OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI BANKLARI TOMONIDAN VALYUTAVIY SVOP OPERATSIYALARINI AMALGA OShIRISh TARTIBI TOʻGʻRISIDAGI NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2020-09-01)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2007-yil 7-noyabrdagi “Bank tizimini yanada rivojlantirish va boʻsh pul mablagʻlarini bank aylanmasiga jalb etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-726-sonli qarori bilan tasdiqlangan “2007 — 2010-yillarda Oʻzbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilishni chuqurlashtirish va rivojlantirish Dasturi”ning 26-bandiga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2007-y., 45-son, 454-modda) muvofiq, Markaziy bank Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi banklari tomonidan valyutaviy svop operatsiyalarini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Qonunining 7, 40 va 43-moddalari (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-y., 12-son, 247-modda), “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi Qonunining 9 va 10-moddalariga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2004-y., 1-2-son, 6-modda) muvofiq, shuningdek, Xalqaro svoplar va derivativlar assotsiatsiyasining (International Swaps and Derivatives Association — ISDA) svop bitimini tuzishning namunaviy shartlari va tavsiyalarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan hamda Oʻzbekiston Respublikasi banklari tomonidan valyutaviy svop operatsiyalarini amalga oshirish tartibini belgilaydi. 1. Ushbu Nizom maqsadida quyidagi atama va tushunchalar qoʻllaniladi: valyutaviy svop operatsiyalari boʻyicha bank mijozlari (bundan keyingi oʻrinlarda bank mijozlari deb yuritiladi) — tijorat banklarida chet el valyutasida talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga ega boʻlgan va qonunchilikka muvofiq joriy xalqaro operatsiyalarni amalga oshiradigan xoʻjalik yurituvchi subyektlardir; valyuta birjasining savdo tizimi (bundan keyingi oʻrinlarda savdo tizimi deb yuritiladi) — Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasidagi, shuningdek, banklarning oʻzaro valyutaviy svop operatsiyalari boʻyicha elektron savdolar amalga oshiriladigan valyuta birjasining avtomatlashtirilgan elektron tizimi; valyutalash sanasi — svop bitimi shartlarini bajarish sanasi; valyutaviy svop operatsiyasi — bitimda belgilangan muddat va valyuta kursi boʻyicha hisoblashish (qayta almashuv) sharti asosida valyutalarni bir vaqtda sotib olish va sotish (almashuv) boʻyicha ikki tomonlama bitimdir. Valyutaviy svop operatsiyasi ikki qismdan iborat boʻlib, birinchi qismini amalga oshirishda valyutalarning dastlabki almashinuvi (spot bitim), ikkinchi qismini bajarishda esa, qayta almashinuvi (forvard-bitimi) va svop shartnomasining yopilishi sodir boʻladi; raqobatli buyurtma — buyurtmada koʻrsatilgan maksimal xarid bahosidan oshmaydigan baho boʻyicha asbobning maʼlum miqdorini sotib olishga yoki buyurtmada koʻrsatilgan sotuvning minimal bahosidan past boʻlmagan baho boʻyicha asbobning maʼlum miqdorini sotishga qoʻshimcha tasdiqlashni talab qilmaydigan rozilikni ifodalovchi buyurtma turi; raqobatsiz buyurtma — buyurtmaning eng yaxshi bahosi boʻyicha asbobning maʼlum miqdorini sotib olish va sotishga qoʻshimcha tasdiqlashni talab qilmaydigan rozilikni ifodalovchi buyurtma turi; svop bitimining bazaviy kursi — svop bitimi tuziladigan sanadagi spot-kurs. Soʻm va chet el valyutasi yoki ikki chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimini tuzishda svop bitimining bazaviy kursi (spot-kurs) tomonlarning ixtiyoriga koʻra erkin belgilanadi; svop bitimining yakuniy kursi — svop bitimini tuzish sanasidagi forvard-kurs. Svop bitimining yakuniy kursi svop bitimi ishtirokchilari tomonidan ixtiyoriy oʻrnatilishi yoki quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi mumkin: bu yerda: YaK — svop bitimining yakuniy kursi; BK — svop bitimining bazaviy kursi; FSsoʻm/chet el — soʻmdagi foiz stavka (agar svop bitimi ikki chet el valyutasi oʻrtasida tuzilsa, tegishli chet el valyutasidagi stavka); FSchet el — chet el valyutasidagi foiz stavka; K — svop bitimining birinchi va ikkinchi qismi oʻrtasidagi kalendar kunlar soni (bunda bitimning birinchi va oxirgi kuni bir kun deb olinadi); YKsoʻm — svop bitimining birinchi qismini amalga oshirish kunidagi soʻm boʻyicha kalendar kunlar soni (365 kun); YKchet el — svop bitimining birinchi qismini amalga oshirish kunidagi tegishli chet el valyutasi boʻyicha kalendar kunlar soni (AQSh dollari, yevro, Yaponiya iyenasi va Shveysariya franki uchun 360 kun, Angliya funt sterlingi uchun 365 kun); svop bitimining bahosi (svop punkti) — svop bitimining yakuniy kursini hisoblashda foydalaniladigan kattalik. Svop bitimining bahosi svop bitimi ishtirokchilari tomonidan ixtiyoriy oʻrnatilishi yoki quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi mumkin: svop bitimining bahosi (svop punkti) = YaK — BK. Svop bitimi bahosi (svop punktlari) musbat (qoʻshuv belgisi bilan) yoki manfiy (ayirish belgisi bilan) boʻlishi, shuningdek, nolga teng boʻlishi ham mumkin; svop bitimi boʻyicha asbob (bundan keyingi oʻrinlarda asbob deb yuritiladi) — maʼlum qatʼiy sifatlar (valyuta kurslari nisbati va majburiyatni bajarish muddati) bilan tavsiflanuvchi svop bitimining standart predmeti; svop shartnoma — valyutaviy svop operatsiyasini amalga oshirish boʻyicha bitim ishtirokchilari tomonidan mazkur Nizom shartlariga muvofiq tuzilgan kelishuvdir; tizim doirasidagi (avtomatik) svop bitimi — savdo davomida ikki “manzilsiz” (yaʼni, bitim boʻyicha aniq kontragent koʻrsatilmagan buyurtma) qarama-qarshi buyurtmalarga asoslanib tuziladigan bitim; tizimdan tashqari svop bitimi — tomonlari bir-birini bitim boʻyicha kontragent sifatida koʻrsatuvchi ikki qarama-qarshi (muqobil) buyurtma asosida savdo davomida tuziladigan svop bitimi; T_0 hisob-kitob kodi — chet el valyutasi bilan bitimlarni tuzishda foydalaniladigan hisob-kitoblar kodi boʻlib, u bitimning ijrosi bitim tuzilgan kunda bajarilishi va bitim tuzishda bitimning ijrosi uchun pul mablagʻlarining toʻliq yetarliligi ustidan nazorat jarayonlarining amalga oshirilishini anglatadi. 2. Mazkur Nizomga muvofiq valyutaviy svop operatsiyasi: Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasida; tijorat banklari oʻrtasida oʻzaro; bank mijozlari va tijorat banklari bilan amalga oshirilishi mumkin. 3. Valyutaviy svop operatsiyasi milliy yoki chet el valyutasida banklarning likvidliligini saqlab turish, valyutadagi aktivlarni diversifikatsiyalash va valyuta xatarini minimallashtirish va xedjirlash (valyuta kursi oʻzgarishidan koʻrilishi mumkin boʻlgan zarar xatari), shuningdek, vaqtinchalik boʻsh pul mablagʻlarini joylashtirish orqali daromad olish maqsadlarida amalga oshirilishi mumkin. 4. Oʻzbekiston Respublikasi banklari tomonidan valyutaviy svop operatsiyalarini amalga oshirishda chet el valyutasi sifatida ularning xohishiga koʻra istalgan chet el valyutalaridan foydalanilishi mumkin. Valyutaviy svop operatsiyasi soʻm va chet el valyutasi bilan, shuningdek, ikki chet el valyutasi oʻrtasida ham amalga oshirilishi mumkin. 5. Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasidagi, shuningdek tijorat banklarining oʻzaro valyutaviy svop operatsiyalari Savdo tizimida tuziladi va bajariladi. 6. Tijorat banklari va ularning mijozlari oʻrtasidagi valyutaviy svop operatsiyalari ushbu Nizomga muvofiq bevosita banklarda amalga oshiriladi. 7. Tijorat banklari valyutaviy svop operatsiyasini amalga oshirishda Markaziy bank tomonidan oʻrnatilgan ochiq valyuta pozitsiyasi limitlari: chet el valyutasining har bir turi boʻyicha ochiq valyuta pozitsiyasi; ochiq valyuta pozitsiyalari qiymat kattaligiga rioya qilishlari lozim. 8. Valyutaviy svop operatsiyasini oʻtkazish maqsadida milliy valyutadagi hisob-kitob foiz stavkalari (bundan keyingi oʻrinlarda soʻm boʻyicha foiz stavkalari deb yuritiladi) va chet el valyutasidagi hisob-kitob foiz stavkalari (bundan keyingi oʻrinlarda chet el valyutasi boʻyicha foiz stavkalari deb yuritiladi) oʻrnatiladi. Soʻm boʻyicha foiz stavkalari Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi miqdorida yoki Oʻzbekiston banklari assotsiatsiyasining banklararo kredit stavkasi boʻyicha ham oʻrnatilishi mumkin. Chet el valyutalari boʻyicha foiz stavkalari valyuta turiga bogʻliq ravishda quyidagi miqdorlarda oʻrnatilishi mumkin: AQSh dollari uchun — AQSh Federal zaxira tizimi foiz stavkalari (Federal funds target rate); Yevro uchun — Yevropa Markaziy banki qayta moliyalash stavkasi (Minimum bid rate at refinancing tender); Angliya funt sterlingi uchun — Angliya bankining bank stavkasi (bank rate); Yaponiya iyenasi uchun — Yaponiya bankining “overnayt” (overnight funding rate) qayta moliyalash stavkasi; Shveysariya franki uchun — Shveysariya Milliy bankining shveysariya frankida 3 oylik Libor stavkasi (3 month Swiss Libor). Shuningdek, chet el valyutalari boʻyicha foiz stavkalari LIBOR yoki ISDAFIX stavkalari miqdorida yoki chet el markaziy (milliy) banklarning hisob stavkalari miqdorida ham oʻrnatilishi mumkin. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan chet el valyutasidagi foiz stavkalariga doir maʼlumotlarni REUTERS tizimidan va Xalqaro svoplar va derivativlar assotsiatsiyasi (International Swaps and Derivatives Association — isda.org), Britaniya banklari assotsiatsiyasi (British Bankersʼ Association — bba.org.uk), shuningdek, tegishli chet el markaziy (milliy) banklari veb-saytlaridan va boshqa manbalardan ham olish mumkin. 9. Savdo tizimida svop bitimlari tizim doirasidagi (avtomatik) va tizimdan tashqari tartibda tuzilishi mumkin. 10. Svop bitimi boʻyicha tomonlar sifatida tijorat banklari — chet el valyutasidagi savdolar boʻyicha valyuta birjasi aʼzolari (bundan keyingi oʻrinlarda Dilyerlar deb yuritiladi) ishtirok etishi mumkin. Chet el valyutasidagi savdolar boʻyicha valyuta birjasining aʼzosi boʻlmagan vakolatli banklar Dilyerlar orqali svop bitimlarini tuzishlari mumkin. 11. Agarda bitim yaqinroq valyutalash sanasidagi asbob boʻyicha “xarid” yoʻnalishiga ega boʻlsa, u holda svop bitimi “xarid/sotuv” yoʻnalishiga ega boʻladi. Agarda bitim yaqinroq valyutalash sanasidagi asbob boʻyicha “sotuv” yoʻnalishiga ega boʻlsa, u holda svop bitimi “sotuv/xarid” yoʻnalishiga ega boʻladi. 12. Tizim doirasidagi svop bitimlarini tuzishda savdo ishtirokchilari tomonidan Savdo tizimiga raqobatli va raqobatsiz buyurtmalar kiritiladi. 13. Tizim doirasidagi svop bitimini tuzish uchun buyurtmalarni taqdim etishda bitimning quyidagi parametrlari koʻrsatilishi lozim: svop bitimi tuziladigan ikki asbobning nomi; buyurtma yoʻnalishi: “xarid/sotuv” yoki “sotuv/xarid”; buyurtma turi: raqobatli yoki raqobatsiz (tizim doirasidagi bitimlarda); bitim miqdori; svop bitimining bahosi (svop punktlar). Barcha svop bitimlari pul mablagʻlarini oldindan zaxiralash (T_0 kodli hisob-kitoblar) orqali tuziladi. 14. Savdo tizimiga kiritilgan buyurtma mavjud muqobil buyurtmalarga uzluksiz solishtirish jarayonidan oʻtadi. Bunda xarid uchun buyurtmalar doimo sotuv buyurtmalariga nisbatan muqobil hisoblanadi va aksincha, sotuv buyurtmalari doimo xarid buyurtmalariga nisbatan muqobil hisoblanadi. 15. Bir-biriga mos muqobil buyurtmalar mavjud boʻlganda, bitimning avtomatik tuzilishi sodir boʻladi, yaʼni mazkur buyurtmani taqdim etgan savdo ishtirokchisining qoʻshimcha roziligi yoki tasdigʻi talab etilmaydi. 16. Svop bitimi boʻyicha oʻzaro kontragentini koʻrsatgan holda taqdim qilingan ikki muqobil buyurtmalarning Savdo tizimida roʻyxatga olinishi bilan tizimdan tashqari svop bitimi tuzilgan hisoblanadi. 17. Tizimdan tashqari svop bitimini tuzish uchun buyurtma taqdim qilishda bitimning quyidagi parametrlari koʻrsatilishi lozim: svop bitimi tuziladigan ikki asbobning nomi; buyurtma yoʻnalishi: “xarid/sotuv” yoki “sotuv/xarid”; bitim miqdori; svop bitimi bahosi (svop punktlar); svop bitimi boʻyicha soʻnggi kontragent. 18. Buyurtmalarning standart shakllari va turlari valyuta birjasi tomonidan belgilanadi. 19. Muqobil buyurtmalarda svop bitimining yuqorida koʻrsatilgan barcha shartlarining mos kelishi ushbu bitimni Savdo tizimida roʻyxatga olinishi uchun zarur hisoblanadi (moslik sharti). 20. Tizim doirasidagi (avtomatik) yoki tizimdan tashqari svop bitimlarini tuzish uchun buyurtmalar kelib tushganda, Savdo tizimi quyidagilarni amalga oshiradi: bitim tomonlarining pul pozitsiyalari miqdorini bitim tuzish uchun zarur boʻlgan, Savdo tizimining vositachilik haqini qoʻshgan holda, pul mablagʻlari yetarliligi jihatidan tekshiradi; tekshiruv natijalariga koʻra buyurtmani bekor qiladi (yetarlilik shartlari bajarilmagan holda) yoki uni tomonlarning pul pozitsiyalarini oʻzgartirgan holda roʻyxatga oladi; 21. Tizim doirasidagi (avtomatik) yoki tizimdan tashqari svop bitimlarini tuzishda Savdo tizimi quyidagilarni amalga oshiradi: ikki muqobil buyurtmani bitim parametrlariga moslik shartlari boʻyicha tekshiradi; bitim tomonlarining pul pozitsiyalari miqdorini oʻzgartiradi. 22. Tizim doirasidagi (avtomatik) svop bitimi boʻyicha har qanday buyurtma, agar u ushbu vaqtgacha qondirilmagan boʻlsa, uni taqdim qiluvchi tomonidan qaytarib olinishi mumkin. 23. Tizimdan tashqari svop bitimi boʻyicha berilgan buyurtmaga javob tariqasida kelib tushgan buyurtma Savdo tizimida roʻyxatga olingunga qadar berilgan buyurtmani taqdim qiluvchi uni qaytarib olishi mumkin. 24. Buyurtma qaytarib olinganda Savdo tizimi qaytarib olingan buyurtmaga muvofiq tarzda pul pozitsiyasi miqdorini toʻgʻrilaydi. 25. Savdo tizimining vositachilik haqi bitim tuzishda har bir svop bitimi boʻyicha undiriladi. 26. Har bir svop bitimini tuzishda Savdo tizimi unga yagona roʻyxat raqamini biriktiradi va roʻyxatga oladi. 27. Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasidagi valyutaviy svop operatsiyalari Markaziy bank va tijorat banki oʻrtasida valyutaviy svop operatsiyalarini oʻtkazish boʻyicha tuzilgan Bosh shartnomaga (bundan keyingi oʻrinlarda Bosh shartnoma deb yuritiladi) muvofiq oʻtkaziladi. Bosh shartnomada qonunchilikda koʻzda tutilgan boshqa shartlar bilan bir qatorda, quyidagilar koʻrsatilishi lozim: svop bitimi tuziladigan ikki asbobning nomi; Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasida svop bitimini amalga oshirishning majburiy shartlari; Bosh shartnomaning amal qilish muddati. 28. Markaziy bank va tijorat banki oʻrtasida svop bitimi tuzishning majburiy shartlari boʻlib quyidagilar hisoblanadi: a) tijorat banki tomonidan majburiy zaxira talablari va ochiq valyuta pozitsiyasi limiti, shuningdek, Markaziy bank tomonidan oʻrnatilgan boshqa iqtisodiy normativlarning oʻz vaqtida toʻliq bajarilishi; b) tijorat bankining Markaziy bank bilan oldingi tuzilgan svop bitimi boʻyicha muddati oʻtgan majburiyatlarining boʻlmasligi. 29. Markaziy bank valyutaviy svop operatsiyalarini oʻtkazishning umumiy limitini, shuningdek, tijorat banklari bilan svop operatsiyalarini oʻtkazishning individual limitlarini tasdiqlaydi. 30. Markaziy bank tijorat banklariga Savdo tizimi orqali, bitim tuzish nazarda tutilgan sanadan oldingi bir ish kunidan kechikmagan holda svop bitimini tuzish toʻgʻrisida maʼlumot beradi. Markaziy bankning maʼlumoti svop bitimi tuziladigan ikki asbobning nomi toʻgʻrisidagi axborotni oʻz ichiga olishi lozim. 31. Svop bitimi bilan bogʻliq boʻlgan barcha hisob-kitob kliring operatsiyalari Savdo tizimida ushbu maqsadlar uchun ochilgan maxsus hisob raqamlar orqaligina amalga oshiriladi. Svop shartnomaning yopilish sanasida svop bitimlari tomonlari boʻlgan Dilyerlar svop bitimi boʻyicha oʻz majburiyatlarini toʻliq soʻndirish uchun Savdo tizimining maxsus hisob raqamlariga mos valyutada pul mablagʻlarini oʻtkazadilar. Savdo tizimi, pul mablagʻlari kelib tushgandan soʻng, oʻz navbatida bu mablagʻlarni tegishli Dilyerlarning hisob raqamiga oʻtkazish orqali hisob-kitob kliring xususiyatidagi operatsiyalarni amalga oshiradi. 32. Agarda svop shartnomaning yopilish sanasi savdo kuniga toʻgʻri kelmasa, bunday holda svop shartnomaning yopilish kuni deb koʻrsatilgan sanadan keyingi birinchi savdo kuni hisoblanadi. 33. Svop shartnomaning yopilish sanasida Dilerning pul pozitsiyasi svop bitimi shartlariga mos kelmagan holda, Diler svop bitimi shartlari boʻyicha oʻz majburiyatini bajarmagani uchun javobgar deb topiladi. 34. Valyutaviy svop operatsiyalari boʻyicha xarid qilingan chet el valyutasi faqatgina joriy xalqaro operatsiyalari boʻyicha amalga oshirilayotgan toʻlovlar uchun sarflanishi mumkin. 35. Tijorat banklari va bank mijozlari oʻrtasidagi valyutaviy svopni oʻtkazish tartibi tijorat banklari tomonidan mazkur Nizomga muvofiq ishlab chiqiladi. Ushbu tartib majburiy tarzda quyidagilarni oʻz ichiga olishi shart: valyutaviy svop operatsiyalari oʻtkazishning umumiy limitini oʻrnatish va bir mijoz bilan valyutaviy svop operatsiyalari oʻtkazishning individual limitini oʻrnatish tartibi; tijorat banklari masʼul ijrochilari va mansabdor shaxslarining svop bitimini tuzish tashabbusi bilan chiqishi, tasdiqdan oʻtkazishi va bitimni tuzishni tasdiqlashi boʻyicha vakolatlarning taqsimlanishini oʻz ichiga olgan svop bitimlarini tuzish tartibi; svop bitimlarining bazaviy va yakuniy kurslarini, shuningdek, svop bitimlari boʻyicha banklar tomonidan qoʻllaniladigan asboblarni aniqlash tartibi; valyutaviy svop operatsiyalarini amalga oshirish boʻyicha hujjatlarni yuritish, shu jumladan, hujjatlarning tasdiqlangan shakli va ularni tuzishning hamda valyutaviy svop operatsiyalarini buxgalteriya hisobida aks ettirishning tartibi; valyutaviy svop operatsiyalarini oʻtkazish ustidan tijorat banklarining ichki audit xizmati va ichki nazorati tomonidan monitoring va nazorat qilinishi; mijozlar tomonidan svop bitimi shartnomaviy majburiyatlarini buzish hollarida tijorat banklarining harakati, shu jumladan, valyuta operatsiyalarini oʻtkazish, buxgalteriya hisobi boʻyicha boʻlinmalarning va yuridik xizmatning birgalikda harakat qilish tartibi; valyuta birjasining savdo tizimida amalga oshiriladigan valyutaviy svop operatsiyalarining hujjatlarini yuritish boʻyicha tijorat bankining ichki jarayoni; valyutani tartibga solish boʻyicha qonunchilikka va tijorat bankining ichki hujjatlariga muvofiq valyutaviy svop operatsiyalarini amalga oshirishni taʼminlaydigan boshqa holatlar. 36. Valyutaviy svop operatsiyalari tijorat banklari va ularning mijozlari oʻrtasidagi tuzilgan svop shartnomalarga muvofiq oʻtkaziladi. Svop shartnomada xoʻjalik subyektlari faoliyatining shartnomaviy huquqiy bazasi toʻgʻrisidagi qonunchilikda koʻzda tutilgan shartlar bilan bir qatorda quyidagilar ham koʻrsatilishi shart: tuziladigan svop bitimi boʻyicha ikki asbobning nomi; bitim summasi; svop bitimining bahosi (svop punktlari); kalendar kunlaridagi svop muddati; svop bitimining bazaviy va yakuniy kursi toʻgʻrisidagi maʼlumot; bankning vositachilik haqining miqdori. Tomonlarning kelishuviga binoan svop shartnomada boshqa shartlar ham koʻrsatilishi mumkin. 37. Valyutaviy svop operatsiyalari bozori rivojlanishini tahlil qilish va tartibga solish maqsadida tijorat banklari svop bitimlari boʻyicha Markaziy bankka har oyda mazkur Nizomning 2-ilovasiga muvofiq shakldagi maʼlumotni taqdim etadilar. 38. Svop bitimi tuzilayotganda, ushbu bitim koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida svop bitimi yakunidagi ayirboshlashga lozim boʻlgan valyuta miqdorida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshirish orqali aks ettiriladi: a) agarda, bank svop bitimining birinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini xarid qilayotgan boʻlsa yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida barcha AQSh dollari ishtirokidagi bitimlarda — AQSh dollarini, yevro ishtirokidagi bitimlarda — yevroni (AQSh dollari bilan bitimdan tashqari), Angliya funt sterlingi ishtirokidagi bitimlarda — funt sterlingni (AQSh dollari va yevro bilan bitimlardan tashqari) va Shveysariya franki bilan iyena bitimida — Shveysariya frankini xarid qilayotgan boʻlsa: Dt 92736 — “Svop shartlarida sotib olish”; Kt 96373 — “Svop shartlari bilan sotib olish kontr-hisobvaragʻi”; b) agarda, bank svop bitimining birinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini sotayotgan boʻlsa yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida barcha AQSh dollari ishtirokidagi bitimlarda — AQSh dollarini, yevro ishtirokidagi bitimlarda — yevroni (AQSh dollari bilan bitimdan tashqari), Angliya funt sterlingi ishtirokidagi bitimlarda — funt sterlingni (AQSh dollari va yevro bilan bitimlardan tashqari) va Shveysariya franki bilan iyena bitimida — Shveysariya frankini sotayotgan boʻlsa: Dt 92732 — “Svop shartlarida sotish”; Kt 96371 — “Svop shartlari bilan sotish kontr-hisobvaragʻi”. 39. Svop shartnomasi tuzilgandan soʻng dastlabki valyuta almashuvi amalga oshiriladi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari bajariladi: a) agarda, bank svop bitimining birinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini xarid qilayotgan boʻlsa hamda ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida mazkur Nizomning 38-bandining “a” kichik bandiga muvofiq: chet el valyutasi kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi: Dt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); Kt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; soʻm kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi (yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida — chet el valyutasi kitobida): Dt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; Kt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); b) agarda, bank svop bitimining birinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini sotayotgan boʻlsa yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida mazkur Nizom 38-bandining “b” kichik bandiga muvofiq: chet el valyutasi kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi: Dt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; Kt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); soʻm kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi (yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida — chet el valyutasi kitobida): Dt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); Kt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”. 40. Svop bitimi tuzilgandan soʻng tijorat banki valyutaviy svop operatsiyalari oʻtkazishni taʼminlaganligi uchun vositachilik haqini hisoblaydi va uni quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali aks ettiradi: Dt 16401 — “Hisoblangan vositachilik haqi va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlovlar”; Kt 45924 — “Komissiya va xizmatlardan olingan boshqa daromadlar”. Mijoz tomonidan vositachilik haqini toʻlashda (soʻndirishda) quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (boshqa bank tomonidan soʻndirilganda) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (mijoz tomonidan soʻndirilganda); Kt 16401 — “Hisoblangan vositachilik haqi va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlovlar”. 41. Har oyning oxirgi ish kuni, shuningdek, svop bitimlari yopilganda, tijorat banklari tomonidan svop bitimlari, valyuta kurslarining oʻzgarishi natijasida olinadigan foyda yoki zararni aniqlash maqsadida, bitim summasini chet el valyutasini qayta baholash sanasiga boʻlgan joriy kursi va svop bitimining yakuniy kursi orasidagi farqqa koʻpaytirish orqali qayta baholanadi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: a) agar qayta baholashda realizatsiya qilinmagan foyda aniqlanayotgan boʻlsa: Dt 16913 — “Revalvatsiya natijasida realizatsiya qilinmagan foyda — Svoplar”; Kt 45405 — “Hosilaviy asboblar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha xorijiy valyutalardagi foyda”; b) agar qayta baholashda amalga oshmagan zararlar aniqlanayotgan boʻlsa: Dt 55306 — “Hosilaviy asboblar bilan tuzilgan bitimlari boʻyicha xorijiy valyutalarda koʻrilgan zararlar”; Kt 22811 — “Svoplar boʻyicha realizatsiya qilinmagan zararlar”. Svop bitimini qayta baholashga misol mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan. 42. Svop shartnoma yopilish sanasida valyutalar qayta almashinadi (bitim yopiladi). Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: a) agar bank svop bitimining ikkinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini qayta sotib olayotgan boʻlsa yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida mazkur Nizom 38-bandining “b” kichik bandiga muvofiq: chet el valyutasi kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi: Dt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); Kt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; soʻm kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi (yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida — chet el valyutasi kitobida): Dt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; Kt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); b) agar bank svop bitimining ikkinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini qayta sotayotgan boʻlsa yoki ikkita xorijiy valyuta oʻrtasidagi svop bitimida mazkur Nizom 38-bandining “a” kichik bandiga muvofiq: chet el valyutasi kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi: Dt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; Kt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); soʻm kitobida quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi (yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida — chet el valyutasi kitobida): Dt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma Markaziy bank bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 10501 — “Boshqa banklardagi vakillik hisobvaraqlaridan olinadigan — Nostro” (agar svop shartnoma boshqa tijorat banki bilan tuzilgan boʻlsa) yoki 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (agar svop shartnoma mijoz bilan tuzilgan boʻlsa); Kt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”. 43. Tijorat banki svop shartnoma yopilganda va bitim boʻyicha mijoz tomonidan barcha majburiyatlar bajarilganda oʻzlashtirilmagan foyda yoki amalga oshmagan zararni realizatsiya qiladi. Ushbu holatda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: oʻzlashtirilmagan foydani realizatsiya qilinganda: Dt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; Kt 16913 — “Revalvatsiya natijasida realizatsiya qilinmagan foyda — Svoplar”; amalga oshmagan zararni realizatsiya qilinganda: Dt 22811 — “Svoplar boʻyicha realizatsiya qilinmagan zararlar”; Kt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”. Oʻzlashtirilmagan foyda realizatsiya qilinishi boʻyicha misol mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan. 44. Svop shartnoma yopilgandan soʻng, bir vaqtning oʻzida, tijorat banki mazkur bitimni koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarda yopishni amalga oshiradi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: a) agar bank svop bitimining birinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini xarid qilgan boʻlsa yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida mazkur Nizomning 38-bandining “a” kichik bandiga muvofiq: Dt 96373 — “Svop shartlari bilan sotib olish kontr-hisobvaragʻi”; Kt 92736 — “Svop shartlarida sotib olish”; b) agar bank svop bitimining birinchi qismi boʻyicha chet el valyutasini sotgan boʻlsa yoki ikkita chet el valyutasi oʻrtasidagi svop bitimida mazkur Nizom 38-bandining “b” kichik bandiga muvofiq: Dt 96371 — “Svop shartlari bilan sotish kontr-hisobvaragʻi”; Kt 92732 — “Svop shartlarida sotish”. 45. Diler Savdo tizimida valyuta birjasi bilan tuziladigan Diler funksiyalarini bajarishi boʻyicha shartnomani amal qilish doirasidan chiqadigan svop bitimlarini tuzishi mumkin emas. 46. Svop bitimlarini tuzish va ijro etish, shuningdek, majburiyatlarni tartibga solish bilan bogʻliq nizolar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda koʻrib chiqiladi. 47. Mazkur Nizom qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining xalqaro bitimlari doirasida tuzilgan Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasidagi valyutaviy svop operatsiyalariga qoʻllanilmaydi. Ushbu operatsiyalar savdo tizimidan tashqarida bevosita Markaziy bank va tijorat banklari oʻrtasida tomonlarning kelishuvlariga asosan amalga oshiriladi. Svop bitimlarini qayta baholash bitimni amal qilish davrida chet el valyutasi joriy kursining (rasmiy kurs yoki kross kurs) oʻzgarishi natijasida foydaning koʻpayishi (zararning yuzaga kelishi) ehtimolidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Bunda, bank balansining aktiv va passivlari boʻyicha valyuta hisobvaraqlari qoldiqlarini qayta baholash toʻgʻrisidagi qoidalarga muvofiq amalga oshiriluvchi valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari qoldiqlarini qayta baholashni svop bitimlarini qayta baholashdan farqlay olish kerak. Svop bitimlarini qayta baholash chet el valyutasining qayta baholash sanasida amaldagi joriy kursi bilan svop bitimini yopilishining kelgusi sanasidagi yakuniy kursi orasidagi farq asosida amalga oshiriladi, valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari qoldiqlarini qayta baholash esa chet el valyutasining joriy kursi bilan oldingi sanadagi spot kursi (yoki oʻtgan sanaga qayta baholangan hisobvaraqlari qoldigʻi) orasidagi farq asosida amalga oshiriladi. Mazkur holatda spot kurs sifatida svop bitimining birinchi qismini amalga oshirish uchun asos boʻlgan kurs hisoblanadi. a) svop bitimini qayta baholash boʻyicha shartli misollarni koʻrib chiqamiz: Aytaylik, vakolatli bank 2008-yil 25-yanvarda 1 oy muddatga 100 000 AQSh dollari va 129 333 000 soʻm miqdorida (bitim tuzish sanasiga soʻmni AQSh dollariga nisbatan rasmiy kursi 1 AQSh dollari — 1293.33 soʻm ) valyutaviy svop bitimini tuzdi. Bitim shartlariga koʻra, tijorat banklari svop bitimining birinchi qismi boʻyicha AQSh dollarini sotib oladi/soʻmni sotadi, svop bitimining ikkinchi qismi boʻyicha AQSh dollarini qayta sotadi/soʻmni sotib oladi. Chet el valyutalari boʻyicha bitim tuzish sanasiga foiz stavkalari quyidagicha boʻlgan: oʻzbek soʻmi boʻyicha — yillik 14 foiz (Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi); AQSh dollari boʻyicha — yillik 3,5 foiz (AQSh FZT stavkasi — Federal funds target rate); 2008-yil 25-fevralga bitimning yakuniy kursi (forvard-kurs) ushbu Nizomning 1-bandida keltirilgan formula orqali aniqlanadi: 2008-yil 30-yanvarda tijorat banki svop bitimini qayta baholaydi. Ushbu sanaga AQSh dollarini soʻmga nisbatan rasmiy kursi 1294,17 soʻm/doll. Svop bitimlari shartlari boʻyicha tijorat banki bitimning ikkinchi qismi boʻyicha yakuniy kurs — 1304.90 soʻm/dollar boʻyicha AQSh dollarini sotishi/soʻmni sotib olishi kerak, rasmiy kurs esa 1294,17 soʻm/doll. tashkil qiladi, u holda tuzilgan svop bitimni joriy va yakuniy kurslar oʻrtasidagi ijobiy farq hisobiga qayta baholashda hisoblangan foyda 1073 ming soʻmni ((1304.90 – 1294.17) * 100000) tashkil etadi. Svop bitimini qayta baholashdan keyin hisoblangan foyda summasiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 16913 — “Revalvatsiya natijasida realizatsiya qilinmagan foyda — Svoplar”; Kt 45405 — “Hosilaviy asboblar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha xorijiy valyutalardagi foyda”. Svop bitimi yopilganda tijorat banki bitimni yangidan qayta baholaydi. Bu safar, bitimni yopish sanasi 2008-yil 25-fevralda rasmiy kurs 1295,52 soʻm/dollarni tashkil etadi. Koʻrinib turganidek, 2008-yil 30-yanvarda svop bitimini oxirgi qayta baholanishidan keyin soʻmning AQSh dollariga nisbatan rasmiy kursi 1,35 soʻmga pasaygan (1295,52 – 1294,17). Bu esa, bitimning joriy kursi yakuniy kursga nisbatan ijobiy farqning 135 ming soʻmga ((1295,52 – 1294,17) * 100000) kamayganligini anglatadi va shunga muvofiq, oldin hisoblangan bankning foydasi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshirish orqali kamaytirilishi zarur: Dt 45405 — “Hosilaviy asboblar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha xorijiy valyutalardagi foyda”; Kt 16913 — “Revalvatsiya natijasida realizatsiya qilinmagan foyda — Svoplar”. b) ikki chet el valyutasi ishtirokidagi svop bitimlarini qayta baholashga doir misolini koʻrib chiqamiz. Tijorat banki 2007-yil 23-noyabrda mijoz bilan 7 kun muddatga 100 ming yevro va 146,31 ming AQSh dollarlik (bitim tuzish sanasiga yevro va dollarning kross kursi 1 yevro — 1,4631 AQSh dollari) valyutaviy svop yevro/dollar bitimini tuzdi. Bitim shartlariga koʻra, tijorat banki svop bitimining birinchi qismi boʻyicha AQSh dollarini sotib oladi/yevroni sotadi va svop bitimining ikkinchi qismi boʻyicha dollarni qayta sotadi/yevroni sotib oladi. Bitim tuzish sanasiga valyutalar boʻyicha foiz stavkalari quyidagicha boʻlgan: AQSh dollari boʻyicha — yillik 4,5 foiz (AQSh FZT stavkasi — Federal funds target rate); yevro boʻyicha — yillik 4 foiz (Yevropa Markaziy banki qayta moliyalash stavkasi — Minimum bid rate at refinancing tender). 2007-yil 30-noyabrga bitimning yakuniy kursi (forvard kurs) quyidagicha: Shunday qilib, bitimning yakuniy kursi 1 yevro — 1,4632 AQSh dollari, sonli ifodada esa 100 ming yevro uchun 146,32 ming AQSh dollari. Tijorat banki 2007-yil 30-noyabrda svop bitimi yopgach, bitimni qayta baholaydi. Ushbu sanaga AQSh dollarining yevroga nisbatan kross kursi 1,4787 doll/yevroni, soʻmni AQSh dollariga nisbatan rasmiy kursi esa 1285,23 soʻm/dollarni tashkil etadi. Bitim shartlariga koʻra, tijorat banki svop bitimining ikkinchi qismiga koʻra yakuniy kurs — 1,4632 doll/yevro boʻyicha AQSh dollari sotishi/yevro sotib olishi zarur, 2007-yil 30-noyabrda joriy kurs (kross-kurs) esa 1,4787 doll/yevroni tashkil etadi. U holda svop bitimini joriy kurs bilan yakuniy kurs orasidagi ijobiy farq hisobiga qayta baholashda bankning foydasi 1550 AQSh dollari (1,4787 – 1,4632) * 100000) yoki 1 992 ming soʻmni (1550 * 1285,23) tashkil etadi. Svop bitimini qayta baholashdan soʻng foyda summasiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 16913 — “Revalvatsiya natijasida realizatsiya qilinmagan foyda — Svoplar”; Kt 45405 — “Hosilaviy asboblar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha xorijiy valyutalardagi foyda”. Svop bitimi yopilishi va mijozlar tomonidan barcha majburiyatlar bajarilgandan soʻng tijorat banki qayta baholashdan olingan foydani quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshirish orqali oʻzlashtiradi: Dt 17101 — “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari”; Kt 16913 — “Revalvatsiya natijasida realizatsiya qilinmagan foyda — Svoplar”. Valyutaviy svop operatsiyalari oʻtkazilishini taʼminlaganligi uchun undiriladigan vositachilik haqidan olinadigan daromad vakolatli banklar tomonidan oʻz tarif siyosatlariga muvofiq oʻrnatiladi. Svop bitimining birinchi qismi tugallanganidan soʻng tijorat banki buxgalteriya hisobining hisoblash metodiga muvofiq, valyutaviy svop operatsiyalarining oʻtkazilishini taʼminlaganligi uchun vositachilik haqini hisoblaydi va uni quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalarini amalga oshirish orqali aks ettiradi: Dt 16401 — “Hisoblangan vositachilik haqi va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlovlar”; Kt 45294 — “Boshqa koʻrsatilgan xizmatlar va vositachilik uchun olingan daromadlar”. Svop bitimining ikkinchi qismi tugallanishi va mijozlar tomonidan barcha majburiyatlar bajarilishi bilan tijorat banki komissiyadan olingan daromadni quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshirish orqali oʻzlashtiradi: Dt 20200 — “Talab qilib olinguncha depozitlar” (milliy valyutada); Kt 16401 — “Hisoblangan vositachilik haqi va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlovlar”.