Himoya huquqini taʼminlovchi qonunlarni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida
(law, 1996-12-20)

Sud amaliyotini oʻrganib chiqish gumonlanuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchining himoya huquqini taʼminlovchi konstitutsiyaviy qoidalarga rioya qilinayotganligini va bu odil sudlovni amalga oshirish sifatiga ijobiy taʼsir etayotganligini koʻrsatdi. Shu bilan birga ayrim ishlar boʻyicha jinoyat-protsessual qonunlarning baʼzi talablari toʻliq bajarilmayotir, bu esa ayrim hollarda himoya huquqining buzilishiga olib kelmoqda. Mavjud kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida, shuningdek qonunlarni amaliyotda qoʻllash jarayonida muammolar yuzaga kelayotganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi: 1. Gumonlanuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchining himoya huquqini taʼminlash konstitutsiyaviy qoida hisoblanadi va jinoyat-sudlov ishlarini yurgʻizishning barcha bosqichlarida unga qatʼiy amal qilinishi kerak. Shuning uchun ularning protsessual huquqlariga ogʻishmay rioya etish; ish holatlarini har taraflama, toʻla va xolisona oʻrganish; gumonlanuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchini qoralovchi va oqlovchi, shuningdek ularning javobgarliklarini ogʻirlashtiruvchi va yengillashtiruvchi holatlarni aniqlash, ish boʻyicha mavjud boʻlgan taxminlarni sinchiklab tekshirish; dalillarni taqdim etish va ularni tekshirish, iltimoslar keltirish boʻyicha protsess ishtirokchilarining teng huquqliliklarini taʼminlash zarur. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 13-moddasiga muvofiq sud, prokuror, tergovchi, surishtiruv olib boruvchi shaxs gumonlanuvchiga, ayblanuvchiga, sudlanuvchiga qonunda belgilangan vosita va usullar bilan himoyalanishlari uchun imkoniyat yaratib berishga majburdirlar. 2. Gumonlanuvchini, ayblanuvchini va sudlanuvchini himoya huquqi bilan taʼminlash uchun gumonlanuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchi aybi qonunda belgilangan tartibda isbotlanmaguncha va qonuniy kuchga kirmagan sud hukmi bilan aniqlanmaguncha aybsiz hisoblanishi nazarda tutilgan konstitutsiyaviy qoidaga qatʼiy rioya etish zarur. Qonunga binoan aybni isbotlash majburiyati ayblovchiga yuklatilgan. Shunga koʻra gumonlanuvchiga, ayblanuvchiga va sudlanuvchiga oʻzining aybsizligini isbotlash vazifasini yuklashga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi. Ayblov hukmi taxminlarga, shuningdek ruhsat etilmagan usullarni qoʻllash yoʻli bilan yigʻilgan dalillarga asoslangan boʻlishi mumkin emas. Bartaraf etishning imkoniyati boʻlmagan barcha shubhalar gumonlanuvchining, ayblanuvchining va sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi kerak. 3. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsini 321-modaasining mazmuniga koʻra sudning ishni har taraflama tekshirib koʻrishiga xalaqit bergan, hamda qonuniy va asoslantirilgan hukm chiqarishiga taʼsir etgan va taʼsir etishi mumkin boʻlgan himoya huquqini buzilishini sud qarorini bekor boʻlishiga asos boʻladigan himoya huquqini jiddiy buzish deb tushunmoq lozim. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsini 42 va 43-moddalariga muvofiq himoyachining ishtirok etishi majburiy hisoblangan hollarda himoyachining sud majlisida, surishtiruv va dastlabki tergov vaqtida ishtirok etmasligi ham jinoyat-protsessual qonunni jiddiy buzish hisoblanadi. 4. Gumonlanuvchining, ayblanuvchining himoyachi olish huquqini, aniq nimada gumonlanayotganligini yoki ayblashyotganligini, sudlanganni esa — u qanday jinoiy harakatni sodir etganlikda aybli deb topilganligini bilishi lozimligini kafolatlovchi Oʻzbekiston Respublikasi JPKsini 401, 41-moddalarining talablariga rioya etish zarurligiga eʼtibor qaratilsin. Shuning uchun ayblanuvchi tariqasida javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qarorda, ayblash fikrida va hukmda Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 123, 183, 293-moddalarida nazarda tutilgan holatlar aniq bayon etilgan boʻlishi lozim. Mabodo shaxs bir necha jinoyatlarni sodir etganlikda ayblanayotgan boʻlsa, bu holatlar har bir aybga nisbatan bayon etilishi zarur. 5. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 46-moddasiga muvofiq himoyachining ishda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilgan vaqtdan boshlab, u gumonlanuvchini yoki ayblanuvchini soʻroq qilishda, shuningdek ular ishtirokida amalga oshiriladigan boshqa tergov harakatlarida ishtirok etishga haqli. Surishtiruv organlari yoki tergovchi bunday harakatlarni oʻtkazish kuni toʻgʻrisida himoyachini oldindan xabardor qilishi kerak. 6. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 43-moddasiga mluvofiq “oʻzining jismoniy yoki ruhiy kamchiliklari sababli oʻzini-oʻzi himoya qilish huquqini amalga oshira olmaydigan shaxslar” deganda, xususan, aqli raso deb topilgan boʻlsalarda, ammo ruhiy faoliyatlari doimiy yoki vaqtincha buzilgan, nutqida, koʻrishida, eshitishida jiddiy kamchiliklari boʻlgan yoki boshqa ogʻir xastalik bilan kasallangan shaxslarni tushunish lozimligi uqdirilsin. 7. Ayblanuvchining himoya huquqini sudga berish bosqichida taʼminlash maqsadida, zarur hollarda, ayblanuvchilarni va ularning himoyachilarini sudga bildirilgan, shuningdek tergov davrida qanoatlantirilmay qoldirilgan iltimoslari boʻyicha ham tushuntirish berish uchun chaqirish kerak. Surishtiruv va dastlabki tergov davrida gumonlanuvchining, ayblanuvchining himoyasiga oid protsessual huquqlariga rioya qilinmagan, gumonlanuvchi, ayblanuvchi va uning himoyachisining ish uchun muhim ahamiyatli boʻlgan holatlarni aniqlash yuzasidan bildirgan iltimoslari asossiz ravishda qanoatlantirilmay qoldirilgan hollarda, Oʻzbekiston Resblikasi JPKsining 216-moddasida nazarda tutilgan boshqa talablar jiddiy ravishda buzilgan boʻlsa va tergov kamchiliklarini sud majlisida toʻldirish mumkin boʻlmasa, sud ishni qoʻshimcha tergovga yuborish toʻgʻrisidagi masalani muhokama qilishi lozim. 8. Sud (sudya) jinoyat ishini, uning hajmini, murakkabligini va boshqa holatlarni inobatga olib sudlanuvchini va uning ximoyachisini, shuningdek boshqa protsess ishtirokchilarini ish materiallari bilan tanishish va himoyaga tayyorlanish imkoniyatiga ega boʻlishliklarini nazarda tutgan holda, qonunda belgilangan muddat ichida, koʻrish uchun tayinlashi kerak. 9. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 42-moddasini 2-qismiga muvofiq ishda himoyachi tariqasida advokatlarni, yaʼni advokatlar kollegiyasining aʼzolari safida boʻlgan shaxslarni ishtirok etishlariga yoʻl qoʻyiladi. Kasaba uyushmalarining va boshqa jamoat tashkilotlarining vakillarini himoyachi tariqasida ishtirok etishlariga faqat shu tashkilot aʼzolarining ishlari boʻyicha yoʻl qoʻyilishi mumkin. Gumonlanuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yaqin qarindoshlarini, qonuniy vakillarini, shuningdek advokatlik faoliyati bilan shugʻullanish huquqiga ega boʻlgan shaxslarni himoyachi tariqasida ishtirok ztishlariga yoʻl qoʻyilishi mumkin. 10. Himoyachidan voz kechishga, protsessning istalgan bosqichida, faqat gumonlanuvchining, ayblanuvchining yoki sudlanuvchining tashabbusi bilan va himoyachining ishda ishtiroki amalda taʼminlangan holdagina yoʻl qoʻyiladi. Shu bilan birgalikda himoyachidan voz kechish majburan, masalan himoyachining xizmati uchun haq toʻlashga mablagʻi yoʻqligi yoki himoyachining kelmaganligi sababli boʻlmaganmikan degan masalani aniqlash zarur. Voz kechishning majburanligi aniqlansa surishtiruv organi, tergovchi va sud ishda himoyachining ishtirok etishini taʼminlashga majburdirlar. Surishtiruv organi, tergovchi va sud himoyachidan voz kechishni himoyachi ishtirokida muhokama qilishlari va tegishli qaror, ajrim chiqarishlari lozim. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 48-moddasiga muvofiq himoyachining ishtirok etishi majburiy hisoblangan hollarda himoyachidan voz kechish toʻgʻrisidagi iltimos qanoatlantirilishi mumkin zmas. Advokat ishda shartnoma asosida ishtirok etayotgan holda ham, shuningdek tayinlash boʻyicha ishtirok etayotgan boʻlsa ham oʻzining zimmasiga olgan gumonlanuvchini, ayblanuvchini yoki sudlanuvchini himoya qilish vazifasidan voz kechishga haqli emas. Advokatning oʻz zimmasiga olgan himoyadan voz kechishiga yoʻl qoʻyilmaydi va Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 46-moddasi talabini jiddiy ravishda buzish hisoblanadi. Himoyachi almashtirilganda sud muhokamasi yangidan boshlanmaydi, himoyachiga jinoyat ishining materiallari tanishish uchun taqdim etiladi va himoyaga tayyorlanishi uchun imkoniyat yaratiladi. 11. Gumonlanuvchini, ayblanuvchini, sudlanuvchini, himoyachini sudlov ishi olib borilayotgan tilni bilmasliklari bilan bogʻliq boʻlgan huquqlarini har qanday cheklash va bu shaxslarni protsessning barcha bosqichida oʻzining ona tilidan foydalanish imkoniyati bilan taʼminlamaslik jinoyat-protsessual qonun talablarini jiddiy buzish deb hisoblanadi. Himoyachining sudlov ishi olib borilayotgan tilni bilmasligi uni ishda ishtirok etishdan chetlatish uchun asos boʻla olmaydi. Bunday hollarda surishtiruv organi, tergovchi va sud, Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining II-moddasiga muvofiq, protsessda tarjimonni ishtirok etishini taʼminlash choralarini koʻradi. 12. Agarda advokatning muqaddam shu ish boʻyicha oʻz himoyasida boʻlgan kishining manfaatlariga zid manfaatda boʻlgan shaxsga huquqiy yordam koʻrsatganligi yoki shu ishda sudya, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi shaxs, guvoh, ekspert, tarjimon yoki xolis tariqasida qatnashganligi aniqlansa, u bu ishda ishtirok etishdan ozod qilinishi lozim. Advokat tomonidan ikki yoki undan ortiq shaxsni himoya qilish chogʻida ularning manfaatlari oʻrtasida qarama-qarshilik borligi aniqlangan hollarda (biri aybga iqror boʻlib, boshqasi inkor etsa, biri ikkinchisini fosh etsa, ularning har biriga eʼlon qilingan ayblar mazmuni boʻyicha qarama-qarshilik boʻlsa va hokozo) surishtiruvchi shaxs, tergovchi va sud gumonlanuvchilarni, ayblanuvchilarni, sudlanuvchilarni har birini himoyachi bilan taʼminlashi lozim. Ishda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilgan himoyachi ish bilan tanishish vaqtida himoyasida boʻlganlarning birini manfaatlari ikkinchisining manfaatlariga qarama-qarshi ekanligini aniqlasa, himoyasida boʻlganlarning birini himoya qilishidan ozod etish toʻgʻrisida iltimos qilishi shart. 13. Qonunga muvofiq gumonlanuvchi, ayblanuvchi oʻzi tanlagan himoyachini, agarda uning ishni koʻrishni uzoq muddatga kechiktirmasdan protsessga kirishish imkoniyati boʻlsa, ishda ishtirok etish uchun taklif etish huquqiga ega. Kechiktirish muddati ishning xususiyati va oʻziga xos tomonlarini hamda tanlangan advokatning protsessga kirishish uchun mavjud boʻlgan imkoniyatlariga qarab belgilanadi. Gumonlanuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining oʻzi tanlagan himoyachini taklif etish toʻgʻrisidagi iltimosini qanoatlantirishning imkoniyati boʻlmagan hollarda, surishtiruv organi, tergovchi, sud unga boshqa himoyachini taklif etishni havola etishga yoki huquqiy maslahatxona orqali himoyachi tayinlashga haqli. 14. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 46-moddasiga muvofiq qamoqda saqlanayotgan gumonlanuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchi jinoyat sudlov ishlarini yurgʻizishning barcha bosqichlarida soni va muddati cheklanmagan holda himoyachi bilan holi uchrashish huquqiga ega. 15. Sud muzokarosining ishtirokchilari ayblov mohiyati boʻyicha oʻzlarining vajlarini bayon etayotganlarida sud ularni cheklab qoʻyishi mumkin emas. Sudlanuvchining himoyachisi boʻlmagan holda uni sud muzokarasida ishtirok etishiga imkoniyat yaratmaslik, shuningdek oxirgi soʻzdan mahrum etish, jinoyat-protsessual qonunni jiddiy buzish hisoblanadi. 16. Raislik etuvchi, hukm eʼlon qilinganidan soʻng, sudlanganga, oqlanganga hukm ustidan shikoyat berish muddatini va tartibini, uni belgilangan muddatlarda sud majlisining protokoli bilan tanishib chiqish va protokol yuzasidan mulohazalarini berish huquqini tushuntirishi shart. 17. Sud sudlanganga, oqlanganga, ularning himoyachilariga sud majlisining protokoli bilan tanishib chiqish uchun imkoniyat yaratishi shart. Protsessning manfaatdor ishtirokchilari qonunda belgilangan muddatdan soʻng tayyorlangan protokolni imzolangan sanasi toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabardor etishlari lozim. Mabodo sudlangan, oqlangan belgilangan muddatda sud majlisining protokoli bilan himoyachi ishtirokida tanishish istagi borligi toʻgʻrisida ariza taqdim etsa, sud bu haqda himoyachini xabardor qilishi, u esa oʻzining himoyasida boʻlgan shaxs ishtirokida sud majlisining protokoli bilan tanishib chiqishi shart, chunki bu himoyachining oʻz zimmasiga olgan himoya qilish majburiyatlaridan kelib chiqadi. Agarda protokolni katta hajmdaligi va boshqa uzrli sabablar tufayli protsess ishtirokchilarining protokol bilan tanishishlari va mulohazalarini taqdim etishlari uchun 3-sutkadan ortiq vaqt talab etilsa, bu muddat sud yoki sudya tomonidan uzaytirilishi mumkin. Sud majlisining protokoli yuzasidan taqdim etilgan mulohazalar muhim protsessual ahamiyatga ega boʻlib, sud tomonidan sinchiklab va xolisona koʻrib chiqilishi lozim. 18. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 300, 305-moddalariga muvofiq hukmning nusxasi sudlanganga, oqlanganga, jabrlanuvchiga ular biladigan tilga tarjima qilingan holda topshirilishi kerak. Agar sanab oʻtilgan shaxslar qayd etilgan talablarga rioya etilmaganligi oqibatida hukm ustidan shikoyat qilish imkoniyatidan mahrum etilgan boʻlsalar, bu oʻtkazib yuborilgan kassatsiya shikoyati berish muddatlarini tiklash yoki kassatsiya bosqichi sudining ajrimini bekor qilish uchun, asos boʻlib hisoblanishi lozim. 19. Birinchi bosqich sudi berilgan shikoyatlar va protestlar toʻgʻrisida sudlanganlarni, oqlanganlarni, himoyachilarni va Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 310-moddasida koʻrsatilgan boshqa shaxslarni xabardor qilishi va ularning protest yoki shikoyat ustidan eʼtiroz berish huquqini tushuntirishi shart. Yuqorida qayd etilgan qonunning qoidalari buzilgan holda kassatsiya bosqichi sudi ularni bartaraf etish choralarini koʻrishga majbur. 20. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 310-moddasi II-qismiga koʻra hukm chiqargan sud ishni kassatsiya bosqichi sudida koʻrish kuni toʻgʻrisida shu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan shaxslarni xabardor qilishi shart. Ushbu talabga rioya etmaslik ishni koʻrishni boshqa kunga qoldirishga olib keladi. Kassatsiya bosqichi sudi tomonidan ishni himoyachi ishtirokisiz koʻrish, agarda u sud majlisi boʻladigan vaqt toʻgʻrisida tegishli ravishda xabardor qilinmagan va bu uning sud majlisida ishtirok etish imkoniyatidan mahrum etgan boʻlsa, jinoyat-protsessual qonun talablarini jiddiy buzish hisoblanadi. Agarda jinoyat ishida himoyachini sud muhokamasi boʻladigan vaqt haqida tegishli ravishda xabardor etilganligi toʻgʻrisida aniq maʼlumotlar boʻlsa va ishni koʻrishni keyinga qoldirish uchun asos boʻladigan maʼlumotlar mavjud boʻlmasa, himoyachining kelmasligi ishni kassatsiya tartibida koʻrishga toʻsqinlik qilmaydi. Kassatsiya ajrimi bekor qilinganida va jinoyat ishi yangidan kassatsiya tartibida koʻrish uchun yuborilganida kassatsiya bosqichi sudi ishni koʻrish vaqti toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 310-moddasini birinchi qismida koʻrsatilgan shaxslarni oldindan xabardor qiladi. Ishni koʻrishni keyinga qoldirish uchun asos boʻladigan maʼlumotlar boʻlmasa, tegishli ravishda xabardor qilingan himoyachi kelmagan holda sudlov kollegiyasi jinoyat ishini, ajrimda jinoyat ishi himoyachi ishtirokida kassatsiya tartibida koʻrilganida u tomonidan keltirilgan shikoyat va izohlari mazmunini koʻrsatib, uning ishtirokisiz koʻrishga haqli. 21. Sudlanganlarning kassatsiya bosqichi sudida ishtirok etishi shikoyat va protestlarni xolisona hal etish uchun muhim ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. Shuning uchun sudlar qamoqda saqlanayotgan sudlanganlarning tushuntirishlar berishlari uchun ularni sud majlisiga chaqirish toʻgʻrisidagi iltimoslarini koʻrib chiqishlari lozim. 22. Ishni nazorat tartibida koʻrayotgan sudlar zarur hollarda, sudlanganlarni, oqlanganlarni va ularning himoyachilarini sud majlisiga chaqirish huquqidan foydalanishlari mumkin. Bu shaxslarni chaqirish sudning tashabbusi, shuningdek prokurorning, sudlanganning, oqlanganniig yoki ularning himoyachilarining iltimoslari bilan amalga oshirilishi mumkin. 23. Sud hukmini ijro qilish bilan bogʻliq masalalarni Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 344 va 345-moddalari tartibiga koʻra hal qilishda himoyachining ishda ishtirok etishiga, agar sudlangan, uning qarindoshlari yoki boshqa manfaatdor shaxslar bu haqda iltimos qilayotgan boʻlsalar, yoʻl qoʻyishi mumkin. 24. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 42-moddasiga muvofiq huquqiy yordam koʻrsatilganlik uchun haq toʻlashdan faqat haq toʻlash imkoniyatiga ega boʻlmagan mehnat qobiliyatini yoʻqotgan shaxslar ozod qilinishlari mumkin. 25. Oʻzbekiston Respublikasi JPKsining 297 va 331-moddalariga muvofiq sudlar jinoyat protsessining barcha bosqichlarida yoʻl qoʻyilgan himoya huquqini buzish hollariga munosabatlarini bildirishlari lozim. 26. SSJI Oliy sudi Plenumining 1978-yil 16-iyuldagi “Ayblanuvchining himoya huquqini taʼminlovchi qonunlarni sudlar tomonidan qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.