“Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” Oʻzbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2025-03-25)

Meʼyoriy hujjatlarni xalqaro aviatsiya tashkiloti (IKAO) talablariga muvofiqlashtirish va takomillashtirish maqsadida Davavianazorat tomonidan “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi aviatsion personalini darajalash va shahodatnomalar berish” (OʻzRAK—61) aviatsion qoidalari ishlab chiqildi, buyuraman: 1. “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” Oʻzbekiston Respublikasi Aviatsiya qoidalari tasdiqlansin. 2. Ish boshqaruvchi (Sh.N. Shamsiyeva) tomonidan devonxona (O.V. Demidenko) bilan hamkorlikda Adliya vazirligida roʻyxatga olingach, uch kun ichida aviatsion qoidalarning koʻpaytirilishi hamda barcha aviakompaniyalar va manfaatdor shaxslarga tarqatilishi taʼminlansin. 3. Mazkur qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida roʻyxatga olingach oʻn kun ichida amalga kiritilsin. 4. Mazkur qoidalar kuchga kirgach, Davavianazorat boshligʻi tomonidan tasdiqlangan, 1999-yil 1-yanvarda chiqqan “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi personalini darajalash va shahodatnomalar berish boʻyicha yoʻriqnoma” oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 5. Mazkur buyruqning bajarilishi ustidan nazorat Davavianazorat boshligʻining muovini A.E. Ernazarov zimmasiga yuklatilsin. Ushbu “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” (kelgusi oʻrinlarda — Qoidalari deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi Aviatsiya qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining 49, 50-moddalariga va IKAO standartlariga asosan ishlab chiqilgan: a) “Xodimlarga guvohnomalar berish davlat tizimini tuzish va ushbu tizimni boshqarish Qoʻllanmasi” (DOC 9379/-A № / 916); b) “Aviatsiya xodimlariga guvohnomalar berish” Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyaga 1-ilova. Ushbu Qoidalar guvohnomalarni berish, guvohnomalarning muddatini uzaytirish, guvohnomalarni oʻzgartirish, aviatsiya xodimlarini tasniflash, tasniflarni tasdiqlash, guvohnoma amal qilishini toʻxtatib turish, guvohnomani bekor qilish, boshqa davlatlarning guvohnomalarini (sertifikatlarini) tan olish tartibini belgilaydi. ADP — aerodrom dispetcherlik punkti AQU — avariya–qutqaruv uskunalari AH– aviatsiya hodisasi OMK — Oliy malaka komissiyasi TUEK — tibbiyot-uchuvchilar ekspert komissiyasi YOBNP — yordamchi boshlangʻich dispetcherlik punkti OʻzR HK — Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi YORM — yordamchi hudud markazi HK — havo kemasi YOQQ — yordamchi quvvat qurilmasi FA — fuqaro aviatsiyasi BM– bosh markaz ADP — Aerodrom dispetcherlik punkti YADP — Yaqinlashuv dispetcherlik punkti RDP — yerdagi harakatni boshqarish dispetcherlik punkti AMX — aviatsiya -muhandislik xizmati MTT — muhandis-texnik tarkib BDP —boshqaruv dispetcherlik punkti MK — malaka komissiyasi PSB — parvoz-sinov boʻlinmasi UM — uchuvchilar majmuasi XHY — xalqaro havo yoʻnalishlari MDP — mahalliy dispetcherlik punkti MMK — mahalliy malakaviy komissiya XP — xalqaro parvozlar MRL — meteorologik radio lokatori HHHK — havo harakatiga xizmat koʻrsatish QDP — qoʻndirish dispetcherlik punkti OʻzR HXFN — Oʻzbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom FA AXTKN — Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish nizomi PTTDS — (samolyot) parvoz tarkibini tayyorlash dasturi PTTDV — (vertolyot) parvoz tarkibini tayyorlash dasturi UPK — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari FHKAHITQ — Oʻzbekiston Respublikasida fuqaro havo kemalari bilan sodir boʻlgan aviatsiya halokatlarini va insidentlarini tekshirish Qoidalari VPQ — Vizual parvozlar qoidalari SHEHM — shaxsiy elektron hisoblash mashinasi RTAQ — OʻzR FAda radiotelefon aloqa boʻyicha qoʻllanma RTV — radiotexnika vositalari RM — rayon markazi AAX — aeronavigatsiyaviy axborot xizmati MAI — maxsus aviatsiya ishlari OʻYEHK — oʻta yengil havo kemasi BDP — boshlangʻich dispetcherlik punkti OʻYEA — oʻta yengil aviatsiya HK TX — havo kemasiga texnik xizmat koʻrsatish TXvaT — texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash HHB — havodagi harakatni boshqarish OʻM — oʻquv markazi OʻMM — oʻquv-mashq markazi Bort uchuvchilik navigatsiya uskunasi — uchishdan qoʻnishgacha boʻlgan qoʻlda boshqarish, avtomatlashtirilgan, yarim-avtomat boshqaruv tizimi va samolyot yoki vertolyotni avtomat boshqaruv tizimi masalalari yechimini taʼminlash va ekipajga maʼlumot berishga moʻljallangan oʻlchov, hisoblash va boshqarish tizimining yigʻindisi, hamda havo kemasi bortida maʼlumotlarning aks etish tizimi. Bortkuzatuvchi — yoʻlovchilarning xavfsizligi uchun, ekspluatatsiya qiluvchi yoki havo kemasining komandiri tomonidan berilgan vazifani bajaruvchi ekipaj aʼzosi. Vertolyot — vertikal holatda turgan oʻz oʻqi atrofida aylanuvchi bir necha mustahkam parraklar bilan havo reaksiyasiga tushib parvozda ushlab turiladigan havodan ogʻir boʻlgan havo kemasidir. Havo kemasi — yer yuzasidan qayta aks etuvchi havodan ajralib, atmosferadagi havo bilan oʻzaro taʼsirga kirishishi hisobiga havoda ushlab turiladigan uchish apparati. Gʻarbda ishlab chiqarilgan havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi tashqarisida ishlab chiqarilgan havo kemalari. Sharqda ishlab chiqarilgan havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi davlatlarida ishlab chiqarilgan havo kemalari. Ikkinchi uchuvchi — samolyot komandiri vazifasidan tashqari samolyotni boshqarishda tegishli guvohnomaga ega boʻlgan va havo kemasini boshqarish yuzasidan oʻziga yuklangan vazifalarni bajaradigan uchuvchi hisoblanadi. Havo kemasida faqat parvoz tayyorgarligini oʻtayotgan uchuvchi bundan mustasno. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat avianazorat Oliy malaka komissiyasi (OMK) — aviatsiya xodimlarining guvohnomasini berish, muddatini uzaytirish va malaka darajasini baholash javobgarligi yuklangan Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi vakolat organi. Oliy maxsus aviatsion-texnik maʼlumot — yoʻnalish yoki mutaxassislik boʻyicha asosiy oliy (bakalavr) yoki maxsus oliy (magistratura) maʼlumot. Yuk havo kemasi — yuk yoki jihoz tashish uchun jihozlangan yoʻlovchi havo kemasidan tashqari har qanday transport havo kemasi. Havodagi harakatlarni boshqaruvchi dispetcher (HHB dispetcher) — bajaradigan huquqlariga muvofiq, guvohnoma va amaldagi malaka belgilariga ega boʻlgan, havodagi harakatlarni boshqarishni taʼminlovchi vakolatli shaxs. Sinov — alternativ vositani yoki oldin olingan malakani tan olish. SIGMET maʼlumoti — havo kemalari parvozining xavfsizligiga taʼsir etuvchi, yoʻnalishdagi haqiqiy yoki kutilayotgan ob-havo hodisalarining paydo boʻlishi. Malaka — belgilangan darajadagi vazifalarni bajarish uchun kerakli boʻlgan malakalar, bilim va qobiliyatlar yigʻindisi. Malaka bloki — bir qator malaka elementlaridan iborat alohida funksiya. Malaka komissiyasi — aviatsiya xodimlarining malakasiga oid masalalarni koʻrib chiqishi bilan shugʻullanadigan aviakompaniyaning (aviakorxona, majmua) vakolatli organi. Malaka belgisi — guvohnoma egasiga tegishli boʻlgan huquqlar, cheklovlar, maxsus holatlar koʻrsatilgan guvohnomadagi yoki uning qismiga taalluqli yozuvlar. Malakali xodimlar — HK (HK komponentlari)ga TX koʻrsatish ishlarini bajarish vakolatini tasdiqlaydigan guvohnomaga ega boʻlgan xodim. Malaka elementi — chegaralarni va kuzatilayotgan natijani aniq belgilaydigan, boshlanish va tugatish hodisaga ega boʻlgan, vazifani ifodalaydigan harakatlar. Havo kemasining komandiri (HKK) — ekspluatant yoki, aviatsiya umumiy maqsadlar holatida, havo kemasining egasi tomonidan belgilangan, komandir va parvoz xavfsizligiga masʼul uchuvchi. Boshqaruv-uchuvchilar tarkibi (BUT) — amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega boʻlgan, mutaxassisligi boʻyicha instruktorlik ishi va boshqaruv (inspektor) uchuvchi lavozimidagi aviatsiya xodimlari. Boshqaruv-rahbarlik tarkibi (BRT) — boshqaruv-rahbarlik lavozimini egallayotgan va amaldagi uchuvchi guvohnomasiga ega boʻlmagan aviatsiya xodimlari. Tijorat havo tashuvi — toʻlov yoki ijara asosida yoʻlovchi, yuk yoki pochta tashish uchun moʻljallangan havo kemasi parvozi. Komponent (samolyotniki) — oʻz ichiga toʻliq quvvat manbaini kiritadigan va (yoki) har qanday ekspluatatsion (favqulodda) uskuna, HKning tarkibiy qismi. Xatolar nazorati — xatolarni topish jarayoni va ularga, xatoning oqibatlarini kamaytiradigan yoki bartaraf etuvchi va xato kelib chiqishining ehtimolini yoki havo kemasining nomaqbul holatlarini pasaytirishga qaratilgan, nazorat choralari. Tahdid omillarining nazorati — tahdidlarni topish jarayoni va ularga tahdidning oqibatini pasaytiradigan yoki bartaraf etadigan va xatolarning va havo kemasining nomaqbul holatini kelib chiqaradigan ehtimolini bartaraf etuvchi nazorat choralar bilan javob berish. Uchish mahorati –chuqur bilim, qobiliyat va yoʻllanmalardan foydalanib, doimo toʻgʻri qarorlar qabul qilib parvoz maqsadlarini amalga oshirish. Uchish tekshiruvi — ekipaj (ekipaj aʼzolarining) bilim va qobiliyatlar darajasini aniqlash jarayoni. Uchish ishi — parvoz vazifasi boʻyicha ekipaj (parvoz tarkibi) tomonidan bajariladigan ish. Uchish mashqi — parvoz ishining qobiliyatlariga ega boʻlish (tiklash)ga qaratilgan uchuvchilar tarkibini oʻqitish jarayoni. Uchish-instruktorlik tarkibi (UIT) — mutaxassisligi boʻyicha instruktorlik ishiga ruxsat berilgan va instruktor lavozimini egallayotgan, uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega boʻlgan aviatsiya xodimlari (“Captain-supervisor”, “check-captain” — gʻarbiy ishlab chiqarilgan HKda). Ekipajning uchuvchilar tarkibi — mazkur turdagi havo kemasini va (yoki) uning uskunalarini ekspluatatsiya qilish huquqiga hamda maxsus tayyorgarlikka ega boʻlgan ekipaj aʼzolari. Mahalliy malaka komissiyasi (MMK) — aviatsiya xodimlarining malaka darajasi tekshiruvini va tayyorgarlikni amalga oshiruvchi aviakompaniya (aviakorxona, majmua) tizimli boʻlinmalarining vakolatli organi. NOTAM — har qanday havo navigatsiya uskunasining oʻzgarishi yoki holati, ishga kiritilishi, xizmat koʻrsatilishi va parvozlarni bajarish bilan bogʻliq boʻlgan hamda oʻz vaqtida ogohlantiruvchi, xodimlar uchun muhim boʻlgan xavfsizlik haqidagi maʼlumotlar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga kiritgan elektr aloqa boʻyicha yuboriladigan xabarnoma. Havodagi harakatlarga xizmat koʻrsatish — mos ravishda, parvoz axborot xizmatlari, favqulodda xabarnoma, havo harakati boʻyicha maslahat xizmatlari, havo harakatini boshqarish xizmati (rayon dispetcherlik xizmatlari, yondashuv (yaqinlashuv) nazorati yoki aerodrom nazorati dispetcher xizmatlari) degan maʼnoni anglatadigan umumiy atama Ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlari — havo kemasining parvoz uchun foydalanishiga bogʻliq boʻlmagan (bort kuzatuvchi, yuk HK bort operatori va parvoz topshirigʻiga kiritilgan boshqa aviatsiya xodimlari) parvoz topshirigʻini bajarish jarayonida aniq bir topshiriqni bajarishga aniq tayyorgarlikka va guvohnomaga ega boʻlgan ekipaj aʼzosi. Umumiy parvoz vaqti — parvoz xodimining amaldagi guvohnomasiga ega boʻlgan holda, parvoz ishi davridagi soatlarda uchgan vaqt hisobi, aviatsiya oʻqish muassasasida oʻqish vaqtini kiritgan holda (oʻquv–mashq markazi). Fuqaro aviatsiyasi tashkiloti — aviakorxona, aeroport, ishlab-chiqarish majmuasi, aviatsiya-texnik bazasi, aviataʼmirlash zavodi, va parvoz ishlari bilan shugʻullanuvchi va FAda ularni taʼminlash bilan shugʻullanadigan har qanday korxona. Xato — uchish ekipajining maqsadlardan yoki kutilgan natijalardan cheklanishga olib keladigan harakati yoki harakatsizligi. Aviaxodimlarning bekor qilingan guvohnomasi — bekor qilingan va Davavianazorat OMKning reyestridan chiqarilgan aviaxodimning guvohnomasi. Tasdiqlangan dastur boʻyicha tayyorlash — hujjatni tasdiqlaydigan organ tomonidan nazorat va maxsus dastur boʻyicha amalga oshiriladigan tayyorlash. Guvohnomani kuchga kiritish — Davlat organi oʻzining guvohnomasini berish oʻrniga boshqa davlat tomonidan berilgan guvohnomani teng huquqli deb tan olishi. Tekshiruvchi — oʻrgatish, professional tayyorgarligini tekshirish va ekipaj aʼzolarining (aʼzosining) oʻzaro munosabatini tekshirish, hamda havo kemasining parvozi havfsizligini taʼminlovchi oʻrnatilgan qonun va meʼyorlarning inspektorlik tekshiruvini oʻtkazuvchi parvoz-boshqaruv shaxs. VOLMET radioeshittiruvi — parvozdagi havo kemalari uchun meteorologik maʼlumotning doimiy radioeshittiruvi. Mustaqil uchish vaqti — havo kemasining komandiri sifatida uchuvchining parvoz soatlari, nazoratchi bilan nazorat-tekshiruv parvozlarni kiritgan holda. Aviaxodimning haqiqiy guvohnomasi — malaka yoki boshqa belgilarsiz oʻrnatilgan namunadagi guvohnoma. Amaldagi guvohnoma kabi oʻz egasiga stajirovka, qayta oʻqish, malaka oshirish kurslariga va boshqa qayta tayyorlov kurslarda qatnashish huquqini beradi. Aviaxodimlarning amaldagi guvohnomasi — uning egasiga oʻz funksional majburiyatlarini oʻz vaqtida va guvohnomaning tegishli boʻlimlarida koʻrsatilgan shartlarda bajarish huquqini beruvchi belgilangan namunadagi hujjat. Xodimning guvohnomasi — egasiga havo kemalarini boshqarishda muayyan funksional majburiyatlarni, havodagi harakatni boshqarishni va muhandis-texnik taʼminotini bajarishga huquq beruvchi belgilangan namunadagi hujjat. Radiobyuro aloqachisi — HK va yerdagi radioaloqa kanallaridan aloqani amalga oshiradigan aviatsiya xodimi (radiooperator). Sertifikatlovchi xodim — HK yoki uning komponentlarini ekspluatatsiyaga ruxsat sertifikatini berish huquqiga ega malakali xodim. Sifat nazorati tizimi — hujjatlashtirilgan tashkiliy tartib va tamoyillar, shu tamoyillar va tartiblarning ichki auditi, boshqaruv tizimini kuzatish va sifatini oshirish boʻyicha takliflarni berish. Maxsus aviatsiya ishlari — qishloq xoʻjaligi, qurilish, suratkashlik, topografik tadqiqotlar, kuzatuv va patrullash, qidirish va qutqarish, havo reklama va boshqa sohalarda maxsus xizmat turini koʻrsatish uchun ishlatiladigan havo kemasining parvozi. Avia xodimi guvohnomasining amaldagi muddati — avia xodimlari tomonidan oʻz funksional majburiyatlarini bajarishga haqli boʻlgan davri. Uchish ishidagi staj — Ekipajning uchish tarkibi yoki ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimi (bortkuzatuvchi, bortoperator) lavozimida amaldagi guvohnoma mavjudligida umumiy kalendar uchish muddati Parvoz imitatsiyasining trenajyor uskunasi (PITU) — quyidagi istalgan 3 turdagi qurilmalar yordamida parvoz holatlarini yerda imitatsiya qilish: - HKning maxsus bir turining ekipaj kabinasini aniq aks ettiruvchi, mexanik, elektrik, elektron va boshqa boshqaruv bort tizimlarining, parvoz ekipaji aʼzolarining oddiy va berilgan HKning parvoz xarakteristikalari holatini imitatsiya qiluvchi trenajyor; - havo kemasining, ekipaj kabinasi holatining real tasavvurini taʼminlovchi va uskunalarning koʻrsatkichlarini, bort tizimlarining oddiy mexanik, elektrik va boshqa tizimlarning oddiy funksiyalarini imitatsiya qiluvchi, hamda maxsus guruh HK parvoz-texnik tavsifini taʼminlovchi uchish texnikasini mukammal oʻrganish trenajyori; - tegishli uskunalar bilan jihozlangan va HK uskunalar boʻyicha uchish paytidagi ekipaj kabinasidagi holatini imitatsiya qiluvchi trenajyor. Xavf — ekipajning vakolatidan tashqari boʻlgan muhitda sodir boʻladigan, ekspluatatsiyani qiyinlashtiradigan va belgilangan xavfsizlik darajasini taʼminlash uchun boshqarilishi lozim boʻlgan holat va xatolar. Uchish ekipajining aʼzosi — parvoz vaqtida samolyot va/yoki uning tizimlarini boshqarishga masʼul, ekipaj guvohnomasiga ega aʼzo. A-check — operativ TX ning bir shakli. C-check — davriy TX ning bir shakli. ETOPS (Ikki dvigatel bilan jihozlangan samolyotda masofasi uzaytirilgan parvoz) — yoʻnalishdagi, har qanday nuktadan tegishli muqobil aerodrom talablariga mos keladigan, 60 daqiqadan ortiq boʻlgan, bir ishlamaydigan kuch uskunasida kreyser tezligida boʻlgan, ikkita gaz turbinali dvigatelli samolyotda amalga oshiriladigan har qanday parvoz ATA-104 — Fuqaro aviatsiyasining muhandislik-texnik xodimlarini tayyorlash (qayta tayyorlash) uchun foydalaniladigan xalqaro standart. Captain (CPT) — Gʻarbda ishlab chiqarilgan havo kemasining komandiri. Captain-supervisor — ikkinchi uchuvchilarga yoʻnalish mashqlarini oʻrgatuvchi gʻarbda ishlab chiqarilgan havo kemasining komandiri. Check-captain (CN-CPT) — Amaldagi aviatsiya xodimining guvohnomasiga ega boʻlgan parvoz, nazariy, trenajor,parvoz tayyorgarligiga, parvoz tarkibining gʻarbda ishlab chiqarilgan HK parvozlariga ruxsat berish va tekshirish huquqiga ega boʻlgan shaxs. First-officier (F/O) — Toifalangan minimum boʻyicha ekipaj tarkibiga ikkinchi uchuvchi sifatida mustaqil parvozlarga kiritilgan, va gʻarbda ishlab chiqarilgan havo kemasining ikkinchi uchuvchisi. 1. Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining 49-moddasi, fuqaro aviatsiyasi xalqaro tashkilotining (IKAO) tavsiya amaliyoti va xalqaro standartlariga muvofiq quyidagi aviatsiya xodimlariga guvohnoma berish amalga oshiriladi: a) uchuvchi; b) shturman; v) bortmuhandis; g) bortmexanik; d) bortaloqachi; e) havaskor-uchuvchi (samolyot, vertolyot); e1) aerostat uchuvchisi; j) OʻYUA uchuvchisi; z) bortoperatori; i) bortkuzatuvchisi; k) HHB dispetcheri; l) HK, HKUga texnik xizmat koʻrsatish muhandisi; m) HK, HKUga texnik xizmat koʻrsatish aviatsiya mexaniki; n) parvozlarni taʼminlash xodimi; o) radiobyuro aloqachisi; p) HKning tarkibiy qismlarini taʼmirlovchi, maxsus ish tartibini bajaruvchi aviatsiya xodimlari. 2. 2008-yilning 5-martidan boshlab, xalkaro reyslarni amalga oshirishga ruxsat berilgan samolyot, vertolyot, aerostat va planer-uchuvchilari, shturmanlar, bort-radistlar hamda, xalqaro reyslarga HHXKga ruxsat berilgan, HHB dispetcherlari, ushbu Qoidalarning 30-ilovasiga binoan, radiotelefon aloqasida qoʻllaniladigan tilda gapirish qobilyatini va uni, til bilish shkalasi boʻyicha 4-darajadan (ishchi) kam boʻlmagan darajada tushinishini namoyish etadi. Xalqaro parvozlarni amalga oshirish ruxsatiga ega, samolyot, vertolyot, aerostat va planer-uchuvchilari, shturmanlar, bort radistlar va xalkaro reyslarda HHHK ruxsatiga ega HHB dispetcherlarining xorijiy til bilish darajasini baholash attestatsiya yoʻli bilan quyidagi muddatlarda amalga oshiriladi: ish darajasida tillarni biladigan shaxslar (4-daraja) kamida uch yilda bir marta attestatsiyadan oʻtishlari lozim; mukammal bilimlarni namoyish etadigan shaxslar (5-darajali) kamida olti yilda bir marta attestatsiyadan oʻtishlari kerak. Professional bilimlarni namoyish etadigan shaxslar uchun (6-darajali) attestatsiya talab qilinmaydi. 3. Aviaxodimlarga belgilangan namunadagi guvohnoma bepul beriladi. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlari guvohnomasi quyidagi yoshga toʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga beriladi: a) 17 yosh — havaskor uchuvchilarga; a1) 17 yosh — aerostat uchuvchisiga; b) 18 yosh — OʻYUA uchuvchilariga; b1) 17 yosh — planer-uchuvchilariga; v) 18 yosh — bortoperatorlar, bortkuzatuvchilar, radiobyuro aloqachisiga HKga TXK boʻyicha aviatexniklarga va HKning tarkibiy qismlarini taʼmirlovchi, maxsus ish tartibini bajaruvchi aviaxodimlarga; g) 21 yosh — aviakompaniya parvoz xodimlariga (uchuvchi, shturman, bortmuxandis, borttexnik, bortradist) parvozlarga xizmat koʻrsatish xodimlariga, HK, HKU texnik xizmat koʻrsatish muhandislariga; d) 19 yosh — HHB dispetcherlariga. 4. Ekipaj aʼzolari oʻz xizmat vazifalarini bajarish davomida yonida amal qiluvchi guvohnomaga ega boʻlishi va vakolatli shaxslar talabiga koʻra taqdim qilishi lozim. 5. Uchuvchilar tarkibi, ekipajga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar, HHB dispetcherlari, “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi nizom (FA TKOʻN-2002. 02.11.2002-yildagi 1186-sonli roʻyxat raqami) talablariga javob berishlari shart. 6. Amaldagi tibbiy xulosaga ega boʻlmagan ekipaj uchuvchi xodimlari, bortoperatorlari, bortkuzatuvchilar, HHB dispetcherlarining guvohnomalari xaqiqiy hisoblanmaydi. 7. Guvohnoma egasi quyidagi hollarda oʻz funksional vazifalarini bajara olmaydi: a) yonida guvohnomasi yoki alohida varaqlari mavjud boʻlmasa; b) guvohnomada oʻchirish va tuzatishlar mavjud boʻlsa; v) guvohnomaning amal qilish muddati tugagan boʻlsa; g) guvohnoma egasining fotosurati shikastlangan yoki mavjud boʻlmasa; d) guvohnomada malaka yoki maxsus belgilar mavjud boʻlmasa; e) guvohnoma amal qilishi toʻxtatib qoʻyilgan boʻlsa. 8. Guvohnoma egasi barcha jihatlarda ushbu Qoidalarning belgilangan talablariga, shaxsiy tajribasiga, kasbiy bilimlariga, amaliy mashgʻulotlarga va unga ruxsat etilgan faoliyatni malakali amalga oshirish qobilyatiga har tamonlama javob berishi shart va ushbu guvohnoma bilan unga berilgan xuquqlardan foydalanishga egadir. 9. Uchuvchilar tarkibidagi guvohnoma egasi ekipaj tarkibida parvozlar bajarish jarayonida doimiy ravishda amaliy qobiliyatlarni havo kema imkoniyatlari va oʻz imkoniyatlari doirasida parvozlar xavfsizligi talablarini taʼminlash darajasida saqlab turishi lozim. 10. Guvohnoma egasi, uning sogʻligining yomonlashuvini sezgach, guvohnoma va tegishli malaka belgilari bilan taqdim etilgan xuquqlardan xavfsiz ishlatilishiga xalaqit berishi mumkin boʻlsa, foydalanishni toʻxtatishi shart. Guvohnoma va malaka belgilari bilan berilgan xuquqlardan foydalanish tibbiy muassasalarning tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgandan keyin amalga oshirilishi mumkin. 11. Havo kemasi ekipaji aʼzosi boʻlib, guvohnoma egasi egallab turgan shtatli lavozimiga muvofiq barcha funksiyalarni bajarishga majbur. 12. Ish faoliyatidagi ( parvoz, texnik xizmat koʻrsatish, havodagi harakatni boshqarishni tashkillashtirish, parvozlarni taʼminlash) 5 yildan ortiq tanaffusda guvohnoma amal qilmaydi va toʻxtatilishi lozim. Parvoz va xizmat koʻrsatuvchi ekipaj xodimlari ishga ruxsatnomasini tiklash va guvoxnomani olish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim, Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan dastur boʻyicha tayyorgarlik va ushbu Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq imtihon topshirishlari kerak. HHB aviaxodimlar tibbiy koʻrikdan oʻtishlari, MOK dan oʻtishlari,amaliyot oʻtishlari va ushbu Qoidalarning 18-ilovasiga muvofiq imtihon topshirishlari kerak. MTT MOKni, amaliyotni, va ushbu Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq imtihon topshirishlari kerak. 13. Ushbu Qoidalarda koʻrsatilgan talablarga rioya etilgan holda, guvohnoma egasi quyidagi huquqlarga ega: a) guvohnomada koʻrsatilgan maxsus HKlari boʻyicha mustaqil parvozlar (ishlar)ga kiritilishning mavjudligini hisobga olgan holda ushbu guvohnomada va malaka baholari tomonidan koʻrsatilgan barcha huquqlarni amalga oshirishi. b) parvoz paytida uchish ekipaji aʼzosining vazifalarini bajarishi (agar havo kemasi turi haqida belgi mavjud boʻlsa). 14. Guvohnoma egasi ushbu guvohnomada va (yoki) malaka belgisida uning malakalarini va uning tajribasini (xizmat muddati yoki xizmat davomiyligi, parvoz vaqti, mashq qilish, parvozda tarafus yoki parvoz paytida) berishi mumkin boʻlgan huquqlardan foydalanishi mumkin, va boshqa belgilangan talablarga javob beradi. 15. Havo kemasining ekipaj aʼzosi boʻlganligi sababli, guvohnoma egasi bajaradigan faoliyatni tartibga soluvchi meʼyoriy hujjatlar tomonidan tayinlangan ekipaj aʼzosining barcha huquqlarini oʻz lavozimiga muvofiq amalga oshiradi. 16. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasining parvozlarini bajarishda 65 yoshga toʻlgan uchuvchilar tarkibiga kiruvchi shaxslar oʻz vazifalarini bajarishlariga qoʻyilmaydilar. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida xalqaro tijorat tashishlarni bajarishda 60 yoshga toʻlgan uchuvchilar havo kemasi komandiri vazifasini bajarishlariga qoʻyilmaydilar. 17. Uchuvchilar tarkibi guvohnomalariga ega boʻlgan shaxslarga har qanday HK ekipaj aʼzolari vazifalarini bajarishga ruxsat beriladi: a) samolyot; b) vertolyot. 18. HK turi guvohnomaning oʻzida koʻrsatiladi yoki malaka turi belgisi sifatida guvohnomaga kiritiladi. 19. Agar ekipaj aʼzosi guvohnomasi egasi HK qoʻshimcha turi uchun guvohnoma olish uchun murojaat qilsa, yangi tur xaqidagi malaka belgisi birinchi bor berilgan guvohnomaga kiritiladi. 20. Agar tur guvohnomaning nomida koʻrsatilgan boʻlsa, tur haqidagi qoʻshimcha malaka belgilari guvohnomaga kiritilmaydi. 21. Agar nomzod, ekipaj aʼzosi guvohnomasini dastlabki berish uchun zarur boʻlgan bilim va qobiliyat namoyish etsa, ushbu guvohnomada havo kemasi darajasi va turi belgilar sifatida kiritiladi. 22. Ekipaj aʼzolarining barcha huquqlari va cheklovlari guvohnomada koʻrsatilishi shart. 23. Tur haqidagi malaka belgilari ekipaj aʼzosining guvohnomasiga quyidagi hollarda qoʻyiladi, agar nomzod: a) UTTD va/yoki VUTTD dasturlariga mos keladigan tayyorgarlikni tegishli HK muvaffaqiyatli oʻtsa; b) ushbu Qoidalarning XXI bob talablariga muvofiq ixtisoslik boʻyicha ekipaj aʼzolari sifatida tegishli HK parvozlarning xavfsiz ishlashi uchun zarur boʻlgan bilim va qobiliyatni namoyish etsa. 24. Samolyotlar klassi haqidagi malaka belgilari barcha klasslar uchun koʻrsatiladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: a) 3 yoki 4-klassli bitta dvigatelli, quruqlikda yuruvchi; b) 3 yoki 4-klassli bitta dvigatelli, gidrosamolyot; v) 1, 2, 3 yoki 4- klassli koʻp dvigatelli, quruqlikda yuruvchi; g) 1, 2, 3 yoki 4- klassli koʻp dvigatelli, gidrosamolyot. 25. Vertolyotlar klassi xaqidagi malaka belgilari barcha klasslar uchun koʻrsatiladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: a) 1, 2, 3 yoki 4-klassli bitta parrakli, quruqlikda yuruvchi; b) 1, 2, 3 yoki 4-klassli bitta parrakli, gidrovertolyot; v) 1, 2, 3 yoki 4- klassli koʻp parrakli, quruqlikda yuruvchi; g) 1, 2, 3 yoki 4- klassli koʻp parrakli, gidrovertolyot. 26. HK klass ushbu Qoidalarning 29-ilovasiga muvofiq maksimal uchish vazniga qarab belgilanadi. 27. Parvozga imitatsiya trenajyoridan foydalanishda nomzodning guvohnoma yoki malaka belgisiini olish maqsadida bilim va qobiliyatni namoyish etishda qoʻyilgan vazifalarga muvofiqligini Davavianazorat tasdiqlaydi. 28. Ushbu Qoidalarning X bobida koʻrsatilgan talablarga rioya etilgan holda, OʻzR Fuqaro aviatsiyasi uchuvchisining guvohnomasi UUQ boʻyicha 1, 2 va 3-klassli samolyotlarida uchish huquqini beradi. 29. Tegishli oʻquv dasturlari talablari bajarilganidan keyin 4-klass vertolyotlari va samolyotlarida OʻzR FA uchuvchisi guvohnomasiga UUQ boʻyicha parvozlarni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan malaka belgisi qoʻyiladi. 30. Ekipajning uchuvchilar tarkibi aʼzolari guvohnomalariga ega boʻlgan shaxslarga guvohnoma olish uchun kerakli boshqaruvli trenajyor mashgʻulotlar oʻtkazish va OʻzR FAning parvoz ekipaj aʼzolariga barcha turdagi ruxsatnomalar berishga, agar guvohnomasida mutaxassislik boʻyicha instruktorning malakali belgisi (barcha turlari, klassi, HK turlari), yoki ular Davavianazorat tomonidan parvozni amalga oshirish oʻquvlarini topshirgan rasmiy tashkilot tomonidan tegishli parvozlar tayyorgarligiga va tajribaga ega boʻlmagan holda tegishli funksiyalarni bajarish uchun maxsus ruxsatnomaga ega boʻlmaganlarida (mutaxassisliklari boʻyicha) uchish mashgʻulotlari bilan shugʻullanish taqiqlanadi. 31. Uchuvchi guvohnomasining egasi, ikkinchi uchuvchi sifatida faoliyat yurituvchi, HKK nazorati ostida va HKK vazifalarini bajaradigan uchish vaqti, yuqori daraja guvohnomasini olish uchun talab qilinadigan parvozning umumiy vaqti toʻliq hisoblanadi. 32. Agar nomzod ushbu Qoidalarning XXI bob 89-§ga muvofiq bilim, tajriba va malakaga munosib boʻlsa, instruktorlik malaka belgisi ekipaj aʼzosining guvohnomasiga kiritiladi. 33. HHB dispetcheri guvohnomasiga ega boʻlgan shaxslarga quyidagi malaka belgilar (ruxsatlar) olinganidan soʻng oʻz funksional majburiyatlarini bajarishga ruxsat beriladi: a) aerodrom dispetcherlik punktining (YEXBP, BDP, ADP, YODP (radiolokator va protsedura nazorati) Tower, SDP) dispetcheri; b) RDM va YORDM (radiolokator va protsedura nazorati) samoviy hududning yuqori qismi boshqarish dispetcheri; v) mahalliy dispetcherlik punktining dispetcheri; g) katta dispetcher; d) parvozlar rahbari. 34. HXB dispetcheri guvohnomasiga tegishli malaka belgilarini (ruxsatlarini) kiritish uchun nomzod mazkur Qoidalarning XXI bobi 83-§ga binoan bilim, tajriba va malaka boʻyicha tegishli talablarga javob berishi kerak. 35. Agar bir vaqtning oʻzida HXB dispetcherining ikkita malaka belgisi talab etilsa, vakolatli organ har bir malaka belgisi uchun tegishli talablarni belgilaydi. 36. Bir yoki bir nechta malaka belgilariga ega boʻlgan HXB dispetcheri guvohnomasining egasi quyidagi huquqlarga ega: a) aerodrom rayoni dispetcheri malaka belgisi (YEXBP, BDP, ADP, YODP, Tower) — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan oʻtgan aerodromda mazkur aerodrom dispetcherlik xizmatini taʼminlash va nazorat qilish; b) yaqinlashuv dispetcheri malaka belgisi — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan oʻtgan mazkur aerodromda yoki aerodromlarda, dispetcherlik organining yurisdiksiyasida boʻlgan samoviy hudud doirasida yoki ushbu samoviy hudud qismida yaqinlashuv dispetcherlik xizmatini taʼminlash va nazorat qilish; v) HXB hududi radiolokatsiyaviy nazorat dispetcheri malaka belgisi — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan oʻtgan mazkur HXB rayoni radiolokatordan foydalangan holda samoviy hudud doirasida va/yoki ushbu samoviy hudud qismida dispetcherlik xizmatini taʼminlash va nazorat qilish; g) HXB hududining protseduraviy nazorat dispetcheri — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan oʻtgan mazkur HXB rayoni striplardan yoki grafikali nazoratdan foydalangan holda samoviy hudud doirasida yoki ushbu samoviy hudud qismida dispetcherlik xizmatini taʼminlash va nazorat qilish; 37. HXB dispetcheri malaka belgisida nazarda tutilgan huquqlarini olti oy mobaynida amalga oshirmasa, malaka belgisi oʻz kuchini yoʻqotadi. 38. Fuqaro aviatsiyasi mutaxassislarining barcha toifadagi guvohnomalari quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi: a) I — davlatning nomi (yarim qalin shriftda); b) II — guvohnomaning nomi (qalin shriftda); v) III — guvohnoma seriyasi va tartib raqami (arab raqamlarida); g) IV — egasining familiyasi, ismi, otasining ismi, tugʻilgan sanasi; d) V — egasining manzili; e) VI — egasining fuqaroligi; j) VII — egasining shaxsiy imzosi; z) VIII — guvohnomani bergan organ va asos; i) IX — guvohnoma egasiga guvohnomaning II va XII kichik bandlarida koʻrsatilgan funksiyalarni amalga oshirish uchun berilgan xuquqlarning amal qilish muddati; k) X — guvohnomani bergan mansabdor shaxsning imzosi; l) XI — guvohnoma berilgan sana va vakolatli organning muhri; m) XII — havo kemasining aniq rusumida, shaklida va turida vazifasini bajarish, dispetcherlik punktlarini koʻrsatgan holda, havodagi harakatlarni boshqaruvchi dispetcherning aniq funksiyalarini bajarish, mutaxassislar va avia texniklarning aniq funksiyalarini bajarish uchun ruxsat beruvchi malaka belgisi; n) XIII — ish vazifalarini bajarish shartlari bilan bogʻliq alohida belgilari (instruktorlik vazifaga, uskunalar boʻyicha uchishga, meteorologik minimum boʻyicha uchish va qoʻnishni bajarishga ruxsatlar, 2008-yil 5-martdan boshlab radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilni bilish darajasi haqida belgisi) va h.k; Muhandis-texnik tarkibi uchun — alohida ishlar uchun ruxsat (dvigatellarni ishga tushirish va sinovdan oʻtkazish, shataklash, aviadvigatellarni diagnostikadan oʻtkazish va h.k.). o) XIV — boshqa maʼlumotlar (ish joyi xaqida, egallayotgan lavozimi va hokazolar). 39. Oʻzbekistan Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviakompaniyalari aviaxodimlariga, havaskor-uchuvchilar, aerostat uchuvchilari, OʻYEUA uchuvchilariga va planer-uchuvchilariga ushbu Qoidalarning 38-bandida roʻyxati shart boʻlgan maʼlumotlar koʻrsatilgan guvohnomalar beriladi. 40. Parvozlarni amalga oshirish aviaxodimlariga, taʼmirlashda bevosita ishtirok etmayotgan aviaxodimlarga, radiobyuro aloqachilariga, vaqtincha ishga olingan bortkuzatuvchilarga, ushbu Qoidalarning 24, 25 va 26-ilovalariga asosan guvohnoma beriladi. 41. Oʻzbekistan Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimlari guvohnomalari uchun quyidagi seriyalar belgilangan: a) Fuqaro aviatsiyasi uchuvchisining guvohnomasi — seriya — “TA” (ushbu Qoidalarning 1-ilovasi); b) shturmanning guvohnomasi — seriya “F№” (ushbu Qoidalarning 2-ilovasi); v) bortmuhandisning guvohnomasi — seriya “FE” (ushbu Qoidalarning 3-ilovasi); g) bortmexanikning guvohnomasi — seriya “FM” (ushbu Qoidalarning 4-ilovasi); d) bortaloqachining guvohnomasi — seriya “FR” (ushbu Qoidalarning 5-ilovasi); e) bort operatori guvohnomasi — seriya “GO” (ushbu Koydalarning 6-ilovasi); j) bortkuzatuvchining guvohnomasi — seriya “FA” (ushbu Qoidalarning 7-ilovasi); z) Harakat xizmati dispetcherining guvohnomasi — seriya “TS” (ushbu Qoidalarning 8-ilovasi); i) HK, OʻYEHK texnikaviy xizmat koʻrsatish muhandisining guvohnomasi — seriya “ME” (ushbu Qoidalarning 9 va 13-ilovalari); k) HK, OʻYEHK texnikaviy xizmat koʻrsatish aviatsiya texnikining guvohnomasi — seriya “MT” (ushbu Qoidalarning 10 va 14-ilovalari); l) Havaskor-uchuvchi, aerostat uchuvchisi, OʻYEUA uchuvchisi va planer-uchuvchisi guvohnomasi — “TA” seriyali (ushbu Qoidalarning 11, 11a, 12 va 12a — ilovalari). 42. Bevosita HKlariga TX koʻrsatishda ishtirok etmaydigan HK komponentlarini taʼmirlash boʻyicha aviaxodimlarining, parvozlarni taʼminlash boʻyicha aviaxodimlarining, radiobyuro aloqachilarining, vaqtincha ishga olingan bortkuzatuvchilarining guvohnomalari — seriyasiz (ushbu Qoidalarning 24, 25 va 26-ilovalari). 43. FA aviaxodimlarining guvohnomasi I, II, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XIII, XIV kichik bandlarini rus va ingliz tiliga tarjima qilgan holda oʻzbek tilida chiqariladi. Malaka belgilarini yozish misollari ushbu Qoidalarning 28-ilovasida koʻrsatilgan. 44. Guvohnoma 14 banddan iborat boʻlib, undagi yozuvlar aniq va tushunarli husnixatda, qora siyoh yoki qora pasta bilan qoʻlda yoziladi. Tuzatishlar, oʻzgartirishlar va oʻchirishlarga yoʻl qoʻyilmaydi. 45. Guvohonomalarning IV, V, VI, VII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV bandlarini toʻldirish va rasmiylashtirish tartibi: a) 2-betning IV bandida egasining familiyasi, ismi, otasining ismi rus tilida koʻrsatiladi. Tugʻilgan sana arab raqamlarida koʻrsatiladi (kun, oy, yil); b) 3-betning IV bandida egasining familiyasi va ismi ingliz tilida (lotin shriftida) koʻrsatiladi. Egasining tugʻilgan sanasi arab raqamlarida koʻrsatiladi (kun, oy, yil); v) 2 va 3-betdagi V bandi toʻldirilmaydi; g) 2-betning VI bandida guvohnoma egasining fuqaroligi “UZBEKISTAN” soʻzi bilan rus tilida koʻrsatiladi. 3-betning VI bandida fuqaroligi “UZBEKISTAN” soʻzi bilan koʻrsatiladi; d) VII bandida egasining imzosi qoʻyiladi. Shu betda imzoning tepasida guvohnoma egasining qora kostyumda, galstukda, bosh kiyimsiz tushirilgan surati yopishtiriladi. Fotosurat mot kogʻozida, chap burchagi kesilgan holda, 4x5 kattalikda boʻlishi kerak. Fotosurat va shaxsiy imzo guvohnomani bergan Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat muhri bilan tasdiqlanadi; e) Guvohnomaning X bandida Oliy malaka komissiyasi raisining imzosi qoʻyiladi; j) Guvohnomaning XI bandida guvohnoma berilgan sana va guvohnomani bergan Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat muhri qoʻyiladi; z) Guvohnomaning 2-beti IX bandida guvohnoma egasining xuquqlari davlat, rus va ingliz tillarida koʻrsatiladi; i) IX bandida, 4-betdan boshlab mansabdor shaxsning imzosi qoʻyilgan holda guvohnomaning muddati yoziladi. Imzo korxona, muassasa, boʻlinmaning muhri bilan tasdiqlanadi; k) XII bandida 12-betdan boshlab uchuvchilar, shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortaloqachilari, bortkuzatuvchilarining guvohnomalarida berilgan malakaga bogʻliq HK turi, shakli, klassi (bir yoki koʻp dvigatelli havo kemasi, bir yoki koʻp parrakli vertolyot), quruqlikdagi yoki gidro va lavozimi koʻrsatiladi: 1) havo kemasining komandiri (Captain); 2) ikkinchi uchuvchi; 3) shturman; 4) bortmuhandis; 5) bortmexanik; 6) bortaloqachi; 7) bortoperator; 8) bortkuzatuvchi; 10) havaskor uchuvchi; 11) OʻYEUA uchuvchi; l) harakat xizmati dispetcheri guvohnomasining XII bandida guvohnoma egasiga ruxsat berilgan dispetcherlik punkti (punktlari) nomi koʻrsatiladi; m) muhandislar va aviatexniklar guvohnomalarining XII bandida HK turi, guvohnoma egasining mutaxassisligi, hamda guvohnoma egasiga ruxsat berilgan HKga texnik xizmat koʻrsatish turlari xaqida maʼlumot koʻrsatiladi; n) guvohnomaning XII bandida ishga kirishish davrida stajyorning lavozimi koʻrsatiladi; o) Aviaxodim guvohnomasining XII bandida yozuvlar ruxsat berilgan sana bilan koʻrsatiladi. Yozuv rasmiy shaxsning imzosi va aviakompaniyaning (majmua, aviakorxona, aviaboʻlinma) muhri bilan tasdiqlanadi; p) Guvohnomalarning XIII bandiga instruktorlik vazifaga, uskunalar boʻyicha parvozga, meteorologik minimum boʻyicha uchish va qoʻnishni bajarishga ruxsatlar, 2008-yil 5-martidan boshlab radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilni bilish darajasi xaqida belgi kirgiziladi; r) Aviatsiya ishlarini bajaruvchi aviaxodim guvohnomasining XIII bandida xodimga belgilangan tartibda ruxsat berilgan ish turlari, uchish va qoʻnish minimumlari koʻrsatiladi; s) HXB dispetcheri guvohnomasining XIII bandida lavozimga qoʻyilish xaqida maʼlumot bilan birga minimumning 1, 2, 3-darajalari, HXB ingliz tilida, 2008-yil 5-martidan boshlab radiotelefon aloqasida ishlatiladigan ingliz tilini bilish darajasi xaqida maʼlumotlar koʻrsatiladi; t) Muhandis-texnik guvohnomasining XIII bandida TX reglamentida oʻrnatilgan roʻyxatda koʻrsatilgan alohida ishlarga ruxsat haqida maʼlumot koʻrsatiladi; u) XIII bandidagi yozuvlar rus va ingliz tillarida koʻrsatiladi. Yozuv rasmiy shaxsning imzosi va aviakompaniyaning (majmua, aviakorxona, aviaboʻlinma) muhri bilan tasdiqlanadi. XIII bandidagi yozuvlar aviaxodim guvohnomasining qoʻshimcha varagʻida ham yozilishi mumkin; f) Guvohnomaning XIV bandi 26, 27, 28-betlarida berilgan darajaga qoʻshib OMK bayonnomasining raqami va sanasi koʻrsatiladi. 3, 2, 1-klassli HK da uchishga ruxsat berilgan 3-klassli uchuvchilar guvohnomasining 26-betida ingliz tilida “Tijorat aviatsiyasi uchuvchisi” degan belgi qoʻyiladi; x) 3, 2, 1-klassli HK da uchishga ruxsat berilgan 2, 1-klassli uchuvchilar guvohnomasining 27 yoki 28-betida koʻshimcha ingliz tilida “Yoʻnalishdagi uchuvchi” degan belgi qoʻyiladi; s) ikkala holda ham belgi OMK raisining imzosi va Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorati muhri bilan tasdiqlanadi; ch) guvohnomaning XIV bandi 29-betida guvohnoma egasi ishlayotgan aviakompaniya, muassasining toʻliq nomi koʻrsatiladi. 46. Ekipaj uchuvchi xodimlar tarkibi, bortoperator, bortkuzatuvchilar, HHB dispetcherlari, HKga texnik xizmati boʻyicha muhandisi va texniklar, havaskor uchuvchilar, aerostat uchuvchilar va OʻYEUA uchuvchilariga hamda planer-uchuvchilariga guvohnomani berish uchun Oʻzbekistan Respublikasining Davavianazoratning OMK qarori asos boʻladi. 47. Aviatsiya xodimlariga guvohnomani berish OMKga taqdim etilgan quyidagi hujjatlarga asosan qaror qabul qilinadi: a) oʻquv yurtini tamomlaganligi haqida hujjat nusxasi (uchuvchilar bilim yurti, oliy uchuvchilar bilim yurti, aviatexnika bilim yurti, aviatsiya instituti, aviatsiya texnikumi, kolleji, mutaxassisligi boʻyicha aeroklub oʻquv markazi). Taʼlim muassasida faqat nazariy kursdan oʻtgan uchuvchilar va shturmanlar ish joyidagi OʻM (OʻMM) da amalga oshiriladigan trenajor va parvoz (amaliy) mashgʻulotlar aktini qoʻshimcha ravishda topshirishlari kerak. b) dastlabki oʻquv kurslarini tugatgan yoki boshqa idoralardan kelgan aviatsiya xodimlariga — OʻM (OʻMM) tugatganligi haqida hujjat nusxasi; v) uchuvchi, dispetcherlar va muhandis-texnik xodimlarga rasmiylashtirilgan Taqdimnomalar (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) ikki nusxada (OMKdan oʻtish uchun) ikki dona qora oq (rangli) mutaxassisning (qora kastyum, galstukda) 4x5 oʻlchamli (chap burchagi qesilgan) fotosurati. Hamda aviaxodimlar uchun Taqdimotnomaning uchinchi nusxasi (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) MKda (MK boʻlmaganda MMK) nazariy bilimlar tekshiruvi xulosasiga binoan va aviaxodimlarga guvohnoma berilishi mumkinligi masalasini hal qilish. Taqdimotnomaning umumiy maʼlumotlari va matni kompyuterda bosma teriladi (qoʻl yozma qabul qilinmaydi). g) amaldagi tibbiy xulosa (uchuvchi xodimlar, ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlari va HXB dispetcherlari uchun); d) pasport nusxasi. 48. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimining guvohnomasini oluvchi shaxs, aviatsiya xodimlarining Takdimnomasi boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKda nazariy bilimlari (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) tekshiruvidan oʻtishlari va 4 (toʻrt) dan kam boʻlmagan baholarga topshirishlari shart. Aviaxodimlarining nazariy bilimlarini tekshiruv bileti (nazorat qilish masalalari) yoki SHEHM orqali oʻtkaziladi. 49. Guvohnomani almashtirayotgan shaxs, Davavianazoratning OMK da nazariy bilimlarini mutaxassisning toifasiga mos baholash uchun aviatsiya xodimlarining Taqdimnomasi boʻyicha mutaxassisligiga muvofiq nazoratdan oʻtishlari shart (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) Aviaxodimning kasbiy bilimlarini mezonlari ushbu Qoidalarning XXII bobida koʻrsatilgan. 50. Guvohnomalarni berish uchun hujjatlar tayyorlash va rasmiylashtirish aviatsiya xodimining ish joyida amalga oshiriladi. Hujjatlarning toʻliqligi va toʻgʻriligi uchun aviakompaniya rahbarlari va malaka komissiyalarning (MMK, MK) raislari masʼuldir. 51. Havaskor-uchuvchining guvohnomasini berish, tayyorlash va rasmiylashtirishni Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKsi bajaradi. 52. HKga TX koʻrsatishda bevosita ishtirok etmayotgan aviaxodimlarga, parvozlarni taʼminlash boʻyicha xodimga, radiobyuro aloqachisiga, guvohnomalarni berish, tayyorlash va rasmiylashtirishni aviakorxonaning (aviakompaniya) MK bajaradi. 53. Aviaxodimlarga guvohnoma berish toʻgʻrisidagi qaror tegishli malaka komissiyasi bayonnomasi bilan rasmiylashtiriladi. 54. Aviaxodimlar guvohnomasini olish uchun MMK, MK, OMK Taqdimnomalarda qarorlarini rasmiylashtirish namunalari aviaxodimlarga tegishli ilovalarida keltirilgan (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19- ilovalari) 55. Uchuvchi va shturmanlarga uchish ekipaji guvohnomasi 3-darajali malakasini qoʻshib Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKsiga mutaxassisligi boʻyicha oʻquv yurtini tamomlagandan soʻng va ushbu Qoidalarining 47-bandiga asosan hujjatlarni taqdim etilgandan keyin beriladi. 56. Bortmuhandislar (bortmexaniklar) bortaloqachilar, bortoperatorlar, bortkuzatuvchilarga malaka darajasiz tegishli guvohnoma Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratining OMKga ushbu Qoidalarning 47-bandiga asosan oʻquv yurtini (boshlangʻich tayyorgarlik) tamomlab, hujjatlarni taqdim etgandan keyin beriladi. 57. “Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasi” ushbu Qoidalarning 26-ilovasiga muvofiq parvozlarni amalga oshirish vaqtida bevosita parvoz bilan bogʻliq boʻlmagan muayyan vazifalarni bajarish uchun maxsus mashgʻulotlarga ega boʻlgan ekipajning texnik xodimlariga beriladi. Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasini berish muddatli mehnat shartnomasi boʻlgan taqdirda amalga oshiriladi. Vaqtinchalik guvohnomaning amal qilish muddati — muddatli mehnat shartnomasining amal qilish muddati hisoblanadi. Bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasini berish uchun Oliy malaka komissiyasiga taqdim etilgan quyidagi nusxalar asos hisoblanadi: a) mutaxassislik boʻyicha oʻquv markazini tugatganligi toʻgʻrisidagi hujjat (dastlabki oʻquv kurslari); b) “Bortkuzatuvchisi kursi boʻyicha stajirovka tayinlash” varaqasi; v) amaldagi tibbiy xulosa; g) pasportning nusxasi. 58. Vaqtinchalik guvohnomalarni berish uchun hujjatlarni tayyorlash va rasmiylashtirish aviaxodimning ish joyi boʻyicha bajariladi. 59. Bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasi uzaytirilmaydi. Mehnat shartnomasi vaqti tugagach, guvohnoma olinib Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratga topshiriladi. 60. Bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasiga ega aviatsiya xodimlari oʻz vazifalarini, bortkuzatuvchilarining ishlarini tartibga soluvchi mavjud hujjatlarga muvofiq majburiyatlarni bajaradilar, huquqlarga ega boʻladilar va javobgardirlar. 61. Mutaxassisligi boʻyicha oʻquv yurtlarini bitirgan havodagi harakatni boshqarish (HHB) dispetcherlar, HK texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha muhandis va texniklarga 3-darajali malakasini qoʻshib guvohnomalari mustaqil ishlash uchun zarur amaliyot oʻtgandan soʻng, tegishli malaka komissiyalarida (MMK MK) nazariy bilimlarini va amaliy mahoratlarini sinab koʻrgandan keyin beriladi. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan aviaxodimlarga tegishli guvohnomalarni olish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratining OMKga ushbu Qoidalarning 47-bandiga asosan hujjatlar roʻyxatini taqdim yetish kerak. 62. OMK raisi (oʻrinbosari) taqdim etilgan hujjatlarni tahlil qilib, aviaxodimga oʻz nazariy bilimlarini tekshirish uchun maxsus fanlardan imtihon topshirishga ruxsat beradi. Imtihon natijalari ijobiy boʻlsa OMK aviaxodimning tegishli guvohnomasini berish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Agar nomzod yosh, asosiy taʼlim, oʻqish, sogʻliq boʻyicha mos kelmasa, belgilangan talablardan past boʻlgan baholar olsa ushbu Qoidalarda belgilangan muddatlarda, guvohnoma berishni rad etish toʻgʻrisida qaror qabul qilinadi. Agar nomzod belgilangan talablardan past baho olsa, u bilimini qayta tekshirish uchun bir oydan kam boʻlmagan muddatda ruxsat etiladi. 63. Agar uchuvchilar tarkibi xodimlari, uchuvchilar tarkibi ekipaji aʼzosi boshqa mutaxassisligi boʻyicha qayta oʻqitilishi zarur boʻlsa, parvozlarni amalga oshirishda yangi lavozimda, 5 yildan koʻp boʻlgan uzulish boʻlsa, dastlabki HKning turi boʻyicha uchuvchilar tarkibi ekipaji aʼzosi sifatida uchish uchun oʻzini mutaxassisligi boʻyicha qayta tayyorlash kurslariga yuborilishi mumkin. Ushbu kurslarni tugatgandan keyin unga belgilangan tartibda FA aviaxodimlarining yangi guvohnomasi beriladi va uchinchi darajali malaka toifasi belgilanadi. 64. Agar havo kemalari, oʻta yengil havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha aviatexnik oʻzining professional qobiliyatlari boʻyicha muhandis lavozimiga tayinlansa va oʻz vazifalarini malakali bajarsa unga havo kemalari, oʻta yengil havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha muhandis guvohnomasi berilishi mumkin. 65. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi aviakompaniyaga (aviakorxona, aviaboʻlinmalar) ishga jalb qilinadigan (yollanadigan) chet ellik mutaxassis sertifikatlar, guvohnomalar, litsenziyalar va boshqa shu toifadagi hujjatlarni oʻzaro tan olish haqidagi kelishuvi boʻlmagan davlat tomonidan berilgan guvohnoma (litsenziya)ga ega boʻlsa, u holda faqat “Tan olish toʻgʻrisidagi sertifikat” mavjud boʻlsa ishga qoʻyilishi mumkin. Ayrim hollarda guvohnomalarni berishga vakolatli organ guvohnoma egasining huquqlarini cheklay oladi. Bunda guvohnomaga tenglashtirilgan “Tan olish toʻgʻrisidagi sertifikat”da mutaxassisning aniq huquqlari koʻrsatiladi. Agarda guvohnoma bekor qilingan yoki amal qilish muddati vaqtincha toʻxtatilgan boʻlsa berilgan huquqlar oʻz kuchini yoʻqotadi. 66. “Tan olish toʻgʻrisidagi sertifikat” Davavianazorat tomonidan quyidagi shartlarda beriladi: a) xorijiy davlat tomonidan berilgan yoki unga horijiy davlat tomonidan kuch berilgan guvohnoma talablariga, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti tomonidan oʻrnatilgan minimal standartlar yoki ulardan yuqori holatlarida; b) chet ellik mutaxassisni ishga jalb qilayotgan (yollayotgan) tashkilot rahbari tomonidan berilgan ariza va amaldagi guvohnoma nusxasi. Mutaxassis Oʻzbekiston Respublikasi FA amal qiluvchi rahbariy hujjatlar boʻyicha imtihon topshirishi shart. 67. Sertifikat, guvohnoma, litsenziyalar va boshqa shu toifadagi hujjatlarni oʻzaro tan olish xaqidagi Kelishuvni imzolagan davlat tomonidan berilgan amaldagi guvohnomaga (litsenziya) ega chet ellik mutaxassisga “Tan olish toʻgʻrisidagi sertifikat” imtihonlarsiz beriladi. 68. Dispetcher sifatida HK ekipajlarini parvozoldi aeronavigatsiya tayyorgarlik jarayonida bevosita ishtirok etadigan, parvozlarni amalga oshirish bilan shugʻullanuvchi xodimlar, aeroportlarda havo kemalarini tayyorlashga tayyorgarlik koʻrish uchun bajariladigan ishlarni amalga oshirish xuquqini beruvchi guvohnomaga ega boʻlishi kerak. Bunday xodimlar tasniflanmaydi va ushbu Qoidalarning 25-ilovasiga asosan 110x70mm, oq rangli guvohnoma oladilar. Guvohnomalar ushbu Qoidalarning 25-ilovasiga asosan aviakompaniyada ishlab chiqariladi va toʻldirilgandan soʻng amal qilish muddati koʻrsatilib shaffof plastikka joylashtiriladi. 69. Guvohnomani berish, amal qilish muddatini uzaytirish, uning amal qilishini toʻxtatib turish, uni bekor qilish va toʻxtatib turish tartibi aviakorxonaning malaka komissiyasi tomonidan ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 3(uch) yildan oshmasligi kerak. 70. Nomzod quyidagi talablarga mos boʻlishi kerak: a) nomzodning yoshi — 21 yoshdan kam boʻlmasligi; b) ushbu Qoidalarning XXI bobiga §84 asosan bilimga ega boʻlishi. 71. Nomzod parvozlarni taʼminlash xodimi nazorati ostida guvohnomani olish uchun hujjat topshirilgunga qadar olti oy davomida kamida 90 ish kuni davomida ishlagan (stajirovkadan oʻtgan) boʻlishi kerak. 72. Radiobyuro aloqachilari ishlarni amalga oshirish xuquqini beruvchi guvohnomaga ega boʻlishi kerak. Radiobyuro aloqachilari ushbu Qoidalarning 25-ilovasiga asosan 110x70mm, oq rangli “doimiy” guvohnoma oladilar. 73. Guvohnomalar ushbu Qoidalarning 25- ilovasiga asosan aviakompaniyada ishlab chiqariladi va toʻldirilgandan soʻng amal qilish muddati koʻrsatilib shaffof plastikka solinib beriladi. 74. Guvohnomani berish, amal qilish muddatini uzaytirish, uning amal qilishini toʻxtatib turish, uni bekor qilish va toʻxtatib turish tartibi aviakorxonaning (aviakompaniyaning) malaka komissiyasi tomonidan ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 3(uch) yildan oshmasligi kerak, va ushbu Qoidalarning XXI bob 85-§da koʻrsatilgan bilim va qobiliyatga mos kelishi, yoshi 18 kam boʻlmasligi kerak. 75. Havaskor uchuvchi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga koʻra parvoz boʻyicha taʼlim muassasalarida havaskor uchuvchi sifatida toʻliq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi. 76. Nomzodning yoshi 17 yoshdan kam boʻlmasligi kerak. Amaldagi tibbiy xulosa boʻlishi shart. 77. Havaskor uchuvchiga 1-betida “Havaskor-uchuvchi” deb yozilgan umumiy namunali havaskor-uchuvchi guvohnomasi beriladi. Guvohnomaning amal kilish muddati 24 oy. 78. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 86-§ga asosan havaskor-uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan huquqlarga mos keladigan bilim va qobiliyat darajasini koʻrsatishi va 1 — 10, 13-14, 16-bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi.) 79. Agar ushbu guvohnoma tungi parvozlarni amalga oshirishga huquq beradigan boʻlsa, unda nomzod ikki tomonlama boshqariladigan samolyotda tungi parvoz boʻyicha instruktor bilan parvozlarni, shu jumladan uchish, qoʻnish va navigatsiyani amalga oshiradi. 80. Uskunalar boʻyicha parvozlar tajribasi va tungi uchishlar tajribasi guvohnoma egasiga UUQ boʻyicha uchish huquqini bermaydi. 801. Aerostat uchuvchisi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga binoan taʼlim muassasalarida aerostat uchuvchisi sifatida toʻliq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi. 802. Nomzodning yoshi 17 yoshdan kichik emas va amaldagi tibbiy xulosasiga ega boʻlishi shart. 803. Aerostat uchuvchisiga 1-betida “Aerostat uchuvchisi” deb yozilgan umumiy namunali aerostat uchuvchisi guvohnomasi beriladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 24 oy. 804. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 861-§ga asosan aerostat uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan huquqlarga mos keladigan bilim va qobiliyat darajasini koʻrsatishi va 1-8, 10, 13, 16- bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi.) 805. Uskunalar boʻyicha parvozlar va tungi uchishlar tajribasi guvohnoma egasiga UUQ boʻyicha uchish xuquqini bermaydi. 81. OʻYEUA uchuvchisi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga koʻra parvoz boʻyicha taʼlim muassasalarida OʻYEUA uchuvchisi sifatida toʻliq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi. 82. Nomzodning yoshi 18 yoshdan kichik boʻlmagan va amaldagi tibbiy xulosaga ega boʻlishi shart. 83. OʻYEUA uchuvchisiga 1-betida “OʻYEUA uchuvchisi” deb yozilgan umumiy namunali OʻYEUA uchuvchisi guvohnomasi beriladi. Guvohnomaning amal kilish muddati 12 oy. 84. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 87-§ga asosan OʻYEUA uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan xuquqlarga mos keladigan bilim va mahoratlar darajasini koʻrsatishi va Taqdimnomaning 1 — 10, 13-14, 16-bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17- ilovasi.) 841. Planer-uchuvchisi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga koʻra parvoz boʻyicha taʼlim muassasalarida planer-uchuvchisi sifatida toʻliq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi. 842. Nomzod 17 yoshdan kichik boʻlmasligi va amaldagi tibbiy xulosaga ega boʻlishi shart. 843. Planer-uchuvchisi guvohnomasi umumiy namunada beriladi va 1-betida “Planer-uchuvchisi” deb yoziladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 24 oy. 844. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 871-paragrafiga asosan Planer-uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan huquqlarga mos keladigan bilim va mahoratlar darajasini koʻrsatishi va Taqdimnomaning 1 — 8, 10, 13, 16-bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishi kerak (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi). 845. Uskunalar boʻyicha parvozlar va tungi uchishlar tajribasi guvohnoma egasiga UUQ boʻyicha uchish huquqini bermaydi. 85. HK texnik xizmat koʻrsatishda bevosita ishtirok etmayotgan aviatsiya xodimlarini malakasi (parchinlovchi, payvandchi, kompozitsiyaviy materiallarni taʼmirlash boʻyicha xodimlar va boshqalar) tegishli toifa berish bilan belgilanadi. Xodimlar uchun quyidagi toifalar belgilanadi: a) “Ar” HK komponentlarini taʼmirlash uchun aviaxodimlari, maxsus protseduralarni bajarish; b) “Br” HK komponentlarini taʼmirlash uchun aviaxodimlari, maxsus protseduralarni bajarish. 86. Aviaxodimlarga guvohnomalar aviatexnika korxonasida tayyorlanadi. Guvohnoma namunasi ushbu Qoidalarning 24-ilovasida koʻrsatilgan. 87. Guvohnomaning shakli korxona maʼmuriyati tomonidan oʻzgartirilishi mumkin, lekin bu holda namunadagi maʼlumotlar koʻrsatilishi shart. 88. Guvohnomani berish, olib qoʻyish, bekor qilish, va amal qilishini toʻxtatib turish tartibi aviakorxonaning malaka komissiyasi tomonidan ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi. 89. Aviaxodimlar guvohnomasiga kiritilgan yozuvlarning shakli va mazmuni, guvohnomani amal qilish muddatini uzaytirish qoidalari aviatexnik korxona tomonidan ishlab chiqariladi va amalga oshiriladi. 90. Guvohnomaning amal qilish muddati 3 (uch) yildan oshmasligi kerak. 91. Komponentlar bilan ishlash uchun kamida 18 yoshga toʻlgan va mutaxassislik boʻyicha nazariy va amaliy mashgʻulotlarni tamomlagan shaxslar qoʻyiladi. 92. “Ar” toifasini olishga talabgor malakali mutaxassis, texnik hujjatlari va TXvaT tashkillashtirish protseduralari yozilgan tilni quyidagi darajada bilishi kerak: a) yoʻriqnomani, oʻquv qoʻllanmalarni va boshqa texnik hujjatlarni oʻqishi va tushunishi; b) barcha foydalanuvchilar tomonidan tushuniladigan texnik hujjatlarda yozuvlarni kiritish; v) oʻz lavozim majburiyatlarini bajarishda tushunmovchiliklarning oldini olish darajasida muloqot qilish. 93. Xodimlar oʻz mutaxassisliklari boʻyicha komponentlarni bilishlari va barcha vazifalarini mos ravishda bajarishlari va kerakli protsedura va koʻrsatmalar haqida bilimlarini isbotlashlari kerak. 94. “Ar” toifasiga ega boʻlgan malakali xodimlar sertifikat beruvchi xodim deb hisoblanmaydi, ular HK komponenti ekspluatatsiyasiga sertifikat yozib berish vakolatiga ega emas. 95. “Br” toifasiga malakali xodimlar “Ar” toifasiga oʻxshash talablarga javob beradilar, biroq shu jumladan: a) kamida bir yil “Ar” toifasida ish tajribasiga ega boʻlishi; b) oʻz mutaxassisligi boʻyicha komponentlarni chuqur bilishi; v) HK ekspluatatsiyasini taʼminlash boʻyicha rahbariy hujjatlar va turli xizmatlarning oʻzaro hamkorlikni tashkil etishini bilishi; g) sifatni nazorat qilish tizimini tashkil etishni bilishi kerak. 96. “Br” toifasiga ega boʻlgan malakali xodim, sertifikatlash boʻyicha mutaxassis hisoblanadi, yaʼni uning mansab yoʻriqnomasi va boshqa rahbariy hujjatlarga muvofiq komponentga ekspluatatsiyaga ruxsat berish sertifikatini yozish vakolatiga ega. 97. Guvohnoma yoʻqolgan yoki shikastlangan taqdirda har bir holat boʻyicha rasmiy xizmat tekshiruvi oʻtkaziladi. Rasmiy xizmat tekshiruv oʻtkazish uchun aviakompaniya (aviakorxona, majmua, aviaboʻlinma) boshqaruv rahbarlik tarkibi va boshqaruv xodimlaridan iborat 3 kishidan kam boʻlmagan komissiya tayinlanadi. Tekshiruv materiallari asosida yangi guvohnoma berish maqsadga muvofiqligi toʻgʻrisida komissiya tomonidan xulosa chiqariladi va dalolatnoma tuziladi. Aviaxodimlar rasmiy xizmat tekshiruvini oʻtkazish uchun komissiya raisiga guvohnomani yoʻqotish yoki shikastlanganligi toʻgʻrisida yozma ariza bilan murojaat qilishlari shart. 98. Rasmiy xizmat tekshiruvi natijalariga koʻra aviakompaniya (aviakorxona, majmua, aviaboʻlinma) rahbari aviatsiya xodimlarini malaka komissiyasiga (MMK, MK) yangi guvohnoma olish protseduralarini oʻtish uchun yuboradi. 99. Tekshiruv materiallari rasmiylashtirilgan aviatsiya xodimlarining Takdimnomasi bilan (ushbu Qoidalarning 17, 18 va 19-ilovalar) aviakompaniyaning MKga (MK boʻlmagan hollarda MMK) yuboriladi, aviakompaniyaning MK aviaxodimning maxsus fanlar boʻyicha nazariy bilimlari darajani tasdiqlash darajasiga loyikligini aniqlab, unga fuqarolik aviatsiyasining aviatsiya xodimlarining yangi guvohnomasini berish va OMK Davavianazoratga qarorni amalga oshirish toʻgʻrisida ariza berish imkoniyati masalasini hal qiladi. 100. Aviaxodimga yangi guvohnoma berish uchun barcha materiallar MK (MK boʻlmagan hollarda MMK) tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratining OMKsiga yangi guvohnoma berish toʻgʻrisida qaror qabul qilish uchun yuboriladi. 101. Guvohnomaning IX, XII, XIII kichik bandlarda yozish uchun joylarning tugashi, egasining familiyasi oʻzgarishi, shaxsiy hujjatlarda yoʻl qoʻyilgan tehnik xatolar bilan bogʻliq hollarda, aviatsiya xodimlarining guvohnomasini almashtirish tartibi yuqorida koʻrsatilganga oʻxshash boʻladi, maxsus fanlardan bilimlarni sinash bundan istisno. 102. Havaskor uchuvchisiga yangi guvohnoma berish OMKda berilgan guvohnomani yoʻqotish yoki shikastlangan holatini tavsiflovchi yozma arizasi asosida Davavianazorat boshligʻi tomonidan OMK bayonnomasi tasdiqlanganidan keyin amalga oshiriladi. Guvohnomalarga quyidagi amal qilish muddati belgilanadi: 104. Ekipajning uchuvchi xodimlariga: a) uchuvchilarga — 12 oy; b) shturmanlarga — 12 oy; v) bortmuhandislarga — 12 oy; g) bortmexanigiga — 12 oy; d) bortaloqachilariga — 12 oy; e) havaskor-uchuvchilarga — 24 oy; e1) aerostat uchuvchilariga — 24 oy; j) OʻYEUA uchuvchilariga (oʻta yengil uchish apparatlari) — 12 oy. z) planer-uchuvchilariga — 24 oy;. 105. Xizmat koʻrsatuvchi ekipaj xodimlariga: a) bortoperatorlarga — 24 oy; b) bortkuzatuvchilariga — 24 oy. 106. Qolgan aviatsiya xodimlariga: a) HHB dispetcherlariga — 24 oy; b) HK TX va OʻYEHK muhandislariga — 5 yil; v) HK TX va OʻYEHK aviatsiya texniklariga — 3 yil; g) parvozlarni taʼminlash xodimlariga — 3 yil; d) radiobyuro aloqachilariga — 3 yil; e) HKning komponentlarini taʼmirlash boʻyicha aviaxodimlariga, maxsus jarayonlarni bajarish — 3 yil. 107. Uchuvchilar tarkibi xodimlari, xizmat koʻrsatuvchi ekipaj xodimlari va HHB dispetcherining guvohnomasi muddati TUEK tibbiy xulosasi muddati davomida amal qiladi. 108. Muddati tugagan guvohnomani, aviaxodimlar, mazkur Qoidalarning 104 — 106-bandlarida koʻrsatilgan muddatga, mutaxassisligi boʻyicha, uzaytirishlari lozim. Aviatsiya texnikasiga texnik xizmat koʻrsatish tashkiloti Sertifikati va ekspluatant Sertifikatiga ega boʻlmagan tashkilot xodimlarining guvohnomalari muddati uzaytirilmaydi. 109. Uchuvchi, shturman, bortkuzatuvchisi, bortaloqachisi, bortmuhandislari, bortmexaniklari, bortoperatorlari, HXB dispetcherlari guvohnomasining muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi: a) TUEK tibbiy xulosasiga koʻra mutaxassisligi boʻyicha ishga ruxsat berish; b) tegishli malaka komissiyasida maxsus fanlar boʻyicha imtihon natijalariga koʻra; v) uchish texnikasini, samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish va amaliy ish tajribalarini sinov natijalariga koʻra; g) HXB dispetcherlari uchun dispetcher trenajyorlari va ekipajning uchuvchi tarkibining parvoz taqlid trenajyori uskunasidagi tekshirish natijalariga koʻra. 110. Guvohnomaning muddatini uzaytirishni rasmiylashtirish aviatsiya xodimlari Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17, 18 va 19-ilovalari), FA aviatsiya xodimlarining guvohnomasida, uchish kitobchasida qayd etib amalga oshiriladi. 111. Uchish xodimlari guvohnomasining amal qilish muddati quyidagi holatlarda uzaytiriladi: a) uchuvchi stajyor-xodimining safga kiritilish dasturini oʻtayotgan holatda, guvohnoma muddati tugagayotganda, guvohnomaning uzaytirilishi mutaxassisligi boʻyicha “Parvozga ruxsat beradigan tibbiy xulosa” asosida amalga oshiriladi. Bu holda nazariy bilimlar va uchish nazorati safga kiritilgandan keyin tekshiriladi; b) amaldagi uchuvchilar tarkibidagi aviaxodimlar guvohnomasi va kalendar parvoz nazoratining muddati tugagandan keyin, uzaytirilishi mutaxassisligi boʻyicha “Parvozga ruxsat beradigan tibbiy xulosa”, maxsus fanlar va “Nazariy bilimlarning tekshiruv” natijalari, undan keyingi aerodrom yoki reys sharoitlaridagi parvoz tekshiruvidan soʻng amalga oshiriladi. 112. Guvohnomalarning amal qilish muddatini uzaytirilishi Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKda amalga oshiriladi. 113. Aviaxodimlarning tekshiruvini tashkillashtirish ustidan nazoratni tegishli malaka komissiyasining raisi amalga oshiradi. Aviaxodimlarning professional bilimining tekshiruvi biletlar boʻyicha (nazorat savollari) yoki SHEHM da amalga oshiriladi. Uchish, muhandis-texnik xodimlari va HXB dispetcherlarining nazariy bilimlari, uchish apparatini boshqarish texnikasi, samolyot boshqaruvi, va amaliy qobiliyat bilimlarini tekshirishini OMK aʼzolari amalga oshiradi. OMK tarkibida zarur mutaxassisi boʻlmagan holda, OMK raisi (oʻrinbosari) ruxsati bilan tekshiruvni Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi aviakompaniyalari (aviakorxonalar, majmualar, aviaboʻlinmalar) MK aʼzosi, boshqaruv uchish, boshqaruv tarkibi aʼzolari bajarishi mumkin. 114. Guvohnomaning muddatini uzaytirishda muvofiq hujjatlardagi (guvohnoma, taqdimnoma va boshqalar) koʻrsatilgan baholar boshqa aviatsiya texnikasiga qayta oʻqishni oʻtganda, OʻM (OʻTM) malaka oshirish kurslarida oʻqiganda, MKK, KK, OMKda imtihon topshirganda, koʻrsatilgan muddat davomida ushbu fanlardan imtihonlar topshirilmaydi, va topshirilgan deb hisoblanib aviatsiya xodimlarining Taqdimnomasiga koʻchiriladi (mazkur Koidalarning 17, 18 va 19-ilovalari): a) uchish va xizmat koʻrsatish xodimlari uchun — 6 oy davomida; b) boshqa toifadagi aviaxodimlariga — 12 oy davomida. 115. Baholarning amal kilish muddati kurslarni (imtihonlarni topshirish, bilimlar sinovi) tugatish sanasidan yoki MK (OMK)ning yigʻilish bayonnomasi tasdiqlangan sanadan hisoblanadi. 118. Uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalishida boshqarish, amaliy ishlar qobiliyatlarni tekshirish natijalari amal qilish muddati davomida haqiqiy hisoblanadi, trenajyor tayyorlovi esa — 6 oy davomida. 119. Mazkur Qoidalardagi aviaxodimlar guvohnomalarni uzaytirishda, maxsus fanlardan malaka talablariga nomuvofiq baho olingan holda, qayta topshirish, tegishli OMK, MK (MK boʻlmaganda MMK) raisi ruxsati bilan, qoʻshimcha tayyorlovdan bir hafta oʻtgach, amalga oshirish mumkin. 120. Mazkur Qoidalardagi guvohnoma muddatini uzaytirish, uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalishida boshqarish, amaliy ish qobiliyatlari va HXBni tekshirishda malaka talablariga muvofiq past baho olgan boʻlsa, xodimlarga, kalendar oyi davomida keyingi tekshiruv bilan qoʻshimcha mashgʻulot beriladi. 121. Aviaxodim uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalishida boshqarish, amaliy ish kobilyatlari, HHB, oʻz majburiyatlarini bajarilishi boʻyicha talab qilinayotgan huquqlarga binoan qayta tekshiruvda, maxsus fanlardan past baho olsa, aviatsiya hodimlari Guvohnomasidagi huquqlarini amalga oshirishga ruxsat berilmaydi. Ushbu xodim uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalishida boshqarish, amaliy ish kobilyatlari, HHB boʻyicha bilim darajasini baholash uchun kalendar oy mobaynida MKga yoʻnalishi lozim, MK mavjud boʻlmaganda OMKga yoʻllantiriladi. Aviaxodim qayta tekshirishda takroran talabdagidan past baho olsa, aviakorxona rahbari tomonidan bunday xodimning xizmatidan foydalanish boʻyicha qaror qabul qilinadi. 122. Agar, stajirovka dasturini oʻtash jarayonida gʻarbda ishlab chiqarilgan HKga xizmat koʻrasuvchi MTTning mutaxassis guvohnomasini amal qilish muddati tugagan yoki tugayotgan boʻlsa, guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish, stajirovka dasturi tugagandan va imtihon topshirgandan keyin amalga oshiriladi. Guvohnoma amal qilish muddati malaka komissiyaninng (MK) yigʻilish bayonnomasining tasdiqlangan sanasidan hisoblanadi. 123. Aviaxodimlar guvohnomasining amal qilish muddati tegishli malaka komissiyasi (MMK, MK yoki OMK)da oxirgi topshirgan imtihon sanasidan, mazkur Qoidalarning 104 — 106-bandlarida koʻrsatilgan muddatlarga uzaytiriladi. 124. Fuqaro aviatsiyasi uchuvchi Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirilishida quyidagilar talab kilinadi: a) parvoz ishiga ruxsat berishganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlarni topshirish. 125. 3-darajali uchuvchilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) barcha maqsus fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 2-darajali uchuvchilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 4 — b. koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozim. 1-darajali uchuvchilar uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 4, 5, 16-b koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozim. 126. Uchish texnikasi va samolyotni yoʻnalishida boshqarish boʻyicha 1 va 2-darajali uchuvchilar 5 (besh)dan kam boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 127. Uchish texnikasi va samolyotni yoʻnalishida boshqarish boʻyicha, boshqa HKga qayta oʻqigandan keyin, 1 va 2-darajali uchuvchilar uchun mustaqil ishning birinchi yil davomida va 3-darajali uchuvchilar 4 (toʻrt)dan kam boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 128. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi boshqaruv-uchish, instruktorlik tarkibi, nazariy bilim darajasini tekshiruvini yuqori (daraja boʻyicha bir xil boʻlganlardan bittasi) HK turida va qoʻshimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qoʻllanmasi” (PEQ) boʻyicha bilimlari tekshiriladi. Uchish texnikasi HKning har bir turida tekshiriladi. 129. Barcha uchuvchilarning trenajyor tekshiruvi bir yilda bir martadan kam boʻlmagan holda amalga oshiriladi. 130. Nazariy bilimlarning tekshiruvining natijasi, trenajyordagi tekshiruv, uchish texnikasini tekshirish va samolyotni yunalishda boshqarishni tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv uchuvchining uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi. 131. Fuqaro aviatsiyasi shturman guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilar zarur: a) parvoz ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlarni topshirish. 132. 3-darajali shturmanlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 2-darajali shturmanlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6-b. koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozim. 1-darajali shturmanlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6, 10, 11, 16-b koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozim. 133. Birinchi, ikkinchi darajali shturmanlar samolyotni yoʻnalishda boshqarish boʻyicha 5 (besh)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 134. Samolyotni yoʻnalishida boshqarish texnikasi boʻyicha, 3-darajali shturmanlar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan oʻtgan shturmanlar (malaka darajasiga qaramasdan), mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 135. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi shturmanlar nazariy bilim darajasining tekshiruvini yuqori (daraja boʻyicha bir xil boʻlganlardan bittasi) HK turida va qoʻshimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qoʻllanmasi” (PEQ) boʻyicha bilimlari tekshiriladi. Samolyotni yoʻnalishida boshqarish texnikasi har bir HK turida tekshiriladi. 136. Hamma shturmanlarning trenajer tekshiruvi yilda bir martadan kam boʻlmagan holda olib boriladi. 137. Nazariy bilimlarning tekshiruvining natijasi, trenajyordagi tekshiruv, uchish texnikasini tekshirish va samolyotni yunalishda boshqarishni tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv uchuvchining uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi. 138. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandis (bortmexanik) guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilar zarur: a) parvoz ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlarni topshirish. 139. Uchinchi darajali bortmuhandis va bortmexaniklar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. Ikkinchi darajali bortmuhandis va bortmexaniklar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4-bandiga koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozim. Birinchi darajali bortmuhandis (bortmexanik)lar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 8, 9, 16-boblariga koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozim. 140. Birinchi, ikkinchi darajali bortmuhandis (bortmexanik)lar amaliy ish qobiliyatlari boʻyicha 5 (besh)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 141. 3-darajali bortmuhandis (bortmexanik)lar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan oʻtgan bortmuhandis (bortmexanik)lar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari boʻyicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 142. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi bortmuhandis (bortmexanik) lar nazariy bilim darajasining tekshiruvini yuqori (daraja boʻyicha bir xil boʻlganlardan bittasi) HK turida va qoʻshimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qoʻllanmasi” (PEQ) boʻyicha bilimlari tekshiriladi. Amaliy ish qobiliyatlari har bir HK turida tekshiriladi. 143. Hamma bortmuhandis (bortmexanik)lar, lavozimiga, ish tajribasiga va malaka darajasiga qaramasdan trenajyor tekshiruv yilda bir martadan kam boʻlmagan holda olib boriladi. 144. Nazariy bilimlarning tekshiruvi natijasi, trenajyordagi tekshiruv, amaliy ish qobiliyatlari tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv bortmuhandis (bortmexanik)lar uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi. 145. Fuqaro aviatsiyasi bortaloqachi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilar zarur: a) parvoz ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlarni topshirish. 146. 3-darajali bortaloqachilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 2-darajali bortaloqachilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 11, 13-bandlarga koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozim. 1-darajali bortaloqachilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 4, 11, 13, 16-bandlariga koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt) bahoga ega boʻlishlari lozi. 147. 1, 2-darajali bortaloqachilar amaliy ish qobiliyatlari boʻyicha 5 (besh)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 3-darajali bortaloqachilar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan oʻtgan bortaloqachilar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari boʻyicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 148. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi bortaloqachilar nazariy bilim darajasini tekshiruvini yuqori (daraja boʻyicha bir xil boʻlganlardan bittasi) HK turida va qoʻshimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qoʻllanmasi” (PEQ) boʻyicha bilimlari tekshiriladi. Amaliy ish qobiliyatlari har bir HK turida tekshiriladi. 149. Hamma bortaloqachilar, lavozimiga, ish tajribasiga va malaka darajasiga qaramasdan trenajyor tekshiruv yilda bir martadan kam boʻlmagan holda olib boriladi. 150. Nazariy bilimlar tekshiruvining natijasi, trenajyordagi tekshiruv, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv bortaloqachi uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi. 151. Havaskor-uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagi asoslarga koʻra amalga oshiriladi: a) uchish ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKga maxsus fanlar boʻyicha imtihon topshirishga ruxsat olish uchun yozma ariza; v) oxirgi 2 yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat; g) 2 ta rasmiylashtirilgan taqdimnoma. 152. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlar oʻtkaziladi. Hamma fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 153. Imtihon yozma shaklda topshiriladi. Hamma fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 154. Uchish texnikasi va samolyotni yoʻnalishida boshqarishni tekshirilishi, Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMK inspektorlari yoki OMK raisi (oʻrinbosari)ning ruxsati bilan, Oʻzbekiston Respublikasi FA ekspluatantlarning MK uchuvchi inspektorlari amalga oshiradilar. Uchish texnikasi va samolyotni yoʻnalishida boshqarish boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 155. Agar oxirgi 6 oy ichida 10(oʻn) ta uchish va qoʻnishlar amalga oshirilmagan boʻlsa, havaskor-uchuvchi oʻz xuquqlaridan foydalanishi mumkin emas. 156. Nazariy bilimlarni, uchish texnikasi va samolyotni yoʻnalishida boshqarishni tekshirish natijalari, uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). 1561.Aerostat uchuvchisi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagi hujjatlar asosida amalga oshiriladi: a) uchish ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) oxirgi 2 yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat; v) 2 ta nusxada rasmiylashtirilgan taqdimnoma. 1562. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlar oʻtkaziladi. 1563. Imtihon yozma shaklda topshiriladi. Hamma maxsus fanlar boʻyicha 4 (toʻrt) dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 1564. Uchish texnikasini boshqarishning tekshirilishi, Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMK inspektorlari yoki OMK raisi (oʻrinbosari)ning ruxsati bilan, Oʻzbekiston Respublikasi FA ekspluatantlarning MK uchuvchi inspektorlari amalga oshiradilar. Uchish texnikasini boshqarish boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 1565. Agar oxirgi 6 oy ichida 4 ta uchirish va qoʻtarish amalga oshirilmagan boʻlsa, aerostat uchuvchisi oʻz xuquqlaridan foydalanishi mumkin emas. 1566. Nazariy bilimlarni, uchish texnikasini boshqarishning tekshirish natijalari, uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). 157. OʻYEUA uchuvchisi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi: a) imtihonlarni topshirish uchun OMKga ariza; b) uchish ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; v) oxirgi yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat; g) uchish texnikasini boshqarishni tekshirish sanasi qoʻrsatilgan uchish kitobi; d) Imtihomlarni topshirish uchun Davavianazoratning OMKga berilgan ikkita rasmiylashtirilgan taqdimnomasi. 158. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlar oʻtkaziladi. Hamma fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 159. Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKda faqat korxona boshqaruv-instruktorlar tarkibining guvohnomalari amal qilish muddati uzaytiriladi. Oddiy uchuvchilar guvohnomalarini ish joylarida uzaytiradilar. 160. Uchish texnikasi boshqarishni tekshirilishi, Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMK inspektorlari yoki OMK raisi (oʻrinbosari)ning ruxsati bilan, uchuvchi-instruktorlari amalga oshiradilar. Uchish texnikasi boshqarish boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 161. Agar oxirgi 6 oy ichida 10(oʻn) ta uchish va qoʻnishlar amalga oshirilmagan boʻlsa, OʻYEUA uchuvchisi oʻz xuquqlaridan foydalanishi mumkin emas. 162. Nazariy bilimlarni, uchish texnikasi boshqarishni tekshirish natijalari, uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). 1621. Planer-uchuvchisi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagi hujjatlar asosida amalga oshiriladi: a) imtihonlarni topshirish uchun OMKga ariza; b) uchish ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; v) oxirgi yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat; g) uchish texnikasini boshqarishni tekshirish sanasi koʻrsatilgan uchish kitobi; d) imtihonlarni topshirish uchun Davavianazorat tomonidan OMKga berilgan 2-ta rasmiylashtirilgan taqdimnomasi. 1622. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasida koʻrsatib oʻtilgan fanlar boʻyicha imtihonlar topshiriladi. Barcha fanlar boʻyicha baholar 4 (toʻrt)dan past boʻlmasligi lozim. 1623. Uchish texnikasini tekshirilishi, Davavianazoratning OMK inspektorlari ruxsati bilan, uchuvchi-instruktorlari tomonidan amalga oshiriladi. Uchish texnikasi boʻyicha baholar 4 (toʻrt)dan past boʻlmasligi lozim. 1624. Agar oxirgi olti oy ichida oltita uchish va qoʻnishlar amalga oshirilmagan boʻlsa, planer-uchuvchisi oʻz huquqlaridan foydalanishi mumkin emas. 1625. Nazariy bilimlar va uchish texnikasini tekshirish natijalari uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). 163. Bortoperatori guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilariga asosan amalga oshiriladi: a) uchish ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlarni topshirish. 164. 3-darajali bortoperatorlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 2-darajali bortoperatorlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 16, 18-bandlarga koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 1-darajali bortoperatorlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 16, 17, 18, 21 -bandlariga koʻra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar boʻyicha esa 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 165. 1, 2-darajali bortoperatorlar amaliy ish qobiliyatlari boʻyicha 5 (besh)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 166. 3-darajali bortoperatorlar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan oʻtgan bortoperatorlar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari boʻyicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 150. Nazariy bilimlarini, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv bortoperatori uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi. 168. Bortkuzatuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi: a) uchish ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi; b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlarni topshirish. 169. Bortkuzatuvchilar, malaka darajasidan kelib chiqib, hamma fanlar boʻyicha malaka darajasiga muvofiq baholarga ega boʻlishlari lozim. 1-darajali bortkuzatuvchilar amaliy ish qobiliyatlari, “Parvoz ekspluatasiyasi qoʻllanmasi” (PEQ), AQV va ularni avariya holatida qoʻllash qoidalar, yoʻlovchilarni oziq-ovqat bilan taʼminlash hizmatini tashkillashtirish, yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish texnologiyalar boʻyicha 5 (besh)dan past boʻlmagan, boshqa fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 2-darajali bortkuzatuvchilar amaliy ish qobiliyatlari, AQV va ularni avariya holatida qoʻllash qoidalar, yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish texnologiyalar boʻyicha 5 (besh)dan past boʻlmagan, boshqa fanlar boʻyicha 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 170. 3-darajali bortkuzatuvchilar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan oʻtgan bortkuzatuvchilar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari boʻyicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 171. Bortkuzatuvchilarning amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni yuqori turuvchi mutaxassislar (bortkuzatuvchi-instruktor, uchish boʻlinmasining katta bortkuzatuvchisi, bortkuzatuvchi-inspektor) tomonidan amalga oshiriladi. Amaliy ish qobiliyatlarini kalendar (rejali) tekshirilishi mazkur Qoidalarning 118-bandida koʻrsatilgan muddatdan oshmagan boʻlsa, guvohnoma muddatini uzaytirishda hisobga olish ruxsat etiladi. 172. Nazariy bilimlarni, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv bortkuzatuvchining uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi. 173. HHB dispetcheri guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi: a) havodagi harakatlarga xizmat koʻrsatish boʻyicha funksional majburiyatlarni bajarishga kirishish haqida UTEK tibbiy xulosasi; b) mazkur Qoidalarning 118-bandiga muvofiq fanlar boʻyicha imtihonlarni topshirish. 174. 3-darajali HHB dispetcherlari barcha fanlardan 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim, trenajyor mashgʻulotlari va amaliy ishlar qobiliyatlarini tekshirish boʻyicha 4(toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlishlari lozim. 175. 2-darajali HHB dispetcherlari, Dispetcherlik tarkibi Taqdimnomasining 1, 2, 4 va 5 bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlardan 5(besh)dan past, boshqa fanlardan 4(toʻrt)dan past, amaliy ishlarni qobiliyatlarini tekshirish boʻyicha (texnologik jarayonlarni tekshirish paytidagi oʻrtacha baho) 5(besh)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 1-darajali HHB dispetcherlari, Dispetcherlik tarkibi Taqdimnomasining 1, 2, 4, 5 va 9 bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlardan 5(besh)dan past, boshqa fanlardan 4(toʻrt)dan past, amaliy ishlarni qobiliyatlarini tekshirish boʻyicha (texnologik jarayonlarni tekshirish paytidagi oʻrtacha baho) 5(besh)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 176. Ish joyida amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni yuqori rahbar mutaxassis, rahbar (trenajyorda — trenajyor instruktori) tomonidan amalga oshiriladi. 177. HHB dispetcheri guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda, ish joyida amaliy ish qobiliyatlarni va trenajyorda mashqlarni oʻtkazish tekshiruvlari, 6 (olti) oy muddatdan oshmagan xolda hisobga olinadi. Birinchi yil mustaqil ishlayotgan dispetcherlarga va YDP, ADP, Tower dispetcherlarga, ish joyida amaliy ish qobiliyatlarni va trenajyorda mashqlarni oʻtkazish tekshiruvlari, 3 (uch) oy muddatdan oshmagan xolda hisobga olinadi. 178. Nazariy bilimlarni, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari, trenajyorda mashqlarni oʻtishi, dispetcherlik tarkibi Taqdimnomasiga qayd yetiladi (mazkur Qoidalarning 18-ilovasi). 179. Havo kemasi va aviadvigatelga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha muhandis mazkur Qoidalarning 19-ilovasida koʻrsatilgan fanlardan imtihon topshiradi. 180. HKning AREJga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha muhandis mazkur Qoidalarning 19-ilovasida koʻrsatilgan fanlardan imtihon topshiradi. 181. HKning (AREJ)ga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha muhandis, oʻnga berilgan toifa koʻra, mazkur Qoidalarning XXI-bob 88-§ga talablariga muvofiq bilim darajasiga ega boʻlishi lozim. 182. Fanlar boʻyicha bilim darajasini tekshirish, tegishli malaka komissiyalarida (MMK, MK, OMK)da oʻtkaziladi. Bir necha turdagi HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha ruxsatga ega boʻlgan muhandislarning bilimini tekshirish yuqori turdagi HKda oʻtkaziladi (daraja boʻyicha bir xil boʻlganlardan bittasi). Barcha fanlardan 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 183. Nazariy bilimlar tekshiruv natijalari muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi). 184. OʻYHKga xizmat koʻrsatuvchi muhandis mazkur Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq imtihon topshiradi. 185. OʻYHK muhandisining bilim sinovlari, tegishli malaka komissiyalari (MMK, MK, OMK) da oʻtkaziladi. Barcha fanlardan 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 186. OʻYHK muhandisining bilim tekshiruv natijalari, muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi). 187. Havo kemasi va aviadvigatelga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha aviatsiya texnigi, mazkur Qoidalarning 19-ilovasida koʻrsatilgan fanlardan imtihon topshiradi. 188. HKning AREJga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha, aviatsiya texnigi mutaxassiligini hisobga olgan holda, mazkur Qoidalarning 19-ilovasida koʻrsatilgan fanlardan imtihon topshiradi. 189. 3-darajali aviatsiya texnigi HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha, barcha operatsiyalarni mazkur Qoidalarning XXI-bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim. 190. 2-darajali aviatsiya texnigi HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha, barcha operatsiyalarni mazkur Qoidalarning XXI- bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim. 191. 1-darajali aviatsiya texnigi HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha, barcha operatsiyalarni mazkur Qoidalarning XXI- bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim. 192. Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha aviatsiya texnigi, HKga texnik xizmat koʻrsatishda barcha jarayonlarini mazkur Qoidalarning XXI-bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim. 193. Fanlar boʻyicha bilim darajasini tekshirish, tegishli malaka komissiyalari (MMK, MK, OMK)da oʻtkaziladi. Bir necha turdagi HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha ruxsatga ega boʻlgan aviatsiya texniklarning bilimini tekshirish yuqori turdagi HKda oʻtkaziladi (daraja boʻyicha bir xil boʻlganlardan bittasi). Barcha fanlardan 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 194. Nazariy bilimlar tekshiruv natijalari muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi). 195. Oʻta yengil havo kemasiga va aviadvigatelga texnik xizmat koʻrsatuvchi aviatexnik mazkur Qoidalarning 19-ilovasida koʻrsatilgan fanlardan imtihon topshiradi. 196. OʻYHK aviatexnikning bilim sinovlari, tegishli malaka komissiyalari (MMK, MK, OMK) da oʻtkaziladi. Barcha fanlardan 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga ega boʻlishlari lozim. 197. OʻYHK aviatexnikning bilim tekshiruv natijalari, muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi). 198. Xizmat va uchishni taminlash jarayonida aviatsiya xodimi tomonidan, parvozlarlar xavfsizligiga toʻgʻridan-toʻgʻri xavflar vujudga keltirilsa, aviatsiya hodisasiga, odamlar sogʻligi va hayotiga bevosita taqlid solishga olib keladigan qoida va meʼyorlar buzilgan xollarda, Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat mansabdor shaxslariga, aviaxodimlar guvohnomasining amal qilishini vaqtinchalik toʻxtatib turishiga huquq beriladi, FA ekspluatantlar (aviakompaniyalar, majmualar, muassasalar, aviatizimlar)ning boshqaruv-uchuvchilar va raxbarlar tarkibiga esa tekshiruv tugaguniga va chora koʻrilguniga qadar aviaxodim guvohnomasidagi malaka belgilarini amal qilishini toʻxtatib turish uchun huquq beriladi. Tekshiruv qilinadigan aviahodisalar roʻyxati, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 27-dekabrdagi 505-sonli qarori bilan tasdiqlangan AHHTQ (aviatsiya halokat va hodisalarini tekshirish qoidalari)ning 1-ilovasida oʻrnatilgan. Aviaxodimining odamlar xayotiga va sogʻligiga, parvozlarlar xavfsizligiga toʻgʻridan-toʻgʻri xavflar vujudga kelish omillariga quyidagilar kiradi: a) havo kemasining uchish yaroqliligiga taʼsir etuvchi ishlarni bajarish texnologiyasiga rioya qilmaslik; b) inspeksiya tekshiruv vaqtida aniqlangan malakaviy tayyorgarlikning yetishmasligi; v) parvozlarni taʼminlash va bajarish, havo harakatini boshqarish, texnik xizmat koʻrsatishdagi ishlarni bajarishda oʻrnatilgan tartiblarni muntazam yoki bir martalik qoʻpol ravishda buzish. Guvohnomani amal qilishini toʻxtatuvchi mansabdor shaxs, koʻrsatmani rasmiylashtiradi va uni mazkur aviaxodim ishlaydigan tashkilot (boʻlim) rahbariga yuboradi. 199. Yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarliklar uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning mansabdor shaxslari guvohnomani amal qilishini toʻxtatish huquqiga ega: a) Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining xamma xodimlaridan; b) Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKsida fuqaro aviaxodim guvohnomasini olgan boshqa boʻlimlar aviaxodimlaridan; v) havaskor uchuvchilardan; g) OʻYEUA uchuvchilaridan. 200. Fuqaro aviatsiyasi ekspluatant (aviakompaniyalar, komplekslar, muassasalar, aviatizimlar)ining boshqaruv-uchish, inspektorlik va rahbarlik tarkibi bevosita qoʻl ostida boʻlgan aviaxodim guvohnomasidagi malaka baho natijalarini amal qilish muddatini toʻxtatish huquqiga ega. 201. Guvohnomaning amal qilish muddatini qayta tiklash uchun tashkilot (boʻlim) rahbari, aviaxodimni OMKda belgilangan tartibda darajasini tasdiqlash uchun yuboradi. 202. Quyidagi xollarda aviaxodim guvohnomasi soʻndirilishi mumkin: a) yoʻqotilganda, shikast yetkazilganda, ism-sharifi oʻzgartirilganda va boshqa texnik sabablarga koʻra guvohnomani almashtirganda (avval berilgan guvohnoma soʻndiriladi); b) aviatexnik guvohnomasi oʻrniga muhandis guvohnomasi berilganda (aviatexnik guvohnomasi soʻndiriladi); v) aviaxodimning ishdan nafaqaga ketishi, sogʻligi tufayli yoki oʻlimi tufayli ish joyidan maʼlumotnoma berilganda; g) ishda5 yildan ortiq tanaffus boʻlganda (uchishda, texnik xizmat koʻrsatishda, havo harakatini boshqarishda, parvozlarni taʼminlashda); d) Oʻzbekiston Respublikasi sud organlarining qarorlari boʻyicha. 203. Aviaxodim guvohnomasini soʻndirish Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKning qaroriga muvofiq “Aviaxodimga guvohnoma berish reyestri”da, 13-grafasidagi “Izoh”da guvohnoma sanani va bayyonnoma raqamini koʻrsatilishi bilan qayd etiladi. 204. Aviaxodimning bekor kilingan guvohnomasi reyestrdan chiqariladi. 205. Aviaxodimlarning berilgan guvohnomalarini hisobga olish va roʻyxatdan oʻtkazish maxsus reyestrda yuritiladi (mazkur Qoidalarning 20-ilovasi). 206. Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKda mazkur Qoidalarning 1-bandida (“n” va “o” kichik bandlardan tashqari) koʻrsatilgan aviaxodimlarga guvohnoma berish reyestri yuritiladi, aviakorxona (aviakompaniyalar)ning MK (MMK)da esa HKga THKda bevosita ishtirok etmaydigan parvozlarni taʼminlash xodimlari, radiobyuro aloqachisi va aviaxodimlarga olib boriladi. 207. Aviaxodimlarga guvohnomani berish reyestri OMKda elektron shaklda yuritiladi. Har bir guvohnomaning egasiga maʼlumotlarni reyestrda koʻrsatgan holda rasmiylashtirilgan anketa shaklida reyestrni yuritishga yoʻl qoʻyiladi. 208. Guvohnoma blanklari qatʼiy hisobot hujjatlari bilan barobar saqlanadi. Aviaxodimlar guvohnomasini berish bilan shugʻulanadigan mansabdor shaxslar ularning saqlanishligi uchun shaxsiy javobgarlikni oʻz zimmalariga oladilar. Guvohnomalar blanklarini qabul qilish-uzatish dalolatnoma asosida amalga oshiriladi. 209. Aviaxodimga guvohnomani berilayotganda, guvohnomaning har bir blankining barcha grafalari belgilangan shaklda toʻldirilib, guvohnoma berish reyestirga kiritiladi. 210. Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat OMK, aviakorxona (aviakompaniyalar, majmualar, aviatizimlar)ning malakali komissiyalari (MMK, MK) tomonidan mazkur Qoidalarning 23-ilovasida koʻrsatilgan, “Aviaxodimlarning roʻyxatdan oʻtkazish jurnali” yuritilishi shart. 211. Aviaxodimlarining guvohnomasi bekor kilingan taqdirda, mazkur Qoidalarning 202-bandiga muvofiq, OMK bayonnomasining raqami, sababi va sanasi koʻrsatilgan guvohnomani soʻndirilganligi toʻgʻrisidagi yozuv guvohnomalar reyestrida qayd etiladi. 212. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlarining malakasi malaka talablariga muvofik belgilanadi va tegishli daraja bilan tasdiqlanadi: 3 (uchinchi), 2 (ikkinchi), 1 (birinchi). 213. Malaka darajalar quyidagi maqsadlar uchun beriladi: a) professional tayyorgarligi darajasini oshirish; b) parvozlar xavfsizligi va muntazamligini taʼminlash; v) aviatsiya xodimlarini malakasiga muvofiq ratsional tanlash va taqsimlash; g) aviaxodimlarning malakasi, bilimlari va ish stajiga bogʻliq boʻlgan, ish haqi tizimining toʻgʻri qoʻllanilishi. 214. Quyidagi aviaxodimlarga nazariy tayyorgarlik, amaliy ish qobiliyat, ish staji va ish tajribasi darajasiga qarab 3 (uchinchi), 2 (ikkinchi) va 1 (birinchi) darajalar tayinlanadi: a) uchuvchilarga; b) shturmanlarga; v) bortmuhandislariga; g) bortmexaniklariga; d) radioaloqa operatorlariga; e) yuk tashuvchi HK bortoperatorlariga; yo) bortkuzatuvchilariga; j) HHB dispetcherlariga; z) HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha aviatsiya texniklariga. 215. Davavianazorat OMKda oʻquv muassasalarini bitirgan uchish xodimlariga darajaning dastlabki tayinlanishi amalga oshiriladi. 216. Oʻquv muassasalarini bitirgan aviaxodimlar MMK va MK, yoki MMK va OMK (MK boʻlmasa) orqali klassifikatsiya (tasniflash) darajasini tayinlash jarayonidan quyidagi tartibda oʻtadilar: a) uchuvchilar, shturmanlar — oʻquv mashgʻulotlarining toʻliq kurslarini tugatganligi boʻyicha hujjatlarni taqdim etgandan soʻng, yoki qoʻshimcha ravishda simulyator va uchish mashgʻulotlarining aktlarini UM (UMM)ga taqdim etadilar, agar magʻulotlar oʻquv yurtida oʻtilmagan boʻlsa; b) HKning bortmuhandis (bortmexanik), bortalokachi, bortoperatorlari — FA uchish tarkibini tayyorlash dasturi boʻyicha safga kiritish dasturlarini oʻtgandan keyin, bortkuzatuvchilari esa Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan safga kiritish dasturlarini oʻtgandan keyin; v) HHB dispetcherlar, HKga texnik xizmat qoʻrsatish boʻyicha aviatexniklar — mustaqil ishlash uchun stajirovka dasturidan oʻtib, mutaxassislik boʻyicha taʼlim muassasalarining tugatganiligi boʻyicha hujjatlarni taqdim etgandan keyin. 217. Fuqaro aviatsiyasining darajalash boʻyicha tartib-taomillaridan oʻtayotgan aviatsiya xodimlari sogʻliq xolati buyicha belgilangan talablarga javob berishi kerak hamda nazariy tayyorgarlik, amaliy ish qobiliyatlarga ega boʻlishi va malaka darajasiga muvofiq HHB funksiyalarini bajarishi kerak. 218. Havaskor-uchuvchilar, aerostat uchuvchilari, OʻYEUA uchuvchilari va planer-uchuvchilariga malaka darajasi berilmaydi. 219. Intizomiy jazo olgan fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlarining malakasi oshirilishiga faqat intizomiy jazo bekor qilingandan keyin yoʻl qoʻyiladi. 220. Malaka darajasi pasaygan FA aviaxodim, oʻz mutaxassisligi buyicha kamida bir yil ishlagandan soʻng malakasini tiklashga qoʻyiladi. Malaka darajasi pasaytirilganda aviaxodim guvohnomasi almashtirilishi lozim. 221. Oʻz aybi sababli avia hodisaga yul qoʻygan FA aviaxodimi, malaka darajasini koʻtarish uchun oʻz mutaxassisligi boʻyicha kamida bir yil ishlagan boʻlishi kerak. 222. HKga THK boʻyicha muhandisiga quyidagi toifalar beriladi: a) muhandis; b) II toifali muhandis; v) I toifali muhandis; d) “A” toifali muhandis; e) “B” toifali muhandis; f) “S” toifali muhandisi. HKga THK boʻyicha aviatexnikiga malaka darajasini berish bilan birga muvofiq razryadlar, xamda “A”, “B” toifalari (Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKga) beriladi. MTHga daraja, toifa berish aviatexnik korxonasining MMK va MK yoki MMK va OMKda (MK boʻlmaganda) tayinlanadi. “S” darajasi Davavianazorat OMKda tayinlanadi. 223. Malaka darajasini oshirish huquqiga ega aviaxodimlar xizmat rahbari nomiga ariza taqdim etadi, natija ijobiy boʻlsa rahbar aviaxodimlarga Taqdimnomani 4 (toʻrt) nusxada rasmiylashtiradi va ularni tegishli malaka komissiyalari (MMK,MK,OMK) ga yuboradi (mazkur Qoidalarning 17, 18 i 19-ilovalari). 224. Tegishli malaka komissiyasiga kelgan malaka darajasiga daʼvogar nomzodlar oʻzi bilan quyidagi hujjatlarni olib kelishi kerak: a) amaldagi guvohnoma; b) tibbiy koʻrik toʻgʻrisidagi guvohnoma (uchish xodimlari, xizmat koʻrsatish xodimlari va HHB dispetcherlari uchun); v) uchish kitobi (uchish xodimlari uchun), g) pasport; d) HHHK xizmatining dispetcher kitobchasi. 226. Uchuvchilar tarkibi, HHB dispetcherlarining 1-darajali malakaga oshirishda nazariy bilimlarini, boshqaruv texnikasini, samolyotni yoʻnalishda boshqarishni, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish, MTTni “S” toifasiga oshirish uchun MK va OMKda quyidagi aviaxodimlar oʻtadi: a) uchuvchilar; b) shturmanlar; v) bortmuhandislar; g) bortmexaniklar; d) bortradistlar; e) HHB dispetcherlari; yo) HKga THK boʻyicha muhandislar. 227. Yuk HK bortoperatori, bortkuzatuvchilari birinchi malaka darajasini olish jarayonini MMK va MK oʻtadilar. 228. Uchish xodimlarining, muhandis-texnik tarkibi, HHB dispetcherlarining nazariy bilimlarni tekshirish, amaliy mashgʻulotlarni bajarish, ikkinchi darajali malakaga oshirishda va mutaxassislarni I darajali mutaxassis va II darajali mutaxassis, “A” va “V” toifali darajasidagi mutaxasislar oshirishi uchun, MK va MMK da quyidagi aviaxodimlar oʻtadi: a) uchuvchilar; b) shturmanlar; v) bortmuhandislari; g) bortmexaniklari; d) bortalokachilari; e) yuk samolyotlari bortoperatorlari; yo) bortkuzatuvchisi; j) HHB dispetcherlari; z) HKni taʼmirlash muhandislari; i) HKni taʼmirlash aviatexnigi. 229. MK boʻlmagan aviakorxonlarda 3 darajani berish, 2 va 1 darajaga koʻtarish, mutaxassis darajasini berish va oshirish, tehnik muhandislarni darajasini oshirish va berish, 2-toifa muhandisi, 1-toifa muhandisi, “A” toifali muhandis, “V” toifali muhandis darajasini berish va oshirish MMK va Oʻzbekistan Respublikasi Davavianazorat OMK da bajariladi. Aviakompaniyalarda (aviakorhona, aviaboʻlinmalarda) MMK mavjud boʻlmasa, mazkur Qoidalarning 228-bandda koʻrsatilgan vazifalarini MK bajaradi. 230. Aviaxodimga 3 darajani tayinlash bilan birga guvohonomani berishini Oliy Malaka Komissiya (OMK) amalga oshiradi. 231.HKga texnik hizmat koʻrsatish buyicha aviatexnikga darajani tayinlash bilan birga tegishli toifa ham beriladi. 232. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlarining malaka darajasini oshirish maqsadida nazariy bilimlari yoki amaliy qobiliyatlari tekshirilib, natijasi mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlmagan, lekin amaldagi malaka darajasiga muvofiq boʻlgan holda, xodim malaka darajasini oshirish uchun bir oydan keyin imtihonlarni qayta topshirishi mumkin. 233. Fuqaro aviatsiyasining aviaxodimlari berilgan malaka darajasiga mos kelmaydigan baho olgan boʻlsa u malaka darajasida xizmat koʻrsatishning nazariy bilimlarini yoki amaliy ish qobiliyatlarini tekshirganda, oʻz vazifalarini bajarish huquqini yoʻqotadi va bir oy ichida malaka komissiyasida oldin belgilangan malaka darajasini tasdiqlashi shart. 234. Fuqaro aviatsiyasining aviaxodimlari, malaka darajasi tasdiqlangach, berilgan darajaga mos kelmagan baholar olgan boʻlsa, unda bir pogʻonaga malaka darajasi tushiriladi. 235. Malaka darajasini tasdiqlash uchun MKga OMKga joʻnatilgan fuqaro aviatsiyasi aviaxodimi nazariy bilim va amaliy ish tajribalarini sinovdan oʻtkazish buyrugʻi berilgan kundan boshlab bir oy ichida oʻtishi majburiy hisoblanadi. Agar aviaxodimning biror bir sababga koʻra (kasallikdan tashqari) bir oy ichida tekshirishlardan oʻtmagan boʻlsa, unga oʻz vazifalarini bajarishi uchun ruxsat berilmaydi va OMK, MK yigʻilishida bundan keyingi foydalanish masalasini hal etadi. 236 Aviakompaniyalar (aviakorxonalar, majmualar, aviaboʻlinma) rahbarlari Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratga quyidagilarni iltimos qilish huquqiga ega: a) Aviaxodisani oldini olgani uchun, yuqori uchish mahorati, havo transportini boshqarish va HKga texnik xizmat koʻrsatishda muayyan hollarda mohir va anik harakatlar uchun malaka darajasini, aviakompaniya xodimlari muddatdan oldin darajasini oshirish toʻgʻrisida; b) aviaxodimlar bevosita parvoz xavfsizligiga tahdid boʻluvchi harakat sodir qilgan boʻlsa, malaka darajasini tushirish toʻgʻrisida; v) darajalar va toifalar berishda aviatsiya xodimlari uchun talab qilinadigan xizmat darajasini yoki ish stajini oʻzgartirish toʻgʻrisida. 237. Malaka darajasini, aviatsiya xodimlarining toifasini oshirish yoki tushirish toʻgʻrisidagi iltimosnoma (maʼlumotlar) ish holatlarini koʻrsatuvchi hujjatlar bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratga taqdim etiladi. 238. Malaka darajasi, toifasi va egallab turgan lavozimidan kelib chiqib aviaxodimlar maxsus fanlar boʻyicha nazariy bilimlar darajasini tekshirishni MMK va MK yoki MK va OMKda oʻtadi. Aviaxodimlarining nazariy bilimlarini tekshirish biletlar (nazorat savollar) boʻyicha yoki SHEXMda amalga oshiriladi. 239. Malakaviy komissiyalarda har bir maxsus fanlar uchun nazariy bilimlarni ogʻzaki yoki yozma ravishda tekshirish odatda bitta ekspert tomonidan amalga oshiriladi. 240. Aviatsiya xodimlariga imtihon topshirish uchun ajratilgan vaqt sinov uchun 20 daqiqadan ortiq boʻlmagan muddatga belgilanadi. Kunlik imtihonlar soni — 3 (uch)dan ortiq boʻlmasligi keraq. 241. Uchuvchi xodimlar tarkibi, xizmat kursatuvchi xodimlar, HHB dispetcherlari va muhandis-tehnik tarkib hodimlarining uchish mahorati, samoletni yoʻnalishda boshqarish, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish tegishli malaka komissiya aʼzolari tomonidan amalga oshiriladi, ayrim hollarda esa OMK raisi (oʻrinbosari) ruxsati bilan aviakompaniyalar (aviakorxonalar, majmualar, aviaboʻlinma) boshkaruv-uchuvchi va rahbariyat tarkibi tomonidan bajariladi. 242. OMK raisi (oʻrinbosari), baʼzi holatlarda, parvoz xodimlarining malakasini 1-darajaga oshirish uchun FA aviaxodimlarining parvoz komandirlari tomonidan amalga oshirilgan parvozlarni tekshirish natijalarini hisoblash huquqiga ega. Bunda uchishlarni tekshirishning amal qilish muddati ushbu Qoidalarning 118-bandida koʻrsatilgan amal qilish muddatidan oshmasligi kerak. 243. Aviaxodimlariga 3-darajani tayinlash va 2-darajaga oʻtish uchun aviaxodimlarining barcha turdagi tekshiruvlari MK aʼzolari yoki MK raisining ruxsati bilan, OMK raisi (oʻrinbosarlari), aviakompaniyalar (aviakorxonalar, majmualar, aviaboʻlinma) boshkaruv-uchuvchi va rahbariyat tarkibi bilan kelishilgan xolda bajariladi. Uchishlarni tekshirishning amal qilish muddati ushbu Qoidalarning 118-bandida koʻrsatilgan amal qilish muddatidan oshmasligi kerak. 244. Nomzodlarning uchish mahorati, samolyotni yoʻnalishda boshqarish, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish uchun tekshirilayotganning malaka darajasidan yuqori malakalaka darajasiga ega boʻlgan uchish xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. 245. Aviaxodimlarning tinglash qobiliyatlari va Morze kodlari signallarini uzatishda tayyorgarlik darajasini baholash ushbu Qoidalarning XXII bobiga muvofiq amalga oshiriladi. 246. Aviaxodimlarning malaka darajasini oshirish (tushirish) paytida Takdimnomaning 4 (toʻrt) nusxasi toʻldiriladi: ikkitasi — MMK yoki MKga, ikkitasi MK yoki OMKga. Malaka darajisini oshirish (tushirish) uchun takdimnomalar nomzodning ish joyida rasmiylashtiriladi. Takdimnomalarning toʻgʻri rasmiylashtirish uchun uning rahbari javobgar. 247. Tegishli aviaxodimga 3-darajani berish, 2-darajaga oshirish uchun, MMKda oʻtkazilgan uchish mahorati, samoletni yoʻnalishda boshqarish, amaliy ish qobiliyatlarining natijalarini tekshirish Taqdimnomalarning toʻrtta nusxasida qayd etiladi va MMK (MK) tomonidan qabul qilingan qaror toʻrtta nusxasidan ikkitasiga kiritiladi. MMK (MK) da rasmiylashtirilgan Takdimnomalar va boshka ikkita nusxalari MK ga yoki OMK ga yuboriladi. MK yoki OMK da qabul qilingan qaror shu ikkita nusxaga kiritiladi. 248. Birinchi daraja malakasiga oshirishda (uchish tarkibi va HHB dispetcherlari) MK, u mavjud boʻlmaganda MMK tomonidan, uchish mahorati, samoletni yoʻnalishda boshqarish, amaliy ish qobilyatlarining natijalari Takdimnomalarning barcha nusxalariga kiritiladi. MK, u mavjud boʻlmaganda MMK qarori 4 nusxaga kiritilib OMKga joʻnatiladi. OMK qabul qilgan qaror aviaxodimning ikkita Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17, 18 va 19-ilovalari). 249. Aviakompaniyada (aviaboʻlinmasida), agar MK mavjud boʻlmasa, Takdimnomani berish tartibi MMK tomonidan amalga oshirilsa, MMK Taqdimnomalarining barcha toʻrt nusxasi OMKga yuboriladi. 250. Takdimnomada MMK, MK, OMK karorlarini rasmiylashtirish shakli ushbu Qoidalarning 28-ilovasida koʻrsatilgan. 251. MK yoki OMKda aviatsiya xodimlarini malaka darajasini berish uchun barcha protseduralarni bajarganidan keyin: a) MK taqdim etilgan qarorning bir nusxasini qabul qilingan qarori va MK bayonnomasining bir nusxasi aviakompaniyaning tegishli MMKsiga yuboradi, aviakorxona (aviaboʻlinma) MMK va MKda berilgan Takdimnomalarning 2 (ikki) nusxasini oʻzida saqlab qoladi. b) OMK taqdim etilgan qarorning bir nusxasini qabul qilingan qarori va OMK bayonnomasining bir nusxasi bilan tegishli MKga agar mavjud boʻlmasa MMKga yuboradi, aviakompaniya (aviakorxona, aviaboʻlinma) OMK va MK (MMK) da berilgan Takdimnomalarning 2 (ikki) nusxasini saqlab qoladi. 252. Malaka darajasini berish (oshirish) sanasi OMK yigʻilishining bayonnomasini tasdiqlash sanasi hisoblanadi. Malaka darajasini berish (oshirish) toʻgʻrisidagi OMK yigʻilishi bayonnomasining sanasi va raqami aviaxodimlarning guvohnomalari, uchish kitobchasi va HHHK dispetcherining kitobiga kiritiladi. Bayonnomadan olingan xulosa aviaxodimning shaxsiy ishiga koʻshib koʻyiladi. OMK yigʻilishining bayonnomasini raqamlashtirish yangi kalendar yil boshida qayta tiklanadi. 253. Boshqa sohadagi idoradan fuqaro aviatsiyasiga qabul qilinayotgan uchish tarkibi shaxslariga aviaxodimlar guvohnomasi ushbu Qoidalarga asosan beriladi. Malaka darajasini qayta tayyorlash va malakasini oshirish uchun maxsus oʻquv dasturi boʻycha maxsus tayyorgarlikdan oʻtgandan keyin va MK yoki OMK da kerakli tekshiruv turlaridan oʻtishi bilan daraja beriladi. Bunda, oʻrganilgan HK turlari boʻyicha ish tajribasi va uchish soatlarini hisobga olgan holda, bir yil ichida malaka darajasini oshirish huquqi bilan birga Qoidalar talablariga muvofiq belgilangan bir pogʻonadan pastroq daraja beriladi. 254. Uchuvchi malaka darajasini berish uchun nomzod uchuvchi amaldagi tibbiy xulosa, “uchuvchi” mutaxassisligi boʻyicha uchush hajmida maxsus maʼlumotga va mazkur Qoidalar XXI bobining 76-§ga binoan bilim va qobiliyati mos kelishi va parvoz xodimlarining Takdimnomasiga muvofiq maxsus fanlardan imtihon topshirishlari kerak. (Ushbu Qoidalarning 17-ilovasi). 255. Malaka darajasini oshiruvchi nomzodning uchish tajribasini malaka komissiyalar (OMK, MK, MMK) aʼzolari tekshiradi. Malaka komissiyasida kerakli mutaxassis boʻlmasa, tegishli malaka komissiyasining raisi (oʻrinbosarining) ruhsati bilan quyidagi shaxslar tekshiruv oʻtkazish huquqiga ega: a) Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat va aviakompaniyalar (aviaboʻlinmalar)ning parvozlar xavfsizligi inspeksiyasiyalarning uchish inspektorlik tarkibi; b) Oʻzbekiston Respublikasi FA aviakompaniyalarining parvoz-boshqaruv tarkibi; v) UMMning instruktorlik, uchish-boshqaruv tarkibi; g) uchish boʻlinmalarining instruktorlik tarkibi (ayrim hollarda). Uchuvchilar malaka darajasini oshirishda samolyotni yoʻnalishda boshqarish tajribasini tekshirishni ushbu Qoidalarning 277-bandida koʻrsatilgan shaxslar amalga oshiradi. 256. Nomzodlar Takdimnomaning 1 — 13, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) koʻrsatilgan fanlar boʻyicha Qoidalarning 17-ilovasiga asosan malaka darajasini oshirish imtihonlarini topshiradilar: a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda — aviakompaniyalarning (aviaboʻlinmar) MMK va MKsida; b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida; v) 3 (uchinchi) darajani berganda va malaka darajasini oshirganda — MMK (MK yoʻq boʻlsa) va Davavianazoratning OMKsida. 257. FA uchuvchisining boʻyicha uchinchi darajasi “uchuvchi” mutaxassiligi, uchish taʼlim muassasalarida toʻliq oʻquv kursini tamomlagan FA aviaxodimiga beriladi. 258. Taʼlim muassasasidagi faqat nazariy tayyorgarlik kursini oʻtagan fuqaro aviatsiyasi aviaxodimi sertifikatlashtirilgan oʻquv yurtida dastlabki oʻquv dasturiga binoan trenajer va uchish mashqlarini oʻtagach, uchuvchining uchinchi darajasi Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKsida beriladi. 259. FA uchuvchisi uchinchi darajasini berish uchun taqdim etilgan nomzodlar ushbu Qoidalarning 254-bandida koʻrsatilgan talablarga javob berishi kerak va aviaxodimlar Takdimnomasida (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi) koʻrsatilgan 1 — 13, 16-bandlaridagi maxsus fanlardan va “Uchish texnikasini boshqarish va samolyotni yoʻnalishda boshqarish”dan kamida 4 (toʻrt) baho olishi kerak. 260. FA uchuvchining ikkinchi darajasi 2-klassli HKda 1500 soatdan kam boʻlmagan (ulardan tunda 100 soatdan kam boʻlmagan) umumiy parvoz, shu jumladan 2 klassli HKda 300 soat mustaqil parvoz va IKAO ning I toifa minumumi boʻyicha uchishga ega komandirlarga beriladi. 261. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi quyidagilarga ega boʻlgan 3-klassli HK komandirlariga beriladi: a) umumiy parvoz vaqti 2000 soatdan kam boʻlmagan, (ulardan tunda 100 soatdan kam boʻlmagan), shu jumladan 3-klassli HKda 1000 soatdan kam boʻlmagan umumiy uchish vaqti ulardan HKK lavozimida 200 soatdan kam boʻlmagan va uchishlar minimumi boʻyicha: qoʻnish — 60x800 m, koʻtarilish — RVR — 200 m; b) umumiy parvoz 1500 soatdan kam boʻlmagan (ulardan tunda 100 soatdan kam boʻlmagan) ega, shu jumladan 3-klassli HKda 300 soatdan kam boʻlmagan va parvozlar uchun minimumi boʻyicha: qoʻnish — 60x800 m, koʻtarilish — RVR — 200 m oliy uchuvchilik oʻquv yurtlari bitiruvchilariga; 262. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 4-klassli samolyotlarida va uchinchi klassli vertolyotlarda 2000 soatdan kam boʻlmagan parvoz vaqti, 1000 soatdan kam boʻlmagan mustaqil parvoz va parvozlar uchun minimumi buyicha: 150x3000m ruxsatiga ega komandirlariga beriladi. 263. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1, 2 klassli HK da umumiy uchish vaqti 1750 soatdan kam boʻlmagan (ulardan tunda 150 soatdan kam boʻlmagan) shu jumladan 3-klassli HKda 500 soatdan kam boʻlmagan mustaqil parvozga ega ikkinchi uchuvchilariga beriladi. 264. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1-2-klassli HK da uchish vaqti 1750 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 150 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan 1-2-klassli HK da ikkinchi uchuvchi sifatida 750 umumiy uchish vaqtiga ega uchuvchilar va uchuvchilar oliy oʻquv yurti biturivchilarga beriladi. 265. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 3-klassli HK da uchish vaqti 2000 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan 3-klassli HKda ikkinchi uchuvchi sifatida 1000 umumiy uchish vaqtiga ega uchuvchilikning tajribasi boʻyicha aʼlo baholangan ikkinchi uchuvchilariga beriladi. 266. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1 klassli vertolyotda ikkinchi uchuvchilariga va 1 klassli vertoletda uchish vaqti 1500 soatdan kam boʻlmagan uchuvchilar oliy oʻquv yurti biturivchilarga beriladi. 267. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1 klassli vertolyotda ikkinchi uchuvchilariga uchish vaqti 2000 soatdan kam boʻlmagan ulardan 1 klassli vertoletda uchish vaqti 1000 soatdan kam boʻlmagan uchuvchilarga beriladi. 268. FA uchuvchisi 2-darajali malakasini tayinlash uchun topshirilgan nomzodlar ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi, ushbu Qoidalarning 254-bandining talablariga javob berishi, uchish xodimlari Takdimnomasining 2, 4-bandlarida koʻrsatilgandek maxsus fanlardan 5 (besh) bahoga imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17 ilovasi) va qolgan maxsus fanlar uchun — kamida 4 (toʻrt) ball. Shuningdek “Uchuvchilik va samolyotni yoʻnalishda boshqarish tajribasi” boʻyicha 5 (besh) baho olishlari shart. Ikkinchi uchuvchilar samolyotni yoʻnalishda boshqarish texnikasi boʻyicha 4 (toʻrt) baho olishlari mumkin. 269. FA uchuvchisining birinchi darajasi birinchi klassli HK da umumiy uchish vaqti 2000 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 200 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan 1-klassli HK da 500 soatdan kam boʻlmagan mustakil parvozga ega bulgan HK komandirlarga beriladi. 270. FA uchuvchisining birinchi darajasi ikkinchi klassli HK da umumiy uchish vaqti 2250 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 200 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan ikkinchi klassli HK da 750 soatdan kam boʻlmagan mustaql parvozga, xamda IKAO ning I toifa minumumi boʻyicha uchishga ega boʻlgan HK komandirlariga beriladi. 271. FA uchuvchisining birinchi darajasi uchinchi klassli HK da umumiy uchish vaqti 2500 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 150 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan uchinchi klassli HK da 1000 soatdan kam boʻlmagan mustaqil parvozga, xamda IKAO ning I toifasi minumumi buyicha uchishga ega bulgan HK komandirlariga beriladi. 272. FA uchuvchisining birinchi darajasi 1-2 klassli HK da umumiy uchish vakti 3250 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 500 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan 1-2 klassli HK da ikkinchi uchuvchi sifatida 1000 soatdan kam boʻlmagan mustaqil parvozga ega bulgan ikkinchi uchuvchilariga beriladi. 273. FA uchuvchisining birinchi darajasi 1-2 klassli vertoletlarda umumiy uchish vaqti 3000 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan 1-2 klassli vertoletlarda 500 soatdan kam boʻlmagan mustaqkil parvozga ega bulgan, VPK-100/1000 m, UPK(K.T.)-100/1000 m, Nmutloq=3000 mgacha maydon tanlab parvoz ruxsatiga ega tashqi yuk osish moslamasi, qidiruv-suratga olish va qutqaruv-qidiruv parvozlariga ruxsatiga ega boʻlgan komandirlarga beriladi. 274. FA uchuvchisining birinchi darajasi toʻrtinchi darajali samoletlarda va uchinchi klassli vertoletlarda umumiy uchish vakti 3000 soatdan kam boʻlmagan, shu jumladan 2000 soatdan kam boʻlmagan mustaqil parvozga ega boʻlgan, xamda UPK, VPK minimumi 150 x 2000 m uchish ruxsatiga ega boʻlgan komandirlarga beriladi. 275. FA uchuvchisi 1-darajali malakasini tayinlash uchun topshirilgan nomzodlar ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi, ushbu Qoidalarning 254-bandining talablariga javob berishi, uchish xodimlari Takdimnomaning 2, 4, 5, 16-bandlari boʻyicha maxsus fanlardan 5 (besh) bahoga imtihon topshirishlari kerak (ushbu Qoidalarning 17 ilovasi) va qolgan maxsus fanlar uchun — kamida 4 (toʻrt) baxo olishlari lozim. Shuningdek “Uchuvchilik va samolyotni yunalishda boshqarish tajribasi” boʻyicha 5 (besh) baho olishlari shart. 276. Shturmanning malaka darajasini tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosasiga ega boʻlgan, shturmanlik aviatsiya oʻquv yurti beradigan maʼlumot hajmidagi maʼlumotga ega boʻlishi, Taqdimnomaga (mazqur Qoidalarning 17-ilovasi) muvofiq tegishli darajadagi nazariy bilimiga ega boʻlishi hamda bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 77-§ga muvofiq boʻlishi lozim. 277. Malaka darajani tayinlash uchun nomzod malakaviy komissiya aʼzolari tomonidan tekshiriladi (MMK, MK, OMK) va tekshiruvchining malakaviy darajasi nomzodga berilgan malaka darajasidan past boʻlmasligi kerak. Malaka komissiyasida kerakli mutaxassis boʻlmasa, tegishli malaka komissiyasining raisi (oʻrinbosarining) roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirish oʻtkazish huquqiga ega: a) Oʻzbekiston Respublikasining Davavianazorat inspektor-shturmanlari; b) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi shturman-inspektorlari; v) UMM shturman-inspektorlari; g) aviakompaniyalar shturman xizmatining boshkaruv-uchish tarkibining AE va undan yuqori shturmanidan, 1-darajaga tayinlanishida uchish otryadining katta shturmani va undan yuqori. 278. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) asosan 1 — 7, 10-13, 15, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) koʻrsatilgan fanlar boʻyicha imtihonlarini kuydagi joylarda topshiradilar: a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviaboʻlinmalar)ning MMK va MKsida; b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida; v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yoʻq boʻlsa) va Davavianazoratning OMKsida. 279. Mahsus shturmanlik oʻquv yurtlarini toʻliq bitirgan, mazkur Qoidalarning 276-bandi va XXI bob 77-§dagi bilim va qobiliyatiga, uchish xodimlarining Takdimnomasining (mazkur Koidalarning 17-ilovasi) 1 — 7, 10 — 13, 15, 16-bandlaridagi maxsus fanlardan, 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan va “samoletni yunalishda boshqarish texnikasi”dan 4(toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ega boʻlgan aviaxodimlariga, FA shturmanining 3 malaka darajasi beriladi. 280. Fuqaro aviatsiya shturmanning ikkinchi darajasi umumiy parvoz 750 soatdan kam bulmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam bulmagan, shu jumladan shu HK turida parvoz 100 soatdan kam bulmagan samolet va vertolet shturmanlariga beriladi. Tunda talab qilinadigan uchish vaqtiga ega boʻlmagan 4-klassli samolyotlar va 3-klassli vertolyotlar shturmanlari uchun umumiy uchish vaqti tunning uchish soati bilan 1,5 koeffitsienti bilan oshiriladi. 281. Fuqaro aviatsiya shturmanlarning ikkinchi darajasi oliy aviatsiya oʻquv yurtining shturmanlik fakultetini bitirgan va kamida 500 soat, shu jumladan tunda kamida 100 soat 1-klassli HKda parvoz qilayotgan shturmanlar uchun beriladi. 282. FA shturmanlarning ikkinchi daraja malakasini tayinlash uchun taqdim etilgan nomzodlar mazkur Qoidalarning 276-bandi talablariga javob beradigan ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi kerak, samoletni yunalishda boshkarish texnikasi boʻyicha 5 (besh)ga va uchish xodimlar Takdimnomaning (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6-bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlardan 5 (besh)ga, qolgan maxsus fanlarga — 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahogalarga ega boʻlishi kerak. 283. Fuqaro aviatsiya shturmanining birinchi darajasi umumiy parvoz 1500 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 200 soatdan kam bulmagan, shu jumladan ushbu HK turida parvoz 200 soatdan kam boʻlmagan 3, 2, 1 klassli HKning shturmanlariga beriladi. 284. Fuqaro aviatsiya shturmanining birinchi darajasi umumiy parvoz 1500 soatdan kam boʻlmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam boʻlmagan toʻrtinchi klassli HKsi va uchinchi klassli vertolet shturmanlariga beriladi. Tunda talab qilinadigan uchish vaqti boʻlmasa, umumiy uchish vaqti tunning uchish soati bilan 1,5 koeffitsienti bilan oshiriladi. 285. FA shturmanlarning birinchi daraja malaka berishiga tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi, mazkur Qoidalarning 276-bandi talablariga javob berishlari kerak, HK turiga nisbatan qullaniladigan parvozlarni amalga oshir ogʻir ob-havo sharoitida samoletni yoʻnalishda boshqarishning barcha usullari boʻyicha 5 (besh) baho, va uchish xodimlar Taqdimnomasining (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6, 10, 11, 16-bandlarda koʻrsatilgan maxsus fanlardan 5 (besh), qolgan maxsus fanlardan — 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarni olishlari kerak. 286. Bortmuhandisning malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosasiga, oliy aviatsiyaviy-texnik maʼlumotga ega boʻlishi, maxsus dastur boʻyicha tayyorgarlikni oʻtgan boʻlishi kerak va bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 78-§ga muvofiq boʻlishi va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Koidalarning 17-ilovasi) fanlar boʻyicha imtihonlarini topshirishi kerak. 287. Daraja oshirishga boʻlgan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarini tekshirishni malakaviy komissiya aʼzolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida zarur mutaxassis boʻlmasa, tegishli malaka komissiyasi raisi (oʻrinbosari)ning roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirishni oʻtkazish huquqiga ega: a) Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat inspektor — bortmuhandislari; b) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi bortmuhandis-inspektorlari; v) UMM bortmuhandis-instruktorlari; g) aviakompaniyaning katta bortmuhandislari. Tekshiruvchining malaka darajasi tekshirilayotganning darajasidan yuqori bulishi kerak. 288. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga asosan 1 — 5, 8 — 12, 14, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) koʻrsatilgan fanlar boʻyicha kuydagi joylarda imtihonlarini topshiradilar: a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviaboʻlinmalar)ning MMK va MKsida; b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida; v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yoʻq boʻlsa) va Davavianazoratning OMKsida. 289. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisning uchinchi darajasi, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofiq va bortmuhandisi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, bortmuhandis lavozimiga tayinlangan FA mutaxassislarga beriladi. 290. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisning uchinchi darajasi, mazkur Qoidalarning XXI bobi 78-§ talablariga muvofiq, va bortmuhandisi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, uchinchi darajali bortmexaniklariga beriladi. 291. FA bortmuhandisining uchinchi darajasi, oliy aviatsiya-texnik oʻquv muassasini “bortmuhandis” mutaxasssisligi boʻyicha, bortmuhandis sifatida mustaqil ishlashiga ruxsat olgan bitiruvchilariga tayinlanadi. 292. Fuqaro aviatsiya bortmuhandisi uchinchi darajali malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyatlari sinovidan kamida 4 (toʻrt) baho olishlari kerak, ijobiy attestatsiyasiga ega boʻlishi va uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Koidalarning 17-ilovasi)da koʻrsatilgan maxsus fanlar boʻyicha, 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga imtihonlarni topshirishlari kerak. 293. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining ikkinchi darajas kamida 1000 soatlik uchish vaqti bilan mazkur Qoidalarning 286-bandi talablarga muvofik uchinchi darajali parvoz muhandislariga beriladi. 294. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining ikkinchi darajasi mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofik va bortmuhandis sifatida mustaqil ishlashiga ruxsat olgan, bortmuhandis lavozimiga tayinlangan ikkinchi darajali bortmexanikga beriladi. 295. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining ikkinchi darajasi, oliy maʼlumotini hisobga olmasdan, bortmuxandis lavozimida ishlayotgan, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga javob beradigan, lekin bortmexanik guvohnomasiga ega va kamida 2000 soatlik umumiy parvoz vaqti boʻlgan ikkinchi darajali bortmexanikiga beriladi. 296. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisi ikkinchi darajasining malakasini tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4-bandida koʻrsatilgan fanlar buyicha 5 (besh) bahoga, va qolgan imtihonni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga topshirishlari kerak. 297. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining birinchi darajasini, kamida 2000 soatlik parvoz vaqti bilan mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofik, ikkinchi darajali bortmuhandislariga beriladi. 298. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining birinchi darajasi, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga javob beradigan va bortmuhandis sifatida mustaqil ishlashga qabul qilingan, bortmuhandis lavozimiga tayinlangan birinchi darajali bortmexaniklariga beriladi. 299. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining birinchi darajasi oliy maʼlumotini hisobga olmagan holda, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofiq, bortmexanik guvohnomasiga va kamida umumiy 3000 soatlik parvoz vaqtiga ega boʻlgan birinchi darajali bortmexaniklarga beriladi. 300. Fuqaro aviatsiya bortmuhandisining birinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan 5 (besh) baho olishlari kerak, uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 8, 9, 16-bandlarida koʻrsatilgan fanlar boʻyicha 5 (besh) baxoga, va qolgan imtihonlarni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga topshirishlari kerak. 301. Bortmexanikga malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod joriy tibbiy xulosasiga, “muhandis-mexanik” mutaxassisligi boʻyicha oliy aviatsion-texnik yoki HK va samolet dvigatellarini ishlatish buyicha “texnik-mexanik” mutaxassisligi boʻyicha oʻrta aviatsion-texnik maʼlumoti va ixtisoslashgan oʻrta maxsus aviatsiya texnikasi darajasiga, yuqori aviatsion texnikaviy maʼlumotga ega boʻlishi kerak va Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorati tomonidan tasdiqlangan dasturlardan maxsus tayyorgarlikdan oʻtib, ushbu Qoidalarning XXI-bobining 79-§ muvofiq bilimlar va qobiliyatga ega boʻlishi va uchish xodimlarining Takdimnoma (mazkur Qoidalarning 17 ilovasi)ga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshirishi lozim. 302. Daraja oshirishga boʻlgan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarini tekshirishni malakaviy komissiya aʼzolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida zarur mutaxassis boʻlmasa, tegishli malaka komissiyasi raisi (oʻrinbosari)ning roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirishni oʻtkazish huquqiga ega: a) Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat inspektor-bortmexaniklari; b) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi bortmexanik-inspektorlari; v) UMM bortmmexanik-instruktorlari; g) uchish otryadlarning katta bortmuhandis (bortmexanik)lari. Tekshiruvchining malaka darajasi tekshirilayotganning darajasidan yuqori bulishi kerak. 303. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) asosan 1 — 5, 8 — 12, 14, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) koʻrsatilgan fanlar boʻyicha imtihonlarini kuyidagi joylarda topshiradilar: a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviaboʻlinmalar)ning MMK va MKsida; b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida; v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yoʻq boʻlsa) va Davavianazoratning OMKsida. 304. Fuqaro aviatsiyasi bortmexanigining uchinchi darajasi, mazkur Qoidalarning 301-bandi talablariga muvofiq va bortmexanigi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, bortmexanigi lavozimiga tayinlangan FA mutaxassislarga beriladi. 305. Fuqaro aviatsiya bortmexanigi uchinchi darajali malakasini berish uchun, tayinlangan nomzodlar uchish paytida amaliy ish qobiliyatlari sinovidan kamida 4 (toʻrt) baho olishlari kerak, ijobiy attestatsiyasiga ega boʻlishi va uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Koidalarning 17-ilovasi) 1 — 5, 8 — 12, 14, 16-bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlar boʻyicha, 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga imtihonlarni topshirishlari kerak. 306. Fuqaro aviatsiyasi bortmexanigining ikkinchi darajasini kamida 1000 soatlik parvoz vaqtiga ega boʻlgan, mazkur Qoidalarning 301-bandi talablarga javob beradigan 3 darajali bortmexaniklariga beriladi. 307. FA bortmexanigi ikkinchi darajasining malakasini tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4-bandida koʻrsatilgan fanlar buyicha 5 (besh) bahoga, va qolgan imtihonni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga topshirishlari kerak. 308. Fuqaro aviatsiyasi bortmexanigining uchinchi darajasi mazkur Qoidalarning 301-bandi talablariga muvofiq va umumiy parvoz vaqti 2000 soatdan kam bulmagan bortmexaniklariga beriladi. 309. Fuqaro aviatsiya bortmexanigining birinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan 5 (besh) baho olishlari kerak, uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 8, 9, 16-bandlarida koʻrsatilgan fanlar boʻyicha 5 (besh) baxoga, va qolgan imtihonlarni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga topshirishlari kerak. 310. Fukaro aviatsiyasi bortaloqachisining malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosaga ega, oʻrta maxsus aviatsion maʼlumotiga va Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorati tomonidan tasdiqlangan dasturlar boʻyicha mahsus tayyorgarlikdan oʻtib hamda bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI boʻlimi 80-§ga muvofiq boʻlishi va uchish xodimlari uchun Takdimnoma (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)ga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshiradi. 311. Darajani oshirish uchun nomzodlarning parvozda amaliy qobiliyatlarni tekshirishni malakaviy komissiya aʼzolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida zarur mutaxassis boʻlmasa, tegishli malaka komissiyasi raisi (oʻrinbosari)ning roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirishni oʻtkazish huquqiga ega: a) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi bortalokachi-inspektorlari; b) UMM, MAK, MAK UMning bortmexanik-instruktorlari; v) uchish otryadlarning katta bortalokachilari. Tekshiruvchining malaka darajasi tekshirilayotganning darajasidan yuqori bulishi kerak. 312. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) asosan 1 — 4, 6-7, 10 — 13, 15, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) koʻrsatilgan fanlar boʻyicha imtihonlarini kuydagi joylarda topshiradilar: a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviaboʻlinmalar)ning MMK va MKsida; b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida; v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yoʻq boʻlsa) va Davavianazoratning OMKsida. 313. Fuqaro aviatsiyasi bortaloqachisining uchinchi darajasi mazkur Qoidalarning 310-bandi talablariga javob beradigan va bortaloqachi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat olgan, mutaxassislarga beriladi. 314. Fuqaro aviatsiya bortaloqachisi uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar telegraf belgilaridan daqiqada kamida 24 ta belgidan iborat radiogrammalar yuborishi va qabul qilishi, amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 4 (toʻrt) baho olishlari, parvoz xodimlarining Takdimnomasi (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)ning 1-4, 5, 7, 10-13, 16, 17-bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlardan ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi va imtihonni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baxoga topshirishlari kerak. 315. Fuqaro aviatsiyasi bortaloqachisi ikkinchi darajasini, kamida 750 soatlik parvoz vaqtiga ega boʻlgan ushbu Qoidalar 301-bandidagi talablarga javob beradigan uchinchi darajali bortaloqachisiga beriladi. FA bortaloqachisiga 2-daraja malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar ushbu Qoidalarning 310-bandiga muvofiq javob berishi kerak. 316. Fuqaro aviatsiya bortaloqachisi uchinchi darajali malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar telegraf belgilardan, daqiqada kamida 28ta belgidan iborat radiogrammalar yuborishi va qabul qilishi, amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari kerak, uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)da 11 va 13-bandlarida koʻrsatilgan mahsus fanlardan 5 (besh), va imtihonning kolgan fanlaridan 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baxoga topshirishlari kerak. 317. Fuqaro aviatsiyasining bortaloqachisi birinchi darajasini kamida 1500 soatlik parvoz vaqtiga ega boʻlgan, mazkur Qoidalarning 301-bandidagi talablarga javob beradigan ikkinchi darajali bortaloqachisiga beriladi. 318. Fuqaro aviatsiya bortaloqachisi uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, telegraf belgilaridan daqiqada kamida 30 ta belgidan iborat radiogrammalar yuborishi va qabul qilishi, amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchish xodimlarining Takdimnomasi (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)da 2, 4, 11, 13, 16-bandlarida koʻrsatilgan fanlardan 5 (besh), va imtihonning kolgan fanlaridan 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baxoga topshirishlari kerak. 319. Bortopreatorlikga malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod joriy tibbiy xulosasiga, oliy yoki oʻrta maxsus maʼlumotiga ega boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturlari boʻyicha maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan boʻlib, bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalar (mazkur Qoidalar 17-ilovasi)ning XXI bobi 81-§ga boʻlishi va uchish xodimlari uchun Takdimnomaga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshirishi lozim. 320. Malaka darajasini oshirish uchun tayinlangan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni malakaviy komissiya MMK, aviakorxonaning MK aʼzolari, yoki MMK raisi ruxsati bilan uchuvchilar bulinmasining katta bortoperator (bortoperator-instruktor)i bajarishadi. 321. Malaka darajasini oshirish uchun imtihonlar, uchuvchi xodimlarning Takdimnomasi (mazkur qoidalarning 17 ilovasi)da koʻrsatilgan 1 — 4, 12, 15 — 18, 21, 23, 24 (XHY uchun) bandlarda belgilangan maxsus fanlari boʻyicha aviakompaniyaning, MMK (MK)siga topshiriladi. 322. Fuqaro aviatsiyasi bortoperatorning uchinchi darajasi ushbu Qoidalarning 319-bandi talablariga javob beradigan va bortoperator sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, mutaxassislarga beriladi. 323. Fuqaro aviatsiya bortoperatori uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 4 (toʻrt) baho olishlari, ijobiy attestatsiya va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) koʻrsatilgan maxsus fanlardan imtihonni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga MMK va MK yoki MMK va OMK (MK yokligi)da topshirishlari kerak. 324. Fuqaro aviatsiyasi bortoperatorining ikkinchi darajasi umumiy uchish vaqti kamida 1000, shu jumladan, mazkur Qoidalarning 319-bandi talablarga javob beradigan, tashqi yuk tashuvi bilan (yuk vertolyotlari operatorlari uchun) 500 soatdan kam boʻlmagan umumiy uchish vaktiga ega boʻlgan uchinchi darajali bortoperatoriga beriladi. 325. Fuqaro aviatsiya bortoperatori ikkinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchuvchi xodimlar Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 4, 16, 18-bandlarida koʻrsatilgan fanlar buyicha 5 (besh) baxoga, va kolgan imtihonlarni 4(toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga topshirishlari lozim. 326. FA bortoperatorining birinchi darajasi umumiy parvoz vaqti kamida 1500, shu jumladan, mazkur Qoidalarning 319-bandidagi talablarga javob beradigan tashqi yuk tashuvi bilan (yuk vertolyotlari operatorlari uchun) 1000 soatdan kam boʻlmagan umumiy uchish vaqtiga ega ikkinchi darajali bortoperatoriga beriladi. 327. Fuqaro aviatsiya bortoperatori ikkinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 4, 16, 17, 18, 21-bandlarida koʻrsatilgan fanlar buyicha 5(besh) bahoga, va qolgan imtihonlarni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baholarga topshirishlari lozim 328. Bortkuzatuvchiga malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod joriy tibbiy xulosasiga ega boʻlgan, maʼlumoti oʻrta darajadan past boʻlmagan va Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturlar boʻyicha maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan boʻlib, bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 82-§ga muvofiq boʻlishi va uchish xodimlari uchun Taqdimnoma (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)siga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshirishi lozim. 329. Darajani oshirish uchun tayinlangan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni malakaviy komissiya aʼzolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida kerakli mutaxassis boʻlmasa, tegishli malaka komissiyasining raisi (oʻrinbosari)ning ruxsati bilan quyidagi shaxslar tekshirishni oʻtkazish huquqiga ega: a) aviakorxonaning parvozlar xavfsizligi buyicha inspektor-bortkuzatuvchilari; b) MAK UMM, MAK UM bortkuzatuvchi-inspektorlari; v) bortkuzatuvchilar tarqibining katta bortuzatuvchilar yoki bortkuzatuvchi instruktorlar. Tekshiruvchining malaka darajasi nomzodnikidan yukori boʻlishi lozim. 330. Malaka darajasini oshirish imtihonlarini nomzodlar parvoz xodimlari Taqdimotnomasining 1 — 4, 15, 16, 19-26-bandlarida koʻrsatilgan fanlar buyicha aviakorxonaning MMK (MK) da topshirishadi (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi). 331. FA bortkuzatuvchisining uchinchi darajasi ushbu Qoidalarning 328-bandidagi talablarga muvofik, mustaqil ishga ruxsat olgan aviatsiya xodimlariga beriladi. 332. Fuqaro aviatsiya bortkuzatuvchisi uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 4 (toʻrt) baho olishlari, ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi, uchish xodimlari Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 1 — 4, 15, 16, 19 — 26-bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlarga va imtihonlarni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baxoga MMK va MKda topshirishlari lozim. 333. Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchisining ikkinchi darajasi ushbu Qoidalarning 328-bandidagi talablarga muvofik va umumiy parvoz vakti 1000 soatdan kam bulmagan, uchinchi darajali bortkuzatuvchilariga beriladi. 334. Fuqaro aviatsiya bortkuzatuvchisi ikkinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchish xodimlari Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 16, 22-bandlarida koʻrsatilgan fanlar boʻyicha 5 (besh) bahoga, va kolgan imtihonlarni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga topshirishlari lozim. 335. Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchisining birinchi darajasi mazkur Qoidalarning 328-bandi talablariga muvofik va umumiy parvoz vakti 2000 soatdan kam bulmagan ikkinchi darajali bortkuzatuvchilariga beriladi. 336. Fuqaro aviatsiya bortkuzatuvchisi birinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan 5 (besh)dan past boʻlmagan, uchish xodimlari Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 4, 16, 20, 22-bandlarida koʻrsatilgan fanlar buyicha 5(besh) bahoga va kolgan imtihonlarni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga topshirishlari lozim. 337. HHB dispetcherining malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosasiga ega boʻlgan, “HHB dispetcheri” mutaxassisligi boʻyicha maxsus aviatsion maʼlumotiga ega boʻlishi, bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 83-§ga muvofiq boʻlishi va dispetcherlik tarkib Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 18-bandi)ga muvofiq maxsus fanlardan imtihon topshirishlari lozim. 338. 337-moddaning talablariga muvofiq xodimga, mazkur Qoidalarning 61-bandiga muvofiq HHB dispetcherining uchinchi darajasi berish bilan guvoxnoma beriladi. 339. Nomzodlarga malaka darajani berish, oshirish va tasdiqlashda, ish joylarida HHB boʻyicha amaliy ish qoʻnikmalarini tekshirishni, MK yoki OMK aʼzolari oʻtkazadi (1-darajaga koʻtarish yoki tasdiqlash bilan) va zaruriy holda, MK yoki OMK raisining ruxsati bilan (1-darajaga oshirganda) tekshiruvni quyidagilar oʻtkazishi mumkin mumkin: a) Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat HHB inspektorlik tarkibi; b) HHHK boshqarish va inspektorlik tarkibi; v) parvozlar rahbari; g) katta dispetcher. 340. Trenajerdagi amaliy qobiliyatlar tekshiruvini, trenajer instruktori — HHB dispetcheri oʻtkazadi. 341. MMK, MK, OMKda malaka darajasini koʻtarish, berish va tasdiqlashda, dispetcherlik tarkibining Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 18-ilovasi) da koʻrsatilgan fanlar boʻyicha imtihonlar topshiriladi. 342. HHB dispetcherining uchinchi darajasi, aviatsiya taʼlim muassasalarining bitiruvchilariga, HHB punktlarida amaliyot oʻtgandan keyin, MMK va MKda mustakil HHBga ruxsat olishi uchun nazariy bilimlarni va qobiliyatini sinovdan oʻtkazgandan keyn beriladi. 343. HHB dispetcherning uchinchi darajasi, HHHKga ishga qabul qilingan aviatsiya xodimlaridan, taʼlim muassasalarida HHB dispetcherlarni tayyorlash kurslarini oʻtagan, HHB punktlarida amaliyotni oʻtgan, mustaqil ravishda HHBga ruxsatni olish uchun nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalar OMK va MKda tekshiruvdan oʻtgan shaxslarga beriladi. 344. HHB dispetcherining 3-darajali malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, 337-bandda koʻrsatilgan talablarga javob berishilari, ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishlari kerak, tegishli dispetcherlik punktlarida HHB boʻyicha nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalarni oʻtishi, trenajer tekshiruvidan oʻtish va Taqdimnomaning 1 — 11-bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlar boʻyicha imtixonlarni 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baxolarga topshirishlari lozim. 345. HHB dispetcherining ikkinchi darajasi mazkur Qoidalarning 337-bandiga muvofiq, kamida 3 (uch) yil mobaynida uchinchi darajali HHB dispetcheri sifatida, doimiy ish tajribasiga ega boʻlgan aviatsiya xodimlariga beriladi. 346. HHB dispetcherning ikkinchi malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi, tegishli dispetcherlik punktlarida HHB boʻyicha nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalarni oʻtishi, trenajer tekshiruvidan oʻtish va Taqdimnomaning (mazkur Qoidalarining 18-ilovasi) 1, 2, 4, 5-bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlar boʻyicha imtixonlarni 5 (besh) baxolarga, qolgan fanlardan esa 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baxolarga topshirishlari lozim. 347. HHB dispetcherining birinchi darajasini, ikkinchi darajali HHB dispetcheri sifatida kamida 3 yil uzluksiz ish stajiga ega, mazkur Qoidalarning 337-bandi talablariga javob beradigan aviaxodimlarga beriladi. 348. HHB dispetcherining birinchi malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga ega boʻlishi, tegishli dispetcherlik punktlarida HHB boʻyicha nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalarni oʻtishi, trenajer tekshiruvidan oʻtish va Taqdimnomaning (mazkur Qoidalarining 18-ilovasi) 1, 2, 4, 5, 9-bandlarida koʻrsatilgan maxsus fanlar boʻyicha imtixonlarni 5 (besh) baxolarga, qolgan fanlardan esa 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan baxolarga topshirishlari lozim. 349. FA, aviakompaniya (aviakorxona, aviaboʻlim)larda, HKlarini ekspluatatsiya qiladigan tashkilot hamda FA zavodlarining uchish-sinov boʻlimlarida ishlaydigan aviatexniklar tasniflanishi lozim. 350. Malaka darajasini berish (oshirish)ga tayinlangan nomzodlar quyidagi talablarga javob berishi kerak: a) ish yoʻnalishi yoki mutaxassisligi boʻyicha aviatsiya taʼlim muassasalari uchun Oʻzbekiston Respublika Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi oʻquv dasturlariga muvofiq, tayanch oliy taʼlim (bakalavriat) yoki kasb-hunar taʼlimiga ega boʻlishi, yoki Oʻzbekiston Respublika oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi oʻquv dasturlariga muvofiq boshqa texnik kasb boʻyicha oʻrta maxsus yoki kasb-hunar taʼlimiga ega boʻlishi, oʻquv markazlari tomonidan ishlab chiqilgan va Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan maxsus dastur boʻyicha oʻquv markazi (TOʻM-taʼlim oʻquv markazi)da dastlabki tayyorlashni oʻtishi, HK va uning komponentlariga texnik hizmat koʻrsatish ishlari bilan bogʻliq boʻlgan, FA tashkilotlarida ish staji 3 yildan kam boʻlmasligi; b) 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ish sohasida amaliy qobiliyatlarga ega boʻlishi, 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga mazkur Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq maxsus fanlar boʻyicha imtihonlarini topshirishi, mazkur Qoidalarning XXI bob 88-§ muvofiq aviatexnik bilim va qobiliyat talablariga javob berishi. 351. HKlarga texnikaviy hizmat koʻrsatish boʻyicha uchinchi darajali aviatexnik malakasi, yoʻnalishi boʻyicha tayanch oliy yoki aviatsiya-texnik mutaxassisligi boʻyicha kasb-hunar taʼlimiga ega boʻlgan, HKning munosib turiga oʻqiganidan keyin, ushbu HKga mustaqil ravishda hizmat koʻrsatishga ruxsat olish uchun amaliy ish tajribalarini oʻtgan, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga beriladi. 352. Uchinchi darajali aviatexnik malakasi, boshqa texnik kasb boʻyicha aviatsiya profildagi taʼlim muassasalarini tugatgan, FA tashkilotlarida HKlarga texnikaviy hizmat koʻrsatish ishlari bilan bogʻliq kamida 1 yil ish stajiga ega boʻlgan, HKning munosib turiga oʻqiganidan keyin, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini oʻtgan, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin. 353. Uchinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya profiliga ega boʻlmagan oliy texnik yoki tayanch oliy texnik taʼlimiga ega boʻlgan, oʻquv markazlari tomonidan ishlab chiqilgan va Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan maxsus dastur boʻyicha oʻquv markazi (TOʻM)da dastlabki tayyorlashni oʻtgandan keyin, FA tashkilotlarida HK va uning komponentlarga texnikaviy hizmat koʻrsatish ishlari bilan bogʻliq kamida 1 yil ish stajiga ega boʻlgan, HKning munosib turiga tayyorlangan, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini oʻtgan, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin. 354. Uchinchi darajali aviatexnik malakasi, boshqa texnik kasb boʻyicha oʻrta maxsus yoki kasb-hunar taʼlimiga ega boʻlgan, oʻquv markazlari tomonidan ishlab chiqilgan va Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan maxsus dastur boʻyicha oʻquv markazi (OʻMM)da dastlabki tayyorlashni oʻtgandan keyin, FA tashkilotlarida HK va uning komponentlarga texnik xizmat koʻrsatish ishlari bilan bogʻliq kamida 3 yil ish stajiga ega boʻlgan, HKning munosib turiga tayyorlangan, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini oʻtgan, mazkur qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin. 355. HKlarga texnik hizmat koʻrsatish boʻyicha ikkinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi boʻyicha kasb-hunar taʼlimiga, uchinchi darajali aviatexnik sifatida kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega boʻlgan mutaxassislarga beriladi. 356. HKlarga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha ikkinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi boʻyicha kasb-hunar taʼlimiga ega boʻlmagan, lekin uchinchi darajali aviatexnik sifatida mukammal ishlagan va kamida 3 (uch) yil ish stajiga ega boʻlgan mutaxassislarga berilishi mumkin. 357. HKlarga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha ikkinchi darajali aviatexnik malakasini berishga tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga, muvofiq ish stajiga ega boʻlishi, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq ikkinchi darajali aviatexnik bilim va mohirlik talablarga javob berishi kerak. 358. HKlarga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha birinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi boʻyicha kasb-hunar taʼlimiga, ikkinchi darajali aviatexnik lavozimda kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega boʻlgan mutaxassislarga beriladi. 359. HKlarga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha birinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi boʻyicha kasb-hunar taʼlimiga ega boʻlmagan, lekin ikkinchi darajali aviatexnik sifatida mukammal ishlagan va kamida 3 (uch) yil ish stajiga ega boʻlgan mutaxassislarga berilishi mumkin. 360. HKlarga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha birinchi darajali aviatexnik malakasini berishga tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga va muvofiq ish stajiga ega boʻlishi, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq birinchi darajali aviatexnik bilim va mohirlik talablarga javob berishi kerak. 361. HKga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha muhandislarni tasniflash tegishli toifa berish bilan amalga oshiriladi. 362. MDHda ishlab chiqarilgan HKlarga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha muhandislarga quyidagi toifalar beriladi: a) muhandis; b) II toifali muhandis; v) I toifali muhandis. 363. FA aviakompaniya (aviakorxona, aviaboʻlinma)lar, HKlarni ekspluatatsiya qiladigan tashkilotlar hamda FA zavodlarining uchish-sinov boʻlimlarida ishlaydigan muhandislarga mutaxassisligiga muvofiq toifalar beriladi. 364. MMKsini oʻtgandan keyin, aviatexnika korxonalardagi MKsi tomonidan toifalar beriladi. Agar MK mavjud boʻlmasa, Davavianazoratning OMKsida “MMK tomonidan toifani berish toʻgʻrisidagi Qarorlar”ni tasdiqlangandan keyin, toifalar MMK tomonidan beriladi. 365. Toifani berish (oshirish)ga tayinlangan nomzodlar quyidagi talablarga javob berishi kerak: a) ish profili yoki mutaxassisligi boʻyicha aviatsiya taʼlim muassasalari uchun Oʻzbekiston Respublika Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi oʻquv dasturlariga muvofiq, oliy taʼlimi (magistratura)ga ega boʻlishi, yoki aviatexniklar lavozimlarida kerakli ish staji bilan, ish profili boʻyicha aviatsiya taʼlim muassasalari uchun Oʻzbekiston Respublika Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi oʻquv dasturlariga muvofiq, tayanch oliy taʼlimi (bakalavriat)ga ega boʻlishi, yoki 2-chi darajadan past boʻlmagan aviatexnik malakasiga ega boʻlishi; b) 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga ish sohasida amaliy qobiliyatlarga ega boʻlish, muhandis-texnik xodimlar Taqdimnomasining 1 — 13 bandida muhandislik-texnika xodimlari uchun (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi)da koʻrsatilgan maxsus fanlar boʻyicha imtihonlarini topshirishi, mazkur Qoidalarning XXI bob 88§-ga muvofiq muhandisning tegishli toifasidagi bilim va mahorat talablarga javob berishi. 366. Mazkur Qoidalarning 365-bandi talablariga va XXI bob 88-§ga muvofiq muhandislar bilim va qobiliyat talablariga javob beradigan, HKning munosib turiga tayyorlangan, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsat olish uchun amaliy ish tajribalarini oʻtgandan keyin, oliy aviatsiya taʼlim muassasalarining bitiruvchilariga “Muhandis” toifa beriladi. 367. Mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq muhandislar uchun talablarga javob beradigan, ularning mutaxassislik ishlariga muvofiq, 2-chi va undan yuqori darajali aviatexniklarga “Muhandis” toifasi berilishi mumkin. 368. “Muhandis” toifasi, boshqa texnik kasb boʻyicha aviatsiya profildagi oliy taʼlim muassasalarini tugatgan, FA tashkilotlarida HKlarga texnik xizmat koʻrsatish ishlari bilan bogʻliq kamida 1 yil ish stajiga ega boʻlgan, HKning munosib turiga tayyorlangandan keyin, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini oʻtgan, mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq muhandislar uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin. 369. II toifali muhandis malakasi, ijobiy tavsifnomaga ega boʻlgan, muhandis sifatida kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega boʻlgan, mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq II toifali muhandislar bilim va qobiliyat talablariga javob beradigan xodimlarga beriladi. 370. II toifali muhandis malakasi, aviatsiya-texnik mutaxassisligi boʻyicha oliy maxsus taʼlimiga ega boʻlmagan, lekin muhandis sifatida mukammal ishlagan va kamida, 3 (uch) yil ish stajiga ega boʻlgan, II toifali muhandislar uchun mazkur Qoidalarning 365-bandi talablariga muvofiq javob beradigan xodimlarga berilishi mumkin. 371. I toifali muhandis malakasi, II toifali muhandis sifatida kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega boʻlgan, mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq I toifali muhandislar bilim va qobiliyat talablariga javob beradigan xodimlarga beriladi. 372. I toifali muhandis malakasi, aviatsiya-texnik mutaxassisligi boʻyicha oliy maxsus taʼlimiga ega boʻlmagan, lekin II toifali muhandis sifatida mukammal ishlagan va kamida 3 (uch) yil ish stajiga ega boʻlgan, I toifali muhandislar uchun mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq talablarga javob beradigan xodimlarga berilishi mumkin. 373. Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKlarga texnikaviy hizmat koʻrsatish boʻyicha MTXlarga beriladigan tegishli toifa berish bilan amalga oshiriladi. 374. Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKlarga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha MTXlarga quydagi toifalar beriladi: a) “A” (A1, A2); b) “V” (V1, V2); v) “S”. 375. Toifalariga quyidagi tavsiflar oʻrnatiladi: a) “A” toifa — HKlarga texnik xizmat koʻrsatish, taʼmirlash boʻyicha aviaxodimlar /aviatexnik, muhandis/: 1) “A1” toifa — aviatexnik/muhandis- mexanik (SD); 2) “A2” toifa — aviatexnik/muhandis — aviaonik (AREJ). b) “V” toifa — HKlarga texnik hizmat koʻrsatish, taʼmirlash boʻyicha aviaxodimlar /aviatexnik/ muhandis/, /sifat boʻyicha inspektor/ sifat boʻyicha muhandis-inspektor: 1) “V 1” toifa — aviatexnik/muhandis- mexanik (SD); 2) “V 2” toifa — aviatexnik/muhandis — avionik (AREJ). v) “S” toifa — HKlarga texnikaviy hizmat koʻrsatish boʻyicha muhandis sifat/boʻyicha muhandis-inspektor. 376. “S” toifaga ega boʻlgan xodimlar, texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha ruxsat berilgan tashkilotlarda, HKlarda hamma shakl va turlardagi texnikaviy hizmat koʻrsatish, taʼmirlash va modifikatsiyalar bajarilgandan keyin, aviatsiya texnikasini ekspluatatsiya qilishiga ruxsat beradigan sertifikatni berish, sinov uchish zarurligi haqida qaror qabul qilish, sinov uchish dasturini tayyorlash vakolatiga ega. “S” toifa Davavianazoratning OMK tomonidan beriladi. 377. “A” toifaga ega boʻlgan mutaxassis, aviatsiya texnikani ekspluatatsiya qilishiga ruxsat beradigan sertifikatni berish vakolatiga ega emas. 378. “V” toifaga ega boʻlgan mutaxassis A-check va undan yuqoridan tashqari, HKlarda hamma shakldagi xizmat koʻrsatish bajarilgandan keyin, aviatsiya texnikani ekspluatatsiya qilishiga ruxsat beradigan sertifikatni berish (ETOPS protsedurlarni hisobga olgan holda) vakolatiga ega. 379. Aviatsiya xodimlar, MTXlar faqat bitta toifaga ega boʻlishi bilan cheklanmaydilar. Agar hamma malakaviy talablar qondirilsa, har qanday toifalar kombinatsiyasi berilishi mumkin. 380. Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKlarga THvaT boʻyicha tashkilotdagi, III yoki IV yoki V darajali ATA104 tayyorlash dastur boʻyicha muvaffaqiyatli yakunlashini tasdiqlovchi guvohnoma (sertifikat)ga ega boʻlgan, amaliy taʼlim kurs (amaliy ish tajriba)ni oʻtgan, HKga mustaqil ravishda xizmat koʻrsatish yoki komponentlar bilan ishlash uchun ruxsatga ega boʻlgan xodim, malakali mutaxassis hisoblanadi. 381. “A” toifali aviatexnik malakasini berish uchun talablar, 68-§da bayon etilgan, uchinchi darajali aviatexnik malakasini berish uchun talablarga oʻxshashdir. 382. “A” toifali muhandis malakasini berish uchun talablar, 72-§dagi “Muhandis” toifani berish berish uchun talablarga oʻxshashdir. 383. “A”, “V”, “S” toifalar berishga tayinlangan nomzodlar ish sohasida amaliy qobiliyatlarga ega boʻlishi, 4 (toʻrt)dan past boʻlmagan bahoga, mazkur Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq maxsus fanlar boʻyicha imtihonlarini topshirishi va mazkur qoidalarning XXI bob 88-§ga muvofiq bilim va qobiliyat talablariga javob berishi lozim. 385. Havo huquqlari. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) fuqaro havo kemalari; 3) fuqaro havo kemasining ekipaji; 4) havo kemalari parvozlari; 5) xalqaro parvozlar; 6) havo transporti vositalaridan foydalanishda HK parvozlari xavfsizligi qoidalarini hamda yuklarning saqlanishini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qoidalarni buzganlari uchun maʼmuriy javobgarlik. b) Oʻzbekiston Respublikasi HHFN asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududi tuzilmasi; 3) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish tartibi; 4) havo harakatini boshqarish; 5) eshelonlash; 6) XHY, HT boʻyicha va XHY, HTdan tashqari yoʻnalishlar pavrozlar qoidalari; 7) Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegarasidan uchib oʻtish. Chegara oldi hududi va unda parvozlarni bajarilish xususiyatlari; 8) vaqtinchalik rejimlarni oʻrnatish va HHFda qisqamuddatli cheklovlarni belgilash tartibi; v) Havo kemasi komandirining statusi: 1) umumiy qoidalar; 2) HK komandirining huquq va vazifalari; 3) HKK vazifasini bajarishga ruxsat (mustaqil uchishni boshqarish huquqiga va ekipaj faoliyatini boshqarishga HKKning sertifikati, malakaviy bahosi); 4) aviakompaniyalarning maʼmuriyatlari bilan HKK mehnatlarini belgilash va mehnat munosabatlari. 386. Parvozlar qoidalari. a) tavsiflarni bilish; b) umumiy qoidalar; v) parvozlarga tayyorgarlik va ularni bajarish; g) alohida sharoitlardagi parvozlar; d) parvozdagi alohida holatlar; e) xalqaro parvozlar; j) halokat toʻgʻrisidagi signallarni va xabarlarni berish tartibi; z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qoʻllaniladigan signallar; i) UPK boʻyicha parvozlarni bajarishda xavfsizlik qoidalari; k) yuklarni tashish va xavfli yuklarni tashish qoidalari; l) HKlariga yoʻlovchilarni chiqarish va tushirishda xavfsizlik masalalari boʻyicha tanishtirish qoidalari. 387. Amaliy aerodinamika. a) HKning aerodinamika tavsifi: 1) HKning asosiy geometrik maʼlumotlari; 2) HKning asosiy aerodinamik xarakteristikasi; 3) HK qanotining mexanizatsiyasi. HK polyarlari; 4) HK aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining taʼsiri. b) Kuvvat kurilmaning xarakteristikasi; 1) dvigatellarning tortish kuchi va yoqilgʻi sarfining hajmi; 2) vintning ishlash hususiyati (TVD va PD bilan ishlaydigan HK uchun); 3) dvigatellarning drossel tavsifi; 4) dvigatellarning tortish kuchi va yoqilgʻi sarfining hajmi turlicha omillarga bogʻliqligi (Rn, Tn, Vp, Np). v) Bosqichlarning aerodinamikasi va parvozlarning elementlari: 1) uchish; 2) balandlikni olish; 3) gorizontal parvoz. Parvozning uzoqligi va davomiyligi; 4) burilishlar va aylanishlar; 5) pasayish; 6) qoʻnishga kirish, qoʻnish. g) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi: 1) muvozanat, HK barqarorligi va boshqariluvchanligi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 2) boʻylama barqarorlik va boshqariluvchanlik; 3) yonlama barqarorlik va boshqariluvchanlik; 4) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligi taʼsir etuvchi omillar; d) Uchishdagi alohida sharoitlarda va holatlardagi parvozlar: 1) muzlab qolishi; 2) momaqaldiroq xolati; 3) sharros yomgʻir yogʻishi; 4) qattiq silkinishi; 5) atmosfera elektr faolligining oshishi; 6) shamolning siljishi; 7) changli boʻron. e) Simmetriksiz tortish kuchidagi parvoz; j) Ishlamaydigan (ishlamayotgan) BS bilan parvozlar. 388. Aviatsiya meteorologiyasi: a) atmosferaning tuzilishi; b) ob-havoning asosiy meteoelementlari va ularning HK parvoziga taʼsiri; v) havoning gorizontal va vertikal harakati; g) havo massasi, bariy tuzilmasi, atmosfera fronti va ularning parvozga taʼsiri; d) koʻrinish. Koʻrinishning aviatsiya ishlariga taʼsiri; e) katta balandlikda parvozlarning meteorologik sharoitlari. Tropopauzaning tizillagan okishi; j) ob-havoning xavfli taʼsiri; z) ob-havoning yerdagi sinoptik xaritasi, bariy topografiya xaritasi, maksimal tezlikda esadigan shamollarning xaritasi, tropopauzlar. MRL xaritasi; i) xalqaro aviatsiya meteorologik kodlar; k) “VOLMET” maʼlumoti, “SIGMET” maʼlumoti; l) aviatsiya prognoz xaritasi; m) HK bortidan kuzatish va yetkazish; n) meteomaʼlumot hujjatlari boʻyicha ob-havo sharoitlarini baholash; o) FAda meteorologik xizmat koʻrsatish qoidalari; p) uchishga, parvozning davom etishiga, parvozning eshelonidan pasayishiga, oʻtish esheloniga, qoʻnishga kirish va qoʻnishga qaror qabul qilishni asoslash. 389. Navigatsiya. a) Samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish: 1) samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish asosiy qoidalari; 2) parvozning navigatsion elementlari va ularning hisobi; 3) xavfsiz parvozdagi balandlik hisobi; 4) parvoz rejasini tuzish va uning hisobi; 5) turli radionavigatsiya vositalarini qoʻllashi bilan samolyotni yoʻnalishida boshqarish; 6) parvozning turli sharoitlarida samolyotni yoʻnalishida boshqarish xususiyatlar; b) Navigatsiya tizim va uskunalaridan foydalanish: 1) navigatsiya uskunalari va kurs tuzilmasi, ularni normal sharoitlarda va buzilganda ekspluatatsiya qilish; 2) radiotexnik vositalar, ularni ekspluatatsiya va nazorat qilish; 3) bort navigatsiya komplekslari, ularni ekspluatatsiya va nazorat qilish. v) Aeronavigatsiya va parvoz xaritalari: 1) aviatsiya kartografiyasi asoslari, aviatsiyada qoʻllanadigan radionavigatsiya, aeronavigatsiya va topografik xaritalardan foydalanish tartibi g) Aeronavigatsiya maʼlumotlari: 1) ekipaj uchun aeronavigatsiya maʼlumotlarining asosiy hujjatlari, ulardan foydalanish tartibi; 2) aeronavigatsiya vaziyatida oʻzgartirishlar toʻgʻrisida maʼlumotlar. NOTAM va xabarnomani oʻqish tartibi, ularning tasnifi. 390. HK va uning UE tuzilishi toʻgʻrisida umumiy maʼlumot: a) HK toʻgʻrisida umumiy maʼlumot, joylashtirilishi va planerning asosiy konstruktiv boʻlaklari. Mustahkamlig cheklovlari. Resurs; b) HK boshqaruv tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) shassini boshqarish tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; g) gidravlik va pnevmatik uskunalarda ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari. Tizimlarda qoʻllaniladigan suyuqlik va gazlar; d) dvigatellarni boshqarish tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; e) HK yoqilgʻi tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; j) HKT va BAUT ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; z) HKning yongʻinga qarshi jihozlarning ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; i) HK muzlashga qarshi qurilmalarining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; k) HK kislorod jihozlarining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; l) mayishiy va yuk jihozlarining ishlash tartibi, suv taʼminoti va kanalizatsiya tuzilmasi hamda uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; m) HKga texnik xizmat koʻrsatishning asosiy tezkor masalalari; n) HKni uchishdan oldin va uchishdan keyin koʻrigi. 391. YOQQ, Dvigatelning konstruksiyasi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ularning uchish ekspluatatsiyasi: a) dvigatel haqida umumiy maʼlumotlar, uning tavsifi, ishlash rejimining parametrlari (Vzl., №om, M.G.), cheklovlar; b) dvigatelning yoqilgʻi tizimini boshqarish. Qoʻllaniladigan yoqilgʻilar; v) moylash tizimi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar. Qoʻllaniladigan moylar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; g) ishga tushirish, yongʻinga qarshi, muzlashiga qarshi tizimlar toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; d) yordamchi kuvvat kurilmasi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; e) dvigatellarning buzilish belgilari va ekipajning harakati; 392. HKning uskuna jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiya: a) HKning navigatsiya-uchuvchilik uskunalari (jamlanmasi) toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; b) HK va BTning bort boshqarish tizimlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) HK tizimlari va BT ishlarining nazorat uskunalari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ekspluatatsiya qilish qoidalari; g) parvoz maʼlumotlarini yigʻish vositalari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ekspluatatsiya qilish qoidalari; 393. HKning radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HKning bogʻlovchi radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; b) HK radiolakatsiya jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) navigatsiyaning bort RTV toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; 394. HKning elektrjihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HKni bort va yer usti manbalaridan tarmoqlarni quvvat bilan taʼminlash, zaxira qilib qoʻyish, ekspluatatsiya qoidalari toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; b) HKning elektroenergiya foydalanuvchilari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qoidalari; 395. HKning UE boʻyicha qoʻllanma: a) “Umumiy maʼlumotlar” qismini ishlatishni hisobga olib, UFQdan foydalana bilish; b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish; v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiya qilish, ekipaj aʼzolarining ishlash texnologiyasi va oʻzaro hamkorlik qoidalari (shatakka olib tortmoq, BT ishga tushirish, rullash, uchish, balandlikni olish, gorizontal parvoz, pasayish, qoʻnishga kirish, qoʻnish); g) parvozning alohida holatlari; d) alohida xodisalarda parvozlarni bajarish (UEQda nazarda tutilgan); e) “HK uchish tavsifi” qismida maʼlumot hujjatlari bilan ishlashni bilish; j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat koʻrigi varagʻidan foydalanish qoidalari; 396. Bortdagi AQU va avariya holatlarida ulardan foydalanish: a) HKning avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari; b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni koʻrsatish toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 397. Radioaloqani olib borish qoidalari. a) Frazeologiya va radioaloqani olib borish qoidalari: 1) radioalmashuvining umumiy qoidalari; 2) radioeshittirishlarni ishlatish paytida radioaloqa frazeologiyasi. 3) Morze alifbesini eshitish orqali qabul qilish. 398. Horijiy til: a) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida radioaloqani olib borishni bilish; b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati; v) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsiya maʼlumotlaridan foydalana bilish; 399. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi: a) ekspluatatsiya qilinadigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda Oʻzbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi; b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi; v) aviaxodisalarning tasniflari. Aviaxodisadan keyin harakatlar. 400. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari): a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va ulardan foydalanish. 401. Ekspluatatsiya tajribasiga ega boʻlishi va quyidagi sohalarda ishlay bilishi shart: a) Parvoz tayyorgarligi: 1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi; 2) kuch va yordamchi uskunalarni ishga tushiri protseduralari, hamda uskuna va jihozlardan parvozda foydalanishga tayyorgarlik (bortdagi jamlamalar); 3) rullash, HK shatakka olish, belgilangan qoidalarga rioya qilish; 4) tashqi moʻljalardan (vizual holda) foydalanib HKni boshqarish ; 5) ushbu turdagi HK cheklash doirasida uchish va qoʻnish (shamolning turli holatlarida); 6) oxirgi rejim diapazonidagi parvozlar; 7) qulashning boshlanayotganini bilish va uni oldini olish. Undan chiqish yoʻllari; 8) belgilangan minimum sharoitlarda uchish va qoʻnish zonalaridagi toʻsiqlarni hisobga olib, UQY cheklovlari bilan uchish va qoʻnish. 9) vizual moʻljallardan foydalanib yoʻnalish boʻyicha parvozlar, radionavigatsiya vositalari va yoʻlning hisobini turli usullarni qoʻllab olish; 10) normal holatlarda, parvozlarning alohida holatlarida, alohida vaziyatlarda manyovrlarni bajarish va harakat qilish tartibi; 11) qoʻnishga kirayotganda uzilib qolish holatida ikkinchi aylanmaga ketish; 12) uchishdan keyin uskunalar boʻyicha parvozga oʻtish; 13) uskunalar boʻyicha uchish va qoʻnishning standart sxemasi; 14) yoʻnalishda UPK boʻyicha parvozlar sxemasi; 15) UPK boʻyicha kutish zonasidagi parvoz; 16) belgilangan minimumlarda uskunalar boʻyicha maydonga kirish; 17) uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishni bajargandan keyin qoʻnish; b) Mahoratlari: 1) parvozdan xavfsiz chiqishida (manevrlar) asoslangan shubhalar hech qachon kelib chiqmasligi uchun HK boshqarishni amalga oshirib, uning uchish chegarasida HKni boshqarish; 2) Parvozning rejimlari va parametrlariga zarur boʻlgan aniqliq bilan rioya qilish, bunda sekinlik bilan, zarur boʻlganda rullar va HKni parvozini boshqarish organlarini bilan tezda harakatlanish; 3) zarur tezlik bilan aeronavigatsiya hisoblarini bexato amalga oshirish, qaror qabul qilish va parvoz uchun nazoratni mahoratli olib borish, ekipaj bilan hamkorlikda manyovrlarni vaqtida va aniq bajarish; 4) HK boshqarilayotganda qiziqqonlik va zarb bilan kuch ishlatmaslik; 5) holatni tezda, toʻgʻri va sovuqqonlik bilan baholash; 6) ekipaj aʼzolari bilan tashabbusli, malakali va aniq oʻzaro harakat qilish (ekipajni boshqarish); 7) komandani aniq qilib (aʼzolar oʻrtasida boʻlib) berish, HK boshqara turib aloqani bir vaqtni uzida olib borish; 8) ekipajda yaxshi psixologik holatni taʼminlash. 402. Havo huquqi. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari 1) umumiy qoidalar; 2) fuqaro havo kemalari; 3) fuqaro havo kemasining ekipaji; 4) havo kemalari parvozlari; 5) xalqaro parvozlar; 6) havo transporti vositalaridan foydalanishda HK parvozlari xavfsizligi qoidalarini hamda yuklarning saqlanishini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qoidalarni buzganlari uchun maʼmuriy javobgarlik. b) Oʻzbekiston Respublikasi HHFN asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududi tuzilmasi; 3) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish tartibi; 4) havo harakatini boshqarish; 5) eshelonlash; 6) XHY, HT boʻyicha va XHY, HTdan tashqari yoʻnalishlar pavrozlar qoidalari; 7) Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegarasidan uchib oʻtish. Chegara oldi hududi va unda parvozlarni bajarilish xususiyatlari; 8) vaqtinchalik rejimlarni oʻrnatish va HHFda qisqamuddatli cheklovlarni belgilash tartibi; v) Havo kemasi komandirining statusi: 1) aviakompaniyalarning maʼmuriyatlari bilan HKK mehnatlarini belgilash va mehnat munosabatlari. 403. Parvozlar qoidalari. 1) tavsiflarni bilish; 2) umumiy qoidalar; 3) parvozlarga tayyorgarlik va ularni bajarish; 4) alohida sharoitlardagi parvozlar; 5) parvozdagi alohida holatlar; 6) xalqaro parvozlar; 7) halokat toʻgʻrisidagi signallarni va xabarlarni berish tartibi; 8) qidiruv-qutqaruv ishlarida qoʻllaniladigan signallar; 404. Amaliy aerodinamika. a) HKning aerodinamika tavsifi: 1) HKning asosiy geometrik maʼlumotlari; 2) HKning asosiy aerodinamik xarakteristikasi; 3) HK aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining taʼsiri. b) quvvat qurilmaning xarakteristikasi; 1) dvigatellarning tortish kuchi va yoqilgʻi sarfining hajmi tezlikka va parvoz balandligiga bogʻliqligi. v) Bosqichlarning aerodinamikasi va parvozlarning elementlari: 1) uchish; 2) balandlikni olish; 3) gorizontal parvoz. Parvozning uzoqligi va davomiyligi; 4) pasayish; 5) burilishlar va aylanishlar; 6) qoʻnish. g) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi: 1) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 2) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligi taʼsir etuvchi omillar; d) Uchishdagi alohida sharoitlarda va holatlardagi parvozlar: 1) muzlab qolishi; 2) momaqaldiroq xolati; 3) sharros yomgʻir yogʻishi; 4) qattiq silkinishi; 5) atmosfera elektr faolligining oshishi; 6) shamolning siljishi; 7) changli boʻron. e) Ishlamaydigan (ishlamayotgan) KK bilan parvozlar. j) Zudlik bilan pastlashish. z) KKning uchish balandligi va uzigligiga ishdan chikish taʼsiri. 405. Navigatsiya. a) Samolyotni yoʻnalishda boshqarish: 1) samolyotni yoʻnalishda boshqarishning asosiy qoidalari; 2) parvozdagi navigatsiya qismlari va ularning hisobi; 3) parvozning xavfsiz balandligi hisobi; 4) parvoz rejasining hisobi va ularni tuzish; 5) turli radionavigatsiya vositalaridan foydalanib samolyotni yoʻnalishda boshqarish prinsipi; 6) turli sharoitlarda samolyotni yoʻnalishda boshkarish oʻziga xosligi. b) Navigatsiya jihozlari va tizimidan foydalanish: 1) geotexnik vositalari, ularning ekspluatatsiyasi va nazorati; 2) navigatsiya jihozlari, kurs tizimi, normal sharoitlarda va ishlamaganda ularni ekspluatatsiya kilish; 3) radiotexnik hisoblash tizimlari, ularni ekspluatatsiya kilish va nazorat; 4) bort navigatsiya majmualari, ularni ekspluatatsiya kilish va nazorat. v) Aeronavigatsiya va parvoz xaritalari: 1) aviatsiya kartografiyasining asoslari, radionavigatsiya, aeronavigatsiya va topografik xaritalardan foydalanish tartibi, aviatsiyada qoʻllash. g) Aeronavigatsiya maʼlumotlari: 1) aeronavigatsiya maʼlumotlarining ekipaj uchun asosiy hujjatlari, ulardan foydalanish tartibi; 2) aeronavigatsiya sharoitida oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar. Xabarlar va NOTAMning oʻqilish tartibi, ularning tavsifi. 406. Aviatsiya meteorologiyasi. a) atmosfera tuzilishi; b) ob-havoning asosiy meteoqismlari va ularning HKga taʼsiri; v) havoning gorizontal va vertikal harakati; d) havo massalari, bariy tuzilmasi, atmosfera fronti va ularning HK parvoziga taʼsiri. Bulutlar va yogʻingarchilik, ularning parvozlarni bajarilishiga taʼsiri. Koʻrinish. Aviatsiya ishlarida koʻrinishning taʼsiri. e) katta balandliklarda parvozlarning meteorologik sharoitlari. Tez harakat qiladigan oqim, tropopauza; j) ob-havoning xavfli xolatlari; z) ob-havoning yerdagi sinoptik xaritasi, bariy topografiyasining xaritasi, eng tez esadigan shamollarning xaritasi, tropopauzlar. MRL xaritasi; i) xalqaro aviatsiya meteorologik kodlari; k) “VOLMET”, “SIGMET” maʼlumotlar; l) aviatsiyaning prognoz xaritasi, HK bortidan kuzatish va yetkazish, meteoxaritalar, kodlar, xabarlar bilan amaliy ishlash. m) meteoaxborotlar materiallari boʻyicha ob-havo sharoitlarini baholash; n) uchishga asoslangan qaror qabul qilish va parvozning davom ettirilishi 407. HK konstruksiyasi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, dvigatellar va YOQQ: a) HK toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, tuzilishi, cheklovlar mustahkamligi; b) yongʻinga qarshi koʻtarib yuriladigan uskunalarning joylashtirilishi va ulardan foydalanish; v) HK muzlashga qarshi qurilmalari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; g) HK kislorod uskunasining ishlash prinsiplari va uning ekspluatatsiya kilish qoidalari; d) HK parvoz oldi koʻrigi; e) dvigatel toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, uning tavsifi, cheklovlari; j) dvigatelning yongʻinga qarshi, muzlashiga qarshi tizimlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; z) qoʻshimcha quvvatli uskunalar toʻgʻrisida umumiy qoidalar. 408. HK navigatsiya asbob-uskunalari va ulardan parvozda foydalanish: a) HK (NPU) navigatsiya-uchuvchilik uskunasi va kurs tuzilmasi; b) HK asbob uskunasi; v) parvoz maʼlumotlarini yigʻish toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ularni ekspluatatsiya kilish qoidalari. 409. HKning radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HKning bogʻlovchi radiojihozlari, ekspluatatsiya qilish qoidalari; b) HK radiolakatsiya jihozlari, ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) navigatsiyaning bort RTV, ekspluatatsiya qilish qoidalari; 410. HKning elektrjihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HKni bort va yer usti manbalaridan tarmoqlarni quvvat bilan taʼminlash, zaxira qilib qoʻyish, ekspluatatsiya qoidalari toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; b) HKning elektroenergiya foydalanuvchilari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qoidalari; 411. HKning uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma: a) “Umumiy maʼlumotlar” qismini ishlatishni hisobga olib, UFQdan foydalana bilish; b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish; v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiya qilish, ekipaj aʼzolarining ishlash texnologiyasi va oʻzaro hamkorlik qoidalari; g) parvozning alohida holatlari; d) (UFKda nazarda tutilgan) bort tizimlari va qurilmalari toʻxtab qoladigan boʻlsa yoki alohida holatlarda parvozlarni bajarish; e) “HK uchish tavsifi” qismida maʼlumot hujjatlari bilan ishlashni bilish; j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat koʻrigi varagʻidan foydalanish qoidalari; 412. Bortdagi AQU va avariya holatlarida ulardan foydalanish: a) HKning avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari; b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni koʻrsatish toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 413. Radioaloqani olib borish qoidalari. a) Frazeologiya va radioaloqani olib borish qoidalari: 1) radioalmashuvining umumiy qoidalari; 2) radioeshittirishlarni ishlatish paytida radioaloqa frazeologiyasi. 3) Morze alifbesini eshitish orqali qabul qilish. 414. Horijiy til: a) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida radioaloqani olib borishni bilish; b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati; v) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsiya maʼlumotlaridan foydalana bilish; 415. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi: a) ekspluatatsiya qilinadigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda Oʻzbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi; b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi; v) aviaxodisalarning tasniflari. Aviahodisadan keyin harakatlar. 416. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari): a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va ulardan foydalanish. 417. Ekspluatatsiya tajribasiga ega boʻlishi va quyidagi sohalarda ishlay bilishi sharti: a) Parvoz tayyorgarligi: 1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi; 2) aeroport sxemasiga asosan va HXB dispecher koʻrsatgandek, chiqishga yoʻnaltirilayotgan va eshelon chiqayotganda koʻzga koʻrinmas taxminlardan foydalanish; 3) yoʻnalish boʻyicha parvozlarda samolyot haydash vositalaridan kompleks foydalanish; 4) qoʻnishga kirish sxemasiga toʻgʻrilanayotgan paytida navigatsiya jihozlaridan va koʻzga koʻrinmas taxminlardan foydalana bilish; 5) odatdagidek parvozlarda yoki alohida holatlarda parvozlarni bajarishda harakat tartibi va manyovrlarni bajarish. b) Mahoratlari: 1) parvoz oldi texnologiyasiga asosan zarur hisoblar va operatsiyalarni xatosiz, oʻz vaqtida bajarish, parvoz vaqtida meteorologik sharoitni tahlil qila bilish; 2) trassaning kengligiga qarab parvoz rejasiga muvofiq samolyot haydashni amalga oshirish; 3) yoʻnalish punktidan chiqishda va qoʻnishga kirishda manyovrlarni bajarish paytida uchuvchilarga faol yordam koʻrsatish; 4) navigatsiya jihozlarining toʻxtovsiz ishlashi yoki rad etilishini vaqtida aniqlash, hamda zaxira imkoniyatlardan foydalanish; 5) navigatsiya holatini tezda, sovuqqonlik bilan, tezroq va toʻgʻri baholash; 6) ekipaj aʼzolari bilan oʻzaro harakat qilishda (ekipajni boshqarish) aniq tavsiyalar beradi va radioaloqni olib boradi; 7) ekipajda yaxshi psixologik holatni taʼminlash. 418. Havo huquqlari. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari: 1) asosiy qoidalar; 2) fuqaro havo kemasi; 3) havo kemasi ekipaji; 4) havo kemalari parvozlari; 5) xalqaro parvozlar; 6) havo transporti vositalaridan foydalanish va yuklarning saqlanishini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qoidalarni hamda HK parvozlari xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun maʼmuriy javobgarlik. b) Parvozlar qoidalari: a) tavsiflarni bilish; b) umumiy qoidalar; v) parvozlarni tayyorlash va bajarish; g) alohida sharoitlarda parvozlar; d) parvozlardagi alohida holatlar; e) xalqaro parvozlar; j) signal berish tartibi va halokat toʻgʻrisida xabarlar; z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qoʻllaniladigan signallar. 419. Amaliy aerodinamika: a) HK aerodinamika tavsifi: 1) HK asosiy geometrik maʼlumotlari; 2) HK asosiy aerodinamik tavsifi; 3) HK qanotining mexanizatsiyalari; 4) HK aerodinamik tavsifiga atmosfera sharoitlarining taʼsiri; b) Kuch uskunasining tavsifi: 1) dvigatelni tortishi va yoqilgʻi sarfining hajmi. 2) vintning ishlash hususiyati (TVD va PD bilan HK uchun); 3) dvigatelning drossel tavsifi; 4) dvigatelni tortishi va parvoz tezligi hamda balandligidan yoqilgʻi sarfining hajmi; 5) dvigatelning tezlik tavsifi. v) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi: 1) muvozanat, HK barqarorligi va boshqariluvchanligi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 2) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligiga taʼsir oʻtkazuvchi omillar; g) Parvozdagi alohida sharoitlarda va parvozdagi aloxida holatlar: 1) muzlab qolishi; 2) momaqaldiroq; 3) sharros yomgʻir yogʻishi; 4) qattiq silkinishi; 5) atmosferadagi elektr quvvatining oshishi; 6) shamolning siljishi; 7) changli boʻron. d) Ishlamaydigan (ishlamayotgan)KU bilan parvozlar; e) Shoshilinch pasayish. 420. HK konstruksiyasi va uning UE toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar: a) HK toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, planyorning asosiy konstruktiv qismlari va joylashishi, cheklovning mustahkamligi. Resurs; b) HK boshqarish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; v) shassi boshqarish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; g) gidravlik va pnevmatik jihozlarning ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari. Suyuqlik va gazlar, tizimda qoʻllanilishi; d) dvigatel boshqarish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; e) isitish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; j) HKT va BAUT ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; z) HKning yongʻinga qarshi jihozlarining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; i) HK muzlashga qarshi qurilmalarining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; k) HK kislorod jihozlarining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; l) maishiy va yuk jihozlarining, suv taʼminotining va kanalizatsiya tuzilmasining ishlash prinsipi hamda uni ekspluatatsiya kilish qoidalari; 421. Dvigatelning konstruksiyasi toʻgʻrisida umumiy maʼlumot YOQQ va ulardan uchishda foydalanish: a) dvigatel haqida umumiy maʼlumotlar, uning tavsifi, ishlash rejimining parametrlari (Vzl., №om, M.G.), cheklovlar; b) dvigatel yoqilgʻi tizimi, ekspluatatsiya qoidalari, koʻllaniladigan yoqilgʻi turi; v) moylash tizimi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qoidalari, qoʻllaniladigan moyning turi; g) dvigatelni ishga tushirish, yongʻinga qarshi tizimining umumiy maʼlumotlari, ularni ekspluatatsiya kilish qoidalari; d) yordamchi kuvvat kurilmasi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ulardan foydalanish qoidalari; e) dvigatellarning toʻxtab qolish belgilari va ekipajning harakati; 422. HKning uskuna jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ulardan uchishda ekspluatatsiya kilish qoidalari: a) HKning navigatsiya-uchuvchilik uskunalari (jamlanmasi) toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; b) HKning yoqilgʻi miqdorini oʻlchash tizimi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) HK va QK bort boshqarish tizimi toʻgʻrisida umumiy qoidalar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; g) QK va HK tizimi ishlarini nazorat uskunalari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; d) parvoz maʼlumotlarini yigʻish vositalari toʻgʻrisida maʼlumotlar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; 423. HK radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar: a) HK aloqa radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; b) radio aloqa olib borishning umumiy qoidalari: 424. HK elektr jihozlari toʻgʻrisida umumiy qoidalar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari: a) zaxira qilib qoʻyish, foydalanish qoidalari, bort va yer usti manbalaridan HK tarmoq quvvati toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; b) HK elektr energiyasi taʼminoti toʻgʻrisida umumiy qoidalar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari. 425. HK uchishda foydalanish boʻyicha qoʻllanmasi: a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UFQdan foydalana bilish; b) asosiy cheklovlar va ulardan uchish ekspluatatsiyasidagi hisobi; v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiyasi, ekipaj aʼzolarining ishlash texnologiyasi va oʻzaro hamkorlik qoidalari (shatakka olib tortmoq, YOQQ va QQ ishga tushirish, rullash, uchish, balandlikni olish, gorizontal parvoz, pasayishi, qoʻnishga kirish, qoʻnish); g) parvozning alohida holatlari; d) alohida hodisalarda parvozlarni bajarish (UFQda nazarda tutilgan); e) maʼlumot hujjatlarining “HK uchish cheklovlari” qismi bilan ishlashni bilish, unga tegishli kismida; j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat koʻrigi varagʻidan foydalanish qoidalari; 426. Bortdagi AQX va avariya holatlarida ulardan foydalanish: a) HK avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari; b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni koʻrsatish toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 427. Aviatsiya texnikasidan texnik foydalanish toʻgʻrisida, YOMM: a) AT texnik ekspluatatsiyasini tashkillashtirish; b) HKni ekipaj tomonidan ekspluatatsiya qilish; v) HKda bajariladigan ishlarning umumiy turlari; g) HKning ustidan muz va qorni olib tashlash; d) dvigatellarni sinash va ishga tushirish; e) HK shatakga olish; j) HKga tezkor texnik xizmat koʻrsatish; z) HK qoʻriqlash, qabul qilish va topshirish; i) HKda tushirish va ortish ishlari; k) qoʻllaniladigan yoqilgʻilarning sorti va ularning choʻkindisi; l) qoʻllaniladigan moyning sorti; m) qoʻllaniladigan muzga qarshi suyuqliklar; 428. Aviatsiya hodisalari va parvozlar xavfsizligi; a) foydalaniladigan HK turlaridagi va oxirgi 3 yil davomida Oʻzbekiston Respublikasidagi AH sabablarini bilish; b) aviakompaniyada AH oldini olish dasturini bilish; v) aviahodisalarning tasnifi. Aviahodisadan keyingi harakat. 429. Parvoz faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari): a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va foydalanish. 430. Horijiy til: a) havo kemasiga texnik xizmat koʻrsatishda horijiy tilda gaplasha olish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak. 431. Quyidagi sohalarda foydalanishning tajriba va mahoratiga ega boʻlishi lozim: a) Parvoz tayyorgarligi: 1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi; 2) HK tasnifi va cheklovlarini hisobga olib parvozning barcha bosqichlarida jihozlar va bort tizimlaridan foydalanish; 3) parvozlarni alohida sharoitlarda va alohida holatlarida parvozlarni amalga oshirishdagi harakatlar tartibi; 4) xalokat vaziyatlardagi harakatlar; 5) uchish ekspluatatsiyasi bilan bogʻliq hujjatlarni rasmiylashtirish; b) Qobiliyatlar: 1) HK belgilangan tartibda qabul qilish va topshirish; 2) UEK va texnologiyasiga asosan HK parvoz oldi va parvozdan keyingi koʻrigini olib boradi; 3) HK yoqilgʻi bilan toʻldirish va ularning sifatini nazorat qilish; 4) parvozlarda quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashining kuzatishni malaka bilan amalga oshirish; 5) HK quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashidagi ogʻishini vaqtida bilib olish; 6) ATning ishlashidagi ogʻishi haqida HKKga vaqtida xabar berish va asoslangan tavsiyalarni berish; 7) parvoz davomida vujudga kelgan HK tizimi va jihozning, tuzatishni imkoni boʻlgan oddiy nosozligini bartaraf etish; 8) avariya holatini vaqtida anglab yetadi va tegishli harakatlarni qabul qiladi; 9) ekipaj aʼzolari bilan tashabbuskor, aniq va malaka bilan oʻzaro hamqorlikni amalga oshirish; 10) ekipajda yaxshi psixologik holatni taʼminlash. 432. Havo huquqlari. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) fuqaro havo kemasi; 3) fuqaro havo kemasi ekipaji; 4) havo kemalarining parvozlari; 5) xalqaro parvozlar; 6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun maʼmuriy javobgarlik. 433. Parvozlar qoidalari: a) tavsiflarni bilish; b) umumiy qoidalar; v) parvozlarni tayyorlash va bajarish; g) alohida vaziyatlardagi parvozlar; d) parvozlarning alohida holatlari; e) xalqaro parvozlar; j) halokat toʻgʻrisida signal va habar berish tartibi; z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qoʻllaniladigan signallar. 434. Amaliy aerodinamika. a) Havo kemasining aerodinamik xarakteristikalari: 1) HK asosiy geometrik maʼlumotlari; 2) HK asosiy aerodinamik xarakteristikalari; 3) qanotning mexanizatsiyasi; 4) HK aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining taʼsiri. b) Kuvvat qurilmalarning xarakteristikalari: 1) dvigatelning tortish kuchi va yoqilgʻi sarfining hajmi; 2) vint ishlashining xususiyatlari (TVD va PD bilan HK uchun); 3) dvigatelning drosselli xarakteristikasi; 4) parvoz balandligidan dvigatelning tortish kuchi va yoqilgʻining sarfining hajm bogʻliqligi; 5) dvigatelning tezlik xarakteristikasi. v) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi: 1) muvozanat, HK barqarorligi va boshqariluvchanligi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 2) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligi taʼsir etuvchi omillar; g) Aloxida vaziyatlarda parvozlar va parvozdagi aloxida xodisalar: 1) muzlab qolishi; 2) momaqaldiroq; 3) sharros yomgʻir yogʻishi; 4) qattiq silkinishi; 5) atmosferadagi elektr quvvatining oshishi; 6) shamolning siljishi; 7) changli boʻron. d) Ishlamaydigan (ishlamayotgan) QQ bilan parvozlar. e) Shoshilinch pasayish. 435. HK va uning UE tuzilishi toʻgʻrisida umumiy maʼlumot: a) HK toʻgʻrisida umumiy maʼlumot, joylashtirilishi va planerning asosiy konstruktiv boʻlaklari. Mustahkamlik cheklovlar. Resurs; b) HK boshqaruv tizimida ishlash tartibi va undan foydalanish qoidalari; v) shassini boshqarish tizimida ishlash tartibi va undan foydalanish qoidalari; g) gidravlik va pnevmatik uskunalarda ishlash tartibi va undan foydalanish qoidalari. Tizimlarda qoʻllaniladigan suyuqlik va gazlar; d) dvigatellarni boshqarish tizimida ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; e) HK yoqilgʻi tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; j) HKT va BABT ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; z) HKning yongʻinga qarshi jihozlarda ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; i) HK muzlashga qarshi qurilmalarida ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; k) HK kislorod jihozlarida ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; l) maishiy va yuk jihozlarida ishlash tartibi, suv taʼminoti va kanalizatsiya tuzilmasi hamda uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; 436. Dvigatelning konstruksiyasi va YOQQ toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar xamda ularning parvoz ekspluatatsiyasi: a) dvigatel haqida umumiy maʼlumotlar, uning xarakteristikasi, ishlash rejimining parametrlari (Vzl., Nom, M.G.), cheklovlar; b) dvigatel yoqilgʻi tizimini boshqarish, ishlatiladigan yoqilgʻilar; v) moylash tizimi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, moyning qoʻllanilishi, ekspluatatsiya qoidalari; g) ishga tushirish, yongʻinga qarshi tizimlarning toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ularnini ekspluatatsiya qilish qoidalari; d) yordamchi quvvat qurilmalar toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ularnini ekspluatatsiya qilish qoidalari; e) dvigatellarning buzilishlar belgilari va ekipajning harakati; 437. HKning uskuna jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HKda navigatsiya- uchuvchilik uskunalar (jamlanmasi) toʻgʻrisida asosiy maʼlumotlar; b) HKda yonilgʻi zaxirasini oʻlchash tizimi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) HK va QQ bortdagi boshqarish tizimlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; g) QQ va HK tizimlari ishlarini nazorat uskunalari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; d) parvoz maʼlumotlarini yigʻish vositalari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; 438. HK radiojihozlari va UE toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar: a) HK bogʻlovchi radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; b) radioaloqa olib borish umumiy qoidalari. 439. HKning elektr jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HK tarmoqlarini bort va yer usti manbalaridan kuvvatlash, zaxira qilib qoʻyish va ekspluatatsiya qilish qoidalari toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; b) HK elektr energiyasi istimolchilari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; 440. HK uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma: a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UEQdan foydalana bilish; b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish; v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiyasi, ekipaj aʼzolarining ishlash texnologiyasi va oʻzaro hamkorlik qoidalari (shatakka olib tortmoq, YOQQ va QQ ishga tushirish, rullash, uchish, balandlikni olish, gorizontal parvoz, pasayishi, qoʻnishga kirish, qoʻnish); g) parvozning alohida vaziyatlari; d) alohida vaziyatlarda parvozlarni bajarish (UFQda nazarda tutilgan); e) maʼlumot hujjatlarining “HK uchish cheklovlari” qismi bilan ishlashni bilish; j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat koʻrigi varagʻidan foydalanish qoidalari. 441. Bortdagi AQX va avariya holatlarida ulardan foydalanish: a) HK avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari; b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni koʻrsatish toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 442. Aviatsiya texnikasidan texnik foydalanish toʻgʻrisida, YOMM: a) AT texnik ekspluatatsiyasini tashkillashtirish; b) HKni ekipaj tomonidan ekspluatatsiya qilish; v) HKda bajariladigan ishlarning umumiy turlari; g) HKning ustidan muz va qorni olib tashlash; d) dvigatellarni sinash va ishga tushirish; e) HK shatakka olish; j) HKga tezkor texnik xizmat koʻrsatish; z) HKda tushirish va ortish ishlari; i) qoʻllaniladigan yoqilgʻilarning sorti va ularning choʻkindisi; k) qoʻllaniladigan moyning sorti; l) qoʻllaniladigan muzga qarshi suyuqliklar; 443. Aviatsiya hodisalari va parvozlar xavfsizligi; a) foydalaniladigan HK turlaridagi va oxirgi 3 yil davomida Oʻzbekiston Respublikasidagi AH sabablarini bilish; b) aviakompaniyada AH oldini olish dasturini bilish; v) aviahodisalarning tasnifi. Aviahodisadan keyingi harakat. 444. Parvoz faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari): a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va foydalanish. 445. Horijiy til (ingliz tili): a) havo kemasiga texnik xizmat koʻrsatishda horijiy tilda gaplasha olish qobilyatiga ega boʻlishi kerak (halqaro parvozlarni amalga oshirish uchun ruhsat olish); 446. Bortmexanik quyidagi sohalarda ekspluatatsion tajriba va qobiliyatiga ega boʻlishi lozim: a) Parvoz tayyorgarligi: 1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi; 2) HK tasnifi va cheklovlarini hisobga olib parvozning barcha bosqichlarida jihozlar va bort tizimlaridan foydalanish; 3) parvozlarni alohida sharoitlarda va alohida holatlarida parvozlarni amalga oshirishdagi harakatlar tartibi; 4) avariya vaziyatlardagi harakatlar; 5) uchish ekspluatatsiyasi bilan bogʻliq hujjatlarni rasmiylashtirish; b) Qobiliyatlar: 1) HK belgilangan tartibda qabul qilish va topshirish; 2) UEK va texnologiyasiga asosan HK parvoz oldi va parvozdan keyingi koʻrigini olib borish; 3) HK yoqilgʻi bilan toʻldirish va ularning sifatini nazorat qilish; 4) parvozlarda quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashining kuzatishni malaka bilan amalga oshirish; 5) HK quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashidagi ogʻishini vaqtida bilib olish; 6) ATning ishlashidagi ogʻishi haqida HKKga vaqtida xabar berish va asoslangan tavsiyalarni berish; 7) parvoz davomida vujudga kelgan HK tizimi va jihozning, tuzatishni imkoni boʻlgan oddiy nosozligini bartaraf etish; 8) avariya holatini vaqtida anglab yetadi va tegishli harakatlarni qabul qiladi; 9) ekipaj aʼzolari bilan tashabbuskor, aniq va malaka bilan oʻzaro hamqorlikni amalga oshirish; 10) ekipajda yaxshi psixologik holatni taʼminlash. 447. Havo huquqlari. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) fuqaro havo kemasi; 3) fuqaro havo kemasi ekipaji; 4) havo kemalarining parvozlari; 5) xalqaro parvozlar; 6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun maʼmuriy javobgarlik. 448. Parvozlar qoidalari: a) tavsiflarni bilish; b) umumiy qoidalar; v) parvozlarni tayyorlash va bajarish; g) alohida vaziyatlardagi parvozlar; d) parvozlarning alohida holatlari; e) xalqaro parvozlar; j) halokat toʻgʻrisida signal va habar berish tartibi; z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qoʻllaniladigan signallar. 449. Navigatsiya. a) Samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish: 1) HK yoʻnalish boʻyicha boshqarishning asosiy tushunchalari; b) parvozdagi navigatsion elementlari; b) Aeronavigatsion maʼlumotlari: a) ekipaj uchun aeronavigatsion maʼlumotlar toʻgʻrisida hujjatlar. Ulardan foydalanish tartibi; 450. Aviatsiya meteorologiyasi. a) Amaliy meteorologiya asoslari: 1) asosiy meteorologik elementlari va hodisalari; 2) parvoz uchun xavfli boʻlgan meteorologik hodisalar, ob-havoning alohida sharoitlari; 3) xalqaro aviatsiya meteorologik kodlari; 4) “VOLMET”, “SIGMET” maʼlumotlari; 451. HKning asosiy uchish-texnik maʼlumotlari, HKning konstruksiyasi, dvigatel va YOQQ toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar: a) HK toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar: uchish-texnik maʼlumotlari, joylashtirilishi, mustahkamlik cheklovlari; b) kuchiriladigan yongʻinga qarshi uskunalarning joylanishi, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) HKning muzlashiga qarshi qurilmalar toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; g) HKning kislorod uskunasining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; d) HKni parvoz oldi koʻrigi; e) dvigatellar toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar. Ekspluatatsion cheklovlar; j) dvigatel va YOQQning yongʻinga qarshi, muzlashiga qarshi tizimlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; z) yordamchi quvvat qurilmasi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar. 452. HKning uskuna jixozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uni uchish ekspluatatsiyasi: a) HKning navigatsiya-uchuvchilik uskunalari (jamlanmalari) toʻgʻrisida asosiy maʼlumotlar; b) parvoz maʼlumotlarini yigʻish toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari. 453. HKning radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HKning aloqa radiojihozlari, ekspluatatsiya qilish qoidalari; b) HKning radiolakatsiya jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) bortdagi navigatsiyaning RTV toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar. 454. HKning elektr jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi: a) HK tarmoqlarini bort va yer usti manbalaridan kuvvatlash, zaxira qilib qoʻyish va ekspluatatsiya qilish qoidalari toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; b) HK elektr energiyasi istimolchilari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari; 455. HK uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma: a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UEQdan foydalana bilish; b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish; v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiyasi, ekipaj aʼzolarining ishlash texnologiyasi va oʻzaro hamkorlik qoidalari; g) parvozning alohida vaziyatlari; d) alohida vaziyatlarda parvozlarni bajarish (UFQda nazarda tutilgan); e) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat koʻrigi varagʻidan foydalanish qoidalari. 456. Bortdagi AQX va avariya holatlarida ulardan foydalanish: a) HK avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari; b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni koʻrsatish toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; 457. Radioaloqani olib borish qoidalari: a) radio almashuvning umumiy qoidalari; b) radio eshittirishdan foydalanish paytida radio almashuv frazeologiyasi; v) shoshilinch va avariya aloqasida radioalmashuv qoidalari; g) Morze alifbosi signallarini eshitish orqali qabul qilish. 458. Horijiy til: a) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida radioaloqani olib borishni bilish; b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati; v) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsiya maʼlumotlaridan foydalana bilish; 459. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi: a) ekspluatatsiya qilinadigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda Oʻzbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi; b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi; v) aviaxodisalarning tasniflari. Aviaxodisadan keyin harakatlar. 460. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari): a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va ulardan foydalanish. 461. FAning bortaloqachisi quyidagi sohalarda ekspluatatsion tajriba va qobiliyatga ega boʻlishi lozim: a) Parvoz tayyorgarligi: 1) parvoz oldi tayyorgarligi; 2) informatsion hujjatlar bilan ishlash; 3) HKning radio va elektrjihozlari bilan ishlash; 4) parvozlarni alohida sharoitlarda va alohida holatlarida parvozlarni amalga oshirishdagi harakatlar tartibi; b) Qobiliyatlar: 1) texnologiyalarga asosan parvoz oldi tayyorgarligini olib borish; 2) HKning radioaloqa va elektr jihozlarini tekshirish oʻtkazishda va parvozga tayyorlashda operatsiyalarini oʻz vaqtida va xatosiz bajarish; 3) FAda aloqa boʻyicha Qoʻllanmaning va parvozning barcha bosqichlarida radioalmashuv frazeologiyasi Qoidalarining talablariga muvofiq, ikki taraflama radioaloqa olib borishni taʼminlash; 4) parvozning barcha etaplarida ekipajni meteorologik, radionavigatsion va havo holati toʻgʻrisida maʼlumotlar bilan taʼminlash; 5) HKning radio va elektr jihozlaridan oqilona ekspluatatsiya qilish; 6) radio-elektr jihozlari bilan ishlashda nosozlik va oʻzgaruvchanlikni vaqtida aniqlash, hamda zaxiradagi jihozlarni ishlatish; 7) ekipaj aʼzolari bilan tashabbuskor, aniq va malaka bilan oʻzaro hamqorlikni amalga oshirish; 8) harakatlarini bajarishlari boʻyicha (aʼzolariga taqsimlangan holda) ekipajga aniq tavsiya berish va aloqani olib borish; 9) ekipajda yaxshi psixologik holatni taʼminlash. 462. Havo huquqlari. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) fuqaro havo kemasi; 3) fuqaro havo kemasi ekipaji; 4) havo kemalarining parvozlari; 5) xalqaro parvozlar; 6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun maʼmuriy javobgarlik. 463. Parvozlar qoidalari: a) tavsiflarni bilish; b) umumiy qoidalar; v) parvozlarini tashishni tashkillashtirish xizmati tomonidan taʼminlash; g) parvozlarni tibbiy taʼminlash; d) parvozlarning rejim-qoʻriqlashni taʼminlash; e) parvozlarni qidiruv-qutqaruv va avariyaviy taʼminlash; j) parvozlarni tayyorlash va bajarish; z) xalqaro parvozlar; i) halokat toʻgʻrisida signal va habar berish tartibi; k) qidiruv-qutqaruv ishlarida qoʻllaniladigan signallar. 464. Havo transportida tashishni tashkillashtirish: a) tijorat yuklarini qabul qilish/topshirish qoidalari; b) tashuv hujjatlarini rasmiylashtirish qoidalari; v) daʼvo va arizalarni taqdim etish va koʻrib chiqish tartibi; g) ortish-tushirish va bogʻlab qoʻyish qoidalari, yukga koʻrsatiladigan talablar; d) xavfli yuklarni tashishni rasmiylashtirish va qoidalari; e) havo transportida tashishga maʼn etilgan yuklarning roʻyhati. 465. HK konstruksiyasi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar: a) HK toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar, geometrik maʼlumotlar, joylashtirilish. Mustahkamlik cheklovlari; b) bortdagi mexanizatsiya vositalari va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; v) bortdagi mexanizatsiya vositalari (BMV), ortish-tushirish va bogʻlab qoʻyish toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; g) HKning kuchiriladigan yongʻinga qarshi uskunalarning joylanishi, uni ekspluatatsiya qilish; d) HKning kislorod uskunasining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; e) HKning gidrotizimi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; j) HKT, BAUT ishlashi toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; z) HK radiojihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; i) HK elektr jihozlari, HK elektr maishiy jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar,ekspluatatsiya kilish qoidalari; k) HK parvoz oldi koʻrigi. 466. HK uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma: a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UEQdan foydalana bilish; b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish; v) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat koʻrigi varagʻidan foydalanish qoidalari; g) ortish-tushirish qoidalari. Samolyotning sentrovkasi; 467. Aviatsiya hodisalari va parvozlar xavfsizligi: a) ekspluatatsiya qilinayotgan HK turidagi va Oʻzbekiston Respublikasi FAdagi oxirgi 3 yil mobaynida AH sabablarini bilish; b) aviakompaniyada AH oldini olish dasturini bilishi; v) aviahodisalarning tasniflash. Aviahodisadan keyingi harakatlar. 468. Bortdagi AQV va avariya holatlarida ularni qoʻllash qoidalari: a) HKning avariya-qutqaruv uskunalari va ulardan foydalanish qoidalari; b) Jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; 469. Xorijiy til (XP bajaradiganlar uchun): a) xorijga parvozlarni amalga oshirilayotgan paytida ingliz tilida tushuntirish qobiliyati va bilimi; 470. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari): a) oʻzining ishida inson omillaridan foydalanish va bilish. 471. FA bortoperatori quyidagi sohalarda bilimga va ekspluatatsiya tajribasiga ega boʻlishi shart: a) Parvoz tayyorgarligi: 1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi; 2) HK gidrotizim va elektrtizimlarni ekspluatatsiya qilish protseduralari; 3) bortning mexanizatsiya vositalari (MBV), ortish-tushirish uskunalari (OTU) bilan ishlash. 4) normal, alohida parvoz sharoitlarida va parvozdagi alohida vaziyatlarda bajarish tartibi. b) Qobiliyatlar: 1) texnologiyalarga asosan parvoz oldi tayyorgarligini olib borish; 2) BMVni va OTUni parvozga tayyorlashda va tekshirishni oʻtkazishda operatsiyalarni oʻz vaqtida va xatosiz bajarish; 3) gidrotizim, elektrotizim, BMV va OTUni oqilona ekspluatatsiya qilish; 4) sentrovkani hisobga olgan holda, HK bortiga yuklarni qabul qilish va yuklash, joylashtirish, mahkamlash, bogʻlash va HKdan ularni tushira bilish; 5) tashuv hujjatlari bilan ishlarni amalga oshirish; 6) ishlash texnologiyasiga asosan HK ekipajini oziq-ovqat bilan taʼminlash; 7) ekipajning boshqa aʼzolari bilan oʻzaro hamkorlikda tashabbuskorona, malikaviy va aniq amalga oshirish; 8) ekipajda yaxshi psixologik holatni taʼminlash. 472. Havo huquqlari. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) fuqaro havo kemasi; 3) fuqaro havo kemasi ekipaji; 4) havo kemalarining parvozlari; 5) xalqaro parvozlar; 6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun maʼmuriy javobgarlik. b) Parvozlar qoidalari: 1) tavsiflarni bilish, oʻzlariga tegishli qismida; 2) havo kemasi ekipaji; 3) parvozlarni tibbiy taʼminlash; 4) parvozlarnining rejim-qoʻriqlanishini taʼminlash; 5) parvozlarni qidiruv-qutqaruv va avariyaviy taʼminlash; 6) qidiruv-qutqaruv ishlarida qoʻllaniladigan signallar. v) HK konstruksiyasi va uning jihozlari toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar: 1) HKning asosiy uchish-texnik maʼlumotlari; 2) kuchiriladigan yongʻinga qarshi uskunalarning joylanishi, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; 3) HKning kislorod uskunasining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari; 4) mayishiy va oshxona-elektr, bufet jihozlarida, suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimida hamda ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari; 5) HK elektr jihozlari: HK salonlarni va yordamchi xonalarini yoritish va boshqarish shchitlari, yoritishning turlari; 6) HK radiojihozlari: SGU, SSU, magnitofon, televizion tizimlaridan foydalanish; 7) HK sentrovkasi: HK bortida yoʻlovchilarni, yuklarni, bagajlarni va pochtalarni joylashtirish qoidalari; g) havo avia yoʻnalishlarining geografiyasi: 1) parvozlar geografiyasi; 2) aviakompaniya parvozlari geografiyasini qamrab olgan davlatlarning iqtisodiy va siyosiy ahvoli. 473. HK bortida yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatishni tashkillashtirish: a) yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish texnologiyasi, xizmat koʻrsatishning turlari; b) birinchi, ekonom va biznes klasslarda yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish texnologiyasi; v) yoʻlovchilarga tibbiy xizmat koʻrsatish; g) liter va nazorat ostidagi qatnovlarga tayyorgarlik va xizmat koʻrsatish; d) bort mayishiy mol-mulklarini qabul qilish va topshirishni rasmiylashtirish; 474. Havo tashuvini tashkillashtirish: a) xalqaro va mahalliy avia yoʻnalishlarida yoʻlovchilar, bagaj, yuklar va pochtalarni tashish qoidalari; b) tijorat yuklarni qabul qilish va topshirish qoidalari; v) tashuv hujjatlarini rasmiylashtirish qoidalari; g) daʼvo va arizalarni taqdim etish va koʻrib chiqish tartibi; d) Yuk, bagaj va pochtalarni yuklash, tashish, bogʻlab qoʻyish, tushirish qoidalari; e) xavfli yuklarni rasmiylashtirish va qoidalari; j) havo transportida tashilishi maʼn etilgan yuklarning roʻyhati. 475. HKning bortida yoʻlovchilar ovqatini taʼminlash: a) yoʻlovchilarning ovqati bilan bogʻliq joyidagi xodimlarga talab qilinadigan sanitariya talablari; b) mahalliy va xalqaro havo yoʻnalishlarida yoʻlovchilar va ekipaj uchun ovqatni tashkillashtirish; v) HK unifitsiyalashtirilgan elektr-oshxona jihozlari roʻyhati va ekspluatatsiya kilish qoidalari. 476. Bortdagi AQV va avariya holatida ularni qoʻllash qoidalari: a) avariya-qutqaruv uskunalari va ulardan foydalanish qoidalari; b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; 477. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi: a) foydalaniladigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda Oʻzbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi; b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi; v) aviaxodisalarning tasniflash. Aviaxodisadan keyingi harakatlar. 478. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari): a) oʻzining ishida inson omillaridan foydalanish va bilimlari. 479. Quyidagi sohalarni bilishi va ekspluatatsion tajribasiga ega boʻlishi shart: a) texnologiyaga asosan HK parvoz oldi tayyorgarligi; b) HK bortida yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish. Texnologiyaga asosan yoʻlovchilarni va ekipajini oziq-ovqat bilan taʼminlash; v) HK salonida yoʻlovchilarni qabul qilish, joylashtirish, HKda yuklarni va pochtani qabul qilish, yuklash, joylashtirish, mahkamlash, bogʻlash va HKdan ularni tushirish; g) HK mayishiy va elektr-oshxona, bufet jihozlarini ekspluatatsiya qilish; d) qatnov va tashuv hujjatlarini rasmiylashtirish; e) talab doirasida davlat, rus va boshqa (koʻproq ingliz yoki fransuz yoki nemis) tillarni bilish, (yozma yoʻriqnomlarni oʻqishi va tushunishi, avariya vaziyatlarida ekipajning uchish xodimlari aʼzolari, bortkuzatuvchilar va yoʻlovchilar bilan foydali oʻzaroxamkorlikni va toʻgʻri hulosalarni chiqara olishi lozim); j) ekipaj aʼzolari bilan faol, malakali va aniq oʻzarohamkor aloqada boʻlib, ekipajning yaxshi psixologik holatni taʼminlash. 480. Havo huquqlari. a) Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) havo xududidan foydalanish; 3) Oʻzbekiston Respublika aviatsiya tarkibi; 4) aerodromlarning tasniflari; 5) havo kemalarining tasniflari; 6) havo harakati; b) Oʻzbekiston Respublikasi HXFN asosiy qoidalari: 1) umumiy qoidalar; 2) Oʻzbekiston Respublikasi havo xududining tuzilmasi; 3) Oʻzbekiston Respublikasi havo xududidan foydalanish tartibi; 4) havo harakatini boshqarish; 5) eshelonlash; 6) XHY, HT boʻyicha va XHY, HTdan tashqari yoʻnalishlar pavrozlar qoidalari; 7) Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegarasidan uchib oʻtish. Chegara oldi hududi va unda parvozlarni bajarilish xususiyatlari; 8) Oʻzbekiston Respublikasi havo xududidan foydalanish tartibiga rioya qilish uchun nazorat; 9) HXFga ariza berish tartibi va HHM qoʻshinlarini xabardor qilish; 10) vaqtinchalik rejimlarni va HXF qisqa muddatli cheklovlarni tayyorlash va oʻrnatish tartibi. 481. Havo navigatsiyasi asoslari va parvoz qoidalari. a) Parvozlar qoidalari: 1) tasniflarni bilish; 2) umumiy qoidalar; 3) havo kemalari parvozlarini taʼminlash; 4) havo kemalari parvozlari (asosiy talablar, parvozlarni bajarish, alohida vaziyatlardagi parvozlar, parvozdagi alohida hodisalar); 5) qidiruv va qutqaruv; 6) halokat va shoshilinch signallar roʻyhati; 7) halokat toʻgʻrisida xabarlar va signallarni uzatish tartibi; 8) fuqaro havo kemasini ushlab olish. b) Havo navigatsiyasi asoslari: 1) parvoz kurslari, yoʻl burchaklari, azimut (peleng, kursdagi burchak); 2) tezlikning navigatsiya uch burchaklari va uning elementlari; 3) parvoz tezligi; 4) parvoz balandligi va parvozning xavfsiz balandliglarini hisobi; 5) HHB bilan bogʻliq boʻlgan havo navigatsiya masalalarini hal qilish; 5) HHB bilan bogʻliq boʻlgan havo navigatsiya masalalarini hal qilish; 482. HHHK bilan bogʻliq aviatsiya hodisalari: a) aviatsiya hodisalarini tekshirish natijalari boʻyicha sabablar holatlari, tavsiyalar va kamchiliklar; b) (FHKAHITQ) avaitsiya hodisalari toʻgʻrisida umumiy qoidalar, tavsiflar, tasniflar va xabarlashuvlar. 483. Havo harakatiga xizmat koʻrsatish. a) HHHKga tegishli boʻlgan Aviatsiya qoidalari (AQ-71); b) havo harakatiga xizmat koʻrsatish boʻyicha Qoʻllanma: 1) tavsiflarni bilish; 2) HHHK xizmati va uning ishlarini tashkillashtirish; 3) havo hududini tashkillashtirish; 4) HHHKni tashkillashtirish; 5) havo harakatini rejalashtirish va oqimlarini tashkillashtirish; 6) havo harakatiga xizmat koʻrsatish; 7) parvoz-axborot xizmat koʻrsatish; 8) avariyaviy xabarlar xizmati; 9) radiolakatsion xizmat koʻrsatish; v) HHB dispetcherining ishlash texnologiyasi: 1) umumiy qoidalar; 2) navbatchilikka tayyorlanish va navbatchilikni qabul qilish; 3) HHBni uzatish chegarasi; 4) havo harakatini boshqarish; 5) parvozning alohida holatlarida va alohida vaziyatlardagi parvozlar paytida havo harakatini boshqarish. 484. FAda radio telefon aloqasi boʻyicha Qoʻllanma: a) radioalmashuvning umumiy qoidalari; b) radioeshittirish dasturidan foydalanish paytida radioalmashuv frazeologiyasi; v) shoshilinch va avariya aloqasi qoidalari; g) HHB dispecherlik punktlari oʻrtasidagi maʼlumotlar almashuvi; 485. Aviatsion meteorologiyasi. a) aviatsion meteorologiyasining asosiy nazariy savollari; b) aviatsiya meteotaʼminlashni belgilovchi hujjatlarning asosiy qoidalari; v) aniq aerodromda parvozlarni meteotaʼminlash boʻyicha yoʻriqnomasi; g) meteorologik kuzatish va maʼlumotlar; d) havo kemasi bortidan kuzatish va xabarni yetkazish; e) ob-havo maʼlumoti; j) xavfli meteorologik sharoitlar va ob-havo taʼsiri toʻgʻrisida ogohlantirish; z) ob-havoning aviatsiya xaritalari; i) havodagi HK ekipajini meteo axborot bilan taʼminlash; 486. HHB radiotexnik vositalari: a) radiolakatsion, radionavigatsion jihozlari va aviatsiya elektr aloqa vositalarining taktik–texnik xarakteristikasi; b) radiolakatsion, radionavigatsion jihozlarining ishlash prinsiplari va joylashtirilishi; 487. Horijiy til: a) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda radioaloqani olib borishni bilish; b) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda radioaloqani olib borish layoqati va uni tushunish; v) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsion maʼlumotlaridan foydalana bilish; 488. HHBga muvofiq inson imkoniyatlari va cheklovlari: a) HHBga inson omillarining taʼsiri. 489. Aerodinamika asoslari, HKning uchish-texnik xarakteristikasi: a) HKning asosiy geometrik maʼlumotlari; b) HKning asosiy aerodinamik xarakteristikasi; v) HK qanotining mexanizmlari; g) HKning aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining taʼsiri. 490. Dispetcher quyidagi sohalarda bilim va tajribaga ega boʻlishi kerak: a) ishlash texnologiyasiga muvofiq havo harakatini boshqarishni bilish; b) havo harakatini boshqarishda radioalmashuvning qoidalari va frazeologiyasini bilishi; v) turli havo va meteorologik holatlardagi sharoitlarda toʻgʻri va vaqtida harakat qilishni bilish; g) ishlash jarayonida HHBning radiotexnik vositalari va aloqa vositalaridan bilimli foydalanish; d) HK parvozlarini taʼminlovchi va nazorat qiluvchi qoʻshni dispecherlik punktlari, xizmatlar va organlari bilan aniq hamkorlikni olib borishi; e) aerodromda va/yoki javobgar xududda, halokatga uchrayotgan HKga yordam koʻrsatish uchun tegishli xizmatlarni vaqtida xabardor qilishni; 491. Tegishli malaka belgilarini olishdan oldin bilimlarga qoʻshimcha talablar: a) (ADP, RDP, KDP, YOKDP, KDP, Tower, DDP, YODP) aerodrom punktida dispecherlikka qoʻyish paytida: 1) aerodromning bosh rejasi, jismoniy xarakteristikalari va vizual vositalari; 2) aerodrom rayonining havo xududi tizimi; 3) qoʻllaniladigan qoidalar, protseduralar va maʼlumotlar manbaalari; 4) aeronavigatsion vositalar; 5) havo harakatini boshqarish radiotexnik jihozlari va uni ishlatish; 6) mahalliy relyef va yer usti moʻljali; 7) havo harakatining oʻziga xos xususiyati; 8) parvozdagi alohida vaziyat va xodisalar; 9) avariya vaziyatlarida va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarida harakat rejasi; b) tepadagi havo xududiga va MDPga ruxsat olishda: 1) havo xududining tizimi; 2) qoʻllaniladigan qoidalar, protseduralar va maʼlumotlar manbaalari; 3) aeronavigatsion vositalari; 4) havo harakatini boshqarishning radiotexnik jihozlari va uni ishlatish; 5) mahalliy relyef va oʻziga xos yer usti belgilari; 6) havo harakatining va havo harakati oqimining oʻziga xos xususiyatlari; 7) parvozdagi alohida vaziyatlar va sharoitlar; 8) avariya holatlarida va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarida harakatlar rejasi; 492. Tegishli malaka belgisini olishdan oldin tajribasiga (stajirovkasiga) qoʻshimcha talablar. Nomzod, tasdiqlangan dastur boʻyicha nazariy tayyorgarlik kursini va HHBning attestatsiyadan oʻtgan dispecher (instruktori) boshchiligida stajirovkasini muvoffaqiyatli yakunladi: a) aerodrom dispecherlik punkti (ADP) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida aerodrom dispecherlik xizmatini 140s.dan kam boʻlmagan holda amalga oshirganda; b) aerodrom dispecherlik punkti (QDP, YOQDP) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida aerodrom dispecherlik xizmatini 280s.dan kam boʻlmagan holda amalga oshirganda; v) aerodrom dispecherlik punkti (KDP, MDP, QDP) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida havo harakatini dispetcherlik xizmatini 280s.dan kam boʻlmagan holda amalga oshirganda; g) aerodrom dispecherlik punkti (APD, Tower) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida havo harakatini dispetcherlik xizmatini 430s.dan kam boʻlmagan holda amalga oshirganda; d) yaqinlashuv dispecherlik punkti (Approach) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida dispetcherlik xizmatini 430s.dan kam boʻlmagan holda amalga oshirganda; e) HXB rayon yuqori havo hududida radiolakatsiya nazoratini olib boruvchi dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida dispetcherlik xizmatini 460s.dan kam boʻlmagan holda amalga oshirganda; j) Havo harakati boshqarish (HXB) rayon yuqori havo hududida protseduraviy nazoratini olib boruvchi dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida parvozlarni bajarishni 280s.dan kam boʻlmagan holda taʼminlaganda; z) katta dispetcherlar, parvoz rahbarlari malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi soʻralalayetgan shu boʻlinmasida HHBni tashkillashtirish va nazoratni 310s.dan kam boʻlmagan holda taʼminlanganda. Agar dispetcher HHB dispetcherining boshqa toifali malaka belgisiga ega boʻlsa yoki ushbu malaka belgisini boshqa boʻlinma boʻyicha olgan boʻlsa, guvohnomalarni berish boʻyicha vaqolatli organ tajribasiga talablar darajasini pasaytirishi mumkin. 493. Qobiliyatiga. Nomzod berilgan xuquqlar darajasiga muvofiq havfsiz, tartibga soluvchi va tezkor taʼminlash uchun talab qilinadigan, qobiliyatini, qaror qabul qilishini va vazifalarni bajarishini koʻrsatadi. 494. Agar HHB dispetcherining ikkita malaka belgisi bir vaqtning oʻzida soʻralgan boʻlsa, guvohnomalarni berish boʻyicha vakolatli organ har bir malaka belgisiga nisbatan qoʻllanilgan talablarni aniqlab chiqadi. 495. Bitta yoki quyida koʻrsatilgan bir nechta malaka belgisiga ega boʻlgan HHB dispetcher guvohnomasi egasi quyidagi huquqlarga ega: a) (ADP, RDP, QDP, YOQDP, KDP, ADP, Tower) — aerodrom xududida dispecher malaka belgisini olib, attestatsiyadan oʻtgan ushbu guvohnoma egasi, ushbu aerodromda aerodrom dispecherlik xizmat koʻrsatishni taʼminlaydi va nazorat qiladi; b) yaqinlashuv (Approach) dispetcherlarining malaka belgisi — yaqinlashuv (Approach) dispetcherlik xizmat koʻrsatuvchi dispetcherlik organing yurisdiksiya ostida boʻlgan havo hududi doirasida yoki havo hududi qismida, attestatsiyasidan oʻtgan ushbu guvohnoma egasi aerodromlarda yaqinlashuv dispetcherlik xizmat koʻrsatilishini taʼminlaydi yoki taʼminlanishini nazorat qiladi; v) HHB rayonida radiolakatsion nazoratining dispetcherlik malaka belgisi — havo hududi doirasida yoki havo hududi qismida, attestatsiyasidan oʻtgan ushbu guvohnoma egasi, radiolakatordan foydalanish bilan HHB rayonida dispetcherlik xizmat koʻrsatishni taʼminlaydi yoki nazorat qiladi; g) HHB rayonida protseduraviy nazorat dispetcherining malaka belgisi — havo hududi doirasida yoki havo hududi qismida, attestatsiyasidan oʻtgan ushbu guvohnoma egasi, striplar va grafik nazoratidan foydalanish bilan HHB rayonida dispetcherlik xizmat koʻrsatishni taʼminlaydi va nazorat qiladi; 496. HHB dispetcheri agar malaka belgisida nazarda tutilgan huquqlarni 6 oy davomida amalga oshirmasa, malaka belgisi oʻz kuchini yoʻqotadi; 497. Havo huquqlari: a) parvozlarni taʼminlash boʻyicha xodimlarga bevosita aloqador qoida va nizomlari; b) havo harakatiga xizmat koʻrsatish qoida va nizomlari. 498. HK ekspluatatsiya qilish boʻyicha umumiy bilimlari (xodimning ishida qoʻllaniladigan): a) samolyotlar quvvat qurilmalar, tizimlar va uskuna jixozlarning ishlash prinsipi; b) samolyotlar va quvvat qurilmalarining ekspluatatsion cheklovlari; v) minimal jihozlar roʻyhati; 499. Parvoz xarakteristikasi hisobi va rejalashtirish protseduralari: a) HKning uchish-texnik xarakteristikasiga ogʻirligining taqsimlanishi va yuklashning taʼsiri; b) ogʻirlik va sentrovkaning hisobi; v) parvozning tezkor rejalashtirilish; g) yoqilgʻi sarfining hisobi va yoqilgʻi boʻyicha parvozlar davomiyligi; d) zaxiradagi aeroportni tanlash jarayonlari; e) yoʻnalish boʻyicha kreyserlik parvozni boshqarish; j) parvozning uzaytirilgan masofasi; z) HHB maksadlari uchun parvoz rejasini tayyorlash va taqdim etish; i) kompyuterlar yordamida rejalashtrishning asosiy prinsiplari; 500. Meteorologiya: a) aviatsion meteorologiya; b) past va yuqori bosimli havo massalarining harakati; v) qoʻnishiga va yoʻnalish boʻyicha parvoz sharoitlariga taʼsir koʻrsatuvchi front tizimi, maxsus ob-havo xodisasining xarakteristikasi va paydo boʻlishi; g) aviatsion meteorologik maʼlumotlari, xaritalari va ob-havoning tushunilishi va qoʻllanilishi; d) kodlar va tavsiflar; e) meteoroligik maʼlumotlarni olish va ulardan foydalanish qoidalari; 501. Navigatsiya: 502. Ekspluatatsion protseduralari: a) aeronavigatsion hujjatlaridan foydalanish; b) oddiy va havfli yuklarni tashishning ekspluatatsion protseduralari; v) aviatsiya hodisalari va insidentlariga aloqador protseduralar; g) avariya holatida parvoz qoidalari; d) HKga noqonuniy aralashuv va diversiyalar bilan bogʻliq protseduralar; 503. Parvozlar prinsiplari: a) HKning tegishli toifasiga aloqador parvozlarning qoidalari; 504. Radioaloqa: a) HK va tegishli yer usti stansiyalari bilan radioaloqalarni olib borish qoidalari; 505. Ish tajribasi: a) kuydagi lavozimlarda kamida bir yil ishlagan boʻlib, bitta yoki bir necha lavozimlarda (har qanday birlikda) kamida ikki yil ishlagan boʻlishi kerak: 1) transport aviatsiyasining HK uchish ekipaji aʼzolari, yoki 2) transport aviatsiyasida HK taʼminlovchi tashkilotning meteorolog, yoki 3) HHB dispetcheri, yoki b) transport aviatsiyasida HK parvozida xizmat koʻrsatish boʻyicha yordam koʻrsatuvchi xodim sifatida kamida bir yil ishlagan, yoki v) tasdiqlangan kurs boʻyicha tayyorgarlik kursini muvoffaqiyatli yakunlagan. 506. Qobiliyat: a) bir nechta kundalik sinoptik xaritalar va ob-havo maʼlumotlari asosida ekspluatatsion nuqtai nazaridan kelib chiqib aniq va muvofiq ob-havoni tahlilini bajarishi; b) aniq havo trassasi rayonida ustun keladigan ob-havo sharoiti toʻgʻrisida ekspluatatsion nuqtai nazaridan kelib chiqib asoslangan, instruktajlarni oʻtkazishni taʼminlashi; v) tayinlangan va zaxiradagi aeroportlarga alohida ahamiyat berib, transport aviatsiyasi uchun ob-havoni oldindan aytib berishi; g) berilgan uchastka uchun parvozlarning optimal trayektoriyasini belgilashi va qoʻlda yoki kompyuter yordamida aniq parvozlar rejasini tayyorlashi; d) parvozlarni taʼminlash boʻyicha xodimlar guvohnomasi egasining xizmat vazifalariga asosan, yomon ob-havo sharoitlaridagi parvozlarda tezkor nazoratni taʼminlashi va yordamning barcha turlarini koʻrsata bilishi; 507. Bilimi: a) davlat tomonidan taʼminlangan havo harakatini boshqarish qoidalari; b) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilni tushunish va unda gaplashish qobiliyati; v) radiotelefon aloqa protseduralari; g) “yer-havo-yer” radio almashuv frazeologiyasi; d) elektraloqa tarmogʻi; e) radiobyuro aloqachisiga qoʻllaniladigan qoida va nizomlar; j) aviatsion stansiyasida elektraloqa uskunalaridan foydalanish va cheklovlar prinsiplari. 508. Ish tajribasi: a) tasdiqlangan dastur boʻyicha 12 oylik davr mobaynida tayyorgarlik kursini muvoffaqiyatli oʻtishi, bevosita ariza berish oldidan attestatsiyadan oʻtgan radiobyuro aloqachisi rahbarligida kamida 2 oy muvoffaqiyatli ishlashi (ish joyida stajirovkani oʻtishi) kerak, yoki b) bevosita guvohnomani olishga hujjatlarni rasmiylashtirishdan oldin 12 oyidan, attestatsiyadan oʻtgan radiobyuro aloqachisi rahbarligida olti oydan kam boʻlmagan ravishda muvoffaqiyatli ishlagan boʻlishi kerak. 509. Qobiliyati: a) elektraloqa jihozlarini toʻgʻri ekspluatatsiya qilish; b) radiotelefon xabarlarini sifatli va aniq uzatish va qabul qilishi. 510. Havo huquqlari: a) havaskor-uchuvchilar guvohnoma egasiga tegishli qoida va nizomlari, parvoz qoidalari, havo harakatiga xizmat koʻrsatishga tegishli tajriba va qoidalar; 511. Havo kemalarini eksplatatsiya qilish boʻyicha umumiy bilimlar: a) samolyot uskuna jixozlari, tizimlari va quvvat qurilmalarining ishlash prinsiplari; b) samolyotlar va quvvat qurilmalarining ekspluatatsion cheklovlari; v) uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanmadan yoki boshqa shu maʼlumotga ega boʻlgan hujjatdan tegishli eksplutatsion maʼlumotlar. 512. Parvoz xarakteristikalari va rejalashtirish: a) ogʻirlikning tushishi va yuklanishning uchish xarakteristikasiga taʼsiri, ogʻirlik va sentrovkaning xisobi; b) uchish, qoʻnish va boshqa xarakteristikalarni amaliy qoʻllash va foydalanish; v) shaxsiy havo kemalarida VPQ boʻyicha parvozlarni bajarishda yoʻnalish boʻyicha parvozlarni rejalashtirish va parvoz oldi rejalari; HHHQning parvoz rejasini tayyorlash va toʻldirish; havo harakatini boshqarishning tegishli qoidalari; joylashgan joyi toʻgʻrisida yetkazish tartibi; balandlikni oʻlchash tartibi; intensiv harakatlar rayonlarida parvozlarning bajarilishi. 513. Uchish faoliyatida inson imkoniyatlari va cheklovlari: a) havaskor-uchuvchiga tegishli, uchish faoliyatida inson imkoniyatlarining cheklovlari; 514. Meteorologiya: a) aviatsiya meteorologiyasi asoslarini qoʻllash va meteorologik axborotlarni olish va undan foydalanish qoidalari; 515. Navigatsiya: a) aeronavigatsiyaning amaliy aspektlari va yoʻnalishni hisoblash usullari; b) aeronavigatsion xaritalaridan foydalanish; 516. Ekspluatatsion qoidalar: a) AIP, №OTAM, aviatsion kodlar va qisqartmalarga oʻxshash aeronavigatsion hujjatlaridan foydalanish; b) xavfli ob-havo sharoitdagi, izidagi girdoblik va parvozga taʼsir qiluvchi boshqa xavfli harakatlardan aylanib oʻtish maqsadida qoʻllaniladigan harakatlarni hisobga olgan holda, avariya vaziyatidagi tegishli ehtiyot choralar va harakatlar; 517. Parvoz asoslari: a) samolyotlarga taʼluqli parvoz asoslari. 518. Radiotelefon: a) VPQ parvozga tegishli frazeologiya va radiotelefon aloqasini olib borish qoidalari; aloqa uzilgandagi harakat; b) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda gaplashish va uni tushunish qobiliyati; 519. Tajriba: a) nomzod samolyot uchuvchisi sifatida 40 soatdan kam boʻlmagan parvoz vaqtiga ega boʻlishi; b) agar nomzod havo kemalarining boshqa toifadagi uchuvchisi sifatida parvoz soatiga ega boʻlsa, unda OMK ushbu parvoz vaqtini xisobga olish maqbulligini belgilaydi. v) nomzod samolyotda vakolatdagi uchuvchi-instruktor rahbarligi ostida kamida 10 soat mustaqil parvozga ega boʻlishi, hamda yoʻnalish boʻyicha 5 soat mustaqil parvozga ega boʻlishi, shu jumladan ikki turli aerodromlarda toʻliq toʻhtatashi bilan xech boʻlmaganda yoʻnalish boʻyicha kamida 270km (150m. mil) boʻlgan bitta parvozga ega boʻlishi. 520. Parvoz tayyorgarligi: a) nomzod, vakolatdagi uchuvchi rahbarligida ikki taraflama boshqariladigan samolyotlarda parvoz tayyorgarligidan oʻtdi. Instruktor, nomzodni havaskor-uchuvchisiga talab qilinadigan quyidagi sohalar boʻyicha ekspluatatsion tajribaga talablar darajasini olishini taʼminlaydi: 1) samolyotning koʻrik va xizmat koʻrsatilishi, ogʻirlik va muvozanat hisobini qoʻshgan holda parvoz oldi tayyorgarligi; 2) aerodrom harakati va harakatlar sxemasi boʻyicha parvozlar, toʻqnashishni oldini olish choralari va usullari; 3) tashqi vizual koʻrinishlar yordamida samolyotni boshqarish; 4) kritikal past havo tezligidagi parvozlar, qulashning boshlanishi va jadallashib ketishini bilishi hamda undan chiqib keta olishi; 5) kritikal baland havo tezligidagi parvozlar; 6) spiral boʻyicha keskin pasayishni aniqlash va undan chiqish; 7) odatdagi vaziyatlarda yon tarafdan shamol boʻlganda uchish va qoʻnish; 8) qisqa zarb bilan uchish ( qisqartirilgan uchish yoʻlaklarini hamda toʻsiqning ustidan oʻtish balandligini hisobga olib); chegaralangan razmerdagi aerodromlarga qoʻnish; 9) gorizontal tekisligida 180° aylanib qaytishini hisobga olib, faqat uskunalar boʻyicha parvoz; 10) vizual belgilardan foydalanish bilan yoʻnalish boʻyicha parvozlar, radionavigatsion vositalari mavjudligida yoʻnalishni hisoblash usullari; 11) bort jihozlari nosozligini imitatsiya qilgan holda avariya rejimida ishlash; va 12) nazoratdagi aerodromga parvoz, nazoratdagi aerodromlardan uchish, havo harakatiga xizmat koʻrsatish qoidalariga rioya qilish, frazeologiya va radiotelefon aloqasi qoidalari. 521. Qobiliyati: a) nomzod havaskor-uchuvchi guvohnomasi egasi tomonidan taqdim etilgan, tegishli huquqlari bilan, mavqeyi darajasida 17-ilovada koʻrsatilgan komandir sifatida parvoz va manevrlar bajara olish qobilyatini namoyish etadi, shuningdek qobiliyatni: 1) samolyotni uning cheklovlari doirasida boshqarish; 2) barcha manyovrlarni aniq va ravon bajarish; 3) toʻgʻri qaror qabul qilish, parvozda kuzatish va nazoratni malakaviy amalga oshirish; 4) aeronavigatsiya sohasida bilimlarini qoʻllash; 5) doim samolyot boshqaruvini shunday tarzda amalga oshirishi kerakki, parvoz yoki manyovr sxemasini muvoffaqiyatli bajarilishi xech qachon jiddiy shubha uygʻotmasin. 5211. Havo huquqlari: a) aerostat uchuvchisi guvohnomasiga tegishli qoida va nizomlari; b) parvozlar qoidalari va havo harakatiga xizmat koʻrsatish qoidalari. 5212. Aerosatdan foydalanish boʻyicha umumiy bilimlari: a) aerostatlar harakati, tizim va uskuna jihozlari prinsiplari; b) aerosatlarning ekspluatatsion cheklovlari; uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllamasidan muvofiq ekspluatatsion maʼlumotlar yoki ushbu maʼlumotni oʻz ichiga olgan boshqa hujjat; v) aerostatlarda foydalaniladigan, gazlarni amaliy qoʻllanilishi va jismoniy xarakteristikasi; 5213. Uchish xarakteristikasi, rejalashtirish va yuklash: a) uchish xarakteristikasiga yukning taʼsiri; ogʻirlikning hisoblari; b) haroratning taʼsirini hisobga olgan holda startdagi, qoʻnishdagi va boshqa xarakteristikalarini amalda qoʻllash va foydalanish; v) VPQ boʻyicha parvozlarini bajarishda yoʻnalish boʻyicha parvoz oldi rejalari va parvozlarni rejalashtirish; havo harakatiga xizmat koʻrsatishning tegishli qoidalari, balandlik oʻlchagichni oʻrnatish tartibi, jadal harakatlardagi rayonlarda parvozlarni bajarish. 5214. Aerostat uchuvchisi xavf va xatolarni nazorat prinsiplarni hisobga olib, aerostat uchuvchisiga tegishli parvoz faoliyatidagi insonning imkoniyatlarini va cheklovlarini bilishi kerak. 5215. Aerostat uchuvchisi aviatsiya meteorologiyasining asoslarini qoʻllash va meteorologik maʼlumotlarni olish va foydalanish qoidalarini bilishi kerak; balandlikni oʻlchash; 5216. Navigatsiya: aeronavigatsiyaning b) aeronavigatsion xaritasidan foydalanish. 5217. Ekspluatatsiya qoidalari: a) AIP, №OTAM, aviatsiya kodlari va qisqartmalarga oʻxshash aeronavigatsion hujjatlarni ishlatish; b) xavfli ob-havo sharoitdagi, izidagi girdoblik va parvozga taʼsir qiluvchi boshqa xavfli harakatlardan aylanib oʻtish maqsadida qoʻllaniladigan harakatlarni hisobga olgan holda, avariya vaziyatidagi tegishli ehtiyot choralar va harakatlar; 5218. Aerostat uchuvchisi aerostatlarga taʼluqli parvozlar asoslarini bilishi kerak; 5219. Radiotelefon: a) VPQ boʻyicha parvozga tegishli radiotelefon aloqasi va frazeologiyasini kiritish qoidalari; aloqa uzilgandagi harakat; b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati; 52110. Aerostat uchuvchisiga nomzod, kamida 8ta ishga tushirish va koʻtarilishga, ulardan bittasi mustaqil boʻlishi bilan, aerostat uchuvchisi sifatida 16 soatdan kam boʻlmagan tajribaga ega boʻlishi kerak; 52111. Aerostat uchishga nomzod, vakolatdagi uchuvchi-instruktor rahbarligi ostida uchish tayyorgarligidan oʻtishi kerak. Instruktor, nomzodni aerostat uchuvchisiga talab qilinadigan quyidagi sohalar boʻyicha ekspluatatsion tajribaga talablar darajasini olishini taʼminlaydi 1) aerostatni yigʻish, jihozlash, toʻldirish, bogʻlab qoʻyish va tekshirish kabi parvoz oldi tayyorgarligi; 2) tegishli cheklovlarni hisobga olgan holda, ishga tushirganda va koʻtarilayotganda qoʻllaniladigan texnik usullar va qoidalar, avariya holatlarida harakatlar tartibi va foydalaniladigan signallar; 3) toʻqnashishning oldini olish usullari va choralari; 4) tashqi vizual belgilar yordamida aerostatni boshqarish; 5) tez pasayish rejimini aniqlash va undan chiqish yoʻllari; 6) tashqi vizual belgilar yordamida yoʻnalish boʻyicha parvozlar va yoʻlni hisoblash usullari; 7) yerda aerostatni ishlatish tartibini qoʻshgan holda qoʻnishga va qoʻnishlarga kirishlar; 8) avariya vaziyatlarida harakat qilish tartibi. 52112. Aerostat uchuvchisiga nomzod oʻzining vakolati doirasida 52111 bandda koʻrsatilgan aerostat uchuvchisining egasiga taqdim etilgan tegishli huquqlari bilan aerostat parvozlari va monyovrlari komandiri sifatida namoyish qilish qobilyatini koʻrsata olishi kerak, shuningdek qoʻydagilarni bilishi: 1) xavf va xatolar omillarini bilish va nazorat qilish; 2) cheklovlar doirasida aerostatni boshqarish; 3) hamma manyovrlarni aniq va ravon bajarish; 4) parvozda kuzatishni malaka bilan amalga oshirish va qarorni toʻgʻri qabul qilish; 5) aeronavigatsiya sohasida bilimlarni ishlatish; 6) doim aerostatlar boshqaruvini shunday tarzda amalga oshirish kerakki, parvoz yoki manyovr sxemasini muvoffaqiyatli bajarilishini taʼminlash uchun. 522. Havo huquqlari: a) Oʻzbekiston Respublikasi FA uchish ishlarini belgilovchi hujjatlar, OʻYEUAda uchish ishlarini belgilovchi hujjatlar. 523. Amaldagi aerodinamika: a) OʻYEUA aerodinamik xarakteristikasi; b) OʻYEUA boshqaruvchanligi va barqarorligi; v) alohida holatlarda va alohida vaziyatlardagi parvozlar; 524. Navigatsiya: a) aeronavigatsion maʼlumotlar; b) aeronavigatsion va parvoz xaritalari; v) vizual belgilar; g) OʻYEUA parvoziga shamolning taʼsiri; d) havo xududi tuzilmasida va HHB tizimida havo navigatsiyasi; e) havo navigatsiyasi xavfsizligini taʼminlash; 525. Aviatsion meteorologiya: a) amaliy meteorologiya asoslari; b) parvozlarni meteorologik taʼminlash; 526. OʻYEUA konstruksiyasi va ekspluatatsiya qilish: a) OʻYEUA konstruksiyasi va uning uchish ekspluatatsiyasi; b) OʻYEUA muvozanati va asosiy konstruktiv elementlari, OʻYEUA asosiy geometrik maʼlumotlari; v) konstruksiyasining mustahkamligi va uning elementlari; g) OʻYEUA uchish-texnik xarakteristikasi va ekspluatatsion cheklovlari; d) quvvat qurilmaning konstruksiyasi va ekspluatatsiyasi; e) shikastlar va nuqsonlarning xarakterli belgilari; j) OʻYEUAni parvozga qoʻyish; z) OʻYEUA texnik ekspluatatsiyasi va texnik xizmat koʻrsatish; i) texnik hujjatlari va uni olib borish tartibi; k) qutqarish vositalari; l) Aviatsiya texnikasi va YOMM texnik ekspluatatsiya qilish toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar; 527. OʻYEUA uchuvchilari uchun (aviatsiya ishlarini bajarishga qoʻyilishida) qoʻshimcha: a) OʻYEUAda kasbiy faoliyatini belgilovchi OʻYEUA ekspluatatsiya qilish huquqiy asoslari va koʻrsatma hujjatlariga talablar. b) OʻYEUAda kasbiy faoliyatining boshqa turlari, aviatsiya ishlarining cheklovlari va ularning xavfsizligini taʼminlash; v) qoʻllaniladigan OʻYEUAda maxsus parvozlarni bajarish usullari; g) maxsus jihozlar konstruksiyasi va ularni ekspluatatsiya qilish; 528. OʻYEUA uchuvchisi-instruktorlari uchun qoʻshimcha: a) uchishga oʻqitish uslublari; b) aviatsion psixologiyasi; v) pedogogika asoslari va oʻquv tarbiya ishlari. 529. Tajriba: a) guvohnoma oluvchi nomzodlar kamida 20 soat uchishga ega boʻlishlari kerak, undan 10 soati-mustaqil, 4 soati yoʻnalish boʻyicha uchish; b) “uchuvchi-OʻYEUA-instruktor” malaka belgisini olishi uchun kamida 60 soatlik uchishga ega boʻlishi kerak, ulardan kamida 17 soati uslubiy va instruktorlik soatlari. 5291. Havo huquqi: a) planer-uchuvchisi guvohnomasining egasiga tegishli boʻlgan qoida va nizomlar; b) parvozlar qoidalari; v) tegishli amaliyot va havo harakatiga xizmat koʻrsatish qoidalari. 5292. Havo kemalari boʻyicha umumiy bilimlar: a) planerning tizim va uskuna jihozlarining ishlash tamoyillari; b) planerning ekspluatatsion cheklovlari; v) uchish ekspluatatsiyasi qoʻllanmasidan yoki ushbu maʼlumotga ega boʻlgan boshqa hujjatdan olingan tegishli ekspluatatsion maʼlumotlar. 5293. Uchish tavsiflari, rejalashtirish va yuklash: a) uchish tavsifiga yukning va ogʻirlikni joylashtirilishini taʼsiri; b) ogʻirlik va sentrovkani hisobga olish; v) startdagi, qoʻnishdagi va boshqa tavsiflarni amalda qoʻllash va foydalanish; g) VPQ boʻyicha parvozlarni bajarishda yoʻnalish boʻyicha parvoz oldi rejalari va parvozlarni rejalashtirish; havo harakatiga xizmat koʻrsatishning tegishli qoidalari, balandlik oʻlchagichni oʻrnatish tartibi, jadal harakatlardagi tumanlarda parvozlarni bajarish. 5294. Nomzod planer-uchuvchisiga nisbatan shaxsning qobiliyatlarini, shu jumladan tahdid va xatoliklarini nazorat qilish imkoniyatlarini bilishi kerak. 5295. Meteorologiya: a) aviatsion meteorologiya asoslarini qoʻllash; b) meteorologik maʼlumotlarni olish va foydalanish qoidalari; v) balandlikni oʻlchash. 5296. Navigatsiya: a) aeronavigatsiyaning amaliy jihatlari va yoʻlni hisoblash usullari; b) aeronavigatsion xaritalardan foydalanish. 5297. Ekspluatatsiya qoidalari: a) AIP, NOTAM, aviatsiya kodlari va qisqartmalar kabi aeronavigatsion hujjatlarni ishlatish; b) ishga tushirishning turli usullari va tegishli tadbirlar tartibi; v) xavfli ob-havo sharoitidagi, izidagi harakat va parvozga taʼsir qiluvchi boshqa xavfli harakatlardan aylanib oʻtish maqsadida qoʻllaniladigan harakatlarni hisobga olgan holda, avariya vaziyatidagi tegishli ehtiyot choralari va harakatlar. 5298. Planer-uchuvchisi planerlarga taalluqli parvozlar asoslarini bilishi kerak. 5299. Radiotelefon: a) VPQ boʻyicha parvozga tegishli radiotelefon aloqasi va frazeologiyasini olib borish qoidalari, aloqa uzilgandagi harakatlar; b) radiotelefon aloqasida qoʻllaniladigan tilda gaplashish va uni tushunish layoqati. 52910. Planer-uchuvchisiga nomzod, planer-uchuvchisi sifatida 6 soatdan kam boʻlmagan parvozga ega boʻlishi kerak, shu jumladan 2 soat mustaqil parvozga ega boʻlib, ulardan 20 dan kam boʻlmagan uchish va qoʻnishlarni bajargan boʻlishi kerak. Agar nomzod samolyot uchuvchisi sifatida parvoz vaqtiga ega boʻlsa, guvohnomalarni berish boʻyicha vakolatli organ bunday parvoz vaqtini hisobga olishni va ijobiy qaror qabul qilinsa, parvoz vaqtiga nisbatan yuqoridagi talablarini kamaytirish maqbulligini belgilaydi. 52911. Tegishli nazorat ostida planer uchuvchisiga nomzod quyidagi sohalarda planerni ekspluatatsiya qilish tajribasiga ega boʻlishi lozim: a) planerni yigʻish va tekshirishni oʻz ichiga olgan parvoz oldi tayyorgarligi; b) parvoz tezligiga tegishli cheklovlarni hisobga olgan holda, startda ishlatiladigan usulda qoʻllaniladigan texnik usullar va qoidalar, avariya holatlarida harakatlar tartibi va foydalaniladigan belgilar; v) harakat chizmasi boʻyicha toʻqnashishning oldini olish uchun ishlatiladigan parvozlar, usul va choralar; g) tashqi vizual belgilar yordamida planerni boshqarish; d) parvoz rejimlarining ekspluatatsiyaviy oraliqdagi parvozlar; e) boshlangʻich va jadallashayotgan qulashni aniqlash, undan va spiral boʻyicha tik pasayishdan chiqish. j) odatdagi vaziyatlarda yon tarafdan shamol boʻlganda ishga tushirish, qoʻnishga kirishish va qoʻnish; z) vizual belgilar va yoʻnalishni hisoblash usullari yordamida yoʻnalish boʻyicha parvozlar; i) avariya vaziyatlarida harakat qilish tartibi. 52912. Qobiliyati: Planer-uchuvchisiga nomzod, mazkur Qoidalarning 52911-bandida koʻrsatilgan planer-uchuvchi guvohnomasi egasiga taqdim etilayotgan malaka darajasida, planer komandiri sifatida parvoz va manevrlarni bajara olish qobiliyatini hamda quyidagilarni bilishini koʻrsatdi: a) xavf va xato omillarini bilish va nazorat qilish; b) uning cheklovlari doirasida planerni boshqarish; v) barcha manevrlarni aniq va ravon bajarish; g) toʻgʻri qarorlarni qabul qilish va parvozda kuzatishni malakaviy amalga oshirish; d) aeronavigatsiya sohasida bilimlarini qoʻllash; e) parvoz yoki manevr chizmasini muvaffaqiyatli bajarilishini taʼminlash uchun, doimiy ravishda planer boshqaruvini kerakli darajada amalga oshirish. Aviatexniklar. 530. 3-darajali aviatexnik quyidagilarni bilishi lozim: a) qonun, qoyida, standart, yoʻriqnoma va texnik hujjatlar yozilgan tilni oʻqish va tegishli matnni tushunish darajasida bilish, hamma foydalanuvchilarga tushunarli boʻladigan yozuvlarni bajarish, oʻz mansab masʼuliyatlarini amalga oshirishda har qanday tushunmovchiliklarga yoʻl qoʻymaydigan darajasida soʻzlasha olish. b) Fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga tegishli boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasining qonun va qoidalarini, atrof muhitni muhofaza qilish va inson omilining ishlab chiqarish jarayoniga taʼsiri xususiyatlariga taalluqli davlat talablarini; v) faoliyatiga taalluqli, korxona tomonidan belgilangan qoʻllanma, nizom, yoʻriqnomalarini; g) faoliyatiga taalluqli, ekspluatatsion hujjatlarini, ekspluatatsiya qoidalarini va aviatsion texnika, jixoz va uskunalarining ishlash prinsiplarini; d) kerakli hujjatlarni yuritish tartibini; e) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaning konstruksiyasini va ishlash prinsipini; j) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaning xos boʻlgan buzilish va nosozliklarni, ularning sabablarini va bartaraf etish metodlarini; z) ishlab chiqarishning metrologik taʼminlash prinsiplarini. 531. 3-darajali aviatexnik quyidagilarni bajara olishi lozim: a) kerakli hujjatlardan foydalana olish; b) masʼuliyati doirasiga kiritilgan ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan uskuna va jixozlardan foydalanish; v) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaga texnik xizmat koʻrsatishda, tasdiqlangan reglament va texnologiyalarga muvofiq ishlarni bajarish; g) texnik xizmat koʻrsatish jarayonida aviatsion texnikaning defektlarini aniqlash; d) agarda murakkab taʼmir, sozlash va rostlash ishlari talab qilinmasa defektlarni bartaraf etish. 532. 2-darajali aviatexnik ham 3-darajali aviatexnik kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim: a) oʻz mutaxassisligi boʻyicha, aviatsion texnikasidan chuqur bilimga ega boʻlishi; b) AREJ (aviatsiya va radioelektron jixozlar) boʻyicha aviatexnigi bir biriga bogʻliq mutaxassisliklar (elektr, radio uskunalar) boʻyicha tayanch bilimga ega boʻlishi; v) ishlab chiqarishda belgilangan sifat tizimini tashkillashtirish prinsiplarini bilishi; g) murakkab sozlash va rostlash ishlarini bajarishi; d) oʻz mutaxassisligi boʻyicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholash. 533. 1-darajali aviatexnik ham 2-darajali aviatexnik kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim: a) SD boʻyicha aviatexnigi samolyotning AREJdan, AREJ boʻyicha aviatexnigi esa, samolyot va dvigatel tizimidan qoniqarli tayanch bilimga ega boʻlishlari kerak; b) aviatsion texnika ekspluatatsiyasini taʼminlash boʻyicha xizmatlarning oʻzaro hamkorligini tashkil qilish tizimini bilishi; v) havo kemalari parvoz yaroqliligini saqlash va parvozlarning muhandislik-aviatsion taʼminoti prinsipini bilish. Muhandislar. 534. Muhandis quyidagilarni bilishi lozim: a) qonun, qoyida, standart, yoʻriqnoma va texnik hujjatlar yozilgan tilni oʻqish va tegishli matnni tushunish darajasida bilish, hamma foydalanuvchilarga tushunarli boʻladigan yozuvlarni bajarish, oʻz mansab masʼuliyatlarini amalga oshirishda har qanday tushunmovchiliklarga yoʻl qoʻymaydigan darajasida soʻzlasha olish. b) Fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga tegishli boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasining qonun va qoidalarini, atrof muhitni muhofaza qilish va inson omilining ishlab chiqarish jarayoniga taʼsiri xususiyatlariga taalluqli davlat talablarini; v) faoliyatiga taalluqli, korxona tomonidan belgilangan qoʻllanma, nizom, yoʻriqnomalarini; g) faoliyatiga taalluqli, ekspluatatsion hujjatlarini, ekspluatatsiya qoidalarini va aviatsion texnika, jixoz va uskunalarining ishlash prinsiplarini; d) kerakli hujjatlarni yuritish tartibini; e) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaning konstruksiyasini va ishlash prinsipini; j) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaning xos boʻlgan buzilish va nosozliklarni, ularning sabablarini va bartaraf etish metodlarini; z) ishlab chiqarishning metrologik taʼminlash prinsiplarini. i) ishlab chiqarishda belgilangan sifat tizimini tashkillashtirish prinsiplarini; k) SD boʻyicha muhandisi samolyotning AREJdan, AREJ boʻyicha muhandisi esa, samolyot va dvigatel tizimidan qoniqarli tayanch bilimga ega boʻlishlari kerak; l) aviatsion texnika ekspluatatsiyasini taʼminlash boʻyicha xizmatlarning oʻzaro hamkorligini tashkil qilish tizimini bilishi. 535. Muhandis quyidagilarni bajara olishi lozim: a) kerakli hujjatlardan foydalana olish; b) masʼuliyati doirasiga kiritilgan ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan uskuna va jixozlardan foydalanish; v) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaga texnik xizmat koʻrsatishda, tasdiqlangan reglament va texnologiyalarga muvofiq ishlarni bajarish; g) texnik xizmat koʻrsatish jarayonida aviatsion texnikaning defektlarini aniqlash; d) murakkab sozlash va rostlash ishlarini bajarishi; e) oʻz mutaxassisligi boʻyicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholash. j) mehnat jamoasi (brigada, smena)ning ishlab chiqarish faoliyatini tashkil qilish va yoʻnalitirish. 536. 2-toifali muhandis ham muhandis kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim: a) oʻz mutaxassisligi boʻyicha, aviatsion texnikasidan chuqur bilimga ega boʻlishi; b) boshqa mutaxassisligi boʻyicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholashni bilish; v) ishlab chiqarish jarayonining xolatini tahlil qila olish va tahlil natijalariga koʻra ishlab chiqarishda qarorlarni qabul qilishni bilish; g) havo kemalari parvoz yaroqliligini saqlash va parvozlarning muhandislik-aviatsion taʼminoti prinsipini bilish; d) parvoz haqidagi maʼlumotlarni roʻyxatga olish tizimi funksiyasi prinsiplarini bilish; e) parvoz maʼlumotlarini qayd etuvchi uskunalarning maʼlumotlarini tahlil qilish va ulardan foydalana olishni bilish. 537. 1-toifali muhandis ham 2-toifali muhandis kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim: a) ishlab chiqarishni tayyorlash jarayonida va aviatsion texnikada bajarilgan har qanday ishlarni nazorat qilish va baholashni bilish; b) aviatsion texnikani konstruktor-texnologik taʼminlash va mualliflik koʻmagi prinsiplarini bilish; v) aviatsion texnikaning konstruktorlik va ishlab chiqarishdagi kamchiliklari, aniqlangan buzilish va nosozliklari haqida maʼlumotlarni tahlil qilish va umumlashtirish, xamda ularning oldini olish boʻyicha tadbirlarni tadqiq qilishni bilish. Toifali aviaxodimlar. 538. “A” toifali aviaxodimlar quyidagilarni bilishlari kerak: a) qonun, qoyida, standart, yoʻriqnoma va texnik hujjatlar yozilgan tilni oʻqish va tegishli matnni tushunish darajasida bilish, hamma foydalanuvchilarga tushunarli boʻladigan yozuvlarni bajarish, oʻz mansab masʼuliyatlarini amalga oshirishda har qanday tushunmovchiliklarga yoʻl qoʻymaydigan darajasida soʻzlasha olish. b) Fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga tegishli boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasining qonun va qoidalarini, atrof muhitni muhofaza qilish va inson omilining ishlab chiqarish jarayoniga taʼsiri xususiyatlariga taalluqli davlat talablarini; v) faoliyatiga taalluqli, korxona tomonidan belgilangan qoʻllanma, nizom, yoʻriqnomalarini; g) faoliyatiga taalluqli, ekspluatatsion hujjatlarini, ekspluatatsiya qoidalarini va aviatsion texnika, jixoz va uskunalarining ishlash prinsiplarini; d) kerakli hujjatlarni yuritish tartibini; e) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaning konstruksiyasini va ishlash prinsipini; j) “A” toifali aviaxodimlar quyidagilarni bajara olishi kerak; z) ishlab chiqarish-texnik va ekspluatatsion hujjatlardan foydalanish; i) masʼuliyati doirasiga kiritilgan ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan uskuna va jixozlardan foydalanish; k) oʻz mutaxassisligi boʻyicha aviatsion texnikaga texnik xizmat koʻrsatishda, tasdiqlangan reglament va texnologiyalarga muvofiq ishlarni bajarish; l) texnik xizmat koʻrsatish jarayonida aviatsion texnikaning defektlarini aniqlash. 539. “B” toifali aviaxodimlar ham “A” toifali aviaxodimlar kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim: a) oʻz mutaxassisligi boʻyicha, aviatsion texnikasidan chuqur bilimga ega boʻlishi; b) SD boʻyicha aviaxodim-mexanigi samolyotning avionikasidan, aviaxodim-avionigi (AREJ) esa, samolyot va dvigatel tizimidan qoniqarli tayanch bilimiga ega boʻlishlari kerak; v) aviatsion texnika ekspluatatsiyasini taʼminlash boʻyicha xizmatlarning oʻzaro hamkorligini tashkil qilish tizimini bilishi; g) korxonada belgilangan sifat tizimini bilishi; d) oʻz mutaxassisligi boʻyicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholashni bilishi; e) murakkab sozlash va rostlash ishlarini bajarishni bilishi; j) ishlab chiqarish jarayonining xolatini tahlil qilish va tahlil natijalariga koʻra ishlab chiqarishda qarorlarni qabul qilishi; z) havo kemalari parvoz yaroqliligini saqlash va parvozlarning muhandislik-aviatsion taʼminoti prinsipini bilish; 540. “S” toifali aviaxodimlar ham “B” toifali aviaxodimlar kabi qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim: a) ishlab chiqarishni tayyorlash jarayonida va aviatsion texnikada bajarilgan har qanday ishlarni nazorat qilish va baholash; b) aviatsion texnikani konstruktor-texnologik taʼminlash va mualliflik koʻmagi prinsiplarini bilish; v) aviatsion texnikaning konstruktorlik va ishlab chiqarishdagi kamchiliklari, aniqlangan buzilish va nosozliklari haqida maʼlumotlarni tahlil qilish va umumlashtirish, xamda ularning oldini olish boʻyicha tadbirlarni tadqiq qilishni bilish. 541. Bilim talablari: a) Nomzod yoki 2-daraja parvoz yekipaji aʼzosi guvohnomasini ollishda qoʻyiladigan talablarga javob beradi. Bundan tashqari nomzod instruktor belgisi yegasi bilimiga muvofiq bilimlar darajasini namoyon yetadi: 1) amaliy oʻquv metodikasi; 2) kursantlarning yerdagi tayyorgarlik fanlaridan olgan oʻzlashtirish baholari; 3) materialni oʻlashtirish jarayoni; 4) samarali oʻquv yelementlari; 5) kursantlar bilimini tekshirish va baholash, hamda oʻquv nazariyasi: 6) tayyorlov dasturini ishlab chiqish; 7) darsni rejalashtirish; 8) auditoriya oʻquv metodikasi(uslubi); 9) oʻquv qurollaridan foydalanish; 10) oʻquvchilar xatolarini tahlil qilish va tuzatish; 11) insonning parvoz tayyorgarligiga nisbatan imkoniyatlari; 12) HKdagi toʻxtashlar va tizimning ishdan chiqishini imitatsiya (taqlid)si bilan bogʻliq xavf-xatar; b) Tajriba: 1) nomzod oʻzi yegallagan HK turida 500 soatga yega; v) Parvoz tayyorgarligi: Davavianazorat tomonindan tayinlangan instruktor rahbarligida nomzod mutaxassisligi boʻyicha: 1) PPLC va /yoki PPLCV ga muvofiq oʻquv kursini oʻtgan; 2) parvoz tayyorgarligini oʻtkazmoqchi boʻlgan metodika boʻyicha manevr va parvoz sxemalarini amalda qoʻllagan. g) Qobilyat; 1) nomzod oʻzi parvoz tayyorgarigini oʻtkazmoqchi boʻlgan sohalarda va instruktorlik huquqlari namoyon yetiladiga HK turlarida, alohida muvofiq holatlar, parvoz oldi yoriqnomasi, parvoz razborlari, yer tayyorgarligini hisobga olgan holda oqitish qobiliyatini namoyish yetadi. 542. Mazkur Qoidalarning 541-bandi talablariga rioya qilganda instructor malaka belgisiga yega shaxs oʻqitish, tayyorlash, mashgʻulot va tekshiruvlar oʻtkazish hamda parvozning turli koʻrinishlariga ruxsat berish, jumladan instructor sifatida parvozlarga ruxsat berish huquqiga yegadir. 543. Uchuvchi-instruktor malaka belgisini olishga nomzod mazkur Qoidalarning 541-bandi talablariga javob bera olishi kerak, taalluqli HKda HKK(komandiri) sifatida 200 soatdan kam boʻlmagan parvozga yega boʻlishi kerak. Uchuvchi-instruktor malaka belgisi Davavianazorat OMKda ishlanadi. 544. Mashqlarni mukammal tarzda bajarish, barcha jarayonlarni toʻgʻri texnik usullardan foydalanib bajarish. Protsedurani va texnik usullarni nazariy bilish, ularni bajarish darajasiga muvofiq boʻlishi. (“5” baho). 545. Mashqlarni muhim boʻlmagan kamchiliklar bilan bajarish va xatolarni mustaqil tuzatish. Protseduralarni muhim boʻlmagan kamchiliklar bilan bajarish. Yordam yoki aralashuv talab qilinmadi. Protsedura va texnik usullarni nazariy bilish qayta oʻrganishni talab qilmasligi. (“4” baho) 546. Mashqlarni xatoliklar bilan bajarish, ularni tuzatishda notoʻgʻri yoki yetarli boʻlmagan harakatlar, xatolarni tuzatish uchun yoki mashqni oxiriga yetkazish uchun yordam va aralashuv talab qilingan. Protsedura va texnik usullarni nazariy bilish yetarli boʻlmagan, alohida fanlarni qayta oʻrganish talab etilgan. (“3” baho) 547. Mashqlarni jiddiy xatoliklar bilan bajarish, notoʻgʻri protseduralar, muntazam aralashuv va xatolarni tuzatish uchun yordam talab qilingan. Protsedura va texnik usullarni nazariy bilish talab darajasiga mos kelmagan, mutaxassisning qayta oʻqishi talab qilinadi. (“2” baho) 548. Har bir fandan nomzodlarning nazariy bilimini baholash besh ballik tizimga asosan amalga oshiriladi: 5 (besh), 4 (toʻrt), 3 (uch), 2 (ikki), 1 (bir). Baholarni belgilash quyidagi mezonlarga muvofiq amalga oshiriladi: “5” baho, agar nomzod barcha savollarga toʻliq javob bersa, fan yuzasidan chuqur bilim namoyon etsa qoʻyiladi. Amaliy mashqlarini yechishda bilimlarini qoʻlladi. “4” baho, agar nomzod barcha savollarga asosan toʻliq javob bersa, ayrim kichik xatolarni oʻzi mustaqil toʻgʻrilagan boʻlsa, fanni bilishini namoyon etdi. Amaliy mashqlarini yechishda oʻzining bilimlarini qoʻlladi. “3” baho, agar nomzod savollardan biriga javob bera olmasa yoki ikkita savolga toʻliq javob bermagan boʻlsa, lekin qoʻshimcha savollarga oʻz javoblari bilan aniqlik kiritdi. Amaliy mashqlarini yechishda oʻzining bilimlarini qoʻlladi. “2” baho, agar nomzod ikki yoki undan ortiq savolga notoʻgʻri javob bersa qoʻyiladi; “1” baho agar nomzod javob berishdan bosh tortgan boʻlsa qoʻyiladi. Bilimlarni nazorat qilishda texnik vositalardan foydalanishda nomzodning bahosi quyidagicha belgilanadi: a) 86% — 100%-5 (aʼlo); b) 71% — 85%-4 (yaxshi); v) 56% — 70%-3 (qoniqarli); g) 55% va undan past-2 (qoniqarsiz). 549.Aviaxodimlarning eshitish qobiliyati va Morze alifbosi signallarini uzatish boʻyicha tayyorgarlik darajasini baholash: a) bir daqiqada 30 va undan ortiq belgi — 5(besh); b) bir daqiqada 24 — 30 belgilar — 4 (toʻrt); v) bir daqiqada 20 — 24 belgilar — 3 (uch); g) bir daqiqada 20 dan kam belgilar — 2 (ikki). FA uchuvchisining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi. FA dargasining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi. FA havo kemasi muxandisining Guvohnomasining muqovasi va birinchi saxifasi FA havo kemasi mexanigining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi FA havo kemasi alokachisining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi FA havo kemasi operatori Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi FA havo kemasi xodimining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi XXD Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi HKtexnikaviy xizmat kursatuvchi muxandis Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi HK texnikaviy xizmat kursatuvchi aviatsiya texnigining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi FA uchuvchisi aerostat uchuvchisi Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi FA uchuvchisi OʻYEUK uchuvchisi Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi Havo kemalariga texnikaviy xizmat kursatuvchi muxandis Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi Havo kemalariga texnikaviy xizmat kursatuvchi aviatsiya texnigining Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi Mutaxasislarning Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 2-3 sahifalari Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 4 — 11 sahifalari Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 12 — 19 sahifalari Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 20 — 25 sahifalari Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 26-27sahifalari Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 28-29 sahifalari Aviaxodimlar Guvohnomasini toʻldirish namunasi Aviaxodimlar Guvohnomasini toʻldirish namunasi Aviaxodimlar Guvohnomasini toʻldirish namunasi Aviaxodimlar Guvohnomasini toʻldirish namunasi Aviaxodimlar Guvohnomasini toʻldirish namunasi Aviaxodimlar Guvohnomasini toʻldirish namunasi Aviaxodimlar Guvohnomasini toʻldirish namunasi T/r Familiya, ismi, otasining ismi Tugilgan yili Maʼlumoti maxsus Guvoxn. seriyasi va soni Klass berilgan bayonnom. soni va sanasi (buyruq) Uchish soati HK turi Ish joyi Berilgan sanasi Olganligi xakida imzo Izox umum. mus. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 1 2 3 1 2 3 Malakka darajasi oshirildi uchuvchi shturman b/injener b/mexanik b/radist 1 2 3 4 5 6 1-chi malaka darajasiga oshirildi 2-chi malaka darajasiga oshirildi 3-chi malaka darajasi beriildi Guvoxnoma berildi Guvoxnoma almashtirildi Klass berish rad etildi Malaka darajasi oshirildi b/operator b/kuzatuvchi XXB dispetcheri HK TX buyicha muxandis HK TX buyicha a/texnik 1 2 3 4 5 6 1-chi malaka darajasiga oshirildi 2-chi malaka darajasiga oshirildi 3-chi malaka darajasi beriildi Guvoxnoma berildi Guvoxnoma almashtirildi Klass berishda rad etildi Klass Maksimal uchish ogʻirligi (t) samolyotlar vertalyotlar 1. 75 va yuqori 10 va yuqori 2. 30 dan 75 gacha 5 dan 10 gacha 3. 10 dan 30 gacha 2 dan 5 gacha 4. 10 gacha 2 gacha 1.1 Til bilimining baxolash kursatkichi DARAJA TALAFFUZ Aviatsiya jamiyati uchun tushunarli bulgan aksent va dialekt nazarda tutilmokda TUZILISH Anik vazifaga muvofik munosib grammatik tuzili shva gap tuzish lingvistik funksiya bilan belgilanadi LUGAT ZAXIRASI NUTKNING TEZLIGI TUSHUNISH MULOKOT Malakali daraja 6 Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning taʼsiriga karamasdan, tushunishga xech kachon karshilik kursatmaydi Murakkab grammatik tuzilishlar va gap tuzish doim tayanch bazasiga amal kilinadi Keng davrada tanish va notanish mavzularda unumli muomala kilish uchun lugat zaxirasi va undan foydalanish yetarli. Lugat zaxirasi idiomatik, nyuanslarga boy va stilistik jixatdan boyitilgan Uzok davr mobaynida kiynalmasdan tabiiy suzlasha olish. Stilistik jixatdat boyitish, masalan aloxida jiatlarga urgu berish. Suzlarning tuzilma jixatlaridan va boglanishidan tugri va oson kullana olish. Lingvistik va madaniy noziklikni kushgan xolda amaliy xar bir xolatda dadillik bilan tushunish Xar bir vaziyatda yengil mulokot kila olish. Suz eʼtirozlarini nutksiz belgilarni kabul kila oladi va unga tegishli ravishda javob bermok. Mukammal daraja 5 Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning taʼsiriga karamasdan, tushunishga xech kachon karshilik kursatmaydi Murakkab grammatik tuzilishlar va gap tuzish doim tayanch bazasiga amal kilinadi. Murakkab tuzilmalardan foydalanishga urinish, ammo xatolar bilan, baʼzan maʼnoni notugri anglatib kuyadi. Ish bilan boglik bulgan anik va umumiy mavzularda unumli foydalanish uchun lugat zaxirasi va undan tugri foydalanish yetarli. Parafrazalar dadillik vat ugri foydalaniladi. Lugat zaxirasi baʼzan idiomatik. Tanish mavzularda uzok davr mobaynida nisbatan kiynalmasdan suzlasha olish, birok stilistik jixatdan boyita olmaslik. Suzlarning tuzilma jixatlaridan va boglanishidan tugri kullana olish. Xodisalarning kutilmaganda uzargan xollarida, yoki suzlashayotganning lingvistik yoki kiyin vaziyatlari paydo bulganida uni anik tushunish, va ishga oid umumiy va anik mavzularni mukammal bilish. Xar xil suz uzgarishlarini kabul kila olish (dialekt yo/yoki aksent) yoki stilistik daraja. Maʼlumotiy va yetardi darajada tezkor javob bera olish. “Suzlovchi — eshituvchi” dialogini unumli kullab kuvvatlaydi. 1.2 Til bilimining baxolash kursatkichi DARAJA TALAFFUZ Aviatsiya jamiyati uchun tushunarli bulgan aksent va dialekt nazarda tutilmokda TUZILISH Anik vazifaga muvofik munosib grammatik tuzili shva gap tuzish lingvistik funksiya bilan belgilanadi LUGAT ZAXIRASI NUTKNING TEZLIGI TUSHUNISH MULOKOT 4, 5 va 6darajalar bundan oldingi saxifada Ish darajasidan past Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning taʼsirida, tushunishga karshilik kursatadi Umumiy grammatik tuzilmalar va oldindan maʼlum buladigan vaziyatlardan gap tuzilishda doim xam rioya kilinavermaydi. Xatolar kupincha maʼnoga taʼsir kursatadi. Ish bilan boglik bulgan anik va umumiy mavzularda unumli foydalanish uchun lugat zaxirasi va undan tugri foydalanish yetarli, ammo lugat zaxirasi cheklanganligi uchun suzlar xar doim xam tugri tanlab olinmaydi. Kupincha lugat zaxirasi kam bulganligi sabab, parafrazalardan tugri foydalana olinmaydi. Anik belgilangan davr mobaynida iavzuni yetarli darajada kullab turadi, ammo baʼzan jumlalarni notugri tuzib, uzok muddat sukut saklaydi. Tilning ishonchsiz va sust tushunishi unumli mulokot kilish uchun karshilik kiladi. “Parazit — suzlar” tushunishga baʼzan karshilik kursatadi. Xalkaro uyushma foydalanuvchilari uchun tushunarli bulgan, anik va ish bilan boglik bulgan aksent va uzgarishlarni kup xollarda tugri tushunish. Suzlovchida lingvistik va vaziyat kiyinchiligi paydo bulganida yoki xodisaning kutilmagan uzgarishida, biroz tushunmovchilik vaziyatlari paydo buladi. Baʼzida tezkor, yetarli darajada va maʼlumotli javob bermok. Oldindan anik bulgan va tanish mavzularda tashabbuskorona va yengil mulokot kila olish. Umuman olganda kutilmagan vaziatlarda konikarsiz ish. Boshlangich daraja 2 Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning taʼsiri yuksak darajada tushunishga karshilik kursatadi Fakat cheklangan oddiy yodlab olingan grammatik tuzilmalar va gap shakllari namoyish etiladi. Lugat zaxirasi cheklangan, fakat aloxida suzlardan va yodlab olingan jumlalardan iborat. Tez-tez tutilib kolib juda kiska yodlab olingan jumlalarni talaffuz kila olish va kamrok tanish bulgan suzlar artikullyatsiyasi va ifodalarni tanlashda tushunishga tuskinlik kila oladigan “parazit-suzlar”dan foydalanish. Aloxida va yodlab olingan jumlalarni tushunish kachonki ular dikkat bilan va sekin artikulyatsiya kilinganda Taʼsirchanligi sust va kup xollarda muvofiksiz. Oddiy maʼlumot almashish bilan mulokot cheklanadi. Boshlangich darajadan past 1 Bilimi boshlangich darajadan past Bilimi boshlangich darajadan past Bilimi boshlangich darajadan past Bilimi boshlangich darajadan past Bilimi boshlangich darajadan past Bilimi boshlangich darajadan past