OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA YER UChASTKALARINI OLIB QOʻYISh VA ULARNI QIShLOQ XOʻJALIGIGA OID BOʻLMAGAN EHTIYOJLAR UChUN BERIShGA DOIR MATERIALLARNI RASMIYLAShTIRISh TARTIBI TOʻGʻRISIDAGI NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2011-05-25)

Amaldagi meʼyoriy hujjatlarni “Yer toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq holga keltirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi taqdim etgan Oʻzbekiston Respublikasida yer uchastkalarini olib qoʻyish va ularni qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan ehtiyojlar uchun berishga doir materiallarni rasmiylashtirish tartibi toʻgʻrisidagi ilova qilinayotgan Nizom tasdiqlansin. 2. Yerga doimiy egalik qilish huquqini beruvchi Davlat hujjatining hamda yerdan doimiy foydalanish huquqini beruvchi Davlat hujjatining namunalari, shuningdek, ularni tuzish, roʻyxatdan oʻtkazish va berish tartibi 1, 2 va 3-ilovalarga muvofiq tasdiqlansin. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi va viloyat hokimliklari: 1992-1993-yillar mobaynida ilgari kolxozlar, sovxozlar va boshqa qishloq xoʻjaligi hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga berilgan yerdan foydalanish huquqini beruvchi davlat hujjatlarini yerga doimiy egalik qilish huquqini beruvchi yangi namunadagi davlat hujjatlariga almashtirsinlar; 1993-1995-yillar mobaynida yerdan doimiy foydalanish huquqini beruvchi yangi namunadagi davlat hujjatlarini tayyorlashni va yerdan doimiy foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlarga ega boʻlmagan barcha korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga berishni taʼminlasinlar; yangi tuzilayotgan kolxozlar, sovxozlar va boshqa qishloq xoʻjaligi hamda oʻzga korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga yer berish bilan birga yerlardan doimiy foydalanish va ularga egalik qilish huquqini beruvchi davlat hujjatlari berilishini taʼminlasinlar; 4. Ilgari qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini yuritish bilan bogʻliq boʻlmagan ehtiyojlar uchun yer uchastkalari olgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga berilgan yerdan foydalanish huquqini beruvchi eski namunadagi davlat hujjatlari haqiqiy deb hisoblansin. 5. Tasdiqlangan Nizomga muvofiq kadastr baholash darajasidagi sugʻoriladigan yerlar “Yer toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 14-moddasida belgilangan alohida qimmatga ega boʻlgan unumdor sugʻoriladigan yerlar jumlasiga kiritilsin. 6. Oʻzbekiston SSR Ministrlar Sovetining “Foydalanish uchun yer uchastkasi berish toʻgʻrisida korxonalar, tashkilotlar va muassasalar tomonidan iltimosnomalar topshirish va shu iltimosnomalarni koʻrib chiqish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida” 1971-yil 27-avgustdagi 413-son qarori (OʻzSSR QT. 1971-y., 8-son, 53-modda) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 1. Ushbu Nizom yer uchastkalarini olib qoʻyish va ularni qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan ehtiyojlar uchun korxonalarga, muassasalarga va tashkilotlarga berishga doir materiallarni rasmiylashtirish tartibini belgilaydi. Qoraqalpogʻiston Respublikasida yer uchastkalarini olib qoʻyish va ularni qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan ehtiyojlar uchun berishga doir materiallarni rasmiylashtirish tartibi Qoraqalpogʻiston Respublikasining qonunlari bilan belgilanadi. 2. Yer uchastkalarini egalikka va foydalanish uchun berish yerni ajratish tarzida amalga oshiriladi. Yer uchastkasini ajratish — yerlarni olib qoʻyish va ularni egalikka va foydalanishga topshirish borasidagi yer tuzish harakatlarini aslida (shu joyda) chegaralarni belgilash, muayyan belgilar vositasida ularni oʻzga yer maydonlaridan va foydalanilmayotgan yerlardan ajratib qoʻyish hamda yerdan foydalanuvchiga yerdan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishni qamrab oladi. 3. Yer uchastkalarini qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan ehtiyojlarga ajratish odatda ikki bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda korxonalar, binolar va inshootlarni qurishni loyihalash uchun hamda bu ishlarni kelishib olish uchun yer uchastkasi tanlanadi. Ikkinchi bosqichda loyihalash ishlari yakunlangach va qurilishni boshlash toʻgʻrisida qaror qabul qilingach yer uchastkasi ajratiladi. Yakka tartibdagi uy-joy qurilishi, jamoa bogʻdorchiligi va polizchiligi uchun, keng tarqalgan foydali qazilmalarni qazib chiqarish uchun, amaldagi tipovoy loyihalarga koʻra alohida binolar va inshootlarni qurish uchun yer uchastkalari ajratish zarur boʻlgan hollarda yer uchastkalarini tanlash va ularni ajratishga doir materiallar bir paytning oʻzida — bir bosqichda amalga oshiriladi. 4. Qurilishni loyihalash uchun tanlangan yer uchastkasini kelishib olish, uni olib qoʻyish va foydalanish uchun berish toʻgʻrisidagi qaror Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi va davlat boshqaruvining mahalliy idoralari tomonidan qabul qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasining Oliy Kengashi va davlat boshqaruvining mahalliy idoralari tegishli ravishda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi va davlat boshqaruvi mahalliy idoralarining ixtiyoriga oʻtkazilgan qurilishni loyihalash uchun tanlangan yer uchastkalarini kelishib, uni olib qoʻyish va foydalanish uchun berish toʻgʻrisidagi masalani oʻz muhokamalariga qabul qilishga va hal etishga haqlidirlar. 5. Texnik, iqtisodiy, ekologik, sanitariya va boshqa talablar, shuningdek, yerlardan unumli foydalanishga va uni muhofaza qilishga, korxonalar, binolar, inshootlarni joylashtirishga doir talablar amaldagi qonun hujjatlarida, xoʻjaliklararo yer tuzilishiga doir yoʻriqnoma koʻrsatmalarda, qurilishning ekologik standartlari, normalari va qoidalarida, boshqa normativ aktlar va hujjatlarda belgilab qoʻyiladi. 6. Boshqa mustaqil davlatlarning korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga yer uchastkalari ajratish ana shu yuridik shaxslarning Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi bilan bitimiga binoan amalga oshiriladi. Bitimda yer qanday maqsadlar uchun va qanday muddatga berilayotganligi, yerni berish shartlari, oʻzaro majburiyatlar va bitimning amal qilish muddati, har ikki tomonning manfaatlariga daxldor boʻlgan boshqa masalalar qayd etiladi. Bitimni bir tomondan yer uchastkasi berilayotgan tegishli mustaqil davlat birlashmasi, korxonasi, muassasasi yoki tashkilotining rahbari, ikkinchi tomondan esa Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi vakil qilgan shaxs imzolaydi. 1. Qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan maqsadlar uchun foydalanishga yer uchastkasi berilishidan manfaatdor boʻlgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar shu haqda soʻralayotgan yer uchastkasi qayerdaligiga qarab tegishli nohiyaning hokimiga ariza yoʻllaydilar. Korxona, bino va inshoot joylashishi kerak boʻlgan maʼmuriy nohiya oldindan belgilanishi zarur boʻlgan hollarda, shuningdek, ikki va undan ortiq nohiya hududida joylashishi kerak boʻlgan korxona, bino va inshootni qurish chogʻida foydalanish uchun yer uchastkasi ajratish xususidagi iltimosnoma viloyat hokimiga yuboriladi. 2. Korxonalar, tashkilotlar va muassasalarning foydalanish uchun yer uchastkalarini shaharlar, shahar posyolkalari, qishloq aholi punktlaridan, jamoa xoʻjaliklari, davlat xoʻjaliklari va oʻzga qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlari egaligida boʻlmagan maydonlardan ajratilishini soʻrab berilgan arizalari, shuningdek, xalq deputatlari qishloq yoki posyolka kengashlari ijroiya qoʻmitalarining ixtiyoriga berilgan zaxiradagi yerlarni ajratish toʻgʻrisidagi arizalari tegishli ravishda xalq deputatlari qishloq, posyolka yoki shahar Kengashlarining ijroiya qoʻmitalari orqali qoʻzgʻatiladi. 3. Viloyat hokimi besh kunlik muddat ichida arizani qarab chiqadi va uni tegishli nohiya hokimiga yoʻllaydi yoki viloyatning doimiy harakatdagi komissiyasiga korxona, bino va inshoot joylashtiriladigan yerni aniqlashni hamda loyihalash va qurilish ishlari olib boriladigan yer uchastkasini tanlashni topshiradi. 4. Foydalanishga yer uchastkasi ajratish toʻgʻrisidagi arizada ushbu maydon qaysi maqsadlarga va qaysi muddatga zarur ekanligi, u joylashgan yer va zarur boʻladigan maydonining sahni asoslangan boʻlishi, loyihalash va qurilish boshlanishining taxminiy muddatlari koʻrsatilgan boʻlishi hamda ularga yer ajratilishi zarurligini tasdiqlovchi hujjatlar, jumladan, tegishli vazirlik, davlat qoʻmitasi, idora yoki jamoat tashkilotining obyekt qurilishi toʻgʻrisidagi qaroridan koʻchirma ilova qilingan boʻlishi kerak. Korxona, bino va inshoot foydali qazilmalar va yer osti suvlari boʻlgan maydonlarga joylashgan hollarda arizaga togʻ nazorati davlat idorasining, suv xoʻjaligi idoralarining, hududiy geologik tashkilotlarning hamda tabiatni muhofaza qilish idoralarining ushbu obyektlarni qurishga ruxsat etilganligi toʻgʻrisidagi xulosalari ilova qilinadi. 5. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning foydalanishga yer uchastkasi ajratish toʻgʻrisidagi arizalarini qarab chiqish uchun, yer uchastkalarini tanlash yuzasidan takliflarni, yer egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻradigan zararlarni baholash uchun, shuningdek, qishloq xoʻjaligi hamda oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligining hajmlarini aniqlash uchun hokimlarning farmoyishiga binoan doimiy harakatdagi komissiyalar tuziladi. Alohida ekologik oqibatlarga olib kelmaydigan hamda bitta maʼmuriy hudud doirasidan chiqmaydigan korxonalar, binolar va inshootlarni loyihalash uchun yer uchastkasini tanlash nohiya komissiyasi, qolgan hollarda esa viloyat komissiyalari tomonidan amalga oshiriladi. Ayrim hollarda oʻta yirik va ekologik jihatdan murakkab korxonalar va inshootlarni loyihalash uchun viloyat hokimlarining iltimosnomasiga binoan yer uchastkasini tanlashni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tuziladigan respublika komissiyasi amalga oshirishi mumkin. 6. Viloyat va nohiya komissiyalari tarkibiga tegishli ravishda viloyat yoki nohiya hokimining oʻrinbosari (komissiya raisi), davlat tabiatni muhofaza qilish idoralarining, yer tuzish xizmatining, meʼmorchilik va shaharsozlik idoralarining, yongʻinga qarshi nazoratning, suv xoʻjaligining, moliya idoralari va boshqa manfaatdor muassasalar va tashkilotlarning vakillari kiritiladi. Iltimosnomani qarab chiqish davrida komissiya tarkibiga bundan tashqari yer uchastkalari berilayotgan va yerlaridan uchastkalar olib qoʻyilayotgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlarning vakillari ham kiritiladilar. Respublika komissiyasi tarkibiga Vazirlar Mahkamasi Raisining oʻrinbosari (komissiya raisi), davlat sanitariya nazorati idoralarining, tabiatni muhofaza qilish idoralarining, yer tuzish xizmatining, boshqa manfaatdor vazirliklar, davlat qoʻmitalari va mahkamalarining vakillari kiritiladilar. 7. Yer uchastkalarini tanlash ishlarini bajarayotgan davlat yer tuzish idoralari Oʻzbekiston Respublikasining “Yer toʻgʻrisida”gi Qonuniga, boshqa qonunlar va normativ aktlar hamda ushbu Nizomga amal qilgan holda, nohiya planlashtirish loyihalariga, nohiyalar va viloyatlarning yer tuzishiga, sxemalar, xoʻjaliklararo va xoʻjalikning ichki yer tuzish loyihalariga, melioratsiyalash va suv xoʻjaligini rivojlantirish sxemalariga, shaharlar, shahar posyolkalari va boshqa qishloq aholi punktlarini planlashtirish va qurish bosh planlariga, yer kadastri, tuproq, geobotanik va tadqiqotning boshqa koʻrinishlari bergan maʼlumotlarga suyangan holda: korxonalar, binolar va inshootlarni qurish uchun birinchi navbatda qishloq xoʻjaligi maqsadlariga moʻljallanmagan yoki qishloq xoʻjaligi yuritishga yaroqsiz boʻlgan yoxud eng yomon sifatli qishloq xoʻjaligi maydonlaridan yer uchastkalari ajratishni oʻrganadi va shu imkoniyatni koʻrib chiqadi; er uchastkalari qishloq xoʻjaligi maydonlaridan va oʻrmon fondidan ajratilgan hollarda sugʻoriladigan eng mahsuldor yerlarni iloji boricha saqlab qolish zarurligini, mavjud hududlarni, ekologik muvozanatni yaxshilash va saqlab qolishni, eroziya jarayonlarini, yerni botqoqlikka aylanishdan saqlab qolish zaruratini hisobga oladi; sanoat obyektlari va kommunikatsiyalarni iloji boricha jamoa xoʻjaliklari, davlat xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlari oʻzlarida qolgan yerlardan foydalanishlarida noqulaylik tugʻdirmagan holda, shuningdek, suv xoʻjaligi obyektlaridan foydalanishga xalaqit bermagan holda joylashtirish imkoniyatlarini izlab topadi; er egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻrgan zararning, shuningdek, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligi hajmini aniqlaydi; erlarni rekultivatsiyalash (qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi, baliq xoʻjaligi yuritish uchun yoki oʻzga maqsadlarda) zarurligini va ularning yoʻnalishini, tuproqning hosildor qatlamini olish, uning quvvati va ularni vaqtincha toʻplash zarurligini belgilaydi; qurilayotgan binolar va inshootlar tevaragida himoyalovchi, sanitariya va suvni muhofaza qilish zonalarini oʻrnatish, ulardan foydalanish, qurilayotgan obyektlardan foydalanishni qiyinlashtirayotgan va atrof-muhitga salbiy taʼsir koʻrsatayotgan binolar va inshootlarni buzib tashlash yoki koʻchirish rejimlarini belgilaydi; fuqarolarning egaligidagi yoki foydalanishida boʻlgan yerlarda korxonalar, binolar va inshootlar joylashtirilganda fuqarolarning roziligiga binoan boshqa yerdan ana shu yerga teng boʻlgan yer uchastkalarini ajratish toʻgʻrisidagi hamda yer uchastkasi beriladigan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar olib qoʻyilayotgan yer uchastkalari, binolar, ishlab chiqarish va oʻzga qurilishlarni qurib berishi toʻgʻrisidagi takliflarni tayyorlaydi; jamoa xoʻjaliklari, davlat xoʻjaliklari, boshqa qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining yerlari olib qoʻyilayotganligi munosabati bilan binolar va inshootlarni buzish zarur boʻlgan hollarda ana shu yer uchastkasi ajratiladigan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar tomonidan ularning xohishiga koʻra yangi joyda olib qoʻyilayotgan yerlar oʻrniga yangi uy-joy, ishlab chiqarish binolari va boshqa binolarni qurib berish toʻgʻrisidagi takliflarni tayyorlaydi; sugʻoriladigan yerlar ajratilayotganida olib qoʻyilayotgan yerlar oʻrniga yangi yerlarni oʻzlashtirish imkoniyatlarini va buning taxminiy qiymatini belgilaydi. 8. Korxonalar, binolar va inshootlarni joylashtirish uchun bir necha variantlardagi yer uchastkalari tanlanadi, ularning chegaralari plan-kartografik materiallarga tushiriladi, har bir variant boʻyicha uchastkaning umumiy sahni hamda maydondagi uning tarkibi belgilanadi. Plan-kartografik materiallarda ilgari qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan ehtiyojlar uchun va xoʻjalik ichki qurilishi uchun ajratilgan barcha uchastkalarning chegaralari koʻrsatiladi, tanlanayotgan yer uchastkalariga yaqin boʻlgan gidromeliorativ va boshqa injenerlik tarmoqlarining joylashuvi koʻrsatiladi. Plan-kartografik materiallar komissiya aʼzolarining imzosi bilan tasdiqlanadi. 9. Yer uchastkasi joylashadigan variantlarni qiyoslash maqsadida buyurtmachi tomonidan injenerlik tadqiqotlari yoki tekshiruv materiallari, zarur maydonning sahni asoslangan maʼlumotlar, suvdan foydalanish va suvni oʻtkazish shartlarini; joylashtirilayotgan obyekt atrof-muhitga qay darajada taʼsir etishini asoslab beruvchi maʼlumotlar va boshqa texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar taqdim etiladi. 10. Atrofiga muhofazalash, sanitariya va himoya zonalari belgilanadigan binolar va inshootlar qurilishi uchun yer uchastkalarini tanlash chogʻida ayni paytda ana shu zonalarning taxminiy chegaralari hamda ularning oʻrnatilishi munosabati bilan yer egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻradigan zarar, shuningdek, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligining hajmi aniqlanadi. 11. Davlat yer tuzish tashkiloti taqdim etgan yer uchastkasini tanlashga doir materiallar tegishli doimiy komissiya tomonidan qarab chiqiladi. Qarab chiqish natijalari akt bilan rasmiylashtiriladi va unda quyidagilar qayd etiladi: komissiya tarkibi; maydonlar boʻyicha bonitet ballari koʻrsatilgani xolda yer uchastkalariga qisqacha tavsif; er uchastkalarida qurilishlar, inshootlar, sugʻorish va kollektor-drenaj tarmoqlarining va boshqa obyektlarning, koʻp yillik koʻchatlarning bor yoki yoʻqligi, ularning qiymati, yer egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻrgan zarar summasi, shuningdek, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligi; fuqarolarni koʻchirib olib kelish chogʻida yer uchastkalari bilan taʼminlash va turar-joylar hamda imoratlarni qurish masalalari; ushbu obyektni kam hosilli yerlarda joylashtirishning iloji yoʻqligini asoslash; qabul qilinayotgan variant va obyektni uchastkada joylashtirish shartlari xususida komissiyaning xulosalari; er uchastkalari berishning atrof-muhitni, tarix va madaniyat yodgorliklarini muhofaza qilish, chiqindilar va boshqa zaxarli moddalar koʻmib tashlangan yerlarni qoʻriqlashga oid chora-tadbirlarni ishlab chiqish shartlari; erlarni rekultivatsiyalash zarurligi va uning yoʻnalishlari; tuproqning hosildor qatlamini olish zarur ekanligi, uning quvvati va vaqtinchalik toʻplanadigan joyi; komissiya aʼzolarining xohishiga koʻra boshqa masalalar. 12. Yer uchastkasini tanlash boʻyicha qabul qilingan variant va uni ajratish shartlari jamoa xoʻjaliklari va kooperativlarda — jamoa xoʻjaliklari va kooperativlarning umumiy yigʻilishida yoki jamoa xoʻjaliklari, kooperativlar aʼzolarining umumiy yigʻilishida yoki kolxozchilar, kooperativ aʼzolarining vakolatli vakillari yigʻilishida kelishiladi, davlat xoʻjaliklari, oʻrmon xoʻjaliklari hamda boshqa davlat va jamoat korxonalari, muassasalari va tashkilotlarida — ularning maʼmuriyati va mehnat jamoasi aʼzolari bilan kelishiladi; xoʻjaliklararo korxonalar va tashkilotlarda — qatnashchi xoʻjaliklarning vakolatli vakillari yigʻilishida kelishiladi. Bunda eng avvalgi yer egasi va yerdan foydalanuvchi bilan kelishiladi. 13. Yer uchastkasini tanlash materiallari va uni ajratish shartlari davlat boshqaruvi mahalliy idoralariga tasdiqlash uchun taqdim qilinishidan avval quyidagilar bilan kelishiladi: erlaridan maydon olib qoʻyilayotgan jamoa xoʻjaligi, davlat xoʻjaligi, boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning yuqori boshqaruv idorasi bilan; davlat sanitariya va yongʻinga qarshi nazorat idoralari tabiatni muhofaza qilish, yer tuzish xizmati bilan, agar obyekt sugʻoriladigan yerlarda joylashgan boʻlsa — suv xoʻjaligi idoralari bilan; korxonalar, binolar va inshootlar kurortlarning, qoʻriqxonalarning milliy bogʻlarning, suv manbalarining, suv havzalarining, daryo, magistral kanallar va kollektorlarning, seletraktlarning, magistral quvurlarning, temir yoʻl va avtomobil yoʻllarning, elektr uzatgich va aloqa liniyalarining, tabiat, tarix, madaniyat, davlat yodgorliklarini saqlash mintaqalarining muhofaza zonalariga, shuningdek aerodrom tevaragida hamda chiqindilar va boshqa zaxarli moddalar koʻmib tashlangan yerlarga joylashtirilganda — mazkur inshootlardan foydalanuvchi korxonalar va tashkilotlar bilan. 14. Yer uchastkasini tanlash materiallari kelishib olish uchun yuborilgan davlat sanitariya va yongʻinga qarshi nazorat idoralari, boshqa vazirliklar, davlat qoʻmitalari, idoralar, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar ularni qarab chiqadilar hamda 10 kun muddat ichida oʻzlarining asoslangan xulosalarini taqdim etadilar. 15. Xalq deputatlari tegishli qishloq Kengashi ijroiya qoʻmitasi muhokamasiga kiritiladigan korxonalar, binolar va inshootlar qurilishini loyihalash uchun yer uchastkalarini tanlashga oid materiallarda quyidagilar boʻlishi lozim: korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning ushbu Nizom II boʻlimining 4-bandida koʻrsatib oʻtilgan zarur ilovalar bilan birga yer soʻrab yozgan arizasi; komissiyaning yer uchastkasini tanlashga doir hujjati va yer egalari hamda yerdan foydalanuvchilar koʻrgan zarar, shuningdek, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishiga yetkazilgan ziyonni sanab chiqilganligi haqidagi hujjat — grafik material ilova qilingan holda; maydonlarning hisoblab chiqilganligi xususidagi vedomost; erlari olib qoʻyilayotgan yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning iqtisodiy koʻrsatkichlari; ushbu Nizom II boʻlimi 12 va 13-bandlarida koʻrsatib oʻtilgan kelishib olish materiallari va xulosalar. 16. Korxonalar, binolar va inshootlar qurilishini loyihalash uchun yer uchastkalarini tanlash materiallari yerlarni ajratish loyihalarini tasdiqlovchi idoralar tomonidan ushbu Nizom III boʻlimining 12—16-bandlariga muvofiq tasdiqlanadi. 17. Yer uchastkasini tanlash materiallarini tasdiqlash toʻgʻrisidagi qarorda quyidagilar aks ettirilgan boʻlmogʻi lozim: er uchastkasi kimga, qaysi maqsadlar uchun va qanday muddatga (agar yerlar vaqtincha foydalanish uchun berilayotgan boʻlsa aniq muddati koʻrsatiladi) berilayotganligi, shuningdek, yeri olib qoʻyilishi kutilayotgan yer egalari yoki yerdan foydalanuvchilarning nomi: er egalari va yerdan foydalanuvchilar boʻyicha maydonga nisbatan berilayotgan yer uchastkasining umumiy sahni; er egalari, yerdan foydalanuvchilar va boshqa tashkilotlar koʻrgan zararlarning hajmi; qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligining miqdori; vaqtincha foydalanish uchun berilgan yerlarni rekultivatsiyalash zarurligi, ularni avvalgi yer egalariga va yerdan foydalanuvchilarga qaytarish shartlari; tuproqning hosildor qatlamini olish zarurligi, uning quvvati va uni vaqtinchalik toʻplash joyi (yoki masofasi): suvni muhofaza qilish, ekologik va boshqa shartlar, talablar. 18. Yer uchastkalarini tanlash materiallarini tasdiqlash Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi vakolatiga kiradigan hollarda, materiallar Oʻzbekiston Respublikasining Qishloq xoʻjaligi vazirligiga yuboriladi, vazirlik esa 1 oy muddat ichida ularni qarab chiqadi, oʻz xulosalarini tayyorlaydi va tasdiqlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasiga yuboradi. 19. Tegishli idoralarning tanlangan yer uchastkalarini kelishish haqidagi va korxonalar, binolar hamda inshootlarning qurilishini loyihalashga ruxsatnoma berish toʻgʻrisidagi qarori yerlarni egallab olish va ulardan foydalanish uchun asos boʻla olmaydi. Egalikda yoki foydalanishda boʻlgan yer uchastkasi shu uchastka belgilangan tartibda olib qoʻyilgandan keyingina beriladi. 20. Korxonalar, binolar va inshootlar qurilishi uchun tanlangan yer uchastkalarida yer egalari va yerdan foydalanuvchilar xarajatlab qoʻygan kapital mablagʻlar ikki yil davomida yoki uzaytirilgan davr ichida toʻlanmaydi. 21. Qurilish obyektlarini loyihalashga beriladigan ruxsatnomalarning amal qilish muddati ruxsatnoma berilgan kundan boshlab ikki yil deb belgilanadi. Ushbu shartga rioya etishning imkoniyati boʻlmagan hollarda korxona, muassasa va tashkilotlar loyihalashga ruxsat bergan idoradan muddatni uzaytirishni oʻz vaqtida iltimos qilishlari kerak. Muddat tugagunga qadar ham iltimosnoma berilmagan boʻlsa, obyekt qurilishini loyihalash huquqi oʻzining yuridik kuchini yoʻqotadi. 1. Korxona, bino yoki inshoot qurilishining loyihasi tasdiqlanib uning amalga oshirilishi uchun mablagʻ ajratilgach, korxona, muassasa va tashkilot obyekt qayerda joylashgan boʻlsa, shu yerdagi davlat boshqaruvining mahalliy idorasiga doimiy yoki vaqtinchalik foydalanish uchun yer uchastkasi soʻrab ariza beradilar. Arizaga quyidagilar ilova qilinadi: belgilangan tartibda tasdiqlangan yer uchastkasini tanlashga doir materiallar; obyektning bosh planidan nusxa, unda qurilishning navbati koʻrsatiladi; zararlarni, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligini, yerni rekultivatsiyalashga, tuproqning mahsuldor qatlamini olish va toʻplashga bogʻliq xarajatlarni qoplashga yetarli mablagʻ borligini tasdiqlovchi qurilishning ichki titul roʻyxati; qurilishni pul bilan taʼminlash toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma; qurilish loyihasining davlat, sanitariya va yongʻinga qarshi nazorat idoralari bilan va boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlar bilan kelishilganligi toʻgʻrisidagi materiallar. 2. Yer ajratish loyihasi yer uchastkasi tanlash xususidagi materiallar hamda obyekt qurilishining bosh plani asosida tuziladi. 3. Qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan yerlar qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan ehtiyojlar uchun shu zaruratning amaliy jihatiga qarab, qoida tariqasida shu yerlarda yetishtirilgan hosil yigʻishtirib olinganidan keyin ajratiladi. 4. Yer vaqtinchalik foydalanish uchun (qurilish davom etadigan muddatga) berilayotganida yer beriladigan muddat aniq koʻrsatiladi. Foydali qazilmalar ishlanish uchun, qurilish olib borish uchun va oʻzga ishlar uchun berilgan qishloq xoʻjaligi, oʻrmon va ovchilik yerlari ularga ehtiyoj boʻlmay qolgach korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻz hisoblaridan ularni qishloq xoʻjaligida, oʻrmon va baliq xoʻjaligida foydalanish uchun mumkin boʻlgan holatga keltiradilar, ushbu ishlar boshqa maydonlarda amalga oshirilgan hollarda esa — bu yerlar qaysi maqsadga moʻljallangan boʻlsa, shu maqsadda foydalanish uchun yaroqli holatga keltiriladi. Vaqtinchalik foydalanish uchun berilgan yerlar korxonalar, muassasalar va tashkilotlar tomonidan belgilangan muddatda qaytarilmasa, davlat boshqaruvining mahalliy idoralari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda yerni yer egalariga va yerdan foydalanuvchilarga qaytarishlari mumkin. Foydalanish muddati uzaytirilganda oʻz navbatida qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishiga nobudgarchilik qoʻshimcha tarzda undiriladi, shundan soʻng vaqtinchalik foydalanish uchun ajratilgan yerdan kelgusida ham foydalanishga ruxsat beriladi. 5. Mavjud korxona, bino va inshootlarni kengaytirish uchun yer ajratilgan taqdirda, shuningdek, foydali qazilmalarni ochiq usulda qazib chiqarish uchun yer ajratilgan taqdirda ilgari ajratilgan yerlar tekshiruvdan oʻtkaziladi, ular toʻgʻri maqsadda foydalanilganligi tekshiriladi, shuningdek, foydalanilgan yerlar rekultivatsiya qilinganligi tekshiriladi. Qoʻshimcha yerlar odatda ilgari vaqtincha foydalanish uchun ajratilgan yerlar foydalanish uchun yaroqli xolga keltirilganidan keyin hamda shu yerlar egalariga va undan foydalanuvchilarga qaytarilgandan keyingina ajratiladi. 6. Bino va inshootlar qurilishi uchun yer ajratishga oid materiallar rasmiylashtirilganda, agar ular atrofiga muhofazalash, sanitariya va qoʻriqlash zonalari oʻrnatiladigan boʻlsa, ayni bir paytning oʻzida Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda ana shu zonalarni oʻrnatishga oid materiallar xam rasmiylashtiriladi. 7. Yer ajratish loyihasini ishlab chiqish jarayonida yer egalari va yerdan foydalanuvchilarga yetkazilgan, shuningdek, qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishiga yetgan ziyonning hajmi aniqlanadi. Bunday paytda yaroqsiz yerlarni rekultivatsiyalash, tuproqning hosildor qatlamini olish va bir joyga jamlash tadbirlari qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishiga yetgan ziyonni qoplashda koʻzda tutilgan mablagʻlar hisobiga amalga oshiriladi. Shu munosabat bilan yer berilgan korxona, muassasa va tashkilot davlat boshqaruvining mahalliy idoralariga ana shu tadbirlarni amalga oshirish qiymati bilan qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligi oʻrtasidagi farqni toʻlaydilar. 8. Yer uchastkalari ajratish loyihalarini qarab chiqish va kelishish jamoa xoʻjaliklarida — jamoa xoʻjaligi aʼzolarining umumiy yigʻilishida yoki jamoa aʼzolari vakolatli vakillarining yigʻilishida; davlat xoʻjaliklarida, oʻrmon xoʻjaliklarida, boshqa davlat va jamoat korxonalari, muassasalari va tashkilotlarida — ularning maʼmuriyati va mehnat jamoasi vakillari tomonidan; xoʻjaliklararo korxonalar va tashkilotlarda — qatnashchi boʻlmish xoʻjaliklarning vakolatli vakillari yigʻilishida; kooperativlarda — kooperativ aʼzolarining umumiy yigʻilishida hal etiladi. Ijarachilar va dehqon xoʻjaliklarining yerlari davlat hamda jamoat ehtiyojlari uchun olingan taqdirda ularning roziligi hamda olish shartlarini kelishish kerak. xoʻjaliklararo korxonalar va tashkilotlarda — qatnashchi boʻlmish xoʻjaliklarning vakolatli vakillari yigʻilishida; kooperativlarda — kooperativ aʼzolarining umumiy yigʻilishida hal etiladi. Ijarachilar va dehqon xoʻjaliklarining yerlari davlat hamda jamoat ehtiyojlari uchun olingan taqdirda ularning roziligi hamda olish shartlarini kelishish kerak. 9. Qarab chiqish protokolida taqdim etilishi lozim boʻlgan hujjatlardan tashqari quyidagilar ham qayd etilishi kerak: er uchastkasi kimga, qanday maqsadlar uchun va qanday muddatga (doimiy foydalanishgami yoki vaqtinchalik foydalanish uchunmi?) berilyapti; uchastkaning yer turlari boʻyicha umumiy maydoni; er egasi yoki yerdan foydalanuvchiga hamda qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligining miqdori. Sugʻoriladigan yer ajratilayotganda uning oʻrnini qoplash uchun oʻzlashtirilishi yoki meliorativ jihatdan yaxshilanishi kerak boʻlgan maydon belgilanadi va bu ishlarning taxminiy qiymati aniqlanadi. Agar ajratilgan uchastkadan xoʻjaliklarning koʻchirilishi koʻzda tutilayotgan boʻlsa, ularning miqdori, koʻchirish shartlari, fuqarolarning yordamchi qurilishlari va uylarini koʻchirish shartlari, ular joylashtiriladigan yangi yer hamda fuqarolar qaysi yerlar hisobidan yangi tomorqa uchastkalariga yoki yangi uylarga ega boʻlishlari belgilanadi. Ana shu qurilishlar va inshootlarning qiymati texnik inventarizatsiyalash byurosining komissiyasi tomonidan aniqlanadi. 10. Yerlarni ajratish loyihalari yer uchastkalari olib qoʻyilayotgan yer egalari va yerdan foydalanuvchilar bilan kelishgach, quyidagilar bilan kelishiladi: er uchastkasi olib qoʻyilayotgan jamoa xoʻjaligi, davlat xoʻjaligi va boshqa korxona, muassasa va tashkilotlarning yuqori boshqaruv idoralari bilan; davlat sanitariya va yongʻinga qarshi nazorat idoralari, tabiatni muhofaza qilish, yer tuzish xizmati, suv xoʻjaligi (agar ularning manfaatlariga daxl etilayotgan boʻlsa) idoralari bilan. Yer uchastkasi elektr uzatgich va aloqa liniyalarining, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari, magistral quvur yoʻllarining muhofaza zonalari, aerodromlar va boshqa obyektlar tevaragida, daryolarning, suv havzalarining, magistral kanallarning va kollektorlarning, suv taʼminoti va mineral suv manbalari tevaragida korxona, bino va inshootlar qurish uchun ajratilayotgan boʻlsa ana shu yer uchastkasini ajratish loyihasi mazkur obyektlardan foydalanuvchi tashkilotlar bilan kelishiladi. Yer uchastkalari davlat xoʻjaliklari, oʻrmon xoʻjaliklari hamda respublika miqyosidagi vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralarga boʻysunadigan boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning egaligidagi yerlardan olinganda materiallar tegishli vazirlik, davlat qoʻmitasi va idora bilan kelishiladi. 11. Davlat boshqaruvi idoralari muhokamasiga kiritiladigan yer ajratish loyihasi quyidagi materiallardan iborat boʻlmogʻi lozim: loyihaga izoh beruvchi ilova; ushbu Nizom III boʻlimining 8 va 10-bandlarida koʻzda tutilgan kelishilgan hujjatlar, xulosalar; xalq deputatlari qishloq Kengashi ijroiya qoʻmitasining yer hisob-kitobi yuritiladigan hujjatidan koʻchirmaga muvofiq koʻchirilayotgan fuqarolar xoʻjaliklarining roʻyxati, ularning yangi tomorqa xoʻjaliklari va ularga berilgan uy-joylar koʻrsatilgani holda; er egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻradigan zararlarni baholash hamda qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligi hajmlarini aniqlash aktlari; agar yer oʻrmon xoʻjaligi korxonalari egaligidagi maydondan olinayotgan boʻlsa ajratilayotgan yer uchastkasini texnik jihatdan tekshirish hujjati; odatda 1:10000 masshtab boʻyicha ajratilayotgan yer uchastkasining grafik loyihasi. Yer ajratish loyihasiga obyekt qurilishi uchun yer uchastkasini tanlash materiallari ilova qilinadi. 12. Xalq deputatlari qishloq Kengashi ijroiya qoʻmitasining tasarrufiga quyidagi yerlarni ajratish loyihalarini tasdiqlash kiradi: uning ixtiyoriga berilgan zaxira yerlarni; er uchastkasi sahnidan va maydonlar turidan qatʼi nazar, jamoa xoʻjaliklari, davlat xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining tarkibiga kirmaydigan qishloq aholi punktlari doirasidagi yerlarni. Xalq deputatlari qishloq Kengashi ijroiya qoʻmitasi yer ajratish loyihasini tasdiqlaydi va agar oʻz ixtiyorida boʻlsa, loyihani naturaga koʻchirish uchun hamda yerdan foydalanish huquqini beruvchi hujjatlarni topshirish uchun qaytarib beradi, qolgan hollarda esa loyiha nohiya hokimining muhokamasiga yoʻllanadi. 13. Shahar hokimi va xalq deputatlari posyolka Kengashi ijroiya qoʻmitasining tasarrufiga jamoa xoʻjaliklari, davlat xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining yerlaridan tashqari, yer uchastkasining sahni qanday boʻlishidan qatʼi nazar, shahar (posyolka) doirasidagi yerlarni ajratish loyihasini tasdiqlash kiradi. Shahar (posyolka) doirasidagi jamoa xoʻjaligi, davlat xoʻjaligi va boshqa qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining yerlarini ajratish loyihasi shahar hokimi hamda xalq deputatlari posyolka Kengashining ijroiya qoʻmitasi tomonidan tasdiqlanadi hamda nohiya hokimlariga tasdiqlash uchun oʻtkaziladi. 14. Nohiya hokimining vakolatiga quyidagi yerlarni ajratish loyihalarini tasdiqlash kiradi: er uchastkasining sahni va maydon turidan qatʼi nazar — zaxiradagi yerlarni; qishloq xoʻjaligi ehtiyojlaridagi yerlarni — sugʻoriladigan yerlar, pichanzorlar va yaylovlarda ularni tubdan yaxshilash ishlari oʻtkazilgan boʻlsa, ular berilmaydi; oʻrmon fondi — birinchi guruh daraxtlar bilan qoplangan yerlar bundan mustasnodir; sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlarga moʻljallangan yerlarni; suv fondi yerlarini — bitta yer egasiga va yerdan foydalanuvchiga 10 gektargacha boʻlgan hajmda. Nohiya hokimlari yer ajratish loyihalarini tasdiqlaydilar va oʻzlarining vakolatlariga kiradigan hollarda loyihani naturaga koʻchirish hamda yerdan foydalanish huquqini beruvchi hujjatni tayyorlash uchun qaytaradilar, qolgan hollarda esa loyiha viloyat hokimining muhokamasiga yoʻllanadi. 15. Viloyat hokimining vakolatiga barcha yerlardan uchastkalar ajratish loyihalarini tasdiqlash kiradi, ushbu Nizom III boʻlimining 15-bandiga muvofiq yer ajratish loyihalarini tasdiqlash Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi vakolatiga kiradigan hollar bundan mustasnodir. Viloyat hokimlari yer ajratish loyihalarini tasdiqlaydilar va oʻzlarining vakolatlariga kiradigan hollarda loyihani naturaga koʻchirish hamda yerdan foydalanish huquqini beruvchi hujjatni tayyorlash uchun qaytaradilar, qolgan hollarda esa loyiha qarab chiqilib rasmiylashtirish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligiga yuboriladi. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi yer uchastkasini ajratish yuzasidan xulosalar va takliflar tayyorlaydi hamda ularni barcha materiallar bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasiga taqdim etadi. 16. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi tasarrufiga quyidagi yerlarni ajratish loyihalarini tasdiqlash kiradi: ayniqsa serhosil, sugʻoriladigan yerlarni, bu turkumga Andijon, Namangan, Samarqand, Surxondaryo, Toshkent, Fargʻona va Xorazm viloyatlaridagi boniteti 80 balldan yuqori boʻlgan yerlar, Buxoro, Jizzax, Navoiy, Qashqadaryo va Sirdaryo viloyatlaridagi boninteti 70 balldan yuqori boʻlgan sugʻoriladigan yerlarni; Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan alohida qoʻriqlanadigan tabiiy va tarixiy-madaniy obyektlarni; shaharga tutash va yashil zonalarni belgilangan tartibda; ilmiy-tadqiqot tashkilotlari va oʻquv yurtlarining tajriba maydonlarini; birinchi guruhdagi oʻrmonlarni; Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligining boshqa davlatlari, chet el yuridik shaxslari va fuqarolari hamda fuqaroligi boʻlmagan shaxslar egaligidagi hamda foydalanishida boʻlgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarni. Loyihalar tasdiqlangach, ular tegishli viloyat hokimlari tomonidan naturaga koʻchirish hamda yerlardan foydalanish huquqini beruvchi hujjatlarni tayyorlash uchun qaytariladi. 17. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi yerga egalik qilish huquqini amalga oshiruvchi idora sifatida alohida hollarda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasining taqdimnomasiga asosan yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning roziligisiz yerlarni olib qoʻyish toʻgʻrisida qaror chiqarishi mumkin. 18. Yer egalari va yerdan foydalanuvchilar davlat boshqaruvi idorasining yerni olib qoʻyish toʻgʻrisidagi qaroriga yoki yerni olib qoʻyish shartlariga rozi boʻlmagan taqdirda bu qaror ustidan sudga shikoyat qilishlari mumkin. 19. Ilgari korxona, bino va inshoot qurilishi uchun tanlab olingan va belgilangan tartibda kelishilgan yer uchastkasini berish asossiz ravishda rad etilgan taqdirda jamoa xoʻjaliklari, davlat xoʻjaliklari, boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, shuningdek, davlat boshqaruvi mahalliy idoralari yer ajratish rad etilayotgan korxona, muassasa va tashkilotlarga loyiha-qidiruv ishlari olib borish uchun qilingan xarajatlar miqdorida tovon toʻlaydilar. Yer ajratishni rad etgan jamoa xoʻjaligi, davlat xoʻjaligi va boshqa korxona, muassasa va tashkilot, shuningdek, davlat boshqaruvi mahalliy idorasining rad javobi asosli yoki asosli emasligi hamda uning moddiy javobgarlik masalasi sud yoʻli bilan belgilanadi. Yer uchastkalarini tanlash hamda korxonalar, binolar va inshootlar qurilishi uchun yer ajratish materiallarini rasmiylashtirish — ushbu Nizomning II va III boʻlimlarida belgilangan tartibda, kelishish esa III boʻlimining 8 va 10-bandlarida, II boʻlimining 13-bandida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Yer uchastkalarini tanlash va ajratish loyihalari ushbu Nizomning II boʻlimi 15-bandida va III boʻlimi 11-bandida sanab oʻtilgan hujjatlar bilan birga taqdim etilishi kerak. Yer uchastkalarini tanlash va ajratish loyihalarini tasdiqlash ushbu Nizom III boʻlimining 12—16-bandlariga muvofiq tarzda amalga oshiriladi. 1. Yer olib qoʻyilishi munosabati bilan yer egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻrayotgan zarar (shu jumladan, boy berilgan foyda) quyidagi hollarda toʻla hajmda toʻlanadi: erlar olib qoʻyilgan yoki vaqtinchalik egallab olingan hollarda; qurilayotgan suv ombori suv taʼminoti manbalari, kurortlar, magistral kanallar va kollektorlar, yoʻllar, quvur yoʻllari, elektr manbai va aloqa liniyalari, shuningdek, oʻzga obyektlar qurilishi tevaragiga muhofaza, sanitariya va qoʻriqlash mintaqalari belgilanishi munosabati bilan ularning huquqlari chegaralanganda; suv havzasi, kanallar, kollektorlar hamda qishloq xoʻjaligi ekinlari va koʻchatlar uchun zararli boʻlgan moddalar ajratadigan, maydonning hosildorligi kamayishiga hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotining sifati yomonlashishiga olib keladigan boshqa obyektlar qurilishi munosabati bilan yer sifati yomonlashgan hollarda. Yerlar olib qoʻyilishi munosabati bilan yer egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻrgan zarar Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda aniqlanadi. 2. Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligi qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini yuritish bilan bogʻliq boʻlmagan ehtiyojlar uchun ajratilgan quyidagi hollarda belgilanadi va toʻlanadi: qishloq xoʻjaligi va oʻrmon yerlari, shu jumladan, fuqarolar egaligida va foydalanishida boʻlgan qishloq xoʻjaligi yerlari doimiy va vaqtinchalik foydalanishga olib qoʻyilgan hollarda; qurilayotgan suv havzalari, suv taʼminoti manbalari, kurortlar, magistral kanallar va kollektorlar, yoʻllar, quvur yoʻllari, elektr uzatgich va aloqa liniyalari, shuningdek, oʻzga obyektlar qurilayotganida muhofaza, sanitariya va qoʻriqlash zonalari oʻrnatilishi munosabati bilan yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning hududlari cheklangan hollarda, ana shu zonalar qishloq xoʻjaligi va oʻrmon yerlari oborotidan chiqarilgan yoki ular kamroq ahamiyatli maydonlarga oʻtkazilgan holda; qurilayotgan korxona, bino, va inshoot tufayli yer sifati yomonlashgan hollarda. Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi koʻrgan zarar miqdori Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda aniqlanadi. 1. Belgilangan tartibda yerlarni tasdiqlangan doimiy foydalanish uchun ajratish loyihasi yer egalari va yerdan foydalanuvchilar koʻrgan zarar hamda qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiligi qaytarilgach loyiha naturaga koʻchiriladi. Loyihani naturaga koʻchirish yer uchastkasi ajratilayotgan korxona, muassasa yoki tashkilotning vakili hamda yer uchastkasi olib qoʻyilayotgan xoʻjalikning vakili, shuningdek, chegaradosh yer egalari va yerdan foydalanuvchilar vakillari hozirligida amalga oshiriladi. 2. Ajratilgan yer uchastkalarining chegaralari naturada belgilangan namunadagi belgilar bilan egalikdagi yoki foydalanishdagi yerlarning tashqi chegaralariga tutash xolda belgilab qoʻyiladi (bu chegara belgilari buyurtmachilar hisobiga tayyorlanadi). 3. Loyihani naturaga koʻchirish ishlari tugagach, belgilangan shaklda uch nusxada hujjat tayyorlanadi. Unga uchastkaning amalda oʻlchab chiqilgan chegaralari ilova qilingan holda ajratilgan yer uchastkasining plani ham ilova qilinadi. Loyihani naturaga koʻchirishga doir hujjat va unga ilova etilayotgan reja loyihasi naturaga koʻchirgan yer tuzuvchi tomonidan, yer egasi va yerdan foydalanuvchining vakillari tomonidan imzolanadi. Ushbu materiallar bilan birga bu hujjat yer ajratish loyihasiga qoʻshib qoʻyiladi. 4. Yer uchastkasi ajratilishi munosabati bilan egalikdagi yerda yoki foydalanishdagi yerda roʻy bergan barcha oʻzgarishlar doimiy egalik qilish huquqini beruvchi davlat hujjatiga yoki doimiy foydalanish huquqini beruvchi davlat hujjatiga koʻchiriladi va boshqa yer-kadastr hujjatlariga ham kiritiladi. 5. Yerlarni ajratish loyihasi toʻla hajmda ikki nusxada tayyorlanadi, ularning biri (barcha ajratilgan shartlar bajarilgach) buyurtmachiga beriladi, yana bir nusxasi esa nohiya yer tuzish xizmatida saqlanadi. Yer ajratish loyihasi naturaga koʻchirilgach, Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda yerdan doimiy foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlar tayyorlanadi. 1. Yer uchastkasi ajratilgan muddat tugagach yoki yer uchastkasiga boʻlgan ehtiyoj qolmagach yer uchastkasida rekultivatsiyalash ishlari amalga oshirilib, ular avvalgi yer egalariga va yerdan foydalanuvchilarga qaytarilishi lozim. 2. Qaytarilishi kerak boʻlgan yer uchastkasi nohiya hokimining farmoyishi bilan tuziladigan komissiya tomonidan joyida tekshirib chiqiladi. Bu komissiyaga nohiya hokimining oʻrinbosari (komissiya raisi), yer tuzish xizmati, tabiatni muhofaza qilish va suv xoʻjaligi xizmatlarining, yerni qaytarayotgan korxona, muassasa va tashkilotlarning hamda yerlarni qabul qilib olayotgan jamoa xoʻjaligi, davlat xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi va boshqa yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning vakillari kiradi. 3. Yerni qaytarayotgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar komissiyaning muhokamasiga quyidagi hujjatlarni va materiallarni taqdim etadilar: erdan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlar va yer ajratib berishning rekultivatsiyalashga oid shartlari; yaroqsiz holga kelgan yerlarni rekultivatsiyalash loyihasi; tasvirga tushirilgan chizgilar; tuproq va jinslarning agroximik va suv-fizik xossalariga oid tafsilot; tuproqning toʻplangan mahsuldor qatlami quvvati, agroximik, suv-fizik xossalari va boshqa materiallar. 4. Komissiya yerlarni rekultivatsiyalashning tasdiqlangan loyihalariga muvofiq ishlar bajarilganligini, bu ishlarning sifatini tekshiradi va obyekt foydalanishga topshirishga tayyorligi toʻgʻrisida xulosa beradi. Tekshiruv natijalari belgilangan shakldagi hujjat bilan rasmiylashtiriladi, bu hujjatda uchastkaning maydoni, qanday maqsadlar uchun ajratilganligi, yerlarni rekultivatsiyalash ishlarining holati va qanday maqsadlarga moʻljallanayotganligi koʻrsatiladi. 5. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning yerdan foydalanish huquqlarini toʻxtatish Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 6. Yer uchastkasi qaytarilganligi yer-kadastr hujjatlarida qayd etiladi. 7. Yer uchastkalarini qaytarish chogʻida yuzaga kelgan nizolar Oʻzbekiston Respublikasi “Yer toʻgʻrisida”gi Qonunining 62 va 63-moddalariga hamda Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlariga muvofiq hal etiladi. Doimiy egalik qilish uchun yer jamoa va davlat xoʻjaliklari, boshqa davlat, kooperativ, jamoa korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga, diniy tashkilotlarga qishloq va oʻrmon xoʻjaliklarini yuritish uchun beriladi. Yer egalari quyidagi huquqlarga egadirlar: 1) yerda mustaqil xoʻjalik yuritish; 2) yetishtirilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotiga va uni sotishdan olingan daromadga egalik qilish; 3) yer uchastkasida mavjud boʻlgan keng tarqalgan foydali qazilmalar, oʻrmonlar, koʻllar, sugʻorish va kollektor-zovur tarmogʻidan belgilangan tartibda xoʻjalik ehtiyojlari uchun foydalanish, shuningdek, yerning boshqa foydali xossalarini ishga solish; 4) qishloq xoʻjaligi ekinzorlariga va daraxtzorlarga egalik qilish; 5) uy-joylar, ishlab chiqarish, madaniy-maishiy hamda boshqa imoratlar va inshootlar barpo etish; 6) yer olib qoʻyilgan yoki yer uchastkasidan ixtiyoriy ravishda voz kechilgan taqdirda yerning unumdorligini oshirishga sarflangan xarajatlarni toʻla undirib olish; 7) Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik aktlarida nazarda tutilgan hollar va tartibga muvofiq ravishda yer uchastkasini yoki uning bir qismini vaqtinchalik foydalanish uchun berish; 8) qishloq xoʻjaligi ekinlarini va daraxtzorlarni sugʻorish hamda boshqa maqsadlarda Oʻzbekiston Respublikasi suv toʻgʻrisidagi qonunlarida belgilangan limitlarga muvofiq va belgilangan tartibda sugʻorish manbalaridan va kanallardan suv olish. Yer egalari quyidagilarni bajarishga majburdirlar: 1) yerdan maqsadli samarali foydalanish, tuproq unumdorligini oshirish, ishlab chiqarishning tabiatni muhofaza qilish texnologiyalarini qoʻllash, oʻzining xoʻjalik faoliyati natijasida hududda ekologik vaziyatning yomonlashuviga yoʻl qoʻymaslik; 2) yerlarni muhofaza qilish boʻyicha turkum tadbirlarni amalga oshirish; 3) yer soligʻini oʻz vaqtida toʻlab turish; 4) boshqa yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning, shu jumladan, ijarachilarning huquqlarini buzmaslik. Yerdan foydalanuvchilar quyidagi huquqlarga egadirlar: 1) yerni berish shartlariga muvofiq undan foydalanish; 2) yer uchastkasidagi mavjud keng tarqalgan foydali qazilmalar, oʻrmon, suv obyektlaridan belgilangan tartibda foydalanish, shuningdek, yerning boshqa foydali xossalarini ishga solish; 3) yer bergan davlat boshqaruvi organi bilan kelishilgan holda uy-joy, ishlab chiqarish imoratlari, madaniy-maishiy binolar va boshqa inshootlar qurish; 4) yerdan foydalanish toʻxtatilgan taqdirda yerni yaxshilash uchun oʻz hisobidan sarflangan mablagʻni undirish; 5) qishloq xoʻjaligi ekinzorlariga, yetishtirilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotiga va uni sotishdan olingan daromadga egalik qilish; 6) Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik aktlarida nazarda tutilgan hollarda va tartibda yer uchastkasini yoki uning bir qismini vaqtincha foydalanish uchun berish; 7) qishloq xoʻjaligi ekinlarini, daraxtlarni sugʻorish hamda boshqa maqsadlar uchun limitlarga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasining suv toʻgʻrisidagi qonunlarida belgilangan tartibda sugʻorish manbalaridan va kanallardan suv olish. Yerdan foydalanuvchilar quyidagilarni bajarishga majburdirlar: 1) yerdan uni berish vaqtida belgilab qoʻyilgan maqsadlar va shartlarga muvofiq foydalanishni taʼminlash; 2) oʻzlariga berilgan yerdan oqilona foydalanish, ishlab chiqarishning tabiatni muhofaza qiluvchi texnologiyalarini qoʻllash, oʻz xoʻjalik faoliyati natijasida hududda ekologik vaziyatning yomonlashuviga yoʻl qoʻymaslik; 3) yerlarni muhofaza qilish boʻyicha turkum tadbirlarni amalga oshirish; 4) yer soligʻini yoki yer uchun ijara haqini oʻz vaqtida toʻlab turish; 5) yer egalarining, yerdan foydalanuvchi boshqa kishilarning, shu jumladan, ijarachilarning huquqlarini buzmaslik; 6) foydali qazilma konlarini qazish, qurilish va boshqa ishlarni amalga oshirish uchun berilgan qishloq xoʻjaligi yerlarini va oʻrmonzorlarni ehtiyoj qolmaganidan keyin qishloq xoʻjaligi, oʻrmon yoki baliq xoʻjaligidan foydalanish uchun yaroqli holga, mazkur ishlar boshqa yerlarda amalga oshirilgan hollarda esa — belgilangan maqsadda foydalanish uchun oʻz hisobidan yaroqli holatga keltirish; 7) foydali qazilma konlarini qazish, shuningdek, boshqa ishlarni amalga oshirish paytida oʻzlariga foydalanish uchun berilgan yer uchastkalaridan tashqarida qishloq xoʻjaligi ekinzorlari, oʻrmonlar va boshqa yerlarga salbiy taʼsir koʻrsatishning oldini olish yoki uni mumkin qadar cheklash chora-tadbirlarini nazarda tutish va amalga oshirish. 1. Qishloq va oʻrmon xoʻjaliklarini yuritish uchun jamoa va davlat xoʻjaliklari, boshqa qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi hamda korxonalar, birlashmalar va tashkilotlarga yerlarga doimiy egalik qilish huquqining berilganligi yerga doimiy egalik qilish huquqini beruvchi belgilangan shakldagi davlat akti* bilan tasdiqlanadi. Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi yuritish bilan bogʻliq boʻlmagan ehtiyojlar uchun korxonalar, birlashmalar va tashkilotlarga yerlardan doimiy foydalanish huquqi berilganligi yerdan doimiy foydalanish huquqini beruvchi belgilangan shakldagi davlat akti* bilan tasdiqlanadi. 2. Yer doimiy egalik qilish uchun yoki undan doimiy foydalanish uchun belgilangan tartibda berilgan barcha yer egalariga va yerdan foydalanuvchilarga davlat aktlari nohiya, shahar (nohiyalarga boʻlinadigan shaharlarda — nohiya) hokimlari tomonidan beriladi. 3. Belgilangan tartibda yer uchastkalarini oʻz egaligiga olgan, mustaqil balansga ega boʻlgan va yuridik hamda jismoniy shaxs hisoblanadigan jamoa va davlat xoʻjaliklari, boshqa davlat, kooperativ va jamoa korxonalari, muassasalari hamda tashkilotlari, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolari yer egalari deb hisoblanadilar. Belgilangan tartibda yer uchastkasini foydalanishga olgan, mustaqil balansga ega boʻlgan va yuridik hamda jismoniy shaxs hisoblanadigan Oʻzbekiston Respublikasining, Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi oʻzga davlatlarining davlat, kooperativ va jamoa korxonalari, muassasalari va tashkilotlari, chet el yuridik shaxslari va fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar yerdan foydalanuvchilar deb hisoblanadilar. 4. Davlat aktlari oʻzbek tilida (Qoraqalpogʻiston Respublikasida — qoraqalpoq tilida) tuzilib, ruscha matni ham beriladi. Davlat aktlari blankalari 210 X 300 millimetr kattalikda tayyorlanadi. Yer egalariga va yerdan foydalanuvchilarga beriladigan davlat aktlari — ustiga koʻk rang lederin qoplangan hamda Oʻzbekiston Respublikasining gerbi tushirilgan kartondan tayyorlanib, ustki qismiga (oʻzbek yoki qoraqalpoq hamda rus tillarida) “Yerga doimiy egalik qilish huquqini beruvchi Davlat akti” va “Yerdan doimiy foydalanish huquqini beruvchi Davlat akti” degan matnlar yoziladi. 5. Davlat aktlari ikki nusxada tayyorlanib, ularning har biri nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimlari va nohiyaning yer tuzuvchi bosh muhandisi tomonidan imzolanadi, chilvirlanadi va nohiya hokimligining gerbli muhri bosiladi. Davlat hujjatining birinchi nusxasi yer egasiga yoki yerdan foydalanuvchiga topshiriladi, ikkinchi nusxasi esa nohiya hokimligida saqlanadi. Davlat aktining har ikkala nusxasi bir xil nomerga ega boʻladi. 1. Yangi tuzilayotgan jamoa, davlat xoʻjaliklari, boshqa qishloq xoʻjaligi hamda oʻzga korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning davlat aktlarini tuzish yer ajratish loyihalarini ishlab chiqish ishlari tizimida, ushbu Tartibga muvofiq holda amalga oshiriladi. Bunday hollarda nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimining maxsus qarori talab etilmaydi. 2. Ishlab turgan jamoa, davlat xoʻjaliklari, boshqa qishloq xoʻjaligi hamda oʻzga korxonalar, muassasalar va tashkilotlar davlat aktlarini tayyorlash ishlarini boshlashdan avval tayyorgarlik koʻrish ishlarini amalga oshiradilar. Tayyorgarlik koʻrish ishlari davomida quyidagilarni bajarish lozim: har bir yer egasi va yerdan foydalanuvchiga oid roʻyxatdan oʻtish maʼlumotlarini aniqlab olish; alohida egalikdagi yerlar va foydalanishdagi yerlarning chegaralarini belgilash va umumiy maydonlarini aniqlash masalalariga doir mavjud reja-kartografik materiallarni, xoʻjaliklararo yer tuzilishi va yerlar ajratish loyihalarini, boshqa materiallarni oʻrganib chiqish; barcha korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning yerga egalik qilish va yerdan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlarning mavjudligini tekshirib chiqish; nohiyaning (shaharning) Davlat yer kitobida qayd etilmagan yer egalari va yerdan foydalanuvchilar aniqlangan taqdirda, reja-kartografik materialga ularning chegaralari tushiriladi, umumiy maydoni hisoblab chiqiladi hamda u nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimining koʻrib chiqishiga havola etiladi, u ushbu yer uchastkasidan kelgusida foydalanish masalasini hal etadi; jamoa, davlat xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarida begona egalikdagi yerlar va foydalanishdagi yer maydonlari mavjudligini (ularning yer maydonlari ichkarisida joylashgan hamda boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlar egaligiga va foydalanishiga berilgan yer uchastkalari mavjudligini) aniqlash; erdan toʻgʻri foydalanayotganligi tekshirilishi lozim. Yerlar oʻzga maqsadlarda foydalanilayotganligi aniqlanganda yoki tekshiruv chogʻiga qadar tugatib yuborilgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga ilgari berilgan yer uchastkalari mavjudligi aniqlangan hollarda bu yerlardan kelgusida foydalanishga oid takliflar tayyorlanadi. 3. Tayyorgarlik koʻrish ishlarining natijalariga binoan yerga egalik qilish va yerdan foydalanish roʻyxati tuziladi, bunda davlat aktlarini tuzishdan avval chegaralarni tartibga keltirish ishlarini oʻtkazish zarur boʻladi, shuningdek, qoʻshimcha yer tuzish ishlari oʻtkazilishi talab etilmaydigan hamda tayyorgarlik koʻrish ishlari natijalariga binoan davlat hujjatlarini tuzish mumkin boʻlgan egalikdagi yerlar va foydalanishdagi yerlar roʻyxati tuziladi. 4. Tayyorgarlik koʻrish ishlarining natijalariga binoan nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimining qaroriga binoan davlat aktlari tuziladi va quyidagi yer egalari va yerdan foydalanuvchilarga topshiriladi: maydoni va chegaralari oʻzgarmagan va xoʻjaliklararo yer tuzilishi hamda yer ajratish boʻyicha ilgari tuzilgan loyihalarga butunlay mos tushadiganlarga; chegaralari oʻzgarmagan, balki berilgan yer uchastkalarining umumiy maydoniga aniqlik kiritilganlarga; nohiyaning Davlat yer kitobida roʻyxatga olinmagan, lekin yer uchastkasi berilganligi toʻgʻrisidagi vakolatli idoralarning hujjatlariga ega boʻlganlarga; amalda foydalanilayotganligi xususida nohiya Davlat yer kitobida roʻyxatga olingan, lekin yer uchastkasi berilganligi toʻgʻrisidagi vakolatli idoralarning hujjatlariga ega boʻlmaganlarga; tayyorgarlik koʻrish ishlari davomida aniqlangan va yer maydoni chegaralari chegaradosh yer egalari va yerdan foydalanuvchilar oʻrtasida nizo keltirib chiqarmaydigan taqdirda yer egalari va yerdan foydalanuvchilarga beriladi. 5. Yer egalari va yerdan foydalanuvchilarga davlat hujjatlari berish toʻgʻrisidagi nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimining qarorida quyidagilar aks ettiriladi: er egasi va yerdan foydalanuvchining nomi; rejadagi yer chegaralari boʻyicha yer uchastkasining umumiy maydoni; egalik qilish va foydalanish uchun birkitib qoʻyilgan yerlarning maydoni; egalikdagi begona yerlar va foydalanishdagi yerlar roʻyxati, ularning har biri boʻyicha yer uchastkalarining umumiy maydoni koʻrsatiladi. 6. Davlat aktlarini toʻldirishdan avval egalikdagi yerlar va foydalanishdagi yerlar chegarasining rejasi tuziladi, ana shu reja davlat hujjatlarini tuzish boʻyicha kelgusi ishlarning asosi boʻlib qoladi. 7. Egalikdagi va foydalanishdagi yerlar chegarasining rejasida quyidagilar koʻrsatilishi shart: er uchastkasi doirasidagi barcha burilish nuqtalari; chegaralarni ajratuvchi belgilar; qurgʻoq chegaralar hisoblanmish barcha chiziqlar; birkitilayotgan yer uchastkasining chegarasi deb hisoblanadigan daryolar, koʻllar, kanallar, kollektorlar, yoʻllar, boshqa topografik belgilar; temir yoʻl va avtomobil yoʻllari; magistral kanallar va kollektorlar uchun ajratilgan yerlar chegarasi; begona egalikdagi yerlar va foydalanishdagi yerlar. Rejada qoldirilgan boʻsh joyda egalikdagi begona yerlar va foydalanishdagi yerlar roʻyxati koʻrsatiladi va egalikdagi yerlar va foydalanishdagi yerlarning tartib nomeri, nohiya xaritasidagi nomeri hamda yer uchastkalarining umumiy maydoni koʻrsatiladi. 8. Egalikdagi va foydalanishdagi yerlar chegaralarining rejasi nohiya yer tuzuvchi-bosh muhandisi hamda shu ishlarni bajargan davlat yer tuzish tashkiloti yer tuzuvchi muhandisining imzosi bilan rasmiylashtiriladi. 9. Yuqorida qayd etib oʻtilgan ishlar nihoyasiga yetkazilgach, davlat aktlari toʻldiriladi. Davlat aktlarida barcha imzolar aniq va tushunarli boʻlishi kerak. Noaniq va chalkash harflar bilan yozishga, shuningdek, surkash va tuzatishga yoʻl qoʻyilmaydi. Davlat aktlaridagi egalikdagi va foydalanishdagi yerlar chegarasi rejasi yer uchastkasining hajmidan kelib chiqqan holda muayyan masshtabda tuziladi. Ana shu rejada egalikdagi va foydalanishdagi yerlar chegaralari rejasidagi obyektlar ushbu Tartib II boʻlimining 7-bandiga muvofiq yana takrorlanadi. Agar masshtab kichikligi sababli egalikdagi va foydalanishdagi yerlar chegarasi rejasini anglash qiyin boʻlsa, unga qoʻshimcha tarzda egalikdagi yerlar va foydalanishdagi yerlar chegaralari rejaning birmuncha yirikroq masshtabdagi nusxasi tayyorlanib, davlat akti bilan birga yer egalari va yerlardan foydalanuvchilarga topshiriladi. 10. Davlat aktining 10-sahifasida nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimining qaroriga muvofiq barcha begona yer egalari va yerdan foydalanuvchilar qayd etilib, yer uchastkalarining umumiy maydoni koʻrsatiladi. 11. Davlat hujjatlarining toʻgʻri tuzilishi uchun shu ishni bajargan davlat yer tuzish tashkilotlari, nohiya bosh yer tuzuvchi-bosh muhandisi yoki shahar (shahardagi nohiya) bosh arxitektori javobgar boʻladilar. 1. Davlat aktlari korxona, muassasa va tashkilotning rahbariga yoki ularning ishonchli vakillariga nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimi yoki ularning oʻrinbosarlari tomonidan beriladi. Korxona, muassasa va tashkilotning rahbari yoki uning ishonchli vakillari hujjatni olganliklari xususida belgilangan tartibdagi yerga doimiy egalik qilish va yerdan foydalanish huquqini beruvchi davlat hujjatlari qayd etiladigan Daftarga imzo chekadilar. 2. Har bir nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimligida yer tuzish xizmati tomonidan yerga doimiy egalik qilish va yerdan foydalanish huquqini beruvchi davlat hujjatlari qayd etiladigan Daftarlar yuritiladi, unda yer egasi va yerdan foydalanuvchining nomi, davlat aktining nomeri, birkitilayotgan yer maydoni, davlat akti berilgan sana, davlat aktini olgan va taqdim etgan shaxslarning familiyasi ismi va otasining ismi koʻrsatiladi. 3. Agar davlat akti berilganidan soʻng, egalikdagi yer va foydalanishdagi yerda oʻzgarishlar roʻy bergan boʻlsa, bu oʻzgarishlar davlat aktining 7 va 8-betlarida hamda ularning har ikkala nusxasida yer uchastkalari chegaralari grafik chizgilarida aks ettiriladi. Kiritilgan oʻzgartishlar nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimining hamda nohiya yer tuzuvchi-bosh muhandisi yoki shahar (shahardagi nohiya) bosh arxitektorining imzolari bilan tasdiqlanadi. Egalikdagi yer va foydalanishdagi yer chegaralari rejasiga ham xuddi shunday oʻzgartishlar kiritiladi. 4. Korxona, muassasa va tashkilot yiriklashtirilgan yoki boʻlib yuborilgan hollarda, ularning nomlari oʻzgartirilgan yoki davlat aktiga koʻplab tuzatishlar kiritilgan taqdirda yer uchastkasi rejasidagi chegaralarni anglab olish qiyinlashsa nohiya, shahar (shahardagi nohiya) hokimining davlat aktini almashtirish toʻgʻrisidagi qarori qabul qilinadi. 5. Yer egasiga va yerdan foydalanuvchiga yangi davlat hujjati topshirilayotganida undagi yerga egalik qilish va foydalanish huquqini beruvchi davlat akti nohiyadagi yer tuzish yoki meʼmorchilik-shaharsozlik xizmatiga topshiriladi. Yerga egalik qilish va yerdan foydalanish huquqi toʻxtatilgan hollarda ham davlat akti yer tuzish yoki meʼmorchilik-shaharsozlik xizmatiga topshiriladi. Yerga egalik qilish va yerdan foydalanish huquqini beruvchi oʻz kuchini yoʻqotgan davlat aktlari doimiy saqlash uchun topshiriladi.