Madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi toʻgʻrisida
(law, 2021-10-12)

1. Mazkur Qonunning maqsadi
Mazkur Qonunning maqsadi Oʻzbekiston xalqining madaniy merosini asrash, madaniy boyliklarni qonunga xilof ravishda olib chiqilishi va olib kirilishidan muhofaza qilish bilan bogʻliq munosabatlarni tartibga solishdan, ularning Oʻzbekiston Respublikasidan olib chiqilishi va Oʻzbekiston Respublikasiga olib kirilishining yagona tartibini belgilashdan, shuningdek xalqaro madaniy hamkorlikni rivojlantirishga koʻmaklashishdan iborat.

2. Madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi toʻgʻrisidagi qonunchilik
Madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligi ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. Qoraqalpogʻiston Respublikasida madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi Qoraqalpogʻiston Respublikasi qonunchiligi bilan ham tartibga solinadi. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

3. Asosiy tushunchalar
Mazkur Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: madaniy boyliklar — moddiy dunyoning milliy, tarixiy, badiiy, ilmiy-maʼrifiy, maʼnaviy-axloqiy va boshqa madaniy ahamiyatga molik koʻchar ashyolari; madaniy boyliklarning olib chiqilishi — madaniy boyliklarni Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga ularni qaytarib olib kirish majburiyatisiz bojxona chegarasi orqali olib oʻtish; madaniy boyliklarning olib kirilishi — madaniy boyliklarni Oʻzbekiston Respublikasi hududiga ularni qaytarib olib chiqish majburiyatisiz bojxona chegarasi orqali olib oʻtish; madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi — madaniy boyliklarni Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga ularni shartlashib qoʻyilgan muddatda qaytarib olib kirish majburiyati bilan bojxona chegarasi orqali olib oʻtish; madaniy boyliklarning vaqtincha olib kirilishi — madaniy boyliklarni Oʻzbekiston Respublikasi hududiga ularni shartlashib qoʻyilgan muddatda qaytarib olib chiqish majburiyati bilan bojxona chegarasi orqali olib oʻtish.

4. Mazkur Qonunning taʼsiri ostida boʻladigan madaniy boyliklar
Quyidagilar mazkur Qonunning taʼsiri ostida boʻladi: Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari tomonidan yaratilgan madaniy boyliklar; chet ellik fuqarolar va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi hududida yaratilgan madaniy boyliklar; Oʻzbekiston Respublikasi hududida topilgan madaniy boyliklar; muzeylarda, axborot-kutubxona muassasalarida, arxivlarda, idoraviy arxivlarda, kino-, foto-, fonotekalarda, suratlar galereyalarida va boshqa saqlash joylarida toʻplangan madaniy boyliklar; qaysi davlatlarga mansub boʻlsa, oʻsha davlatlarning vakolatli organlari roziligi bilan arxeologik, etnologik va tabiiy-ilmiy ekspeditsiyalar tomonidan qoʻlga kiritilgan madaniy boyliklar; ixtiyoriy ravishda ayirboshlashlar natijasida olingan madaniy boyliklar; qaysi davlatlarga mansub boʻlsa, oʻsha davlatlarning vakolatli organlari roziligi bilan meros, hadya sifatida olingan yoki qonuniy qoʻlga kiritilgan madaniy boyliklar; chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi hududiga olib kirilayotgan madaniy boyliklar.

5. Davlat organlarining madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi sohasidagi vakolatlari
Madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishini davlat tomonidan tartibga solishni Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasi amalga oshiradi. Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi: Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan tartibda madaniy boyliklar sirasiga kiruvchi ashyolarning toifasini aniqlaydi; madaniy boyliklarning olib chiqilishi, vaqtincha olib chiqilishi mumkinligi toʻgʻrisida qarorlar qabul qiladi; olib chiqilayotgan va olib kirilayotgan, shuningdek vaqtincha olib chiqilayotgan va vaqtincha olib kirilayotgan madaniy boyliklarni roʻyxatga oladi; olib chiqiladi, vaqtincha olib chiqiladi deb eʼlon qilingan, shuningdek vaqtincha olib chiqilganidan keyin qaytarib olib kelingan madaniy boyliklarni ekspertizadan oʻtkazishni taʼminlaydi; madaniy boyliklarning olib chiqilishi va vaqtincha olib chiqilishi huquqini beruvchi sertifikatlar beradi; ushlab qolingan yoki musodara qilingan madaniy boyliklarni tegishli davlat organlaridan qabul qilib oladi, ularni ekspertizadan oʻtkazadi hamda ulardan foydalanish tartibini belgilaydi. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasi qonunchilikka muvofiq madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi tartibi ustidan nazoratni amalga oshiradi. Madaniy boyliklarni ekspertizadan oʻtkazish hamda ularning olib chiqilishi va olib kirilishini nazorat qilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

6. Olib chiqilayotgan va olib kirilayotgan madaniy boyliklarga boʻlgan mulk huquqi
Olib chiqilayotgan va olib kirilayotgan madaniy boyliklarga davlat mulki huquqi hamda yuridik va jismoniy shaxslarning mulk huquqi yuzaga kelishiga quyidagilar asos boʻladi: madaniy boyliklar davlat budjeti hisobiga yaratilganligi; madaniy boyliklar yuridik va jismoniy shaxslarning oʻz faoliyati hisobiga yaratilganligi; madaniy boylik yaratilishi yoki qoʻlga kiritilishiga asos boʻlgan bitimlar; meros olish. Ayni paytda intellektual mulk obyekti ham boʻlgan madaniy boyliklarga mulk huquqi qonunchilik bilan tartibga solinadi.

7. Mulkdorning madaniy boyliklarning olib chiqilishiga boʻlgan huquqi
Madaniy boyliklarning oʻz mulkdori yoki u vakolat bergan shaxs tomonidan olib chiqilishi qonunchilikda belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi tomonidan beriladigan olib chiqish huquqini beruvchi sertifikat asosida amalga oshiriladi. Muallif oʻzi yaratgan, oʻz mulki boʻlgan madaniy boyliklarni olib chiqishga haqli.

8. Oʻzbekiston Respublikasidan olib chiqilishi mumkin boʻlmagan madaniy boyliklar
Quyidagilar Oʻzbekiston Respublikasidan olib chiqilishi mumkin emas: ellik yil muqaddam va undan ham oldinroq yaratilgan madaniy boyliklar; davlat tomonidan muhofaza roʻyxatlari va reyestrlariga kiritilgan madaniy boyliklar; muzeylar, axborot-kutubxona muassasalari, arxivlar, idoraviy arxivlar va boshqa saqlash joylarida doimiy saqlanayotgan madaniy boyliklar.

9. Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi
Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan quyidagi hollarda amalga oshirilishi mumkin: koʻrgazmalar tashkil etish uchun; qayta tiklash-taʼmirlash ishlarini va ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish uchun; teatr, konsert va boshqa sanʼatkorlik faoliyati munosabati bilan; Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari va vakolatxonalarini jihozlash uchun; qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hollarda. Vaqtincha olib chiqilayotgan madaniy boyliklar kreditni taʼminlash vositasi sifatida ishlatilishi yoki garov narsasi boʻlib xizmat qilishi mumkin emas.

10. Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi shartlari
Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi uchun Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi tomonidan beriladigan sertifikat asos boʻladi. Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi huquqini beruvchi sertifikatni berish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi.

11. Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi toʻgʻrisidagi sertifikatni olish uchun taqdim etiladigan hujjatlar
Muzeylar, axborot-kutubxona muassasalari, arxivlar, idoraviy arxivlar va boshqa saqlash joylari tomonidan madaniy boyliklarni vaqtincha olib chiqish toʻgʻrisida sertifikat olish uchun ariza berilib, unga quyidagilar ilova qilinadi: madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishining maqsadlari, muddatlari va shartlari toʻgʻrisida qabul qiluvchi tomon bilan tuzilgan shartnoma; sugʻurta xavflarining barcha hollari taʼminlangan holda vaqtincha olib chiqilayotgan madaniy boyliklar mulkiy sugʻurta shartnomasining sugʻurta polisi (guvohnoma, sertifikat, kvitansiya); qabul qiluvchi tomon davlat organlarining vaqtincha olib chiqilayotgan madaniy boyliklarning saqlanishi va oʻz vaqtida qaytarilishi xususidagi yozma kafolatlari. Boshqa yuridik shaxslar tomonidan madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi toʻgʻrisidagi sertifikatni olish uchun arizaga ushbu moddaning birinchi qismi ikkinchi va uchinchi xatboshisida koʻrsatilgan hujjatlar ilova qilinadi. Jismoniy shaxslar tomonidan madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi toʻgʻrisidagi sertifikatni olish uchun arizaga ushbu moddaning birinchi qismi uchinchi xatboshisida koʻrsatilgan hujjatlar ilova qilinadi.

12. Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi toʻgʻrisidagi sertifikat berishni rad etish
Madaniy boyliklarning vaqtincha olib chiqilishi toʻgʻrisidagi sertifikat quyidagi hollarda berilmaydi, agar: ushbu Qonunning 11-moddasida nazarda tutilgan hujjatlar taqdim etilmagan boʻlsa; vaqtincha olib chiqiladi deb eʼlon qilingan madaniy boyliklarning holati ularni saqlash sharoitlarini oʻzgartirish imkoniyatini bermasa; vaqtincha olib chiqiladi deb eʼlon qilingan madaniy boyliklarning mulkdori aniqlanmagan boʻlsa; madaniy boyliklar mulk huquqi toʻgʻrisidagi nizo mavzuyi boʻlsa; madaniy boyliklarni vaqtincha olib chiqishga moʻljallanayotgan mamlakatda vaqtincha olib chiqilayotgan madaniy boyliklarning saqlanishini taʼminlashga toʻsqinlik qiladigan tabiiy ofat sodir boʻlgan yoki boshqa holatlar yuzaga kelgan boʻlsa.

13. Vaqtincha olib chiqilgan madaniy boyliklarni muhofaza qilish
Oʻzbekiston Respublikasidan vaqtincha olib chiqilgan madaniy boyliklarni muhofaza qilish Oʻzbekiston Respublikasining tegishli mamlakatdagi diplomatiya vakolatxonalari tomonidan amalga oshiriladi.

14. Vaqtincha olib kirilgan madaniy boyliklar saqlanishining kafolatlari
Davlat Oʻzbekistonga vaqtincha olib kirilgan madaniy boyliklarning Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda saqlanishini kafolatlaydi.

15. Ashyolarning madaniy boyliklar niqobi ostida olib kirilishini taqiqlash
Konstitutsiyaviy tuzum va davlat mustaqilligiga putur yetkazishga, hududiy yaxlitlikni buzishga qaratilgan, urushni, terrorchilikni, zoʻravonlikni, diniy ekstremizmni, irqchilikni targʻib qiluvchi ashyolarning, shuningdek pornografik mazmundagi materiallarning madaniy boyliklar niqobi ostida olib kirilishi taqiqlanadi.

16. Madaniy boyliklarning qonunga xilof ravishda olib kirilishi va qoʻlga kiritilishining oldini olish
Madaniy boyliklarga nisbatan qidiruv eʼlon qilingan boʻlsa, ular keyinchalik qonuniy mulkdorlariga qaytarish maqsadida ushlab qolinishi kerak. Boshqa mamlakatlardan qonunga xilof ravishda olib chiqilgan, oʻgʻirlangan yoki qonunga xilof ravishda qoʻlga kiritilgan madaniy boyliklarni qoʻlga kiritishning oldini olish maqsadida muzeylar, axborot-kutubxona muassasalari, arxivlar, idoraviy arxivlar va boshqa saqlash joylari ularning kelib chiqishi toʻgʻrisida zarur axborotga ega boʻlishi shart.

17. Madaniy boyliklarni realizatsiya qilish
Olib chiqilishi mumkin boʻlmagan madaniy boyliklarni realizatsiya qilish bu boyliklarning Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga olib chiqilishi mumkin emasligi toʻgʻrisida xaridor yozma ravishda ogohlantirilganidan keyingina amalga oshiriladi. Madaniy boyliklarni kimoshdi savdosiga (auksionga) qoʻyish Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi bilan kelishuvga koʻra amalga oshiriladi. Madaniy boyliklarni realizatsiya qilishda ishtirok etuvchi yuridik shaxslar oʻz faoliyatini belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligini xabardor qilgan holda amalga oshiradi.

18. Madaniy boyliklar tranziti va ularni pochta joʻnatmalarida yuborish
Madaniy boyliklarni Oʻzbekiston Respublikasi hududi orqali tranzit tartibida olib oʻtishda Oʻzbekiston Respublikasi bojxona organlariga madaniy boyliklar faqat tranzit tartibida olib oʻtish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasining bojxona toʻgʻrisidagi qonunchiligida va xalqaro shartnomalarida belgilanadigan shartlarda olib kirilayotganligidan dalolat beruvchi hujjat taqdim etiladi. Madaniy boyliklarni pochta joʻnatmalarida yuborish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

19. Madaniy boyliklarni insofli egallovchining huquqlari
Boshqa mamlakatlardan qonunga xilof ravishda olib chiqilgan, boshqa davlatlarda oʻgʻirlangan yoki yoʻqolgan madaniy boyliklarni insofli egallovchi ularni qonuniy mulkdoriga qaytarishi lozim. Bunday hollarda insofli egallovchiga belgilangan tartibda kompensatsiya toʻlanadi. Ushbu moddaning birinchi qismiga muvofiq qaytarilgan madaniy boyliklar bojxona toʻlovlari va boshqa yigʻimlardan ozod qilinadi. Talab qiluvchi taraf qaytarishga doir boshqa xarajatlarni koʻtaradi.

20. Madaniy boyliklarni qaytarish
Davlat qonunga xilof ravishda olib chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasiga qaytarilishi lozim boʻlgan madaniy boyliklarni talab qilib olish choralarini koʻradi. Oʻzbekiston Respublikasi hududidan uning mustaqilligi eʼlon qilingunga qadar qonunga xilof ravishda olib chiqilgan madaniy boyliklarni qaytarish toʻgʻrisidagi talablarga nisbatan daʼvo muddati tatbiq etilmaydi. Qaytarilgan madaniy boyliklarning mulkdorlari ularni qaytarib olib kirishda bojxona toʻlovlari va maxsus yigʻimni toʻlashdan ozod qilinadi.

21. Madaniy boyliklarni badiiy ekspertizadan oʻtkazganlik uchun maxsus yigʻim
Madaniy boyliklarni badiiy ekspertizadan oʻtkazganlik uchun maxsus yigʻim toʻlanadi. Madaniy boyliklarni badiiy ekspertizadan oʻtkazganlik uchun maxsus yigʻimning miqdori va uni toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

22. Madaniy boyliklar uchun bojxona toʻlovlari
Madaniy boyliklarning olib kirilishi va olib chiqilishida qonunchilikda belgilangan tartibda bojxona toʻlovlari olinadi.

23. Madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzishda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.