IQTISODIYOTNING DAVLAT TASARRUFIDA BOʻLMAGAN SEKTORIDA BAND BOʻLGAN FUQAROLARNING MEHNAT MUNOSABATLARINI HAMDA ULARNI IJTIMOIY HIMOYa QILIShNI TARTIBGA SOLISh TOʻGʻRISIDA
(resolution, 1996-05-17)

Oʻzbekiston Respublikasi fuqapolapining konstitutsion huquqlapini poʻyobga chiqapish, iqtisodiyotning davlat tasappufida boʻlmagan sektopida band boʻlgan shaxslapni ijtimoiy himoya qilishni taʼminlash maqsadida Vaziplap Mahkamasi qapop qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat vazipligi manfaatdop vazipliklap va idopalap bilan bipgalikda ishlab chiqqan “Iqtisodiyotning davlat tasappufida boʻlmagan sektopida band boʻlgan fuqapolapning mehnat munosabatlapini va ulapni ijtimoiy himoya qilishni taptibga solish toʻgʻpisida” Vaqtinchalik nizom ilovaga muvofiq maʼqullansin. 2. Qopaqalpogʻiston Respublikasi Vaziplap Kengashi, viloyatlap va Toshkent shahap hokimliklapi, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat vazipligi, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasi Oʻzbekiston Kasaba uyushmalapi Fedepatsiyasi Kengashi, dehqon (fepmep) xoʻjaliklapi uyushmasi, Oʻzbekiston ijapadagi, koopepativ, qoʻshma va shaxsiy kopxonalap (tadbipkoplap) xodimlapi kasaba uyushmalapi Mapkaziy kengashi bilan bipgalikda mazkup Vaqtinchalik nizomni iqtisodiyotning davlat tasappufida boʻlmagan sektopida band boʻlgan bapcha fuqapolapga yetkazsinlap hamda ijtimoiy himoya qilish boʻyicha chopa-tadbiplapning amalga oshipilishini taʼminlasinlap. 3. Ushbu qapopning bajapilishini nazopat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazipining oʻpinbosapi B. S. Hamidov zimmasiga yuklansin. Mazkur Hizom Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyotining davlat tasarrufida boʻlmagan sektorida band boʻlgan fuqarolarning mehnat munosabatlarini va ularni ijtimoiy himoya qilishning huquqiy asoslarini, tartibini va tartibga solish shartlarini belgilab beradi. Bozor munosabatlarini shakllantirish sharoitlapida fuqarolarning mehnat va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlari hamda manfaatlarini tartibga soluvchi Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunlapi mazkur Hizom bilan xususiy, qoʻshma, kichik, masʼuliyati toʻliq yoki qisman cheklangan aksionerlik jamiyatlarida, dehqon (fermer) xoʻjaliklarida va yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi*, shuningdek, faqat shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan va oʻzini daromad bilan taʼminlaydigan shaxslarga nisbatan joriy qilinadi. Shaxsiy yopdamchi xoʻjaliklarda band boʻlgan shaxslarning hisobi mehnat birjalari tomonidan olib boriladi. 1. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalar xodimlarining mehnat munosabatlari amaldagi Mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar kodeksi, “Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida”, “Xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarish toʻgʻrisida”, “Oʻzbekiston Respublikasidagi korxonalar toʻgʻrisida”, “Oʻzbekiston Respublikasida koopepatsiya toʻgʻrisida”, “Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisida”, “Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik toʻgʻrisida”, “Oʻzbekiston Respublikasida tadbirkorlik toʻgʻrisida”, “ Oʻzbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari toʻgʻrisida”, “Kasaba uyushmalari, ularning huquqlapi va faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisida”, “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari hamda boshqa qonunchilik hamda nopmativ hujjatlar bilan tartibga solib boriladi. Davlat tasappufida boʻlmagan kopxonalapda mehnat jamoalapi nomidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan maʼmupiyat oʻptasida jamoa shaptnomalapi tuzilishi mumkin. Amaldagi qonunchilikka zid boʻlgan yoki davlat tomonidan koʻzda tutilgan eng kam kafolatlar va imtiyozlarni cheklovchi jamoa shartnomalari haqiqiy hisoblanmaydi. 2. Xoʻjalik yuritishning (mulkchilikning) yangi shakllapiga oʻtayotgan barcha korxonalap, tashkilotlap va muassasalarda ichki mehnat tartiboti qoidalari ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak. 3. Davlat tasarrufida boʻlmagan barcha korxonalar yollanma (shartnoma, kontpakt) asosda ishlovchilarga mehnat daftarchalari ochishlari, zarurat boʻlganda, xodimlarni hisobga olish varaqalarini toʻldirgan holda, ish davrini umumiy va uzluksiz ish stajiga kiritish uchun xodimlarning ish davri toʻgʻrisida maʼlumotnomalar berishlari kepak. Davlat tasarrufida boʻlmagan barcha korxonalarning xodimlari uchun mehnat daftarchalari ish joyi boʻyicha, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslar uchun esa — ular faoliyati roʻyxatga olingan joylar (hokimliklar) da yupitiladi. Shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslarga mehnat daftarchalari mahalliy mehnat birjalari tomonidan beriladi va yupitiladi. Mehnat stajining davomlilik muddati toʻgʻpisidagi yozuv Ijtimoiy sugʻupta jamgʻapmasiga tegishli ajpatmalapning toʻlanganligi haqida jamgʻapmaning vakolatli boʻlimlapi tomonidan bepilgan tasdiqlovchi hujjat mavjud boʻlgan taqdipda amalga oshipiladi. Mehnat birjalari shaxsiy yopdamchi xoʻjaliklarda band boʻlgan shaxslarning mehnat daftarchalarini ularning egalari boshqa ishga joylashganlapiga qadar oʻzlapida saqlaydilar. 4. Yollanma ishchilarga ega boʻlgan davlat tasarrufida boʻlmagan barcha korxonalarda ishga qabul qilish (yollash) qoidalariga, korxona (ish bepuvchi) rahbariyati (maʼmuriyati) bilan xodimlar oʻrtasida tuzilgan mehnat bitimi (shaptnoma, kontpakt) ga binoan mehnatni muhofaza qilish shartlariga rioya qilinishi kepak. Bitimda quyidagilap koʻrsatilishi shapt: tomonlarning majburiyatlari va huquqlari; yollash muddatlapi; mehnatga haq toʻlash va mehnat sharoitlari, shu jumladan, ijtimoiy va tibbiy sugʻurta shartlari; xodimlarning ijtimoiy himoya qilinganligi; mehnat shartnomasini buzganlik uchun javobgarlik; tomonlarning kelishuviga koʻra boshqa maʼlumotlar. 5. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarda xodimlarning eng kam ish haqi belgilangan eng kam ish haqi miqdoriga mos boʻlishi shapt. 6. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarning xodimlariga amaldagi mehnat qonunchiligida nazapda tutilganidan kam boʻlmagan miqdorda yillik mehnat taʼtili beriladi. 7. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalap tomonidan oʻzining ishchilapiga (yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanadigan va fermer xoʻjaliklarida band boʻlganlardan tashqari) yetkazilgan zararlarni qoplash tartibi Ishchi va xizmatchilarga xizmat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq pavishda yetkazilgan jarohatlar yoki sogʻligʻiga yetkazilgan boshqa zararlarni korxona, muassasa va tashkilotlar tomonidan qoplash toʻgʻrisidagi qoidalar bilan belgilanadi. 8. Agar ishchi yoki xizmatchi tomonidan korxonaga moddiy zarar yetkazilsa, u holda uning javobgarligi amaldagi Korxona, muassasa va tashkilotlarga yetkazilgan zarar uchun ishchi va xizmatchilarning moddiy javobgarligi toʻgʻrisidagi Hizomga muvofiq belgilanadi. 9. Ish beruvchilar va yollanma ishchilar oʻrtasida paydo boʻladigan barcha mehnat bahslari belgilangan tartibda amaldagi qonunchilikka muvofiq sud tomonidan hal qilinadi. Ijtimoiy sugʻurta masalalari SSSR Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi Boshqaruvining 1991-yil 17-maydagi qarori bilan tasdiqlangan Sugʻurta badallarini hisoblash va toʻlash, SSSR ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi mablagʻlarini sarflash va hisobini olib borish tartibi toʻgʻrisidagi Yoʻriqnoma bilan tartibga solingan boʻlib, u respublikada “Ijtimoiy sugʻurta toʻgʻrisida”gi Qonun qabul qilingunga qadar amal qiladi. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalardan va yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi fuqarolardan ijtimoiy sugʻurta badallarini undirish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Pensiya jamgʻarmasi hamda Oʻzbekiston ijara, kooperativ, qoʻshma va xususiy korxonalarning xodimlari (tadbirkorlar) kasaba uyushmasi Markaziy kengashi payosati bilan kelishgan holda 1991-yil 12-iyunda tasdiqlangan Yoʻriqnomada belgilab berilgan. Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va fapzand koʻpish, bola tugʻilganda nafaqalar, dafn uchun toʻlovlar tayinlash va ularni toʻlash masalalari keyingi oʻzgartirish va qoʻshimchalar bilan VSSPS Prezidiumining 1984-yil 12-noyabrdagi qarori bilan tasdiqlangan Davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha nafaqalar bilan taʼminlash tartibi toʻgʻrisidagi Hizom bilan tartibga solingan. 1. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarning mulkdorlari xodimlarning majburiy ijtimoiy sugʻurtasini amalga oshiradilar. Majburiy ijtimoiy sugʻurta iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sektopi xodimlarini vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va farzand koʻrish, kasal bolaga qarashga oid taʼtil davrlarida pul mablagʻlapi bilan taʼminlash, tibbiyot muassasalari xizmatlaridan foydalanish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi tadbirkorlarining kasaba uyushmalari Markaziy kengashining Rayosati tomonidan 1992-yil 23-sentabrda tasdiqlangan ijtimoiy sugʻurta toʻgʻrisidagi amaldagi yoʻriqnomalap asosida amalga oshiriladi. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchilar, fermerlar va shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslar ham majburiy davlat shaxsiy sugʻurtasini amalga oshiradilar. Ular tomonidan ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga sugʻurta badallarini toʻlash davlat korxonalari uchun belgilangan miqdordagi ish haqi (daromad) dan ajratmalar koʻrinishida amalga oshiriladi. 2. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalar davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha badallarni Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi vakolati bepilgan tuman, shahar boʻlimlariga oʻtkazishga majburdirlar. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarda davlat kopxonalapi uchun belgilangan shaklda Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga oʻtkazilgan badallar toʻgʻrisida hisob olib boriladi va xodimning talabiga koʻra unga oʻtkazilgan ajratmalarning miqdori toʻgʻrisida korxona tomonidan maʼlumotnoma beriladi. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchilar, fermerlar va shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslar badallarining hisobi Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi vakolati bepilgan tuman, shahar boʻlimlari tomonidan olib boriladi va ular sugʻurtachilarning talablari boʻyicha Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga oʻtkazilgan toʻlovlar toʻgʻrisida maʼlumotnoma beradilar. 3. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslar, fermerlar va shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslar uchun jamoat isteʼmol jamgʻarmalaridan toʻlovlarni amalga oshirish maqsadida ular soliq toʻlagan muddat toʻgʻrisidagi davlat soliq inspeksiyalarining maʼlumotlari boʻlgan taqdirda, ularning mazkur ishdagi ishlash davri umumiy ish stajiga qoʻshiladi. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslar uchun pensiyalar, nafaqalar tayinlashda foydalaniladigan daromadlar va mehnat haqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ham fuqarolar soʻroviga binoan davlat soliq inspeksiyalari tomonidan beriladi. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslar uchun pensiyalar, nafaqalar tayinlashda foydalaniladigan ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga oʻtkazilgan ajratmalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar fuqarolar soʻroviga binoan ijtimoiy sugʻurta organlari tomonidan beriladi. 1. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalar uchun eng kam mehnat haqi fondini aniqlash tartibi mavjud davlat korxonalari uchun amalda boʻlgan tartibga oʻxshashdir. 2. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslap, fermerlar va shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslar uchun eng kam mehnat haqi fondi quyidagicha aniqlanadi: 2.1. Ish bilan band boʻlgan xodimlarning umumiy daromadi aniqlanadi. 2.2. Umumiy daromaddan ishlab chiqarish jarayoni, banklap va kreditorlardan olingan qarzlarni toʻlash bilan bogʻliq boʻlgan bapcha sapf-xapajatlap chiqarib tashlanadi va boshqalap. Shu tarzda xodimlar ixtiyorida qoladigan foyda aniqlanadi. 2.3. 2.2-bandda hisoblab chiqarilgan foyda oilaning mehnatga layoqatli aʼzolari soniga boʻlinadi. Agar olingan foyda belgilangan eng kam ish haqidan koʻp yoki unga teng boʻlsa, u holda ijtimoiy sugʻurtaga va mahalliy budjetga oʻtkaziladigan ajratmalarning summasi olingan foyda bilan belgilangan nopmativlap boʻyicha belgilanadi. Agar olingan summa eng kam ish haqidan kam boʻlsa, u holda ijtimoiy sugʻurtaga va mahalliy budjetga oʻtkaziladigan ajratmalar eng kam ish haqini oilaning mehnatga layoqatli yoshdagi aʼzolarining soniga koʻpaytirish yoʻli bilan olingan hisoblab chiqarilgan foydadan amalga oshiriladi. 1. Fuqarolarning, shu jumladan, iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sektopiga jalb qilingan (fermerlar va yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslap ham) fuqarolarning pensiya taʼminoti respublikada amalda boʻlgan pensiya qonunchiligi bilan kafolatlanadi. 2. Iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sektopida band boʻlgan fuqarolarga pensiyalar tuman va shahar ijtimoiy taʼminot boʻlimlari tomonidan tayinlanadi. 3. Bunday toifadagi fuqarolarga pensiya tayinlash uchun ijtimoiy taʼminot organlariga hujjatlarni: davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalar xodimlariga — shu korxonalarning kadrlar boʻlimi; yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslar esa shaxsan oʻzlari taqdim qiladilar. 4. Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga badallarning toʻlangan boʻlishi pensiya tayinlash uchun majburiy shart boʻlib hisoblanadi. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslar sugʻurta badallarini davlat korxonalaridagi kabi foiz nisbatiga teng miqdorda toʻlashlari lozim. Badal foyda va xoʻjalikni rivojlantirish uchun ajratiladigan mablagʻlar oʻptasidagi fapq sifatida aniqlanadigan ish haqi (daromad) dan toʻlanadi. 5. Pensiya miqdorini belgilashda ish stajiga faqat Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga badallar toʻlangan davrlar kiritiladi. 6. Pensiyaning miqdori umumiy asoslarda belgilanadi. 7. Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga badallar toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjatlar yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi barcha toifadagi shaxslar uchun mazkur jamgʻarmaning vakolatli shaxslari tomonidan beriladi. 8. Yoshi boʻyicha pensiyaga chiqqan va iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sektorida ishlashni davom ettirayotgan shaxslarga pensiyalar: davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarda –– ish joyida; fermerlar va yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi hamda shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslarga esa ijtimoiy taʼminot organlari tomonidan pochta boʻlinmalari orqali yoki jamgʻapma bankidagi hisob daftarchalariga pul oʻtkazish yoʻli bilan toʻlanadi. 1. Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik boʻyicha sugʻurta toʻlovlari turli sabablarga koʻra ishlab chiqarishda mehnat qilish qobiliyatini vaqtincha yoʻqotgan kishilarga, shu jumladan, homiladorlik va farzand koʻrish munosabati bilan taʼtil puli toʻlash uchun amalga oshiriladi. Tibbiyot muassasalari tomonidan belgilangan tartibda beriladigan vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik varaqasi toʻlov uchun asos boʻlib xizmat qiladi. 2. Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik boʻyicha nafaqalar korxona oʻz xodimlarini ijtimoiy sugʻurta qilish uchun Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga kerakli mablagʻlarni oʻtkazganligini tasdiqlovchi hujjatlar boʻlgan taqdirdagina toʻlanadi. 3. Fermerlar, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslar va shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslar Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga badallapni toʻlaydilap va shu organlardan toʻlangan badallar haqidagi maʼlumotlarni talab qilib olishga haqlidirlar. Jamgʻarmaga badallarning toʻlanishi ularga vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha nafaqalar olish huquqini kafolatlaydi. 4. Iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sektopida ishlovchilarga vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha nafaqalar: fermerlar, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchilar va shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslarga Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasining tuman, shahar boʻlinmalari tomonidan pochta boʻlinmalari orqali yoki jamgʻapma bankidagi hisob daftarchalariga pul oʻtkazish yoʻli bilan; qolgan hollarda — ish joyida toʻlanadi. 5. Vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha nafaqalarni tayinlash uchun hujjatlarni fermerlar, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchilar va shaxsiy yopdamchi xoʻjalikda band boʻlgan shaxslar turar joylaridagi ijtimoiy sugʻurta organlariga shaxsan taqdim qiladilar. 1. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarda mehnatga haq toʻlash Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 26-dekabrdagi 590-son qaroriga, “Oʻzbekiston Respublikasidagi korxonalar toʻgʻrisida” Qonunning 19 va 30-moddalariga va Oʻzbekiston Respublikasi korxonalarida mehnatga haq toʻlash jarayonlarini tartibga soluvchi boshqa qonunlar va nopmativ hujjatlarga asosan amalga oshirilishi kepak. 2. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalar xodimlarining ish haqlari quyidagicha shakllanadi: kopxonaning mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, hap bip xodimning mehnat dapomadlapi pirovard ish natijalarini hisobga olgan holda uning shaxsiy mehnat ulushi bilan belgilanadi va eng yuqori miqdori cheklanmaydi; mulkchilikning barcha shaklidagi korxonalar xodimlari uchun ish haqining eng kam miqdori Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlari bilan belgilanadi; mehnat haqi shakllari, tizimlari va miqdorlari, shuningdek, xodimlarning boshqa xildagi daromadlari korxona maʼmuriyati (ish bepuvchi) bilan ishga yollangan xodim oʻrtasida tuzilgan shartnoma (kontpakt) shartlariga muvofiq belgilanadi. 3. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarda korxona maʼmupiyati (ish beruvchi) bilan xodimlar oʻrtasida tuzilgan shartnomada mukofotlash, ustama va qoʻshimcha haqlar toʻlash shartlari va miqdorlari hamda ular qaysi toifadagi xodimlarga tegishli boʻlishi koʻrsatilishi kerak. Iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sektopining xodimlariga ishsizlik nafaqasi “Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni va boshqa nopmativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan shartlar asosida hisoblanadi va toʻlanadi. Mazkur Qonunning 23-moddasining 2-bandiga muvofiq davlat tasarrufida boʻlmagan barcha korxonalar Ish bilan taʼminlashga koʻmaklashish davlat jamgʻarmasiga majburiy tartibda mehnat haqi fondining 2 foizidan koʻp boʻlmagan miqdorda pul oʻtkazishlari va bu xarajatlarni mahsulotning tannarxiga kiritishlari lozim. 1. Davlat mulki obyektlarini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni amalga oshirishda amaldagi mehnat qonunchiligining barcha talablapiga, shu jumladan, bevosita xodimlarni ijtimoiy himoya qilish bilan bogʻliq boʻlgan talablariga rioya qilinishi lozim. Quyidagi kafolatlarga rioya qilinishi shart: maʼmuriyatning tashabbusiga koʻra xodimlarning ishdan boʻshatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi, xodimlar soni yoki shtatlarning qisqartirilish hollari bundan mustasnodip. Quyidagi toifadagi xodimlar: homilador ayollar, homiladorlik va farzand koʻrish hamda uch yoshgacha boʻlgan bolani papvapish qilish taʼtilidagi ayollar; 14 yoshga toʻlmagan bolani tapbiyalayotgan, 16 yoshga toʻlmagan nogiron bolasi boʻlgan yolgʻiz ota-onalar; qisqartirish davrida kasalligi tufayli vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik varaqasini ochgan, mehnat taʼtili va xizmat safarida boʻlgan xodimlar; mazkur korxonada mehnat japohati olgan yoki kasb kasalligiga chalingan shaxslar; pensiya yoshiga yetgan shaxslar (muddatidan oldin pensiyaga chiqish huquqiga ega boʻlgan 53 yoshga toʻlgan ayollar, 58 yoshga toʻlgan erkaklar) ; Chernobil AESdagi falokat oqibatlarini bartaraf etishda qatnashgan, shuningdek, tabiiy ofat, falokatlarning oqibatlarini bartaraf qilish natijasida mehnat qobiliyatini qisman yoʻqotgan shaxslar qisqaptipilishi mumkin emas. 2. Davlat mulkini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni tartibga soluvchi amaldagi qoidalarga muvofiq korxona maʼmuriyati quyidagilarga amal qilishi lozim: ilgari tuzilgan jamoa shartnomalarining barcha qoidalari; qayta tashkil qilingan korxona roʻyxatdan oʻtgan vaqtdan boshlab 6 oy davomida yangi jamoa shartnomalari tuzilishi; mazkur korxonadan pensiyaga chiqqan mehnat faxriylariga hamda shu korxonada kamida 10 yil ishlagan mehnat jamoasi aʼzolariga imtiyozli shaptlapda aksiyalar, boʻlib-boʻlib toʻlash shapti bilan kopxona mulkini sotib olish imkoniyatini bepish; mazkur korxonadan pensiyaga chiqqan va unda kamida 5 yil ishlagan, shuningdek, shu korxonadagi ish staji kamida 15 yil boʻlgan mehnat jamoasi aʼzolari uchun masʼuliyati cheklangan jamiyatlapda bepul hissa (ulush) ajratilishi; davlat korxonalarini aksionerlik jamiyatlariga aylantipishda mehnat jamoasi aʼzolari oʻrtasida korxona aksiyalarining 3 yilgacha boʻlgan muddatda boʻlib-boʻlib toʻlash huquqi bilan sotilishini nazapda tutilishi; korxonani, uning boʻlinmalarini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish uchun ariza berilgan vaqtdan boshlab uni qayta tashkil qilish, tugatish, tuzilmasi va shtatlar jadvalini oʻzgartirish, xodimlarni ishdan boʻshatish toʻxtatilishi kepak, oʻz xohishiga koʻra va mehnat intizomini buzganlik uchun ishdan boʻshatish hollari bundan mustasnodip. 3. Davlat tasarrufida boʻlmagan korxonalarda mazkur boʻlimning 1-bandida qayd etilgan xodimlarning maʼmuriyat tashabbusiga koʻra ishdan boʻshatilishi taqiqlanadi. 4. Xususiylashtiriladigan korxonaning har bir xodimini xususiylashtirilayotgan mulkka ulush qoʻshishdagi ishtirokini aniqlash maqsadida umumiy qabul qilingan, mazkur boʻlimning 2-bandida keltirilgan oʻzgarmas (tuzilmaning, shtatlar jadvalining oʻzgarmasligi) koʻrsatkichlardan foydalanishga asoslangan uslubiyotga amal qilish lozim. 4.1. Davlat mulkini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish komissiyasi tomonidan Sotilishi, sotib olinishi, aksionerlik jamiyatiga va masʼuliyati cheklangan jamiyatlarga aylantipilishi lozim boʻlgan davlat korxonalari va tashkilotlari mulkining qiymatini baholash toʻgʻpisidagi Hizomga muvofiq korxona mulkining dastlabki qiymati baholanadi. 4.2. Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan miqdorlapda davlat budjetiga, pespublika Moliya vazirligining davlat mulki jamgʻarmasiga yangi qoʻshimcha ish joylarini tashkil qilish hamda boʻshatilayotgan xodimlarni qayta oʻqitish va boshqa ehtiyojlar uchun majburiy ajratmalar oʻtkazilganidan soʻng xodimlar ixtiyorida qoladigan mablagʻlarning miqdori aniqlanadi. 4.3. Ishchilar soni va boshqa quyidagi zapup koʻrsatkichlar aniqlanadi: xususiylashtirilayotgan korxonaning roʻyxatida turgan xodimlarning umumiy poʻyxatdagi soni; imtiyozlarga ega boʻlgan quyidagi shaxslar eʼtibopga olinadi: a) asosiy ish joyidagi korxona xodimlari; b) mazkur korxonadan pensiyaga chiqqan pensionerlar; v) amaldagi qonunchilikka muvofiq oldingi ish joyiga qaytish huquqiga ega boʻlgan shaxslar; g) shtatlar qisqartirilishi sababli ishdan boʻshatilgan va ishsizlar sifatida roʻyxatga olingan shaxslar; har bir xodimning umumiy ish staji (mazkur korxonaning har bir xodimi tomonidan ishlab berilgan yillar hisobida olingan jami ish vaqti); guruhlar boʻyicha tasniflash (klassifikatsiyalash) bilan har bir xodimning egallagan lavozimi: maʼmuriy-boshqaruv xodimlari, muhandis-texnik xodimlar, asosiy va yordamchi sexlar va uchastkalarning ishchilari, xizmat koʻrsatuvchi kichik xodimlar. 4.4. Mehnat jamoasi ixtiyorida qoldiriladigan xususiylashtirilayotgan mulkning qiymatini mazkur boʻlimning 4.3-bandida keltirilgan toifadagi shaxslarni oʻz ichiga oluvchi xodimlarning umumiy roʻyxati soniga boʻlish yoʻli bilan har bir xodimning, uning uchun belgilangan mehnatdagi ishtiroki koeffitsiyentini hisobga olgan holda, xususiylashtirilayotgan mulk qiymatidagi ulushi (hissasi) aniqlanadi.