Spirt va likyor-aroq ishlab chiqarish xodimlari uchun mehnatni muhofazasi qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2026-03-19)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi 267-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mehnatni muhofaza qilish qoidalari va normalarini qayta koʻrib chiqish va joriy etish dasturi” ijrosi va Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining 2007-yil 6-iyundagi 20-15-142/22-sonli xati ijrosini taʼminlash maqsadida buyuraman: 1. “Spirt va likyor-aroq ishlab chiqarish xodimlari uchun mehnatni muhofazasi qilish qoidalari” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ushbu buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiritilsin. 3. Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining 2007-yil 28-maydagi “Spirt va likyor-aroq ishlab chiqarish xodimlari uchun mehnat muhofazasi qoidalari”ni tasdiqlash haqidagi 14-28-sonli buyrugʻi bekor qilinsin. 1. Mazkur spirt va likyor-aroq sohasi xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalari (keyingi oʻrinlarda — Qoidalar) spirt va likyor-aroq mahsulotlarini ishlab chiqarishga doir barcha ishlarda mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik texnikasi, xodimlarning salomatligini saqlash va ishlab chiqarish sanitariyasi boʻyicha asosiy talablar va meʼyorlarni oʻz ichiga oladi. 2. Qoidalar vazirliklar, idoralar, tashkilotlar va barcha ishlab chiqarish usullaridagi korxonalar (yoki ish beruvchilar), shuningdek ishlab chiqarishda mehnatni muhofaza qilish ahvolini nazorat qiluvchi shaxslar tomonidan qoʻllanilishi shart. 3. Qoidalar amaldagi qonunchilik, milliy standartlar, qurilish va sanitariya meʼyorlari hamda boshqa meʼyoriy hujjatlarga muvofiq ishlab chiqilgan. 4. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 5. Qoidalar qonunchilik hujjatlari, milliy standartlar va davlat organlari tomonidan tasdiqlangan boshqa meʼyoriy hujjatlar oʻzgarganda va yangi texnika hamda texnologiyalar joriy qilinganda amal qilish muddati tugashidan oldin qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Qoidalarga kiritiladigan oʻzgartirish va qoʻshimchalar mazkur Qoidalar kelishilgan vazirliklar hamda idoralar bilan majburiy tartibda kelishilishi shart. 6. Mazkur Qoidalar joriy qilinishi bilan avvalgi qoidalar oʻz kuchini yoʻqotadi. 7. Mazkur Qoidalarning bajarilishini nazorat qilish korxonaning mehnatni muhofaza qilish xizmati zimmasiga yuklatiladi. 71. Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha nazorat Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi. 10. Korxonalarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 101. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish” toʻgʻrisidagi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 11. Korxonalarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqiladi (tuziladi) va yuritiladi: a) mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilishni yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma; b) tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari; v) mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; g) ishchilar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; d) mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); e) ishchi va xizmatchilar bilan yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi. 12. Korxonalarning barcha xodimlari, shu jumladan rahbarlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha davlat nazorat idoralari belgilagan tartib va muddatlarda oʻqishlari, yoʻl-yoʻriqlar olishlari, bilimlarini tekshiruvdan oʻtkazishlari hamda qayta attestatsiyadan oʻtishlari lozim. 121. Bevosita ishlab chiqarishda ishlarni tashkillashtirish va bajarish bilan bogʻliq ishchilar, rahbarlar, muhandis-texnik xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 14. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq ishlab chiqiladi va ishlovchilar hamda ish joylarini shu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tuzilmaviy boʻlinmalar rahbarlari zimmasiga yuklatiladi. 15. Korxonalar, muassasalar, tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni oʻrganish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 16. Korxonalarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 17. Spirt va likyor-aroq mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi har bitta korxona GOST 17.2.3.02-78 boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish hamda texnologik jarayonlar, ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, ishchilarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 18. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti va mehnat jarayonining xavfli hamda zararli omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovlari natijalari va ish joylarini attestatsiya qilish, jumladan mehnatning ogʻirligini attestatsiya qilish natijalari bilan tasdiqlanishi lozim. 19. Har bitta korxona yoki alohida ishlab chiqarish xavfli va zararli mehnat sharoitlarga ega boʻlgan kasblar, ish oʻrinlari va hududlarining Sanitariya qoidalari va meʼyorlariga muvofiq zararlilik va xavflilik sinfi koʻrsatilgan roʻyxatiga, ishlab chiqarish omillarining zararlilik va xavflilik koʻrsatkichlari, mehnat jarayonining ogʻirlik koʻrsatkichlari boʻyicha mehnat sharoitlarining amaldagi gigiyenik tasnifiga ega boʻlishi lozim. 20. Ish hududiga yoki atrof muhitga zararli moddalarni bugʻ, gaz, chang koʻrinishida ajratishi mumkin boʻlgan texnologiyalardan foydalanishda ularning kimyoviy va mikrobiologik tarkibi va GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablar” (mazkur Qoidalarning 1-ilovasida keltirilgan) boʻyicha ruxsat etilgan eng koʻp miqdori koʻrsatilgan toʻliq roʻyxati tuzilishi lozim. 21. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli omillar yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda roʻyxatlarga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 22. Ishlovchilarni zararli va xavfli ishlab chiqarish muhiti omillaridan himoya qilish ishlovchilarni himoya qilish boʻyicha tegishli standartlar talablariga, aniq vositalar boʻyicha tasniflar va standartlarga mos jamoaviy va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 23. Jamoaviy himoya vositalari (ventilyatsiya, aspiratsiya, yerga ulash, tunukadan qilingan gʻiloflar bilan berkitish, mahalliy soʻrgʻichlar va boshqalar) zararli va xavfli ishlab chiqarish muhiti omillari xonadagi barcha ishlovchilarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va korxonani qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim. 24. Yangi ishlab chiqarish uskunalari va texnologiyalarini joriy qilish yangi jamoaviy himoya vositalarini joriy qilish yoki mavjud boʻlganlarini rekonstruksiyalash bilan birga amalga oshirilishi lozim. 25. Jamoaviy himoya vositalari zararli va xavfli omillarni ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda shaxsiy himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. Bunday hollarda shaxsiy himoya vositalarisiz kishilarning ishtiroki va ishlar amalga oshirilishi taqiqlanadi. 26. Ishchi va xizmatchilar shaxsiy himoya vositalari bilan korxona tomonidan taʼminlanadi. 27. Shaxsiy himoya vositalaridan foydalangan holda ishlovchilar ularning qoʻllanilishi, himoya xususiyatlari, amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi hamda ulardan foydalanishga oʻrgatilishi lozim. 28. Korxona maʼmuriyati yoki ish beruvchi quyidagilarni taʼminlashi shart: a) amaldagi meʼyorlar boʻyicha mazkur ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan barcha shaxsiy himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasini; b) himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazoratni amalga oshirish; v) qoʻllanilayotgan himoya vositalarining samaradorligi va sozligini tekshirish; g) shaxsiy himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni degazatsiya va dezinfeksiya qilish (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 29. Har bitta korxona oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatda aniq texnologik jarayon, ishlab chiqarish uskunasi, ishlatiladigan xom ashyo va ishlarni amalga oshirish xususiyatlari bilan bogʻliq xavflar hisobga olinishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, sigʻimlarda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, qozonnazorat obyektlariga, yuk koʻtarish kranlari, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 30. Oʻta xavfli ishlarga, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr qurilmalari, maxsus mashinalar va mexanizmlarga xizmat koʻrsatish ishlari bilan shugʻullanishga faqat belgilangan tartibda tasdiqlangan maxsus oʻqitilganligi toʻgʻrisidagi hujjatlarga ega boʻlgan shaxslarga ruxsat etilishi lozim. 31. Oʻta xavfli ishlarni ularni bajarishning xavfsiz usullari boʻyicha yoʻl-yoʻriq bermasdan va masʼul shaxs tomonidan tasdiqlangan maxsus rasmiylashtirilgan “naryad-ruxsatnoma”siz amalga oshirish man etiladi (mazkur Qoidalarning 2-ilovasida koʻrsatilgan). Elektr uskunalarda bajariladigan ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq bajariladi. 32. Korxona maʼmuriyati yoki ish beruvchi xavflilik darajasi yuqori boʻlgan ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va ularga nisbatan belgilangan talablarga qatʼiy muvofiqlikda amalga oshirish uchun toʻliq javobgar hisoblanadi. 33. Har bitta spirt va likyor-aroq ishlab chiqarish korxonasida ishga qabul qilishda kasbiy tanlov talab qilinadigan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 34. Korxona maʼmuriyati yoki ish beruvchi kasblar va mutaxassisliklar boʻyicha kasbiy tanlovni tashkillashtirishi hamda amalga oshirishi shart. 35. Kasbiy tanlov vakolatli organlar tomonidan kasbiy muvofiqligi toʻgʻrisida rasmiy xulosa berilgan holda amalga oshirilishi lozim. 36. Maʼmuriyat yoki ish beruvchi kasbiy tanlovdan oʻtgan va ishga qabul qilingan shaxslarni tanlov toʻgʻri boʻlganini amaliy tasdiqlash va zarur hollarda tuzatishlar kiritish maqsadida nazorat qilishlari lozim. 37. Korxona xodimlari ishni bajarishning kasbiy usullariga, ishlarni xavfsiz yuritishga oʻqitilib, olingan bilimlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq hujjatli rasmiylashtirilgan holda sinovdan oʻtkazilgandan soʻng ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etishga ruxsat etilishi mumkin. 38. Oʻta xavfli ishlarga, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr qurilmalari, maxsus texnologik uskunalar va mashinalarga mexanizmlarga xizmat koʻrsatish ishlariga tegishli kasbiy maʼlumotga ega boʻlmagan shaxslarni qabul qilish man etiladi. 39. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 41. Korxona maʼmuriyati (yoki ish beruvchi) kasaba uyushmasi qoʻmitasi va vakolatli sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning koʻrikka kelishini taʼminlashi lozim. 42. Majburiy tibbiy koʻriklar korxonalarga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa korxona joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. Majburiy tibbiy koʻriklar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari belgilangan tekshirish dalolatnomasi bilan yakunlanishi lozim. Korxona maʼmuriyati (yoki ish beruvchi) va kasaba uyushmasi qoʻmitasi majburiy tibbiy koʻrik dalolatnomasi bilan tanishib chiqishi, ish beruvchi esa dalolatnomada koʻzda tutilgan barcha tadbirlar va koʻrsatmalarni bajarishi lozim. 43. Maʼmuriyat davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarini kasaba uyushmasi bilan kelishishda tegishli hujjatlarga (jamoaviy shartnoma, mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bitim, ishlarni amalga oshirish boʻyicha shartnoma va hokazo) kiritishi lozim. 44. Xodimning mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda yuzaga kelgan va tibbiy koʻrik paytida aniqlangan kasalliklarga tashxis qoʻyish murakkab boʻlgan hollarda maʼmuriyat bemorni maxsus davolash muassasalariga yuborishi shart. 45. Har bitta ishlab chiqarishda ishlovchilarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish maqsadida zarur dorivor preparatlar va bogʻlash vositalari bilan taʼminlangan tibbiyot punkti tashkil etilishi lozim. 46. Sanoat korxonalari hududini rejalashtirish va qurish, oziq-ovqat sanoati korxonalarini loyihalashtirishga doir talablar hisobga olingan holda amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga qatʼiy muvofiq ravishda amalga oshirilishi lozim. 47. Korxona hududida quyidagilar joylashtirilishi lozim: atmosfera yogʻinlarini binolar va inshootlardan oqova suvlar chiqib ketuvchi quvurlarga yoʻnaltirgichlar; yuzasi qattiq qoplama bilan qoplangan, tegishli oʻlchamga, ruxsat etilgan qiyalik va doira radiuslariga, yoʻl belgilariga ega oʻtish joylari; qattiq qoplama bilan qoplangan omborxona, yuk ortish-yuk tushirish maydonchalari; qurilish meʼyorlariga muvofiq tashkil qilingan yongʻin va xoʻjalik suv oʻtkazgichlari, oqova suvlar va yongʻin suv havzalari; tashqi yoritish tarmogʻi; hududning boʻsh joylarini koʻkalamzorlashtirish. 48. Korxona hududini koʻkalamzorlashtirish: a) sanitariya-himoyalash hududida; b) korxona ichi, magistral va boshqa yoʻllar boʻylab; v) qurilishdan holi maydonchalar va maishiy xizmat koʻrsatish, oshxona, sogʻlomlashtirish punktlari, maʼmuriy binolar va dam olish joylari joylashgan hududlarda amalga oshirilishi lozim. 49. Korxona hududi balandligi 2,4 m gacha boʻlgan devor bilan oʻralishi va umumiy foydalanish yoʻllariga chiqish uchun oʻtish joyining eni va balandligi 4,5 m dan kam boʻlmagan kamida ikkita darvozaga ega boʻlishi lozim. 50. Kirish va chiqish darvozalari ularni istalgan kishi yopishiga yoʻl qoʻymaydigan moslamaga, transport harakatidan ogohlantiruvchi yorugʻlik yoki tovush signalizatsiyasiga ega boʻlishi lozim. Kirish darvozalari va avtomobil tarozilari maydonchalari oldida yoʻnaltiruvchi ustunchalar oʻrnatilishi lozim. 51. Korxona ichidagi temir yoʻllar kesib oʻtish joylarida yongʻin avtomobillari uchun yoʻl har doim boʻsh boʻlishi lozim, oʻtish joylarida vagonlarni lokomotivsiz toʻxtashi taqiqlanadi: portlash va yongʻin xavfi boʻlgan obyektlar (agarda bu ishlab chiqarish texnologik jarayoni bilan bogʻliq boʻlmasa) hududlari, shu kabi yoqilgʻi materiallarini saqlash va qayta ishlash joylarida alanga yondirish taqiqlanadi; korxona hududida portlovchi parlar va gazlar yigʻilish xavfi boʻlganda, u yerda transport vositalari avtomashina, traktor, mototsikl va boshqa transport vositalari harakati taqiqlanadi. Bu toʻgʻrisida tegishli plakatlar osilgan boʻlishi lozim. 52. Ishlab chiqarish korpuslariga boradigan yoʻllarning eni kamida 6 m, avtomobillar bir tomonlama harakatlanadigan boshqa yoʻllarning eni esa kamida 3,5 m boʻlishi lozim. 53. Avtomobil yoʻllarining temir yoʻl bilan kesishgan joyidagi oʻtish qismi relslarning balandligiga teng darajada har tomonga kamida 10 m uzunlikda takomillashgan qoplamaga ega boʻlishi lozim. 54. Korxona maʼmuriyati avtotransport vositalarini saqlash joylarini va yoʻlning toʻxtash man etilgan joylarini belgilashi va ularni tegishli belgilar bilan koʻrsatishi lozim. 55. Har bitta korxonada ruxsat etilgan yoʻnalishlar, burilishlar, toʻxtash, kirish, chiqish joylari koʻrsatilgan korxona ichki transportining harakatlanish sxemasi tuzilishi lozim. Ushbu reja bilan barcha xodimlarni tanishtirishi, uni korxona ichki transportining toʻxtash joylari, yoʻllar kesishgan joylari, temir yoʻl rampalari, yuk ortish-yuk tushirish maydonchalarida osib qoʻyish zarur (transportning harakatlanish tezligi mazkur Qoidalarning 3-ilovasida koʻrsatilgan). 56. Temir yoʻllarni kesib oʻtish joylari avtomobil yoʻllarining gorizontal qismida joylashtirilishi, relslar orasi yogʻoch qoplamaga ega boʻlishi va kelish yoʻllari ustunlar yoki toʻsiqlar bilan toʻsilgan boʻlishi zarur. 57. Temir yoʻlning korxona darvozasiga kirish joylarida lokomotiv yaqinlashib kelishiga 50 m qolganda ishga tushadigan avtomatik signalizatsiyali yoʻl toʻsiqlari priborlari oʻrnatilishi lozim. 58. Korxona ichidagi temir yoʻlni kesib oʻtish joylarida “Poyezddan saqlaning” ogohlantiruvchi belgilari, shuningdek harakatlanuvchi tarkib toʻgʻri yoʻlning kesib oʻtilgan joyiga yaqinlashishiga 50 m qolganda va burilish joylaridagi yoʻlning kesib oʻtilgan joyiga yaqinlashishiga 75 m qolganda signal beruvchi avtomatik yorugʻlik-tovush signalizatsiyasi oʻrnatilishi lozim. 59. Yoʻlovchilar uchun yoʻlaklar maksimal darajada qisqa, yuk oqimlari bilan kesishish joylari eng kam darajada: eni kamida 1.6 m boʻlishi lozim. Yoʻlaklar asfalt, beton, plitka yoki boshqa qattiq materiallardan iborat qoplamaga ega boʻlishi zarur. 60. Yoʻllarni kesib oʻtgan, baland oʻtish yoʻllari va estakadalar, ularning zinapoyalari, kanallar va transheyalar orqali oʻtuvchi koʻpriklar kamida 1 m balandlikdagi pastki qismi kamida 0.2 m balandlikdagi yaxlit qismdan iborat boʻlgan toʻsiqqa ega boʻlishi lozim. Ularga tutashuvchi yoʻllar boʻsh boʻlishi lozim. 61. Yer ostiga joylashtirilgan sigʻimlar, suv havzalari, quduqlar, lyuklar, chuqurlar, kanallar tutash hudud bilan bir xil yuzadagi mustahkam qopqoqlar bilan yopilishi yoki taʼmirlash ishlarini bajarishda atrofi oʻralgan boʻlishi lozim. Usti yopilmaydigan chuqurlar pastki qismi kamida 0.2 m balandlikdagi yaxlit qismdan iborat boʻlgan 1.2 m balandlikdagi toʻsiqlarga ega boʻlishi lozim. Yer osti muhandislik tarmoqlari quduqlari mavjud boʻlmagan holda tarmoqning joylashishini aniqlash imkonini beruvchi tanish belgilariga ega boʻlishi lozim. 62. Tez alangalanuvchi va yonilgʻi suyuqliklar maxsus idishlarda va ajratilgan joylarda saqlanishi zarur. 63. Korxona hududining yuk ortish-yuk tushirish ishlari bajariladigan va transport mexanizmlari muntazam harakatlanadigan uchastkalari “Yuk ortish-yuk tushirish ishlari. Umumiy xavfsizlik talablari” (GOST 12.4.026-76) ga mos boʻlishi lozim. 64. Barcha doimiy yuk ortish-yuk tushirish maydonchalari yuklarni qoʻlda tashish zaruratini imkon qadar bartaraf etuvchi tegishli mexanizatsiyaga (transportyorlar, samopodavatellar, shtabelukladchiklar, avtoyuklagichlar, bunkerlar, uzkokoleykalar, lebedkalar, mexanik lopatalar, tushirish lotoklari va hokazo) ega boʻlishi lozim. 65. Doimiy yuk ortish-yuk tushirish ishlarini amalga oshirish uchun korxonada yopiq maydonchalar-platformalar qurilishi, ularning uzunligi boʻylab qoʻriqlash bortlari oʻrnatilishi lozim. Platformaning yuqori darajasi rels yoʻli tomondan rels boshidan 1.2 m va avtotransport keladigan tomondan yer sathidan 0,9-1 m yuqori boʻlishi lozim. 66. Temir yoʻl vagonlaridagi yuklarni faqat maxsus ajratilgan joylarda zavod yoʻllari boʻylab tushirishga ruxsat etiladi, bunda tushiriladigan materiallarni vagondan kamida 1,5 m uzoqlikda joylashtirish lozim. Oʻtish joylari va yoʻllarini, shuningdek ularga tutash yoʻllarni yuklar bilan yopib qoʻyish man etiladi. 67. Yuk shtabellarini avto va elektr yuk ortgichlar yordamida taxlashda yoki ajratishda ularning ish hududini yuklarni qoʻlda tashish yoʻllari kesib oʻtmasligi lozim. Korxonada turli yuklarni avto va elektr yuk ortgichlarda tashishda taxlash sxemalari ishlab chiqilishi lozim. 68. Yuk ortgichda yuklarni tashish uchun yoʻlning ruxsat etilgan maksimal qiyaligi SHNQ 2.09.03-23 “Omborxonalar. Loyihalash meʼyorlari” boʻyicha ombor ichida 16 foizdan va unga kelish yoʻllarida 10 foizdan oshmasligi lozim. 69. Xom ashyoni konteynerlarda va sochilgan holda yetkazib berish va saqlashda barcha yuk ortish-yuk tushirish ishlari mexanizatsiyalanishi lozim. Konteynerlarda taxlash balandligi 1,5 m (3 qator)dan oshmasligi lozim. 70. Xom ashyoni qoplarga solingan holda avtomashinalar (pritseplar)da keltirishda ular xom ashyo maydonchasida taglikdagi paketlarga joylanishi va saqlash yoki tushirish joyiga avto va elektr yuk ortgichlar bilan tashilishi lozim. Yopiq xom ashyo maydonchalarida avto yuk ortgichlardan foydalanish man etiladi. Taglikdagi qoplar biri-biriga perpendikulyar taxlanishi lozim. Taxlash balandligi 2 m dan oshmasligi lozim. 71. Korxonaning barcha hududi tozalikda saqlanishi lozim. Atmosfera yogʻinlarini chiqarib yuborish uchun moʻljallangan oqova suv tarnovlari tasdiqlangan jadvalga muvofiq muntazam ravishda tozalanishi va taʼmirlanishi lozim. Yoʻllar, oʻtish yoʻllari va binolar, qurilmalar hamda inshootlar orasidagi hududlardan materiallarni saqlash uchun foydalanish, ularga uskunalar yoki ishlab chiqarish chiqindilarini taxlab qoʻyish man etiladi. 72. Oʻtish joylari va tor yoʻllarni muntazam ravishda axlatdan tozalab turish, yozgi paytda suv sepish, qishki paytda esa qordan tozalash va muzlab qolgan taqdirda — qum yoki tuz sepish zarur. 73. Korxona hududida ishlab chiqarish chiqindilari va axlat tashlash uchun toʻplagichlar oʻrnatilishi lozim. Toʻplagichlar binolardan 25 metr uzoqlikda boʻlishi kerak. Ular suv oʻtmaydigan, qopqoqlari mustahkam yopiladigan boʻlishi lozim. Toʻplagichlar har kuni tozalanishi lozim. Ular tozalangandan soʻng 10 foizli xlorli ohak eritmasi yoki 20 foizli yangi soʻndirilgan ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi lozim. Toʻplagichning sigʻimi ikki kunlik toʻplanadigan axlat va chiqindilar miqdoridan ortiq boʻlmasligi kerak. Toʻplagichlar betonlangan yoki asfaltlangan maydonchalarga joylashtirilishi, maydonchalar toʻplagich asosidan har tomonga 1 m katta boʻlishi lozim. Maydonchalar yuvish uchun suv bilan taʼminlanishi va oqova suvlar tizimiga ulangan boʻlishi lozim. 74. Korxona hududini yoritish mazkur Qoidalarning II bobi 13-paragrafi talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 75. Gradirnya basseynlari va boshqa suv havzalaridan choʻmilish uchun foydalanish man etiladi. Ularning devorlariga taqiqlovchi yozuvlar osib qoʻyilishi lozim. 76. Korxona hududida chekishga faqat maxsus ajratilgan, “Sanoat korxonalarida yongʻin xavfsizligi boʻyicha namunaviy qoidalar” SHMQ 2.01.02-04 ga muvofiq jihozlangan joylarda ruxsat etiladi. 77. Yoʻllarning alohida uchastkalari va oʻtish joylarini faqat yongʻindan qoʻriqlash xizmati bilan oldindan kelishilgan holda yopishga ruxsat etiladi. Yongʻin uskunalari, yongʻin gidrantlari va suv havzalariga kelish yoʻllari doimo ochiq boʻlishi lozim. Yongʻin gidrantlari oldida tungi paytda ham yoritiladigan koʻrsatkich-yozuvlar osib qoʻyilishi lozim. 78. Quduqlar va tarmoqlarni koʻzdan kechirishning barcha turlari suv oʻtkazish-oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari ahvoli uchun masʼul shaxsni xabardor qilgan holda amalga oshiriladi. 79. Ishlab chiqarish, maishiy xonalar va inshootlarni rejalashtirish, jihozlash va saqlash amaldagi qurilish meʼyorlari hamda qoidalari va mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 80. Har bitta xodim uchun ishlab chiqarish xonasi hajmi kamida 15 m3, maydoni esa kamida 4,5 m2 boʻlishi lozim. Asosiy ishlab chiqarish xonalarining poldan yopish konstruksiyalarigacha boʻlgan balandligi kamida 2,6 m boʻlishi kerakligini koʻzda tutish lozim. Omborxonalarning balandligi mahsulotlar va materiallarni taxlash usuliga bogʻliq ravishda belgilanishi zarur. Energetik xoʻjalik xonalarining balandligi oʻrnatiladigan energetik uskunaning oʻlchamidan kelib chiqqan holda belgilanadi. Ishlab chiqarish xonalarida maydonchalar oʻrnatilganda, maydonchaning balandligi poldan joylashtirilgan konstruksiyalar yoki kommunikatsiya liniyalaridan yuqorida joylashgan chiqib turuvchi konstruktiv elementlarning pastki qismigacha ishlovchilar muntazam oʻtib turgan joyda kamida 2 m va ishlovchilar oʻtadigan joyda kamida 1,9 m boʻlishi lozim. Maydonchalar va zinalarga doir talablar mazkur Qoidalarning IV bobi 3-paragrafida koʻrsatilgan. 81. Galereyalar va estakadalar oʻlchami quyidagi talablardan kelib chiqqan holda belgilanishi zarur: a) poldan galereya tomining chiquvchi konstruksiyalarigacha boʻlgan balandlik kamida 2 m boʻlishi lozim; b) evakuatsiya galereyalaridan tashqari, yoʻlovchilar yuradigan galereyalarning eni bir smenada bitta yoʻnalishda oʻtuvchilar soni koʻpi bilan 400 kishini tashkil qilganda kamida 1,5 m boʻlishi lozim, oʻtuvchilar soni koʻrsatilgan miqdordan yuqori boʻlganda galereyaning eni ortiqcha 200 kishiga 0,5 m dan kengaytirib boriladi; v) transport va kommunikatsiya galereyalari va estakadalarining eni uskunalar va quvurlardan holi kamida 0,7 m yoʻlak qoldirish imkonini berishi lozim. 82. Kirish, chiqish, yoʻlaklar, tamburlar, zinapoyalar har xil jism va uskunalar bilan band qilinmasligi, hamma chiqish eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha boʻsh ochilishi lozim. Tasodifan yongʻin yuzaga kelganda ishlab chiqarish binosidagi mavjud boʻlgan odamlarni xavfsiz evakuatsiya qilish imkonini taʼminlanishi lozim. 83. Isitiladigan binolarning derazalari va yoritish chiroqlari oynalarining qatlamlari soni tashqi va ichki havo harorati hisob oʻzgarishlariga bogʻliq ravishda amaldagi loyihalash meʼyorlariga muvofiq belgilanishi lozim. Ishlab chiqarish xonalarida ventilyatsiya qurilmalari oʻrnatilgan boʻlishidan qatʼi nazar, shamollatish moslamalari koʻzda tutilishi zarur. Har bitta deraza kamida bitta ochiladigan framugaga ega boʻlishi lozim. Xonalarni shamollatish uchun ishlatiladigan yorugʻlik teshiklari mexanik va qoʻlda ochiladigan uskunalar va moslamalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Koʻrsatilgan talablar havo konditsionerlanadigan xonalarga tegishli emas. 84. Havo almashuvi aeratsiya yordamida amalga oshiriladigan xonalardagi tavaqali deraza panjaralari yoki boshqa ochiladigan moslamalar shunday joylashtirilishi lozimki, bunda poldan yilning issiq paytida havo kirishi uchun moʻljallangan deraza oʻrni (tavaqali panjara)gacha boʻlgan masofa 1,8 m dan ortiq boʻlmasligi lozim. 85. Derazalar va chiroqlarni taʼmirlash va ularga oyna qoʻyish, oynalarni ikki tomondan tozalash, shuningdek aeratsion teshiklar va yoritish armaturasiga xizmat koʻrsatish uchun ushbu ishlarni qulay va xavfsiz bajarishni taʼminlovchi maxsus qurilmalar hamda moslamalar koʻzda tutilishi lozim. Qurilmalar va moslamalar xavfsiz ishlatilishi uchun sinovdan oʻtkazilishi lozim. 86. Ishlab chiqarish xonalaridagi pollar konstruksiyasi amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalariga hamda zarur hollarda texnologik talablarga muvofiq qabul qilinishi lozim. 87. Ishlab chiqarish xonalaridagi pollar teshiklarsiz, notekis, nishabliksiz boʻlishi va quyidagi materiallardan tayyorlanishi lozim: asfalt pol — xom ashyo sexlarida va yogʻoch tara ishlab chiqarish sexlarida, navbatchi slesarlar va elektr montyorlar xonalarida, taʼmirlash-mexanika ustaxonalarida, tayyor mahsulot, yogʻoch tara omborlarida, avtomashinalar, avto yuklagichlar, elektr mashinalar garajlarida; beton pol — spirt olish, saqlash va berish xonalarida; sement pol (yoki metall plitalardan iborat pol) — yuvish, kalibrovka xonalari, sex omborlari, chiqindilarni utilizatsiya qilish, kir yuvish xonalarida, yonilgʻi-moylash materiallari omborlarida, nasos, suv quvurlari va oqova suvlar, qozonxona, elektr stansiyalari va boshqalarda. Oziq-ovqat mahsulotlari saqlanadigan xonalarda pollarni boʻyash uchun qoramoy va ular asosidagi mastikalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 88. Yondosh xonalardagi pollar turli gorizontal darajada joylashgan holda oʻtish joylari yoki yoʻllaridagi eng yuqori nishablik yoki koʻtarilish 0,02 m dan yuqori boʻlmasligi lozim. 89. Pollarning metall qoplamalari taram-taram novga ega boʻlishi, maydonchalar, estakadalar, oʻtish yoʻllari, zinapoyalar choʻzib tortilgan poʻlatdan tayyorlanishi lozim. 90. Ishlab chiqarish xonalarida odamlar va yuk oqimlari oʻtadigan eshiklar yoki darvozalar alohida boʻlishi lozim. 91. Ishlab chiqarish xonalarining eshik oʻrinlari va texnologik teshiklarida sovuq paytda tuman, devor va uskunalar yuzasida kondensat hosil boʻlishining oldini olish, shuningdek ishchilarni harorat oʻzgarishlari va shamoldan himoya qilish uchun tamburlar yoki havo-issiqlik pardasi yaratilishi lozim. 92. Ishlab chiqarish xonalarining devorlari silliq, oson va tez tozalanadigan, yuqori sanitariya-gigiyenik talablar qoʻyilgan xonalarning (yuvish-quyish, aralashtirish va boshqalar) devorlari keramik plitalar bilan qoplanishi yoki kamida 2 m balandlikkacha namlikka chidamli boʻyoq bilan boʻyalishi lozim. 93. Barcha ishlab chiqarish binolarining tomlarida amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalariga muvofiq oqova suvlar tarnovlari oʻrnatilishi lozim. 94. Ishlab chiqarish xonalari va uskunalarini boʻyash sanoat korxonalari ishlab chiqarish binolarining interyerlariga rangli bezak berishni loyihalashga doir koʻrsatmalarga, “Texnologik uskunalar va texnologik quvurlar” GOST 12.2003-76, GOST 12.2002-69 va “Signal ranglari va xavfsizlik belgilari” GOST 12.4.026-76 talablariga muvofiq bajarilishi lozim. 95. Oqova suvlar uchun traplar texnologik sexlar va boʻlinmalarning barcha xonalarida oʻrnatilishi lozim. Pollar oqova suvlar uchun traplar tomonga 0,02 nishablikka ega boʻlishi lozim, traplar panjaralar va gidravlik tambaga ega boʻlishi lozim. Traplar uskunadan oqova chiqish joylari oldida hamda polning har 100 m2ga bittadan joylashtiriladi. Oqova suvlarni uskunadan oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmogʻiga quyish yopiq usulda amalga oshirilishi lozim. Oqova suvlarni ishlab chiqarish xonasi poliga tashlash, shuningdek oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmogʻiga tashlash uchun ochiq tarnov oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 96. Korxona maʼmuriyati binolar va inshootlarni saqlash, ularni ekspluatatsiya qilish va taʼmirlash ustidan nazoratni amalga oshirishi shart. Umumiy tekshirishda barcha binolar va inshootlar, jumladan bino yoki uskunaning barcha konstruksiyalari, shu jumladan muhandislik uskunalari, turli pardoz va tashqi bezak elementlari yoki barcha binolar va inshootlar kompleksi koʻzdan kechiriladi. Qisman tekshirishda esa kompleksning alohida binolari yoki inshootlari, uskunalar turlari koʻzdan kechiriladi. Qoidaga koʻra navbatdagi umumiy texnik tekshirishlar bir yilda ikki marta — bahorda va kuzda oʻtkaziladi. 97. Bahorgi tekshirishdan koʻzlangan maqsad qishki qor-yomgʻirlardan soʻng binoning ahvolini aniqlashdan iborat boʻlishi kerak. Qor yogʻmaydigan hududlarda bahorgi tekshirishlar muddatlari korxona direksiyasi tomonidan belgilanadi. Bahorgi tekshirishda yoz paytida bajariladigan binolar va inshootlarni joriy taʼmirlash ishlari hajmi aniqlanadi va keyingi yil rejasiga kiritish uchun kapital taʼmirlash ishlari hajmi belgilanadi. Kuzgi texnik taʼmirlash paytida quyidagilarni bajarish zarur: a) tutib turuvchi va toʻsuvchi konstruksiyalarning holatini tekshirish va ularda atmosfera yogʻinlari va boshqa taʼsirlar natijasida yuzaga kelgan shikastlanishlarni aniqlash; b) derazalar, fonarlar, darvozalar, eshiklar va boshqa qurilmalarning mexanizmlari va ochiluvchi elementlarini tekshirish; v) tarnovlar, quvurlar va sel qabul qilgichlarning holatini tekshirish hamda tartibga keltirish. 98. Kuzgi tekshirish binolar va inshootlarni qishga tayyorlash maqsadida amalga oshiriladi. Ushbu davrga kelib barcha yozgi joriy taʼmirlash ishlari yakunlanishi lozim. Kuzgi tekshirishda quyidagilarni bajarish zarur: a) binolar va inshootlarning tutib turuvchi va toʻsuvchi konstruksiyalari holatini sinchiklab koʻzdan kechirish hamda turli teshiklar va yoriqlarni bartaraf etish choralarini koʻrish; b) binolar qoplamalari, ish inventarlari, shuningdek tarnovlar va quvurlar holatini tekshirish; v) derazalar, fonarlar, darvozalar, eshiklar va boshqa qurilmalarning ochiluvchi elementlarining sozligi hamda qish sharoitida ishlashga tayyorligini tekshirish. 99. Binolar va inshootlar navbatli tekshirishlardan tashqari navbatdan tashqari koʻzdan kechirilishi ham mumkin (tabiiy ofatlar, boʻronli shamollar, kuchli doʻl yoki qor yogʻishlar, seysmik faol hududlarda sodir boʻlgan zilzilalar va hokazo yoki avariya va yongʻinlardan soʻng). 100. Texnik tekshirishlar natijalari boʻyicha yuqorida qayd etilgan vazifalardan tashqari binolarni texnik ekspluatatsiya qilishni yaxshilash, shuningdek barcha turdagi taʼmirlash ishlari sifatini oshirish boʻyicha takliflar ishlab chiqilishi lozim. 101. Binolar va inshootlarni umumiy koʻzdan kechirish komissiyasi tarkibi korxona rahbari tomonidan tayinlanadi va uning oʻzi komissiyaga rahbarlik qiladi. 102. Yangi korxonalarni loyihalash va qurishda hamda eskilarini rekonstruksiya qilishda omborxonalar SHNQ 2.09.03-23 “Omborxonalar. Loyihalash meʼyorlari” talablariga javob berishi lozim. 103. Omborlar, ayvonlar, estakadalar va ochiq ombor maydonchalari qurilish meʼyorlari va qoidalari hamda xom ashyo va materiallarni ochiq saqlash omborlari uchun yongʻin xavfsizligi qoidalari talablariga javob berishi lozim. Spirt, mazut, benzin va boshqa portlovchi yonilgʻi moddalar saqlash uchun xonalar va maydonchalar esa qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga javob berishi lozim. 104. Gaz bilan toʻldirilgan ballonlarni saqlash ombori Oʻzbekiston Respublikasining Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻi tomonidan tasdiqlangan “Bosim ostida ishlaydigan idishlarning jihozlanishi va ulardan xavfsiz foydalanish qoidalari” talablariga amal qilinishi mumkin. 105. Omborlardagi odamlar oʻtishi uchun moʻljallangan eshiklarning eni va boʻyi 2 m dan kam boʻlmasligi lozim. Tayyor mahsulot omborlari kamida ikkita eshikka ega boʻlishi lozim. Sex transporti (telejka, shtabel taxlagichlar, elektr yuk ortgichlar, elektr mashinalar va boshqalar) harakatlanadigan omborlardagi oʻtish yoʻllarining eni yuk ortilgan transport vositalarining oʻlchami hisobga olingan holda qoʻshimcha bir tomonlama harakatlanishda yana 0,8 m, ikki tomonlama harakatlanishda devordan kolonnagacha har ikki tomondan 1,0 m masofa boʻlishi lozim. 106. Ikkinchi va undan yuqori qavatlarda joylashgan omborlarda polning 1 m2 ga ruxsat etilgan yuk ogʻirligi koʻrsatilgan yozuvlar osib qoʻyilishi lozim. 107. Butilkalarga qadoqlangan mahsulotlar joylangan qutilar shtabellari balandligi 2 m dan ortiq boʻlmasligi lozim va shtabellar orasidagi masofa 2 m dan ortiq boʻlmasligi lozim. Boʻsh qutilar toʻgʻri burchakli shtabellarga ikki metrdan ortiq boʻlmagan balandlikda taxlanishi lozim, soʻngra qutilar ushbu shtabelga piramida koʻrinishida taxlanadi. Piramidaning gorizontga nisbatan qiyaligi 450 dan oshmasligi lozim. Shtabelning umumiy uzunligi 6 m dan ortiq boʻlmasligi lozim. Qutilar “bogʻlanish” usulida taxlanishi zarur. 108. Omborxona binolari va inshootlarini joylashtirishda uchastkalarda ularga avtomobil transportining kelishi koʻzda tutilishi lozim. Temir yoʻl transporti esa tegishli iqtisodiy asos mavjud boʻlganda koʻzda tutiladi. 109. Ombor binolari asosan binolarning birinchi qavatida joylashtirilishi lozim. Turli maqsadlarga moʻljallangan omborxonalarni bitta binoda yoki ishlab chiqarish binolari yoki boshqa binolar bilan blokirovka qilish, bu texnologik jarayon shartlariga, sanitariya va yongʻin xavfsizligi talablarga zid boʻlmagan va texnik-iqtisodiy mulohazalarga koʻra maqsadga muvofiq boʻlgan barcha holatlarda amalga oshirilishi mumkin. 110. Umumiy maqsadlarga moʻljallangan omborxonalarni yertoʻla va yarim yertoʻla qavatlarda joylashtirishga faqat tegishli asos mavjud boʻlgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi. 111. Zaharli gaz (sulfidli angidrid va boshqalar) solingan ballonlar tegishli meʼyorlar va qoidalar bilan tartibga solinadigan maxsus yopiq xonalarda saqlanishi lozim. Boshqa gazlar solingan ballonlar maxsus xonalarda, shuningdek yogʻingarchilik va quyosh nuri taʼsiridan himoya qilingan holda ochiq havoda saqlanishi mumkin. 112. Gaz solingan ballonlar saqlanadigan yopiq omborxonalardagi harorat +35 oC dan oshmasligi lozim. Harorat ushbu darajadan oshib ketgan holda omborxonalarni sovutish choralari koʻrilishi lozim. 113. Har bitta spirt va likyor-aroq korxonasida SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari”, oziq-ovqat sanoati korxonalari, bino va inshootlarini loyihalash qoidalari va mazkur Qoidalarga muvofiq sanitariya-maishiy va qoʻshimcha xonalar qurilishi lozim. Maishiy va qoʻshimcha binolarni loyihalash hamda qurish ularni ishlab chiqarish obyektlari bilan bir paytda ishga tushirish zarurligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Maxsus maishiy xonalar va qurilmalar tarkibi ishlab chiqarish jarayoni guruhlariga bogʻliq ravishda belgilanadi (mazkur Qoidalarning 4-ilovasida koʻrsatilgan). 114. Maishiy xonalarni rejalashtirish ishlovchilarning qarshi oqimini istisno etishi lozim. Maishiy xonalar imkon qadar ish joylariga yaqin joylashtirilishi zarur. 115. Ishlab chiqarish binolari va ularning qoʻshimcha binolarida joylashgan maishiy xonalar ishlab chiqarish xonalaridan shlyuzlar, yoʻlaklar va zina xonalari bilan ajratilishi lozim. 116. Uy va ish kiyimlari saqlanadigan garderoblar, hojatxonalar, yuvinish va choʻmilish xonalari erkaklar va ayollar uchun alohida boʻlishi lozim. 117. Garderoblar, hojatxonalar, yuvinish va choʻmilish xonalari, ayollarning shaxsiy gigiyena xonalari pollarida namlikka chidamli, sirpanchiq boʻlmagan yuzali, och rangda, nishablikka ega traplari boʻlishi lozim. Devorlar va toʻsiqlar yuzalari oson tozalash va issiq suvda yuvish imkonini beradigan och rangdagi namlikka chidamli materiallar bilan toʻliq qoplangan boʻlishi lozim. Yuvinish xonalarining shiplari bilan och ranglardagi namlikka chidamli boʻyoqlar, boshqa maishiy xonalarning shiplari esa suvli, yuvilmaydigan boʻyoqlar bilan boʻyalgan boʻlishi lozim. 118. Maishiy xonalarni hoʻllab tozalash uchun issiq va sovuq keladigan suv kranlari koʻzda tutilishi lozim. Garderoblar, dushxonalar va boshqa maishiy xonalar davriy ravishda dezinfeksiya qilib turilishi lozim. 119. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim. Hojatxonalarning pollari quruq holda saqlanishi lozim. 120. Ovqatlanish punktlari umumiy ovqatlanish korxonalari uchun belgilangan sanitariya qoidalari talablariga javob berishi lozim. 121. Garderobxonalar koʻcha, uy va ish kiyimlarini saqlash uchun moʻljallangan boʻlishi lozim. 122. Ish kiyimlari uchun moʻljallangan garderoblar koʻcha va uy kiyimlari garderoblaridan alohida joylashtirilishi lozim. Maishiy xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari”ga muvofiq oqib keluvchi va soʻruvchi ventilyatsiya bilan jihozlanishi lozim. 123. Toza va kir ish kiyimlarini saqlash omborchalari alohida va har birining maydoni kamida 3 m2 boʻlishi lozim. 124. Garderoblarda kiyim saqlash uchun oʻrinlar soni quyidagicha boʻlishi lozim: a) kiyimlar ilgakda saqlangan holda — ikkita eng koʻp kishi ishlaydigan yondosh smenalarda ishlovchilar soniga teng miqdorda; b) kiyimlar shkaflarda saqlangan holda — barcha ishlovchilarning roʻyxatdagi soniga teng miqdorda. 125. Garderob uskunalari va ularning joylashtirilishi qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga javob berishi lozim. 126. Haftada kamida bir marta shkaflar hoʻl usulda tozalanishi va bir oyda kamida bir marta dezinfeksiya qilinishi lozim. 127. Garderoblar issiq va sovuq suv keltirilgan va elektr sochiq oʻrnatilgan yuvinish joyiga ega boʻlishi lozim. 128. Hojatxonalar eng chekka ish joyidan koʻpi bilan 75 m uzoqlikda joylashtirilishi lozim. Hojatxonadan bino tashqarisidagi ish joylarigacha boʻlgan masofa 150 m dan oshmasligi lozim. 129. Koʻp qavatli ishlab chiqarish binolarida hojatxonalar har bir qavatda boʻlishi lozim. Ikkita yondosh qavatda ishlovchilar soni 30 nafargacha boʻlgan holda ikkita qavatga bitta hojatxona oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi, bunda hojatxona ishlovchilar soni koʻp boʻlgan qavatda joylashtirilishi lozim. Qavatlarning birida ishlovchilar boʻlmagan holda, shuningdek uch qavatda ishlovchilar soni 10 nafardan oshmagan hollarda uchta qavatga bitta hojatxona oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi. 130. Hojatxonalardagi shlyuzlarda 4 kabinaga bitta yuvinish jihozi, kabinalar soni kam boʻlganda har bitta hojatxonaga bitta yuvinish jihozi oʻrnatilishi lozim. 131. Oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmogʻi yoʻq uchastkalarda joylashtirilgan statsionar turdagi tashqi hojatxonalar tuproq, quduqlar, ichimlik va texnologik suv taʼminoti havzalarini ifloslantirmasligi lozim. Ushbu hojatxonalar isitish, havo tortish va sunʼiy yoritish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Tozalanadigan hojatxonalar qopqogʻi zich yopiladigan, suv oʻtkazmaydigan boʻlishi lozim. 132. Yuvinish joylari garderoblarga yondosh xonalarda yoki garderob xonalarida joylashtirilishi lozim. Bunda yuvinish joyidan shkafgacha boʻlgan masofa kamida 2 m boʻlishi lozim. 133. Maʼmuriy-boshqaruv xodimlari uchun yuvinish joylari hojatxonalardagi shlyuzlarda joylashtirilishi lozim. 134. Har bitta yuvinish jihozi issiq va sovuq suv keladigan quvurlarga ulangan boʻlishi lozim. Yuvinish xonalarida elektr sochiqlar, koʻzgu, kiyim ilgichlar, suyuq sovun uchun idishlar va qattiq sovun solgichlar, shuningdek eng koʻp sonli smenada 40 kishiga bitta qurilma hisobidan kelib chiqqan holda qoʻlni xlorli yuritmada yuvish moslamasi koʻzda tutilishi lozim. 135. Yuvinish joylaridagi kranlar soni ishlab chiqarish jarayonlari guruhiga bogʻliq ravishda eng koʻp sonli smenada ishlovchilarning hisob soni boʻyicha belgilanadi. Yuvinish joylaridagi kranlar sonini belgilashda oshxonalar va hojatxonalarda oʻrnatilgan kranlar hisobga olinmaydi. 136. Dushxonalar garderoblarga yondosh xonalarda joylashtiriladi. Dushxonalarda artinish va kiyim almashtirish uchun moʻljallangan dahlizchalar koʻzda tutilishi lozim. 137. Dushxonalar bir qator yoki ikki qator joylashtirilgan ochiq kabinalar bilan jihozlanishi lozim. 138. Dushxona kabinalari kabinaga kirish joyiga oʻrnatilgan boshqaruv armaturasiga ega issiq va sovuq suv moslamalari, shuningdek yuvinish jihozlari uchun polkalar va rezina gilamchalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Dushxonalarda sovuq suvni isitish uchun bugʻdan foydalanish man etiladi. 139. Dushxona setkalari soni eng koʻp sonli smenada ishlaydigan bitta dush setkasiga toʻgʻri keladigan kishilar soniga va ishlab chiqarish jarayonlari guruhiga bogʻliq ravishda belgilanadi. 140. Eng koʻp sonli smenada 15 va undan ortiq ayollar ishlaydigan korxonalarda Sanitariya meʼyorlari va qoidalariga muvofiq ayollar uchun shaxsiy gigiyena xonalari koʻzda tutilishi lozim. 141. Ayollar uchun shaxsiy gigiyena xonalarida yechinish joyi, shuningdek pedalli boshqariladigan alohida issiq va sovuq suv moslamalariga ulangan gigiyenik dushlar bilan jihozlangan individual kabinalar oʻrnatilishi lozim. Kabinalar soni eng koʻp sonli smenada ishlaydigan 100 nafar ayolga bitta kabina hisobida belgilanadi. 142. Chekish xonalari hojatxonalar yoki ishlovchilarni isitish xonalari bilan yondosh joylashtiriladi. Ishlovchilar soni eng koʻp sonli smenada 100 nafardan oshmagan holda chekish joylarini tozalash uchun shlyuzlar bilan birlashtirishga yoʻl qoʻyiladi. 143. Chekish joyining maydoni soni eng koʻp sonli smenada ishlovchi erkaklar uchun bir kishiga 0,03 m2 va ayollar uchun 0,01 m2 hisobida belgilanadi, biroq 9 m2 dan kam boʻlishi mumkin emas. Chekish xonalarida sigeret qoldiqlari uchun suv solingan axlat idishlari va skameykalar oʻrnatilishi zarur. 144. Kir yuvish xonalari mexanizatsiyalashtirilgan va ishlab chiqarish xonalariga ulanmagan boʻlishi lozim. 145. Kir yuvish va quritish maydonlari amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalariga muvofiq belgilanishi lozim. Kir yuvish xonalarida ish kiyimlarini taʼmirlash ustaxonasi tashkil qilinishi lozim. 146. Ishlovchilarni isitish xonalari ochiq havoda, sovutkichlarda va harorat +5 oC dan past boʻlgan boshqa ish joylarida ishlovchilar uchun koʻzda tutilishi lozim. Isitish xonalari ichkarida ishlovchilar uchun alohida va ochiq havoda ishlovchilar uchun alohida boʻlishi lozim. Isitish xonasining maydoni eng koʻp sonli smenada ishlovchi bir nafar ishchiga 0,1 m2 hisobida belgilanadi va 12 m2 dan kam boʻlmasligi lozim. 147. Har bir korxonada ishlovchilar tanaffus paytlarida va tushlikdan soʻng dam olishlari uchun dam olish xonalari koʻzda tutilishi lozim. 148. Eng koʻp sonli smenada 200 nafar va undan ortiq kishi ishlovchi korxonalarda oshxonalar boʻlishi lozim. Bir smenada ishlovchilar soni 200 nafardan kam boʻlgan holda oshxonadan keltiriladigan issiq ovqatlar tarqatiladigan bufetlar, bir smenada ishlovchilar soni 30 kishidan kam boʻlgan sharoitda esa — ovqatlanish xonalari tashkil qilinishi lozim. Uzluksiz texnologik jarayonda ish joylarida ovqatlanish tashkil qilinishi lozim. 149. Oshxona va bufetlarda oʻtirish joylari eng koʻp sonli smenada 4 kishiga bitta oʻrin hisobida belgilanishi lozim. Oshxonalar, bufetlar va yordamchi xizmatlar umumiy ovqatlanish korxonalari sanitariya qoidalari talablariga javob berishi va maxsus ajratilgan xonalarda joylashtirilishi lozim. 150. Ovqatlanish punktlarini portlash va yongʻin xavfi boʻlgan binolarda joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi. 151. Suv taʼminoti moslamalari soni eng koʻp sonli smenada ishlovchi 200 kishiga bitta moslama hisobida belgilanadi. 152. Ishchilarni gazli suv bilan taʼminlash korxona maʼmuriyatini ishchilarni umumiy asosda bir kishiga smenada 4-5 l hisobida qaynatilgan ichimlik suvi bilan taʼminlash majburiyatidan ozod qilmaydi. Ichimlik suvini tarqatish otilib chiquvchi uchlik va boshqa moslamalarga ega yopiq baklardan amalga oshirilishi lozim. 153. Sanitariya qoidalari va meʼyorlariga muvofiq ish joylaridan suv ichish moslamalarigacha boʻlgan masofa 75 m dan oshmasligi lozim. Suv harorati Sanitariya qoidalari va meʼyorlariga muvofiq 20 oC dan yuqori va 8 oC dan past boʻlmasligi lozim. 154. Ishchilarni suv bilan taʼminlovchi xodimlar toza xalatlarda ishlashi, belgilangan muddatlarda tibbiy koʻriklar va tekshiruvlardan oʻtishi hamda shaxsiy gigiyena vositalari bilan taʼminlanishi lozim. Gazli suv tarqatish punktlari stakanlarni yuvish moslamasiga, suvni oqizib yuborish chanoqlari yoki maxsus suv oqizib yuborish qurilmalariga ega boʻlishi hamda toza saqlanishi lozim. 155. Korxonaning ishlab chiqarish va maishiy xonalaridagi tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talablariga muvofiq (mazkur Qoidalarning 5-ilovasida koʻrsatilgan) boʻlishi lozim. 156. Kishilar uzoq vaqt davomida boʻladigan barcha ishlab chiqarish va qoʻshimcha xonalar tabiiy yoritilishi lozim. Sex omborlari, moddiy omborlar, termostat, boyler, ventilyatsion kameralar tabiiy yoritilmaydigan xonalarda joylashtirilishi mumkin. 157. Yorugʻ emas yoki yorugʻlik yetarlicha boʻlmagan paytda bir maromdagi ish, ishlovchilar va transportning harakati sharoitni taʼminlash uchun sunʼiy yoritishdan hududning barcha xonalarida, platformalar va maydonchalarida foydalanilishi lozim. 158. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy yoritish tabiiy yoritilganlik koeffitsiyenti va koʻrish ishi razryadiga muvofiq bajarilishi lozim. 159. Ishlab chiqarish xonalarida ishchi yuzalarni sunʼiy yoritish, gaz zaryadli lampalar va choʻgʻlanuvchi lampalar yordamida Sanitariya qoidalari va meʼyorlariga muvofiq yoritilganlik meʼyorlariga rioya qilingan holda amalga oshirilishi mumkin. 160. Ishlab chiqarishda “Isteʼmolchilar tomonidan elektr qurilmalarini texnik eksplutatsiya qilish qoidalari” (2004-yil 9-iyul) talablariga amal qilinishi lozim. 161. Ishlab chiqarish xonalarining yorugʻlik teshiklari shisha yuzalarini kirdan tozalash mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda tasdiqlangan jadval boʻyicha, biroq bir oyda kamida bir marta amalga oshirilishi lozim. 162. Yozgi paytda insolyatsiyadan himoya qilish uchun himoya moslamalari (pardalar, shishani oqlash) qoʻllaniladi. 163. Yorugʻlik teshiklarini bino tashqarisidan va ichkarisidan uskunalar, tayyor mahsulotlar, yarim fabrikatlar va hokazolar bilan toʻsib qoʻyish man etiladi. 164. Bitta xonadagi sunʼiy yoritish lyuminessentli lampalar yoki choʻgʻlanma lampalar bilan amalga oshiriladi. Ranglar farqlanishi (xom ashyoni tekshirish, saralash) talab qilinadigan xonalarda choʻgʻlanma lampalar oʻrnatilishi lozim. Ishlab chiqarish, qoʻshimcha va maʼmuriy-maishiy xonalardagi yoritilganlik meʼyori (mazkur Qoidalarning 5-ilovasida) koʻrsatilgan. 165. Umumiy yoritish chirogʻlari uchun 220 V dan yuqori boʻlmagan kuchlanish talab qilinadi. 166. Mahalliy va koʻchma yoritish chirogʻlari uchun tegishli ravishda 42 V va 12 V kuchlanishdan foydalanish lozim. 167. Chiroqlarning poldan va ish maydonchalaridan balandligi kamida 2,5 m boʻlishi lozim. Elektr simlari metall quvurlar yoki qoplamlarda olib kelingan, konstruksiyasi maxsus moslamalarsiz chiroqqa yetib boʻlmasligi koʻzda tutilgan holda chiroqlarni 2,5 m dan past balandlikda oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi. 168. Choʻgʻlanma lampalar va gaz zaryadli lampalar kolba yoki u singanda shisha boʻlaklari tushib ketish imkonini bermaydigan himoya va yorugʻlikni sochuvchi armaturaga oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 169. Barcha texnologik sexlar va ochiq havoda oʻrnatilgan chiroqlarning metall qismlari atrof muhit taʼsiridan himoya qiluvchi (namdan saqlovchi) qoplamaga ega boʻlishi lozim. 170. Stellajlar orasida va yuk platformalarida koʻchma chiroqlarni ulash uchun 42 V kuchlanishdagi shtepsel rozetkalar oʻrnatilishi lozim. 171. Koʻchma chiroqlar chang oʻtkazmaydigan boʻlishi, shisha qalpoq, metall toʻr bilan himoyalangan boʻlishi lozim. Koʻchma chiroqlarni oziqlantirish alohida birlamchi va ikkilamchi elektr oʻramli pasaytiruvchi transformatorlardan amalga oshirilishi lozim. 172. Koʻchma chiroqlar, koʻchma pasaytiruvchi transformatorlarni elektr tarmogʻiga ulash rozektalari, umumiy oʻrama yoki shlangdagi egiluvchan simlar yordamida amalga oshirilishi lozim. 173. Barcha texnologik sexlar va boʻlinmalarda mustaqil quvvat manbaidan favqulodda yoritish koʻzda tutilishi lozim. Ishlarni davom ettirish uchun favqulodda yoritish ish joylarini ular uchun belgilangan meʼyorning kamida 10 foizi darajasida yoritishni taʼminlashi lozim. 174. Evakuatsiya qilish uchun favqulodda yoritish barcha ishlab chiqarish va maishiy xonalarda, zinalar va galereyalarda oʻrnatilishi hamda polda yoki zinalarda 0,3 Lk yorugʻlik darajasini taʼminlashi lozim. Evakuatsiya qilish uchun favqulodda yoritish chiroqlari ishchi yoritish tarmogʻidan mustaqil tarmoqqa ulanishi lozim. 175. Favqulodda yoritish uchun ish chiroqlaridan turi yoki oʻlchamiga koʻra farq qiluvchi chiroqlar oʻrnatilishi lozim yoki ularga chiqishga harakatlanish yoʻnalishi koʻrsatilgan belgilar qoʻyilishi kerak. 176. Yoritish moslamalarini ekspluatatsiya qilish jarayonida quyidagilarni amalga oshirish zarur: davriy ravishda, biroq bir yilda kamida bir marta nazorat nuqtalaridagi yoritilganlik darajasini va xonalarning umumiy yoritilganlik darajasini tekshirish; davriy ravishda elektr xoʻjaligi uchun masʼul shaxs tomonidan belgilangan muddatlarda yoritish moslamalarining ahvolini (loyihaga muvofiqligini, chiroqlarda oyna, panjara, toʻrlar mavjudligini va hokazo) tekshirish; chiroqlar va yoritish armaturasini davriy ravishda tozalab turish. 177. Ishlab chiqarish, qoʻshimcha, shuningdek sanitariya-maishiy xonalar va ovqatlanish punktlari ventilyatsiyasi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash”, SanQvaN 0324-16 “Ishlab chiqarish xonalari mikroiqlimining sanitariya-gigiyenik normalari”, SanQvaN 0027-22 “Umumiy ovqatlanish korxonalariga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 178. Ventilyatsiya quyidagilarni taʼminlashi lozim: sanitariya meʼyorlariga muvofiq mikroiqlimni; ish hududi havosidagi zararli moddalar miqdori — ruxsat etilgan konsentratsiyadan yuqori boʻlmasligini. Korxona xonalarining ventilyatsiyasi va ventilyatsiya tizimlarining jihozlanishi amaldagi Qurilish meʼyorlari va qoidalari, ish hududi havosi standartlari va mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi lozim. Ishlab chiqarish xonalari uchun metrologik sharoitlar meʼyorlari (mazkur Qoidalarning 6-ilovasida), optimal va ruxsat etilgan meʼyorlar (mazkur Qoidalarning 7-ilovasida) koʻrsatilgan. 179. Yongʻinga qarshi havo oqimi toʻsiqlarini alangani avtomatik ravishda toʻsib qoladigan qurilmalar (zaslonka, shiber, klapan) bilan jihozlanishi lozim: a) avtomatik alanga toʻsish qurilmasini ishlatishda; b) haftada bir marta umumiy texnik holatini tekshirish; v) toʻsiqlarni sezgir boshqarish elementlari (yengil eruvchan qurilmalar, oson yonuvchi toʻsiqlar, issiqlikni sezuvchi elementlar va boshqalar)dan islarni oʻz vaqtida tozalash. 180. Barcha texnologik sexlarda mexanik yoqiladigan va yilning sovuq faslida uzatiladigan havo haroratini avtomatik tartibga soladigan oqib keluvchi-soʻruvchi ventilyatsiya oʻrnatilishi lozim, issiq faslda tabiiy usulda havo almashtirishga yoʻl qoʻyiladi. 181. Karbonat kislota ajralib chiqadigan xonalarda toza havo yuqoridan berilishi va pastki hududdagi havo soʻrib olinishi lozim. 182. Spirt ishlab chiqarish korxonalari don omborlari, donga ishlov berish, achitqi tayyorlash va bijgʻitish boʻlimi, uglekislota va spirt sexi tabiiy oqim yoki mexanik ventilyatsiyaga ega boʻlishi lozim. 183. Butilka yuvish boʻlimlari oqib keluvchi-soʻruvchi ventilyatsiyaga ega boʻlishi lozim. 184. Laboratoriya xonalarida, shkaflardagi havoni mexanik soʻrib olishdan tashqari, yuqori va pastki hududlardan havoni mexanik soʻruvchi soatiga 2-3-marta havo almashishini taʼminlovchi umumiy ventilyatsiya moslamalari oʻrnatilishi lozim. Yoʻlaklar va yondosh xonalardan havo oqib kelishiga yoʻl qoʻyiladi. 185. Soʻruvchi shkaflar yuqori va pastki soʻrgʻichlar bilan (yengil va ogʻir gazlarni soʻrib olish uchun) jihozlanishi lozim. 186. Ekspeditsiya va butilkalarni qabul qilish boʻlinmalari oqib keluvchi ventilyatsiyaga va teshiklarda mahsulotni qabul qilish va berish uchun havo qatlamiga ega boʻlishi lozim. 187. Ammiakli va freonli sovutish moslamalari oʻrnatilgan xonalarni ikki marta havo almashtiruvchi oqib keluvchi ventilyatsiya va uch marta havo almashtiruvchi soʻruvchi ventilyatsiya bilan jihozlash lozim. Bundan tashqari, xonada havoni soatiga yetti marta almashtiruvchi avariya ventilyatsiyasi oʻrnatilishi lozim. 188. Qozonxonada deraza va shaxta framugalari orqali aeratsiyalari tabiiy ventilyatsiyaga ruxsat etiladi. 189. Barcha tashqi darvozalar, sex eshiklari, transportyorlar uchun kirish joylari yon tomondan issiq havo uradigan boʻlishi lozim. 190. Ventilyatsiya moslamalarining havo oʻtadigan quvurlari germetik yopiladigan lyuklar va tozalash hamda havo bosimini aniqlash uchun teshiklarga ega boʻlishi lozim. 191. Ventilyatsiya moslamalarining havo chiqadigan teshiklari tomdan kamida 1 m baland boʻlishi, oqib keluvchi ventilyatsiya moslamalarining soʻruvchi teshiklari hudud yuzasidan kamida 2 m balandlikda va iflos havoni soʻrish imkoniyati boʻlmagan joylarda oʻrnatilishi lozim. Havoni soʻrish joyidan chiqarish joyigacha boʻlgan masofa SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 192. Ventilyatorlar orqali suv bugʻlari oʻtadigan sharoitda ventilyator kojuxi kondensatni ushlab qolish uchun sifonli drenaj bilan jihozlanishi lozim. Ventilyatorlarning havo quvurlari bilan ulanmagan soʻruvchi teshiklari yacheykalarining oʻlchami 15—20 mm boʻlgan himoya toʻrlari bilan yopilishi lozim. 193. Havoga birdaniga katta miqdorda zaharli yoki portlovchi moddalar chiqishi ehtimoli boʻlgan ishlab chiqarish xonalarida favqulodda soʻruvchi ventilyatsiya oʻrnatilishi lozim. Favqulodda soʻruvchi ventilyatsiya maxsus havo oqimini keltirish bilan kompensatsiyalanmaydi va undan foydalanishda xonalarni vaqtincha sovutishga yoʻl qoʻyiladi. 194. Ventilyatsiya uskunalariga xizmat koʻrsatish bilan korxona boʻyicha buyruq bilan tashkil qilinadigan komissiya tomonidan bilimlari sinovdan oʻtkazilgan shaxslar shugʻullanishiga ruxsat etiladi. Tekshirishlar davriyligi uch yilda bir martani tashkil qiladi. 195. Yongʻin va portlash xavfi boʻlgan barcha ishlab chiqarish xonalarida ventilyatsiya tizimlari buziq boʻlgan texnologik uskunalarni ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 196. Ventilyatsiya kanallari, qutilari va shaxtalari orqali gaz quvurlari va tez alanga oladigan moddalar haydash quvurlarini oʻtkazish, shuningdek kanallar va qutilarning ichki va tashqi devorlariga elektr simlarini montaj qilish man etiladi. 197. Portlovchi moddalar saqlanadigan xonalarning ventilyatsiya tizimlari elektr dvigatellari va ventilyatorlari quyidagicha: elektr dvigatellar portlashdan himoya qiluvchi, ventilyatorlar esa portlash xavfi boʻlmagan turda tayyorlangan boʻlishi lozim. 198. Derazalar va chiroqlar framugalari ularning xonaning ish hududidan mexanik ochish moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Framuganing boshqaruv pultida aeratsiya boʻyicha yoʻriqnoma boʻlishi lozim. 199. Har bitta yangi montaj qilingan yoki kapital taʼmirlangan ventilyatsiya qurilmasi maxsus tashkilot tomonidan ruxsat etilishi lozim. Ushbu tashkilot ventilyatsiya uskunasining pasportini tuzadi va undan foydalanish yoʻriqnomasini tayyorlaydi. 200. Har bitta ventilyatsiya uskunasi montaj qilingan yoki kapital taʼmirlangandan soʻng korxona rahbariyati tayinlagan komissiya tomonidan sinovdan oʻtkazilishi ham qabul qilinishi lozim. Sinovlar paytida ish joyidagi harorat, namlik, harakat tezligi va havoning ifloslanish darajasi, shuningdek ventilyatsiya uskunalarining shovqin darajasi oʻlchanishi lozim. Ushbu oʻlchovlar natijalari sanitariya meʼyorlariga muvofiq boʻlmagan holda loyihalash va montaj tashkilotlari ventilyatsiya havoni meʼyor darajasida taʼminlashi, ventilyatsiya uskunalari ishlashida shovqin ruxsat etilgan darajadan oshmasligi uchun zarur choralarni koʻrishi shart. 201. Ventilyatsiya uskunalarini saqlash va ishlatishni nazorat qilish korxona buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan biriga yuklatilishi lozim. Ushbu shaxsning majburiyatlari quyidagilardan iborat: ventilyatsiya uskunalarini montaj qilish ustidan texnik nazorat oʻrnatish; ventilyatsiya uskunalarini taʼmirlash jadvalini tuzish; xonalar va ulardagi alohida uchastkalar ventilyatsiyalarini rekonstruksiya qilish rejasini tuzish; sexlarni rekonstruksiyalash va ularga yangi mashinalar hamda apparatlarni oʻrnatishda ventilyatsiya tizimlarini modernizatsiya qilish chora-tadbirlarini ishlab chiqish; bosh muhandisga ventilyatsiyani loyihalash, montaj qilish va ishga tushirish uchun boshqa tashkilotlarni jalb qilish boʻyicha takliflar berish; ventilyatsiyani qabul qilish sinovlarini tashkillashtirish va ularda ishtirok etish; ventilyatsiyani ekspluatatsiya qilish va jihozlash bilan bogʻliq rejalar, takliflar va boshqa masalalar boʻyicha bosh muhandisga xabar berish; ventilyatsiya uskunalarining pasportlarini yuritish. 202. Ventilyatsiya uskunalarini ekspluatatsiya qilish asosiy xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilingan holda amalga oshirilishi lozim. Ushbu qoidalar quyidagilardan iborat: ventilyatsiya uskunasi faqat harakatga keltiruvchi remenlar, birlashtiruvchi muftalar va boshqa aylantiruvchi qismlar, panjaralar yoki kojuxlar bilan himoyalangan taqdirdagina ishga tushirilishi mumkin; ventilyatsiya kameralari, kanallari va maydonchalarini ortiqcha begona buyumlar bilan toʻsib qoʻyish mumkin emas; elektr dvigatellar, ventilyatorlar va boshqa uskunalarni faqat aylanuvchi qismlar toʻliq toʻxtagandan soʻng tozalash va taʼmirlash mumkin; shovqin, zarb yoki vibratsiya sezilishi bilan uskuna oʻchirilishi lozim. 203. Korxonani qurish yoki rekonstruksiya qilishda loyihaga amaldagi Qurilish meʼyorlari va qoidalarining shovqindan, jumladan ham ish joyidagi, ham seliteb hudud muhitidagi shovqindan himoyalashga doir talablari kiritilishi lozim. 204. Texnologik-ishchi loyihalarni ishlab chiqishda ularga ishchilarga taʼsir qiluvchi umumiy va mahalliy vibratsiya darajasini kamaytirishga doir texnik yechimlar kiritilishi lozim. 205. Ish joylaridagi tovush darajasi “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va sanitariya meʼyorlari va qoidalari (mazkur Qoidalarning 9-ilovasida koʻrsatilgan) standartiga doir ruxsat etilgan meʼyorlar darajasidan oshib ketmasligi lozim. 206. Ish joylari, jumladan transport vositalari haydovchilarining oʻrinlaridagi umumiy va mahalliy vibratsiya tezligi darajasi amaldagi Vibratsion xavfsizlik, Umumiy talablar standarti boʻyicha ruxsat etilgan darajadan oshmasligi lozim. 207. Barcha texnologik uskunalar, jumladan transport vositalari tovush quvvati darajalari va yoki ish joylaridagi tovush darajalari koʻrinishidagi shovqin tavsifnomalariga ega boʻlishi lozim. Ular mavjud boʻlmagan holda amaldagi standartlar boʻyicha aniqlanishi lozim. 208. Transport vositalarining ish joylaridagi umumiy va mahalliy vibratsiya darajalari (vibrotezlik, vibrotezlanish) ularning texnik pasportlarida koʻrsatilishi lozim. Ushbu maʼlumotlar mavjud boʻlmagan holda ular amaldagi standartlar uslublari boʻyicha butunlay soz uskunada oʻlchanishi lozim. 209. Ish joylarini mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiya qilishda shovqin darajasini, umumiy va mahalliy vibratsiya darajalarini oʻlchash shart. 210. Ishlovchilarni ishlab chiqarishning zararli shovqinidan himoya qilish uchun jamoaviy va individual himoya vositalari qoʻllanishi lozim, ular quyidagilarni qoʻllashni koʻzda tutadi: shovqinga qarshi texnik vositalar (shovqin manbaining tovush quvvatini kamaytirish, kam shovqinli texnologik jarayonlar va tovush izolyatsiyasi vositalari); qurilish-akustika vositalari (shovqinli va kam shovqinli texnologik uskunalarni ratsional joylashtirish, xonalarning tovush izolyatsiyasi va tovush yutishini oshirish, akustik ekranlashtirish); tovush izolyatsiyalangan boshqaruv va kuzatuv kabinalarini qoʻllash; tashkiliy-profilaktika chora-tadbirlarini amalga oshirish (oqilona ish va dam olish rejimini tanlash, shovqin darajasi yuqori boʻlgan sharoitda boʻlish vaqtini qisqartirish, davolash-profilaktika chora-tadbirlarini amalga oshirish); tovush darajasi 80 dBa dan yuqori boʻlgan ish joylarida individual himoya vositalaridan foydalanish. 211. Ventilyatsiya, isitish qurilmalari, konditsionerlash tizimlari, havo kompressor stansiyalari va quvurlarning shovqinini kamaytirish uchun quyidagilar qoʻllanilishi lozim: shovqin pasaytirgichlar va havo chiqish joylarida tovush izolyatsiyasini oʻrnatish; ventilyatorlar va elektr dvigatellarni vibratsiya va shovqin yutuvchi konstruksiyalarda oʻrnatish; uskuna ostidagi fundamentlarning xona poli va devorlari bilan ajralishlarini tuzatish; ventilyatorlarning kirish va chiqish teshiklarini egiluvchan moslamalar yordamida birlashtirish; ventilyatorlar va elektr dvigatellari, harakatlantirish shkivlari va birlashtiruvchi muftalarning texnik holati, ventilyatorlar gʻildiraklari va elektr dvigatellar rotorlari balansirovkasini nazorat qilish. 212. Tovushli maʼlumotlarni olish bilan bogʻliq ish joylarida (uskunalar ishini nazorat qilish, tovushli buyruqlar, ogohlantiruvchi signallar va hokazo) shovqindan individual himoya vositasi sifatida faqat shovqinga qarshi quloqchinlardan foydalanish lozim. Bunday ish joylarida boshqa turdagi vositalardan foydalanish maqsadga muvofiq emas. 213. Ishlovchilarni umumiy va lokal vibratsiyaning zararli taʼsiridan himoya qilish uchun jamoaviy va individual himoya vositalari qoʻllanishi lozim, ular quyidagilarni qoʻllashni koʻzda tutadi: vibratsiyaga qarshi kurash texnik vositalari (mashina va mexanizmlarning vibratsion xususiyatlarini yaxshilash, vibratsiyalanuvchi uskunalarning tagidagi fundamentni xona poli va bino devorlaridan ajratish, transport vositalaridagi ish joylarining vibroizolyatsiya va amortizatsiyasi, ishlab chiqarish uskunasining texnik holatini nazorat qilish va hokazo); tashkiliy-profilaktik tadbirlar (ratsional ish va dam olish rejimini tanlash, vibratsiyaning taʼsir vaqtini qisqartirish, davolash-profilaktika tadbirlari); individual himoya vositalari (vibratsiyadan himoyalovchi poyabzal, qoʻlqoplar, vibratsiyadan himoyalovchi gilamchalar va ish joylaridagi maydonchalar). 214. 12 dBa va undan yuqori darajadagi, vibratsiya spektrining oktavali va uch oktavali chizigʻida ruxsat etilgan darajadan yuqori boʻlgan vibratsiya hosil qiluvchi mashina va mexanizmlar, qoʻl mashinalaridan foydalanish taqiqlanadi. 215. Qoʻl mashinalari va mexanizmlarining vibratsion xususiyatlarini oʻrganish bir yilda kamida bir marta amalga oshirilishi lozim. 216. Shovqin va vibratsiyaning taʼsiri bilan bogʻliq kasbiy xastaliklar aniqlangan holda ularning sabablarini aniqlash va bartaraf etish boʻyicha tezkor choralar qabul qilinishi lozim. 217. Korxonada va har bitta sex yoki mustaqil ish uchastkasi boʻyicha quyidagilar boʻlishi lozim: a) asosiy elektr uskunalari va himoya vositalari tavsifi berilgan, xususiyatlari va inventar raqamlari koʻrsatilgan karta pasportlari yoki jurnal; b) elektr uskunalari, qurilmalar va inshootlar chertyojlari, ehtiyot qismlar chertyojlari toʻplamlari, havo va kabel tarmoqlarining ijro sxemalari va kabel jurnallari; v) yer osti kabel trassalari va yerga ulanish qurilmalari chizmalari bino va qurilmalarga bogʻlanishi, unda boshqa kommunikatsiyalar bilan kesishishi, mufta bilan ulangan joylari koʻrsatilishi lozim; g) korxona, sexlar va boʻlimlar umumiy elektr taʼminoti sxemasi; d) sex, uchastka elektr uskunalariga xizmat koʻrsatish boʻyicha ekspluatatsion yoʻriqnomalar toʻplami va har bitta ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalari va mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalar toʻplami. Yuqorida koʻrsatilgan “Elektr xoʻjaligi hujjatlari” toʻplami energiya obyektining texnik arxivida saqlanadi. 218. Yangi elektr uskunalarini oʻrnatish va mavjudlarini rekonstruksiya qilish faqat elektr taʼminoti tashkiloti bilan kelishilgan loyihalar boʻyicha amalga oshirilishi lozim. Yangi ishga tushirilayotgan obyektlar yoki rekonstruksiya qilingan sexlarni elektr uskunalari tarmoqlariga ulashga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi vakili tomonidan imzolangan ekspluatatsiya qilishga ruxsat berish toʻgʻrisidagi dalolatnoma, elektr energiyasidan foydalanish uchun tuzilgan shartnoma tuzilgandan soʻng, hisoblash uskunalari oʻrnatilgandan keyin ruxsat etiladi. 219. Barcha elektr qurilmalari tok qisqa toʻqnashish (zamikaniya) va yongʻinga hamda alanga olishga olib keladigan boshqa rejimlardan himoya apparatlari bilan himoyalanishi lozim: yonuvchi moddalar mavjud omborxona va ishlab chiqarish sexlarida va elektr yoritgichlarning yonuvchan qobiqlarida boʻlganda yopiq yoki (shisha kolpaklar) himoyalangan boʻlishi lozim; yorituvchi elektr tarmoqlari binolarning yonuvchi qismlariga va yonuvchi materiallariga tegmasligi lozim. 220. Xizmat koʻrsatuvchi xodimlar (navbatchi elektr montyorlar, elektr qutisi oldidagi navbatchilar va hokazo) uchun korxona tomonidan ekspluatatsion yoʻriqnomalar ishlab chiqilishi va ularda quyidagilar koʻrsatilishi lozim: a) xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning huquqlari, majburiyatlari, oʻzaro munosabatlari va masʼuliyatlari; b) uskunalarni ishga tushirish va toʻxtatish operatsiyalarining ketma-ketligi; v) normal ish sharoitida uskunani ekspluatatsiya qilish qoidalari va avariya holati yuzaga kelganda, taʼmirlash paytida koʻriladigan choralar; g) dielektrik himoya vositalarini qoʻllashdagi xavfsizlik choralari va qoʻllash tartibi; d) elektr uskunalaridan portlash xavfi boʻlgan xonalarda foydalanishda yongʻinga qarshi choralar. Ekspluatatsiya yoʻriqnomalari bosh muhandis (bosh texnolog) tomonidan tasdiqlangandan soʻng xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan oʻrganilishi hamda ularning qoʻliga berilishi lozim. 221. Smenali xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning (elektromontyorlar, chilangarlar) xonalarida va elektr ustaxonada Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi huzuridagi Elektr energetikada nazorat inspeksiyasi va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining qoʻshma qarori bilan tasdiqlangan “Elektr uskunalaridan foydalanishdagi baxtsiz hodisa tufayli jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish boʻyicha yoʻriqnoma” osib qoʻyilishi lozim. 222. Korxonaning bosh taqsimlash qutisi va sexlardagi taqsimlash qutilari panellarida panelga oʻrnatilgan asboblar va apparatura qaysi liniyaga yoki qaysi agregatga tegishli ekanligini koʻrsatuvchi aniq yozuvlar boʻlishi lozim. Bunday yozuvlar har bir panelning old va orqa tomonlarida boʻlishi lozim. 223. Elektr dvigatellarining korpuslari va ular harakatga keltiradigan uskunalarda qizil strelkalar bilan aylanish yoʻnalishi koʻrsatilishi, ishga tushirish moslamasida esa u tegishli boʻlgan mashina yoki mexanizm koʻrsatilgan yozuv boʻlishi lozim. 224. Korxonaning portlash xavfi boʻlgan sexlarida va boʻlinmalarida, jumladan spirt haydash, utilizatsiya sexlarida, spirt omborida, ammiakli sovutish qurilmalari oʻrnatilgan xonalarda, portlash xavfi boʻlgan moddalar saqlanadigan omborlar va hokazolarda elektr texnik uskunalar portlashdan himoyalangan tarzda tayyorlangan boʻlishi lozim. Namlik miqdori koʻp boʻlgan boshqa ishlab chiqarish xonalarida elektr uskunalari nam oʻtkazmaydigan (yopiq) tarzda tayyorlangan boʻlishi lozim (mazkur Qoidalarning 8-ilovasida koʻrsatilgan). 225. Istisnosiz barcha sexlar va maishiy xonalarda elektr dvigatellarni ishga tushirish uchun yopiq kojuxlar bilan taʼminlangan boʻlsa ham ochiq turdagi rubilniklardan foydalanish man etiladi. Faqat yopiq turdagi rubilniklardan foydalanish lozim. Ochiq turdagi rubilniklardan faqat yopiq sex taqsimlash qutilariga montaj qilinganda, bosh taqsimlash qutisidan foydalanish mumkin, ularni faqat maxsus xizmat koʻrsatuvchi xodimlar ishlatishi lozim. 226. Elektr moslamalarida odamlar xavfsizligini taʼminlash, elektr uskunalarini chaqmoq va boshqa ortiqcha kuchlanishlardan saqlash uchun yerga ulash moslamasi oʻrnatilishi va elektr uskunasining korpusi yerga ulanishi lozim. Elektr uskunalarini yerga ulash yoki nollashtirish quyidagi hollarda amalga oshirilishi lozim: 380 V va undan yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan tokda va 440 V va undan yuqori doimiy tokda — barcha holatlarda; nominal kuchlanish 42 V dan yuqori, biroq 380 V dan past oʻzgaruvchan tokda va 110 V dan yuqori, biroq 440 V dan past doimiy tokda — xavflilik darajasi juda yuqori boʻlgan xonalarda (spirt haydovchi va rektifikatsiya sexlarida, spirt omborlari, shisha idishlarni yuvish boʻlinmalari va podval xonalarida va hokazo) va tashqi uskunalarda. Nominal kuchlanish 42 V gacha boʻlgan oʻzgaruvchan tokda va 110 V gacha boʻlgan doimiy tokda elektr uskunalarini yerga ulash yoki nollashtirish talab qilinmaydi, portlash xavfi boʻlgan hududlardagi elektr uskunalari, elektr payvandlash transformatorining ikkilamchi oʻrami, metall konstruksiyalarga yotqizilgan nazorat va kuchlanish kabellarining metall qobiqlari hamda zirhlari bundan mustasno. 227. Quyidagilar himoya maqsadida yerga ulanishi lozim: a) elektr mashinalar, transformatorlar, apparatlar, chiroqlar va hokazolarning korpuslari; b) elektr apparatlarining privodlari; v) oʻlchash transformatorlarining ikkilamchi oʻramlari; g) taqsimlash qutilari, boshqaruv qutilari, qutichalar va shkaflarning karkaslari; d) taqsimlash moslamalarining metall konstruksiyalari, nazorat va kuchlanish kabellarining metall qobiqlari hamda zirhlari, simlarning metall qobiqlari, elektr tokini oʻtkazish poʻlat quvurlari va elektr uskunalarini oʻrnatish bilan bogʻliq boshqa metall konstruksiyalar; e) spirt sigʻimlarining metall korpuslari; yo) koʻchmas va koʻchma elektr qabul qilgichlarning metall korpuslari; j) havo liniyalarining metall tayanchlari; z) dastgohlar, mashina va mexanizmlarning harakatlanuvchi qismlariga joylashtirilgan elektr uskunalar. Himoya maqsadida yerga ulash qiyin boʻlgan koʻchma elektr uskunalari (elektr nasoslar, elektr payvandlash transformatorlari va boshqalar) himoya uchun oʻchirish moslamasi bilan jihozlanishi lozim. Texnologik uskunaning korpusidan qaytish simi sifatida foydalanish mumkin emas. 228. Kuchlanish 1000 V gacha boʻlgan chuqur yerga ulangan neytralli elektr uskunalarida avariya uchastkasini avtomatik oʻchirishni taʼminlash maqsadida fazali va nol himoya oʻtkazgichlarining oʻtkazuvchanligi Elektr uskunalarini jihozlash qoidalari talablariga muvofiq tanlanishi lozim (1.7-boʻlim, “Yerga ulash va nol himoya oʻtkazgichlari” kichik boʻlimi). 229. Koʻchma elektr uskunalar (elektr nasoslar, elektr payvandlash transformatorlari va boshqalar), shuningdek payvandlanadigan konstruksiyalar va mahsulotlar Elektr uskunalarini jihozlash qoidalari talablariga muvofiq yerga ulanishi lozim (1.7-boʻlim, “Koʻchma elektr uskunalar” kichik boʻlimi). 230. Elektr uskunalarini ekspluatatsiya qilish jarayonida yerga ulashning yaxlitligi ustidan nazorat olib borish va saqlagichlarning eruvchan qismlari qarshilik darajasidan oshib ketishiga yoʻl qoʻymaslik lozim. Xuddi shuningdek, himoya uchun yerga ulash elementlari ustidan ekspluatatsion nazorat amalga oshirilishi lozim. Yerga ulash bir yilda bir marta shinalar kontaktlari butunligi va yerga ulash qarshiligini oʻlchash maqsadida maxsus ekspluatatsion sinovlardan oʻtkazilishi lozim. Ushbu sinovlar quyidagi tartibda amalga oshiriladi: bir yilda bir marta tuproq qurigan yoz paytida, kelgusi yili qishda, eng kam muzlash paytida, yaʼni tuproqning oʻtkazuvchanligi eng kam darajada boʻlgan paytda. 231. Kuchlanish 1000 V gacha boʻlgan tarmoqlarda har bitta himoya uchun yerga ulash konturining qarshiligi 4 Om dan ortiq boʻlmasligi lozim. Himoya uchun nollashtirish maqsadida foydalaniladigan nolli simda saqlagichlar yoki bir qutbli oʻchirgichlar boʻlmasligi lozim. Ochiq oʻrnatilgan yalangʻoch yerga ulash simlari, shuningdek barcha yerga ulash tarmogʻi konstruksiyalari simlari binafsha rangga boʻyalishi lozim. 232. Elektr uskunalari, binolar va inshootlarni yashin urishidan himoya qilish uchun xavfli elektr potensiali mavjud xonalarga sterjenli va trosli yashin qaytargichlar oʻrnatilishi lozim. 233. Yashin urishidan korxona hududida joylashgan quyidagi obyektlar himoyalanishi lozim: a) ochiq taqsimlash moslamalari, jumladan podstansiyalar va alohida joylashgan transformator podstansiyalari binolari; b) spirt omborlari, yonilgʻi (benzin omborlari) va moylash materiallari omborlari. 234. Elektr asbobi Elektr energetikada nazorat boʻyicha davlat inspeksiyasining buyrugʻi bilan tasdiqlangan Elektr qurilmalarining tuzilish qoidalari 1.7.94-1.7.97 kichik bandlari talablariga javob berishi maqsadga muvofiq. 235. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 220 V dan yuqori boʻlmagan elektr asbobi, oʻta xavfli xonalarda va xonalardan tashqarida kuchlanishi 42 V dan yuqori boʻlmagan elektr asbobi qoʻllanishi lozim. Spirt va likyor-aroq korxonalarida quyidagi shartlardan biri mavjud boʻlgan xonalar xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalar toifasiga kiradi: a) nisbiy namlik uzoq vaqt davomida 75 foizdan yuqori; b) tok oʻtkazuvchi pollar (temir beton, tuproq, gʻisht va boshqalar); v) kishining bir tomondan binolarning yerga ulangan metall konstruksiyalariga, texnologik apparatlarga, ikkinchi tomondan elektr uskunalarning metall korpuslariga tegish imkoniyati mavjud boʻlgan holatlarda. Oʻta xavfli xonalarga nisbiy namlik 100 foizga yaqin va kimyoviy faol muhiti, spirt, ammiak va sulfidli angidrid bugʻlari mavjud boʻlgan, shuningdek ayni paytda bir yoki ikkita yuqori xavflilik shartiga javob bergan xonalardir. Qolgan barcha xonalar xavflilik darajasi yuqori boʻlmagan xonalarga kiradi. Xonalar muhitining tavsifi mazkur Qoidalarning 4-ilovasida keltirilgan. Elektr uskunasidan foydalaniladigan “oʻta noqulay ish sharoitlariga” metall konstruksiyalar, sigʻimlar, tonnellar, shuningdek balandlikda amalga oshiriladigan ishlar kiradi. 236. Elektr asbobining 42 V kuchlanishda ishlash imkoniyatini taʼminlash mumkin boʻlmagan holda 220 V da ishlaydigan elektr asbobidan foydalanishga ruxsat etiladi. Biroq bunda himoya vositalari (qoʻlqoplar, kalish va gilamchalar)dan foydalanish va elektr asbobining korpusini yerga ishonchli ulash shart. 237. 42 V dan yuqori kuchlanishda ishlaydigan elektr asbobining korpusi yerga ulash simiga ulash uchun “Yer” belgisi boʻlgan maxsus qisqichga ega boʻlishi lozim. 238. Elektr asbobi, qoʻl chiroqlarini ulash uchun moʻljallangan shtepselli ulanishlarning tok oʻtuvchi qismlari yashirilgan va zarur hollarda yerga ulash kontaktiga ega boʻlishi lozim. 239. 12 va 42 V kuchlanishlarda qoʻllaniladigan shtepselli ulovchilar (rozetkalar, vilkalar) oʻzining konstruktiv bajarilishiga koʻra 110 va 220 V kuchlanishlar uchun moʻljallangan shtepselli ulovchilardan farq qilishi, va 12 va 42 V kuchlanishlar uchun moʻljallangan vilkalarning 110 va 220 V kuchlanishli shtepselli rozetkalariga ulash imkoniyatiga ega boʻlmasligi lozim. 12/42 V kuchlanishlar uchun shtepselli ulovchilar 110/220 V kuchlanishlar uchun shtepselli ulovchilardan rangiga koʻra keskin farq qilishi lozim. 240. Kabellar va simlarning qobiqlari elektr asbobga kiritilgan boʻlishi va sinmasligi hamda siyqalanib ketmasligi uchun mustahkam oʻrnatilishi lozim. 241. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda koʻchma qoʻl elektr chiroqlaridan foydalanishga 42 V dan yuqori boʻlmagan kuchlanishda yoʻl qoʻyiladi. Oʻta xavfli xonalarda, sigʻimlar va apparatlarning ichida, xonalardan tashqarida 12 V dan yuqori boʻlmagan kuchlanishda koʻchma qoʻl elektr chiroqlaridan foydalanish mumkin. 242. Portlash va yongʻin xavfi yuqori boʻlgan sharoitda ishlash uchun kuchlanishi 12 V dan yuqori boʻlmagan portlashdan himoyalangan koʻchma elektr chiroqlar yoki shaxtyorlarnikiga oʻxshash akkumulyatorli fonarlar zarur. Qoʻlda ishlatiladigan elektr asbobidan portlash va yongʻin xavfi boʻlgan xonalarda foydalanishga ruxsat etilmaydi. 243. Koʻchma elektrlashtirilgan asbob va qoʻl elektr chiroqlaridan foydalanish maqsadida kuchlanishni pasaytirish uchun statsionar kamaytiruvchi transformatorlar qoʻllanilishi lozim. 244. Elektr asbobi va qoʻl elektr chiroqlarining saqlanishi va sozligini nazorat qilish korxona boʻyicha farmoyish bilan vakolatli etib tayinlangan shaxs amalga oshirishi lozim. Elektr asbobi navbat raqamiga ega boʻlishi va quruq joyda saqlanishi lozim. 245. Korpusda tutashuvlar va simlar izolyatsiyasining ahvoli: a) yerga ulangan sim, elektr asbobi, qoʻl elektr chiroqlari, pasaytiruvchi transformatorlar izolyatsiyasi va chastota oʻzgartirgichlar izolyatsiyasi megommetr yordamida 3 oyda 1-marta malakasi III guruhdan past boʻlmagan shaxs tomonidan tekshirilishi lozim; b) maxsus jurnalda qayd etilishi kerak. 246. Ishchining qoʻliga elektr asbobini berishdan oldin stendda yoki asbob yordamida (masalan, “Normometr”) yerga ulanadigan simning butunligi va elektr asbobi korpusida tutashuv yoʻqligi tekshiriladi. Tekshirish natijalari va elektr asbobning berilishi maxsus jurnalda qayd etilishi lozim. 247. Qoʻl elektr asbobi yoki elektr chiroqlaridan foydalanishda ularning simlari yoki kabellari iloji boricha osib qoʻyilgan boʻlishi lozim. 248. Elektr asbobidan foydalanuvchi shaxslarga quyidagilar taqiqlanadi: a) elektr asbobini qisqa vaqtga boʻlsada boshqa kishiga berish; b) elektr asbobini qismlarga ajratish va mustaqil taʼmirlash (elektr asbobining oʻzini, simlarini, shtepselli ulanishlarini va hokazo); v) narvonlar yordamida 2,5 m dan yuqori balandlikda ishlash; g) metall sigʻimlar, apparatlar ichiga boshqa koʻchma transformatorlar va chastota oʻzgartirgichlarni olib kirish. 249. Elektr uskunalarining ahvoli uchun javobgar shaxslarning majburiyatlari: kabellar, elektr simlari, dvigatellar, chiroqlar va boshqa elektr uskunalarining xonalarning yongʻin va portlash xavfi darajasi va atrof muhit sharoitlariga bogʻliq ravishda tanlash hamda qoʻllanishini nazorat qilish; qisqa tutashuvlar, ortiqcha zoʻriqishlar, ichki va atmosfera qizishlari, shuningdek boshqa nosoz ish rejimlaridan himoya apparatlarining ahvolini muntazam ravishda nazorat qilish. 250. Elektr uskunalaridan foydalanishda qoʻllaniladigan himoya vositalari Elektr energetikada nazorat boʻyicha davlat inspeksiyasining buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Elektr uskunalarida ishlatiladigan himoya vositalarini qoʻllash va sinovdan oʻtkazish qoidalari” talablariga toʻliq javob berishi maqsadga muvofiq. Ushbu talablarga javob bermaydigan himoya vositalari zudlik bilan foydalanishdan chiqarilishi tavsiya etiladi. 251. Himoya vositalariga quyidagilar kiradi: izolyatsiyalovchi shtangalar, qisqichlar, izolyatsiyalovchi dastaklarga ega asbob, dielektrik qoʻlqoplar, dielektrik etik va kalishlar, izolyatsiyalovchi tagliklar, rezina gilamchalar va yoʻlak gilamchalari, koʻchma kuchlanish koʻrsatkichlari va tok oʻlchash qisqichlari, koʻchma vaqtinchalik yerga ulash himoya moslamalari, koʻchma devorlar, himoya koʻzoynaklari, brezent qoʻlqoplar va protivogazlar. 252. Foydalanish uchun qabul qilingan barcha himoya vositalari amaldagi “Elektr uskunalarida foydalaniladigan himoya vositalarini qoʻllash va sinovdan oʻtkazish qoidalari”ga muvofiq ahvolda ekanligini tekshirish maqsadida muntazam ravishda nazorat qilinishi tavsiya etiladi. Sinovdan oʻtmagan yoki sinov muddati tugagan himoya vositalarini qoʻllash taqiqlanadi. 253. Foydalanishda boʻlgan va zaxirada turgan barcha himoya vositalari raqamlanishi lozim. Raqamlash korxona boʻyicha umumiy va himoya vositalarining har bir turi boʻyicha alohida belgilanadi. 254. Himoya vositalarini toʻgʻri saqlashni tashkillashtirish, ularning zaxiralarini toʻldirish, davriy tekshirishlar va sinovlarning oʻz vaqtida amalga oshirilishi, nosoz vositalarni oʻz vaqtida foydalanishdan chiqarish va himoya vositalari hisobini yuritishni tashkillashtirish uchun javobgarlik korxonaning bosh energetigi (mexanigi) zimmasiga yuklatiladi. 255. Barcha himoya vositalarining mavjudligi va ahvolini har 3 oyda tekshirish, ularni belgilangan muddatda navbatdagi sinovga topshirish yoki buzilgan holatda oʻz vaqtida almashtirish uchun javobgarlik korxona bosh energetigi (mexanigi)ning farmoyishi bilan vakolatli shaxs zimmasiga, u boʻlmagan paytda bosh energetik (mexanik) zimmasiga yuklatiladi. Davriy tekshirishlar natijalari sana va tekshirishni amalga oshirgan shaxsning familiyasi koʻrsatilgan holda tekshirishlar jurnaliga kiritilishi lozim. Nosozlik aniqlangan holda himoya vositasi zudlik bilan foydalanishdan olinishi lozim. 256. Himoya vositalaridan individual foydalanishda ularning but saqlanishi va ishlatilishi, lozim darajada xizmat koʻrsatilishi, belgilangan muddatda navbatdagi sinovga topshirilishi va yaroqsiz holga kelganda oʻz vaqtida almashtirilishi uchun javobgarlik himoya vositasi berilgan shaxsning zimmasiga yuklatiladi. 257. Korxonaning barcha ishlab chiqarish va yordamchi binolari xoʻjalik-ichimlik ichki suv quvurlari tizimi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ichki suv quvurlari tizimini jihozlash va ekspluatatsiya qilish sanitariya meʼyorlari qoidalari, SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” shaharsozlik normalari va mazkur Qoidalarga muvofiq boʻlishi lozim. 258. Texnologik, xoʻjalik-ichimlik ehtiyojlari, xom ashyo va uskunalarni yuvish uchun zarur suvning sifati amaldagi standartlar talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 259. Xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti manbaini tanlash mahalliy davlat hokimiyat organlari va tegishli davlat sanitariya nazorati markazlari bilan kelishilishi lozim. 260. Suv havzalari (suv tindirish inshootlari, nasos stansiyalar, suv havzalari) atrofida sanitariya-himoya zonalari boʻlishi lozim. Ochiq suv havzalari atrofi balandligi 1,2 m dan kam boʻlmagan toʻsiqlar bilan oʻralgan boʻlishi lozim. 261. Suv quvurlari tarmogʻi halqalangan boʻlishi lozim. 262. Xoʻjalik-ishlab chiqarish suv quvurlarini ichimlik suvi quvurlariga ulash mumkin emas. Shahar suv quvurlari tarmogʻiga ulangan ichimlik suvi quvurlari mahalliy manbalardan olinadigan boshqa ichimlik suvi quvurlariga doimiy ulanishga ega boʻlmasligi lozim. 263. Ichimlik suvini uzatish va saqlashda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti amaliyotida foydalanish uchun tavsiya qilingan quvurlar, materiallar va korroziyaga qarshi qoplamalardan foydalanish tavsiya etiladi. 264. Xoʻjalik-ichimlik ehtiyojlari uchun suv sarfi meʼyori quyidagi hisobdan kelib chiqib belgilanadi: xoʻjalik-ichimlik ehtiyojlari uchun — issiqlik taʼsiri soatiga 20 kkal/m3 va undan oriq boʻlganda bir smenada 1 kishiga 45 l va qolgan holatlarda 25 l; dushxonali ishlab chiqarish sexlari uchun — bir dush setkasiga 37 oC haroratli 500 l/s; yarim dushxona, guruhli va yakka yuvinish moslamalari uchun — bitta kranga 37 oC haroratli 180 — 200 l/s. 265. Ishlovchilarni ichimlik suvi bilan taʼminlash moslamalari qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 266. Korxona xodimlarini qaynagan ichimlik suvi bilan taʼminlash bir smenada 1 kishiga 4-5 l hisobida amalga oshiriladi. 267. Ichimlik suvining harorati 20 oC dan yuqori va 8 oC dan past boʻlmasligi lozim. 268. Ichimlik suvini tarqatish moslamasi stakanlarni yuvish qurilmasi, suvni oqizib yuborish chanoqlari yoki maxsus suv oqizib yuborish qurilmalariga ega boʻlishi hamda toza saqlanishi lozim. 269. Gaz suvi ishlab chiqarish uchun saturator moslamalarining jihozlanishi va ekspluatatsiya qilinishi Oʻzbekiston Respublikasida Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan “Bosim ostida ishlaydigan idishlarning jihozlanishi va ulardan xavfsiz foydalanish qoidalari” talablariga amal qilish tavsiya etiladi. 270. Ichimlik suvining sifati standart talablarga javob bermagan holda maʼmuriyat yoki ish beruvchi ichimlik suvini tozalash uskunalarini sotib olishi va ishga tushirishi lozim. 271. Barcha suv quvurlari moslamalarining (quduqlar, gidrantlar, nasoslar va boshqalar) sozligini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining xizmat koʻrsatuvchi xodimlari tomonidan korxona bosh muhandisi tasdiqlagan jadval boʻyicha bir oyda kamida 1-marta amalga oshirilishi tavsiya etiladi. 272. Korxonalarda ishlatilgan ishlab chiqarish va xoʻjalik-chiqindi suvlarini chiqarib yuborish uchun yopiq oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari oʻrnatilishi lozim. Xoʻjalik-chiqindi suvlari va ifloslangan ishlab chiqarish oqova suvlarini shimuvchi quduqlar va oʻralarga tashlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 273. Oqova suvlarni suv havzalariga oqizish shart-sharoitlari “Yer usti suvlarining oqova suvlardan ifloslanishidan himoyalash qoidalari”ga muvofiq boʻlishi tavsiya etiladi. 274. Oqova suvlarni suv havzalariga oqizish shart-sharoitlari qonunchilik hujjatlariga koʻra yer usti suvlarining oqova suvlardan ifloslanishidan himoyalash qoidalariga muvofiq tegishli organlar bilan kelishiladi. 275. Oqova suvlar suv havzalariga oqizilishidan oldin tegishli organlar bilan kelishilgan holda biologik yoki mexanik tozalash inshootlarida tozalanishi lozim. Oqova suvlarni chiqarib yuborish va tozalash inshootlarida tozalashni nazorat qilish amaldagi Yer usti suvlarining oqova suvlardan ifloslanishidan himoyalash qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi maqsadga muvofiq. 276. Barcha suv taʼminoti va oqova suvlarni taqsimlash tarmogʻi korxonaning bosh rejasida koʻrsatilishi lozim. 277. Tekshirish quduqlari choʻyan yoki beton qopqoqlar bilan yopilgan boʻlishi lozim. Tekshirish va yongʻin quduqlarini biron-bir materiallar, xom ashyo, tara yoki tasodifiy buyumlar bilan yopib qoʻyish man etiladi. 278. Shaxta quduqlariga nasoslar oʻrnatishda ularga erkin tushish imkoniyati boʻlishi, shaxtaga tushish panjarali zinalar yordamida amalga oshirilishi lozim. Zinalar yoritilgan boʻlishi lozim. 279. Barcha nasoslarning umumiy issiq suyuqliklarni uzatuvchi quvurlari magistralga qaytarish klapanlari va tartibga soluvchi moslamalar bilan jihozlanishi lozim. 280. Nasosxonalardagi oqova suvlar chiqib ketishining oldini oluvchi oqova suvlar quvuri zatvorga ega boʻlishi lozim. 281. Tozalashni talab qiluvchi va talab qilmaydigan ishlab chiqarish oqova suvlari uchun alohida oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari koʻzda tutilishi lozim. 282. Texnologik uskunalarni oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmogʻiga toʻgʻridan toʻgʻri ulashga yoʻl qoʻyilmaydi. Oqova suvlar uchun voronkalar, tarnovlar, olinadigan metall panjaralar bilan yopiladigan temir beton lotoklar oʻrnatilishi lozim. 283. Suvning sifati va oqova suvlarni tozalash ustidan laboratoriya nazoratini oʻrnatish, aholi punktlarini suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarish tizimlarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Tozalash inshootlarining texnik va sanitariya holati ustidan nazorat qilish maxsus tayinlangan shaxs zimmasiga yuklatilishi lozim. 284. Oqova suvlar nasos stansiyalariga xizmat koʻrsatish maxsus tayyorgarlikka ega xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. Ular doimiy faoliyat yurituvchi 3-marta havo almashuvini taʼminlovchi soʻruvchi ventilyatsiyaga va 7-marta havo almashuvini taʼminlovchi favqulodda ventilyatsiyaga ega boʻlishi lozim. Ventilyatsiya tizimi oʻchirilgan holatda ishlarni amalga oshirish man etiladi. 285. Kuzatish, oqova suvlar, suv quvurlari, gaz quduqlaridagi barcha ishlar masʼul shaxs tomonidan berilgan naryad-ruxsatnoma asosida amalga oshirilishi lozim (mazkur Qoidalarning 2-ilovasida koʻrsatilgan). Naryad-ruxsatnoma quduq bilan texnologik bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarish boʻlinmalari rahbarlari bilan kelishilgan boʻlishi lozim. 286. Quduqlarda ishlash uchun 18 yoshdan kichik boʻlmagan, jismonan sogʻlom va tibbiy koʻrikdan oʻtgan erkaklar qabul qilinadi. Quduqlardagi ishlar kamida 3 kishidan iborat maxsus oʻqitilgan ishchilar brigadasi tomonidan amalga oshiriladi. 287. Ishchi quduqlarda ishlash paytida quyidagilarga ega boʻlishi lozim: quduq chuqurligidan 3 m uzun boʻlgan va 300 kg dan ortiq yukni koʻtara oluvchi arqonga ega ehtiyot kamari; quduq chuqurligidan 2 m uzun boʻlgan tashqariga chiqariladigan shlangli protivogaz; kuchlanish 12 V dan ortiq boʻlmagan portlashdan himoyalangan tarzda yasalgan koʻchma yoki shaxtyorlik chirogʻi; kuchlanish 42 V dan ortiq boʻlmagan koʻchma ventilyator. 288. Quduqda ishlarni amalga oshirishdan oldin gaz analizatori yoki indikator yordamida quduqda gaz yoʻqligini aniqlash, toʻsiq va taqiqlovchi yoʻl belgisini oʻrnatish lozim. Quduqda gaz borligi aniqlangan taqdirda uni talab darajasida shamollatish lozim. Quduqda ishlovchini ehtiyot kamari, shlangli protivogaz va qutqaruv arqoniga ega bir kishi (dublyor) doim kuzatib turishi lozim. 289. Oqova suvlar-nasos stansiyalari soʻruvchi umumiy almashuv va favqulodda (yetti marta havo almashuvini taʼminlovchi) ventilyatsiya tizimlari bilan jihozlanishi lozim. Ventilyatsiya ishlamagan holda stansiya xonasiga kirish man etiladi. 290. Korxonaning barcha binolarida isitish tizimlari qurilish meʼyorlari va qoidalari, sanitariya meʼyorlari va “Ish hududi havosi” standarti talablariga mos harorat va namlikni taʼminlashi lozim. 291. Isitish asboblari yuzasi qizishining ruxsat etilgan maksimal harorati quyidagi darajalardan oshmasligi lozim: chang ajralmaydigan ishlab chiqarish xonalarida doimiy koʻrsatkichga ega isitish tizimida 1300S va oʻzgaruvchan koʻrsatkichga ega isitish tizimida 1500 S; chang ajraladigan ishlab chiqarish xonalarida — 1100 S. 292. Isitish asboblari kuyishdan saqlovchi toʻsiqlarga ega boʻlishi lozim. 293. Yirik korxonalar oʻz telefon aloqasi kommutatoriga ega boʻlishi lozim. Kichik korxonalarda ishlab chiqarish uchastkasi bilan telefon aloqasi boʻlishi lozim. 294. Oʻzaro doimiy ishlab chiqarish aloqasi mavjud boʻlgan asosiy va qoʻshimcha ishlab chiqarish xonalari, taʼmirlash ustaxonalari, sovutish qurilmasi, bugʻ qozonxonasi va boshqa ishlab chiqarish uchastkalari ishlab chiqarish sharoitlari, binolar va ishlab chiqarish uchastkalarining korxona hududida joylashuviga bogʻliq ravishda telefon, dispetcherlik yoki selektor aloqasi bilan jihozlanishi lozim. 295. Korxona oʻzining translyatsiya tarmogʻiga ega boʻlishi kerak. Reproduktorlar barcha xonalarda (omborxona va garderoblardan tashqari) va hududda oʻrnatilishi lozim. Bunda alohida uchastkalarni translyatsiya tarmogʻidan uzib qoʻyish imkoniyati koʻzda tutilishi lozim. 296. Boshqaruv pultidan koʻrinmaydigan mashinalar, agregatlar, ikkitadan ortiq xonalarni birlashtiruvchi, shuningdek 20 m dan uzunroq transportyorlar energiya berilishidan 20 sekund avval avtomatik ishlab ketuvchi ovoz signalizatsiyasi bilan jihozlanishi lozim. 297. Korxonalarning xonalari va hududidagi omborlar amaldagi “Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi” qurilish meʼyorlari va qoidalarining talablariga muvofiq yongʻin signalizatsiyasining vositalari bilan jihozlanishi lozim. 298. Gazlarning ajralib chiqishi tufayli (spirt haydash va uglekislota sexlari, bijgʻish boʻlimi, spirt ombori, sovutish qurilmasi va hokazo) yoki apparatlarda, qurilmalarda bosimning yoʻl qoʻyiladigan darajasidan ortishi tufayli (pishirgich va ilkpishirgichlar, apparat boʻlimi, bugʻ qozonxonasi, sovutish qurilmasi) odamlar uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan sexlar, boʻlimlar, ishlab chiqarish uchastkalari xonalarning portlashdan, yongʻindan xavfliligi boʻyicha toifalanishini hisobga olgan holda avariyali ovoz va yorugʻlik signalizatsiyasi bilan jihozlanishi lozim. Avariyali signalizatsiya xonalarda, ish uchastkalarida barcha kirish va chiqish joylarida oʻrnatilib, soz holda tutib turilishi lozim. 299. Apparat boʻlimi alohida xonada joylashtirilishi va tambur shlyuz bilan mazkur Qoidalarning 102-bandiga muvofiq jihozlantirilishi lozim. Apparat boʻlimi xonasi usti va ostida ishlab chiqarish xonalari boʻlmasligi shart. Pollar mazkur Qoidalarning 90—92-bandlariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 300. Apparat boʻlimi xonasiga kirish oldida “Begonalarga kirish taqiqlanadi. Portlash xavfi bor!” soʻzlari yozilgan plakatlari boʻlishi lozim (xona V-1 klassli, muhit 2-B). 301. Apparat boʻlimi xonasi mazkur Qoidalarning 7-ilovasida bayon qilingan talablarga javob beruvchi havo almashtirgich bilan jihozlangan boʻlishi shart. 302. Elektruskunalar, elektrmotorlar, umumiy va avariya holatidagi yoritgichlar mazkur Qoidalarning II bobi 13-paragrafiga muvofiq, shu kabi apparat boʻlimi xonasidagi ishga tushiruvchi priborlar uchqun chiqishdan himoyalangan boʻlishi lozim. Elektrtexnika korpuslari, spirt qabul qilish idishlari, spirt harakatlanuvchi kommunikatsiyalar elektr oʻtkazgichlar orqali yerga ulanishi lozim. Elektr oʻtkazgichlar qarshiligi 4 Om dan oshmasligi lozim. 303. Apparat boʻlimi xonasida gugurt yondirish yoki alanga beruvchi boshqa manbalardan foydalanish, yoqilgʻi materiallarini saqlash taqiqlanadi. Xonada ishlatganda uchqun chiqarmaydigan asboblardan foydalanish lozim. 304. Statistik elektr hosil boʻlishining oldini olish maqsadida texnologik uskuna va idishlar, quvur oʻtkazgichlar elektr oʻtkazgich simlar bilan yerga ulanishi, yerga ulash qurilmalari elektruskunalar bilan birga ulanishi lozim. Statistik himoyani yerga ulash qurilmalari qarshiligi 100 Om ga qadar ruxsat etiladi. Metall yoki nometall elektr oʻtkazgichlar, quvur oʻtkazgichlar, havo oʻtkazgichlar, apparatlarning ustki qoplamalari uzluksiz elektr tarmogʻini tashkil etib, sex doirasida kamida 2 joyidan yerga ulash konturiga ulanishi lozim. Barcha quvur oʻtkazgichlar, metall konstruksiyalar, metall narvonlar oraligʻi 10 sm dan ortiq boʻlganda har 20—25 m oraliqda oʻzaro bogʻlanishi lozim. Statistik elektr toʻplovchi sintetik kiyimlarda, mixli oyoq kiyimlarda apparat boʻlimiga kirish va ishlar bajarishi taqiqlanadi. 305. Spirt haydash apparatlari joylashgan xonada: vodoprovod suvi toʻxtab qolganda ishlatishga 30 minutlik zaxira suvi saqlaydigan, yuqorida oʻrnatilgan idish; avariya holatidagi yoritgichlar; qozonxona bilan aloqa qilish uchun telefonlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 306. Haydash apparatlari qismlari va yordamchi uskunalarga xizmat koʻrsatish uchun yoʻlaklar boʻlishi shart. 307. Haydash kubida har yili tekshiruvdan oʻtkaziladigan, bosimning yuqori qiymati belgilangan manometr oʻrnatilgan himoyalovchi qurilma boʻlishi lozim. 308. Spirt uzatish trubasida spirt fonari oldida kondensatsiyalanmagan spirt parlarini va korbonat angidrid gazini tashqariga chiqarish uchun havo yoʻli boʻlishi lozim. 309. Isitgich, kub, kolonna va truboprovodlar issiqlik oʻtkazmaydigan materiallar qoplanganda kuzatish oynalari, qopqoqlari, regardlar va boshqa armaturalar ochiq qoldirilishi kerak. 310. Uskunalarga xizmat koʻrsatish maydonlari, ularga chiqish narvonlari metalldan yasalgan boʻlib ushbu Qoidalarning IV bob 3-paragrafida koʻrsatilgan talablariga, pollar betondan boʻlib mazkur Qoidalarning 87-bandiga muvofiq boʻlishi lozim. 311. Haydash apparati kubini brajka yoki haydalishi lozim suyuqlik bilan 2/3 qismigacha toʻldirilishiga ruxsat beriladi. 312. Spirt, efir, sivush moyini oraliq va yigʻuvchi baklarining germetik yopish lyuklari boʻlib, atmosfera bilan spirtni ushlagichlarga ega boʻlgan havo yoʻllari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 313. Uskunalarning va idishlarning oynali qismlari mexanik shikastlanishdan saqlangan boʻlishi lozim. 314. Haydash apparatini boshqarishni, ishni sozlashni, kuzatishning qulay boʻlishi uchun spirt, suv fonarlari, filtrlar, oʻlchov priborlar apparatining ish joyi yaqin boʻlishi kerak. 315. Haydash apparatini tozalash, sozlash ushbu Qoidalarning IV bob 4 va 5-paragraflari talablariga amal qilgan holda bajarilishi lozim. 316. Deflegmator, kondensator, muzlatkichlarni issiqlik almashinish yuzalarini tozalash belgilangan muddatlarda amalga oshirilishi lozim. Taʼmirlangan yoki yangi apparatni, uni ishga tushirishdan avval deflegmatorning yuqori nuqtasigacha suv toʻldirish yoʻli bilan sinaladi. 317. Barcha issiqlik qurilmalari yilda bir marta konstruksiyalardagi oʻzgarishlarni va ishlash parametrlarini aniqlash maqsadida ishchi sinovdan oʻtkaziladi. 318. Apparat boʻlimi binosida minimal spirt (1 sutkali ishlab chiqarish quvvati doirasidan oshmagan) miqdorda boʻlishi lozim. Ortiqcha spirt spirt omboriga berilishi kerak. 319. Apparat boʻlimida ustida saqlanadigan individual himoya vositalari (shlangasi tashqariga chiqariladigan protivogaz, 12 voltli portlashdan himoyali yoritgich yoki akkumlyatorli fonar, qutqarish arqonli himoya kamari, kerakli dorilar bilan aptechka) boʻlishi lozim. 320. Spirt omborlarining binolari va inshootlari quyidagi talablarga mos kelishi lozim: a) amaldagi qurilish va yongʻinga qarshi meʼyorlar va qoidalar; b) amaldagi “Oson yonuvchan va yonuvchan suyuqliklarni saqlash uchun ombor xonalarini loyihalashtirishning meʼyorlari va texnik shartlari”; v) amaldagi “Elektr qurilmalarining tuzilishi qoidalari”. 321. Spirt qabul qilish boʻlimi spirtni saqlash xonalaridan brandmauer (yonmaydigan) devor bilan ajratilishi lozim. 322. Spirt qabul qilish boʻlimiga asosiy kirishdan tashqari bevosita tashqariga chiqadigan qoʻshimcha chiqish yoʻli boʻlishi hamda 105-bandda keltirilgan talablarga rioya etilishi lozim. 323. Spirt ombori va spirt qabul qilish boʻlimi xonalarida pol temir qoʻshilib sementlanishi, eshikka qarama-qarshi tomonga qiyaligi boʻlishi lozim. 324. Spirt omborining oʻrasi chuqurligi spirt omborida mavjud boʻlgan barcha sigʻimlarning hajmiga teng boʻlgan hajmda boʻlishi lozim. 325. Binodan tashqaridagi ochiq spirt omborida barcha sigʻimlarning poydevorlari atrofida spirt omborida mavjud boʻlgan barcha sigʻimlarning hajmiga teng boʻlgan hajmni hosil qiluvchi devorlari boʻlgan temir qoʻshilib sementlangan maydonchasi boʻlishi lozim. 326. Spirt omborlarining xonalarida maydonchalar, oʻtish koʻprikchalari, panjarali zinalar metalldan boʻlishi lozim (mazkur Qoidalarning IV bob 3-paragrafi). 327. Spirt omborida derazalar yer sathidan kamida 2 m balandlikda, shimolga qaratilgan, panjaralar va temir toʻsinlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 328. Yopiq spirt omborida xonaning havosida etil spirti bugʻlarining miqdori 1000 mg/m3 dan oshmaydigan ravishda havo almashuvi tutib turilishi kerak. 329. Spirt omborida yashin qaytargich bilan jihozlangan sigʻimlarning metall korpuslari esa yerga tutashtirilgan boʻlishi kerak. 330. Spirt omborlarining xonalarida faqat bugʻli nasoslar oʻrnatilishiga ruxsat etiladi. Elektr taʼminotli nasoslarni qoʻllash portlashdan himoyalangan turida elektr dvigateli taʼminoti oʻrnatilgan holdagina ruxsat etiladi. 331. Spirt omborida sigʻimlar oʻrtasida hamda sigʻim korpusidan devorgacha 1,5 m dan kamroq masofa boʻlishiga ruxsat etilmaydi. 332. Spirt omborida spirtni berish va qabul qilish uchun moʻljallanmagan uskunalarni oʻrnatish taqiqlanadi. 333. Sisternalar va oʻlchagichlarda spirt sathi koʻrsatkichlarining shisha qismlari mexanik zararlanishdan himoyalanishi lozim. 334. Spirt omborida va spirt qabul qilish boʻlimida yonuvchan materiallar va chet buyumlarni saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 335. Spirt ombori va spirt qabul qilish boʻlimini oʻt oʻchirgichlar, bugʻ bilan oʻt oʻchirishning yongʻin joʻmraklari hamda boshqa yongʻinga qarshi vositalar bilan taʼminlash yongʻin nazorati idoralarining talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 336. Spirt omborining kirish eshigida “Begonalarning kirishi taqiqlangan!” yozuvi bilan, binoning ichida esa “Alanga yondirilmasin!”, “Chekish taqiqlanadi!” yozuvlari osilishi kerak. 337. Spirt omborining xonasi havo keluvchi-soʻrib tortishli va avariyali shamollatish bilan va yoritish bilan jihozlanishi kerak (mazkur Qoidalarning II bob 14-paragrafi). 338. Spirt omborida havo muhitining holati ustidan doimiy nazorat yuritilishi kerak. 339. Spirt omborlari xonalarida payvandlash ishlarini, shuningdek sisternalar va oʻlchagichlarni ulash va kesish ishlarini bajarish taqiqlanadi. Ushbu ishlar barcha sisternalarni spirtdan boʻshatib, ularni toza suv bilan toʻldirib, yonma-yon xonalarga boruvchi spirt quvurlarda barcha joʻmraklarni yopishdan keyin ruxsat etiladi (joʻmraklar boʻlmagan quvurlarda tiqinlar oʻrnatiladi). Kesish, ulash, payvandlash va hokazolar kerak boʻlgan sisterna suv bilan yuvilishi va shamollatilishi kerak. 340. Sisterna ichiga yuvish yoki taʼmirlash uchun kirish lozim boʻlganda uni avval spirtdan toʻliq boʻshatib, ichki devorlarini suv bilan yuvish lozim. 341. Ishchilar sisternaning ichiga kirishidan avval masʼul muhandis-texnik xodim joyida shaxsan tayyorlash ishlarining toʻgʻri oʻtkazilganiga ishonch hosil qilishi, sisternaga kirish uchun tayinlangan ishchi esa kislorodli izolyatsiyalovchi asbobni hamda arqon bogʻlangan muhofaza belbogʻini taqishi lozim. 342. Ishlar zaharli va portlashdan xavfli gazlar boʻlgan sigʻimlar ichidagi ishlarning umumiy Qoidalariga muvofiq oʻtkaziladi. (mazkur Qoidalarning IV bob 5-paragrafi). 343. Taʼmirlash hamda yoritish yetishmagan hollarida faqat akkumulyatorli chiroqlardan foydalanish ruxsat etiladi. 344. Transportdan spirtni qabul qilish tugaganda uning nasos bilan olinmagan qoldiqlari faqat uzatish idishida qolishi mumkin. Oʻlchagichlarda va bosib kiritish quvurida spirt qolishiga ruxsat etilmaydi. 345. Spirtni ochiq usulda quyishga ruxsat etilmaydi. 346. Yozgi paytda joʻnatish uchun bochkalarga quyilgan spirtni koʻpi bilan ikki sutkagacha saqlash ruxsat etiladi. 347. Yozgi paytda spirtni tashishda bochkalar oʻz sigʻimining 5 foiz hajmiga boʻsh qoldiriladi. 348. Spirt omborida spirt solingan boʻsh bochkalarning saqlanishi ruxsat etilmaydi. Shuningdek, spirt quyilgan bochkalarni bir-birining ustiga qoʻyish va ularni boʻyiga ikkitadan ortiq bochkani yoni bilan qoʻyish ruxsat etilmaydi. 349. Spirtni tashish faqat avtomobil, temir yoʻl sisternalarida yoki metall baklarda (bochkalarda) ruxsat etiladi. 350. Spirtdan boʻshagan idishlarni yuvishdan keyin tiqinlar bilan berkitib, xonalarda yoki maxsus maydonchalarda bostirma ostida ombor va ishlab chiqarish xonalaridan kamida 20 m masofada saqlash lozim. 351. Idishlar sexi quruq, keng va isitiladigan xonada joylashishi, idishlarga ishlov berish va ularni aroq, likyor-aroq mahsulotlarini hamda vinochilik mahsulotlarini quyish sexlariga tashish uchun maxsus mexanizmlar va moslamalarga ega boʻlishi kerak. 352. Idish qabul qilish va ishlov berish boʻlimlarining xonalarini boʻshagan yashiklar va oʻrash materiallari bilan toʻldirish taqiqlanadi. Xonada ishlatilgan oʻrash materiallarini saralash ruxsat etilmaydi. 353. Shisha idishlarni saralash-tanlash konveyerida amalga oshirilishi lozim. 354. Idishlar sexi va quyish sexining yonida shisha siniqlarini markazlashtirilgan yigʻish uchun metall bunker joylashishi lozim. Bunkerning qopqogʻi maxsus yopqich bilan jihozlanishi lozim. 355. Bunker shisha siniqlaridan ular oʻzi bevosita agʻdarma avtomobilning kuzoviga tushib borishi yoʻli bilan boʻshatilib borishi lozim. 356. Sexda yuzaga kelgan shisha siniqlari darhol metall xokandozlar va choʻtkalar (supurgilar) yordamida maxsus yashiklarga yigʻilib, bunkerga olib borilishi kerak. 357. Idishli yashiklar koʻpi bilan 2 m balandlikda gʻaramga taxlanishi lozim. Gʻaram oʻrtasidagi asosiy oʻtish kengligi kamida 2 m, qolganlari kamida 1 m boʻlishi lozim. Idishli yashiklarning gʻaramlari tushib ketmasligi uchun mustahkam oʻrnatilishi lozim. 358. Shisha idishlarni yashiklarsiz gʻaramlarga terilishi ularning sigʻimiga qarab, koʻpi bilan quyidagi balandlikda ruxsat etiladi: 0,25, 0,5 va 0,75 l sigʻimdagi butilkalar uchun 2,0 m, 1 l uchun 1,5 m. Gʻaramlar oʻrtasida kamida 1 m lik oʻtish yoʻllari qoldirilishi kerak. Idishlar boʻlgan qoplar koʻpi bilan 2,0 m balandlikdagi gʻaramlarga qoʻyilib, gʻaramni mustahkamlash uchun qatorlar oʻrtasida maxsus zichlagichlar qoʻyiladi. 359. Shisha va idishlarni tashish mexanizatsiyali usulda bajarilishi kerak (elektr karlar, transportyorlar va hokazolar). 360. Transportyorlarning ishga tushishi haqida ogohlantirish uchun xonada 10—15 soniyalik oraligʻi boʻlgan signalizatsiya oʻrnatilishi lozim. 361. Transportyorlar orqali oʻtish uchun panjarali metall koʻprikchalar boʻlishi lozim. 362. Zararlangan va toʻldirilgan butilkalarni yoritib tekshirish ekranlarining chiroqlari 42 V dan oshmagan kuchlanishda boʻlishi kerak, bunda yorugʻlik bevosita shisha idishga qaratilishi lozim. Operatorning uzluksiz ishlash vaqti koʻpi bilan 2 soatni tashkil etishi, undan keyin 15 daqiqalik tanaffus boʻlishi lozim. 363. Yilning sovuq faslida yuvish-quyish sexiga uzatiladigan shisha idishlar kamida 80 C haroratgacha isitilishi lozim. 364. Shisha idishlar sexining yonida idishlarni qabul qilish tashqi maydonchalar boʻlgan holda sex xonasining tashqi eshiklarida havo issiqlik toʻsiqlari yoki tamburlar boʻlishi lozim. 365. Shisha idishlarni tiqinlar qoldiqlaridan tozalash tiqinlarni tortib olish moslamalari orqali amalga oshirilishi lozim. 366. Mahsulotni oʻrash va ekspeditsiya xonalari mazkur Qoidalarning 7-ilovasida koʻrsatilgan talablarga javob beradigan shamollatish bilan, ekspeditsiyadagi shisha mahsulotini berish uchun moʻljallangan devor tuynuklari — havo issiqlik toʻsiqlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 367. Mahsulot oʻrash va ekspeditsiya xonalarini oʻrash materiallari va idishlar bilan toʻldirish taqiqlanadi, ular sarflangan sari ish joyiga yetkazib borish lozim. Ish vaqti tugaganda ishchilar xonalarni axlat, oʻrash materiallari va idishlarni tozalashlari lozim. Oʻrash materiallarini tayyorlash zavodning yongʻin muhofazasi bilan kelishilgan, shu maqsadda maxsus ajratilgan joylarda bajarilishi kerak. 368. Shisha mahsuloti bilan yashiklar gʻaramlari koʻpi bilan 2 m balandlikda, ular oʻrtasida kamida 1 m oʻtish joyi saqlangan holda oʻrnatilishi kerak. 369. Tayyor mahsulotni ekspeditsiyadan avtomashina kuzoviga yetkazib berish transportyorlar yordamida yoki boshqacha mexanizatsiyalashgan usulda bajarilishi kerak. 370. Avtomashina orqaga ketishini cheklash uchun estakada oldida cheklagichlar (chorqirra taxtalar, toʻnkalar va hokazolar) qoʻyiladi. 371. Estakadada oʻrnatilgan transportyordan oʻtish uchun zarur hollarda panjarali oʻtish koʻprikchalari oʻrnatilishi kerak. 372. Laboratoriya xonalari amaldagi qurilish va sanitariya meʼyorlari va qoidalari talablariga javob berishi lozim. Umumiy oqma-tortma ventilyatsiyadan tashqari, laboratoriya xonalari havo tortuvchi moslamalar (shkaflar) yoki havoni soʻrib olish uchun ventilyatsiya qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 373. Laboratoriya xodimlari qoʻllanilayotgan kimyoviy moddalar, materiallarning yongʻin jihatidan xavflilik darajasini bilishlari va ular bilan ishlaganda xavfsizlik choralariga rioya qilishlari shart. Moddalar va materiallar laboratoriyada qatʼiy navlari boʻyicha saqlanishi kerak. Oʻzaro kimyoviy taʼsiri yongʻin yoki portlashni yuzaga keltirishi mumkin boʻlgan moddalarni birgalikda saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Laboratoriyadagi mebel va uskunalar odamlarni chiqishiga toʻsqinlik qilmaydigan tarzda oʻrnatilishi kerak. Uskunalar oraligʻidagi eng kam yoʻl qoʻyiladigan masofa 1 m dan kam boʻlmasligi lozim. 374. Zaharli moddalar bilan ishlashga moʻljallangan xonalar laboratoriyaning boshqa xonalaridan ajratilgan, tegishli tarzda jihozlangan va boshqa xonalarning ventilyatsiyasiga bogʻliq boʻlmagan havo tortuvchi moslamalarga ega boʻlishi lozim. 375. Zararli va yonuvchi bugʻ va gazlar ajralishi bilan kechadigan ishlar olib borilayotgan tortuvchi shkaflar yuqori va qoʻyi soʻrmalar, shuningdek, suyuqlikning polga oqib tushishini oldini oluvchi yon devorlar bilan jihozlanishi kerak. Shkafning 15—20 sm ga ochib qoʻyilgan tabaqalari koʻndalang kesimida havoning tezligi 0.5 dan 0.7 m/sek atrofida boʻlishi lozim. Oʻta zararli moddalar (sariq qonsimon tuz) bilan ishlaganda havoning tezligi 1 dan 1,2 m/sek oraligʻida boʻlishi kerak. 376. Tortuvchi shkaflar germetik gaz oʻtkazmaydigan armatura ichiga joylashtirilgan elektr lampochkalar bilan jihozlanishi, ularning vklyuchatellari tortuvchi shkafdan tashqarida, shtepsel rozetkalari esa ish stolining qisqa yon tomoni boʻylab tortuvchi shkafdan tashqarida joylashishi kerak. 377. Olov hamda yonish va portlash xavfi bor moddalar bilan ishlashga moʻljallangan ish stollari va shkaflar yonmaydigan material bilan toʻliq qoplangan boʻlishi, kislota va ishqorlar bilan ishlashga moʻljallangani esa zanglamaydigan material bilan qoplanib, yonmaydigan materialdan yon devori boʻlishi kerak. 378. Ish stollari va shkaflardagi gaz va suv kranlari ularning old devorlari tomonida joylashtirilishi va kranni tasodifan ochib yuborishning imkoni boʻlmaydigan tarzda oʻrnatilishi kerak. Katta miqdordagi kimyoviy laboratoriya idishlarini yuvish uchun alohida ajratilgan yuvish xonasi mavjud boʻlib, imkon qadar laboratoriyaning markazida joylashishi kerak. 379. Yuvish xonasi yuvish stollari bilan jihozlanishi kerak: ulardan biri zararli va hidi kuchli moddalarni yoʻqotish hamda xromli aralashma bilan yuvish uchun tortuvchi shkafli, ikkitasi esa sodali va toza suv bilan yuvish uchun. 380. Laboratoriyadagi havo almashinuvi shunday hisob-kitob qilinishi lozimki, ishchi xonalarning havosidagi zaharli portlovchi gazlar, bugʻlar va changning amaldagi konsentratsiyasi amaldagi SanQM da belgilangan eng koʻp yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyadan ortib ketmasligi kerak. 381. Kislota va ishqorlar kimyoviy moddalar omborida joylashtirilishi kerak. Kislota va ishqorlarni maydonchalarda saqlaganda ularga havo yogʻinlari va quyosh nurlari tushishining oldini olish uchun soyabon qilinishi kerak. 382. Kislota va ishqorlarni podval xonalarda saqlash taqiqlanadi. 383. Kislota va ishqorlar toʻldirilgan shisha idishlar qoʻyiladigan pollar kislotaga chidamli materialdan ishlanib, toʻkilgan kislotani maxsus idishga yoʻnaltiradigan tarnovlar tomon qiyaligi boʻlishi lozim. 384. Kimyoviy moddalar omborlari toʻkilgan ishqor yoki kislotani neytrallash uchun yetarli darajada vositalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 385. Kislota va ishqorlar toʻldirilgan shisha idishlar dastali mustahkam toʻqilgan savatlarga yoki maxsus yashiklarga joylanishi lozim, ularsiz mazkur suyuqliklarni tashish taqiqlanadi. 386. Kislota va ishqorlar toʻldirilgan shisha idishlarni qoʻlda ikki kishi uzogʻi bilan 25 m masofaga tekis yuza boʻylab tashishga yoʻl qoʻyiladi, bunda suyuqlik sachrashiga qarshi zarur ehtiyot choralari koʻrilishi lozim. Kislota va ishqorlar toʻldirilgan shishalarni faqat ichiga asbest toʻshalgan maxsus (taxtadan yoki metalldan yasalgan) yashiklarda tashishga ruxsat etiladi. 387. Kislota va ishqorlar bilan ishlaydigan barcha xodimlar saqlagich koʻzoynaklar (gardishi teridan yoki rezinadan ishlangan) va rezina qoʻlqoplardan, ayrim paytlarda esa rezinali (yoki rezina qoplangan) fartuk va rezina etiklardan foydalanishlari lozim. Kislota va ishqorlar bilan saqlagich koʻzoynaklarsiz ishlash taqiqlanadi. 388. Kislota va ishqorlarni shisha idishlardan kichik idishlarga sifon yoxud qoʻl nasoslari vositasida quyish zarur. 389. Oltingugurt kislotasini tayyorlash uchun uni suvga tizillagan oqim bilan quyib, tinmay aralashtirib turish kerak. Oltingugurt kislotasiga suv quyish taqiqlanadi. 390. Qattiq holatdagi oʻyuvchi natriyli barabanlar (bochkalar) maxsus keskichlar yordamida, yoʻriq olgan tajribali ishchilar tomonidan ochilishi kerak. Shu maqsadda temir iskana va bolgʻa ishlatish taqiqlanadi. 391. Boʻshagan baraban kristalli qattiq natriyning qoldiqlaridan, soxta tubli alohida bakka ochilgan qopqoqli tomoni pastga qaratib joylashtirilib, eritish yoʻli bilan tozalanishi lozim. Barabanni bakka joylash va uni soxta tubga oʻrnatish koʻtarma mexanizmlar (telfer, tal va shu kabi) yordamida bajarilishi lozim. Boʻshagan barabanlarni bakdan, ularni faqat suv bilan yuvgandan keyin chiqarishga ruxsat etiladi. 392. Ishqor eritishda tinmay aralashtirilayotgan suvga moddaning kichik boʻlaklarini sekin-asta qoʻshib borish zarur, bunda ishqor boʻlaklarini faqat qisqich bilan ushlash darkor. Oʻyuvchi ishqorlarning katta boʻlaklarini maxsus ajratilgan joyda, ustini zich mato (belting) boʻlagi bilan yopib, mayda boʻlaklarga maydalash zarur. 393. Toʻkilgan kislota va ishqorlar ustiga darhol qum toʻkilishi, neytrallanishi va shundan soʻnggina yigʻishtirilishi lozim. Shisha siniqlarini choʻtka va xokandoz yordamida yigʻib olish zarur. 394. Ishlatilgan kislota va ishqorlar maxsus idishlarga alohida toʻplanishi va neytrallanganidan soʻng oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmogʻiga, loyli oʻraga yoki mahalliy sharoitdan kelib chiqib, shu maqsadga moʻljallangan boshqa joyga toʻkilishi kerak. 395. Kislota va ishqorlardan boʻshagan idishlar zararsizlantirilib, puxta yuvilishi lozim. 396. Tez oʻt oladigan va yonuvchi suyuqliklar (past haroratda qaynaydigan moddalarni istisno qilganda) laboratoriya xonalarida tiqini jips yopiladigan devori qalin bankalar (shisha idishlar)da saqlanishi lozim. Bankalar qopqogʻi jips yopiladigan, devori va tubiga asbest qoplangan maxsus metall yashiklarda saqlanishi lozim. 397. Yashik yetib borish uchun qulay, yoʻlaklar va qizitadigan asboblardan uzoqda polda joylashtirilishi kerak. Yashik qopqogʻining ichki tomonida mazkur xona uchun yonuvchi va tez oʻt oladigan suyuqliklarning nomlari va saqlashning umumiy meʼyorlari koʻrsatilgan aniq yozuv tushirilgan boʻlishi kerak. Tez oʻt oladigan suyuqliklar uchun shisha idishning sigʻimi 1 l dan oshmasligi, sigʻimi kattaroq boʻlganda esa germetik yopiladigan metall gʻilofga ega boʻlishi kerak. 398. Laboratoriya xonalarida past kislotali moddalarni (dietil efiri, atseton va boshqalar) saqlash qatʼiyan man qilinadi. Ishlar yakunlangandan soʻng ushbu moddalar saqlash uchun maxsus xona (ombor)ga chiqarilishi lozim. 399. Dietil (oltingugurt) efiri boshqa moddalardan ajratilib sovuq va qorongʻi xonada saqlanishi lozim, chunki uni yorugʻda saqlaganda portlovchi modda — etil perekisi hosil boʻladi. 400. Tez oʻt oladigan va yonuvchi moddalarni ombordan laboratoriyaga yopiq, sinmaydigan idishda yoki gʻilofga solingan shisha idishda tashib keltirish zarur. 401. Laboratoriyaning har bir ishchi xonasida bir paytda saqlanadigan yongʻindan xavfli suyuqliklarning umumiy miqdori bir sutkalik ehtiyojdan ortmasligi lozim. 402. Tez oʻt oluvchi moddalar va yonuvchi suyuqliklar bilan barcha ishlar ventilyatsiya ishlab turgan tortuvchi shkaflarda va gaz yondirgichlar va elektr asboblari qatʼiyan oʻchirilgan holatda oʻtkazilishi lozim. 403. Yonuvchan moddalar bilan ishlarni bir joyda toʻplash, shuningdek ishlarni amalga oshirishni laboratoriyaning tajribasiz xodimiga topshirish qatʼiyan taqiqlanadi. 404. Past qaynovchi yonuvchi moddalarni (atseton, benzol, efirlar, spirt va hokazo) haydash va qizdirish qiyin eruvchi shishadan qilingan aylana tubli kolbalar, mazkur moddaning qaynash haroratiga bogʻliq (suv, moy) tegishli issiqlik tashuvchilar bilan toʻldirilgan idishlarda amalga oshirilishi kerak. 405. Ichida past qaynovchi mahsulotli va yonuvchan idishlarni ochiq olovda, shuningdek barcha elektr qizdiruv jihozlarida qizdirish qatʼiyan taqiqlanadi. Yuqoriroq qizish haroratiga ega boʻlgan suyuqliklar yopiq turdagi elektr kolba qizdirgichlarda qizdirilishi lozim. 406. Tez yonuvchan moddalarni qizdirish uchun qoʻllaniladigan barcha apparatura toʻla tuzatilgan boʻlishi, kontaktlar uchqun chiqishining oldini olish lozim. 407. Benzol, nitrobenzol, xloroform, dietil efiri, spirt, organik kislotalar efirlari, oltingugurt uglerodi va shu kabi kuchli hidlanuvchi zaharli moddalarning laboratoriya havosiga hatto ozroq bugʻlanishi bilan bogʻliq barcha ishlar faqatgina havo tortuvchi shkafda amalga oshirilishi lozim. 408. Portlashning oldini olish uchun dietil efirini quriguncha bugʻlantirish taqiqlanadi. Bugʻlantirish paytida bir muncha qismi kolbada qolishi kerak. 409. 0,5 l dan koʻp miqdordagi tez yonuvchan moddalarni qizdirishda asbob ostiga avariya holatida suyuqlikning toʻkilishini oldini olish maqsadida yetarlicha hajmli kyuvet (vannacha) qoʻyilishi kerak. 410. Yoqilgʻi suyuqliklari bilan ishlar amalga oshirilgan idishlar ishlar tugagandan soʻng darhol yuvib tashlanishi kerak. 411. Ishlatib boʻlingan yoqilgʻi suyuqliklarini kun yakunida laboratoriyadan generatsiya yoki bu suyuqliklarni yoʻqotish uchun olib ketilishi lozim boʻlgan maxsus germetik berkitiluvchi idishga yigʻish lozim. Yoqilgʻi suyuqliklarini oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmogʻiga toʻkish taqiqlanadi. 412. Yongʻin va portlashda xavfli suyuqliklar tasodifan toʻkilganda gaz gorelkalari, qizdirish asboblari darhol oʻchirilishi, tashqaridagi umumiy elektr oʻchiruvchi bilan xona uzib qoʻyilishi, toʻkilgan moddalar koʻp miqdorda boʻlganda qoʻshni xonalardagi barcha qizdirish asboblari ham oʻchirilishi, toʻkilgan joyga qum sepilishi lozim. 413. Yoqilgʻi moddalarining alanga olgan holatida (yongʻin paydo boʻlganda) maxsus yoʻriqnomaga muvofiq yongʻinni oʻchirish choralari koʻrilishi zarur. 414. Yuklash-tushirish ishlari qoidaga koʻra mexanizatsiyalangan boʻlishi lozim. 415. Yuklash-tushirish ishlarining mexanik usuli vazni 50 kg dan oshiq va shuningdek kam vaznli yuklarni 3 metrdan yuqoriga koʻtarganda shart hisoblanadi. Faqatgina yagona yuklar tashilganda bu talablardan chekinishga yoʻl qoʻyiladi. 416. Ogʻir va ulkan yagona yuklarni yuklash va tushirish, tashish va tushirishning xavfsiz usullari ustidan kuzatishi lozim boʻlgan maʼmuriy-texnik xodimlardan maxsus ajratilgan shaxs rahbarligi ostida amalga oshirilishi lozim. 417. Vinoli bochkalarni yuklash-tushirish ishlari mexanik usulda (telferlar, yuklagichlar va hokazo) va faqatgina istisno hollarida xodachalar va boshqa usul bilan amalga oshirilishi lozim. Bu kabi ishlarni bajarishda ishchilar koʻtarilayotgan yoki tushirilayotgan yuk ostida turmasliklari kerak. 418. Yuklash-tushirish ishlarini amalga oshirishda mazkur Qoidalardan tashqari yuklash-tushirish ishlari va turli yuklarni avtomobil transportida tashishda xavfsizlik texnikasining amaldagi qoidalari dasturiga amal qilishi lozim, yuk koʻtaruvchi kranlar va liftlarni saqlash va ishlatish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi tavsiya etiladi. 419. Korxonalar quyidagi talablarga javob beradigan yuklash-tushirish maydonchalari bilan jihozlanishi kerak: a) maydoncha atmosfera yogʻinlarini qaytarish uchun 50 dan oshmagan qiyalikli uskuna bilan tekislanishi, qattiq qoplamaga ega boʻlishi (asfalt, beton va boshqalar) va toza saqlanishi kerak. Qish paytida u qor, muzdan tozalanishi va qum yotqizilishi kerak va hokazo; b) maydoncha yuklash-tushirish ishlarining meʼyordagi frontini taʼminlaydigan hududda joylashishi kerak; v) transport-tashish vositalari orasidagi masofa ular maydoncha atrofida bir-biri ortidan qoʻyilganda (tubga) 1 metrdan kam boʻlmasligi, ular qator qilib qoʻyilganda (front boʻylab) 1,5 metrdan kam boʻlmasligi lozim; g) maydonchada zaruriy soz inventar (charochli va boshqa moslamalar) va yoritgich boʻlishi kerak. 420. Barcha turdagi pol usti qoʻl telejkalari ular oʻtkazish joylarida, ustunlar, kolonnalar yonlarida va eshiklar orasidan harakat qilganda saqlovchi uskunalar bilan jihozlanishi kerak. 421. Avtoelektryuklagich qoʻllanishiga faqat qattiq qoplamaga (asfalt, beton va hokazo) ega boʻlgan tekis maydonchalarda ruxsat beriladi. Chuqurlar paydo boʻlganda chuqurliklarni toʻldiradigan shoshilinch taʼmir oʻtkazilishi kerak. 422. Sex ichki transporti sifatida elektryuklagichlar, elektrkarlar va hokazolar qoʻllanishi mumkin. Ichki yonuv dvigatelli avtoyuklagichlar va avtokarlarning ishlab chiqarish binolari va omborlarga kirishi taqiqlanadi. 423. Elektryuklagichlarning vilkali ushlagichlari bitta tekislikda turishi lozim. 424. Yuklagichga yoʻl qoʻyiladigan yuk ogʻirligi va ogʻirlik markazi bilan yuklagichning pasport maʼlumotlari muvofiqligida belgilanadi. 425. Elektryuklagich bilan 0,5 metrdan ortiq yuqoriga koʻtarilgan yukni tashish taqiqlanadi. Odamlarni elektryuklagichlar va elektrokaralarda tashish, shuningdek koʻtarilayotgan va tashilayotgan yuk (konteynerlar va hokazolar) ustida turish taʼqiqlanadi. 426. Temir yoʻl tarmogʻining izchil yuk operatsiyalarida korxona hududida kerakli mexanizm va inventarlar bilan (taxta zina, koʻprikchalar, xodachalar, richag-tirkagichlar) uskunalanishi lozim. 427. Korxonaning yoki stansiyaning temir yoʻl tarmogʻida yuklash-tushirish ishlarini olib borishda bu ishlarga rahbarlik qilish mazkur Qoidalarni biladigan va temir yoʻl transportida yuklash-tushirish ishlari paytida xavfsizlik texnikasining amaldagi qoidalari bilan harakat qiladigan shaxsga yuklatilishi lozim. 428. Elektr toki urganda, kislotalar va ishqorlar bilan kuyganda, issiqlik bilan kuyganda birinchi tibbiy yordam koʻrsatish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar mazkur Qoidalarning 10, 11, 12-ilovalarida keltirilgan. 429. Spirt va likyor-aroq ishlab chiqaradigan tashkilotlar ishlab chiqarish uskunalarining har bir alohida turi ularni tayyorlash va foydalanishning tasdiqlangan texnikaviy shartlari talablariga javob berishi, xom ashyo, yarim tayyor mahsulot va tayyor mahsulotga tegadigan texnologik uskunalar esa, sanitariya-epidemiologik xulosaga ega boʻlishi lozim. 430. Asbob-uskuna va uning uzellari tuzilishi, quvuroʻtkazgichlar va armatura SHNQ 3.05.05-22 “Texnologik jihozlar va texnologik quvur oʻtkazgichlar”, “Ishlab chiqarish asbob-uskunalari. Xavfsizlikning umumiy talablari” GOST 12.2.003-91, shuningdek mazkur Qoidalarning II bobi 15-paragrafi “Shovqin va vibratsiyaga qoʻyiladigan talablar”da bayon etilgan qurilish meʼyorlari va qoidalariga javob berishi, shuningdek xizmat koʻrsatishda, taʼmirlashda va sanitariya ishlovini berishda xavfsizlik va qulaylikni taʼminlashi lozim. 431. Asbob-uskunalar tuzilishining xavfsizligi quyidagilar bilan taʼminlanishi kerak: ishlovchilarning muhofazasini taʼminlovchi konstruksiyaga ichki qurilgan vositalarning, shuningdek xavfli vaziyatlar yuzaga kelishi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi vositalarning mavjudligi; ish jarayoni parametrlarini avtomatik rostlash, masofadan turib boshqarish va nazorat qilish vositalarining qoʻllanilishi; ergonomik talablarning bajarilishi, ishlovchilarga jismoniy va ruhiy-asab taʼsirining cheklanishi. 432. Asbob-uskunalar tuzilishi uning tarkibiga kiruvchi bugʻoʻtkazgichlar, elektroʻtkazgichlarning tasodifan shikastlanish ehtimolini istisno qilishi kerak. 433. Asbob-uskunalar konstruksiyasi elementlari ishlovchilarni jarohatlashi mumkin boʻlgan uchli qismlar va notekis yuzalarga ega boʻlmasligi lozim. 434. Barcha harakatlanuvchi uzellar, yuritmalar, asbob-uskunalarning uzatma mexanizmlari, ularning qismlari (shkivlar, qayishlar, zanjirlar, aylanuvchi vallar) uskuna korpusining ichida joylashishi kerak. Konstruksiya ichiga joylashning imkoni boʻlmaganda, yaxlit yoki toʻrli toʻsiqlar nazarda tutilishi kerak. Oʻlchami va joylashgan balandligidan qatʼi nazar, qayishli, tishli va zanjirli uzatmalar yaxlit toʻsiqqa ega boʻlishi lozim. 435. Muhofaza toʻsigʻining tuzilishi qoʻshimcha shovqin, vibratsiya, xavfli vaziyatlarni keltirib chiqarmasligi, uskunalarga xizmat koʻrsatishni qiyinlashtirmasligi kerak. 436. 2 m gacha balandlikda joylashgan asbob-uskunalarning barcha aylanadigan va harakatlanadigan, tegib ketish ehtimoli bor qismlari, harakat tezligidan qatʼi nazar, yaxlit yoki toʻrli toʻsiqlar bilan yopilgan boʻlishi kerak. Toʻr yacheykalarining tomonlari 10 mm dan katta boʻlmasligi kerak. 437. Toʻsiqlar yengil, mustahkam, harakatchan birikmali (oshiq-moshiq, sharnir va shu kabilar), elektr yuritmasi blokirovkali boʻlishi kerak. Asbob-uskunalarning tez-tez xizmat koʻrsatiladigan qismlariga yetish uchun toʻsiqda harakatchan qopqoq (eshikcha)ga mavjud boʻlganda zichlab (bolt, shpilka va shu kabi) mahkamlashga yoʻl qoʻyiladi. 438. Tishli va zanjirli uzatmalar taxtalangan tunukadan toʻsiqqa ega boʻlishi kerak. 439. Harakatchan qismlarining toʻsiqlari nosoz yoki yechilgan mashina va mexanizmlarda ishlash taqiqlanadi. Faqat uskuna toʻliq toʻxtatilgandan soʻnggina asbob-uskunani taʼmirlash yoki tozalash uchun toʻsiqni yechishga yoki uning harakatchan eshigini ochishga yoʻl qoʻyiladi. 440. Vertikal texnologik sigʻimlar kamida ikkita lyukka ega boʻlishi, ulardan biri yon devorining quyi qismida, ikkinchisi esa qarama-qarshi yon tomonning yuqori tubida joylashishi kerak. Dumaloq shakldagi quyi lyukning diametri kamida 450 mm, ellips shaklidagining oʻlchami esa, oʻqlar boʻyicha kamida 300 x 450 mm boʻlishi kerak. 441. Qabul qiluvchi bunker va taʼminlovchi shnekning tuzilmasi uzumni bunkerdan toʻliq chiqarib tashlanishini taʼminlashi lozim. 442. Mexanizatsiyalashgan oqim liniyalari tarkibida yoki alohida ishlaydigan avtomat, press va mashinalarning barcha harakatchan qismlari avtomatik moylovchi asboblar yoki asbob-uskunalarni ishga tushirguncha toʻldiriladigan yetarlicha sigʻimga ega sigʻimli yogʻdonlar bilan taʼminlash zarur. 443. Mashina, apparatlar, truboprovodlarning barcha issiqlik chiqaradigan yuzalari ishonchli tarzda termoizolyatsiya qilinishi lozim. Termoizolyatsiyaning yuqori qatlami harorati 35 oC dan yuqori boʻlmasligi lozim. 444. Portlashdan xavfli binolar (spirt omborlari, apparat boʻlimi) ishqalanish yoki zarba natijasida uchqun chiqishi imkoniyatiga qarshi quyidagi choralar bilan taʼminlanishi lozim: a) oʻrnatilayotgan uskunaning panjaralari va uzatma kamarlari orasidagi masofa 100 mm dan kam boʻlmasligi va uzatma kamarlari ishqalanish paytida paydo boʻladigan statik elektrni oladigan uskunalar bilan jihozlanishi kerak; b) tishli uzatmalar turli metallardan tayyorlangan boʻlishi yoki moyli muhitda turishi kerak, lyuklardagi boltlar, koʻchiriladigan nasoslar shlanglarining birlashtiradigan muftalari, qoʻl jihozlari va asboblar zarba paytida uchqun paydo boʻlishiga yoʻl bermaydigan bronza, jez va boshqa materiallardan tayyorlanishi kerak. 445. Qiya transportyorlar, konveyerlar va yuklarni siljitishning boshqa vositalari uzatmalari lenta, zanjir yoki boshqa tortuvchi organning oʻz-oʻzicha teskari harakatga yoʻl qoʻymaydigan uskuna (xrap, tormoz va hokazo) bilan taʼminlanishi kerak. 446. 0,8 m masofadan yuqorida joylashgan transportyorlar tashilayotgan narsaning oxirgi oʻlchamlarining eng kamida yarmigacha keladigan balandlikdagi bortlar bilan taʼminlanishi lozim. 447. Elektr uzatmalarning ishga tushirish uskunalari zanjirda kuchlanish tiklangandan soʻng, elektr uzatmasining oʻz-oʻzicha ishlab ketishiga yoʻl qoʻymaydigan nolli blokirovka bilan taʼminlanishi lozim. 448. Avtomatik oqimli liniyalar sozlash va avtomatik tartiblarda ishlash uchun markaziy boshqaruv pultlariga ega boʻlishlari lozim. Bundan tashqari, oqimli avtomatik liniya tarkibiga kiruvchi har bir mashina bevosita mashinaning oʻzida joylashgan boshqaruvning individul vositalari bilan jihozlanishi kerak. Bu liniyaning avtomatik boshqaruv liniyasi liniyaning sozlash tartibidan avtomatik tartibga oʻz-oʻzicha almashuviga yoki sozlash paytida uni markaziy pultdan ishga tushirishi imkoniyatiga yoʻl qoʻymaslik kerak. 449. Avtomatik yoki sozlash tartiblari avtomatik liniyalarda turgan mashinalar, avtomatlar va agregatlar texnologik ketma-ketlikda ishlashini taʼminlaydigan blokirovkaga va liniyani sozlash va avtomatik tartibda ishga tushgani haqida ogohlantiradigan, shuningdek mashinalarning detallari sinib qolganligi va texnologik jarayonning buzilganligidan xabar beradigan signal uskunalariga ega boʻlishi kerak. 450. Masofadan yoki avtomatik ishga tushiriladigan mashinalar atrofida “Ehtiyot boʻling, avtomatik yoqiladi” plakatlari osilgan boʻlishi lozim. Toʻla avtomatlashgan zavodda bunday plakatlar talab qilinmaydi. 451. Uskunani ishga tushirish va toʻxtatish jihozlarida xizmat koʻrsatayotgan xodimlar ular bilan ish joyidan foydalanishlari qulay boʻlgan tarzda joylashishi lozim. Mexanizatsiyalashgan oqim liniyalar, alohida apparatlar, mashinalar va mexanizmlarning ish joyidan 1,5 m dan ortiq masofada joylashganda, ish joyining bevosita oʻzida oʻchiradigan uskuna koʻzda tutiladi. 452. 10 m dan uzun transportyorlar va konveyerlar ularga xizmat koʻrsatishning istalgan joyidan elektr uzatmani toʻxtatish uchun uskunalar bilan, shuningdek ikki tomonlama signalizatsiya bilan jihozlanishi lozim. 453. Ishlab chiqarish uskunalarining joylashtirilishi xavfsizlikni, xizmat koʻrsatish va taʼmirlash qulayligini taʼminlashi, texnologik jarayon ketma-ketligi talablariga va texnologik loyihalashning tasdiqlangan meʼyorlariga javob berishi lozim. 454. Sex yoʻlaklari boʻsh, xom ashyo va tayyor mahsulot bilan band boʻlmasligi, sex ichki transporti harakatlanish hududidan holi joyda boʻlib, ishlab chiqarish jarayoni ustidan kuzatishning qulayligini taʼminlashi lozim. 455. Yoʻlak oraliqlari uchun minimal masofalar poydevor, izolyatsiya, toʻsiq va shu kabi qoʻshimcha qurilmalarni hisobga olgan holda, uskunalarning eng turtib chiqqan qismlari oraligʻida belgilanadi. 456. Ishlab chiqarish uskunalari, quvuroʻtkazgichlarni koʻrikdan oʻtkazish va tekshirish tashkilotning texnikaviy rahbari tasdiqlagan jadvalga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 457. Uskunalarga texnik xizmat koʻrsatish ishlab chiqarish korxonalarining foydalanish boʻyicha yoʻriqnomasi (texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha yoʻriqnomasi)ga muvofiq bajarilishi lozim. 458. Montaj yoki taʼmirlash ishlari barcha operatsiyalarni amalga oshirish ketma-ketligi, uskunalarning yechiladigan qismlarining joylashtirilishi nazarda tutilgan ishlarni bajarish rejasi (IBR)ga muvofiq bajarilishi lozim. Ishlar tashkilot boʻyicha buyruq bilan tayinlangan muhandis-texnik xodimlar tarkibidan masʼul shaxs rahbarligida amalga oshirilishi kerak. 459. Uskunalarni joylashtirishda quyidagi masofalar nazarda tutilishi kerak: a) odamlar doimiy oʻtadigan yoʻlakda — kamida 1,5 m; b) devor va uskuna oraligʻidagi yoʻlakda — kamida 0,8 m; v) uskunalarning turtib chiqqan qismlari oʻrtasida — kamida 0,8 m; g) sigʻimlar oraligʻida (quvuroʻtkazgich armatura boʻlmaganda) kamida 0,3 m; d) elektr lavhalardan uskunalarning turtib chiqqan qismlarigacha — kamida 1,25 m. 460. Sigʻimlar oraligʻidagi yoʻlakning kengligi yoʻlakdan koʻchiriladigan uskunalar kengligining 1 m ga orttirilganidan kam boʻlmasligi kerak. 461. 1,5 m dan yuqori sathda xizmat koʻrsatilishini talab etuvchi uskunalar statsionar maydonchalar va zinapoyalar bilan jihozlanishi lozim. 462. Pol sathidan 0,5 m va undan yuqori balandlikda joylashgan maydonchalar, shuningdek ularga keluvchi zinapoyalar va oʻtish koʻprikchalari atrofi toʻliq holda kamida 1,2 m balandlikdagi panjara bilan, pastdan ular kamida 0,15 m balandlikkacha yoppasiga devor bilan yopilishi kerak. 463. Uskunalarga xizmat koʻrsatish maydonchalarining kengligi kamida 0,8 m, ularga keluvchi zinapoyalarning kengligi esa kamida 0,6 m boʻlishi lozim. 464. Zinapoyalar zinalarining eni kamida 0,12 m, ularning balandlik farqi esa koʻpi bilan 0,2 m boʻlishi lozim. 465. 1,5 m gacha balandlikda joylashgan maydonchalarning zinapoyalari koʻpi bilan 450 gacha qiyalikda, 1,5 m dan ortiq balandlikda esa koʻpi bilan 500 qiyalikda boʻlishi lozim. Yertoʻlalarga keluvchi zinapoyalarning qiyaligi koʻpi bilan 450 boʻlishi lozim. 466. Maydonchalar pollarining qoplamasi gʻadir-budur boʻlib, ishlayotgan xodimlar tiygʻonib ketishining oldini olishi lozim. Maydonchalar va zinapoyalarning zinalari quyidagilardan tayyorlanishi mumkin: qirrali yoyilgan poʻlat yoki metall qoplash yoʻli bilan yoxud boshqa yoʻl bilan hosil kilingan gʻadir-budur sirtli poʻlat; uyali yoki yoʻl-yoʻl (qirrali) poʻlat, bunda uyalarning oʻlchami koʻpi bilan 30 x 30, yoʻllar oʻlchami koʻpi bilan 25 mm boʻlishi lozim. 467. Silliq sirtli metall maydonchalar va zinapoyalarning qoʻllanishi, shuningdek zinapoyalarni dumaloq tayoqchali poʻlatdan tayyorlash taqiqlanadi. 468. Bosim ostida boʻlgan apparatlarga, shuningdek oson yonuvchan suyuqliklarni saqlash sigʻimlariga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan uzunligi 3 m dan ortiq maydonchalar qarama-qarshi tomondan kamida ikkita zinapoyaga ega boʻlishi lozim. Uzunligi uch metrdan ortiq boshi berk maydonchalarda ishlash taqiqlanadi. 469. Doimiy xizmat koʻrsatishni talab etmaydigan uskunalar uchun balandligi 3 m dan oshmagan tirab qoʻyiladigan yogʻoch narvonlar yoki balandligi 6 m dan oshmagan ochib-yopiladigan narvonlardan foydalanish ruxsat etiladi. 470. Tirab qoʻyiladigan yogʻoch narvonlar quyidagi talablarga javob berishi lozim: zinapoyalar ichiga kiritilgan boʻlishi lozim; narvon oʻqlari har 2 m oraliqda tortuvchi boltlar bilan mahkamlanishi lozim; pastki uchlarida tayanch sirtining materiali va holatiga bogʻliq holda oʻtkir metall tikanlar, rezina uchliklar va boshqa moslamalar shaklida tirgaklar, yuqori uchlarida esa uskunalarning mustahkam detallariga, quvurlarga va hokazolarga mahkamlanishi uchun ilmoqlari boʻlishi lozim; tirab qoʻyiladigan narvonning umumiy uzunligi (balandligi) xodimlarga narvonning yuqori uchidan kamida 1 m masofadagi zinapoyada turib ishlash imkonini berishi lozim. 471. Ochib-yopiladigan narvonlar ularning oʻz-oʻzidan ochilib ketishining oldini oluvchi moslamalar bilan jihozlanishi lozim. 472. Kishilar yoki transport harakatlanadigan joylarda tirab qoʻyiladigan narvonlar va ochib-yopiladigan narvonlar qoʻyiladigan joylar atrofi oʻralishi yoki muhofaza qilinishi lozim. 473. Ayni vaqtda detallar tutib turiladigan ishlar bajarilganda atrofi toʻliq holda kamida 1,2 m balandlikdagi panjara bilan pastdan kamida 0,15 m balandlikkacha yoppasiga devor bilan yopilgan yuqori maydonchalari boʻlgan ochib-yopiladigan narvonlar qoʻllanishi lozim. 474. Uskunalarni montaj qilishda ushbu uskunalardan foydalanishda, ishlab chiqarishda shovqinni cheklash yuzasidan amaldagi normalar bilan belgilangan qiymatlardan yuqori boʻlgan shovqinlar va tebranishlar yuzaga kelishining oldini oluvchi choralar koʻrilishi lozim. 475. Yirik oʻlchamli va ogʻir uskunalarni montaj qilish, taʼmirlash, tozalash, ularni alohida ehtiyotkorlik talab etiladigan joylarda koʻtarish va siljitish faqat mexanizatsiya vositalari qoʻllangan holda, mexanik yoki ishlarni olib boruvchining bevosita nazorati ostida amalga oshiriladi. 476. Montaj qilinuvchi uskunalarni koʻtarish joyida oʻtish yoʻllari yopiq boʻlishi kerak. 477. Portlashdan xavfli xonalarda montaj, demontaj va taʼmirlash ishlarini oʻtkazish faqat davlat yongʻin nazorati mavjudligida hamda sex boshligʻining yozma koʻrsatmasiga asosan ruxsat etiladi, ushbu koʻrsatma u yongʻin xavfsizligi boshligʻi bilan kelishilgan, korxonaning bosh muhandisi (bosh vinochisi) tasdiqlagan boʻlishi kerak. 478. Portlashdan va yongʻindan xavfli xonalarni montaj, demontaj va taʼmirlash ishlarini oʻtkazishga tayyorlash uchun quyidagi ishlarni bajarish kerak: texnologik jarayonni toʻxtatish; apparatlar, yigʻuvchi moslamalar va boshqa sigʻimlarni portlashdan xavfli suyuqliklardan tozalash, yaxshilab yuvish va suv bilan toʻldirib qoldirish; xonani shamollatish; ishlar oʻtkaziladigan xonada, shuningdek qoʻshni xonalarda havo tahlilini oʻtkazish; havoda etil spirtining bugʻlari miqdori 1000 mg/m3 dan oshmasligini taʼminlash. 479. Uskunalarni montaj va taʼmirlashdan keyin qabul qilish va sinash belgilangan tartibda oʻtkazilishi lozim. 480. Uskunalarni ishda sinash va tekshirishdan avval quyidagilar zarur: sinashda ishtirok etuvchi shaxslarni ishlar oʻtkazilishining tartibi va xavfsizlik choralari bilan tanishtirish; asosiy boltlarning mustahkamlanishi, uskunalar elektr qismining izolyatsiyasi hamda yerga tutashuvining holatini, atrofini oʻrovchi moslamalar, ishga tushirish, tormoz va bloklash moslamalarining, muhofaza va nazorat-oʻlchov asboblarining mavjudligi va sozligini tekshirish; ushbu ishlarni bajarish uchun tayinlanmagan shaxslarni sinalayotgan uskuna oldiga yoki sinov joyiga qoʻymaslik; ish joyining yoritilganligini, yongʻinga qarshi choralarga rioya qilinishi va xavfsizlik texnikasi yoʻl-yoʻriqlarining mavjudligini tekshirish; uskuna ichida yoki tagida odamlarning, chet buyumlarning yoʻqligini tekshirish va undan keyin lyuklarni yopish; quvurlar texnologik sigʻimlarining (jumladan shisha sigʻimlari) mustahkamligi va germetikligini faqat gidravlik usulda tekshirish. Sinov paytida aniqlangan nuqsonlarni yoʻq qilish ushbu boʻlimning 487 va 490-bandlarida koʻrsatilgan talablarga rioya qilgan holda oʻtkazilishi lozim. 481. Mashinalar, elektr ulangan mexanizmlar, transport moslamalari va hokazolarni ishlash paytida tozalash, moylash va taʼmirlash qatʼiy man etilib, ular toʻliq toʻxtatilganidan keyingina ruxsat etiladi. 482. Mashinalar, elektr ulangan mexanizmlar, transport moslamalari va hokazolarni koʻrib chiqish, tozalash va taʼmirlashda koʻrilayotgan yoki taʼmirlanayotgan mashina (mexanizm) elektr dvigateliga bexosdan kuchlanish berilishining oldini olish choralari koʻrilishi kerak. Ishga tushirish moslamalarida (magnit oʻchirgich tugmalari, rubilniklar va hokazolar) “Yoqilmasin — odamlar ishlayapti!” degan yozuvlar osilishi lozim, bunda elektr ulanishi zanjiridan saqlagichlarning eruvchan qismlari olinishi kerak. 483. Spirt va likyor-aroq ishlab chiqarish korxonalarida uskunalar va texnik qurilmalarni taʼmirlashda bajariladigan alangali ishlar, elektr-gaz payvandlash, uchqunli metallarga ishlov berish: a) isteʼmolchilar elektr qurilmalaridan texnik foydalanishning amaldagi qoidalari, isteʼmolchilar elektr qurilmalaridan foydalanishdagi xavfsizlik texnikasining qoidalari va sanoat korxonalari uchun yongʻin xavfsizligining umumiy qoidalariga rioya qilgan holda amalga oshirilishi; b) umumalmashuv havo kelish-tortishli shamollatish bilan jihozlangan xonalarda amalga oshirilishi, bunda keluvchi havo payvand qilinmagan joylarga berilishi lozim; v) sigʻimlar, sisternalar, baklar, sigʻimlarda ishlaganda alangali ishlar yuritish joylarida mahalliy havo tortish shamollatish bilan jihozlanish va ishlovchining bevosita nafas olish joyiga havo yetkazilishi lozim. Ishlarni amalga oshirish uchun bosh muhandis tomonidan tasdiqlanadigan “Alangali ishlarni oʻtkazish rejasi” hamda mazkur Qoidalarning 2-ilovasida koʻrsatilgan shakldagi korxonaning yongʻin muhofazasi bilan kelishilgan naryad-qoʻyish varaqasi tuziladi. 484. Apparatlar va texnologik sigʻimlar ichida turli xil ishlarni amalga oshirish muhandis-texnik xodimlardan boʻlgan, ishlarni oʻtkazish uchun masʼul boʻlgan shaxsga berilgan sex boshligʻining yozma ruxsati bilan oʻtkaziladi. Ishlar faqat naryad-qoʻyish varaqasi mavjud boʻlganda, kunduzgi vaqtda oʻtkazilishi kerak, tungi ishlarga faqat avariya hollarda yoʻl qoʻyiladi. 485. Apparatlar va sigʻimlar ichidagi ishlarga 18 yoshdan kichik boʻlmagan, jismoniy sogʻlom, tibbiy koʻrikdan oʻtgan shaxslar qoʻyiladi. 486. Sigʻimlar ichidagi ishlar ikki va undan ortiq kishidan iborat boʻlgan brigada tomonidan oʻtkazilishi kerak (bittasi ishlaydi, ikkinchisi uni kuzatadi). Kuzatuvchisiz (dublyorsiz) ishlash ruxsat etilmaydi. Portlashdan xavfli muhit boʻlgan yoki gazdan xavfli sirasiga kiritilgan apparatlar va sigʻimlarda ishlashda kuzatuvchilar ikkita boʻlishi kerak. 487. Apparat yoki sigʻim ichida ishlashdan avval sex yoki smena boshligʻi quyidagilarni taʼminlashi lozim: a) apparat yoki sigʻimni mahsulotdan yaxshilab tozalashi va keyin uni suv bilan obdon yuvishi, suyuqlikning qoldigʻi ishchini apparatda yoki sigʻimda boʻlmagan vaqtda ketkazilishi kerak; b) apparat yoki sigʻimni suv, bugʻ, mahsulot va boshqa xil quvurlaridan joʻmraklar, tiqin joʻmraklarini yopish hamda quvurlarda zich tiqinlarni oʻrnatish yoʻli bilan ishonchli oʻchirish; v) avvaldan shamollatish uchun, shuningdek butun ish davomida yuqori va quyi tuynuklarni ochish (zarur boʻlganda majburiy shamollatishni amalga oshirish); g) “Taʼmirlash — odamlar ishlayapti” ogohlantirish yozuvini osib qoʻyish; d) apparat yoki sigʻimning ichida havo muhitining tahlilini amalga oshirish, sinamalar yuqori zonada lyukdan kamida 1 m masofada va quyi zonada — tubidan koʻpi bilan 0,2 m masofada olinadi; e) zaruriy ashyolar va asboblarning mavjudligi va sozligi, portlashdan xavfli muhit hosil boʻlishi mumkin boʻlgan sigʻimlarda ishlash paytida ashyolar va asboblar zarba tufayli uchqun yuzaga kelishining oldini olishi lozim (asbobga mis qoplanishi lozim); yo) portlashdan xavfli muhiti boʻlgan (spirt, konyak, spirt qoʻshilgan vinolar va hokazolardan tozalangan) sigʻimlarda ishlash uchun portlashdan himoyalangan turdagi chirogʻi boʻlgan 12 V kuchlanishli koʻchma elektr chiroqlari (akkumulyatorli chiroqlar) yoxud boshqa joylarda ishlash uchun suv oʻtmaydigan turdagi chiroqlar mavjud boʻlishi kerak. Ochiq alangadan foydalanish qatʼiy taqiqlanadi; j) himoya muhofaza vositalarining mavjudligi va sozligi, sinov raqami va sanasi koʻrsatilgan yorligʻi boʻlgan shlangli yoki kislorodli toʻliq ajratuvchi protivogaz, qutqarish arqoni boʻlgan muhofaza belbogʻi. Muhofaza belbogʻi va arqonning pasporti boʻlishi va u har 6 oyda 5 daqiqa davomida statik yuk bilan (300 kg) sinovdan oʻtishi kerak; z) sigʻim yoki apparat ichida ishlashga ishlashning xavfsiz usullariga maxsus oʻrgatilgan ishchilarning qoʻyilishi, shuningdek ular bilan qoʻshimcha xavfsizlik texnikasi koʻrsatmalari oʻtkazilib, boʻlgʻusi ishning turi hamda uning xavfsizligini taʼminlaydigan chora-tadbirlar tahlil etiladi. 488. Ishchini sigʻim yoki apparatga tushirishdan avval uning poyabzalini maxsus toza poyabzalga almashtirish lozim. Sex yoki smena boshligʻi shaxsan ishchida mazkur Qoidalarning avvalgi bandida koʻrsatilgan asboblar, himoya va muhofaza moslamalarining mavjudligini va sozligini tekshirishi lozim va shundan keyingina unga apparatga tushishga ruxsat beradi. 489. Ishchilarning yuqori va quyi tuynuklarga ega boʻlgan apparatlar va sigʻimlarga kirishi quyi tuynuk orqali, quyi tuynuklari boʻlmagan sigʻimlarga (amforalar va hokazo) tushish esa, yuqori tuynugi orqali tuynukka ilish uchun ilmoqlari boʻlgan narvon orqali amalga oshiriladi. Sigʻimlar ichidagi ishlarni bajarish uchun pastidan rezina uchliklari boʻlgan koʻchma (tirab qoʻyiladigan) narvonlardan foydalanish lozim. 490. Apparat yoki sigʻimning ichida shlangli protivogazda toʻxtovsiz ishlash koʻpi bilan 15 daqiqaga ruxsat etiladi, undan keyin ishchiga ochiq havoga chiqqan holda 15 daqiqaga tanaffus berilishi kerak. Shlangning boʻsh uchi (havo olish uchi) toza havo kelishini taʼminlaydigan joyda mustahkamlanishi lozim. Olib chiquvchi shlangning uzunligi 20 m dan ortiq boʻlganda unga purkagich yordamida havo kiritilishi kerak. 491. Apparat yoki sigʻim ichida ishlar tugaganidan keyin sex (smena) boshligʻi quyidagilarni bajarishi lozim: apparat yoki sigʻim ichida odamlar, shuningdek ashyolar va asboblarning yoʻqligini shaxsan tekshirish; apparatlar yoki sigʻimlar ulangan quvur-simlardan yopqichlarning olinishi hamda tuynuklarning bekitilishi uchun yozma ruxsat berish. 492. Texnologik sigʻimlarni qoplamlar qoplashga tayyorlash ishlaridan avval mazkur Qoidalarning ushbu bobidagi 5-paragrafda koʻrsatilgan chora-tadbirlarning bajarilishi taʼminlanishi lozim. 493. Himoya qoplamlarini tayyorlash xonalarida, himoya qoplamlarini qoplash ishlari oʻtkaziladigan xona va sigʻimda qoplamlar tarkibiga kiruvchi erituvchilar, spirt va boshqa uchuvchan moddalar bugʻlari uchun umumalmashuv havo tortish ventilyatsiyaning ishlashi, himoya qoplamlarini tayyorlash joylaridagi mahalliy havo tortish ventilyatsiyaning ishlatilishi lozim. 494. Qoplamlarni qoplash ishlari bajariladigan, shuningdek laklar, emallar va erituvchilar saqlanadigan xonalarda chekish, gugurt yoqish, payvandlash chiroqlaridan foydalanish, elektr payvandlash ishlarini bajarish, zarbadan uchqun chiqaradigan asbobdan foydalanish, sintetik tolali maxsus kiyimda (ustki va ich kiyimda) hamda tagcharmi metall bilan mahkamlangan poyabzalda yurish taqiqlanadi. 495. Ishlarni bajarish joylarida oʻt oʻchirishning birlamchi vositalari: koʻpikli oʻt oʻchirgichlar, qumli yashiklar, namat yoki asbest koʻrpalar va hokazolar boʻlishi lozim. 496. Himoya qoplamlarini qoplash ishlari oʻtkaziladigan xonada odatiy turdagi umumiy yoritish chiroqlari va ularning oʻchirgichlari ishlar oʻtkazish paytida tokdan oʻchirilishi kerak. Sigʻimlarning ichi portlashdan xavfsiz turdagi kuchlanishi 12 V dan oshmagan chiroqlar bilan yoki akkumulyatorli chiroqlar bilan yoritilishi lozim. Koʻchma chiroqni ulash sigʻimdan tashqarida amalga oshirilishi lozim. 497. Ichi koʻrsatilgan yorliqlari boʻlmagan idishlardagi boʻyoqlar va erituvchilar (bankalar, bidonlar, bochkalar va hokazo) boʻlmasligi lozim. Ushbu buyoqlarni ishlar oʻtkaziladigan xonada saqlash taqiqlanadi. 498. Ishlarni oʻtkazish joyi atrofi oʻralib, oʻrash vositalarida ogohlantirish yozuvlari osilishi lozim. 499. Sigʻim sirtini kuyiklardan, zang, ifloslar va hokazolardan tozalash uchun quruq qum quyish usulini qoʻllash mumkin emas. 500. Kislotalar, erituvchilar va boshqa zararli moddalar qoʻllanganda, mazkur Qoidalarning III bobida koʻrsatilgan talablarga rioya qilib, vinochilik va meva-sabzavot ishlab chiqarish xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal hamda boshqa shaxsiy himoya vositalarini bepul berishning namunaviy meʼyorlarida koʻzda tutilgan himoya vositalarida bajarilishi lozim. 502. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasiga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasining kommunal-maishiy boʻlimiga qarashli uskunalarga xizmat koʻrsatish uchun inspeksiyalarning qoidalariga muvofiq maxsus kurs oʻqishidan hamda bilimlar sinovidan oʻtgan, shuningdek kirish yoʻriqnomalari va ish joyidagi yoʻriqnomalardan oʻtgan shaxslar qoʻyiladi. 503. Avtomatik oqim liniyalarga xizmat koʻrsatish uchun liniyaga kiruvchi ayrim agregatlarga ham umuman liniyaga xizmat koʻrsatish yuzasidan bilimlari boʻlgan shaxslar qoʻyiladi. 504. Rahbariyat korxonaning butun uskunalarining xavfsiz foydalanishini taʼminlashga majbur. 505. Korxonada namunaviy yoʻriqnomalarga muvofiq xavfsizlik texnikasi boʻyicha ishlab chiqarish yoʻriqnomalari ishlab chiqilishi lozim, ular ishlovchilarga imzo chektirib tarqatilishi hamda ish joylarida osib qoʻyilishi lozim. 506. Nam boʻlgan ish joylarida oyoq ostiga yogʻoch toʻshamalar yoki panjaralar solinishi lozim. 507. Spirt va likyor-aroq ishlab chiqaruvchi korxonalarni (sexlarni) loyihalashtirishda, qurishda (montaj qilishda) mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 508. Korxonalarni (sexlarni) ekspluatatsiya qilishda mehnatning xavfsiz sharoitlarini taʼminlash va mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik korxona rahbariga (direktoriga, bosh muhandisiga) yuklatiladi. 509. Javobgarlikka instruktaj boʻyicha tegishli oʻqitish va uni roʻyxatga olish amalga oshirilganidan soʻng mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzgan hamda ishlarni xavfsiz olib borishga doir yoʻriqnomani bajaruvchi (predpisivayushiye) ishchilar va xizmatchilar ham tortilishlari mumkin. 510. Korxona ishlab chiqarishda jabrlangan xodimlarga yetkazilgan zararlar uchun Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. Mazkur Qoidalar “Oʻzvinosanoat-xolding” kompaniyasi, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh Davlat Sanitariya-epidemiologiya nazorati Bosh Boshqarmasi, Arxitektura va qurilish Davlat qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasida Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi va Elektr energetikada nazorat boʻyicha davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan: Elektr toki urganida zarar koʻrgan shaxsda nafas olish va yurak faoliyati toʻxtashi mumkin, bu esa (bir necha daqiqa ichida) organizmning hayotiy muhim funksiyalarini boshqaruvchi bosh miya nerv hujayralarida qaytarib boʻlmaydigan holatlarning boshlanishiga olib keladi. Shuning uchun, voqea sodir boʻlgan joyda zudlik bilan yordam koʻrsatish oʻta muhim. Birinchi yordam koʻrsatishdagi muvaffaqiyatning asosiy sharti — topqirlik va zarar koʻrgan shaxsni tokdan tezda xalos etish. Hech qachon zarar koʻrgan shaxsga yordam koʻrsatishdan bosh tortish va unda nafas olish, yurak urishi, puls singari hayot belgilari mavjudligi asosida uni oʻlgan deb hisoblash mumkin emas. Elektr toki urganda oʻlim koʻpincha shunchaki tuyuladi, faqat vrach zarar koʻrgan shaxsni jonlantirish boʻyicha keyingi saʼy-harakatlarning foydasizligi haqidagi masalani hal etishi va uning oʻlimi haqida xulosa berishi mumkin. Kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlarga teginish koʻp holatlarda muskullarning beixtiyor torayishini keltirib chiqaradi. Buning oqibatida, agar jabrlanuvchi simni qoʻllarida ushlab turgan boʻlsa, barmoqlar shunchalik qattiq siqiladiki, simni qoʻldan tortib olish mumkin boʻlmay qoladi. Agar jabrlanuvchi tok oʻtkazuvchi qismlarga tekkanicha qolsa, u holda uni tezda elektr toki taʼsiridan xalos etish lozim. Bunda shuni esda tutish lozimki, ehtiyotkorlik choralarini koʻrmasdan turib tok ostida boʻlgan insonga teginish hayot uchun xavfli. Birinchi harakat bilan qurilmaning jabrlanuvchi tegib turgan qismini tezda tokdan ajratish kerak. Agar qurilmani tezda ajratish mumkin boʻlmasa, u holda jabrlanuvchini u tegib turgan tok oʻtkazuvchi qismlardan ajratish choralarini koʻrish lozim. Jabrlanuvchini tok oʻtkazuvchi qismlardan yoki simdan ajratishda quruq kiyimdan, quruq taxtadan yoki qandaydir tok oʻtkazmaydigan buyumdan foydalanish lozim. Ushbu maqsadda metall yoki hoʻl buyumdan foydalanish mumkin emas. Jabrlanuvchi simni qoʻli bilan siqqanda va tok uning tanasi orqali yerga oʻtganda, jabrlanuvchini yerdan ajratgan holda, tokni uzish oson. Buning uchun jabrlanuvchining ostiga quruq taxtani, yogʻoch stul suyanchigʻini yoki boshqa tok oʻtkazmaydigan buyumlarni tashlash kerak. Jabrlanuvchini tok oʻtkazuvchi qismlardan ajratib olish uchun jabrlanuvchidan ajralgan kiyimdan, agar u hoʻl boʻlmasa, balki quruq boʻlsa (masalan, poldan) tutish (bir qoʻl bilan) zarur. Masalan, oldindan oʻz qoʻlini yaxshi izolyatsiyalamasdan turib jabrlanuvchini oyoqlaridan tutmaslik kerak, chunki jabrlanuvchining oyoq kiyimi nam boʻlishi, demak, tok oʻtkazuvchi boʻlishi mumkin, ayniqsa jabrlanuvchi tanasining kiyim bilan yopilmagan joylariga qoʻl tekkizish zarur boʻlsa, yordam koʻrsatuvchining qoʻllarini va yuzini izolyatsiyalash uchun rezina qoʻlqop kiyish, jabrlanuvchining ustiga quruq rezinalangan materialni (plashch, peshband) tashlash, qoʻlni movut boʻyinbogʻ bilan oʻrash yoki qoʻlga movut bosh kiyimini kiygazish, qoʻl uchiga kamzul yengini tushirish lozim. Shuningdek, quruq taxta, rezina gilamcha, kiyim buxchasi yoki qandaydir quruq tok oʻtkazmaydigan toʻshama va hokazo ustiga chiqish ham mumkin. Jabrlanuvchining oyoqlarini uqalash uchun koʻtarish qoʻshimcha foydali chora hisoblanadi (buning uchun oyoqlar ostiga nimadir qoʻyish kerak), bu tananing quyi qismi tomirlaridan qonning yurakka oqib kelishiga yordam beradi. Sunʼiy nafas oldirish va yurakni tashqaridan uqalashni jabrlanuvchining mustaqil nafas olishi va yuragi ishlay boshlashidan oldin oʻtkazish kerak. Hatto jabrlanuvchida puls mavjud boʻlib, kuchsiz nafas ola boshlashi ham sunʼiy nafas oldirishni toʻxtatish uchun asos boʻlmaydi. Ushbu holatda faqat jabrlanuvchining oʻz nafas olishi boshlanishi bilan bir vaqtning oʻzida havoni puflash zarur. Jabrlanuvchida oʻzining (uqalashsiz) muntazam pulsi paydo boʻlganligiga qarab uning yurak faoliyati tiklanganligi haqida fikr yuritiladi. Buning uchun uqalash 2-3 soniyaga uzib qoʻyiladi va agar puls saqlanib qolsa, u holda bu yurakning mustaqil ishlay boshlaganligini bildiradi. Tanaffus vaqtida puls mavjud boʻlmagan taqdirda zudlik bilan uqalashni davom ettirish lozim. Organizm jonlanishining boshqa belgilari (mustaqil nafas olish, tor koʻz qorachigʻi, baʼzan jabrlanuvchining qoʻl va oyoqlarini qimirlatishga urinishlari) pulsning uzoq vaqt boʻlmasligi yurak fibrillyatsiyasi mavjudligining belgisi boʻlib xizmat qiladi. Ushbu holatda jonlantirish tadbirlarini ancha uzoq vaqt vrach kelgunga qadar yoki mashinada jonlantirish tadbirlarini uzluksiz davom ettirgan holda, jabrlanuvchi davolash muassasiga yetkazilgunga qadar oʻtkazish zarur. Tadbirlarni vrachning yordamiga qadar faqat biologik (qaytarilmaydigan) oʻlim belgilari mavjud boʻlgan hollarda toʻxtatish mumkin. Quyidagilar ana shunday belgilar hisoblanadi: 1) 1 soatdan ortiq vaqt mobaynida jabrlanuvchida oʻzining nafas olish harakatlarining boʻlmasligi; 2) uzoq vaqt (1 soatdan ortiq) mobaynida jonlantirish tadbirlari oʻtkazilganiga qaramay, kengaygan koʻz qorachiqlarining oʻzgarmay qolishi. Kislotalar (sulfat, azot, fosfor) bilan kuyganda kuygan joy katta miqdordagi suv bilan, soʻngra 5-foizli natriy bikarbonat eritmasi yoki 10-foizli ammoniy karbonat angidrid eritmasi bilan, soʻngra yana suv bilan yuvib tashlanadi. Ishqorlar bilan kuyganda kuygan joy katta miqdordagi suv bilan, soʻngra 3—6-foizli sirka kislotasi eritmasi yoki 1-2-foizli tuz kislotasi eritmasi bilan, soʻngra yana suv bilan yuvib tashlanadi. Koʻzlar ishqor bilan kuyganda koʻzlarni katta miqdorda suv oqizib yuvib tashlash kerak. Bunda koʻzlar (yoki koʻz) mumkin qadar ochiq boʻlishi lozim. Soʻngra koʻzlarni 2 foizli bor kislotasi eritmasi bilan yoki 3 foizli sirka kislotasi eritmasi bilan yuvish zarur. Koʻzlar kislotalar bilan zararlanganda 3—6 foizli natriy bikarbonat eritmasi bilan yuvib tashlanadi. Ogʻiz boʻshligʻi ishqor bilan kuyganda 3 foizli sirka kislotasi eritmasi bilan yoki 2 foizli bor kislotasi eritmasi bilan chayib tashlash lozim. Ogʻiz boʻshligʻi kislota bilan kuyganda 50 foizli natriy bikarbonat eritmasi bilan chayib tashlanadi. Kislota nafas yoʻllariga tushganida pulverizator yordamida changitilgan 10 foizli natriy bikarbonat eritmasidan, ishqorlar tushganida esa purkalgan 3 foizli sirka kislotasi eritmasidan nafas olish zarur. Olov, bugʻ, issiq buyumlar bilan kuyganda kuygan joyni suv bilan namlash mumkin emas, hosil boʻlgan pufakchalarni hech qachon yorib yubormaslik va kuygan joyni bint bilan bogʻlamaslik kerak. Kuygan joyni un sepish yoki oʻsimlik yogʻi bilan moylash lozim. Kuygan joyni yangi tayyorlangan 5 foizli tanin eritmasi bilan yaxshilab namlash kerak, buning uchun bir necha qavat qilib taxlangan bint, doka yoki roʻmol qoʻllaniladi. Tanin eritmasi bilan bunday ishlov berishni terining zararlangan uchastkasi jigarrang tusga kirgunga qadar davom ettirish zarur. Kuyish uchta darajaga ajratiladi: 1 daraja — qizarish. Kuygan joyga etil spirti bilan hoʻllangan momiq bilan (hech boʻlmaganda — denaturat bilan) ishlov beriladi. 2 daraja — pufaklar. Kuygan joyga birinchi darajali kuyishdagi kabi spirt bilan ishlov beriladi. Shuningdek, 3 foizli KMpO4 eritmasi yoki 5 foizli tanin eritmasi bilan ham ishlov berish mumkin. 3 daraja — teri toʻqimalarining buzilishi. Jarohatni sterilizatsiya qilingan buyum bilan bogʻlab, vrach chaqiriladi. Kuchsiz kuyish hollarida kuyishga qarshi maxsus malham qoʻllaniladi.