Zamonaviy birja mexanizmlarini joriy etish orqali birja savdolarida narxlar oʻzgarishining oldini olishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida
(resolution, 2025-04-11)

Birja savdolarida bozor konyunkturasini hisobga olgan holda, real narxni shakllantirishning zamonaviy mexanizmlarini joriy etish, sogʻlom raqobat va ishbilarmonlik muhitini yanada yaxshilash, tovar-xom ashyo birjalari hamda birja ishtirokchilari faoliyatida qonun buzilishi holatlarining oldini olish mexanizmlarini takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasining (keyingi oʻrinlarda — Respublika birjasi) birja savdolarida tuziladigan bitimlar boʻyicha sotuvchi va xaridor oʻrtasida oʻzaro moslashuvchan narx taklif qilish tamoyiliga asoslangan “ikki tomonlama qarama-qarshi auksion” yangi savdo vositasining test rejimida ishga tushirilganligi maʼlumot uchun qabul qilinsin. 2. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasida ikki tomonlama qarama-qarshi auksion orqali birja savdolarini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin: birja savdolarida sotiladigan tovarlarni birja savdolariga qoʻyishga ruxsat berish tartibi; tovarlarni ikki tomonlama qarama-qarshi auksion savdolarida sotish tartibi; birja savdolari davomida tuzilgan bitimlar boʻyicha hisob-kitoblarni amalga oshirish va nizolarni hal qilish tartibi. 3. Respublika birjasi 2025-yil 1-iyunga qadar ikki tomonlama qarama-qarshi auksion savdolari tizimini yoʻlga qoʻyish, birja savdolari ishtirokchilariga qoʻshimcha qulayliklar yaratishga hamda ularni masʼuliyatini oshirishga qaratilgan quyidagi mexanizmlarni amaliyotga joriy qilsin: ikki tomonlama qarama-qarshi auksion savdolarida sotilgan mahsulotlarni yagona yuklash manzili prinsipi asosida faoliyat koʻrsatuvchi “birja ombori” xizmatlarini respublikaning har bir hududida yoʻlga qoʻyish va ularni Respublika birjasida roʻyxatdan oʻtkazish tartibini ishlab chiqish; birja aʼzolari va birja savdolarida ishtirok etuvchilarning “ishonchlilik” reytingini yuritish; birja aʼzolarini yangi savdo vositalari boʻyicha oʻqitish va ularning malakasini oshirish hamda yakuni boʻyicha ularga tegishli malaka sertifikatlarini berish; birja sohasi ishtirokchilarini “yuqori savdo aylanmasi — yuqori daromad” tamoyili asosida ragʻbatlantirish. 4. Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi 2025-yil 15-iyuldan boshlab monopol korxonalar va (yoki) ustav fondida (kapitalida) davlat ulushi 50 foiz va undan ortiq boʻlgan yuridik shaxs, ustav fondining (kapitalining) 50 foizi va undan ortigʻi ustav fondida (kapitalida) davlat ulushi 50 foiz va undan ortiq boʻlgan yuridik shaxsga tegishli boʻlgan yuridik shaxs tomonidan ishlab chiqarilgan xlorid va nitrat kislotalari, natriy sianid, gipoxlorit natriy, suyuq azot, suyuq xlor, rux belilasi, ferromolibden, bazalt, fosforit va dolomit uni mahsulotlarini barcha xaridorlarga ichki bozorda faqat birja savdolari orqali bozor tamoyillari asosida sotish choralarini koʻrsin. 5. Respublika birjasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi bilan mahsulotlarning birja savdolarga qoʻyilishi, sotilishi, shartnomalar tuzilishi va xaridorga yuklanishi, shu jumladan, xaridor va sotuvchi tomonidan bekor qilingan bitimlarning sabablarini oʻrganish, nohalol raqobatchilarga nisbatan tegishli choralar koʻrish boʻyicha maʼlumotlar almashinuvini yoʻlga qoʻysin. 6. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 2-ilovaga muvofiq ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilsin. 7. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — iqtisodiyot va moliya vaziri J.A. Qoʻchqorov zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur Nizom Oʻzbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasida ikki tomonlama qarama-qarshi auksion orqali birja savdolarini oʻtkazish tartibini belgilaydi. Ushbu Nizom talablari boshqa tovar-xom ashyo birjalari uchun tavsiyaviy tusga ega. 2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: avans — sotuvchi va xaridor tomonidan kiritiladigan, birja vositachilik yigʻimini va tomonlarning zakalatini oʻz ichiga oladigan summa; birja aʼzolari — birja tomonidan belgilangan tartibda birja savdolarida ishtirok etish hamda dilerlar, market-meykerlar va brokerlar sifatida birja bitimlarini tuzish huquqini olgan yuridik shaxslar; buyurtmalar stakani — birja bitimlari joriy vaqtda tuzilishi mumkin boʻlgan, berilgan buyurtmalar haqida maʼlumotni aks ettiruvchi, savdolarda ishtirok etayotgan barcha birja aʼzolariga jadval shaklida foydalanishi mumkin boʻlgan va birja savdolari elektron tizimida aks etgan maʼlumot; ikki tomonlama qarama-qarshi auksion (ITQQA) — birja savdolarida amalga oshiriladigan va bir vaqtning oʻzida tovarlarni sotish boʻyicha oʻz takliflarini taklif qiluvchi sotuvchilar hamda sotib olish uchun oʻz takliflarini taklif qiladigan xaridorlar ishtirok etadigan auksion; Listing komissiyasi — tovarlarni birjaning kotirovkalash varagʻiga kiritish (listing), avval kiritilgan tovarlarni birjaning kotirovkalash varagʻidan chiqarish (delisting) jarayonlarini amalga oshiruvchi birjaning doimiy faoliyat koʻrsatuvchi organi; lot — birja savdosi paytida tuzilgan va birja savdosini sotish (sotib olish) uchun arizada koʻrsatilgan turdagi birja tovarining miqdori. 3. Ikki tomonlama qarama-qarshi auksion orqali birja savdolarini oʻtkazish tartibi ushbu Nizomga ilovaga muvofiq sxemaga asosan belgilanadi. 4. ITQQA savdolariga tovarlarni qoʻyishga ularni birja kotirovkalash varagʻiga kiritish orqali birjalarning Listing komissiyasi tomonidan ruxsat beriladi. 5. Birja kotirovkalash varagʻiga kiritiladigan tovarlar quyidagi talablarga javob berishlari lozim: birja savdolariga ulgurji partiyalarda qoʻyilishi; yuqori likvidli, oʻzgarmas sifat koʻrsatkichlariga ega boʻlishi; tovar savdoga muntazam ravishda (murojaatlar doimiyligi) qoʻyib borilishi va sotilishi; tovarni savdoga qoʻyish vaqtida ularning oldindan koʻzdan kechirish talab qilinmasligi; majburiy tartibda muvofiqligi baholanishi lozim boʻlgan mahsulotlarning muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlarning boʻlishi. 6. Listing komissiyasi tomonidan mahsulot markasi, lot hajmi, toʻlov va yetkazib berish shartlari, maxsus va boshqa shartlar koʻrsatilgan namunaviy birja kontrakti shartlari asosida ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi. 7. ITKQA savdolariga qoʻyilgan tovarlar va ularning shartlari boʻyicha maʼlumotlar birjaning rasmiy veb-saytida ochiqlanadi. 8. ITQQA orqali birja savdolari faqatgina birja savdolarining elektron tizimidan foydalangan holda oʻtkaziladi. 9. Savdolar birjalar tomonidan tasdiqlangan jadvallarga asosan seksiyalarga boʻlingan holda oʻtkaziladi. 10. ITQQA quyidagilarni hisobga olingan holda oʻtkaziladi: savdo davomida birja savdolari ishtirokchilari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar maxfiyligi; birja bitimi tuziladigan tovarlar narxini shakllantirishda xaridorlar va sotuvchilar tomonidan raqobatdosh takliflarni berish jarayonida, uning xaridor uchun eng yaxshi narx (sotuvchilardan minimal narx) yoki sotuvchi uchun eng yaxshi narx (xaridorlardan maksimal narx) sifatida aniqlanishi; avans toʻlovini kiritish. 11. Birja aʼzolari tomonidan taqdim etilgan birja tovarini sotish (sotib olish) toʻgʻrisidagi buyurtma birja savdosi ishtirokchisining birja bitimini tuzishga roziligi hisoblanadi. 12. Birja aʼzolari tomonidan ITQQA orqali oʻtkaziladigan birja savdolarida tovarlarni sotish (sotib) olish uchun beriladigan buyurtmada quyidagilar koʻrsatiladi: standart birja kontrakti (tovar) kodi; buyurtma yoʻnalishi: tovarlarni sotib olish yoki sotish; sotilayotgan (sotib olinayotgan) tovar miqdori; tovarning sotish (sotib olish) narxi. 13. ITQQA orqali oʻtkaziladigan birja savdolarida ishtirok etadigan birja aʼzolari bir yoki bir nechta mijozning vakili boʻlishi mumkin. 14. Har bir taqdim etilgan buyurtma qarama-qarshi buyurtmalardagi tovarlarning miqdori va narxiga muvofiqligi yuzasidan birja savdo tizimi tomonidan doimiy ravishda avtomatik taqqoslash tartibida tekshiriladi. 15. Agar taqdim etilgan buyurtmaning parametrlari qarama-qarshi buyurtmalar parametrlariga toʻgʻri kelsa, birja bitimi tuziladi. 16. Buyurtmalar stakani birja savdolari elektron tizimi tomonidan quyidagilarni hisobga olgan holda avtomatik rejimda shakllantiriladi: taqdim etish vaqtidan qatʼi nazar, buyurtmalar stakanida birinchi navbatda, eng yaxshi narxlarga ega boʻlgan buyurtmalar (sotib olish buyurtmalari navbatida — xaridordan maksimal narxlar bilan (kamayish tartibida), sotish uchun buyurtmalar navbatida — sotuvchidan minimal narxlar (oʻsish tartibida) joylashtiriladi; qarama-qarshi buyurtmalar navbatdagi oʻrni va narxiga qarab qanoatlantiriladi — avvaliga birinchi navbatda aniqlangan arizalar qanoatlantiriladi; buyurtmalar narxi teng boʻlsa, oldinroq taqdim etilgan buyurtma qolganlariga qaraganda ustuvor sifatida qanoatlantiriladi; agar bitim tuzilganda buyurtma qisman qanoatlantirilsa, uning qolgan (bajarilmagan) qismi ushbu Nizomda belgilangan umumiy tartibda qanoatlantirilishi kerak boʻlgan alohida buyurtma sifatida qaraladi; birja bitimini tuzish qanoatlantirilgan buyurtmalarni bergan ishtirokchilarning qoʻshimcha roziligini talab qilmaydi. 17. ITQQA savdo sessiyasi yakunlangach, tovarlarni sotib olish (sotish) uchun barcha qanoatlantirilmagan buyurtmalar birja savdo tizimi tomonidan bekor qilinadi. 18. Bitim quyidagilarni inobatga olgan holda tuziladi: har bir taqdim etilgan buyurtma tizimga taqdim etilgan qarama-qarshi buyurtmalarga mos kelishi tekshiriladi; taqdim etilgan buyurtma parametrlari qarama-qarshi buyurtmalar parametrlari bilan kesishganda, bitimlar tuziladi; agar narxlar teng boʻlsa, ilgari taqdim etilgan buyurtma keyinchalik taqdim etilgan buyurtmadan avvalroq qanoatlantiriladi; bitim har doim buyurtmalar navbatida eng yaxshi qarama-qarshi buyurtma narxida tuziladi. 19. Bitimlar doimiy ravishda tuziladi va ishtirokchilar tomonidan qoʻshimcha harakatlarni talab qilmaydi. 20. Birja bozor konyunkturasidan va/yoki monopoliyaga qarshi organning taklifidan (koʻrsatmasidan) kelib chiqib, narx oʻzgarishining (narx oraligʻi) chegaraviy miqdorlarini belgilaydi. 21. Tuzilgan birja bitimlari boʻyicha hisob-kitoblar qonunchilik va birjaning ichki hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 22. Birja bitimi ijrosini kafolati sifatida talab etiladigan zakalat miqdori birja kontrakti shartlarida koʻrsatiladi. 23. Birja xizmatlari uchun olinadigan vositachilik yigimi miqdori birjaning Kuzatuv kengashi tomonidan tasdiqlanadi va bunda Vazirlar Mahkamasining “Tovar-xom ashyo birjalari faoliyatini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2004-yil 31-maydagi 251-son qarorining 8-bandi toʻrtinchi — yettinchi xatboshilarining talablari tatbiq etilmaydi. 24. ITQQA birja savdolarini oʻtkazish, tuzilgan bitimlar ijrosi jarayonida yuzaga keladigan barcha nizolar va kelishmovchiliklar birjaning Arbitraj komissiyasida yoki sudda eʼtiroz tartibida koʻrib chiqish yoʻli bilan hal etiladi. 25. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradi. BosqichlarSubyektlarTadbirlarBajarish muddatlari1-bosqichTashabbuskorlar:Oʻzbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasi (keyingi oʻrinlarda — Respublika birjasi)ning birja savdolarini tashkil etish boʻlinmasi (makleriat)Tovar bozorlaridagi talab va taklifni oʻrgangan holda, birja shartnomalarini ochish boʻyicha Listing komissiyasiga ariza beriladi.Doimiy2-bosqichRespublika birjasining Listing komissiyasiArizani oʻrganib, shartnoma shartlari oʻrnatilgan talablarga mos kelgan taqdirda, tovarni kotirovkalash varagʻiga kiritadi.Ariza kelib tushgan kundan boshlab 5 (besh) ish kuni ichida3-bosqichSotuvchilar, xaridorlar10 foizgacha miqdordagi avans toʻlovini oʻtkazadi.Birja savdolaridan oldin4-bosqichBirja aʼzolaria) tegishli shartlarga ega boʻlgan kontraktlarni tanlab oladi;b) xaridorlarning topshirigʻi boʻyicha sotish/sotib olish uchun buyurtmanoma beradi.Har kuni savdo sessiyasidan oldin5-bosqichBirja savdo elektron tizimi (BSET)Bitimlarni shakllantiradi.Savdo sessiyasidan keyin6-bosqichSotuvchilar, xaridorlarToʻlovlar toʻlaydi va yetkazib beradi.Oldi-sotdi shartnomasida nazarda tutilgan muddatlarda7-bosqichRespublika birjasiOʻrtacha hisoblangan birja kotirovkalarini (narxlarini) hisoblaydi va oʻz veb-saytiga joylashtiradi.Har hafta8-bosqichMonopoliyaga qarshi organ1. Birja narxlari monitoringini amalga oshiradi.2. Narxlarning keskin oshishini va savdoga chiqarish jadvallarining ijrosini oʻrganadi.3. Qonunchilik hujjatlariga muvofiq choralar koʻradi.Doimiy ravishda 1. Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 17-yanvardagi 33-son qarori bilan tasdiqlangan Tovar-xom ashyo birjalarida hisob-kitob-kliring operatsiyalarini oʻtkazish qoidalarining 31-bandi quyidagi mazmundagi ikkinchi xatboshi bilan toʻldirilsin: “Bunda birja savdolariga qoʻyilgan va sotilmasdan qolgan yuqori likvidli va monopol turdagi mahsulot hajmlarini savdolarga qayta qoʻyishda dastlab belgilangan zakalat summasining 50 foizi oʻtkaziladi”. 2. Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 18-martdagi 170-son qarori bilan tasdiqlangan Birja savdolarida yuqori likvidli va (yoki) monopol turdagi mahsulotlarni sotish tartibi toʻgʻrisidagi nizomda: a) 7-band quyidagi tahrirda bayon etilsin: “7. Birja savdolarida yiriklashtirilgan moddiy balanslar va prognozlarga asosan: savdolarga qoʻyiladigan va sotilmay qolgan mahsulotlar hajmlari keyingi birja savdosiga takroran qoʻyilishi; birja savdolari yakuni boʻyicha bitim tuzilib, keyinchalik xaridor tomonidan bekor qilingan, tanlanmagan yoki sotuvchi tomonidan yetkazib berilmagani uchun bekor qilingan bitimlar hajmlari bitim bekor boʻlgan kundan boshlab bir ish kuni ichida sotuvchi tomonidan birja savdolariga takroran qoʻyiladi. Bunda mazkur hajmlar boʻyicha sotuvchi mahsulotning (xalqaro birjalardagi narxlarga bogʻlangan mahsulotlar bundan mustasno) boshlangʻich narxini qayta koʻrib chiqishi, boshlangʻich narxdan past narx berish boʻyicha buyurtmalarni qabul qilishi hamda savdolarni ikki tomonlama auksion tartibi orqali oʻtkazilishi boʻyicha tovar-xom ashyo birjalariga murojaat qilishi mumkin”; b) 321-bandning birinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin: “321. Birja savdolaridan chetlatilgan hajmlarda mahsulotlarni toʻgʻridan-toʻgʻri shartnomalar boʻyicha birja kotirovkalari (narx)dan qimmatroq sotish, shu jumladan, eksportga sotish holatlari aniqlanganda, toʻgʻridan-toʻgʻri shartnomalar boʻyicha sotilgan hajmni sotish narxi bilan birja savdolarida bir xil turdagi mahsulot boʻyicha oʻrtacha hisoblangan birja kotirovkalari (narx) oʻrtasidagi farqqa koʻpaytirish orqali hisoblangan mablagʻlar olib qoʻyiladi”.