AVTOMOBIL YOʻLLARINI QURISH, TAʼMIRLASH VA SAQLASHDA MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI TASDIQLASH HAQIDA
(order, 2026-01-14)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Avtomobil yoʻllarini qurish, taʼmirlash va saqlashda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar avtomobil yoʻllarini qurish, taʼmirlash va saqlashda mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar avtomobil yoʻllarini qurish, taʼmirlash va saqlash ishlarini amalga oshiruvchi tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Mazkur Qoidalar bino va inshootlarni loyihalash, qurish va qayta qurishda, sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 5. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 6. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqiladi (tasdiqlanadi) va yuritiladi: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma; tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; ishchilar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlar bilan yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari boʻyicha mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari. 7. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmati oʻz maqomiga koʻra tashkilotning asosiy xizmatlariga tenglashtiriladi va uning rahbariga boʻysunadi hamda tashkilotning faoliyati tugatilgan taqdirda bekor qilinadi. 9. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlariga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas. 10. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 11. Tashkilot xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriq berilishi kerak. 12. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 13. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 14. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 15. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnatning ogʻir sharoitlari attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim. 16. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 17. Tashkilot oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 18. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishi va ishlarni bajarish usullarini oʻzlashtirib olishi shart. 19. Oʻta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 20. Tashkilot rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va xavfsiz bajarishda belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga toʻla javobgardir. 21. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish muhiti omillaridan himoya qilish jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 22. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini meʼyorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 23. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari boʻlgan xonadagi barcha xodimlarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va tashkilotni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim. 24. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi. 25. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 26. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi; himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi; yakka tartibdagi himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularning degazatsiya va dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 27. Turli agressiv moddalar bilan ishlayotganda teri kasalliklarini oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish lozim. 28. Xodimlar maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan qonunchilik hujjatlarida belgilanadigan meʼyorlarga muvofiq bepul taʼminlanishi lozim. 29. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 30. Xodimlar, ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 31. Bosim ostida ishlovchi ishlab chiqarish uskunalari va xavfi yuqori boʻlgan ishlarda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart. 32. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 34. Tashkilotda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 35. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi lozim. 36. Majburiy tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa tashkilot joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. 37. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 38. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklanadi. 39. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 40. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi lozim. 41. Yoritqichlarning konstruksiyasi va tuzilishi elektr tarmoqning nominal kuchlanishi va tashqi muhitga mos xolda bajarilishi kerak. 42. Binodan tashqarida oʻrnatilgan, nam, oʻta nam, chang muhitli xonalardagi yoritqichlarning ishga tushirish apparatlari tashqi muhitdan himoyalangan usulda bajarilgan boʻlishi kerak. 43. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarini ulash taqiqlanadi. Avariya yoritishlarni sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim. 44. Oʻta xavfli boʻlmagan xonalarda barcha statsionar yoritqichlarga 220 V dan yuqori boʻlmagan kuchlanishdan foydalanishga ruxsat etiladi. 45. Choʻgʻlanma lampali mahalliy statsionar yoritqichlar uchun quyidagi kuchlanish qoʻllanishi lozim: yuqori xavfli boʻlmagan xonalarda — 220 V dan yuqori boʻlmagan; yuqori xavfli va oʻta xavfli xonalarda — 42 V dan yuqori boʻlmagan. 46. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. 47. Yorugʻlik tushuvchi oynalarni yilda kamida ikki marotaba tozalash lozim. 48. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) toʻsib qoʻyishiga ruxsat etilmaydi. 49. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizimda ishlatiladi (umumiy mahalliy bilan birgalikda). Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 50. Uchastka va xonalarda portlash boʻyicha xavfli gaz va changlar konsentratsiyasi yigʻilib qolish ehtimoli boʻlsa, elektr yoritish tizimi portlashdan alohida bajarilishi kerak. 51. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda koʻchma elektr yoritqichlardan foydalanilganda kuchlanish 36 V dan yuqori boʻlmasligi kerak. Oʻta xavfli xonalarda (ishlab chiqarish uskunalari, bunkerlar, silososlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalarni ichki sirtini) yoritish uchun koʻchma elektr yoritqichlar uchun tarmoqdagi kuchlanish 12 V dan oshmasligi kerak. 52. Elektr yoritish tarmoqlari poldan 2,5 m dan past boʻlmagan balandlikdan oʻtgan boʻlishi kerak. 53. Tashkilot xonalari ish hududidagi harorat, nisbiy namlik, havoni harakatlanish tezligi va boshqalar GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 54. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini tuzishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 55. Ishlab chiqarish binolarida mikroiqlim SanQvaM 0203-06 “Ishlab chiqarish binolari mikroiqlimi sanitariya meʼyorlari” talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 56. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi kerak. 57. Tashkilotda transport vositalarini va piyodalarni tashkilot hududida harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak. 58. Transport vositalari va tashkilot hududida piyodalarning harakati chizmasi tashkilotga kirish va chiqish hamda ish uchastkalari va sexlarning koʻrinarli joylariga osib qoʻyilishi kerak. 59. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 60. Tashkilot maydonidagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suvlar oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 61. Yilning yoz vaqtida yoʻlkalar va oʻtish joylariga suv sepilgan, qishda qordan tozalanib, qum sepilgan boʻlishi lozim. 62. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 63. Yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 64. Nam xonalarda hamda issiq oʻtkazuvchi pollarda (betonli, gʻishtli, plitali va boshqalar) muntazam ishlashga moʻljallangan ish joylarida yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi kerak. 65. Pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalanadigan boʻlishi kerak. 66. Binoga transport vositalarining kirish joylari darvozalar va signal asbob-uskunalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 67. Darvoza tavaqalari yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 68. Transport vositalari binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari eni miqdoridan oshiq boʻlishi kerak. 69. Darvozalarning balandligi transport vositasining balandligidan kamida 0,2 m dan oshiq boʻlishi kerak. 70. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 71. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda ikki martadan (bahor va kuzda) kam boʻlmagan holda tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari, ularda topilgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va muddati koʻrsatilgan dalolatnomalar orqali rasmiylashtirilishi kerak. 72. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Xavfli hududlarda ishlab chiqarish jarayonlari halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi lozim, shuningdek xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 73. Shamollatish va isitish SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 74. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi kerak. 75. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan oʻtish yoʻlaklarining enini kamaytirmasligi kerak. 76. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21 °C, oʻrtacha ogʻir ishda 17 °C va ogʻir ishda 16 °C dan past boʻlmasligi lozim. 77. Xodimlarning isinishi uchun xonalarda havo harorati 22 °Cdan kam boʻlmasligi kerak. 78. Isinish xonalarigacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan, bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 m dan koʻp boʻlmasligi lozim. 79. Ish joylarida, xonalarda va tashkilot hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya meʼyorlari”, SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya meʼyorlari”, GOST 12.1.003-89 “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va GOST 12.1.012-90 “Tebranma. Umumiy xavfsizlik talablari” talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 80. Ish joylarida shovqin va tebranish darajasini muntazam nazorat qilib turish kerak. Agarda u belgilangan meʼyorlardan yuqori boʻlgan hollarda uni pasaytirish uchun quyidagi tadbirlar qoʻllanishi lozim: detallarning zarbali harakatlarini zarbasiz harakatlarga, ilgarilama-qaytma harakatlarni aylanma harakatlarga oʻzgartirish; shovqin chiqaruvchi agregat yoki uning ayrim qismlariga shovqinni toʻsuvchi qobiqlar oʻrnatish; agregatdan chiqayotgan aerodinamik shovqinlarga qarshi samarali tovush soʻndirgichlar qoʻllash; shovqinli uskunalarni (parraklar, kompressor) toʻsilgan xonalarda yoki sexdan tashqarida joylashtirish; tebranishni kamaytirish uchun, uning manbalarini (elektr dvigatellar, parraklar va shu kabilar) mustaqil poldan va binoning boshqa konstruksiyalaridan izolyatsiyalangan poydevorlarda yoki maxsus hisoblab chiqilgan amortizatorlarga oʻrnatilishi kerak. 81. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” talabiga mos kelishi kerak. 82. Ishlab chiqarish oqova suvlari, tashqi oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga yetib kelguncha zararli moddalardan tozalanishi lozim. 83. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar boʻlishi kerak. Suv quvurlari yoʻq boʻlganda baklarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 84. Ichimlik suvining harorati 8 °C dan 20 °C gacha boʻlishi kerak. 85. Ish joyidan suv ichish qurilmasigacha boʻlgan masofa 75 m dan oshmasligi kerak. 86. Tashkilotda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi yoʻq boʻlganda davlat sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan holda tashkilotda yer qatlamini ifloslantirmagan holda dushxonalardan va yuz-qoʻl yuvgichlardan suv oqmaydigan qurilmali axlat oʻralarining mavjud boʻlishiga ruxsat etiladi. 87. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilotlar tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 88. Texnologik jarayonlar GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 89. Texnologik jarayonlarning xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanadi: uskunalarga xizmat koʻrsatish tartibidagi texnologik jarayonlarni (ish turlarini), ish usullari va rejimlarini qoʻllash; ishlovchilarga zararli taʼsir koʻrsatmaydigan xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni, butlovchi mahsulotlarni qoʻllash (ushbu talabni bajarishning imkoni boʻlmagan taqdirda texnologik jarayonning xavfsizligini va xodimlarning himoyasini taʼminlovchi choralar koʻrish orqali); shikastlanish va kasb kasalliklari manbai boʻlmagan ishlab chiqarish uskunalarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; uskunalarni toʻgʻri joylashtirish va ish joylarini toʻgʻri tashkil etish; xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni, tayyor mahsulotlarni va ishlab chiqarish chiqindilarini saqlash va transport vositalarida tashishning xavfsiz usullarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining xususiyatiga mos keluvchi himoyalash vositalarini qoʻllash; ish bajarilayotgan paytdagi xavfli hududlarni belgilash. 90. Texnologik jarayonlar atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarining tegishli normativlaridan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi shart. 91. Texnologik jarayonlar soz uskunalarda, soz nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar, ishga tushiruvchi apparatlar, texnologik asbob va uskunalar mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim. 92. Texnologik jarayon qatʼiy ravishda texnologik hujjatga muvofiq olib borilishi lozim. 93. Texnologik jarayonlar yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.033-81 “Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Yongʻin xavfsizligi. Atamalar va taʼriflar”ga va ushbu Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim. 94. Ishlash jarayonida sinalmagan yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni qoʻllash taqiqlanadi. 95. Binolar va xonalarning portlash jihatidan xavflilik toifalari loyiha tashkiloti tomonidan TLTM 24-86 “Texnologik loyihalashtirish tarmoq meʼyorlari”ga muvofiq har bir holat uchun alohida aniqlanishi kerak. 96. Ishlarni amalga oshirishda yongʻinlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir boʻlishi hamda atrof muhit uning chiqindilari (oqova suvlari, ventilyatsiya chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 97. Binolar va xonalar dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 98. Ventilyatsiya tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak. 99. Binolar va xonalar uchun hududiy yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga osib qoʻyilishi lozim. 100. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va yongʻinni oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 101. Bino va yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻin vositalari va uskunalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 102. Tashkilotda rahbarning buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xoʻjaligi uchun masʼul shaxs tayinlangan boʻlishi va bu shaxs elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi shart. 103. Kuchlanish 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda elektr xoʻjaligi uchun masʼul shaxs elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga va kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda IV malaka guruhiga ega boʻlish talab etiladi. Masʼul shaxs hamda tashkilotdagi elektr uskunalarga xizmat koʻrsatuvchi elektrotexnik xodimlar davriy ravishda oʻrnatilgan tartibda elektr xavfsizligi boʻyicha bilim sinovidan oʻtishlari shart. 104. Tashkilotning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs quyidagilarni taʼminlashi shart: elektr qurilmalarining ishonchli, tejamli va xavfsiz ishlashini; elektr qurilma, apparatura va tarmoqlarda rejali taʼmirlash ishlari va profilaktik sinovlarni belgilangan muddatlarda oʻtkazilishini tashkil etishni; elektr energiya sarfining hisobini olib borishni; himoya vositalari va yongʻinga qarshi jihozlar mavjudligi va ularning oʻz vaqtida sinovdan oʻtkazib turilishini. 105. Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi barcha elektrotexnik xodimlar kerakli himoya vositalari bilan taʼminlangan boʻlishlari talab etiladi. 106. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatish va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilinishi kerak. 107. Energotaʼminot korxonasi tomonidan berilgan texnik shartlar talablariga zid boʻlgan elektr qurilma va jihozlaridan hamda shikastlangan elektr kabellar va simlardan foydalanish taqiqlanadi. 108. Yoritqichlar, elektr qurilmalar hamda elektr tarmoqlari xonalarning muhit sharoitlariga va u yerdagi ishlab chiqarishning xususiyatiga mos holda tanlanishi kerak. 109. Elektr qurilmalarda izolyatsiyaning ishdan chiqishi natijasida xodimlarning elektr tokidan jarohatlanishini oldini olish maqsadida barcha elektr qurilmalar zaminlangan yoki nollangan boʻlishi kerak. Elektr qurilmalarni zaminlash yoki nollash quyidagi holatlarda amalga oshirilishi lozim: kuchlanish 380 V va undan yuqori boʻlgan oʻzgaruvchan tok hamda 440 V va undan yuqori boʻlgan oʻzgarmas tokda barcha elektr qurilmalarda; nominal kuchlanish 42 V dan yuqori, lekin 380 V dan past boʻlgan oʻzgaruvchan tok va 110 V dan yuqori, lekin 440 V dan past oʻzgarmas tokda — faqat yuqori xavfli, oʻta xavfli xonalardagi va tashqi qurilmalarda. Nominal kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan oʻzgaruvchan tokda va 110 V gacha boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlaydigan elektr qurilmalarni zaminlash yoki nollash talab etilmaydi. Umumiy metall konstruksiyaga oʻrnatilgan, kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan oʻzgaruvchan tokda ishlaydigan va 110 V gacha boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlaydigan kontrol kabellari, kuch kabellarining metall qobiqlari hamda portlash xavfi boʻlgan xonalardagi elektr qurilmalar, payvandlash transformatorining ikkilamchi choʻlgʻamlari bundan mustasno. 110. Yerga tok oʻtkazuvchi konstruksiyalar konturga payvandlangan, elektr uskuna, mashina va apparatlarning korpuslari koʻp tolali egiluvchan sim orqali zanglamaydigan bolt bilan konturga biriktirilgan boʻlishi kerak. 111. Elektr dvigatellarning aylanadigan qismlari va elektr dvigatelni mexanizmlar bilan bogʻlovchi qismlari (mufta, shkiv) toʻsiq bilan himoyalangan boʻlishi lozim. 112. Koʻpriklar va binolar qurilishida xavfsizlik texnikasi boʻyicha tadbirlar ishlab chiqilishi va grafik tuzilishi kerak. Grafiksiz ishlarni bajarish taqiqlanadi. 113. Yoʻl-qurilish ishlari chuqurligi 1,5 m dan ortiq boʻlgan suv ustida bajarilayotganda ish joyi yaqinida qutqaruv jihozlari bilan jihozlangan navbatchi qayiq turishi kerak. 114. Yoʻl-qurilish ishlari boshlangunga qadar transport vositalarini qurilayotgan obyektlarga bemalol borishini taʼminlovchi kirish yoʻllari va ichki qurilish yoʻllari boʻlishi lozim. 115. Harakatni tashkil etishga salbiy taʼsir koʻrsatadigan har qanday tasdiqlangan sxemalardan chetga chiqish, shuningdek nosoz texnik vositalardan foydalanish taqiqlanadi. 116. Yoʻl-qurilish ishlarini boshlashdan oldin xodimlar va yoʻl-qurilishi mashinalari mashinistlari bilan turli ishoralar va bayroqchalar yordamida beriladigan shartli signallar, yoʻl-qurilishi mashinalari va transport vositalarining harakatlanishi, burilish, kirish, materiallar va jihozlar saqlanadigan joylarda manyovrlash tartibi boʻyicha yoʻriqnoma oʻtkazilishi kerak. 117. Yoʻl-qurilish ishlarini bajarish chogʻida ishlatiladigan vaqtinchalik yoʻl belgilari, toʻsiqlar va boshqa texnik vositalarni oʻrnatish lozim. 118. Ish hududidagi xavfli joylar (xandaklar, kotlovanlar, oʻralar) toʻsiqlar (devorlar) hamda qorongʻi va tuman paytida yoqiladigan signal fonarlari bilan toʻsilishi kerak. 119. Qurilish hududi transport vositalari va marshrutlar harakat xavfsizligini taʼminlovchi yoʻl belgilari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 120. 5 m dan ortiq balandlikda bajariladigan ishlarga yoshi 18 dan kichik boʻlmagan, tibbiy koʻrikdan oʻtgan, ishlarni xavfsiz bajarish talablarini biladigan va balandlikda ishlarni bajarish huquqini beruvchi guvohnomaga ega shaxslar qoʻyiladi. 121. Tirkama narvonlarda turib bajariladigan ishlar kamida ikki kishi tomonidan amalga oshirilishi kerak. 122. Silliq yuzaga oʻrnatiladigan koʻchma narvonlarga rezina qoplangan boʻlishi kerak. Yerga oʻrnatiladigan tirkama narvonlarga metall uchlar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 123. Bogʻlangan narvonlardan, shuningdek elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatayotganda va ularni taʼmirlayotganda metall narvonlardan foydalanish taqiqlanadi. 124. Yogʻoch tirkama narvonlarning pogʻonalari har 2 m dan tortqi boltlar bilan tortilgan tarang ip bilan mahkamlangan boʻlishi kerak. Mix bilan qotirilgan yoki pogʻonalari tarang ipsiz mahkamlangan narvonlardan foydalanish taqiqlanadi. Yogʻoch narvonning uzunligi 5 m dan oshmasligi kerak. 125. Tirkama narvonning umumiy uzunligi xodimga narvonning yuqori uchidan kamida 1 m masofadagi pogʻonada turib ishlarni bajarish imkonini berishi kerak. 126. Chaqmoq paytida va shamolning kuchi 6 balldan yuqori boʻlganda havoza va koʻprikchalarda turib ishlarni bajarish taqiqlanadi. 127. 1,5 m dan ortiq balandlikda ishlarni bajarishda himoya kamarlaridan foydalanish lozim. 128. Himoya kamarlarida pasport boʻlishi va u har 6 oyda 225 kg statik yuk ostida 5 minut davomida sinalishi kerak. Himoya kamarida raqam va sinovdan oʻtkazilgan sana boʻlishi kerak. 129. Yoʻl-qurilishi mashinalari, shu jumladan osma va tirkama uskunalar montaj qilinadigan bazaviy mashinalarni boshqarishga tegishli tayyorgarlikdan oʻtgan va bunday mashinalarni boshqarish va ularga texnik xizmat koʻrsatish huquqini beradigan guvohnomaga ega shaxslar qoʻyilishi kerak. 130. Yoʻl-qurilishi mashinalariga xizmat koʻrsatadigan xodimlar quyidagi asosiy maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan mashinalardan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomani bilishlari va unga amal qilishlari kerak: mashinaning vazifasi va uning qoʻllanish sohasi; mashina va uning asosiy elementlarining qisqacha tavsifi; kinematik sxema va uning tavsifi; mashinani boshqarish tizimi sxemasi va uning tavsifi; moy quyish joylari, moylash materiallarining markalari, ularni quyish usullari va almashtirish davriyligi koʻrsatilgan moylash sxemasi; eng muhim mexanizmlarni rostlashga doir asosiy maʼlumotlar; rostlanadigan uzellar va yigʻuv birliklari chizmalari yoki sxemalari, rostlash tartibi tavsifi, ularni bajarish davriyligi; mashina va uning dvigatelidan foydalanish va texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha koʻrsatmalar; chegaraviy yuk va tezliklar toʻgʻrisida maʼlumotlar; mashinada ishlayotganda va unga texnik xizmat koʻrsatayotganda xavfsizlik texnikasi qoidalari; poʻlat arqonlar, zanjirlar, tasmalar, podshipniklar, tormoz tasmalari, kolodkalar, zichlagichlar va ayniqsa tez yediriladigan detallar spetsifikatsiyasi; pnevmogʻildirakli mashinalar uchun — burilish radiuslari va boʻylama oʻtuvchanlik miqdori, shina oʻlchamlari va ularda yoʻl qoʻyiladigan bosim toʻgʻrisida maʼlumotlar. 131. Ish boshlangunga qadar har bir mashina sinchkovlik bilan koʻzdan kechirilishi, tekshirilishi va unda aniqlangan nosozliklar bartaraf etilishi, shuningdek mashinaning smena jurnali tekshirilishi, smenada texnik xizmat oʻtkazilganligi qayd qilib borilishi kerak. 132. Yoʻl-qurilishi ishlarida gʻildirak yoki gusenitsa tormozlari, shuningdek qoʻl tormozlari boʻlgan mashinalarda ishlash lozim. 133. Bir joydan boshqa joyga harakatlanganda atrofdagilar uchun xavfni yuzaga keltiradigan mashinalar tovush va yorugʻlik signalizatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Mashina ishlayotganda har gal uni ishga tushirish, toʻxtatish, shuningdek harakat tezligini oʻzgartirishdan oldin mashinist tirkama mashinadagi operator va xodimlarni bu haqida ogohlantirish uchun signal berishi shart. 134. Sutkaning qorongʻi paytida ishlash uchun mashinalar yetarli miqdorda ichki va tashqi yoritish asboblari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Sutkaning qorongʻi paytida tashqi yoritish asboblarini qoʻshmasdan biror ishni bajarish taqiqlanadi. 135. Arqon-blok boshqaruv tizimli mashinada ishlaganda kamida bir haftada 1-marta arqonlar koʻzdan kechirilishi lozim. Agar arqonning 1 m da 10 foizgacha tola uzilishi aniqlansa, u almashtirilishi lozim. 136. Gidravlik boshqaruv tizimli mashinalar ishlayotganda quyidagilar taqiqlanadi: boshqaruv richaglarini keskin qoʻshish va uzish; tizimning saqlovchi klapanini mustaqil rostlash (klapanni mexanik rostlashi kerak); shlanglar uzilgandan keyin ishlash; gidravlik tizimdagi ishchi suyuqlikni 60oS dan ortiq qizishiga yoʻl qoʻyish. 137. Kabinalar yoki boshqaruv maydonchalari hamda barcha richag va pedallar toza va quruq boʻlishi kerak. Richag va pedallarning belgilangan vazifasiga qarab ularni qoʻshish yoki uzish uchun taʼsir kuchi quyidagi miqdorlardan oshmasligi kerak: doim ishlatiladigan richaglar uchun 2—30 N; tez-tez ishlatiladigan richaglar uchun 30—60 N; kam ishlatiladigan richaglar uchun 120—200 N; ishchi organlarni boshqarish pedallari uchun 40—80 N; akselerator pedallari uchun 20—35 N. 138. Mashinist maxsus kostum, qoʻlqop va koʻzoynakda ishlashi kerak. Ish paytida mashinistga mashinani dvigateli ishlagan holda qoldirish taqiqlanadi, shuningdek u mashina konstruksiyalarida, ayniqsa, bazaviy mashina yoki tyagach va osma yoki tirkama uskuna oʻrtasida hech kim boʻlmasligini kuzatib turishi kerak. 139. Sunʼiy inshootlar ustidan faqat ularning holati tekshirilgandan keyingina kesib oʻtish lozim. Bunda mashinaning, shuningdek bazaviy traktor yoki tyagachning massasi hisobga olinishi kerak. 140. Bazaviy mashinalarning kabinalarida begona shaxslarning boʻlishi qatʼiyan taqiqlanadi. 141. Bazaviy mashinalarning kabinalarida tibbiyot qutichasi boʻlishi kerak. 142. Koʻtarilishda 20o va tushishda 30o dan ortiq boʻlgan nishabliklarda, shuningdek koʻndalang nishablik 25o dan ortiq boʻlganda buldozerning ishlashi taqiqlanadi. 143. Yangi toʻkilgan koʻtarma boʻylab tuproq surayotganda buldozerni u qiyalikdan tushib ketmasligi uchun koʻtarma chekkasiga traktor gʻildiragi yoki gusenitsasi chetidan 1 m dan kam masofaga yaqinlashtirish taqiqlanadi. 144. Otvalni cheklagichgacha koʻtarishga ruxsat etilmaydi. 145. Ish paytida buldozer bexosdan toʻxtab qolganda, otval yerga tushirib qoʻyilishi lozim. 146. Otval yerga kiritilgan, shuningdek yuklangan holda buldozerni burish, yomgʻirli havoda va loyli yerda buldozer bilan ishlash taqiqlanadi. 147. Buldozer qisqa muddatga toʻxtaganda ulovchi mufta uzib qoʻyilishi, dvigatel kichik oborotga oʻtkazilishi, tezlikni almashtirish richagi neytral holatga keltirilishi va otval pastga tushirilgan holatda boʻlishi lozim. 148. Buldozer nisbatan uzoq muddatga toʻxtaganda otval pastga tushirilishi, dvigatel oʻchirilishi va tormoz qoʻshilishi kerak. 149. Skreperda ishlaganda quyidagi talablarga rioya qilinishi kerak: skreper bazaviy traktor yoki boshqa mashina bilan qattiq moslama yordamida ulanishi; skreper koʻtarilishda ishlayotganda uning pichogʻini juda chuqur botirmaslik; skreperlar yordamida gruntni qazishda chegaraviy boʻylama nishablik 12 — 15o, koʻndalang nishablik esa 15 — 20o boʻlishi va bunda grunt quruq boʻlishi; skreper faqat uzatish lebyodkasi oʻchirilgan holatda tashilishi; skreperni ish uchastkasidan tashqarida harakatlantirayotganda uning kovshi koʻtarilgan holda mahkamlangan boʻlishi; kovshda turish va faqat arqon-blokli yoki gidravlik boshqaruv tizimi ushlab turadigan klapan koʻtarilgan holda biror ish bajarmaslik; gidravlik boshqaruvli skreper dishlosi va bazaviy mashina oʻrtasida uzunligi skreper va mashina oʻrtasidagi elastik shlanglar uzunligidan kam boʻlgan saqlovchi arqon mahkamlanishi; pnevmatik skreper tebranganda qulf halqali disk oldida xodimlarning turmasligi. 150. Itaruvchi traktor, skreperda yoki itaruvchi sifatida buldozer ishlatilganda quyidagi ehtiyot choralar koʻrilishi kerak: skreper mashinistining oʻtirgʻichdan va bazaviy mashina kabinasidan tushib qolishiga, shuningdek skreperning buzilib qolishiga yoʻl qoʻymaslik uchun itaruvchi mashina bir tekis, siltovlarsiz harakatlanishi; zarbalarni yumshatish uchun itaruvchi mashina yogʻoch bufer bilan jihozlangan boʻlishi; itaruvchi mashina va traktor yoki skreper ulangan boshqa bazaviy mashinaning harakat tezligi bir xil boʻlishi; itaruvchi mashina va skreper dvigatellari bir xil markali boʻlishi; kovsh bir xil tezlikda toʻldirilishi; itaruvchi mashina skreperga taqab harakatlanishi. 151. Greyderni tashishda u bazaviy traktor bilan qattiq moslama yordamida ulanishi lozim. Shatakka olish zanjir va arqonlari halqa va ilgaklar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 152. Ish uchastkasi oxirida greyderni burib olish, shuningdek sunʼiy inshootlar ustidan kesib oʻtish traktorning bir xil tezligida bajarilishi kerak. 153. Nishabligi 12 — 15o dan ortiq boʻlgan grunt yoʻllardan oʻtayotganda greyder traktor bilan qattiq moslama yordamida ulangan boʻlishi kerak. Tormozlash uchun otvaldan foydalanishga ruxsat etiladi. 154. Greyder pichogʻini oʻrnatish va qayta oʻrnatish ishlari ikkita xodim tomonidan bajarilishi kerak. 155. Harakat chogʻida bazaviy traktor va greyder oʻrtasida turish va shatakka olish qurilmalari ustidan oʻtish taqiqlanadi. 156. Ishlab chiqarish uskunalari montaj qilish, foydalanish va taʼmirlash paytida ishlarning xavfsizligini taʼminlashi, yongʻin va portlash xavfidan xoli boʻlishi, ulardan foydalanish jarayonida atrof muhitni zararli moddalar bilan sanitariya meʼyorlaridan ortiq miqdorda ifloslantirmasligi va namlik, quyosh radiatsiyasi, mexanik tebranishlar, bosim va haroratning oʻzgarishlari natijasida xavf-xatar yuzaga keltirmasligi lozim. 157. Ishlab chiqarish uskunalarining harakatlanuvchi qismlari toʻsilgan yoki GOST 12.2.062-81 talablariga muvofiq blokirovkalash, toʻxtatish, xabardor qilish tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 158. Ishlab chiqarish uskunalarining elementlari (elektr oʻtkazgichlari, oʻtkazish quvurlari, kabellari va boshqalar) ularning shikastlanishiga imkon bermaydigan holatda tayyorlangan boʻlishi lozim. 159. Barcha nazorat moslamalari (termometr, monometr, hisoblagich va boshqalar), shuningdek signal beruvchi chiroqlarning joylashuvi ishlab chiqarish uskunalarini ishlatish va sozlash paytida qulay kuzatish imkoniyatini taʼminlashi kerak. 160. Katta oʻlchamli (gabaritli) ishlab chiqarish uskunalari va ularning qismlariga xizmat koʻrsatish, tekshirish, taʼmirlash va sozlash uchun qulay hamda yerdan 2 m va undan balandda joylashganda toʻsiqlari va zinalari bor maydonlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 161. Uskunalarni boshqarish organlarida ularning vazifasi koʻrsatilgan aniq yozuvlar yoki shartli belgilari boʻlishi lozim. 162. Ishlab chiqarish uskunalari tarkibiga kiruvchi himoya vositalari: oʻchirib qoʻyilgan yoki nosoz ishlab chiqarish uskunasining ishlashini cheklab qoʻyishi; xavf tugʻilgan yoki odam xavfli hududga yaqinlashgan holatlarda ishlab ketishi; faqat xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining taʼsiri tugagandan soʻnggina oʻzining himoya vazifasini tugatishini taʼminlashi; himoya vositalarining ayrim elementlari ishdan chiqqan taqdirda, qoʻshimcha xavf-xatarni yuzaga keltirmagan holda boshqa himoya vositalarining himoyalash vazifasini taʼminlashi; xizmat koʻrsatish va nazorat qilish uchun qulay boʻlgan joyda oʻrnatilgan boʻlishi, ayrim hollarda ularning ishlashini avtomatik ravishda nazorat qiluvchi qurilmalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 163. Ishlab chiqaruvchi uskunalar oʻtkir uchli, qirrali va boshqa jarohatlashi mumkin boʻlgan elementlarga, shuningdek toʻsilmagan issiq yoki juda ham sovutilgan qism va detallarga ega boʻlmasligi lozim. 164. Ishlab chiqaruvchi uskunalarning tuzilishi va joylashishi montaj qilish, xizmat koʻrsatish va taʼmirlashda qulaylik va xavfsizlikni taʼminlashi kerak. 165. Ishlab chiqaruvchi uskunalarning barcha aylanuvchi va harakatlanuvchi qismlari butunlay yoki toʻr parda bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. 166. Tez-tez tekshirilib turiladigan toʻsiqlar tez yoki oson yechiladigan boʻlishi kerak. 167. Qismlarga ajratilgan uskunalarning ishlash qobiliyati ularni yigʻgandan keyin foydalanishga kiritishdan oldin tekshirilishi lozim. Agar tekshirish jarayonida nuqsonlar aniqlansa, ishlab chiqaruvchi tashkilotga ularni tayyorlash sifati boʻyicha reklamatsiyaga yuborilishi kerak. 168. Uskunalarning texnik holati ularni tashqi koʻzdan kechirish, salt holatda yurgizib koʻrish, yuk bilan sinab koʻrish yoʻli bilan tekshirilishi lozim. Shundan keyin uskunani kuch agregatidan boshlab ishchi organlar tomonga muayyan ketma-ketlikda koʻzdan kechirish va koʻzga koʻrinadigan nuqsonlar bor-yoʻqligi aniqlanishi lozim. 169. Ayrim yoʻl ishlarining mavsumiy bajarilishi baʼzi mashina va uskunalar — avtogudronatorlar, asfaltyotqizgichlar, oʻziyurar katoklar, gruntaralashtirgichlar va boshqalarni ish boʻlmagan paytda konservatsiyalash talab etilishini inobatga olgan holda, ularni foydalanishga kiritishdan oldin ichki va tashqi detallaridagi konservatsiya moyi olib tashlanishi lozim. Dizel yoqilgʻida ishlaydigan dvigatellarni konservatsiyadan chiqarishda silindrlar bloki kallagining suv yoʻllariga 90—95oS gacha qizdirilgan suv yoki bugʻ yuborilishi kerak. Bunda dizel yoqilgʻida ishlaydigan dvigatel detallari qiziydi, erigan moy karterga oqib tushadi. Bir vaqtning oʻzida tirsakli valni ikki-uch oborotga aylantirish kerak. Konservatsiya moyi oqib tushishi toʻxtagach dvigatelni konservatsiyadan chiqarish tugagan hisoblanadi. 170. Konservatsiyadan chiqarilgan mashina va uskunalarning texnik holati ularni tashqi koʻzdan kechirish, salt holatda yurgizib koʻrish, yuk bilan sinab koʻrish yoʻli bilan tekshirilishi lozim. 171. Mashina yoki uskunalarni tashqi koʻzdan kechirish chogʻida ularning kuch agregatidan boshlab ishchi organlar tomonga muayyan ketma-ketlikda koʻzdan kechirish orqali koʻzga koʻrinadigan nuqsonlar bor-yoʻqligi aniqlanishi lozim. 172. Salt holatda ishlatib koʻrish orqali barcha agregat va uzellarning ishlashi, toʻgʻri yigʻilganligi, ularning ishlanganlik darajasi va oson ishga tushishi, shuningdek moylash tizimidagi bosim, ishonchli ishlashi tekshirilishi lozim. 173. Mashina yoki uskunani foydalanishga kiritishdan oldin yuk ostida ishlatib koʻrish lozim. Bunda ularning texnik tavsiflarining foydalanish sinovlari maʼlumotlariga muvofiqligi tekshiriladi. 174. Yangi yoki kapital taʼmirdan chiqqan mashina yoki uskunani qabul qilib olgandan keyin titraydigan detallar chiniqtirilishi shart. 175. Agar chiniqtirish davrida ishlab chiqaruvchi tashkilot tomonidan berilgan yoʻriqnomada koʻrsatilgan vaqt mobaynida mashina va uskunalarning normal va uzluksiz ishlashi taʼminlangan boʻlsa, ular chiniqtirish tugashi bilan foydalanishga qabul qilinishi kerak. 176. Yoʻl qurilishi mashinalari va uskunalari montaj qilinib, chiniqtirilgach va maxsus komissiya tomonidan sozligi tekshirilib dalolatnoma tuzilgandan soʻng foydalanishga kiritilishi lozim. 177. Tashkilotning taʼmirlash xizmati uskunalarning mehnat xavfsizligi standartlari, ularning texnik pasportlari, texnik yoʻriqnomalari va ishlab chiqaruvchi zavodning boshqa hujjatlarining talablariga mosligini taʼminlashi lozim. 178. Uskunalar zarur texnik holatda boʻlishi uchun tashkilotda unga xizmat koʻrsatishni yaxshilash, rejali va oldini oluvchi taʼmirlashning qatʼiy bajarilishi hamda taʼmirlash ishlarining sifatini yaxshilash boʻyicha choralar koʻrilishi lozim. 179. Asosiy uskunalarni kapital va joriy taʼmirlash ishlab chiqilgan va tasdiqlangan ishlarni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Ishlarni tashkil etish loyihalarida taʼmirlashni oʻtkazishga javobgar shaxslar, shuningdek taʼmirlash ishlarining tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlovchi choralar koʻrsatilishi lozim. 180. Ishlayotgan sexlarda pudratchi tashkilotlar tomonidan bajariladigan taʼmirlash, qurilish va montaj ishlari naryad-ruxsatnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim. 181. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarining bajarilish tartibi va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi lozim. 182. Taʼmirlash ishlari bajariladigan hudud toʻsilgan holatda boʻlishi va u yerda xavfsizlik plakati va belgilari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 183. Taʼmirlash ishlari boshlanishidan avval taʼmirlashda band boʻlgan barcha xodimlar ishlarni tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavfsizlik choralariga rioya qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazilishi lozim. 184. Nosoz yuk koʻtaruvchi mexanizm va moslamalarda, shuningdek shahodatlangan muddati tugagan mexanizmlarda ishlash taqiqlanadi. 185. Yechib olingan agregatlar, detallar va metall konstruksiyalar yigʻishtirib qoʻyilishi lozim. 186. Taʼmirlash paytida ish joylarini, yoʻllarni, yoʻlaklarni va zinapoyalarni turli narsalar bilan toʻsib qoʻyish taqiqlanadi. 187. Havoza va toʻshamalarida ishlash uchun ehtiyot kamarlari va arqonlaridan foydalanishlari shart. 188. Ehtiyot kamarlari arqonining mahkamlanish joyi konstruksiyalarda avvaldan belgilab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 189. Taʼmirlash ishlari bajarilayotgan hududdagi elektr oʻtkazgichlari yoki uskunalarning kuchlanish ostida boʻlgan ochiq qismlari oldindan elektr tokidan oʻchirib qoʻyilgan yoki maxsus izolyatsiyalovchi vositalar bilan ishonchli himoyalangan boʻlishi lozim. 190. Xodimlarning qizigan uskunaning ichiga kirgan holda taʼmirlash ishlarining olib borilishiga uskunani shamollatib, ichidagi gazlar butunlay chiqarib yuborilgandan va havoning harorati koʻpi bilan 40 °C gacha pasaytirilgandan soʻng ruxsat etiladi. 191. Barcha taʼmirlash ishlari sex yoki tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan shaxslarning rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi lozim. 192. Materiallarni uskunaning ish maydonchasiga uzatish mexanizatsiyalashgan boʻlishi va ular tushib ketmaydigan usulda bajarilishi lozim. 193. Taʼmirlash olib borilayotgan joy va barcha oʻtish joylari belgilangan meʼyorlarga muvofiq yoritilishi lozim. 194. Taʼmirlash tugagach barcha keraksiz konstruksiyalar, asbob-uskunalar, materiallar va chiqindilar sexdan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi moslamalar va blokirovkalar oʻz joyiga oʻrnatilishi lozim. 195. Yoʻl-qurilishi mashinalariga texnik xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlash ishlari faqat maxsus ajratilgan, barcha uzel va detallar bilan ishlash qulay, yaxshi yoritilgan joylarda bajarilishi kerak. 196. Taʼmirlash chogʻida dvigatel toʻxtatilishi (uni rostlash ishlaridan tashqari hollarda) kerak. Dvigatel ishlagan holda faqat buldozer otvali, skreper hamda arqonli va gidravlik boshqaruvli boshqa uskunalarning kovshini koʻtarish va tushirish mexanizmi ishlashini tekshirishga ruxsat etiladi. 197. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash punktlari mashinalarning massasi 50 kg dan ortiq boʻlgan alohida qismlari va uzellarini koʻtarish uchun moʻljallangan koʻtarish moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Yuk koʻtarish mexanizmlari va moslamalarini belgilangan yuk koʻtarish qobiliyatidan ortiq yuklash taqiqlanadi. 198. Uchqun hosil boʻlishi va yuqori harorat bilan bogʻliq ishlar taʼmirlanayotgan mashinadan tashqarida bajarilishi kerak, taʼmirlash talab etiladigan detal yoki uzelni yechib olish imkoniyati boʻlmagan hollar bundan mustasno. 199. Payvandlash ishlari mashinadan kamida 20 m uzoqlikdagi masofada bajarilishi lozim. 200. Yoʻl-qurilishi mashinalariga texnik xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlashda faqat texnik shartlarda koʻzda tutilgan, shuningdek xodimlar (mashinistlar, taʼmirlovchilar) ishlatishga oʻrgatilgan asbob va moslamalar ishlatilishi lozim. 201. Buldozer, skreper va boshqa mashinalarga arqonlarni oʻrnatish va ehtiyot sim arqon qoʻyish ishlari qoʻlni uzilgan sim arqon tolalari shikastlashidan saqlovchi qoʻlqoplarda bajarilishi kerak. Sim arqonlarning kesimi va uzunligi ishlab chiqaruvchi zavodning tavsiyalariga muvofiq boʻlishi kerak. 202. Dvigateli ishlab turgan mashina va uskunalarda montaj-demontaj, taʼmirlash ishlarini bajarish, yoqilgʻi quyish, dvigatel tizimlari, reduktorlar va boshqa uzellarda moyni almashtirish, shuningdek mashinaning uzel va detallarini moylash taqiqlanadi. 203. Gidrotizimlarni koʻzdan kechirish, ularda mahkamlash ishlarini bajarish va kichik nosozliklarni bartaraf etishda nasoslarning uzatmalari oʻchirilgan, gidrotizimlar esa umuman bosimdan uzilgan boʻlishi kerak. 204. Gidravlik boshqaruvli yoʻl qurilishi mashinalariga texnik xizmat koʻrsatishda tizimdagi moy bosimi mashina uchun pasportda belgilangan meʼyordan, harorat esa 65oS oshmasligi kuzatib turilishi kerak. Gidravlik tizimning saqlovchi klapani plombalangan va manometr bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 205. Texnik xizmat koʻrsatilgan mashinaning ishlashini tekshirish chogʻida kabinada begona shaxslarning boʻlishi taqiqlanadi. Texnik xizmat va taʼmirdan chiqqan mashina salt holatda va yuk ostida tekshirilishi va shundan keyin ishga chiqarilishi kerak. 206. Yoʻl-qurilishi mashinalarida ishlaydigan barcha shaxslar yongʻinga qarshi jihozlardan foydalanishni bilishlari kerak. 207. Dala sharoitida vaqtinchalik mashina turadigan joylar quruq oʻtlardan tozalangan, atrofi 1 m kenglikda shudgor qilingan va yogʻoch-taxta omborxonalari, daraxtzorlar, pichan gʻaramlari va turli uy-joylardan kamida 10 m masofada joylashgan boʻlishi kerak. Mashina turadigan joylarda chekish va ochiq olov bilan bogʻliq turli taʼmirlash ishlarini bajarish taqiqlanadi. 208. Tirkama va osma uskunali traktorlarda, shuningdek oʻziyurar mashinalarda yongʻin oʻchirish uskunalari boʻlishi kerak. Traktor va mashinalar saqlanadigan joylarda ham yongʻin oʻchirish uskunalari va qum toʻldirilgan yashiklar boʻlishi kerak. 209. Yongʻinga qarshi jihozlar maxsus shitda joylashtirilgan boʻlishi kerak. 210. Mashinalar taʼmirlash tashkilotiga yurgizib (masofa kichik boʻlganda), shatakda, treyler yoki mashina kuzovida (baʼzan maxsus avtomobillarda) va temir yoʻl orqali olib kelinishi lozim. 211. Taʼmirlash tashkilotiga yurgizib kelingan mashinadan zaxira yoqilgʻi, moy, ishchi va sovutish suyuqliklari toʻkib olinishi kerak. 212. Taʼmirlashdan belgilangan muddatlarda oʻtmagan mashinalar foydalanish uchun qoʻyilmaydi. 213. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash reja-grafiklarini tuzish uchun tashkilotlarda muntazam ravishda mashinalarning ishlagan vaqti hisobini yuritish yoʻlga qoʻyilgan boʻlishi lozim. 214. Mashinani reja-grafikda belgilangan muddatda kapital taʼmirlashga qoʻyishdan oldin komissiya uning texnik holatini tekshirishi kerak. Komissiya tarkibiga bosh muhandis, bosh mexanik va tegishli mashina mashinisti kiritilishi lozim. 215. Agar mashina yoki uskunaning texnik holatiga koʻra reja-grafikda belgilangan muddatda uni taʼmirlash talab etilmasa, komissiya undan foydalanishni davom ettirish uchun ruxsatnoma berishi, uni navbatdagi koʻzdan kechirish sanasi yoki tegishli taʼmir oʻtkazish uchun qoʻyish sanasini belgilashi kerak. 216. Mashina reja-grafikda belgilangan muddatdan ilgari taʼmirlashga faqat komissiyaning xulosasi, tegishli dalolatnoma boʻyicha yuborilishi kerak. 217. Mashinani texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun toʻxtatishning belgilangan muddatlariga va ularning davomiyligiga rioya qilinishi ustidan nazorat tashkilotining bosh muhandisi (bosh mexanigi) tomonidan amalga oshirilishi kerak. 218. Texnik xizmat koʻrsatish ishlarini boshlashdan oldin dala sharoitida yoʻl qurilishi mashinalariga texnik xizmat koʻrsatish va joriy taʼmirlash ishlarini bajaradigan brigada mexanik-rahbari va liniya mexanigi mashina texnik xizmat koʻrsatish va joriy taʼmirlash uchun joylashtiriladigan maydoncha tanlashlari kerak. 219. Maydoncha gorizontal holatda hamda yoʻlning qatnov qismi va qurilayotgan obyektdan xodimlarni avtomobillar urib yuborishiga yoʻl qoʻymaydigan masofada joylashgan boʻlishi kerak. 220. Mashina tanlangan maydonchaga qoʻyilishi, tormozlanishi va gʻildiraklari, gusenitsasi yoki sirgʻalib yuruvchi qismi ostiga pona-qistirmalar qoʻyilishi, tirkama mashina yoki uskuna uzib qoʻyilishi kerak. 221. Tashqi tozalashdan oldin mashinadan elektr asboblari, panellari, akkumulyatorlar, kabinalar, kojuxlar va toʻsiqlar yechib olinishi lozim. 222. Mashinalar beton maydonchalarda yoki qismlarga ajratish uchastkasiga imkon qadar yaqin joylashgan xonalarda tozalanishi kerak. Uchastkalar suv oqib chiqish yoʻllari, estakada, qaytgan suvni saqlash uchun rezervuar, tindirgichlar, neft mahsulotlarini tutib qoluvchi qurilmalar, moy yigʻish qudugʻi bilan jihozlanishi lozim. 223. Mashinalarni qismlarga ajratish va qismlarga ajratish ketma-ketligi, operatsiyalar va oʻtishlar tartibi texnologik hujjatlar talablariga muvofiq belgilanishi kerak. 224. Taʼmirlash jarayonida harakatlanadigan va qoʻzgʻalmas birikmalar qismlarga ajratilishi lozim. 225. Mashina qismlarga ajratilgandan keyin uning detallari tozalanishi lozim. 226. Taʼmirlash jarayonida xodimlar QMQ 3.01.02-00 “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” talablari va mehnat xavfsizligi standartlari tizimi qoidalariga rioya qilishlari kerak. 227. Mashinalarni taʼmirlash chogʻida ularning oʻz-oʻzidan harakatlanishiga qarshi choralar koʻrilishi kerak. 228. Xodimlar bajariladigan ishning xususiyatiga mos boʻlgan asbob va moslamalar komplekti bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Nosoz asbob va moslamalardan foydalanish taqiqlanadi. 229. Asbob va moslamalarning holati kamida 1 oyda bir marta tekshirilishi kerak. 230. Gʻildiraklari yechib olingan va faqat domkrat, tal va boshqa koʻtarish qurilmalarida turgan mashinalarda taʼmirlash ishlarini bajarish taqiqlanadi. 231. Koʻtarilgan va arqonlar yoki gidravlik mexanizmlar yordamida ushlab turilgan mashinalarning ostida turish taqiqlanadi. 232. Boʻyoq ishlari bajariladigan ishlab chiqarish uchastkalari havo tortish va yuborish ventilyatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 233. Boʻyash va quritish kameralarining elektr uskunalari portlash xavfsizligini hisobga olgan holda oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 234. Statsionar payvandlash (eritish) postlari mahalliy ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 235. Payvandlash ishlari bajariladigan joylarda oʻt olish xavfi boʻlgan materiallardan foydalanish taqiqlanadi. Payvandlovchining oyogʻi ostida rezina gilamcha boʻlishi va payvandlash va eritish qurilmalari ishonchli yerga ulangan boʻlishi kerak. 236. Ochiq maydonchalar va ishlab turgan uskuna joylashgan xona zarur toʻsiqlar, himoya va saqlovchi moslama va qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ish joylarida va qurilish maydonchasida begona shaxslarning boʻlishi taqiqlanadi. 237. Benzinda ishlaydigan dvigatellarni taʼmirlashdan oldin ularning yuzalari kerosin bilan hoʻllangan latta bilan yaxshilab artilishi kerak. 238. Benzin qoʻyish kolonkalari yoki nasoslar dvigatellarining detallarini taʼmirlashdan oldin tozalash va zararsizlantirish uchun vaqti-vaqti bilan almashtirib turiladigan ishqorli eritma yoki kerosinga solish lozim. 239. Ishqorli eritmalar konsentratsiyasi koʻpi bilan 6 foiz boʻlishi kerak. Ishqorli eritmada yuvilgandan soʻng albatta qaynoq suv bilan chayilishi lozim. 240. Montaj qilingan yoki taʼmirlangan mashinani foydalanishga tushirishdan oldin quyidagilar bajarilishi lozim: odamlarni xavfsiz masofaga koʻchirish; mashinaning ichidagi begona narsalarni olib tashlash; himoya toʻsiqlarining mavjudligi va mustahkamligini tekshirish; harakatlanadigan qismlarni moylash va rostlash; saqlash va nazorat-oʻlchash asboblarining sozligini tekshirish; mashinani salt holatda va yuk ostida sinab koʻrish. 241. Taʼmirlash ishlari oʻtkazilgandan soʻng mashina uchastka mexanigi va u biriktirilgan mashinist tomonidan belgilangan tartibda qabul qilib olinishi lozim. 242. Tashkilotlarni (sexlarni) loyihalashtirishda, qurishda (montaj qilishda) mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 243. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 244. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyachi, “Oʻzkommunxizmat” agentligi, “Oʻzqurilishmateriallari” aksiyadorlik kompaniyasi va “Oʻzavtoyoʻl” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi bilan kelishilgan.