Reaktiv quvvat kompensatsiyasi boʻyicha ishlarni tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(order, 2025-08-13)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 23-avgustdagi PF-118-son “Yoqilgʻi-energetika tarmogʻida davlat nazorati tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman: 1. Reaktiv quvvat kompensatsiyasi boʻyicha ishlarni tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgach kuchga kiradi. Mazkur Nizom elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatishda texnologik sarflarni kamaytirish hamda reaktiv quvvat kompensatsiyasi boʻyicha ishlarni tashkil etish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi tushunchalar va atamalar qoʻllaniladi: aktiv quvvat — foydali ish bajarish uchun ishlab chiqariladigan va isteʼmol qilinadigan quvvat (oʻlchov birligi: Vt — vatt, kVt — kilovatt, mVt — megavatt); aktiv yuklama rejimi — elektr qabul qilgichni faqat aktiv quvvat va energiya isteʼmol qilib ishlovchi rejimi; asinxron dvigatel — rotorning aylanish tezligi stator maydoni aylanish tezligidan farqlanadigan mashina; asinxron yuritma — asinxron dvigatelli yuritma mashina sifatida foydalaniladigan elektr uskunalar majmuasi; isteʼmolchi — elektr taʼminoti shartnomasiga muvofiq elektr energiyasidan foydalanuvchi, ruxsat etilgan quvvati 50 kVt va undan ortiqni tashkil etgan barcha isteʼmolchilar (maishiy isteʼmolchilar bundan mustasno); kumulyativ xarajatlar — kapital qurilishga bir yoʻla kiritiladigan kapital mablagʻlarda (qurilish muddati 1 yilgacha boʻlganda) va doimiy har yillik ekspluatatsiya sarflarida keltirilgan yillik jamlanma xarajatlar; maksimal reaktiv quvvat — uzoq vaqt oʻzgarmaydigan reaktiv yuklama boʻlib, u oʻzining eng ogʻir issiqlik taʼsiriga koʻra, yaʼni maksimal harorati yoki izolyatsiyaning issiqlik yemirilishi boʻyicha kutilayotgan oʻzgaruvchan reaktiv yuklamaga ekvivalentdir; maksimal yuklamali soatlar — isteʼmolchilarni elektr taʼminoti tizimidan elektr energiyasining maksimal qiymatini foydalanish vaqt oraligʻidagi soatlar; nominal quvvat — qurilmani ekspluatatsiya qilishda va sinashda chetga ogʻishlarni hisoblash uchun dastlabki qiymat deb hisoblanuvchi, elektr texnik qurilmani ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan koʻrsatilgan quvvat; nosimmetrik va nosinusoidal rejimlar — elektr tarmoqlarida nosimmetrik yuklamalar mavjud boʻlganda hamda tarmoqning ayrim elementlari toʻliq boʻlmagan faza rejimi bilan ishlaganda va faza parametrlarida farqlanishlar yuzaga kelgandagi rejimlar, shuningdek, elektr tizimi kuchlanishi va toklari egri chizigʻining nosinusoidal shaklga kelishiga sabab boʻluvchi nochiziqli yuklamlarning kam inertligi; reaktiv quvvat — elektromagnit maydonlarni hosil qilish uchun ishlab chiqariladigan va isteʼmol qilinadigan quvvat (oʻlchov birligi: VAr — var, kVAr — kilovar, mVAr — megavar); reaktiv quvvat kompensatsiyasi — elektr tizimiga ulangan elektr stansiyalari generatorlari tomonidan ishlab chiqarilayotgan reaktiv quvvat kattaligi va isteʼmol qilinayotgan reaktiv quvvat kattaligi oʻrtasidagi balansni taʼminlanishi; reaktiv energiya — elektromagnit maydonlarini hosil qilish uchun ishlab chiqariladigan va isteʼmol qilinadigan energiya (oʻlchov birligi: VAr*s — var*soat, kVAr*s — kilovar*soat, mVAr*s — megavar*soat); salt yurish — elektr mashinalarini elektr yuklamasiz ishlashi; sinxron dvigatel — rotorning aylanish tezligi stator maydoni aylanish tezligiga teng boʻlgan mashina; sinxron yuritma — sinxron dvigatelli yuritma mashina sifatida foydalaniladigan elektr uskunalar majmuasi; elektr taʼminoti shartnomasi — isteʼmolchida kerakli uskunalar va elektr energiyasi isteʼmolini hisoblagichlar mavjud boʻlgan taqdirda, Hududiy elektr taʼminoti korxonalariga elektr tarmogʻi orqali elektr energiyasini yetkazib berish majburiyatini yuklaydigan, isteʼmolchiga esa elektr energiyasi haqini toʻlash, shuningdek, elektr energiyasi isteʼmolining shartnomada nazarda tutilgan rejimiga rioya qilish, oʻz tasarrufida boʻlgan elektr tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish, xavfsizligini hamda elektr energiyasi isteʼmoli bilan bogʻliq boʻlgan oʻzi foydalanadigan uskunalar va asboblarning soz holatda boʻlishini taʼminlashga doir chora-tadbirlarni bajarish majburiyatini yuklaydigan bitim. 2. Mazkur Nizom talablari isteʼmolchilar, energiya taʼminoti tashkilotlari hamda yangi, kengaytirilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan korxonalarning elektr uskunalarini loyihalashtiruvchi tashkilotlari uchun (har bir kirishida hisoblangan aktiv quvvati 50 kW dan kam boʻlgan isteʼmolchilar bundan mustasno) qoʻllaniladi. 3. Nizom 1000 V gacha va undan yuqori kuchlanishli isteʼmolchilarning elektr tarmoqlaridagi kompensatsiyalovchi qurilmalarning turi, quvvati, ulanish joyi va ishlash rejimini tanlash masalalarini oʻz ichiga oladi. 4. Reaktiv quvvat va energiyani kompensatsiyalovchi qurilmalarning (bundan keyingi matnda kompensatsiyalovchi qurilmalar deb yuritiladi) hisob-kitobi mazkur Nizomning ilovasiga muvofiq hisob-kitoblar uslubiyoti asosida amalga oshiriladi. 5. Mazkur Nizom elektr tarmoqlaridagi reaktiv quvvat oʻzgaruvchan tokining asosiy chastotasini toʻgʻri ketma-ketlik rejimi uchun kompensatsiya qilish masalalarini qamrab oladi. Mazkur Nizomning qoidalari alohida oʻziga xos va liniyali boʻlmagan elektr yuklamalariga ega boʻlgan elektr tarmoqlarida kuzatiladigan nosimmetrik va nosinusoidal rejimlar hamda keskin oʻzgaruvchan yuklamali elektr tarmoqlarining ishlash rejimiga nisbatan qoʻllanilmaydi. 6. Kumulyativ (umumiy) xarajatlarning miqdorini aniqlashda ularning minimal qiymatidan kelib chiqqan holda quyidagilar hisobga olinishi lozim: qoʻshimcha uskunalar — kommutatsiya apparatlari, rostlash qurilmalarning kompensatsiyalovchi qurilmalarini oʻrnatish xarajatlari; tok yuklamalarining kamayishi bilan bogʻliq boʻlgan transformator podstansiyalari uskunalarining qiymati hamda taʼminlovchi va taqsimlovchi tarmoq inshootlari qiymatining kamayishi; taʼminlovchi va taqsimlovchi tarmoqlarda elektr energiya yoʻqotishlarini kamaytirilishi; energiya tizimining eng yuqori yuklamasida aktiv quvvat yoʻqotishlarining kamayishi; kompensatsiya vositalari yordamida tok yuklamalarini kamayishi oqibatida taʼminlovchi va taqsimlovchi tarmoqlarda reaktiv quvvat yoʻqotishlarining kamayishi. 7. Kompensatsiyalovchi qurilmalarni tanlashga qoʻyiladigan texnik talablar quyidagilarni taʼminlashi lozim: elektr tarmogʻidagi kuchlanishning yoʻl qoʻyiladigan rejimi; uning barcha elementlariga yoʻl qoʻyiladigan tok yuklamalari; reaktiv quvvat manbalarining yoʻl qoʻyiladigan chegaralardagi ishlash rejimi; elektr qabul qilgichlar ishlashining statik va dinamik barqarorligi. Eng katta yuklamalar rejimi uchun mavjud kompensatsiyalovchi qurilmalardan foydalanishda energiya taʼminoti tashkilotining tarmoqlaridan belgilangan reaktiv quvvatdan foydalanish boʻyicha talablarning bajarilishi, reaktiv quvvat yoʻqotishlarini hisobga olgan holda, maksimal reaktiv yuklamaning balans hisob-kitoblarini tuzish yoʻli bilan baholanishi lozim. 8. Isteʼmolchilarning elektr uskunalarini lozim miqdorda kompensatsiyalovchi qurilmalarni oʻrnatmasdan energiya taʼminoti tashkilotining tarmoqlariga ulanish taqiqlanadi. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati va miqdori elektr taʼminoti loyihasi bilan aniqlanadi. 9. Ekspluatatsiya qilish jarayonida kompensatsiyalovchi qurilmalardan tejamkorlik bilan foydalanish uchun ular generatsiya qilinadigan quvvatni avtomatik rostlash qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 10. Reaktiv quvvat kompensatsiyasining maqbul darajasini taʼminlash boʻyicha energiya taʼminoti tashkiloti va isteʼmolchilarning javobgarligi belgilangan tartibda tuzilgan elektr taʼminoti shartnomasi bilan belgilanadi. 11. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda “Oʻzenergoinspeksiya”) isteʼmolchilarning elektr uskunalarida reaktiv quvvat kompensatsiyasining maqbul darajasi taʼminlanishi yuzasidan nazoratni amalga oshiradi. 12. Elektr uskunalarini tanlashda reaktiv quvvat isteʼmolini kamaytirish boʻyicha quyidagi chora-tadbirlar hisobga olinishi lozim: yuklamasi asoslanmagan holda kamaytirilgan elektr dvigatellari va transformatorlarning tanlanishiga yoʻl qoʻymaslik; doimiy ish rejimiga ega boʻlgan rostlanmaydigan elektr yuritmalar uchun, texnikaviy va iqtisodiy shartlardan kelib chiqib, sinxron dvigatellarni tanlash; texnologik jarayonning sharoitlaridan kelib chiqib ularni qoʻllash imkoniyatidan aniqlanadigan asinxron dvigatellarning salt yurishini cheklash boʻyicha chora-tadbirlarni rejalashtirish; reaktiv quvvatning isteʼmol va generatsiya qilinishiga taʼsir etish yoʻli bilan elektr taʼminoti tizimining texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarining oshishini taʼminlovchi boshqa texnikaviy vositalardan foydalanish. 13. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning hisob-kitobi, yuklamaning oʻsib borish dinamikasi va elektr tarmoqlarining bosqichma-bosqich rivojlanishini hisobga olgan holda amalga oshirish lozim. Har bir bosqich uchun kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati va oʻrnatish joyi, rostlash zaruriyati hamda rostlash parametrlari aniqlanadi. Kumulyativ xarajatlar kattaliklarida hisob-kitoblar aniqligi chegarasi va dastlabki maʼlumotlar boʻyicha variantlar doirasida farqlanishlar boʻlganda, texnik koʻrsatkichlarining (sxemaning istiqbolli boʻlishi, ekspluatatsiya qilish qulayligi, material va uskunalarning sarfi) eng yaxshi varianti qabul qilinadi. 14. Kompensatsiyalovchi qurilmalar quvvatining hisob-kitobi energiya taʼminoti tashkiloti tomonidan berilgan texnik shartlarga muvofiq amalga oshiriladi. Hisob-kitob qilishda, 0,38-6-10 kVli tarmoqlardan taʼminlanadigan isteʼmolchilardagi quvvatning oʻrtacha olingan koeffitsiyentini normativ koʻrsatkichlaridan kelib chiqqan normativ usuldan foydalaniladi. 15. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning tanlanishi reaktiv quvvatning quyidagi qiymatlari boʻyicha elektr tarmoqlarida reaktiv quvvat kompensatsiyasi hisoblab chiqilgan tizimli hisob-kitob maʼlumotlari asosida amalga oshiriladi: uning bogʻlamalaridagi reaktiv quvvatning iqtisodiy koʻrsatkichlarini hisob-kitob qilishda energiya tizimining maksimal aktiv yuklama rejimida; energiya tizimi ishlashining maqbul rejimlarini hisob-kitob qilishda energiya tizimining eng kam aktiv yuklama rejimida; energiya tizimining avariyadan keyingi ishlash rejimlariga xos rejimlarda uning bogʻlamalarida kuchlanish darajalarini hisoblab chiqishda. Kompensatsiyalovchi qurilmalarni tanlashda: tarmoqning elementlarida reaktiv quvvat yoʻqotishlari va havo liniyalari, tok oʻtkazgichlari va nominal kuchlanishi 10 kV dan yuqori boʻlgan kabel liniyalari, shuningdek katta (5 km.dan ortiq) masofaga tortilgan 6 — 10 kV kabel liniyalari tomonidan generatsiya qilinadigan reaktiv quvvatni hisobga olish; mahalliy elektr stansiyalari generatorlarining va sinxron dvigatellarning reaktiv quvvatidan 6 — 10 kV hamda 1000 V gacha kuchlanishli tarmoqlar uchun foydalanishning kerakli darajasini belgilash; kompensatsiya darajasini oshirishda tarmoq elementlarining oʻtkazuvchanlik qobiliyatini kamaytirish (transformatorlarning soni va quvvatini kamaytirish, simlar va kabellarning kesimini kichraytirish) imkoniyatini aniqlash zarur. 16. Kondensator qurilmalarini 6 — 10 kV va 1000 V gacha boʻlgan kuchlanishli tarmoqlar oʻrtasida taqsimlash texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida amalga oshirilishi lozim. 17. Reaktiv quvvatning balansini tuzishda, kuchlanishni statik tavsiflarga muvofiq rostlanishida reaktiv quvvat isteʼmolining oʻzgarishini hisobga olish lozim. 18. Elektr taʼminoti shartnomasiga qoʻshimcha tarzda quyidagilar koʻrsatilishi lozim: yagona elektr energetika tizimi tarmogʻidan hisobot davri uchun isteʼmol qilinadigan reaktiv energiyaning iqtisodiy qiymati; talab etiladigan quvvat koeffitsiyenti (cos φ); yagona elektr energetika tizimining eng katta yuklamalarining nazorat soatlari (yilning har bir oyi boʻyicha boʻlib chiqish orqali); elektr tarmogʻining katta yuklamali soatlarida yagona elektr energetika tizimining elektr tarmogʻiga bir oyda hosil qilinadigan va (yoki) bir oyda kichik yuklamali soatlarda majburiy isteʼmol qilinadigan reaktiv energiyaning chegaraviy qiymatlari. 19. Reaktiv quvvat boʻyicha hisob-kitob qiladigan isteʼmolchilar uchun reaktiv energiya va quvvatning iqtisodiy va texnik koʻrsatkichlari mazkur Nizomning ilovasida keltirilgan formulalarga muvofiq aniqlanadi. 20. Elektr uskunalarini ekspluatatsiya qilishda reaktiv quvvat isteʼmolini kamaytiruvchi quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak: texnologik jarayonning energiya tizimini eng katta aktiv yuklamalarida reaktiv yuklama isteʼmolini kamayishiga olib keluvchi rejimni belgilash; asinxron dvigatellar, payvandlash transformatorlari va boshqa elektr uskunalarning ularga salt yurish cheklagichlarini joriy etish yoʻli bilan kamaytirish; agar tarmoqning va elektr uskunalarining ishlash rejimi sharoitlari boʻyicha yoʻl qoʻyilsa, kam yuklamalar davrida nominal quvvatining 30 foizidan kam yuklanadigan transformatorlarni almashtirish yoki oʻchirib qoʻyish; 60 foizdan kam yuklanadigan asinxron dvigatellarni texnik-iqtisodiy asoslanish va quvvati kamroq boʻlgan dvigatellarga almashtirish, bunda almashtirishning amaliy imkoniyati boʻlishi shart; elektr yuritmaning ishlash shartlari boʻyicha yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan rejimdan kelib chiqqan holda, agar ular eskirishi, texnologik jarayonning oʻzgarishi oqibatida demontaj qilinishi kerak boʻlsa yoki ulardan reaktiv yuklamalarning sunʼiy kompensatsiyaga muhtoj boʻlmagan boshqa qurilmalarda foydalanish zarur boʻlsa, hamda bunday almashtirish texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan asoslab berilganda, asinxron dvigatellarni sinxron dvigatellarga almashtirish. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning ishlashi ustidan doimiy nazorat taʼminlanishi lozim. Buning uchun yilida kamida ikki marta quyidagilar nazorat qilinadi: kompensatsiyalovchi qurilmalarning ixtiyoridagi reaktiv quvvat; kompensatsiya vositalari quvvatining avtomatik boshqarish va rostlash qurilmalarini mavjudligi hamda ularning ishlashi, ushbu vositalarni oʻrnatish joylarining toʻgʻri tanlanganligi. 21. Isteʼmolchi energiya taʼminoti tashkiloti bilan birgalikda reaktiv quvvat va energiyaning qiymatini hisoblab chiqadi va keyinchalik bu qiymatlarni elektr taʼminoti shartnomasiga kiritadi. Mazkur Nizom ilovasining 3-jadvalida isteʼmol qilingan reaktiv quvvat va energiyaning iqtisodiy qiymatlarini toʻldirish shakli keltirilgan. 22. Yuklamalar elektr taʼminoti shartnomasida qabul qilingan qiymatlarga nisbatan oʻzgarganda, reaktiv quvvat manbalarining ishlash rejimiga reaktiv yuklamalarga belgilangan tartibda tuzatishlar kiritilishi lozim. 23. Isteʼmol qilinadigan yoki elektr energiyasi isteʼmolchilari tomonidan energiya tizimi tarmoqlariga uzatiladigan reaktiv quvvat kattaligini nazorat qilish elektr taʼminoti shartnomasiga muvofiq elektr taʼminoti tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladi. 24. Nazorat qilinadigan kattaliklarga kuyidagilar kiradi: shartnomada koʻrsatilgan kompensatsiya qurilmalarining joyida haqiqatda oʻrnatilgan quvvati; reaktiv energiyaning har bir hisobot davri uchun iqtisodiy qiymati. 25. Eng katta va eng kichik yuklamali davrlar hamda kompensatsiyalovchi qurilmalarning ishlash rejimi energiya taʼminoti tashkiloti tomonidan belgilab beriladi va elektr taʼminoti shartnomasi bilan belgilanadi. Oʻrnatilgan quvvatning qiymati va kompensatsiyalovchi qurilmalarning ishlash rejimi belgilangan shakldagi jadvalga (mazkur Nizomga ilovaning 4-jadvali) kiritiladi. 26. Energiya tizimi tarmoqlaridan isteʼmolchining tarmoqlariga uzatiladigan va isteʼmolchi tomonidan hosil qilinadigan reaktiv energiyani nazorat qilish uchun elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimiga mos keladigan hisoblagichlardan foydalaniladi. Bunda, elektron hisoblagichlar quyidagi kattaliklarni hisobga olish imkoniga ega boʻlishlari kerak: a) maksimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qabul qilinishi; b) minimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qabul qilinishi; v) maksimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qaytarib berilishi; g) minimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qaytarib berilishi. 27. Isteʼmolchilar tomonidan reaktiv quvvat va energiyani kompensatsiya qilish chora-tadbirlarining bajarilishi yuzasidan energiya taʼminoti tashkiloti tomonidan va “Oʻzenergoinspeksiya” tomonidan oʻtkaziladigan nazoratlarda elektr energiyasi va aktiv energiyani yoʻqotishlari qiymatining texnik-iqtisodiy hisob-kitoblari yakunlovchi xarajatlar boʻyicha aniqlanadi. Quvvat koeffitsiyentini pasayishi oqibatida elektr energiyasini qoʻshimcha texnologik yoʻqotishlarini hisoblash mazkur Nizom ilovasining 18-bandiga muvofiq amalga oshiriladi. 28. Reaktiv energiya va quvvat kompensatsiyasi uchun elektr energiyasi boʻyicha tarifdan chegirmalar va tarifga ustamalar Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 31-maydagi 319-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalariga muvofiq belgilanadi. 29. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi, “Oʻzbekenergo” Davlat aksiyadorlik kompaniyasi, “Oʻzkimyosanoat” Davlat aksiyadorlik kompaniyasi va “Sredazenergosetproyekt” OAJ bilan kelishilgan. Elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasi isteʼmolchilarning elektr tarmoqlariga bir vaqtning oʻzida ham aktiv ham reaktiv energiyani koʻrinishida uzatiladi. Isteʼmolchilarning bir qismi tarmoqdan sof aktiv quvvatni isteʼmol qiladilar (elektr choʻgʻlanma lampalar, isitish asboblari, qarshilik pechlari), bunda tok fazasi boʻyicha qoʻyilgan kuchlanish bilan mos keladi. Isteʼmolchilarning zanjirida induktiv qarshilikka ega boʻlgan boshqa qismi ish jarayonida faqatgina aktiv emas, balki elektr magnit maydonlarini hosil qilish uchun reaktiv quvvatni ham isteʼmol qiladilar (elektr dvigatellar, payvandlash va kuch transformatorlari). Elektr uskunalari tomonidan isteʼmol qilinadigan aktiv elektr energiyasi energiyaning boshqa turlariga: mexanik, issiqlik energiyasi hamda siqilgan havo va gaz energiyasiga aylantiriladi. Aktiv energiyaning maʼlum foizi yoʻqotishlarga sarflanadi. Elektr tarmogʻiga aktiv-induktiv yuklama ulanganida I toki U kuchlanishidanφ ogʻish burchagiga orqada qoladi. Ushbu burchakning kosinusi (cos φ) quvvat koeffitsiyenti deb ataladi. Bunday yuklamali elektr qabul qilgichlar ham aktiv P, ham reaktiv Q quvvatni isteʼmol qiladilar. Elektr tarmoqlarida reaktiv toklarning oʻtishi liniyalarda, transformatorlarda, elektr stansiyalarining generatorlarida aktiv quvvatning qoʻshimcha yoʻqotishlariga sabab boʻladi, kuchlanishning qoʻshimcha yoʻqotishlari nominal quvvatning oshirilishi yoki transformatorlar sonining koʻpaytirilishini taqozo etadi, butun elektr taʼminoti tizimining oʻtkazuvchanlik qobiliyatini kamaytiradi. P, Q, S — tegishlicha aktiv, reaktiv va toʻliq quvvat; R va X — tegishlicha elektr tarmogʻi elementlarining aktiv va reaktiv qarshiligi; U — tarmoqning kuchlanishi. Sanoat korxonalarida induktiv xususiyatdagi reaktiv quvvatning asosiy qismi asinxron dvigatellar (umumiy isteʼmolning 60 — 65 foizi), transformatorlar, shu jumladan payvandlash transformatorlari ham (20 — 25 foiz), ventilli oʻzgartirgichlar, reaktorlar va boshqa elektr uskunalari tomonidan isteʼmol qilinadi. Sanoat elektr taʼminoti tizimlarining loyihalash bosqichida hamda ekspluatatsiya qilish bosqichida hal qilinadigan asosiy masalalardan biri reaktiv quvvatni kompensatsiya qilish masalasi boʻlib, u kompensatsiyalovchi qurilmalar turining tanlanishi, ularning quvvatini hisoblab chiqilishi va rostlanishi hamda qurilmalarni elektr taʼminoti sxemasida joylashtirilishi masalalarini oʻz ichiga oladi. Bunda reaktiv quvvatni generatsiya qilish joylaridan isteʼmol qilish joylarigacha uzatilishi elektr taʼminoti tizimlarining texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini jiddiy ravishda yomonlashtiradi. Tabiiy kompensatsiya va sunʼiy kompensatsiya reaktiv quvvat isteʼmolini kamaytirish choralari boʻlib hisoblanadi. Reaktiv quvvatning tabiiy kompensatsiyasi katta moddiy xarajatlarni talab qilmaydi va korxonalarda birinchi navbatda oʻtkazilishi kerak. Tabiiy kompensatsiyaga quyidagilar kiradi: texnologik jarayonni tartibga solish va avtomatlashtirish (yuklamalarni fazalar boʻyicha bir tekisda taqsimlash, ayrim sexlar va uchastkalarning tushlik tanaffus vaqtini oʻzgartirish, energiyani koʻp sarflaydigan yirik elektr qabul qilgichlarning ishlashini energiya tizimining maksimum soatlaridan boshqa vaqtga oʻtkazish va aksincha, quvvati katta boʻlgan elektr qabul qilgichlarni energiya tizimining maksimum soatlarida taʼmirlashga chiqarish, bu yuklamalar grafigining tekislanishi va uskunalarning energetik rejimini yaxshilanishiga olib keladi); transformatsiya pogʻonalarini kamaytirish hisobiga elektr taʼminotining oqilona sxemasini yaratish; eski konstruksiyali transformatorlar va boshqa elektr uskunalarini qayta magnitlashtirishdagi yoʻqotishlari kam boʻlgan takomillashtirilgan transformatorlarga almashtirish; kam yuklamali transformatorlar va dvigatellarni kamroq quvvatli transformatorlar hamda dvigatellarga almashtirish hamda ularni toʻliq yuklamada ishlashini taʼminlash; texnologik jarayonning sharoitlari boʻyicha mumkin boʻlganda asinxron dvigatellar oʻrniga sinxron dvigatellarni qoʻllash; dvigatel va payvandlash transformatorlarining salt yurishi davomiyligini cheklash, davomiylikni qisqartirish va yiriq elektr qabul qilgichlarni ishga tushirish vaqti boʻyicha kengroq doiraga tarqatish; elektr dvigatellarning taʼmirlanishi sifatini yaxshilash, kontakt ulanmalarning oʻtuvchi qarshiliklarini kamaytirish; kichik yuklama vaqtida (masalan, tungi vaqtda, dam olish va bayram kunlarida) kuch transformatorlarining bir qismini oʻchirib qoʻyish. Reaktiv quvvatning sunʼiy kompensatsiyasi grafik koʻrinishida 1-rasmda aks ettirilgan. 1-a rasmda elektr zanjirining sxemasi tasvirlangan. Kompensatsiyagacha isteʼmolchi R aktiv quvvatga, tegishlicha Ia toki (1-b rasmda OV kesmasi va tegishli IL toki bilan Q1 induktiv yuklamadan reaktiv quvvatga (VA kesmasi) ega boʻlgan. S1 toʻliq quvvatga IH (OA kesmasi) vektori toʻgʻri keladi. Kompensatsiyagacha quvvat koeffitsiyenti cosφ. Kompensatsiyaning vektorli diagrammasi 1-v rasmda koʻrsatilgan. Kompensatsiyadan keyin, yaʼni QK quvvatli (IC toki) KU (kondensator) yuklamasiga parallel ulanganidan keyin, isteʼmolchining jamlama reaktiv quvvati Q1 – QK (tokIL – IC)ga teng boʻladi va fazalarning siljish burchagi φ dan φ2 gacha tegishlicha kamayadi, quvvat koeffitsiyenti esa cosφ dan cosφ2 gacha kattalashadi. Xuddi shu isteʼmol qilinayotgan aktiv quvvatda R (Ia) tokda toʻliq quvvat S1 dan (IH toki) S2 gacha kamayadi (I2 toki) (OAI kesmasi). Demak, kompensatsiya natijasida simlarning xuddi shu kesimida tarmoqning aktiv quvvatda oʻtkazuvchanlik qobiliyatini oshirish mumkin. Tarmoqning oʻtkazuvchanlik qobiliyatini oshirish — bu elektr energiyasini uzatishdagi texnologik sarflarini kamaytirish va isteʼmolchilarga yetkazib beriladigan elektr energiyasi sifatini yaxshilash demakdir. 1. Reaktiv quvvatning manbalari uch turda boʻlishi mumkin: a) elektr tarmoqlarining havo va kabel liniyalari; b) elektr stansiyalarining generatorlari va sinxron dvigatellar; v) qoʻshimcha oʻrnatiladigan kompensatsiya qilish vositalari (sinxron kompensatorlar, koʻndalang ulanadigan kondensator uskunalari, maxsus rostlanadigan ventil uskunalari va boshqalar). 2. 1000 V gacha kuchlanishli tarmoqlarda rostlanadigan kondensator batareyalarini oʻrnatish joyi tarmoq kuchlanishining rostlanishi yoki reaktiv quvvatning rostlanishi talablarini hisobga olib belgilanishi lozim. 6 — 10 kV sex podstansiyalari tomonida kondensator batareyalarini oʻrnatish tavsiya qilinmaydi. Nisbatan past quvvat koeffitsiyentiga ega boʻlgan va bir yildagi ishlash soatlari koʻp boʻlgan yirik elektr qabul qilgichlarda xususiy kompensatsiya maqsadga muvofiq boʻlishi mumkin. 3. 500 kV yuqori kuchlanishli podstansiyalarning 6 — 10 kV shinalari uchun va generator kuchlanishining shinalari uchun quvvatning oʻrtacha chamalab olingan koeffitsiyentini normativ qiymati tgφn = 0,6 deb belgilanishi lozim. 4. Hududiy elektr tarmoqlari korxonalari va (yoki) Magistral elektr tarmogʻidan taʼminlanadigan isteʼmolchilar uchun quvvat koeffitsiyentining normativ qiymati quyidagicha belgilanishi lozim: 0.4 kV tgφn = 0,25 6 — 10 kV 35 kV tgφn = 0,30 tgφn = 0,32 110 kV tgφn = 0,38 220 kV tgφn = 0,50 Agar isteʼmolchi podstansiyaning shinalariga ulangan boʻlsa u xolda tegishlicha podstansiyani elektr energiyasi bilan taʼminlovchi tarmoq kuchlanishdagi normativ qiymat hisobga olinadi. 5. 0,38 kV tarmogʻidan taʼminlanadigan isteʼmolchilar uchun quvvat koeffitsiyentining normativ qiymati tgφn = 0,25 deb belgilanishi lozim. 6. Kompensatsiyalovchi qurilmalarni kerakli quvvatini hisoblab chiqishda va ularni tanlashda quvvatning oʻrtacha chamalab olingan koeffitsiyenti normativ qiymatlaridan kelib chiqish lozim. Kompensatsiyalovchi qurilmalarni kerakli quvvati quyidagi nisbat asosida aniqlanadi: Km — maʼlumotnomadan aniqlanadigan maksimal yuklama koeffitsiyenti; Psg — elektr uskunasi tomonidan isteʼmol qilinadigan oʻrtacha yillik aktiv quvvat, kW (R kattaligi hisob-kitob yoʻli bilan aniqlanadi); tgφ1 — fazalar siljishi burchagining tangensi, u quyidagi formula yordamida aniqlanib bir yildagi oʻrtacha chamalab olingan quvvat koeffitsiyentiga muvofiq boʻladi: Wr.g. — reaktiv energiyani sinxron dvigatellarning ishlashini hisobga olmagan holdagi yillik isteʼmoli; W/r.g. — sinxron dvigatellar tomonidan, ularning tgφ (cosφ) eng qulay boʻlgandagi bir yilda ishlab chiqiladigan reaktiv energiyasi; Wg — elektr energiyasining bir yillik isteʼmoli (formulada foydalanilgan kattaliklar hisoblab chiqish yoʻli bilan aniqlanadi); tgφn — quvvatning kompensatsiyadan keyingi koeffitsiyentiga toʻgʻri keladigan fazalar siljishi burchagi tangensining normativ qiymati. 7. Kompensatsiyalovchi qurilmalar reaktiv quvvatni isteʼmol qiluvchi elektr uskunalarining bevosita yonida joylashtirilishi lozim. 8. 1000 V gacha kuchlanishli tarmoqlarda rostlanadigan kondensator batareyalari sexda guruhli taqsimlash shchitlari yonida oʻrnatilishi yoki magistral shina simlariga maʼlum nuqtalarda ulanishi lozim. 1000 V gacha kuchlanishli taqsimlash shchitiga yoki shinalar magistralining bosh uchastkasiga ulangan podstansiyalarda markazlashtirilgan oʻrnatish faqat yongʻin xavfsizligi talablari boʻyicha kondensatorlarni sexda oʻrnatish mumkin boʻlmaganda qoʻllanilishi mumkin. Bunda kondensatorlar batareyasining eng samarali quvvati hisoblab chiqilgan boʻlishi kerak. 6 — 10 kV kondensatorlarini 6 — 10 kV taqsimlash uskunalariga ega boʻlgan sex podstansiyalarida, taqsimlash punktlarida va istisno tariqasida MTP yoki GPPda oʻrnatish lozim. 6 — 10 kV kondensatorlar batareyalarini quvvati, ular alohida uzgich yordamida ulanganida 400 kVAr dan kam boʻlmasligi va kondensatorlar kuch transformatori, asinxron dvigateli va boshqa elektr uskunalari boʻlgan umumiy uzgich orqali ulanganida 100 kVAr dan kam boʻlmasligi kerak. Guruhli shchitoklar yonida oʻrnatilgan kondensator batareyalarining quvvatini 10 kVAr dan kam emas qilib qabul qilinishi tavsiya etiladi. Kompensatsiyalovchi uskunaning quvvati 10 000 kVAr dan koʻp boʻlganida energiya taʼminoti tashkilotining ruxsati bilan isteʼmolchida sinxron kompensator oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyiladi. 9. Kondensator batareyalari xizmat koʻrsatishda xavfsizlikni taʼminlash maqsadida maxsus zaryadsizlagich induktiv va aktiv qarshiliklar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Zaryadsizlagich qarshilikning kattaligi (Om): Uf — faza kuchlanishi, kV, Q — kondensator batareyasining quvvati, kVAr. 10. Reaktiv quvvatni kompensatsiyalash vositalari (kondensator qurilmalari) quvvatining rostlanishi, faqat isteʼmolchida reaktiv quvvat va kuchlanishni bir vaqtda rostlash zarur boʻlgan hollarda qoʻllaniladi. Reaktiv quvvat manbalari — kondensator qurilmalarining quvvatini rostlanishi avtomatlashtirilgan, qoʻlda boshqariladigan yoki telemexanika yoki telefon aloqasidan foydalangan holda dispetcherlik boshqariladigan boʻlishi mumkin. Avtomatlashtirilgan rostlash kuchlanish, reaktiv quvvat, elektr yuklamasining toki va berilgan kuchlanish oʻrtasidagi φ burchagi, sutkalarning vaqti va bir nechta omillarga qarab kombinatsiyalangan sxemalar boʻyicha bajarilishi mumkin. 11. Elektr tarmoqlarining katta yuklamali soatlarida maksimal elektr energiyasi uchun haq toʻlaydigan I tarif guruhidagi isteʼmolchilar uchun reaktiv quvvat Qei va energiyaning WQe iqtisodiy va texnikaviy qiymatlari hamda II, III va IV-tarif guruhlaridagi isteʼmolchilar uchun WQe qiymatlari i-chorakning oylari uchun quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: Pi va PIV — isteʼmolchining i va IV-choraklarda energiya tizimini maksimum yuklamali soatlaridagi aktiv yuklamalari; WPi — i-chorakda aktiv energiya isteʼmoli; tgφEi — i-chorak uchun reaktiv quvvatning iqtisodiy koeffitsiyenti; kli — kompensatsiyalovchi qurilma oʻrnatilganida reaktiv quvvat grafigi maksimal yuklama soatlari sonining oʻzgarishini hisobga oluvchi koeffitsiyent; tgφnat — tabiiy reaktiv yuklamaga toʻgʻri keluvchi reaktiv quvvat koeffitsiyenti IV chorakda. Barcha formulalarda dastlabki parametrlar sifatida maʼlumotlar hamma choraklar uchun maʼlum boʻlgan yaqin yildagi yuklamalar toʻgʻrisidagi hisobot maʼlumotlari qabul qilinadi. Isteʼmolchining minimal va maksimal sutkalik yuklamalarining nisbati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlganda WiQe ning qiymati yanada aniqroq hisoblanishi mumkin (hisoblash misollari quyida keltirilgan). 12. tgφEi ni qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: tgφEi — IV chorakdagi iqtisodiy koeffitsiyentning qiymati; Ki — isteʼmolchining i va IV-choraklarda energiya tizimini maksimum yuklamali soatlaridagi aktiv yuklamalarini nisbati (maʼlumotlar boʻlmaganida quyidagi formula boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi Ki=Wpi / Wp IV); tgφnat — reaktiv quvvatning natural koeffitsiyenti, tgφnat qiymati qishki nazorat oʻlchovlarining maʼlumotlari boʻyicha quyidagi formula yordamida aniqlanadi: Qf IV — energiya tizim isteʼmolchisining maksimum yuklamali soatlarida amaldagi maksimal reaktiv yuklamasi; Qk — oʻlchovlar vaqtida tarmoqqa ulangan kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati, shu jumladan 6 — 10 kV sinxron dvigatellar tomonidan generatsiya qilinadigan reaktiv quvvat. Oʻlchov maʼlumotlari boʻlmaganda tgφnat = 0,8 ga teng yoki energiya tizimi bilan isteʼmolchi oʻrtasida kelishilgan qiymat qabul qilinadi. Agar (3) formula boʻyicha olingan tgφei qiymati noldan kichkina boʻlsa, u nolga teng deb qabul qilinadi. 13. kl koeffitsiyenti quyidagi maʼlumotlarga muvofiq qabul qilinadi: Agar tgφei ning qiymati yuqorida keltirilgan qiymatlarga toʻgʻri kelmasa, kl ning qiymatini oʻrtacha qiymat olish asosida aniqlanadi. 14. Agar energiya tizimining maksimum yuklamali soatlari isteʼmolchining maksimum yuklamali soatlariga toʻgʻri kelmasa, u holda (1) va (2) formulalarda tgφei oʻrniga isteʼmolchining maksimum yuklamali soatlariga toʻgʻri keladigan va quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan qiymatlaridan foydalaniladi: KRi — isteʼmolchining uch oylik maksimal aktiv yuklamasini i-chorakda energiya tizimining maksimum yuklamali soatlaridagi yuklamasiga nisbati qiymatlarining ichidan eng kichigi (maksimum yuklama koeffitsiyenti). (1) formulada PIV va Ri ning qiymatlari oʻrniga isteʼmolchining maksimal yuklamasidan foydalaniladi: Kri ning qiymatlari yuklamlarni maxsus oʻlchovlarining natijalari boʻyicha yoki oʻtgan yilning nazorat kunlarida oʻtkazilgan oʻlchovlarning natijalari boʻyicha belgilanadi va elektr taʼminoti shartnomasida qayd etiladi. 15. Mavsumiy isteʼmolchilar uchun (oktabrdan martgacha boʻlgan davrda ishlamaydigan) WQej ning oylar boʻyicha qiymatlari quyidagi formula yordamida aniqlanadi: WPj — koʻrib chiqilayotgan oy uchun aktiv energiyaning isteʼmoli; tgφe.n. — normativ qiymat. 16. Elektr tarmogʻining katta yuklamali soatlarida reaktiv quvvat va energiyani isteʼmolining hamda uni tizimning kam yuklamali soatlarida energiya tizimining tarmoqlariga generatsiya qilinishini texnikaviy chegaralarining qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: WP IV — IV-chorakda isteʼmol qilingan elektr energiyasi. 17. Isteʼmolchining minimal va maksimal sutkalik yuklamalarining nisbati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlganda WQe ning iqtisodiy qiymatlarini hisoblab chiqish uslubiyoti. Hisob-kitoblar uchun dastlabki maʼlumotlar qilib quyidagilarning choraklik qiymatlari olinadi: sutkalik minimal reaktiv yuklamaning koeffitsiyentlari maksimal reaktiv yuklamadan foydalanish soatlarining soni QiP min i QiP max — elektr tarmoqlarining minimum va maksimum yuklamali soatlarida isteʼmolchining oʻrtacha yuklamalari. QiP min va QiP max qiymatlarini sutkalik nazorat oʻlchovining maʼlumotlari boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi. Agar kiminQ va TQi qiymatlari boʻlmasa, ular aktiv yuklamalarning kiminP va T Pi qiymatlarining oʻxshash maʼlumotlaridan kelib chiqqan holda quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: Ti chorakdagi soatlarning kalendar soni. kiminQ va TQi maʼlumotlaridan kelib chiqqan holda ketma-ket quyidagilar aniqlanadi: reaktiv yuklamaning toʻldirish koeffitsiyenti reaktiv yuklama grafigining shaklini tavsiflovchi parametr i-chorakda maksimal reaktiv yuklamadan foydalanish soatlarining soni, quyidagi formulalardan biri boʻyicha iqtisodiy kompensatsiya qiymatiga muvofiq boʻladi: i-chorakning j-oyida reaktiv energiya isteʼmolining iqtisodiy qiymati QEi — (1) ifoda boʻyicha aniqlanadigan qiymat. 1 va 2-jadvallarda uzatilayotgan aktiv va toʻliq quvvatning oʻzgarmas kattalikda reaktiv va toʻliq hamda reaktiv va aktiv toklarning cos s ga qarab nisbatlari boʻyicha aktiv energiyani isteʼmol qilishdagi qayta hisob-kitoblarda foydalaniladigan maʼlumotlar keltirilgan. Masalan, energiya taʼminoti tashkiloti yoki “Oʻzenergoinspeksiya” tomonidan nazorat tekshiruvini oʻtkazishda cosφ 1dan 0.8 gacha kamayganligi aniqlangan boʻlsa, yoʻqotishlar 1/(0.8)2 = 1.56 barobar oshadi, va aksincha — ular 0.8 dan 1 gacha koʻtarilgan boʻlsa, tarmoqdagi quvvatning yoʻqotishlari 50 foizdan koʻproq kamayadi. 18. Hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun kerak boʻladigan birlamchi maʼlumotlar: a) hisob davrida isteʼmolchiga amalda yetkazib berilgan aktiv va reaktiv elektr energiyasi miqdori Wa, Wr; b) elektr taʼminoti shartnomasida belgilangan quvvat koeffitsiyenti (sos φshart); v) Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlarning normativlarini hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaga (roʻyxat raqami 2871, 2017-yil 31-mart) muvofiq hisoblangan isteʼmolchi ulangan elektr tarmoqlar boʻylab elektr energiyasini uzatish va taqsimlashda uning texnologik yoʻqotishlarning normativi (∆W Norm.ETY, %). Hisob davrida isteʼmolchiga amalda yetkazib berilgan aktiv va reaktiv elektr energiyasi miqdoridan kelib chiqib, amaldagi quvvat koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Hisob davrida elektr energiyasini isteʼmolchiga yetkazib berishda isteʼmolchi ulangan tarmoqlarda sodir boʻladigan uning texnologik yoʻqotishlarining absolyut miqdori (∆W Norm.ETY)quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bunda, Wa hisob davrida isteʼmolchiga yetkazib berilgan aktiv elektr energiyasi miqdori. ‎‎Mazkur Metodikaning 17-bandiga asosan quvvat koeffitsiyenti kamayishi oqibatida elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatishda uning texnologik yoʻqotishlari‎‎‎ ‎‎‎ ‎marta ortishi inobatga ‎olinsa, hisob davrida isteʼmolchiga elektr energiyasi yetkazib berish uchun elektr tarmoqlardagi elektr energiyasi yoʻqotishlarining: elektr taʼminoti shartnomasi bilan cheklangan miqdori: amaldagi miqdori: Isteʼmolchida quvvat koeffitsiyenti elektr taʼminoti shartnomasida belgilangandan pasayishi oqibatida elektr tarmoqlarda sodir boʻladigan qoʻshimcha elektr energiyasi yoʻqotishlari quyidagi formula bilan aniqlanadi: