezkor tasarrufi ostida boʻlgan uskunalar uning ruxsatisiz ishlash uchun ulanishi yoki ishlashdan chiqarilishi mumkin emas. Odamlar va uskunalar uchun aniq xavf tugʻilgan holatlar bundan mustasno. 63. Yuqori turuvchi tezkor xodimlarning tezkor farmoyishi aniq va qisqa boʻlishi shart. Farmoyishni eshitganidan soʻng boʻysunuvchi tezkor xodim farmoyish matnini soʻzma-soʻz qaytarishi va farmoyishni toʻgʻri tushunganligi haqida tasdiqni olishi shart. Yuqori turuvchi tezkor-dispetcherlik xodimlarning farmoyishlari kechiktirilmasdan va aniq bajarilishi shart. Tezkor xodim farmoyishni yoki ruxsatni berib yoki olib uni tezkor jurnalga yozib qoʻyishi shart. Kompyuter yozuvi bor boʻlganida tezkor jurnaldagi yozuvning hajmi tegishli rahbarlik qiluvchi maʼmuriy-texnik xodimlar tomonidan belgilanadi. 64. Tezkor muzokaralar texnik jihatdan savodli olib borilishi shart. Barcha energetika uskunalari, ulanmalar, releli va texnologik himoya va avtomatika tuzilmalari belgilangan dispetcherlik nomlariga muvofiq toʻliq nomlanishi shart. Texnik atamalardan va daspetcherlik nomlanishlardan chetga chiqish qatʼiy taqiqlanadi. Dispetcherlik boshqaruvning barcha darajalarida olib boriladigan tezkor muzokaralar va elektr stansiyalar va yirik podstansiyalar smena boshliqlarining tezkor muzokaralari kompyuter xotirasida avtomatik ravishda qayd etilishi shart. 65. Dispetcherning elektr stansiyasi, energetika tizimi uskunalarining ish rejimlarini oʻzgartirish boʻyicha farmoyishlarida oʻzgartirilayotgan rejim parametrining zarur miqdori va parametrning koʻrsatilgan miqdorga erishish uchun kerak boʻlgan vaqti, shuningdek, farmoyishni berish vaqti koʻrsatilishi shart. 66. Yuqori turuvchi tezkor xodimning vakolatiga kirgan masalalar boʻyicha rahbarlik qiluvchi maʼmuriy-texnik xodimning farmoyishini olgan tezkor xodim uni faqat yuqori turuvchi tezkor xodimning roziligi bilan bajarishi shart. 67. Yuqori turuvchi tezkor xodimning farmoyishi bajarilmaganligi yoki bajarilishi kechiktirilganligi uchun farmoyishni bajarmagan shaxslar, shuningdek, uni bajarmaslikka yoki bajarilishi kechiktirilishiga ruxsat bergan rahbarlar javobgar boʻladilar. 68. Yuqori turuvchi tezkor xodimning farmoyishi boʻysunuvchi tezkor xodim tomonidan notoʻgʻri deb topilsa, bu haqida u farmoyishni bergan shaxsga darhol maʼlum qilishi shart. Farmoyish toʻgʻriligi tasdiqlanganda xodim uni bajarishga majburdir. Yuqori turuvchi xodimning XTQning buzilishiga, shuningdek, uskunalarning shikastlanishiga, elektr stansiyasi, podstansiyaning oʻz ehtiyoji taʼminotini yoʻqolishiga yoki I toifadagi isteʼmolchilarni toksizlantirishga olib kelishi mumkin boʻlgan farmoyishlarini bajarish taqiqlanadi. Tezkor xodimlar bunday farmoyishni bajarishdan bosh tortganligi haqida farmoyishni bergan yuqori turuvchi tezkor xodimga va rahbarlik qiluvchi tegishli maʼmuriy-texnik xodimga darhol maʼlum qilishi va tezkor jurnalga yozib qoʻyishi kerak. 69. Navbatchilikda boʻlmagan tezkor xodimlardan boʻlgan shaxslarni lavozim yoʻriqnomasi doirasida energetika qurilmalariga xizmat koʻrsatish boʻyicha ishlarni bajarishga jalb etilishiga, faqat smenadagi tegishli rahbar tezkor-dispetcher xodimning ruxsati bilan va bu haqida tegishli hujjatlarga yozuv kiritish orqali amalga oshirilishi mumkin. 70. Zarur holda tezkor xodim boʻlgan bir shaxsni ikkinchisi bilan almashtirish, jadvalni tasdiqlagan rahbarlik qiluvchi tegishli maʼmuriy-texnik xodimning ruxsati bilan va yuqori turuvchi tezkor xodimga maʼlum qilgan holda amalga oshiriladi. Ketma-ket ikki smena davomida ishlash taqiqlanadi. 71. Tezkor xodim boʻlgan har bir xizmatchi ishga kirishayotganda oʻzidan oldin ishlagan xizmatchidan smenani qabul qilib olishi, ish tugaganidan soʻng esa — jadval boʻyicha oʻzidan keyingi xizmatchiga smenani topshirishi shart. Smenani topshirmasdan navbatchilikdan ketish taqiqlanadi. 72. Smenani qabul qilishda tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan xizmatchi quyidagilarni bajarishi shart: oʻzining tezkor boshqaruvi yoki tasarrufida boʻlgan energetika qurilmalarining holati, sxemasi va ishlash rejimi bilan tegishli yoʻriqnomalarda belgilangan hajmda tanishib chiqish; smenani topshiruvchidan ishda buzilishlarga olib kelishi mumkin boʻlgan, alohida kuzatish talab qiladigan uskunalar haqida, zaxiradagi va taʼmirlashdagi uskunalar haqida maʼlumotlarni olish; oʻziga biriktirilgan uchastkada buyurtmalar, naryadlar va farmoyishlar boʻyicha qanday ishlar bajarilayotganligini aniqlash; asboblarni, materiallarni, xonalarning kalitlarini, tezkor hujjatlarni va ish joyining hujjatlarini tekshirish va qabul qilib olish; oʻzining oxirgi navbatchiligidan keyingi barcha yozuvlar va farmoyishlar bilan tanishib chiqish; qoʻl ostidagi xodimlardan bildirgi qabul qilish, bevosita smena boʻyicha boshliqqa navbatchilikni qabul qilganligi va smenani qabul qilishda aniqlangan kamchiliklar haqida maʼlum qilish; smenani qabul qilish-topshirishni jurnalga yoki qaydnomaga yozib, uni qabul qiluvchi va topshiruvchining imzosi bilan rasmiylashtirish. 73. Tezkor xodim mahalliy yoʻriqnomaga muvofiq vaqti-vaqti bilan avtomatika, signalizatsiya tuzilmalari, DTBV aloqa va telemexanika vositalarini sinab koʻrishi, shuningdek, ish joyidagi soatning koʻrsatkichlari toʻgʻri ekanligini va boshqalarni tekshirib koʻrishi shart. 74. Tezkor xodim tasdiqlangan jadvallar boʻyicha ishchi uskunalardan zaxiradagi uskunalarga oʻtishni, uskunalarni sinab koʻrishni hamda profilaktik koʻrikdan oʻtkazishni amalga oshirishi shart. 75. Tezkor va rahbarlik qiluvchi maʼmuriy-texnik xodimlar qoʻl ostidagi tezkor xodimni, agar u oʻz vazifasini bajarmayotgan boʻlsa, ishdan chetlatish va smenada tegishli almashtirishni yoki vazifalarni qaytadan taqsimlashni amalga oshirish huquqiga ega. Bunda tezkor jurnalga yoziladi yoki yozma farmoyish chiqariladi hamda tezkor-dispetcherlik boshqaruvning boʻysunuv boʻyicha tegishli xodimlariga maʼlum qilinadi. 76. Tezkor xodim yuqori turuvchi tezkor xodimning ruxsati bilan qisqa vaqtga shu davr uchun taʼmirlash ishlari va sinovlarga, navbatchilikdan ozod etilgan holda jalb etilishi mumkin. Bunda XTQning talablariga rioya etilishi shart. 77. Barcha energetika tashkilotlarida ishning yakuniy natijalarini yaxshilash maqsadida quyidagilar taʼminlangan boʻlishi shart: energiya eltuvchilarning sarflari va texnologik koʻrsatkichlari oʻlchovlarining talab darajasidagi aniqligi; nazorat-oʻlchov asboblari va axborot-oʻlchov tizimlarining koʻrsatkichlariga asoslangan holda uskunalarning ishlash koʻrsatkichlarini belgilangan shakllar boʻyicha (smenalik, sutkalik, oylik va yillik) hisobga olish; uskunalarning holatini, uning ishlash rejimlarini, yoqilgʻini tejash zaxiralarini, oʻtkazilayotgan tashkiliy-texnik tadbirlarning samaradorligini baholash uchun texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarning tahlili; parametrlar va koʻrsatkichlarning amaldagi qiymatlari energetik xarakteristikalar boʻyicha belgilangan qiymatlardan farqlanishi sabablarini aniqlash maqsadida smena, sex ishining natijalarini xodimlar orasida (kamida bir oyda bir marta) muhokama qilish, ishdagi kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf qilish, eng yaxshi smenalar va alohida xodimlarning ish tajribasi bilan tanishtirish; uskunalarning ishlash ishonchliligi va tejamkorligini oshirish, yoqilgʻi-energetika resurslarining nooqilona sarflari va yoʻqolishlarini kamaytirish boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish. 78. Energetika sohasida asosiy texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar sifatida quyidagilar oʻrnatilgan: ishlab chiqarilgan va uzatilgan elektr (aktiv va reaktiv) va issiqlik energiyasining miqdori; ishchi elektr quvvati va oʻrnatilgan quvvatdan foydalanish samaradorligining koʻrsatkichlari; avariyalar, ishlamay qolishgacha boʻlgan ishlash muddati; elektr va issiqlik energiyasining tannarxi; energetika tizimi boʻyicha foyda; uzatilgan elektr va issiqlik energiyasi uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi; GESlarda ishlab chiqarilgan va yagona energetika tizimiga uzatilgan elektr energiyasi uchun suvning solishtirma sarfi va suv oqimidan foydalanish koeffitsiyenti; elektr energiyasini ishlab chiqarish va issiqlik energiyasini uzatishga alohida hisoblangan elektr stansiyasining oʻz ehtiyojlari uchun elektr energiyasining sarfi; elektr energiyasini elektr tarmoqlariga uzatish boʻyicha texnologik sarf; issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari; energetika tizimlari orasida elektr energiyasining oʻzaro oqib oʻtishi; ishlab chiqarish xodimlarining solishtirma soni va xizmat koʻrsatish koeffitsiyenti. 79. Quvvati 10 MVt va undan yuqori boʻlgan har bir issiqlik elektr stansiyasida, quvvati 30 MVt va undan yuqori boʻlgan gidroelektr stansiyalarda, issiqlik ishlab chiqarish unumdorligi 50 Gkal/soat (209,5 GDj/soat) va undan yuqori boʻlgan qozonxonada, uskunalar ishining texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarining mutlaq yoki nisbiy hisoblangan elektr va issiqlik yuklamalariga bogʻliqligini belgilovchi energetik xarakteristikalari ishlab chiqilgan boʻlishi shart. Quvvati va issiqlik ishlab chiqarish unumdorligi kamroq boʻlgan elektr stansiyalari va tuman qozonxonalari boʻyicha xarakteristikalarni ishlab chiqishning maqsadga muvofiqligi energetika obyektining yuqori turuvchi tashkiloti tomonidan belgilanishi shart. 80. Energetik xarakteristikalar mazkur Qoidalarning talablariga rioya qilgan holda oʻzlashtirilgan uskunalarning amalda erishiladigan ish tejamkorligini aks ettirishi shart. 81. Uskunalarning energetik xarakteristikalari va alohida koʻrsatkichlarning meʼyorlari ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarga rejim xaritalari, yoʻriqnomalar, jadvallar va grafiklar shaklida taqdim etilishi shart. 82. Yoqilgʻi va suvning energetik xarakteristikalari va solishtirma sarfi jadvallari, shuningdek, elektr stansiyasi uskunalarining har bir guruhi boʻyicha uzatilgan elektr energiyasi uchun tegishli ekologiya meʼyorlari kamida 5 yilda bir marta, shuningdek, elektr stansiyasining texnik jihatdan qayta jihozlanishi va rekonstruksiya qilinishi, ishlatiladigan yoqilgʻining turi yoki markasi oʻzgarishi natijasida elektr va issiqlik energiyasini uzatishda yoqilgʻining solishtirma sarflari tegishlicha 2 va 1 foizdan ortiq oʻzgarganida qayta koʻrib chiqilishi lozim. 83. Energetika tashkilotlarining yoqilgʻidan foydalanishni yaxshilash va tejamkorlikni oshirish borasidagi faoliyati natijalari uskunalarning amaldagi ishlash sharoitlarini hisobga olgan holda normativ xarakteristikalarda koʻzda tutilgan sarflarga nisbatan tejalgan yoqilgʻining (suvning, elektr energiyasining) hajmi boʻyicha baholanishi shart. 84. Issiqlik tarmoqlarida energetik xarakteristikalar quyidagi koʻrsatkichlar boʻyicha tuzilishi shart: issiqlik yoʻqolishlari; issiqlik energiyasini uzatishda elektr energiyasining solishtirma sarfi; tarmoq suvining oʻrtacha bir soatlik sarfi; uzatuvchi va qaytuvchi quvurlardagi haroratlarning farqi; tarmoq suvining yoʻqotilishi. Energetik xarakteristikani uzatuvchi va qaytuvchi quvurlardagi haroratlarning farqi oʻrniga qaytuvchi quvurdagi tarmoq suvining harorat koʻrsatkichi boʻyicha tuzishga yoʻl qoʻyiladi. 85. Elektr energiyasi uzatilishini hisobga olgan holda uning texnologik sarfi elektr tarmogʻi uchun meʼyoriy koʻrsatkich hisoblanadi. 86. Energotexnik xarakteristikalar hajmi, shakli va mazmuni amaldagi normativ hujjatlar va metodik koʻrsatmalarning talablariga muvofiq boʻlishi shart. 87. Har bir energetika obyektida energetika qurilmalarining (uskunalar, bino va inshootlarning) texnik holatini muntazam va davriy nazorat qilishning (koʻrikdan oʻtkazish, texnik shahodatlash) tashkil etilishi, ularning holati va xavfsiz ekspluatatsiyasi uchun javobgar shaxslar belgilanishi, shuningdek, texnik va texnologik nazorat boʻyicha xodim tayinlanishi va uning lavozim vazifalari quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha tasdiqlanishi shart: texnologik jarayonlarni boshqarish; uskunalar, bino va inshootlarning texnik holati ustidan nazoratni tashkil etish; obyektning xavfsiz va tejamkorlik bilan ekspluatatsiya qilinishini taʼminlovchi chora-tadbirlarning ishlab chiqilishi, tashkil etilishi va hisobga olinishi; ekspluatatsiyadagi barcha buzilishlarni tekshirish va hisobga olish; ekspluatatsiya qilish, taʼmirlash va sozlash boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga rioya etilishini nazorat qilish. Energetika tizimi tarkibida elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, oʻzgartirish, uzatish va taqsimlashni amalga oshiruvchi barcha energetika obyektlari maxsus vakolatli organ tomonidan idoraviy texnik va texnologik nazorat qilinishi lozim. 88. Barcha texnologik tizimlar, uskunalar, bino va inshootlar, shu jumladan, energetika obyekti tarkibiga kiruvchi gidroinshootlar davriy texnik shahodatlashdan oʻtkazilishi shart. Texnik shahodatlash energetika obyektining bosh muhandisi yoki uning oʻrinbosari boshchiligida tuzilgan energetika obyektining komissiyasi tomonidan amalga oshiriladi. Komissiyaga energetika obyektining tuzilmaviy boʻlinmalari, energetika tizimining boshqarish organi va energetika tizimining markaziy xizmatlari funksiyasini bajarayotgan boʻlinmalarning rahbarlari va mutaxassislari, tegishli vazirlik va idoralarning va energetikada nazorat boʻyicha tashkilotlarning mutaxassislari (shartnoma boʻyicha) kiritiladi. Texnik shahodatlashning vazifasi energetika qurilmalarining holatini baholash, ekspluatatsiya muddatlarini va shartlarini belgilash, shuningdek, energetik qurilmaning belgilangan resursini taʼminlash uchun zarur boʻlgan choralarni aniqlashdan iboratdir. Davriy texnik shahodatlashning hajmiga amaldagi normativ hujjatlar asosida quyidagilar kiritilishi shart: tashqi va ichki koʻriklar; texnik hujjatlarni tekshirish; uskunalar, bino va inshootlarning xavfsizlik shartlariga muvofiqligini sinash (gidravlik sinashlar, saqlagich klapanlarini sozlash, xavfsizlik avtomatlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, yerga ulash konturlari va shunga oʻxshash sinashlar). Texnik shahodatlash bilan bir vaqtda nazorat organlarining yozma koʻrsatmalari bajarilishi, energetika obyekti ishidagi buzilishlar va unga xizmat koʻrsatishda yuz bergan baxtsiz hodisalarni tekshirish natijalari boʻyicha tuzilgan, shuningdek, bundan oldingi texnik shahodatlashda ishlab chiqilgan chora-tadbirlarning bajarilishi tekshiriladi. Texnik shahodatlash amaldagi yoʻriqnomalar bilan belgilangan muddatlarda, lekin kamida 5 yilda bir marta oʻtkazilishi lozim. Texnik shahodatlashning natijalari energetika obyektining texnik pasportiga kiritilishi shart. Nazorat jarayonida xavfli avariyaviy nuqsonlari aniqlangan, shuningdek, navbatdagi texnik shahodatlash muddatlari oʻtib ketgan energetika qurilmalarini ekspluatatsiya qilish taqiqlanadi. 89. Energetika obyektining tezkor va tezkor-taʼmirlash xodimlari tomonidan uskunalarning texnik holati ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi shart. Nazorat qilish hajmi normativ hujjatlar talablariga muvofiq belgilanadi. Nazorat qilish tartibi mahalliy ishlab chiqarish va lavozim yoʻriqnomalari asosida belgilanadi. 90. Uskunalar, bino va inshootlarning davriy koʻrikdan oʻtkazilishi ularning xavfsiz ekspluatatsiyasi uchun javobgar shaxslar tomonidan amalga oshirilishi shart. Koʻriklarning davriyligi energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan belgilanadi. Koʻrikdan oʻtkazish natijalari maxsus jurnalda qayd etilishi shart. 91. Uskunalar, bino va inshootlarning holati va xavfsiz ekspluatatsiya qilinishi uchun javobgar shaxslar energetika obyektlarini ekspluatatsiya qilishda texnik shartlarga rioya etilishi, ularning holati hisobga olinishi, energetika qurilmalari va ularning elementlari ishlamay qolishining tekshirilishi va hisobga olinishi, ekspluatatsiya-taʼmirlash hujjatlarining yuritilishini taʼminlashlari shart. 92. Uskunalar, bino va inshootlarning ekspluatatsiya qilinishi ustidan texnik va texnologik nazoratni amalga oshiruvchi energetika obyektining xodimlari quyidagilarni bajarishlari shart: uskunalar va inshootlarni ekspluatatsiya qilishdagi buzilishlarni hisobga olish va tekshirishni tashkil etish; uskunalar ishidagi avariyalar va texnologik buzilishlar hisobini olib borish; texnik hujjatlarning holati va yuritilishini nazorat qilish; avariyaga va yongʻinga qarshi profilaktik chora-tadbirlarning bajarilishi hisobini olib borish; xodimlar bilan ishlashni tashkil qilishda ishtirok etish. 93. Energetika tizimini boshqarish organlarining vazifalariga quyidagilar kiradi: energetika obyektlari ekspluatatsiyasi tashkil etilishi ustidan muntazam nazorat qilish; energetika obyektlarining uskunalari, bino va inshootlarining holati ustidan davriy nazorat qilish; davriy texnik shahodatlashlar; oʻrta va mukammal (kapital) taʼmirlashning texnik meʼyorlarda belgilangan muddatlariga rioya etilishini nazorat qilish; normativ va tashkiliy-farmoyish hujjatlarining talablari va chora-tadbirlarining bajarilishini nazorat qilish; energetika obyektlarida yongʻinlar va texnologik buzilishlarning paydo boʻlishi sabablarini tekshirishni tashkil etish va nazorat qilish; ishlab chiqarish xavfsizligi masalalari boʻyicha obyektda qoʻllaniladigan ogohlantiruvchi va profilaktik choralarning yetarliligini baholash; energetika obyektlarida yongʻin va avariyalarning oldini olish boʻyicha chora-tadbirlarning ishlab chiqilishi, oʻtkazilishi va energetika obyektlarida ularni bartaraf qilishga tayyorgarlikni taʼminlash ustidan nazorat qilish; idoraviy texnik va texnologik nazorat qilib vakolatiga ega organlarning yozma koʻrsatmalari bajarilishi ustidan nazorat qilish; buzilishlarni, shu jumladan, “Oʻzenergoinspeksiya” va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi nazorati ostidagi obyektlardagi buzilishlarni hisobga olib borish; “Oʻzenergoinspeksiya” va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi nazorati ostidagi obyektlarda avariyaga va yongʻinga qarshi tadbirlarning bajarilishini hisobga olib borish; energetika qurilmalarining uskunalarini tayyorlash va yetkazib berish uchun texnik shartlarni qayta koʻrib chiqish; TEQ, XTQ, YOXQ va ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnomalarga rioya etilishini nazorat qilish; energetika obyektlarini xavfsiz ekspluatatsiya qilishni taʼminlash boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar ishlab chiqilishini nazorat qilish; tashkilotlar tomonidan ekologik meʼyorlarga rioya etilishini nazorat qilish. 94. Idoraviy texnik va texnologik nazorat Qoidalarning 13-bandida koʻrsatib oʻtilgan tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi hamda uning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha belgilangan talablarga rioya etilishini nazorat qilish; rejimni texnologik va ekologik jihatdan xavfsiz hamda tejamli olib borish boʻyicha qoidalar va yoʻriqnomalar bajarilishini nazorat qilish; elektr stansiyalari, tarmoqlar va energetika tizimi ishidagi texnologik buzilishlar va yongʻinlarning sabablari tekshirilishini tashkil etish, nazorat qilish va natijalarini tezkor tahlil qilish; energetika uskunalarining ishidagi yongʻinlar, avariyalar va boshqa texnologik buzilishlarning paydo boʻlishini profilaktika qilish, ekspluatatsiyani takomillashtirish boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish ustidan nazorat qilish; davriy texnik shahodatlash oʻtkazilishini nazorat qilish; atrof muhit, sanoat va yongʻin xavfsizligi, mehnat muhofazasi, uskunalar ekspluatatsiyasini takomillashtirish va ishonchliligini oshirish masalalari boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar ishlab chiqilishini tashkil etish va hamkorlik qilish. 95. Xoʻjalik birlashmalari ularga tegishli boʻlgan energetika obyektlariga tegishli davlat organlari va tashkilotlari vakillari qarshiliksiz oʻrnatilgan tartibda kirishini taʼminlashlari shart. 96. Har bir energetika obyektida uskunalar, bino va inshootlarga hamda energetika qurilmalarining kommunikatsiyalariga texnik xizmat koʻrsatish, rejali taʼmirlash va modernizatsiya qilish tashkil etilgan boʻlishi shart. 97. Uskunalar, bino va inshootlarning texnik holati, ekspluatatsiya qilishning belgilangan koʻrsatkichlari barqarorligini taʼminlovchi taʼmirlash ishlarining hajmlari bajarilishi, tayyorgarlik ishlari toʻliq bajarilishi, rejalashtirilgan taʼmirlash ishlari hajmlarining ehtiyot qismlar va materiallar bilan oʻz vaqtida taʼminlanishi, shuningdek, bajarilgan taʼmirlash ishlarining muddatlari va sifati uchun javobgarlik energetika obyektlarining rahbarlari zimmasiga yuklatilgan boʻlishi shart. 98. Energetika obyektlariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlarini boshqarish tuzilmalari taʼmirlash ishlariga tayyorgarlik koʻrish va oʻtkazish boʻyicha tegishli boʻlinmalarni tashkil etish yoʻli bilan funksiyalar va ijrochilarning taqsimlanishini koʻzda tutishi shart. 99. Texnik xizmat koʻrsatish va rejali taʼmirlash hajmi uskunalar, bino va inshootlarning haqiqiy texnik holatini va oʻzgarib turuvchi ish sharoitlarini hisobga olgan holda amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq ularni soz va ishga yaroqli holatda saqlash zarurati bilan belgilanadi. 100. Elektr stansiyalari, qozonxonalar va tarmoqlarning asosiy uskunalari, bino va inshootlarning barcha turdagi taʼmirlash ishlari uchun istiqbolli (besh yillik) va yillik jadvallar tuzilishi shart. Energetika obyektlaridagi qurilmalarning, uskunalarning, bino va inshootlarning taʼmirlash ishlarini bajarish reja-jadvallari elektr hamda issiqlik energiyasini ishlab chiqarishning prognoz parametrlariga yoki elektr va issiqlik energiyasini tarmoqqa uzatish rejimlariga va shartlariga taʼsir etadigan boʻlsa, ushbu taʼmirlash ishlarini bajarish reja-jadvallari energetika obyekti tegishli boʻlgan xoʻjalik birlashmalari tomonidan tasdiqlanishi shart. Yordamchi uskunalar boʻyicha yillik va oylik taʼmirlash reja-jadvallari tuziladi va ular energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi. 101. Barcha turdagi taʼmirlash ishlarining davriyligi va davomiyligi uskunalarning ushbu turini taʼmirlash boʻyicha ichki idoraviy hujjatlarga asosan belgilanadi. 102. Mukammal (kapital) taʼmirlashlar orasidagi energobloklarni ekspluatatsiya qilish davrini oshirish yoki kamaytirish va quvvati 160 MVt va undan yuqori boʻlgan energobloklarni mukammal (oʻrta) taʼmirlash davrini meʼyorlarga nisbatan oshirish uskunalarning ushbu turini taʼmirlash boʻyicha ichki idoraviy va uskunalarning texnik pasport hujjatlari bilan belgilangan tartibda amalga oshirilishi shart. 103. Taʼmirlash ishlari bajarilishini tashkil etish, taʼmirlash hujjatlarini ishlab chiqish, taʼmirlashni rejalashtirish va unga tayyorgarlik koʻrish, taʼmirlashga chiqarish va taʼmirlashni bajarish, shuningdek, uskunalarni qabul qilish va taʼmirlash sifatini baholash uskunalarning ushbu turini taʼmirlash boʻyicha ichki idoraviy hujjatlarga muvofiq amalga oshirilishi shart. 104. Energetika obyektlarida mukammal (kapital) va joriy taʼmirlash ishlarini energetika obyektlari mutaxassislari ham belgilangan tartibda amalga oshirishlari mumkin. Agar energetika obyektlarida taʼmirlash ishlarini amalga oshirish uchun pudratchi tashkilotlarni jalb etish talab etilsa pudratchi tashkilotlarni xaridlarga oid qonunchilikda belgilangan tartibda aniqlanadi. Taʼmirlash ishlarining hajmi oldindan ijrochi tashkilotlar (pudratchi tashkilotlar) bilan kelishilgan boʻlishi shart. 105. Taʼmirlashni boshlashdan oldin va uni oʻtkazish vaqtida, energetika obyektining bosh muhandisi tasdiqlagan komissiya tarkibi tomonidan barcha nuqsonlar aniqlanishi shart. Taʼmirlangan uskuna, bino yoki inshoot normativ-huquqiy hujjatlarda, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilab berilgan mezonlarga mos kelishi lozim. 106. Uskunalar va inshootlarni taʼmirlashga chiqarish hamda ularni ishga tushirish yillik taʼmirlash jadvallarida koʻrsatilgan boʻlishi va ular tezkor boshqaruv yoki tezkor tasarruf ostida boʻlgan tashkilot bilan kelishilgan muddatlarda bajarilishi shart. 107. Mukammal (kapital) va oʻrta taʼmirlashdan keyin qurilma va uskunalar, bino va inshootlarni qabul qilib olish komissiyasi tomonidan, taʼmirlash ishlarini amalga oshirgan boʻlinma yoki pudratchi tashkilotlar bilan kelishilgan va energetika obyektining bosh muhandisi tasdiqlagan dastur boʻyicha amalga oshirilishi shart. Qabul qilish komissiyasining tarkibi energetika obyekti boʻyicha buyruq bilan belgilanishi shart. 108. Elektr stansiyalari, elektr va issiqlik tarmoqlarining mukammal va oʻrta taʼmirlashdan oʻtgan uskunalari 48 soat davomida yuklama ostida qabul qilish-topshirish sinovlaridan oʻtkazilishi kerak. Taʼmirlashdan soʻng uskunalarni yuklama ostida qabul qilish-topshirish sinovlarisiz zaxiraga oʻtkazish yuqori turuvchi tashkilot va “Oʻzenergoinspeksiya” bilan kelishilgan holda, sinov tariqasida ishga tushirib koʻrilganidan keyin amalga oshirilishi shart. 109. Uskunalarni taʼmirlashdan keyin qabul qilishda taʼmirlashning sifati quyidagilarni hisobga olgan holda baholanishi lozim: taʼmirlangan uskunaning sifati; bajarilgan taʼmirlash ishlarining sifati; yongʻin xavfsizligi holati. Sifatni baholash quyidagicha belgilanadi: dastlabki — qabul qilish-topshirish sinovlari tugaganidan soʻng; yakuniy — nazorat ostida bir oy ekspluatatsiya qilish natijalari boʻyicha. Bu vaqt davomida uskunalarning barcha rejimlarda ishlashini tekshirish tugatilgan, barcha tizimlarda sinashlar va sozlashlar oʻtkazilgan boʻlishi shart. Taʼmirlangan uskunalarning sifati boʻyicha rasmiylashtirilgan tegishli hujjat yoki dalolatnoma toʻgʻriligini tekshirish va nazorat qilish energetika obyektining yuqori turuvchi tashkiloti hamda “Oʻzenergoinspeksiya” tomonidan amalga oshiriladi. 110. Quyidagilar mukammal (kapital, oʻrta) taʼmirlashni tamomlash vaqti hisoblanadi: energobloklar, IES va IEMning koʻndalang aloqa tizimida ishlaydigan bugʻ turbinalari, gidroagregatlar va transformatorlar uchun — generatorni (transformatorni) tarmoqqa ulash vaqti; IES va IEMning koʻndalang aloqa tizimida ishlaydigan bugʻ qozonlari uchun — qozonni stansiyaning oʻtkir bugʻ quvuriga ulash vaqti; ikki korpusli qozonlari (dubl-bloklari) boʻlgan energobloklar uchun — energoblokni qozon korpuslaridan biri bilan yuklama ostida tarmoqqa ulash vaqti. Bunda agar taʼmirlash jadvalida taʼmirlashning kechiktirilishi koʻzda tutilmagan boʻlsa, ikkinchi korpusni qizdirish va ulash vaqti energoblokni yuklash jadvaliga muvofiq amalga oshirilishi shart; issiqlik tarmoqlari uchun — tarmoqqa ulash va unda tarmoq suvi aylanishi barqarorlashish vaqti; elektr tarmoqlari uchun — tarmoqqa ulash vaqti, agar kuchlanish berish vaqtida buzilish yuz bermagan boʻlsa; kuchlanish olinmasdan taʼmirlashda — ish rahbari (ish bajaruvchi) tomonidan navbatchi dispetcherga ishlar tugatilganligi haqida maʼlum qilish vaqti. Agar qabul qilish-topshirish sinovlari davomida uskunalarning nominal yuklama bilan ishlashiga toʻsqinlik qiluvchi nuqsonlar yoki uskunalarni zudlik bilan toʻxtatishni talab qiluvchi nuqsonlar aniqlangan boʻlsa, taʼmirlash ushbu nuqsonlar bartaraf etilishi va qabul qilish-topshirish sinovlari takror oʻtkazilishiga qadar tugatilmagan deb hisoblanadi. Qabul qilish-topshirish sinovlari jarayonida uskunaning alohida tarkibiy qismlari normal ishlashida darhol toʻxtatishni talab qilmaydigan buzilishlar paydo boʻlsa, qabul qilish-topshirish sinovlarini davom ettirish masalasi buzilishlarning xususiyatiga qarab, energetika obyektining texnik rahbari tomonidan taʼmirlovchi ijrochisi bilan kelishilgan holda hal etiladi. Bunda aniqlangan nuqsonlar taʼmirlovchi ijrochi tomonidan energetika obyekti bilan kelishilgan muddatlarda bartaraf qilinadi. Agar uskunani yuklama ostida qabul qilish-topshirish sinovlari nuqsonlarni bartaraf etish uchun toʻxtatilgan boʻlsa, taʼmirlashni tamomlash vaqti — sinovlar jarayonida uskunani oxirgi marta yuklama ostiga qoʻyish vaqti hisoblanadi. 111. Energoblok tarkibiga kiruvchi barcha asosiy uskunalarni taʼmirlash bir vaqtda oʻtkazilishi shart. 112. Energetika obyektlari, taʼmirlash va taʼmirlash-sozlash tashkilotlari uskunalar, bino va inshootlarni taʼmirlash hamda ularga texnik xizmat koʻrsatishning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini muntazam hisobga olishlari va mazkur koʻrsatkichlarni yaxshilash boʻyicha tashkiliy-texnik tadbirlarni ishlab chiqishi shart. 113. Energetika obyektlari quyidagi bino-inshootlar, qurilma va uskunalar hamda jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi shart: elektr stansiyalarida — bosh bino, yordamchi bino va inshootlar, markaziy taʼmirlash ustaxonalari, taʼmirlash maydonchalari va taʼmirlash xodimlarining ishlab chiqarish xonalari; elektr tarmoqlarida — markaziy taʼmirlash ustaxonalari, taʼmirlash maydonchalari va taʼmirlash xodimlarining taʼmirlash-ishlab chiqarish xonalari. Energetika obyektlarining uskunalariga bosh bino, yordamchi bino va inshootlarda statsionar va inventar yuk koʻtarish mashinalari hamda taʼmirlashni mexanizatsiyalash vositalari bilan xizmat koʻrsatilishi shart. 114. Energetika obyektlari, taʼmirlash va taʼmirlash-sozlash tashkilotlari taʼmirlashni oʻz vaqtida va sifatli oʻtkazish uchun taʼmirlash hujjatlari, asboblar va taʼmirlash ishlarini bajarish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 115. Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining nazorati ostidagi energetika obyektlarini qurish, taʼmirlash va taʼmirlash-sozlash ishlarini bajaradigan tashkilotlar qonunchilikda belgilangan tartibda Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasidan ruxsatnoma olishi lozim. 116. Energetika obyektlari rejalashtirilgan taʼmirlash hajmini oʻz vaqtida taʼminlash uchun ehtiyot qismlar, materiallar, uzellar va uskunalarning almashtirish fondiga ega boʻlishi shart. Bir xil turdagi agregatlarning ehtiyot uskunalari va detallar yigʻmasi (turbinalar, turbogeneratorlar, taʼminlash nasoslarining rotorlari, diafragmalar, turbinalar parraklari, generator startorlarining chulgʻamlari toʻplami va boshqalar) energetika tizimi tashkilotlarining markazlashgan omborlari zaxirasida turishi shart. Energetika obyekti omboriga tushayotgan va omborda, sexlarda va uchastkalarda mavjud boʻlgan barcha ehtiyot qismlar, ehtiyot uskunalari hamda materiallarning kirim nazorati hamda hisobga olinishi tashkil etilishi shart. Ularning holati va saqlash sharoitlari vaqti-vaqti bilan tekshirib turilishi shart. Ehtiyot qismlar va uskunalarni saqlash bazalarida ularning saqlanishi va muntazam ravishda toʻldirib borilishi taʼminlanishi shart. Tashqi atmosfera sharoitlari taʼsirida saqlanishi buziladigan uskunalar, ehtiyot qismlari va materiallar yopiq omborlarda saqlanishi shart. 117. Har bir energetika obyektida quyidagi hujjatlar boʻlishi shart: yer uchastkalarini ajratish dalolatnomalari; uchastkaning bosh rejasi, unda bino va inshootlar, shu jumladan, yerosti xoʻjaligi kiritilgan hamda sanitariya-himoya hududi koʻrsatilgan boʻlishi shart; hudud haqidagi geologik, gidrogeologik va boshqa maʼlumotlar, ularda tuproq sinovlari va yerosti suvlarining tahlili natijalari boʻlishi shart; shurflar kesimlari bilan poydevorlarni oʻrnatish dalolatnomalari; yashirin ishlarni qabul qilish dalolatnomalari; bino va inshootlarning hamda uskunalar ostidagi poydevorlarning choʻkishi haqidagi birlamchi dalolatnomalar; inshootlarning portlash xavfsizligi, yongʻin xavfsizligi, yashindan himoya va korroziyaga qarshi himoyani taʼminlovchi tuzilmalarni sinash boʻyicha birlamchi dalolatnomalar; ichki va tashqi suv taʼminoti, yongʻin oʻchirish suv quvurlari, kanalizatsiya, gaz taʼminoti, issiqlik taʼminoti, isitish va ventilyatsiya tizimlarini sinash boʻyicha birlamchi dalolatnomalar; uskunalar va texnologik quvurlarni individual ishlatib koʻrish va sinashlar boʻyicha birlamchi dalolatnomalar; davlat va ishchi qabul komissiyalarining dalolatnomalari; tasdiqlangan loyiha hujjatlari, ularga keyinchalik kiritilgan barcha oʻzgartirishlar bilan va ularga olingan davlat ekspertiza xulosalari; bino va inshootlar, texnologik tugunlar va uskunalarning texnik pasportlari; uskunalar va inshootlarning ishchi ijro chizmalari, butun yerosti xoʻjaligining chizmalari; birlamchi va ikkilamchi elektr ulanmalarining ishchi ijro sxemalari; texnologik ishchi ijro sxemalari; uskunalarga ehtiyot qismlarning chizmalari; yongʻin oʻchirish tezkor rejasi; davlat nazorati organlarining talablariga muvofiq hujjatlar; uskunalar, bino va inshootlarning ekspluatatsiyasi boʻyicha yoʻriqnomalar, barcha toifadagi mutaxassislar va navbatchi xodimlar jumlasiga kiruvchi ishchilar uchun lavozim yoʻriqnomalarining komplekti; mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar komplekti; atrof muhitga koʻrsatiladigan taʼsirni baholash hujjatlari boʻyicha davlat ekologik ekspertizasining xulosasi; ekologik meʼyorlar. Yuqorida koʻrsatilgan hujjatlarning komplekti energetika obyektining texnik arxivida “HUJJATLAR” shtampi bilan saqlanishi shart va mulk egasi oʻzgarganda uning doimiy saqlanishini taʼminlash sharti bilan yangi mulk egasiga toʻla hajmda topshiriladi. 118. Barcha energetika obyektlarida har bir sex, podstansiya, tuman, uchastka, laboratoriya va xizmatlar uchun zarur boʻlgan yoʻriqnomalar, nizomlar, texnologik va tezkor sxemalar roʻyxati belgilangan boʻlishi shart. Roʻyxat energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi va kamida uch yilda bir marta qayta koʻrib chiqilishi shart. 119. Elektr stansiyalari, qozonxonalar va podstansiyalarning asosiy va yordamchi uskunalarida ularning nominal maʼlumotlari bor yorliqlar oʻrnatilgan boʻlishi shart. 120. Barcha asosiy va yordamchi uskunalar, shu jumladan, quvurlar, shinalar tizimlari va seksiyalari, shuningdek, armatura, gaz va havo oʻtkazuvchi quvurlarning shiberlari raqamlangan boʻlishi shart. Tanlanma boshqaruv tizimi (keyingi oʻrinlarda — TBT) mavjud boʻlganda armaturaning raqamlanishi ijro sxemalarida va joyi boʻyicha ikki marta bajarilishi shart, bunda ularning bittasi tezkor sxemaga va ikkinchisi TBT boʻyicha mos raqamga ega boʻlishi lozim. Asosiy uskunalar tartib raqamlariga ega boʻlishi shart, yordamchi uskunalar esa — asosiy uskunalarning tartib raqamiga “A”, “B”, “V” va hokazo harflar qoʻshilgan holda belgilanadi. Uskunalarning raqamlanishi binoning oʻzgarmas yon tomonidan va “A” qatoridan boshlab bajarilishi shart. Dubl-bloklarda har bir qozonga blokning raqamiga “A” va “B” harflari qoʻshib yoziladi. Yoqilgʻi uzatuvchi tizimning alohida boʻgʻinlari ketma-ket va yoqilgʻining yoʻnalishi boʻyicha raqamlanishi, parallel zanjirlar esa yoqilgʻi harakatining yoʻnalishi boʻyicha chapdan oʻngga “A” va “B” harflarini qoʻshib raqamlanishi shart. 121. Sxemalardagi raqamlar va belgilar haqiqatda yozilgan raqamlar va belgilarga muvofiq kelishi shart. 122. Ekspluatatsiya jarayonida energetika qurilmalarida bajarilgan barcha oʻzgartirishlar javobgar shaxsning lavozimi va oʻzgartirish kiritilgan sana koʻrsatilib, uning imzosi bilan yoʻriqnomalar, sxemalar va chizmalarga kiritilishi shart. Yoʻriqnomalar, sxemalar, chizmalardagi oʻzgartirishlar haqidagi axborot shu yoʻriqnomalar, sxemalar va chizmalarni bilishi shart boʻlgan barcha xodimlarga (farmoyishlar jurnaliga yozish bilan) yetkazilishi shart. 123. Texnologik sxemalar (chizmalar) kamida 2 yilda bir marta haqiqiy ekspluatatsiya maʼlumotlariga muvofiqligi boʻyicha tekshirilishi va tekshiruv haqida ularga belgi qoʻyilishi shart. Xuddi shu muddatlarda yoʻriqnomalar va texnologik sxemalar hamda kerakli yoʻriqnomalarning roʻyxati qayta koʻrib chiqiladi. 124. Kerakli sxemalarning komplekti “Energiya” MDM, tizim operatori, elektr va issiqlik tarmoqlari dispetcherlarida, elektr stansiyasining smena boshligʻida, har bir sex va energoblok smena boshligʻida, podstansiya navbatchisida va tezkor-chiqish brigadasining ustasida turishi shart. Sxemalarni saqlash tartibi mahalliy sharoitlarga koʻra belgilanishi shart. 125. Barcha ish joylari mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq, zavod va loyiha maʼlumotlariga, namunaviy yoʻriqnomalarga va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga, ekspluatatsiya tajribasiga va sinov natijalariga asosan mahalliy sharoitlarni eʼtiborga olib tuzilgan zarur yoʻriqnomalar bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Yoʻriqnomalar tegishli ishlab chiqarish boʻlinmasining (sexlar, podstansiyalar, tuman, uchastka, laboratoriyalar va xizmatlar) boshligʻi tomonidan imzolangan va energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart. Tizim ahamiyatiga ega boʻlgan yoʻriqnomalar tizim operatori bilan kelishilgan va Energetika vazirligi tomonidan tasdiqlangan boʻlishi kerak. 126. Uskunalar, bino va inshootlarni, releli himoya, telemexanika, aloqa vositalarini va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining (keyingi oʻrinlarda — ABT) texnik vositalari kompleksini ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnomalarga har bir qurilma boʻyicha quyidagilar kiritilgan boʻlishi shart: uskunalar, bino va inshootlarning qisqacha tavsifi; qurilma yoki qurilmalar kompleksining xavfsiz holati va ishlash rejimlarining mezonlari va chegaralari; ishga tushirishni tayyorlash tartibi; uskunani ishga tushirish, toʻxtatish va unga xizmat koʻrsatish tartibi, normal ekspluatatsiya qilish va ishdagi buzilishlar vaqtida bino va inshootlarni soz holatda saqlash tartibi; uskunalar, bino va inshootlarni koʻrikdan oʻtkazish, taʼmirlash va sinashga ruxsat berish tartibi; mehnat xavfsizligi, portlash va yongʻin xavfsizligi boʻyicha mazkur qurilma uchun oʻziga xos talablar. 127. Har bir ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalarida quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi shart: mazkur lavozimdagi xodimlarning bilishi majburiy boʻlgan, uskunalarga xizmat koʻrsatish boʻyicha yoʻriqnomalar, uskunalar va tuzilmalar sxemalarining roʻyxati; xodimning huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi; xizmat boʻyicha bogʻliq boʻlgan yuqori turuvchi, boʻysinuvchi va boshqa xodimlarning oʻzaro munosabatlari. 128. Mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomada quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi shart: umumiy xavfsizlik talablari; ishni boshlashdan oldin, ish davomida va ish tugagandan keyin xavfsizlik talablari; avariya vaziyatlarida xavfsizlik talablari. 129. Yoʻriqnomalar 5 yilda bir martadan kam boʻlmagan, xavfliligi yuqori boʻlgan kasblarda yoki ishlarni bajarayotgan xodimlar uchun yoʻriqnomalar 3 yilda bir martadan kam boʻlmagan muddatda qayta koʻrib chiqilishi lozim. Uskunalarning holati yoki ekspluatatsiya sharoitlari oʻzgargan hollarda yoʻriqnomalarga tegishli qoʻshimchalar kiritilishi va ushbu yoʻriqnomalarni bilishi shart boʻlgan xodimlarga yetkazilishi lozim, bu haqida farmoyishlar jurnaliga yozuv kiritilishi shart. 130. Tezkor hujjatlarda mazkur Qoidalarga ilovaga muvofiq navbatchi xodimlar tomonidan ish faoliyatida foydalaniladigan texnik hujjatlar roʻyxati hamda ushbu roʻyxatdagi hamma hujjatlar boʻlishi shart. Mahalliy sharoitlarga qarab tezkor hujjatlarning hajmi energetika obyekti bosh muhandisining qarori boʻyicha oʻzgartirilishi mumkin. 131. Elektr stansiyasi sexlaridagi tezkor-dispetcher xodimlarining ish joylarida, doimiy navbatchi xodimlari boʻlgan boshqaruv shchitlarida, dispetcherlik punktlarida belgilangan shakl boʻyicha sutkalik axborotnomalar toʻldirilishi shart. 132. Maʼmuriy-texnik xodimlar har kuni tezkor hujjatlarni tekshirishi hamda uskunalar va xodimlarning ishidagi nuqsonlar va buzilishlarni bartaraf qilish uchun zarur choralarni koʻrishi shart. 133. “Energiya” MDM, tizim operatori, tarmoq korxonalarining dispetcherlik punktlari, elektr stansiyalarining bosh shchitlari barcha tezkor muzokaralarni avtomatik ravishda kompyuter xotirasiga yozib olish qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi shart. 134. Tezkor hujjatlar, nazorat-oʻlchov asboblarining qayd etuvchi diagrammalari, tezkor-dispetcherlik muzokaralarining kompyuter xotirasi yozuvlari va tezkor-axborot ABT kompleksi tomonidan shakllantiriladigan chiqish hujjatlari qatʼiy hisobga olish hujjatlari jumlasiga kiritiladi va belgilangan tartibda saqlanishi kerak. Hujjatlar quyidagi muddatlarda saqlanishi shart: qayd etuvchi asboblarning koʻrsatmalari tushirilgan xotira — 3 yil; normal sharoitlarda tezkor muzokaralarning kompyuter xotirasidagi yozuvlari, agar muddatni uzaytirish haqida koʻrsatma boʻlmasa — 10 sutka; avariyalar va ishdagi boshqa buzilishlar vaqtida olib borilgan tezkor muzokaralarning kompyuter xotirasidagi yozuvlari, agar muddatni uzaytirish haqida koʻrsatma boʻlmasa — 3 oy. 135. Elektr va issiqlik energiyasi ishlab chiqarishda texnologik ishlab chiqarish boʻyicha tezkor-dispetcherlik va tashkiliy-iqtisodiy boshqaruv mos ravishda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari orqali quyidagilar bilan taʼminlanishi shart: texnologik jarayonning avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari (keyingi oʻrinlarda — TJ ABT) bilan; avtomatlashtirilgan dispetcherlik boshqaruvi tizimlari (keyingi oʻrinlarda — ADBT) bilan; ishlab chiqarishning avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari (keyingi oʻrinlarda — ICH ABT) bilan. 136. Quvvati 160 MVt va undan yuqori boʻlgan energobloklarga ega boʻlgan issiqlik elektr stansiyasida, oʻrnatilgan quvvati 1000 MVt va undan yuqori boʻlgan gidroelektr stansiyasida, elektr tarmoqlarini ekspluatatsiya qiluvchi har bir tashkilotda TJ ABT ishlab turishi shart. Mahalliy sharoitlarga, iqtisodiy va ishlab chiqarish nuqtai nazaridan maqsadga muvofiqligiga qarab quvvati koʻrsatilgan qiymatdan kam boʻlgan agregatlarga ega boʻlgan elektr stansiyalari TJ ABT bilan jihozlanishi mumkin. 137. Elektr va issiqlik tarmoqlarini ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlarning dispetcherlik punktlarida (keyingi oʻrinlarda — DP), tizim operatorida va “Energiya” MDMda ADBT ishlab turishi shart. 138. ABTni ekspluatatsiya qilishda quyidagilarga: energetika tizimlarining ABTni ishlab chiqish, joriy etish va ekspluatatsiya qilish boʻyicha amal qiluvchi koʻrsatmalariga; energetika tizimlarining koʻp pogʻonali integratsiyalangan tashkiliy-texnologik ABTni yaratish boʻyicha amal qiluvchi koʻrsatmalariga amal etilishi lozim. 139. Energetika tizimining barcha energetika obyektlarida, korxonalarida va tashkilotlarida quyidagi vazifalar majmuasini bajarish uchun ICH ABT ishlab turishi shart: texnik-iqtisodiy rejalashtirish; energetik taʼmirlashni boshqarish; elektr va issiqlik energiyasini sotishni boshqarish; energetika ishlab chiqarishi rivojlanishini boshqarish; mahsulot sifati, standartlashtirish va metrologiyani boshqarish; moddiy-texnik taʼminotni boshqarish; yoqilgʻi taʼminotini boshqarish; transport va yuk tashishni boshqarish; kadrlarni boshqarish; ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarni tayyorlash; buxgalteriya hisobi; umumiy boshqarish; turli tashlamalar, oqizmalar, chiqindilarning, shuningdek, foydalaniladigan tabiiy resurslarning miqdori va tarkibini boshqarish. Texnologik jarayoni avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, ADBT va ICH ABT mustaqil tizimlar sifatida, shuningdek, energetika tizimining integratsiyalangan ABTning kichik tizimlari sifatida ham ishlashi mumkin. 140. Har bir energetika obyektida ABTning alohida vazifalari majmuasini tanlash mavjud boʻlgan namunaviy loyihalar, amaliy dastur toʻplamlari va texnik vositalarning imkoniyatlaridan oqilona foydalanishni hisobga olib, ishlab chiqarish va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligidan kelib chiqqan holda aniqlanishi shart. 141. ABTning texnik vositalari majmuasiga quyidagilar kiritilishi shart: axborotni toʻplash va uzatish vositalari (axborot datchiklari, aloqa kanallari, telemexanika tuzilmalari, maʼlumotlarni uzatish apparaturasi va hokazo); axborotni qayta ishlash va uni aks ettirish vositalari; boshqarish vositalari (kontrollerlar, elektr texnikasi apparaturasi va boshqalar); yordamchi (uzluksiz elektr taʼminoti, havoni moʻtadillashtirish, avtomatik yongʻin oʻchirish va boshqa) tizimlar. 142. ABTni ekspluatatsiyaga kiritish belgilangan tartibda qabul qilish komissiyasining dalolatnomasiga asosan amalga oshirilishi shart. ABTni sanoat ekspluatatsiyasiga kiritishdan oldin uni davomiyligi 6 oydan oshmagan tajriba ekspluatatsiyasidan oʻtkazish mumkin. ABTni yaratish va ekspluatatsiyaga kiritish bir yoki ikki bosqichda amalga oshirilishi mumkin. ABTni sanoat ekspluatatsiyasiga qabul qilish ishga tushirilayotgan bosqich uchun koʻzda tutilgan barcha masalalarni sanoat ekspluatatsiyasiga qabul qilish tugatilganidan soʻng oʻtkazilishi shart. 143. ABTning ekspluatatsiyasini tashkil etishda texnik vositalar majmuasi va dastur taʼminotiga xizmat koʻrsatish boʻyicha tuzilmaviy boʻlinmalarning vazifalari energetika obyektlari rahbarlarining buyruqlari bilan belgilab berilishi shart. Har bir boʻlinma tomonidan xizmat koʻrsatiladigan uskunalarning roʻyxati xizmat koʻrsatish chegaralari belgilangan holda tegishli energetika obyekti yoki tashkilotning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart. 144. ABTga xizmat koʻrsatuvchi boʻlinmalar quyidagilarni taʼminlashlari shart: ABTning texnik vositalari, axborot va dasturiy taʼminotining ishonchli ekspluatatsiya qilinishi; kompyuter (elektron hisoblash mashinasi)da ishlov berilgan axborotni jadvalga muvofiq mos boʻlinmalarga taqdim etilishi; hisoblash texnikasidan foydalanish boʻyicha amaldagi talablarga muvofiq samarali foydalanilishi; boshqaruv tizimini takomillashtirish va rivojlantirish, jumladan, ekspluatatsiyadagi yangi vazifalarni joriy etish, dasturlarni modernizatsiyalash, boshlangʻich axborotni toʻplash va tayyorlashning ilgʻor texnologiyalarini oʻzlashtirish; meʼyoriy-maʼlumot axborotlarini sinflashtirishni amalga oshirish; ABTning qoʻshni iyerarxiyali darajalari bilan oʻzaro axborot hamkorligini tashkil etish; ABTning ishlab turishi uchun zarur boʻlgan yoʻriqnoma va metodik hujjatlarni ishlab chiqish; ABT ishlashini, uning iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish, hisobotlarni oʻz vaqtida taqdim etish. 145. Har bir ABT boʻyicha xizmat koʻrsatuvchi xodim loyiha va zavod hujjatlaridan tashqari energetika obyektining bosh muhandisi tasdiqlagan roʻyxat boʻyicha texnik va ekspluatatsion hujjatlarni yuritishi shart. 146. ABTning texnik vositalarida taʼmirlash-profilaktika ishlari tasdiqlangan jadvallarga muvofiq bajarilishi, ularni taʼmirlashga chiqarish tartibi tasdiqlangan nizom bilan belgilab berilishi shart. 147. Elektr energetikasi sohasidagi maxsus vakolatli organ, dispetcherlik xizmatlari, energetika tashkilotlarining rahbariyati ABT ishlashini, uning samaradorligini tahlil qilishi, ekspluatatsiya qilish ustidan nazoratni amalga oshirishi va ABTni rivojlantirish va takomillashtirish, oʻz vaqtida texnik qayta jihozlash boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqishi shart. 148. Har bir energetika obyektida oʻlchovlarning talab qilinadigan birligini va aniqligini taʼminlovchi chora-tadbirlar majmuasi bajarilishi shart. Har bir energetika obyektida bajariladigan metrologiya taʼminoti boʻyicha chora-tadbirlar majmuasi oʻz ichiga quyidagilarni olishi kerak: davlat tekshiruvi va nazoratidan oʻtkazilishi kerak boʻlgan oʻlchov vositalarini (keyingi oʻrinlarda — OʻV) oʻz vaqtida qiyoslashga taqdim etish; qiyoslash oʻtkazilmaydigan OʻVni kalibrovkalash boʻyicha ishlarni oʻtkazish; oʻlchovlarni bajarishda attestatsiyalangan usullardan foydalanish; qoʻllanilayotgan OʻVda aniqlik tavsiflarining texnologik koʻrsatkichlarini oʻlchash aniqligiga qoʻyiladigan talablarga muvofiqligi va loyiha hujjatlarining metrologiya ekspertizasi oʻtkazilishini taʼminlash; OʻVga xizmat koʻrsatish, ularni taʼmirlash, metrologiya nazoratini amalga oshirish. 149. Metrologiya taʼminoti boʻyicha ishlarni bajarish, ularning bajarilishi ustidan nazorat metrologiya xizmatlari: energetika tizimining metrologiya xizmati; tarmoqlardagi asosiy metrologiya xizmati; asosiy metrologiya xizmati; energetika tashkilotlarining metrologiya xizmatlari tomonidan amalga oshirilishi shart. 150. Energetik qurilmalarning OʻV bilan jihozlanganligi loyihaga muvofiq boʻlishi shart. Elektr qurilmalarini OʻV bilan jihozlash hajmi uskunaning texnik holati va uning ishlash rejimi, olingan va sarflangan resurslarni, ishlab chiqilgan, sarflangan va uzatilgan elektr va issiqlik energiyasining hisobga olinishi, mehnat xavfsizligi sharoitiga va sanitariya normalariga rioya etish hamda atrof muhitni muhofaza qilish ustidan nazoratni taʼminlashi shart. 151. Yoqilgʻi sarfi, elektr va issiqlik energiyasi ishlab chiqarilishi va isteʼmol qilinishini hisobga olishning texnologik parametrlari oʻlchash vositalari davlat sinovlaridan yoki metrologik attestatsiyadan oʻtkazilishi va Oʻlchash vositalarining davlat reyestriga kiritilishi shart. Belgilangan tartibda metrologik attestatsiyadan oʻtkazilgan nostandart OʻVni qoʻllashga ruxsat beriladi. 152. Barcha OʻV, shuningdek, oʻlchash tizimlari doimiy soz holatda va oʻlchashlarni bajarishga tayyor turishi shart. Texnologik uskunalar ishlab turganda oʻlchov vositalarini taʼmirlash uchun avval zaxiradagi vositalar oʻrnatilishi shart. 153. Sanoat ekspluatatsiyasiga kiritilishidan oldin, shuningdek, energetika obyektlarining asosiy uskunalarini ekspluatatsiya qilish jarayonida OʻV oʻlchash kanallari qiyoslash va kalibrovka qilingan holda metrologik attestatsiyadan oʻtkazilishi yoki indikatorlar turkumiga oʻtkazilishi kerak. Qiyoslashdan oʻtkazilmagan yoki kalibrovka qilinmagan oʻlchash tizimlaridan ishda foydalanish taqiqlanadi. 154. Oʻzbekiston Respublikasining “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Qonunining 20-moddasida koʻrsatilgan metrologiya tekshiruvi va davlat metrologiya nazorati tatbiq etiladigan sohalarda foydalaniladigan barcha oʻlchash vositalari va namunaviy OʻV qiyoslashdan oʻtkazilishi shart. Bunda OʻVni qiyoslashdan oʻtkazishni tashkil etish tartibi va uslubi qonunchilik hujjatlariga muvofiq boʻlishi kerak. 155. Qiyoslashdan oʻtkazilishi kerak boʻlgan OʻVning aniq roʻyxati har bir energetika obyektida tuzib chiqilishi va har yili energetika obyekti joylashgan hududga xizmat koʻrsatuvchi davlat metrologiya organiga yuborilishi shart. 156. Oʻlchash vositalari energetika obyekti tomonidan tasdiqlangan va davlat metrologiya xizmatlari bilan kelishilgan jadvallarga muvofiq oʻz vaqtida qiyoslashga taqdim etilishi shart. 157. OʻVni qiyoslashdan oʻtkazish natijalari ishonchli tamgʻa yoki qiyoslash haqidagi guvohnoma bilan tasdiqlanishi shart, ularning shakli va hujjatlarga tushirish tartibi qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 158. Qiyoslashdan oʻtkazilmaydigan, lekin energetika obyektlarida uskunalarning ishonchli va tejamli ishlashini nazorat qilish uchun foydalaniladigan barcha OʻV kalibrovka qilinishi kerak. 159. OʻVning kalibrovkasi yuridik shaxsning kalibrovka qilish huquqi uchun akkreditatsiya qilingan metrologiya xizmatlari tomonidan belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan kalibrovkalash jadvaliga muvofiq amalga oshiriladi. 160. Energetika obyektining metrologiya xizmati tomonidan OʻVni kalibrovkalash ishlarini bajarish imkoniyati boʻlmasa, kalibrovkalash sohadagi asosiy metrologiya xizmati tomonidan bajarilishi kerak. 161. OʻVni kalibrovkalash davriyligi energetika obyektining bosh metrologi va bosh muhandisi bilan kelishilgan holda energetika obyekti boʻyicha buyruq bilan belgilanadi. 162. OʻVni kalibrovkalash natijalari OʻVga tushiriladigan kalibrovkalash belgisi yoki kalibrovka haqidagi sertifikat bilan, shuningdek, amaldagi normativ hujjatga muvofiq ekspluatatsiya hujjatlariga yozuv kiritish bilan tasdiqlanadi. 163. Tegishli tarzda rasmiylashtirilgan OʻVni kalibrovkalash natijalari sudda, hakamlar sudida, davlat boshqaruvi organlarida nizolarni koʻrib chiqish paytida energetika obyekti tomonidan dalil sifatida foydalanilishi mumkin. 164. Energetika obyektlarida texnologik koʻrsatkichlarni oʻlchashlar belgilangan tartibda attestatsiyadan oʻtkazilgan oʻlchashlarni bajarish usullariga muvofiq amalga oshirilishi shart. 165. OʻVni va ularning aniqlik tavsiflarini tanlash texnologik koʻrsatkichlar va oʻlchovlarni oʻtkazish tartibiga muvofiq oʻlchovlar aniqligiga qoʻyiladigan talablarni belgilab beruvchi standartlashtirish boʻyicha normativ hujjatlarga asosan loyihalash bosqichida amalga oshirilishi shart. 166. Ishchi loyiha tarkibidagi loyiha hujjatlari qonunchilik hujjatlarining talablariga muvofiq metrologik ekspertizadan oʻtkazilishi shart. 167. Energetika uskunalarini ekspluatatsiya qilish jarayonida texnologik koʻrsatkichlarning qoʻshimcha (loyihada koʻzda tutilmagan) oʻlchashlarini oʻtkazish zarur boʻlganda OʻVni tanlash mazkur Qoidalarning 164 — 166-bandlariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 168. Oʻlchashlar aniqligi meʼyorlanmaydigan texnik koʻrsatkichlarni kuzatish uchun qoʻllaniladigan ishchi OʻV qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq indikatorlar turkumiga oʻtkazilishi mumkin. 169. Shchitlarda va panellarda oʻrnatilgan va uskunalarning ishlash rejimlarini nazorat qilish uchun moʻljallangan qayd etuvchi va koʻrsatuvchi oʻlchov asboblarining koʻrsatkichlari bilan oʻlchanayotgan kattalikning nominal qiymatiga toʻgʻri keladigan belgi qoʻyilishi shart. Belgini qoʻyish oʻlchamlari va usuli oʻlchov asboblari uchun belgilangan standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Tashqi manbadan elektr taʼminotiga ega boʻlgan asboblar taʼminot yoʻqolganligini maʼlum qiluvchi signalizatsiya bilan jihozlangan boʻlishi shart. 170. OʻVga tezkor xizmat koʻrsatish energetika obyekti rahbariyatining qarori bilan belgilangan boʻlinmalarning navbatchi yoki tezkor-taʼmirlash xodimlari tomonidan amalga oshirilishi shart. 171. OʻVni davriy koʻrikdan oʻtkazish, ularga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash energetika obyektining metrologiya xizmati vazifalarini bajaruvchi boʻlinma xodimlari tomonidan amalga oshirilishi shart. 172. Tahlil olinadigan tuzilmalardagi birlamchi berkituvchi qismlarni taʼmirlash, toraytiruvchi va sarfni oʻlchovchi boshqa tuzilmalarni, haroratni oʻlchash vositasining himoya gʻiloflarini ochish va oʻrnatish texnologik uskunalarni taʼmirlash ishlarini amalga oshiruvchi xodimlar tomonidan bajarilishi shart, qabul qilish esa qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi. 173. OʻV oʻrnatilgan uskunalarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar ularning saqlanishi va tashqi elementlarining tozaligi uchun javobgardir. OʻVning ishidagi barcha buzilishlar haqida energetika obyektida metrologiya xizmati vazifasini bajaruvchi boʻlinmaga xabar berilishi shart. 174. Bir maromda yozishini taʼminlash bilan bogʻliq boʻlmagan qayd etuvchi asboblarni ochish uchun faqat energetika obyektining metrologiya xizmati vazifasini bajaruvchi boʻlinmaning xodimlariga, taʼminlovchilar yoki isteʼmolchilar bilan hisob-kitob qilish uchun foydalaniladigan OʻVni esa — ularning vakillari bilan birgalikda ochishga ruxsat etiladi. 175. Qiyoslashdan oʻtkazilishi shart boʻlgan OʻVning holati va qoʻllanilishi, metrologiya qoidalari va meʼyorlariga rioya etilishi ustidan davlat metrologiya nazorati davlat metrologiya xizmati organlari tomonidan amalga oshiriladi. 176. Qiyoslashdan oʻtkazilishi shart boʻlmagan OʻVning holati va qoʻllanilishi, metrologiya qoidalari va meʼyorlariga rioya etilishi ustidan metrologiya tekshiruvi va nazorati energetika tashkilotlarining metrologiya xizmatlari tomonidan amalga oshiriladi. 177. Energetika obyektlarining elektr tarmoqlari va elektr qurilmalarining elektr ulash sxemalaridagi, releli himoya va avtomatika (keyingi oʻrinlarda — RHA) tuzilmalari zanjirlaridagi almashlab ulashlarda bajarilgan barcha oʻzgarishlar, shuningdek, yerga ulanishlar oʻrnatilgan joylarda almashlab ulashlar tugatilganidan soʻng tezkor sxemada yoki maket-sxemada aks ettirilishi shart. 178. Murakkab almashlab ulashlar, shuningdek, blokirovka tuzilmalari bilan jihozlanmagan yoki nosoz blokirovka tuzilmalariga ega boʻlgan elektr qurilmalari almashlab ulash dasturlari, blankalari boʻyicha bajarilishi shart. 179. Kommutatsiya apparatlari, yerga ulaydigan ajratkichlar va releli himoya, avariyaga qarshi va rejim avtomatikasi tuzilmalari bilan operatsiyalarning qatʼiy ketma-ketligini talab qiluvchi almashlab ulashlar murakkab almashlab ulashlarga kiradi. Tegishli energetika obyektlarining texnik rahbarlari va ushbu obyektlarning yuqori turuvchi tashkilotlari tomonidan tasdiqlanadigan murakkab almashlab ulashlarning roʻyxati tizim operatorida, energetika obyektlarining dispetcherlik punktlarida, elektr stansiyalari va podstansiyalarning markaziy (bosh) boshqaruv shchitlarida saqlanishi shart. Murakkab almashlab ulashlarning roʻyxati sxemalar, uskunalarning, himoya va avtomatika tuzilmalarining tarkibi oʻzgarganda qayta koʻrib chiqilishi shart. 180. Takrorlanadigan murakkab almashlab ulashlar uchun namunaviy dasturlarda, almashlab ulashlar blankalaridan foydalanilish shart. Texnologik buzilishlarni bartaraf etishda yoki ularning oldini olish uchun almashlab ulashlarni almashlab ulash blankalarisiz amalga oshirishga tezkor jurnalga yozish sharti bilan ruxsat beriladi. 181. Tezkor hujjatlar boʻlib hisoblanadigan almashlab ulash dasturlari va blankalarida elektr qurilmalarining elektr ulanmalari sxemalari va RHA zanjirlarida almashlab ulashlarni oʻtkazish operatsiyalarini amalga oshirish tartibi va ketma-ketligi belgilangan boʻlishi shart. Almashlab ulashlarni bevosita bajaruvchi tezkor-dispetcher xodimlari almashlab ulash blankalaridan (namunaviy blankalardan) foydalanishlari shart. Almashlab ulash dasturlarini (namunaviy dasturlarni) tezkor rahbarlar turli boshqaruv darajalaridagi va turli energetika obyektlaridagi elektr qurilmalarida almashlab ulashlarni bajarishda qoʻllashlari shart. Dasturlarni detallashtirish darajasi dispetcherlik boshqaruvining darajasiga muvofiq kelishi zarur. Almashlab ulashlarni bevosita bajaruvchi shaxslarga dispetcher va elektr qurilmalarining tezkor xodimi darajasidagi almashlab ulashlar blankalari bilan toʻldirilgan dasturlarni qoʻllashga ruxsat etiladi. Yangi uskunalarni ishga tushirish yoki eskirgan uskunalarni demontaj qilish, taqsimlash tuzilmalarining rekonstruksiyasi bilan bogʻliq elektr qurilmalarining elektr ulanmalarining bosh sxemasida oʻzgarishlar boʻlganda, shuningdek, yangi RHA tuzilmalarini ulash yoki oʻrnatilgan RHA tuzilmalarida oʻzgarishlar boʻlganda almashlab ulashlarning namunaviy dasturlari va blankalariga tuzatishlar kiritilishi lozim. 182. “Energiya” MDM va tizim operatorining ishlab chiqarish xizmatlari boshqaruvida boʻlgan yagona elektr energetikasi tizimida (keyingi oʻrinlarda — YAEET), energetika tizimining sxemalarida va ish rejimlarida rejalashtirilgan oʻzgartirishlar, shuningdek, RHA tuzilmalarida oʻzgartirishlar boʻlganda tezkor boshqaruvning tegishli darajalarida almashlab ulashlarning namunaviy dasturlari va blankalariga zarur boʻlgan oʻzgartirishlar va qoʻshimchalar oldindan kiritilishi shart. 183. Elektr stansiyalari va podstansiyalardagi barcha almashlab ulashlar almashlab ulashlarni bajarish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq amalga oshirilishi shart. 184. Yuqori turuvchi tezkor-dispetcher xodimlarining tezkor boshqaruvi ostida boʻlgan elektr uskunalari va RHA tuzilmalaridagi almashlab ulashlar dispetcherning farmoyishi boʻyicha bajarilishi shart. Faqat kechiktirib boʻlmaydigan (baxtsiz hodisa, tabiiy ofat, yongʻin, avariya) vaziyatlarda almashlab ulashlarni yuqori turuvchi tezkor-dispetcher xodimining farmoyishisiz va ruxsatisiz, ularni keyinchalik xabardor qilgan holda bajarishga ruxsat etiladi. Yongʻin va avariyani bartaraf qilish vaqtida tezkor-dispetcher xodimlari mahalliy yoʻriqnomalarga va yongʻin oʻchirishning tezkor rejasiga muvofiq harakat qilishlari shart. 185. Almashlab ulashlar toʻgʻrisidagi farmoyishda elektr qurilmalari sxemasidagi va RHA zanjirlaridagi operatsiyalarning ketma-ketligi yuqori turuvchi tezkor-dispetcher xodimlar tomonidan kerakli darajada detallashtirilib koʻrsatilishi shart. Almashlab ulashlarning ijrochisiga bitta maqsadli operatsiyani oʻz ichiga olgan tezkor almashlab ulashlarni oʻtkazish boʻyicha bir vaqtda bittadan ortiq boʻlmagan topshiriq berilishi lozim. 186. Murakkab almashlab ulashlarni odatda ikki kishi bajarishi, ulardan bittasi nazorat qiluvchi boʻlishi shart. Almashlab ulashlar ikki kishi tomonidan bajarilganda, odatda, lavozimi katta xodim nazorat qiluvchi boʻlishi kerak. Almashlab ulashlarning toʻgʻri bajarilishi uchun javobgarlik almashlab ulashlarni amalga oshiruvchi ikkala shaxs zimmasiga yuklanadi. Mazkur elektr qurilmasining sxemasini almashlab ulashlarni bajarish qoidalarini biladigan, energetika obyekti boʻyicha farmoyish bilan almashlab ulashlarni bajarishga ruxsat berilgan, maʼmuriy-texnik xodimlar tarkibidan boʻlgan xodim nazorat qiluvchi shaxs boʻlishi mumkin. Murakkab almashlab ulashlarda RHA zanjirlaridagi operatsiyalarni amalga oshirish uchun RHA xizmati xodimlaridan boʻlgan uchinchi shaxsni jalb qilishga ruxsat beriladi. Ushbu xodim almashlab ulashlarning blankasi bilan oldindan tanishib chiqishi va uni imzolanganidan soʻng har bir operatsiyani almashlab ulashlarni bajaruvchi shaxsning farmoyishi boʻyicha amalga oshirishi shart. Qolgan barcha almashlab ulashlar ishga yaroqli blokirovka tuzilmasi boʻlganida, smena tarkibidan qatʼi nazar, bir kishi tomonidan bajarilishi mumkin. 187. Elektr qurilmasida kuchlanish yoʻq boʻlib qolganida tezkor-dispetcher xodimi kuchlanishning ogohlantirishsiz berilishiga tayyor turishi shart. 188. Zanjirida oʻchirgichi boʻlgan ulanmaga kuchlanish berish bilan ishga tushirish va uzish oʻchirgich orqali amalga oshirilishi shart. Komplekt taqsimlash qurilmalarining (keyingi oʻrinlarda — KTQ) ajratkichlari, boʻlgichlari va ulanmalarni ajratadigan kontaktlari bilan quyidagilarni: 110 — 220 kV kuch transformatorlarini, tarmoqda yerga tutashish boʻlmagan taqdirda, yoy soʻndiruvchi 6 — 35 kV yerga ulovchi reaktorlarning neytrallarini; 6 — 500 kV kuch transformatorlarining magnitlovchi tokini; elektr uzatuvchi havo va kabel tarmoqlaridagi zaryad va yerga tutashish tokini; shinalar tizimining zaryad tokini, shuningdek, normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarning talablariga rioya qilgan holda ulanmalarning zaryad tokini ulashga va uzishga ruxsat etiladi. Halqali 6 — 10 kV tarmoqlarda 70 Agacha boʻlgan tenglashtiruvchi toklarni ajratkichlar bilan uzishga hamda ajratkichlarning ajralgan kontaktlarida kuchlanishlarning farqi 5 foizdan oshmaganda tarmoqni halqa qilib tutashtirishga ruxsat etiladi. Tashqi oʻrnatilgan uch qutbli ajratkichlar bilan 10 kV va undan past kuchlanishda 15 Agacha boʻlgan yuklama tokini ulashga va uzishga ruxsat beriladi. Agar oʻchirgichning oʻchirilishi uning buzilishiga yoki podstansiyaning kuchlanishsiz qolishiga sabab boʻlishi mumkin boʻlsa, 220 kV va undan yuqori kuchlanishli bitta oʻchirgich yoki shinalar tizimining (toʻrtburchak sxemasi, bir yarimtalik sxema va hokazo) boshqa ulanmalarining bir nechta oʻchirgichlari bilan shuntlangan nosoz oʻchirgichni ajratkichlar bilan masofadan uzib qoʻyishga ruxsat etiladi. Ajratkichlar bilan uziladigan va ulanadigan toklarning ruxsat etilgan qiymatlari normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar bilan belgilab berilishi kerak. Turli elektr qurilmalari uchun operatsiyalarni bajarish tartibi va shartlari mahalliy yoʻriqnomalar bilan tartibga solinishi shart. 189. Almashlab ulashlarni bevosita bajaruvchi tezkor xodimlarga xavfsizlik blokirovkalarini oʻzboshimchalik bilan ishdan chiqarish taqiqlanadi. Faqat oʻchirgichning oʻchiq holati joyida tekshirilib, blokirovkaning ishdan chiqish sababi aniqlanganidan soʻng energetika obyekti boʻyicha yozma koʻrsatma bilan vakolat berilgan shaxslarning ruxsati va rahbarligi ostida blokirovkadan chiqarish uchun ruxsat beriladi. Blokirovkadan chiqarish zarur boʻlgan taqdirda, almashlab ulashlar blanki toʻldiriladi va unga blokirovkadan chiqarish boʻyicha operatsiyalar kiritiladi. 190. Issiqlik sxemalaridagi barcha almashlab ulashlar ekspluatatsiya boʻyicha mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq bajarilishi va tezkor hujjatlarda aks ettirilishi shart. 191. Yoʻriqnomalarda koʻzda tutilmagan holatlarda, shuningdek, ikki va undan ortiq tasarruf ostida boʻlmagan ijrochilar yoki energetika obyektlari ishtirok etganda almashlab ulashlar dastur boʻyicha bajarilishi shart. Murakkab almashlab ulashlar ham almashlab ulashlar blankalari yoki dasturlari boʻyicha bajarilishi shart. 192. Murakkab almashlab ulashlarga: murakkab aloqali issiqlik sxemalaridagi; vaqt boʻyicha uzoq davom etadigan; katta masofali obyektlardagi; kamdan-kam bajariladigan ulashlar kiradi. Kamdan-kam bajariladigan almashlab ulashlarga quyidagilar kiritilishi mumkin: asosiy uskunalarni montaj va rekonstruksiyadan keyin ishga tushirish; uskunalar va issiqlik tarmoqlarining gidravlik sinovlari; yangi ishlab chiqarilgan va foydalanish uchun olingan sof bugʻ quvurlari va taʼminlovchi quvurlarning sxemalaridagi oʻzgarishlar; uskunalarning maxsus sinovlari; uskunalarni ekspluatatsiya qilishda noanʼanaviy boʻlgan yangi usullarni tekshirish, sinab koʻrish va hokazo. Almashlab ulashlar murakkabligining darajasi va ularni bajarish uchun dasturlarni tuzish zaruriyati energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan ish sharoitlarining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib belgilab beriladi. 193. Har bir energetika obyektida bosh muhandis tomonidan tasdiqlangan murakkab almashlab ulashlarning roʻyxati ishlab chiqilishi shart. Roʻyxatdagi uskunalarning ishga tushirilishi, rekonstruksiya yoki demontaj qilinishiga texnologik sxemalar hamda texnologik himoya va avtomatika sxemalaridagi oʻzgarishlar va boshqalarni hisobga olgan holda tuzatishlar kiritilishi shart. Roʻyxat 3 yilda bir marta qayta koʻrib chiqilishi kerak. Roʻyxat nusxalari sex va energetika obyektining katta tezkor xodimlarining ish joyida turishi shart. 194. Energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan maʼmuriy-texnik xodimlardan blankalar va dasturlar boʻyicha almashlab ulashlarning bajarilishini nazorat qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxati tasdiqlangan boʻlishi zarur. Xodimlarning tarkibi oʻzgarganda roʻyxatga tuzatishlar kiritilishi kerak. Roʻyxatning nusxalari sex va energetika obyekti katta tezkor xodimlarining ish joyida turishi shart. 195. Almashlab ulashlar blankalari boʻyicha mazkur Qoidalar bilan belgilab berilgan namunaviy ishlar bajariladi. Almashlab ulashlar blankasida quyidagilar koʻrsatilishi shart: almashlab ulashlar obyekti; almashlab ulashlarning boshlanish va tugash vaqti; almashlab ulashlarni oʻtkazish uchun kerakli sharoitlar; almashlab ulashlarni bajarish ketma-ketligi; berkituvchi va rostlovchi armaturaning almashlab ulashlar tugatilganidan keyingi holati; almashlab ulashlarning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi va ular uchun javobgar boʻlgan xodim. 196. Ekspluatatsiya yoʻriqnomalarida koʻzda tutilmagan, namunaviy boʻlmagan ishlar dasturlar boʻyicha bajarilishi shart. Dastur energetika obyektining bosh muhandisi tomonidan, dasturning amal qilishi bir energetika obyekti doirasidan chiqqanida esa — energetika tizimining boshqaruv organi tomonidan tasdiqlanadi. 197. Almashlab ulashlarni bajarish dasturida quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi shart: almashlab ulashlar bajarilishining maqsadi; almashlab ulashlar obyekti; almashlab ulashlarni bajarish uchun tayyorgarlik boʻyicha tadbirlarning roʻyxati; almashlab ulashlarni bajarilish shartlari; zarur boʻlganda almashlab ulashlar obyektining sxemasi (obyekt elementlarining sxemadagi nomi va raqamlanishi obyektda qabul qilingan nomlar va raqamlanishlariga toʻliq muvofiq boʻlishi shart); texnologik himoya va avtomatika zanjirlari elementlarining hamda berkituvchi, rostlovchi qismlarining holatini koʻrsatgan holda operatsiyalarni bajarish tartibi va ketma-ketligi; almashlab ulashlarni bajaruvchi tezkor xodimlar; almashlab ulashlarni bajarishga jalb qilingan xodimlar; almashlab ulashlarning bajarilishiga rahbarlik qiladigan tezkor-dispetcher xodimlar; almashlab ulashlarda energetika obyektining ikki va undan ortiq boʻlinmalari ishtirok etganda — umumiy rahbarlik qiluvchi maʼmuriy-texnik xodim; dasturda koʻrsatilgan shaxslarning majburiyatlari va javobgarligi; ishlarning xavfsiz oʻtkazilishini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar roʻyxati; avariya holatlari yoki odamlar hayotiga va uskunalarning butligiga xavf soluvchi vaziyatlar yuzaga kelganda xodimlarning harakatlari. 198. Mazkur Qoidalarning 194-bandida koʻrsatib oʻtilgan takrorlanuvchi almashlab ulashlar uchun energetika obyektlarida oldindan tuzilgan namunaviy dasturlar va blankalar qoʻllanilishi lozim. Ular kamida 3 yilda bir marta qayta koʻrib chiqilishi hamda uskunalarning ishga tushirilishi, rekonstruksiya yoki demontaj qilinishi, texnologik sxemalar va texnologik himoya va avtomatika sxemalarining oʻzgartirilishi bilan ularga tuzatishlar kiritilishi lozim. 199. Almashlab ulashlar dasturlari va blankalari tezkor xodimlar tomonidan qoʻllaniladi va almashlab ulashlarni bajarishda tezkor hujjat boʻlib hisoblanadi. 200. Obyektda maket-sxema mavjud boʻlganda almashlab ulashlar oʻtkazib boʻlinganidan keyin unda barcha oʻzgartirishlar aks ettiriladi. 201. Almashlab ulashlar dasturlari boshqa tezkor hujjatlar bilan bir qatorda saqlanishi lozim. 202. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha barcha ishlar ishlab chiqarishning xavfli omillarining ishlayotganlarga taʼsir etishining oldini olishga qaratilgan tashkiliy chora-tadbirlar va texnik vositalar tizimini yaratishga qaratilgan boʻlishi shart. 203. Energetika obyektlarining uskunalari, bino va inshootlarning tuzilishi, ekspluatatsiyasi va taʼmirlanishi mehnat muhofazasi boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarning talablariga javob berishi kerak. 204. Energetika obyektlarining uskunalari, bino va inshootlariga xizmat koʻrsatish uchun qoʻllaniladigan himoya vositalari, moslamalar va asboblar mehnat muhofazasi boʻyicha amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarga, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq oʻz vaqtida koʻrikdan va sinovlardan oʻtkazilishi shart. 205. Tashkilotlarda alohida kasb xodimlari (elektr payvandchilar, dastgohchilar, chilangarlar, elektr montyorlar, laborantlar, farroshlar va boshqalar) uchun hamda alohida turdagi ishlar (balandlikdagi ishlar, montaj, sozlash, taʼmirlash ishlari, sinovlarni oʻtkazish va boshqalar) uchun mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizomda bayon qilingan talablarga muvofiq yoʻriqnomalar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi shart. 206. Har bir xodim xizmat koʻrsatayotgan uskunalarga va ish joyida mehnatni tashkil etishga taalluqli boʻlgan mehnat xavfsizligi talablarini bilishi va ularga qatʼiy amal qilishi shart. 207. Energetika tashkilotlarida texnika xavfsizligi boʻyicha ishlar mehnat muhofazasini boshqarish tizimi haqidagi soha nizomiga muvofiq tashkil etilishi kerak. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha ishlarga umumiy rahbarlik qilish va ishlar xavfsizligi uchun shaxsiy javobgarlik energetika obyektining birinchi rahbari (ish beruvchi) zimmasiga yuklanadi. Energetika obyektlari va tashkilotlarining rahbarlari hamda mansabdor shaxslari ish joylarida, ishlab chiqarish xonalarida hamda energetika obyektlari va tashkilotlarining xonalari va hududida xavfsiz va sogʻlom ishlash sharoitlarini taʼminlashlari, ularning amaldagi xavfsizlik va ishlab chiqarish sanitariyasi talablariga muvofiqligini nazorat qilishlari, shuningdek, xodimlarning oʻqitilishi, bilimlar sinovidan oʻtishi va yoʻl-yoʻriq olishini oʻz vaqtida tashkil etishlari, xodimlar tomonidan mehnat muhofazasi boʻyicha talablarga rioya etilishini nazorat qilishlari shart. Xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining xodimlarga koʻrsatadigan taʼsirini bartaraf qilish imkoni boʻlmaganida rahbar va mansabdor shaxslar xodimlarni shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlashga majburdirlar. 208. Har bir baxtsiz hodisa, shuningdek, mehnat xavfsizligi talablarini har qanday buzish holatlari yaxshilab tekshirib chiqilishi: ularning yuzaga kelish sabablari va aybdorlar aniqlanishi va bunday holatlar kelgusida qaytarilmasligi uchun choralar koʻrilishi shart. Baxtsiz hodisalar haqida xabar berish, ularning tekshirilishi va hisobga olinishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va xodimlar salomatligiga boshqa xil shikast yetkazilishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi shart. Baxtsiz hodisalarning toʻgʻri va oʻz vaqtida tekshirilishi hamda hisobga olinishi, N-1 shaklidagi dalolatnomalarning rasmiylashtirilishi, baxtsiz hodisa sabablarini bartaraf qilish boʻyicha chora-tadbirlarning ishlab chiqilishi va amalga oshirilishi uchun javobgarlik energetika obyektining (tashkilotning) rahbari zimmasida boʻladi. 209. Baxtsiz hodisalar, shu jumladan, xodimlar tomonidan mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda salomatligiga shikast yetkazish holatlari uchun energetika obyektining, tashkilotning xavfsizlik va ishlab chiqarish sanitariyasi talablarining bajarilishini taʼminlamagan, baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun tegishli choralarni koʻrmagan rahbarlari va mansabdor shaxslari, shuningdek, texnika xavfsizligi qoidalari talablarini yoki mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarni bevosita buzgan xodimlar javobgardirlar. 210. Oʻlim bilan tugagan va ogʻir oqibatli hamda guruhli baxtsiz hodisalarni tekshirish hujjatlari boʻyicha baxtsiz hodisalarning sharhlari chiqarilishi va ular energetika obyektlari, tashkilotlarining xodimlari bilan oʻrganib chiqilishi hamda baxtsiz hodisalar sharhlarida koʻzda tutilgan chora-tadbirlar oʻtkazilishi shart. 211. Energetika obyektlari, tashkilotlarining barcha xodimlari birinchi tibbiy va ekstremal reanimatsiya yordamini koʻrsatish usullariga amalda oʻqitilgan boʻlishlari hamda bevosita baxtsiz hodisa roʻy bergan joyda sohadagi yoʻriqnomaning talablariga muvofiq jabrlanganlarga birinchi yordam koʻrsatish usullarini oʻrgangan boʻlishlari shart. Jabrlanganlarga birinchi yordam koʻrsatish boʻyicha bilimlar sinovi xavfsizlik texnikasi qoidalari yoki mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar yuzasidan davriy bilim sinovi paytida oʻtkazilishi shart. Har yili zamonaviy trenajerlardan foydalangan holda birinchi tibbiy yordamni koʻrsatish boʻyicha koʻnikmalarga ega boʻlish uchun xodimlarga reanimatsiya usullarini oʻqitish mashgʻulotlari oʻtkazilishi shart. 212. Elektr stansiyasining har bir sexida, podstansiyalarda, tarmoqlarning uchastkalarida, laboratoriyalarda va boshqa obyektlarda, shuningdek, tezkor-chiqish brigadalarining avtomashinalarida dori-darmonlar va tibbiy vositalarning doimiy zaxirasi solingan birinchi yordam dori vositalari qutilari yoki sumkalari boʻlishi shart. Xodimlar bajariladigan ishlarning xususiyatiga qarab maxsus kiyim, maxsus poyabzal va shaxsiy himoyaning boshqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishlari shart va ish davomida ulardan foydalanishga majburdirlar. Xodimlar maʼlum ishlarni bajarish uchun berilgan himoya vositalaridan maqsad boʻyicha foydalanmagan taqdirda, ular shu sababdan roʻy bergan baxtsiz hodisa uchun javobgardirlar. 213. Uskunalar, bino va inshootlarning tuzilishi va ekspluatatsiyasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 711-son qarori bilan tasdiqlangan Energetika tashkilotlari uchun yongʻin xavfsizligi qoidalarida belgilangan talablarga muvofiq boʻlishi shart. Energetika obyektlari tegishli normativ hujjatlar talablariga muvofiq yongʻinga qarshi suv taʼminoti tarmoqlari, yongʻinni aniqlash va oʻchirish qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi shart. 214. Har bir xodim YOXQ va energetika obyektida yongʻinga qarshi oʻrnatilgan rejim talablarini aniq bilishi va bajarishi, shaxsan oʻzi va boshqa shaxslar tomonidan yongʻin keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan harakatlarga yoʻl qoʻymasligi shart. 215. Energetika obyektlarining xodimlari yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq olishi, malakasini oshirayotganda yongʻin xavfsizligi boʻyicha bilimlarini takomillashtirishi, yongʻinga qarshi mashgʻulotlarda muntazam ishtirok etishi, mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq YOXQ boʻyicha davriy bilim sinovidan oʻtishi shart. Yongʻinga qarshi mashgʻulotlarning davriyligi, mavzusi va hajmlari xodimlarning uskunalarni boshqarishni toʻxtatmasdan, yongʻin oʻchirish boʻlinmalari bilan birgalikda yongʻin oʻchirishning amaliy koʻnikmalariga ega boʻlishini hisobga olgan holda belgilanishi shart. Yongʻinga qarshi mashgʻulotlarni obyektda va yongʻin poligonida almashib oʻtkazish koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 216. Har bir energetika obyektida yongʻinga qarshi rejim oʻrnatilishi va ishlab chiqarishning xususiyatlaridan kelib chiqqan holda yongʻinga qarshi chora-tadbirlar bajarilishi, shuningdek, energetika obyektining yongʻindan saqlash xodimlari bilan birgalikda yongʻinni oʻchirishning tezkor rejasi ishlab chiqilishi shart. Yongʻinni oʻchirishning tezkor rejasi yongʻin paydo boʻlgan vaqtda energetika obyekti xodimlarining harakatlarini, kuchlanish ostidagi elektr qurilmalarida yongʻinni oʻchirish tartibini, keladigan yongʻin oʻchirish boʻlinmalarining shaxsini tarkibi bilan birgalikda harakat qilish tartibini hamda yongʻinni oʻchirishning boshqa kuchlari va vositalarini belgilab beruvchi asosiy hujjat boʻlishi shart. 217. Smenadagi katta xodim (elektr stansiyasining smena boshligʻi, podstansiyaning navbatchi muhandisi) yoki energetika obyektining rahbari energetika obyektiga birinchi yongʻin-qutqaruv boʻlinmasi yetib kelishiga qadar yongʻinni oʻchirishning rahbari boʻlib hisoblanadi. Birinchi yongʻin-qutqaruv boʻlinmasi yetib kelishi bilan smenaning katta xodimi (energetika obyektining rahbari) yongʻin-qutqaruv boʻlinmasi navbatchi smena boshligʻiga yongʻinni oʻchirish boʻyicha koʻrilgan choralar haqida axborot va yozma ruxsatni berishi bilan unga yongʻin oʻchirish boʻyicha rahbarlikni topshirishi shart. 218. Energetika obyektining har bir sexida, laboratoriyasida, ustaxonasida, boʻlimida va boshqa boʻlinmasida yongʻin xavfsizligining aniq choralari va yongʻinga qarshi rejim haqida yoʻriqnoma ishlab chiqilgan, obyektdagi yongʻindan saqlash boʻlinmasi (agar bor boʻlsa) bilan kelishilgan va energetika obyektining rahbari tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart. 219. Barcha energetika obyektlarida va taʼmirlash korxonalarida bosh muhandis tomonidan boshqariladigan yongʻin-texnik komissiyalari, shuningdek, zarur hollarda oʻz ishini amaldagi qoidalarga muvofiq olib boruvchi koʻngilli yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari tashkil etilgan boʻlishi shart. 220. Avtomatik yongʻin oʻchirish va xabar berish tizimining avtomatik va boshqa qurilmalariga texnik xizmat koʻrsatish mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq energetika obyektining xodimlari tomonidan avariyaga qarshi va releli himoya qurilmalariga xizmat koʻrsatish tartibiga oʻxshash oʻtkazilishi lozim. Yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalari ishlatish uchun doimiy tayyor holatda saqlanishi, ularga texnik xizmat koʻrsatish sohadagi yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshirilishi shart. Avtomatik yongʻin oʻchirish va xabar berish tizimiga texnik xizmat koʻrsatish obyekt tomonidan (maxsus litsenziyaga ega boʻlgan taqdirda) yoki maxsus litsenziyaga ega boʻlgan tashkilot tomonidan shartnoma asosida amalga oshiriladi. 221. Yongʻinga qarshi suv quvuri uchastkalarini uzib qoʻyish, yoʻl va oʻtish yoʻlaklarini toʻsish, yongʻinga qarshi suv taʼminotining texnologik uskunalarini taʼmirlash, shuningdek, yongʻinga qarshi avtomatika va signalizatsiyani oʻchirib qoʻyish bilan bogʻliq ishlar energetika obyekti bosh muhandisining yozma ruxsati olingan holda va obyektdagi yongʻindan saqlash boʻlinmasi (agar bor boʻlsa) xabardor qilinganidan keyin, tegishli, uchastkalarning (qurilmalarning) yongʻin xavfsizligi va ekspluatatsiyasi uchun javobgar shaxs bilan kelishib amalga oshiriladi. 222. Energetika obyektidagi payvandlash va boshqa yongʻin chiqishi xavfi boʻlgan ishlar, shu jumladan, taʼmirlash, montaj va boshqa pudrat tashkilotlari tomonidan bajariladigan ishlar tarmoq yoʻriqnomalarida belgilangan talablarga muvofiq oʻtkazilishi shart. 223. Obyektlarda yongʻinga qarshi rejim tashkil etilganda javobgarlik quyidagilar zimmasiga yuklanadi: energetika obyektlari va tashkilotlarning rahbarlari — umumiy yongʻinga qarshi holat, yongʻinga qarshi chora-tadbirlarning va yongʻinga qarshi rejim talablarining bajarilishi, obyektda tashkil etilgan koʻngilli yongʻin oʻchirish boʻlinmalarining ishi uchun; bosh muhandislar — yongʻin-texnik komissiyalarning ishi, yongʻin oʻchirish vositalari va yongʻinga qarshi avtomatika tizimlarining texnik holati, yongʻinga qarshi meʼyoriy talablarning bajarilishi va xodimlarning tayyorgarligi uchun; boʻlinmalarning rahbarlari va muhandis-texnik xodimlari — ularga biriktirilgan obyektlar yoki uchastkalarning yongʻinga qarshi holati hamda xodimlarning tayyorgarligi uchun javob beradi. 224. Har bir yongʻin (olov chiqishi) holati maxsus tayinlangan komissiya tomonidan yongʻin sabablarini, yetkazilgan zararni, yongʻin (olov chiqishi) uchun javobgarlarni aniqlash hamda tarmoqning boshqa obyektlari uchun yongʻinga qarshi chora-tadbirlarni ishlab chiqish maqsadida sohadagi yoʻriqnomada belgilangan talablarga muvofiq tekshirib chiqilishi shart. 225. Energetika qurilmalari ishlaganida atrof muhitga zararli taʼsirning oldini olish yoki cheklash, atmosferaga chiqariladigan va suvga oqiziladigan ifloslantiruvchi moddalar, energetika tashkilotlari hududida toʻplangan sanoat chiqindilari, shovqin, tebranish, elektr va magnit maydonlari va boshqa zararli fizik taʼsirlarning oldini olish yoki cheklash uchun hamda suv isrofgarchiligi va isteʼmol qilish hajmlarini kamaytirish boʻyicha choralar koʻrilishi shart. 226. Atmosferaga chiqariladigan, suvga oqiziladigan ifloslantiruvchi moddalar miqdori har bir obyekt uchun va Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi tomonidan tasdiqlangan va oʻrnatilgan, yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan meʼyorlardan (limitlardan) oshmasligi lozim. Elektr va magnit maydonlarining kuchlanganligi mazkur omillar uchun yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan darajadan, shovqin taʼsiri — uskunalar uchun tegishli sanitariya meʼyorlari va standartlari bilan belgilangan shovqin quvvati meʼyorlaridan oshmasligi shart. 227. Har bir issiqlik elektr stansiyasi va isitish qozonxonasi, alohida ob-havo sharoitlari eʼlon qilinganda atmosferaga zararli chiqindilar chiqarishni kamaytirish boʻyicha hududiy tabiatni muhofaza qilish idoralari bilan kelishilgan chora-tadbirlar rejasiga ega boʻlishi lozim. 228. Har bir energetika obyektida atrof muhitga avariya va boshqa xil ifloslantiruvchi moddalarning birdaniga koʻp miqdorda chiqarilishi va oqizilishining oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqilgan boʻlishi kerak. 229. Energetika tashkilotlarining chiqindilarni doimiy saqlash joylari (quyqum-kultepalari va hokazo) bor tumanlardagi yer osti suvlari va atmosfera havosining holatining doimiy monitoringi tashkil etilishi loyihaviy meʼyorlarga va qoidalarga rioya qilgan holda bajarilishi va chiqindilarning xavfsiz saqlanishini, ularning utilizatsiya qilinishini, zararsizlantirilishini va zaharli chiqindilarning koʻmilishini taʼminlashi lozim. 230. Belgilangan sanitariya normalari va tabiatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlamaydigan energetik qurilmalarini ekspluatatsiya qilish taqiqlanadi. 231. Energetika qurilmalarining asosiy va yordamchi uskunalarini ekspluatatsiya qilishda suv inshootlarini ifloslanishdan muhofaza qilish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”, “Suv va suvdan foydalanish toʻgʻrisida”gi qonunlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomalari, mahalliy sharoitlarga qarab amaldagi namunaviy yoʻriqnomalar asosida ishlab chiqilgan yoʻriqnomalarga amal qilinishi zarur. 232. Ifloslangan oqar suvlarni tozalash va ularga ishlov berish qurilmalari issiqlik energetika uskunalarini ishga tushirishdan oldingi tozalash boshlanishidan avval ekspluatatsiyaga qabul qilinishi shart. 233. Elektr stansiyalari va isituvchi qozonxonalarning gazdan tozalovchi va chang tutuvchi uskunalarini ekspluatatsiya qilishda Oʻzbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”, “Atmosfera havosini muhofaza qilish toʻgʻrisida”, “Chiqindilar toʻgʻrisida”gi qonunlari, davlat va tarmoq standartlari, tarmoq qoidalari, ishlab chiqaruvchi zavodning yoʻriqnomalari, mahalliy sharoitlarga moslab tuzilgan yoʻriqnomalarga amal qilinishi lozim. 234. Elektr tarmoqlari va podstansiyalarni ekspluatatsiya qilishda aholini oʻzgaruvchan tokli elektr uzatish havo tarmoqlarida hosil boʻladigan elektr maydonining taʼsiridan himoya qilishning sanitariya normalari va qoidalariga hamda elektr uzatish tarmoqlari va podstansiyalarni loyihalashtirish, qurish va ekspluatatsiya qilishda ekologik meʼyorlarga rioya etilishini taʼminlash boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi lozim. 235. Energetika obyektlari chiqindilari, suv manbalaridan olinadigan va ularga oqiziladigan chiqindilar va suv hajmlari, chiqindilarni saqlash joylari, havo tarmoqlarining sanitariya-himoya zonasida elektr va magnit maydonlari, akustika taʼsiri qonunchilik hujjatlariga muvofiq nazorat qilinishi va hisobga olinishi shart. 236. Atrof muhitga chiqariladigan ifloslantiruvchi moddalar, chiqindilar, olinadigan va chiqariladigan suv hajmlarini nazorat qilish uchun har bir energetika obyekti doimiy ishlab turuvchi avtomatik asboblar bilan jihozlangan boʻlishi shart, ular mavjud boʻlmasa yoki qoʻllash imkoniyati boʻlmasa, bevosita davriy oʻlchovlardan va hisob-kitob usullaridan foydalanilishi kerak. Elektr tarmoqlari elektr va magnit maydonlari kuchlanganligini oʻlchash asboblari bilan jihozlangan boʻlishi shart. 237. Energetika obyektlari, energetika tizimi korxonalari va tashkilotlarining barcha xodimlari hamda (mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar) sozlash, qurilish, montaj, loyiha va ilmiy-tadqiqot tashkilotlarining xodimlari uchun mazkur qoidalarni tegishli lavozim, kasb uchun kerakli hajmda bilishi va bajarishi majburiydir. 238. Energetika obyektlarini normal ekspluatatsiya qilish uchun mulk egasi (energetika obyektining rahbari) javobgar hisoblanadi. Har bir energetika obyektida tuzilmaviy boʻlinmaning nizomi va rahbarning buyrugʻi bilan uskunalar, bino va inshootlar hamda kommunikatsiyalarga xizmat koʻrsatish boʻyicha vazifalar ishlab chiqarish boʻlinmalari (sexlar, tumanlar, uchastkalar, laboratoriyalar va hokazo) oʻrtasida taqsimlangan, energetika qurilmalarining barcha elementlarining holati va xavfsiz ekspluatatsiya qilinishi uchun javobgar shaxslar tayinlangan boʻlishi hamda barcha xodimlarning lavozim vazifalari belgilab berilishi shart. 239. Uskunalar, bino va inshootlarning holati va xavfsiz ekspluatatsiya qilinishi uchun javobgar shaxslar energetika obyektlari qonunchilik talablariga muvofiq ekspluatatsiya qilinishini, energetika qurilmalari holatining nazorat qilinishini, ishdagi, qurilmadagi va uning elementlaridagi nosozliklarni tekshirish va hisobga olishni, ekspluatatsion-taʼmirlash hujjatlari yuritilishini taʼminlashlari shart. 240. Energetika obyektlari, elektr stansiyalari va tarmoqlarining qurilmalari, uskunalari, bino va inshootlari xavfsiz ekspluatatsiya qilish qoidalariga, YOXQ va XTQga muvofiq boʻlishini taʼminlash, tashkilotning va korxonaning mulkini ehtiyot qilish va saqlash har bir xodimning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. 241. Energetika tashkilotlari va ularning boʻlinmalari rahbarlari qoʻl ostidagi xodimlarning mazkur Qoidalarga rioya qilishi uchun javobgar hisoblanadi. 242. Mazkur Qoidalarni buzgan shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar hisoblanadi. 243. Mazkur Qoidalarga rioya qilmaslik oqibatida energetika qurilmalarining ishida buzilishga, yongʻin chiqishiga yoki odamlar bilan baxtsiz hodisa sodir boʻlishiga yoʻl qoʻyilsa, quyidagi xodimlar: uskunalar, bino va inshootlarga bevosita xizmat koʻrsatuvchi va taʼmirlovchi xizmatchilar — ularning aybi bilan sodir etilgan har bir buzilish uchun; smena boshliqlari, shuningdek, navbatchi va tezkor-taʼmirlash xodimlari, energetika tizimining elektr va issiqlik tarmoqlari dispetcherlari — bevosita qoʻl ostidagi xodimlar yoki ularning koʻrsatmasi (farmoyishi) boʻyicha ishni bajaruvchi xodimlar tomonidan yoʻl qoʻyilgan buzilishlar uchun; elektr stansiyalari hamda taʼmirlash korxonalari sexlari va boʻlinmalarining boshliqlari, ularning oʻrinbosarlari, ustalari va muhandislari, mahalliy ishlab chiqarish xizmatlarining, elektr tarmoqlari uchastkalari va taʼmirlash-mexanika xizmatlarining boshliqlari, ularning oʻrinbosarlari, ustalari va muhandislari — oʻzlari yoki qoʻl ostidagi xodimlar tomonidan yoʻl qoʻyilgan buzilishlar uchun; korxonalarning (tashkilotlarning) direktorlari va bosh muhandislari, ularning oʻrinbosarlari — ular rahbarlik qilayotgan korxonalarda (tashkilotlarda) sodir etilgan buzilishlar uchun; energetika tizimining markaziy xizmatlari vazifasini bajaruvchi ishlab chiqarish xizmatlarining boshliqlari va muhandis-texnik xizmatchilari — oʻzlari tomonidan yoʻl qoʻyilgan hamda energetika obyektining ularga biriktirilgan uchastkalari yoki uskunalarida xizmat koʻrsatuvchi boʻlinmalarning xodimlari aybi bilan sodir etilgan buzilishlar uchun; energetika tizimining boshqaruv organi rahbarlari va ularning oʻrinbosarlari — energetika obyektlarida va energetika tizimining tashkilotlarida yuz bergan buzilishlar uchun; loyiha, konstruktorlik, taʼmirlash, sozlash, ilmiy-tekshirish va montaj tashkilotlarining rahbarlari hamda muhandis-texnik xizmatchilari — oʻzlari va qoʻl ostidagi xodimlari tomonidan sodir etilgan buzilishlar uchun shaxsan javobgar boʻladilar. 244. Boʻlinma, energetika obyekti yoki tashkilotning rahbari mazkur Qoidalarga zid holda qabul qilingan qarori yoki farmoyishi uchun shaxsan javobgar hisoblanadi. 245. Energetika obyektlarining rahbarlari qurilishi tugallangan va foydalanishga qabul qilingan obyektlarni ishlab chiqaruvchi zavod, loyiha, qurilish va montaj tashkilotlarining aybi bilan zavod nuqsonlari va sodir etilgan uskunalar, bino va inshootlarda roʻy bergan buzilish holatlari boʻyicha belgilangan tartibda ekspluatatsiya qilinishi va kafolat muddatlaridan kelib chiqqan holda eʼtiroznomalar taqdim etishlari shart. 246. Energetika obyektlari tasarrufidagi havo va kabel elektr tarmogʻi obyektlari, gidrotexnik inshootlar va ularning nazorat-oʻlchov vositalari, priborlari va apparaturalari, yer osti va usti kommunikatsiyalari va uskunalari begona tashkilotlar va jismoniy shaxslar tomonidan shikastlanganda, ushbu energetika obyektlarining rahbarlari dalolatnomalar tuzishlari va ularni aybiga koʻra chora koʻrish uchun huquqni muhofaza qilish idoralariga hujjatlarni topshirishi kerak. 248. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar. Navbatchi xodimlar Hujjatlar nomi Energetika tizimining dispetcheri Tezkor ijro sxemasi (maket-sxema) Tezkor jurnal Dispetcherning boshqaruvi va tasarrufi ostidagi uskunalarni ishlashdan chiqarish boʻyicha buyurtmalar jurnali yoki kartotekasi Releli himoya, avtomatika va telemexanika jurnali Releli himoya va avtomatika uskunalarining kartalari Farmoyishlar jurnali - Elektr stansiyasi smena boshligʻi Sutkalik tezkor ijro sxemasi yoki maket-sxema Tezkor jurnal Dispetcherning tasarrufi ostidagi uskunalarni ishlashdan chiqarish boʻyicha dispetcherga beriladigan buyurtmalar jurnali yoki kartotekasi Dispetcherning tasarrufida boʻlmagan uskunalarni ishlashdan chiqarish boʻyicha bosh muhandisga beriladigan buyurtmalar jurnali Farmoyishlar jurnali - - Elektr sexining smena boshligʻi Sutkalik tezkor ijro sxemasi yoki maket-sxema Tezkor jurnal Releli himoya, avtomatika va telemexanika jurnali Releli himoya va avtomatika uskunalarining kartalari Farmoyishlar jurnali Naryadlar va farmoyishlar boʻyicha ishlarni hisobga olish jurnali Uskunalardagi nuqson va nosozliklar jurnali yoki kartotekasi Issiqlik sexlarining smena boshliqlari Asosiy quvurlarning tezkor ijro sxemasi Tezkor jurnal Farmoyishlar jurnali Naryadlar va farmoyishlar boʻyicha ishlarni hisobga olish jurnali Uskunalardagi nuqsonlar va nosozliklar jurnali yoki kartotekasi - - Issiqlik avtomatikasi sexining smena boshligʻi Tezkor jurnal Texnologik himoya va avtomatika jurnali va ABTning texnik vositalari jurnali Texnologik himoya va signalizatsiya uskunalari kartasi va avtorostlagichlarga topshiriq kartalari Farmoyishlar jurnali Naryadlar va farmoyishlar boʻyicha ishlarni hisobga olish jurnali Uskunalardagi nuqsonlar va nosozliklar jurnali yoki kartotekasi - Kimyo sexi smena boshligʻi Kimyoviy suv tozalashning tezkor ijro sxemasi Tezkor jurnal Farmoyishlar jurnali Naryadlar va farmoyishlar boʻyicha ishlarni hisobga olish jurnali Uskunalardagi nuqsonlar va nosozliklar jurnali yoki kartotekasi - - Elektr tarmogʻining dispetcheri Sutkalik tezkor ijro sxemasi (maket-sxema) Tezkor jurnal Energetika tizimi dispetcherining boshqaruvi va tasarrufi ostidagi uskunalarni taʼmirlashga (ishlashdan) chiqarish boʻyicha buyurtmalar jurnali yoki kartotekasi Releli himoya, avtomatika va telemexanika jurnali Releli himoya va avtomatika uskunalari kartasi Farmoyishlar jurnali - Doimiy navbatchilik qilinadigan podstansiyaning navbatchisi, tuman tarmogʻining dispetcheri Sutkalik tezkor ijro sxemasi yoki maket-sxema Tezkor jurnal Uskunalarni taʼmirlashga (ishlashdan) chiqarish boʻyicha buyurtmalar jurnali Releli himoya, avtomatika va telemexanika jurnali Releli himoya va avtomatika uskunalari kartasi Farmoyishlar jurnali Uskunalardagi nuqsonlar va nosozliklar jurnali yoki kartotekasi 2-ilova quyidagi mazmundagi 10-band bilan toʻldirilsin: “10. “Toʻraqoʻrgʻon issiqlik elektr stansiyasi” unitar korxonasi”.