Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2021-08-10)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 1-martdagi 96-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Elektr energetikada nazorat boʻyicha (“Oʻzdavenergonazorat”) davlat inspeksiyasi toʻgʻrisidagi nizomga asosan buyuraman: 1. Ilova qilinayotgan Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash qoidalari tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. 3. Ushbu buyruqning bajarilishini nazorat qilishni oʻz zimmamda qoldiraman. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining “Energiyadan oqilona foydalanish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 4-5-son, 118-modda) va “Elektr energetikasi toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 40-son, 431-modda) qonunlariga muvofiq elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va sotish jarayonining yagona tartibini oʻrnatadi, shuningdek ushbu jarayonda ishtirok etayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning oʻzaro munosabatlarini belgilaydi. 1. Ushbu Qoidalarda quyidagi tushunchalar va atamalardan foydalanilgan: elektr energetikasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash, sotish va isteʼmol qilish sohasi; yagona elektr energetika tizimi — elektr energiyasini hosil qiluvchi korxonalar, magistral elektr tarmoqlari, hududiy elektr tarmoqlari majmui va ularning tezkor-dispetcherlik boshqaruvi; elektr tarmoq — elektr energiyasini uzatish va taqsimlashga moʻljallangan elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlari majmui; elektr energiyasining tranziti — bir davlat elektr tarmoqlari orqali, boshqa davlat hududida ishlab chiqarilgan va uchinchi davlat hududiga moʻljallangan elektr energiyasini uzatish; elektr qurilmasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish, transformatsiya qilish, uzatish, taqsimlash hamda uni energiyaning boshqa turiga aylantirish uchun moʻljallangan mashinalar, apparatlar, elektr uzatish tarmoqlari va yordamchi uskunalar yigʻindisi (ular oʻrnatilgan inshootlar va binolar bilan birga); elektr stansiyasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun moʻljallangan qurilish qismidan, elektr energiyasini oʻzgartirish uchun uskunalardan va yordamchi uskunalardan tashkil topgan elektr qurilma; blok stansiyalar — isteʼmolchilarning yagona elektr energetika tizimiga bevosita yoki isteʼmolchilar tarmogʻi orqali ulangan, hamda tezkor-dispetcherlik boshqaruvi tizimiga kiradigan elektr stansiyalari; energetika korxonalari — elektr energiyani (quvvatni) ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va sotish jarayonida ishtirok etuvchi korxonalar (elektr energiyani ishlab chiqaruvchi korxonalar, magistral elektr tarmoqlari korxonalari, hududiy elektr tarmoqlari korxonalari, blok stansiyalar, shuningdek magistral elektr tarmoqlari sifatida foydalanilayotgan yuridik shaxslarning elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlari); elektr energiyasining yagona xarid qiluvchisi — elektr energiyasini hosil qiluvchi korxonalar bilan elektr energiyasini xarid qilish, hududiy elektr tarmoqlari korxonalariga elektr energiyasini sotish, magistral elektr tarmoqlari korxonasi bilan elektr energiyasi uzatish boʻyicha shartnoma tuzish huquqi berilgan elektr energetikasi sohasidagi maxsus vakolatli organning tarkibiy qismi; hisob-kitob davri — uning doirasida elektr energiyasi (quvvati) isteʼmoli sarfi (hajmi) belgilanishi, isteʼmol qilingan elektr energiyasi uchun isteʼmolchi va hududiy elektr tarmoqlari korxonasi oʻrtasida oʻzaro hisob-kitob qilinishi shart boʻlgan vaqt davri (oy); hisob-kitob amalga oshiriladigan elektr energiyasini hisobga olish uskunasi — elektr energiyasini hisobga olish uskunasi boʻlib, isteʼmol qilingan elektr energiyasining haq toʻlanishi lozim boʻlgan hajmi uning koʻrsatkichlari asosida aniqlanadi; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish — elektr energiya uchun oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun hisobga olish asboblarining koʻrsatgichlariga asoslanadigan, elektr energiyasini (quvvatini) ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va isteʼmol qilishda uning haqiqiy hajmlarini oʻlchash tizimi; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmui — elektr energiyasi (quvvati) uchun oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun moʻljallangan hisoblash majmui yoki ularning yigʻindisi, shuningdek oʻzaro bir-biri bilan belgilangan chizma boʻyicha ulangan bir birikmaning qurilmalari yigʻindisidan tashkil topadigan va elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish uchun moʻljallangan uskunalar (tok va kuchlanishning oʻlchash transformatorlari, schetchiklar, telemetrik datchiklar, informatsion-oʻlchash tizimlari va ularning aloqa tarmoqlari va boshqalar) elektr energiyani hisobga olishning oʻlchash majmuini tashkil etadi; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish nuqtasi — elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmuasi oʻrnatiladigan elektr energetika obyektidagi nuqta. Elektr energiyasini hisob-kitob hisobini yuritish nuqtalarining joylashishi oʻzaro bogʻlangan energetika korxonalari oʻrtasidagi shartnomalarda (odatda, balans boʻyicha mansublik chegarasida) oldindan kelishiladi; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish maʼlumotlarini yigʻish — energetika korxonalari oʻrtasida elektr energiyasini (quvvatini) oldi-sotdi va uzatish shartnomalari boʻyicha zarur boʻlgan oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish nuqtasidan hisoblash davri (kalendar oyi) uchun maʼlumotlarni olish va qayta ishlash jarayoni. 2. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash jarayonida qatnashayotgan energetika korxonalarning faoliyati quyidagilarga yoʻnaltirilgan boʻlishi kerak: milliy energetik resurslardan oqilona foydalanish, energiya va ishlab chiqarish potensialidan samarali foydalanish. Energiya taʼminoti tizimini loyihalash, qurish, kengaytirish, qayta jihozlash va ekspluatatsiya qilishda energiyadan oqilona foydalanish masalasi bu ishlarning zaruriy qismini tashkil etishi kerak; elektr energiyasini uzatish va taqsimlash rejimlarini maqbullashtirish va ishlab chiqarish samaradorligini koʻtarish hisobiga energiya va yoqilgʻi sarfini kamaytirish; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritishni tashkil etish; tezkor-dispetcherlik boshqaruvini tashkil etish; elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi va taqsimlovchi elektr qurilmalarda mehnat xavfsizligini taʼminlash. 3. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash jarayonida qatnashuvchi xoʻjalik subyektlarining yangidan qurilayotgan va qayta jihozlanayotgan elektr qurilmalarini loyihalash Elektr qurilmalarning tuzilish qoidalari, shaharsozlik meʼyorlari va qoidalari, shuningdek boshqa normativ hujjatlari talablariga muvofiq bajarilishi kerak. 4. Elektr qurilmalarni ekspluatitsiya qilish, taʼmirlash, sozlash va boshqa ishlar Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnikaviy ekspluatatsiya qilish qoidalari (roʻyxat raqami 1405, 2004-yil 10-sentabr — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 36 (120)-son, 405-modda), Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari, Elektr stansiyalarining uskunalari, bino va inshootlariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlashni tashkil etish qoidalari va Energetik korxonalar uchun yongʻin xavfsizligi qoidalarining (roʻyxat raqami 1341, 2004-yil 22-aprel — Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi toʻplami, 2004-y., 16-son, 194-modda) talablariga muvofiq bajarilishi kerak. 5. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash jarayonida qatnashuvchi xoʻjalik subyektlarining elektr qurilmalari elektr uskunalarini sinash qoidalari va meʼyorlarining talablariga muvofiq sinovdan oʻtkazilishi shart. 6. Elektr energiyasining ishlab chiqarilayotgan, uzatilayotgan va taqsimlanayotgan umumiy hajmi hisobga olinishi majburiydir. Hisobga olish davlat standartlari va oʻlchash aniqliklari meʼyoriga muvofiq bajariladi. 7. Elektr energiyasini hisobga olish vositalarini metrologik nazorat qilish, davlat metrologik xizmati organlari va yuridik shaxslarning metrologik xizmati tomonidan bajariladi. 8. Elektr energiyasining sifatini nazorat qilish “Oʻzstandart” agentligi tomonidan akkreditatsiyalangan sinov laboratoriyasi tomonidan amalga oshiriladi. 10. Elektr energiyasini (quvvatini) ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashda energetika korxonalari Oʻzbekiston Respublikasining “Tabiat muhofazasi toʻgʻrisida”gi, “Suv va suvdan foydalanish haqida”gi, “Atmosfera havosini muhofaza qilish haqida”gi qonunlarining va boshqa qonun hujjatlarining talablariga muvofiq ekologik xavfsizlikni taʼminlovchi texnik va tashkiliy chora-tadbirlarni amalga oshirishlari kerak. 11. Hududiy elektr tarmoqlari korxonalari bilan isteʼmolchilar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 12-yanvardagi 22-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalari hamda ular oʻrtasida tuzilgan shartnomalar bilan tartibga solinadi. 12. Oʻzbekiston Respublikasining elektr energiya resurslari oʻzida ishlab chiqarilgan hamda boshqa davlatlar elektr energetik tizimlaridan import qilingan elektr energiyasidan iborat boʻladi. 14. Elektr energiyasini ishlab chiqarishning hajmi va isteʼmoli hajmi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tomonidan tasdiqlanadigan elektr energiyasini ishlab chiqarish va isteʼmol qilish balansiga muvofiq shakllanadi. 15. Yoqilgʻining strategik zaxirasini shakllantirish, toʻplash va saqlash tartibi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 26-iyundagi 287-56-son “Oʻzbekiston Respublikasi davlat strategik zaxirasini shakllantirish boʻyicha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori bilan belgilanadi. 16. Elektr stansiyalari elektr energetika sohasida davlat nazorat organi boʻlgan va elektr energiyasini ishlab chiqarishda, uzatishda va isteʼmol qilishda xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha choralar qoʻllanishini, shuningdek undan oqilona foydalanishni nazorat qiluvchi “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi tomonidan energetik nazoratga olinishi lozim boʻladi. 17. Elektr tarmoqlari boʻylab elektr energiyasini uzatish va taqsimlash isteʼmolchilarning elektr taʼminoti uchun amalga oshiriladi. 18. Elektr energiyasini ishlab chiqarish boʻyicha korxonalardan elektr energiyasini, keyinchalik uni magistral elektr tarmoqlari boʻyicha uzatish va hududiy elektr tarmoqlari korxonalariga sotish maqsadida, sotib olish tuzilgan shartnomaga muvofiq elektr energiyasining yagona xarid qiluvchisi tomonidan bajariladi. 19. Elektr energiyasini sotib olish va sotish hajmi elektr energiyasini (quvvatini) elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish maʼlumotlari boʻyicha belgilanadi. 20. Elektr energiyasini uzatish magistral elektr tarmoqlari korxonasi tomonidan elektr energiyasining yagona xarid qiluvchisi bilan tuzilgan shartnoma boʻyicha amalga oshiradilar. 21. Hisob-kitob davrida magistral elektr tarmoqlari korxonalariga toʻlanishi lozim boʻlgan elektr energiyasi hajmi, elektr energiyasining yagona xarid qiluvchisining elektr energiyasini ishlab chiqarish korxonalari va blok-sansiyalardan sotib olingan elektr energiyasining umumiy hajmidan, boshqa davlatlar elektr energetik tizimlaridan import va tranzit qilingandan hududiy elektr tarmoqlari korxonalari va isteʼmolchilar tarmoqlariga bevosita elektr energiyasini ishlab chiqarish korxonalaridan kelib tushgan elektr energiyasining ayirmasidan tashkil topadi. 22. Hisob-kitob davrida magistral elektr tarmoqlari korxonalarining tarmoqlari orqali elektr energiyasini uzatish uchun sarf, elektr energiyasining yagona xarid qiluvchisining elektr energiyasini ishlab chiqarish korxonalari va blok-sansiyalardan sotib olingan elektr energiyasining umumiy hajmidan, shuningdek boshqa davlatlar elektr energetik tizimlaridan import qilingan elektr energiyasini yagona sotib oluvchi tomonidan hududiy elektr tarmoqlariga sotilgan, va eksport qilingan hajmining ayirmasi bilan aniqlanadi. Magistral elektr tarmoqlari boʻylab elektr energiyasini uzatishga ketgan uning sarfi, magistral elektr tarmoqlari korxonalari tomonidan elektr energiyasining yagona xarid qiluvchisidan elektr energiyasining sotib olinishi hisobiga qoplanadi. Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda uning texnologik yoʻqotishlarini hisoblash Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlarning normativlarini hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaga (roʻyxat raqami 2871, 2017-yil 31-mart) muvofiq amalga oshiriladi. 23. Elektr energiyasini ishlab chiqarish korxonasidan va blok-stansiyalardan elektr energiyasini sotib olish, elektr energiyasini hududiy elektr tarmoqlari korxonalariga sotish, shuningdek elektr energiyasini uzatish va elektr energiyasini uzatishda uning sarflari uchun magistral elektr tarmoqlari korxonalariga toʻlov tariflari qonunchilikka muvofiq tasdiqlanadi. 24. Oʻtgan hisob-kitob davridagi elektr energiyasini sotib olish, sotish va uzatishning notoʻgʻri aniqlangan hajmi aniqlanganda joriy hisob-kitob davrida yuritilayotgan tarif boʻyicha tegishli korrektirovka kiritiladi. 25. Elektr tarmoqlari “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi tomonidan nazorat qilinishi lozim. 26. Elektr energiyasining ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va isteʼmoli qilish jarayonining uzluksizligi tizim operatori tomonidan bajarilayotgan yagona tezkor dispetcherlik boshqaruvi (keyingi oʻrinlarda — YaDB) tomonidan ushlab turiladi, uning vazifasi yagona elektr energetika tizimining faoliyatini taʼminlash, elektr energiyasi ishlab chiqarish va isteʼmoli balansini ushlab turish, avariyaviy rejimni oldini olish, shuningdek uni bartaraf etish, avariyaviy rejimning bartaraf etilganidan soʻng tizim ishonchligini tiklash, isteʼmolchilarni energiya taʼminotning barqarorligi va ishonchligini taʼminlash, elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash jarayonida minimal texnologik sarfni taʼminlovchi optimal rejimni tanlashdan iboratdir. 27. Dispetcherlik boshqaruv, xizmat va punktlarining rejim xususiyatidagi tezkor farmoyishlari yagona elektr energetika tizimiga ulangan barcha energetika korxonalari uchun majburiydir. 28. Yagona elektr energetika tizimiga ulangan energetik korxonalarning kelishilgan holda ishlashi sutka davomida markazlashgan YaDB asosida bajariladi. 29. YaDB iyerarxik tuzilmasi asosida bajarilib, alohida darajalar orasidagi tezkor nazorat qilish va boshqarish vazifalarini taqsimlashni, shuningdek pastki darajani yuqori darajaga boʻysunishini nazarda tutadi. 30. Yuqori turuvchi dispetcherlik xizmatining tezkor farmoyishlari idoraviy mansubligidan qatʼiy nazar elektr energiyasini (quvvatni) ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va isteʼmol qilish jarayonida qatnashuvchi barcha energetika korxonalarining past pogʻonadagi dispetcherlik tuzilmalari tomonidan bajarilishi majburiydir. 31. Yagona elektr energetika tizimi tomonidan YaDB amalga oshirilayotganda tezkor farmoyish bajarilmasligi, moddiy zararga olib kelgan taqdirda, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq javobgarlik keltirib chiqaradi. 32. Elektr energiyasini (quvvatni) ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash jarayonida qatnashuvchi energetika korxonalari yagona elektr energetika tizimini YaDB uchun zarur boʻlgan texnik axborotni yuqori turuvchi dispetcherlik xizmatiga taqdim etishi shart. 33. Dispetcherlik xizmati rahbariyati va xizmatchilar qonunchilikka muvofiq quyidagilarni taʼminlashga javobgardir: yagona elektr energetik tizimning ishonchli va tejamli ishlashini; yagona elektr energetik tizim asosiy tarmoqlarining ishonchli tezkor sxemalarini oʻz vaqtida ishlab chiqishni; yagona elektr energetik tizimining barqaror ishlashini; elektr energiyasi sifati boʻyicha talablar bajarilishini; elektr energiyasini uzatishga uning sarfi meʼyorlarini va tasdiqlangan maqbul rejimdan asoslanmagan holda chetga chiqilishi tufayli meʼyordan yuqori sarflarni yoʻqotishni. 48. Elektr energiyasining (quvvatining) hisob-kitob hisobini yuritish va keltirilgan hisobni yuritish boʻyicha maʼlumotlarni yigʻish oʻrnatilgan tartibda barcha energetika korxonalarida bajarilishi shart. 49. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va sotish jarayonida qatnashuvchi barcha energetika korxonalarida elektr energiyasining (quvvatining) hisob-kitob hisobini yuritish quyidagi prinsiplarga asoslanadi: 500 kV — 6 kV li elektr tarmoqlari va past kuchlanishli zanjirlarda elektr energiyasining (quvvatining) hisob-kitob hisobini yuritishning har bir nuqtasida elektr energiyasini qabul qilish va berish hajmini kWh va kVArh da, quvvatini kW da oʻlchash imkoniyati mavjudligi; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualari Oʻzstandart” agentligi tomonidan roʻyxatdan va metrologik attestatsiyadan oʻtkazilgan hamda qoʻllanishga ruxsat etilgan boʻlishi shart; elektr energiyasining (quvvatining) hisob-kitob hisobini yuritish majmualari elementlarining aniqligi va xar bir elektr energiyasining (quvvatining) hisob-kitob hisobini yuritish nuqtasida oʻlchalishi lozim boʻlgan parametrlar ulangan uskunaning kuchlanishi va quvvatiga muvofiq aniqlanishi lozim; elektr energiyasining (quvvatining) hisob-kitob hisobini yuritish majmualarining uskunalari mazkur Qoidalar ilovasining 1- va 2-jadvallarida oʻrnatilgan oʻlchash aniqligini taʼminlashi shart; elektr energiyasi uchun hisob-kitob amalga oshiriladigan hisob yuritish asboblari Xalqaro elektrotexnika komissiyasi (keyingi oʻrinlarda — HEK) standarti, 60687 (0,2S klassi), 60687 (0,S) Standarti yoki GOST 30206-94 (MEK 987-92 ), 61035 (1,0 klassi) yoki GOST 30207 (MEK 1036-90), HEKning 61268 Standarti (2,0 klassi) talablariga muvofiq boʻlishi shart; elektr energiyasi uchun hisob-kitob amalga oshiriladigan hisob yuritish asboblari Elektr qurilmalarning tuzilish qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi, Oʻzbekiston Respublikasining moslik sertifikatiga ega boʻlishi kerak; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualari zanjirlari, kuchlanish transformatorlarining katak va kameralari, ularning saqlagichlari, kuchlanish zanjirlarining avtomatik uzgichlari, sinash bloklari va hisob yuritish zanjirlarining barcha oraliq klemmniklari tashqi kirishdan himoyalangan boʻlishi va oʻzaro hamkor tomonlar vakillarining ishtirokida muhr bilan muhrlangan boʻlishi kerak; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualarini ekspluatatsiya qilish Oʻzbekiston Respublikasining “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Qonuniga va boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshirilishi lozim; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualari ishga tayyorligi yiliga kamida 99% ni tashkil etishi lozim; elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualari davlat metrologik tekshiruvidan va nazoratidan oʻtkazilishi lozim boʻladi. Oraliq qiyoslashdan oʻtkazish intervali davlat metrologik xizmati tomonidan oʻrnatiladi. 50. Xar bir energetika korxonasi elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish nuqtalarida elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualarini oʻrnatish va texnik xizmat koʻrsatish imkoniyatini taʼminlashi shart. 51. Elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualarining texnik holatiga va metrologik xizmat koʻrsatishga javobgarlik energetika korxonasining metrologiya xizmatiga yuklatiladi. 52. Elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmualariga texnik xizmat koʻrsatish, faoliyatning ushbu koʻrinishini amalga oshirishga qonunchilikka muvofiq vakolatli boʻlgan tashkilotlar tomonidan bajarilishi lozim. 53. Elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish majmuasini oʻrnatish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar, haqiqiy joylashish joyidan qatʼiy nazar hisob-kitob hisobini yuritish majmuini oʻz balansiga kirituvchi energetika korxonasi yoki isteʼmolchiga taalluqlidir. 54. Elektr energiyasining davlatlararo uzatishlar Oʻzbekiston Respublikasi bojxona hududi elektr uzatish tarmoqlari orqali olib oʻtiladigan elektr energiyasining bojxona nazorati va rasmiylashtiruvini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (davlat roʻyxati 1433, 2004-yil 17-dekabr) muvofiq davlatlararo elektr uzatish tarmoqlari orqali amalga oshiriladi. 55. Elektr energiyasining davlatlararo oʻtkazmalarini hisobga olish elektr energiyasini ishlab chiqarish va isteʼmol qilish balansini shakllantirish, moliyaviy hisob-kitobni amalga oshirish, ushbu oqimlarda elektr energiyasining texnologik sarfini aniqlash, shuningdek elektr tarmoqlarining ish rejimlarini maqbullashtirish maqsadida amalga oshiriladi. 56. Davlatlararo elektr uzatish tarmoqlari boʻylab elektr energiyasining (quvvatining) oʻtkazmasiga boʻlgan texnik talablar, shuningdek elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa masalalar hukumatlararo bitimlar asosida shartnomalarda kelishib olinadi. 57. Davlatlararo elektr energiyasi uzatmalari tarmoqlaridagi elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritish tizimlari mazkur bobning 1-paragrafi talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 58. Davlatlararo elektr uzatish tarmoqlarida oʻrnatilgan hisob-kitob hisobini yuritish tizimlari oʻzaro munosabatdagi tomonlar vakillari tomonidan birgalikda davriy tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak. Tekshiruv shartlari va tartibi tomonlarning shartnomasida aniqlanadi. 59. Yagona elektr energiya tizimining magistral elektr tarmoqlari boʻyicha elektr energiyasining davlatlararo tranzit uzatmalari amalga oshirilishi mumkin. Elektr energiyasining tranzit uzatmalari tartibi va shartlari hukumatlararo bitimlar va xalqaro huquq normalari asosida shartnomalarda aniqlanadi. 60. Energetika korxonalarida elektr energiyasining hisob-kitob hisobini yuritishni avtomatlashtirish maqsadida elektr energiyasini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari kiritilishi lozim boʻlib, quyidagi vazifalarni hal etishni taʼminlashga qaratiladi: energetika korxonalarining oʻzaro hisob-kitoblari (shu qatorda differensial tariflar boʻyicha ham) olib borish uchun hisob-kitob hisobini yuritish maʼlumotlarini toʻplash, axborotni yuqori boshqaruv darajasiga uzatish; alohida elektr tarmoqlari, tugunlar va umuman yagona elektr energetika tizimi boʻyicha elektr energiyasini ishlab chiqarish va isteʼmol qilish balansini shakllantirish; asosiy isteʼmolchilar tomonidan elektr energiyasini isteʼmol qilish va elektr energiyasidan foydalanish rejimlarini tezkor tekshirish va tahlil qilish; statistik hisobotni shakllantirish; isteʼmolchilar yuklamalarini maqbul boshqarish; moliya-bank operatsiyalari va isteʼmolchilar bilan hisob-kitobni avtomatlashtirish; elektr energiyasini hisobga olish asboblari koʻrsatgichlarining ishonchligini tekshirish. 61. Energetika korxonalarida elektr energiyasini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari loyihaga muvofiq, seriyali ishlab chiqarilgan texnik vositalar va dasturiy taʼminot asosida qonun hujjatlarida belgilangan talablarga muvofiq bajarilishi kerak. 62. Energetika korxonalarida elektr energiyasini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari “Oʻzstandart” agentligi tomonidan akkreditlangan metrologik xizmatga ega boʻlgan montaj tashkilot tomonidan amalga oshirilishi kerak. 63. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari qurilmalari elektr energiyasi uchun hisob-kitoblar amalga oshiriladigan nazoratdagi barcha hisobga olish uskunalarining koʻrsatgichlarini bir vaqtda qayd etish imkonini taʼminlashi lozim. Elektr energiyasi uchun hisob-kitoblar amalga oshiriladigan hisobga olish uskunalari aniq vaqtning signallari boʻyicha yil, oy, sana, soat, daqiqalar va sekundlarni avtomatik tuzatadigan aniq astronomik vaqt tizimi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari koʻrsatgichlarini oʻzgartirishdan va maʼlumotlarga ruxsatsiz kirishdan kompleks himoya bilan taʼminlangan, shuningdek inson taʼsiri omili minimallashtirilgan boʻlishi shart. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari qurilmalari elektr energetika obyektlari boʻyicha: sutka davomida uzluksiz va “uyda” navbatchilik qilinganda — 45 sutkagacha; tezkor-chiqish brigadasi (keyingi oʻrinlarda — TChB) tomonidan xizmat koʻrsatilganda — 80 sutkagacha zarur maʼlumotlarni saqlashni taʼminlashlari lozim. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlarining asosiy taʼminotida tanaffus boʻlganda, yigʻilgan maʼlumotlarni va soat yurishini saqlab qoladigan zaxira manba bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 64. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish vaqtida ular belgilangan tartibda metrologik attestatsiyadan oʻtkazilishi kerak. 65. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlarida maʼlumotlarni yigʻish va uzatish tizimi dispetcherlik boshqaruvining tuzilishiga mos keladigan iyerarxik tuzilishga ega boʻlishi, ekspluatatsiya qilinadigan aloqa vositalari, kommutatsiya qilinadigan va ajratiladigan aloqa kanallarini maksimal darajada ishlatishi, shuningdek zamonaviy telekommunikatsiya vositalaridan foydalanishda ish samaradorligini taʼminlashi kerak. 66. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlari dalolatnoma boʻyicha ekspluatatsiyaga topshirilgandan soʻng tegishli energetika korxonasining balansiga qabul qilinishi kerak. 67. Elektr energiyasi isteʼmolini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlarini ekspluatatsiya qilish tegishli mutaxassislarga ega boʻlgan tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi. 68. Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish, elektr texnik xodimlar tomonidan “Energetika ishlab chiqarish korxonalarida xodimlar bilan ishlashni tashkil etish qoidalari”ga (roʻyxat raqami 1178, 2002-yil 4-oktabr, Normativ hujjatlar byulleteni, 2002-y., 19-son ) muvofiq amalga oshirilishi kerak. 69. Barcha ish turlari bajarilishi kerak: elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, oʻzgartirish va taqsimlash qurilmalarida Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga (roʻyxat raqami 1405, 2004-yil 10-sentabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 36-son, 405-modda) va “Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari”ga (roʻyxat raqami 1614, 2006-yil 18-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 33-son, 337-modda) muvofiq; elektr energiyasini isteʼmol qiladigan elektr qurilmalarida “Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan texnik foydalanish qoidalari”ga (roʻyxat raqami 1383, 2004-yil 9-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 27-son, 317-modda) va “Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan foydalanishda texnika xavfsizligi qoidalari”ga (roʻyxat raqami 1400, 2004-yil 20-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 33-son, 379-modda) muvofiq. 70. Kuchlanish ostidagi uskunalarda ishlarda (sinovlarda) ishtirok etadigan xodimlar uchun, elektr xoʻjalik uchun javobgar boʻlgan shaxs tomonidan korxonalarda xodimlarni xavfli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilishga moʻljallangan xavfsizlik choralari tizimi, shu jumladan ishni bajarish loyihalari (keyingi oʻrinlarda — IBL), texnologik xaritalar, dasturlar ishlab chiqilishi va rahbar tomonidan tasdiqlanishi kerak. Koʻrilayotgan xavfsizlik choralari HTQ talablariga, oʻchirib-yoqishlarni amalga oshirish va tezkor muzokaralarni olib borish boʻyicha Yoʻriqnomalarga va boshqa normativ hujjatlarga muvofiq boʻlishi shart. 71. Himoyalash choralarini taʼminlash tizimi, elektr qurilmalaridagi ishlarda (sinovlarda) ishtirok yetadigan barcha shaxslarning salomatligi va xavfsizligini taʼminlash uchun tegishli tashkiliy-texnik chora-tadbirlarni belgilashi kerak. 72. Xavfsizlik choralarini taʼminlash tizimi, elektr tarmoqlariga ulanish uchun arizalarni berish tartibini, kerakli ish hajmini qayd etishni, sinovdan oʻtkazish va ulanish nuqtalarida tegishli xavfsizlik choralarini belgilovchi nizomlarni oʻz ichiga olishi kerak. Xavfsizlik choralarini taʼminlash chora-tadbirlari dispetcherlik xizmatining farmoyishi (yoki ruxsatnomasi) boʻyicha, ishlar bajarilishi zarur boʻlgan ulanmalar joylashgan boshqarmada amalga oshirilishi kerak. 73. Elektr tarmogʻiga ulanish uchun shartnoma imzolangandan soʻng, shuningdek, yangi ulanmaning boshlanishidan oldin xavfsizlik boʻyicha choralarining nusxasi har bir isteʼmolchi tomonidan umumiy ulanish nuqtasi boʻlgan subyektlarga oʻtkazilishi kerak. Ulanishdan avval, hududiy elektr tarmoqlari korxonasi isteʼmolchilarning uzishlar va erga ulashlarni bajarish qismida choralarni koʻrib chiqishi va kelishishi kerak. Tomonlardan biri tomonidan belgilangan choralarga kiritilgan har qanday oʻzgarishlar darhol manfaatdor tomonlarga yetkazilishi kerak. 74. Ulanish nuqtalarida manfaatdor tomonlar birgalikda xavfsizlik choralarini taʼminlash boʻyicha yagona tizimni qabul qilishadi. Qabul qilingan xavfsizlik tizimi quyidagilarni taʼminlashi kerak: eksplutatsiya qilish chegarasining ikkala tomonida uskunada yoki yuqori kuchlanishli elektr qurilmalarda xavfsiz ish jarayonini (sinovlarni); boshqa tomonning elektr jihozlarini ajratish va erga ulashni. 75. Hududiy elektr tarmoqlari korxonasi va isteʼmolchi ishlarning xavfsiz bajarilishi va muvofiqlashtirilishi, shuningdek xavfsizlik choralarini taʼminlash uchun javobgar shaxslarni tayinlashlari shart. 76. Yagona elektr energetika tizimining barcha obyektlarida ish xavfsizligi uchun javobgar etib faqat maxsus tayyorgarlik va bilimlari sinovdan oʻtgan shaxslar tayinlanishi mumkin. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha oʻqitish va mashqlar doimiy va koʻp bosqichli boʻlishi kerak. Tashkilotlar belgilangan xodimlarni Energetika ishlab chiqarish korxonalarida xodimlar bilan ishlashni tashkil etish qoidalariga muvofiq tayyorlash va ularning xavfsizlik texnikasi haqidagi bilimlarini tekshirishni taʼminlashi kerak. 77. Qonun talablari bilan belgilab qoʻyilgan xavfsizlik choralari xar bir tashkilot doirasida bajariladigan ishga (sinovlarga) ham, ulanish nuqtasining ikkala tomonida bajariladigan ishga (sinovlarga) ham qoʻllanishi kerak. 78. Oʻrnatilgan xavfsizlik choralari almashlab ulash, ajratish, erga ulash, ishga qoʻyish va ishni bajarish boʻyicha operatsiyalarni, shuningdek ishlar bajarilganidan keyin uskunalarni yoqishga tayyorlash boʻyicha bajariladigan operatsiyalarni belgilashi shart. 79. Almashlab ulash boʻyicha barcha ishlar uskunani ajratish va erga ulash nuqtalarini kelishishni qamrab oladigan almashlab ulash dasturlari va blankalarida koʻrsatilgan ketma-ketlikda amalga oshirilishi kerak. Tegishli uskunaning dastlabki sxemasini tiklash uchun yuqorida koʻrsatilgan harakatlar ketma-ketligi teskari tartibda amalga oshiriladi. 80. Elektr tarmogʻini yoki elektr qurilmani uzish uchun har ikki tomonning xavfsiz ish olib borilishi uchun javobgar shaxslari qayerda uzishni amalga oshirish toʻgʻrisida kelishib oladilar. Mazkur bitim, u boʻyicha qaror qabul qilinmagunga qadar ishlar bajarilmaydigan, ariza bilan yozma rasmiylashtiriladi. 81. Tomonlar oʻchirishlarni xavfsizlik choralari toʻgʻrisidagi bitimga muvofiq amalga oshirishlari shart. Oʻchirish bajarilganligini tasdiqlash xar ikkala tarafdan, yozma ravishda yoki telefonogramma orqali, har ikkala tomonda mavjud boʻlishi kerak boʻlgan roʻyxatlarda keltirilgan vakolatli shaxslar tomonidan imzolanib tasdiqlanadi. 82. Ikkala tomon uchirish faktini tasdiqlaganidan soʻng ishni xavfsiz bajarishga javobgar shaxslar ishning xavfsiz bajarilishiga javobgar boʻlgan tezkor xodimlar tomonidan erga ulash joyi toʻgʻrisida soʻrov berishadi. 83. Tomonlarning ishlarni xavfsiz bajarishga javobgar shaxslari erga ulashni bajarishi va uning muvaffaqiyatli amalga oshirilganligini tasdiqlashi kerak. Yerga ulashni tasdiqlash, ikkala tomondan yozma ravishda yoki har ikkala tomonda mavjud boʻlishi lozim boʻlgan roʻyxatlarda keltirilgan vakolatli shaxslar tomonidan imzolash orqali amalga oshiriladi. 84. Ishni xavfsiz bajarishga javobgar shaxslar tomonidan qabul qilingan barcha harakatlar oʻzaro kelishilishi kerak. Har ikki tomon xavfsizlik choralari boʻyicha koʻrilgan choralar koʻrilgan qurilmalarni identifikatsiya qilishi kerak. 85. Ish boshlanishidan oldin barcha tomonlar xodimlarga mazkur obyektda ishning xususiyatlari hamda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavf-xatarlar toʻgʻrisida instruktaj oʻtkazishlari shart. Agar zarurat boʻlsa, shaxsiy himoya vositalari koʻzda tutilishi kerak. 86. Ishlarni xavfsiz olib borish uchun javobgar shaxs ishlarning xavfsiz bajarilishini taʼminlaydigan choralar bajarilgandan soʻnggina ishlar (sinovlar) oʻtkazish uchun ruxsat berishi lozim. 87. Ish (sinovlar) tugatilganidan soʻng, ularning bajarilishiga javobgar shaxslar ish (sinovlar) tugatilgan va xodimlar ish joyidan chiqarilishi haqida ish xavfsizligi uchun javobgar shaxslarga xabar berishadi. Xabar har ikkala tomonda mavjud boʻlishi lozim boʻlgan roʻyxatlarda keltirilgan vakolatli shaxslar tomonidan imzolangan yozma yoki telefonogramma orqali rasmiylashtirilishi kerak. 88. Xavfsizlik choralarini bekor qilish va oʻzgartirish ketma-ketligi tegishli dispetcherlik xizmatlarining buyruqlariga binoan kelishilgan rejaga muvofiq amalga oshiriladi. 89. Hududiy elektr tarmoqlari korxonasi va isteʼmolchilar ishning xavfsizligini taʼminlaydigan tashkiliy va texnik chora-tadbirlarni amalga oshirish jadvallarini tuzadilar va kelishib oladilar va mazkur bobning talablariga muvofiq xavfsizlik masalalarini muvofiqlashtirish uchun zarur boʻlgan har qanday hujjatlarni, shu jumladan, ularga tegishli barcha xabarlarning xronologik qaydlarini, shuningdek, ishlarni (sinovlarni) oʻtkazish boʻyicha koʻrilgan xavfsizlik choralari toʻgʻrisida batafsil maʼlumotni keyinchalik arxivda saqlashlari kerak. 90. Hududiy elektr tarmoqlari korxonalari va isteʼmolchilar ekspluatatsiya qiluvchi xodimlar uchun yetarli axborotni qamrab olgan elektr qurilmalarining sxemalarini almashishlari kerak. 91. Elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarishga moʻljallangan elektr qurilmalar, taqsimlash tarmogʻi va har qanday foydalanuvchining tizimi Elektr qurilmalarda foydalaniladigan himoya vositalarini qoʻllash va sinash qoidalarning talablariga muvofiq himoya vositalari bilan toʻldirilgan boʻlishi shart. 92. Barcha elektr uskunalar ishchi chastotaga, nominal kuchlanish va tokka, shuningdek u ulangan taqsimlash tarmogʻining qisqa tutatish tokiga (keyingi oʻrinlarda — QT), QT va kommutatsiya rejimlariga bardoshlilik imkoniyatlarini hisobga olgan holda mos kelishi shart. 93. Elektr uskunalar, elektr uzatish tarmoqlari va yer osti kabellar qizish boʻyicha koʻrsatgichlar standartiga muvofiq nominallar chegarasida ekspluatatsiya qilinishi va xavfsizlikni boshqarish tizimi doirasida taqsimlovchi tarmoqlarning ekspluatatsiya parametrlariga muvofiq kelishi lozim. 94. Ushbu qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Arxitektura va qurilish davlat qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, “Oʻzkommunxizmat” agentligi, “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi, “Oʻzbekenergo” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, “Oʻzbekkoʻmir” ochiq aksiyadorlik jamiyati va “Oʻzbekneftegaz” milliy xolding kompaniyasi bilan kelishilgan. 1-jadval Ulanishlar uchun aniqlik klassi Uskuna turi 500 kV va undan ortiq, 200 MW va undan ortiq generatorlar 220-110 kV, 50 dan 200 MWgacha generatorlar 35-6 kV, 50 MW gacha generatorlar past kuchlanishli Toktransformatori 0,2_* 0,5 0,5 0,5 Kuchlanish transformatori 0,2• 0,5 0,5 - Aktiv energiyani hisobga olish asbobi 0,2• 0,5 1 1 Reaktiv energiyani hisobga olish asbobi 0,5 1 1 1 Joiz xatolik 2-jadval Hisobga olish tizimining joiz xatolik chegarasi Nominalga nisbatan foiz nisbatidagi tok Cos φ Ulanmalarning nominal koʻrsatkichlari 500 kV va undan ortiq, 200 MW va undan ortiq generatorlar 220-110 kV, 50 dan 200 MWgacha generatorlar 35-6 kV, generatorlar 50 MWgacha past kuchlanishli Aktiv energiyasi 20 — 120% 1 ± 0,5%• ± 1,1% ±1,6% ± 1,5% 5 — 20% 1 ± 0,7%• ± 1,1% ±1,6% ± 2,5% 1 — 5% 1 ± 1,5%• ± 1,5%* ± 2,1%• ± 2,5% 20 — 120% 0,5 ind.dan 0,5 sigʻ. gacha ± 0,8%• ±1,1% ±1,6% ± 2,5% Reaktiv energiya 10 — 120% 0 ± 4,0% ± 4,0% ± 4,0% ± 4,0% 10 — 120% 0,866 ind. dan 0,866 sigʻ. gacha ± 5,0% ± 5,0% ± 5,0% ± 5,0%