Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(resolution, 2024-09-27)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat huquqiy siyosatini amalga oshirishda adliya organlari va muassasalari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2020-yil 19-maydagi PF-5997-son Farmoniga muvofiq Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilar: Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari 1-ilovaga muvofiq; Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, Toshkent shahar va viloyatlar hokimliklari, vazirliklar va idoralar oʻzlarining tizimlaridagi tashkilotlar tomonidan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalarining talablari bajarilishi ustidan nazoratni taʼminlasinlar. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, Toshkent shahar va viloyatlar hokimliklari bilan birgalikda Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalarining mazmun-mohiyatini ommaviy axborot vositalarida keng yoritilishini tashkil etsinlar. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, vazirliklar va idoralar bilan birga oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin. 5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining sanoat va uning bazaviy tarmoqlarini hamda kooperatsiya aloqalarini rivojlantirish masalalari departamenti va Oʻzbekiston Respublikasi energetika vaziri A.S. Sultanov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu Qoidalar elektr energiyasi isteʼmolchilari (keyingi oʻrinlarda — isteʼmolchilar) elektr qurilmalarini ishonchli, xavfsiz va samarali ekspluatatsiya qilishni taʼminlash, shuningdek, ularni ishga yaroqli holatda saqlab turish maqsadida ishlab chiqilgan boʻlib, isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish, sozlash va taʼmirlash bilan shugʻullanuvchi muhandis-texnik xodimlar (keyingi oʻrinlarda — MTX) uchun moʻljallangan. 2. Ushbu Qoidalarda quyidagi tushunchalar va atamalardan foydalanilgan: elektr uzatish havo tarmogʻi (keyingi oʻrinlarda — HT) — simlari yer ustida tayanchlar, izolyatorlar yordamida ushlab turiladigan elektr uzatish tarmogʻi; binoga biriktirilgan podstansiya — binoning bir qismini egallagan elektr podstansiyasi; elektr stansiyasining (podstansiyasining) ikkilamchi zanjirlari — elektr stansiyasining (podstansiyasining) boshqaruv, avtomatika, signalizatsiya, himoya va oʻlchov qurilmalarini birlashtiruvchi kabellar va simlar majmui; dublyorlik qilish (dublyorlik) — dublyorni tayyorlashga javobgar shaxs kuzatuvi ostida ish joyida elektr qurilmani boshqarish va boshqa funksiyalarni bajarish; yoʻriq berish — xodimlarga xavfsiz mehnatni tashkil etishga va elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilishga qaratilgan asosiy talablar mazmunini yetkazish, yoʻriq olayotganlar ish joylarida yuz bergan yoki yuz berishi mumkin boʻlgan xatolarni tahlil qilish, xavfsiz ishlab chiqarish bilimlarini va tajribalarini chuqurlashtirish, Energetika korxonalari uchun yongʻin xavfsizligi qoidalari (keyingi oʻrinlarda — YOXQ) boʻyicha bilimlarni mustahkamlash hamda kengaytirish; elektr uzatish kabel tarmogʻi (keyingi oʻrinlarda — KT) — bir yoki bir necha kabellardan tashkil topgan, bevosita yerga, kabel kanallariga, quvurlarga va kabel konstruksiyalariga yotqizilgan elektr uzatish tarmogʻi; kapital taʼmirlash — qurilma, uskuna yoki buyumning yaroqliligi va resursini toʻliq yoki toʻliqqa yaqin tiklash uchun uning ixtiyoriy, shu jumladan asosiy qismlarini almashtirib yoki tiklab taʼmirlash; komplekt taqsimlovchi qurilma — ichida oʻrnatilgan uskunalar, boshqaruv, nazorat, himoya, avtomatika va signalizatsiya qurilmalari bor shkaflardan yoki bloklardan tashkil topgan, yigʻilgan yoki yigʻish uchun tayyor holda yetkazib beriladigan elektr taqsimlovchi qurilma; komplekt transformator podstansiyasi — yigʻilgan yoki yigʻish uchun tayyor holda yetkazib beriladigan, ichiga transformator va taqsimlovchi qurilmaning boshqa uskunalari oʻrnatilgan blok, shkaflardan tashkil topgan podstansiya; elektr uzatish tarmogʻi — elektr stansiyasi yoki podstansiyasining tashqarisiga chiquvchi va elektr energiyasini uzatish uchun moʻljallangan elektr uzatish tarmogʻi; neytral — elektr uskunalari choʻlgʻamlarining (elementlarining) “yulduz” sxemasi boʻyicha ulangan umumiy nuqtasi; rejali taʼmirlash — tasdiqlangan rejaga muvofiq amalga oshiriladigan taʼmirlash; elektr energiyasi isteʼmolchisi — energetika qurilmalari, uskunalari elektr energiyasi bilan taʼminlovchi tashkilotning tarmogʻiga bevosita ulangan, u bilan elektr tarmoqlarining mansublik chegarasiga hamda elektr energiyasini yetkazib berish boʻyicha tuzilgan shartnomaga ega va ushbu shartnoma asosida elektr energiyasidan foydalanish huquqi va shartlari belgilangan korxona, tashkilot, idora (keyingi oʻrinlarda — korxona); elektr energiyasini qabul qilgich (elektr qabul qilgich) — undan foydalanish uchun elektr energiyasini energiyaning boshqa turiga oʻzgartiradigan elektr qurilma; elektr stansiyasining (podstansiyasining) prinsipial elektr sxemasi — elektr stansiyasining (podstansiyasining) elektr qismining ishlash prinsipi haqida dastlabki maʼlumot va tasavvur beruvchi, uskunaning tarkibi va uning bogʻlanishlarini aks ettiruvchi sxema; taʼmir — qurilmalarning, uskunalarning, jihozlarning, buyumlarning ishlash resurslarini yoki ularning tarkibiy qismlari sozligini hamda ishga yaroqliligini tiklash boʻyicha amalga oshiriladigan ishlar yoki tadbirlar majmui; joriy taʼmir — qurilmalarning, uskunalarning, jihozlarning, buyumlarning ishga yaroqliligini taʼminlash yoki tiklash uchun bajariladigan va ularning alohida qismlarini almashtirish yoki tiklashdan tashkil topgan taʼmir; texnik xizmat koʻrsatish — qurilmalardan, uskunalardan, jihozlardan, oʻz vazifasi boʻyicha foydalanishda, ularni saqlash va transportirovka qilishda ishga yaroqliligini hamda sozligini saqlab turish boʻyicha amalga oshiriladigan ishlar yoki tadbirlar majmui; tok oʻtkazgich — elektr stansiyasi, podstansiyasi yoki sex doirasida elektr energiyasini uzatish va taqsimlash uchun moʻljallangan, izolyatorlar va ushlab turuvchi konstuksiyalarga ega boʻlgan shinalar yoki simlar shaklida bajarilgan qurilma; transformator podstansiyasi — transformator yordamida bir kuchlanishdagi elektr energiyasini boshqa kuchlanishdagi elektr energiyasiga oʻzgartirish uchun moʻljallangan elektr podstansiyasi; elektr stansiyasining (podstansiyasining) boshqaruv paneli — elektr stansiyasini (podstansiyasini) boshqarish, nazorat va himoya qurilmalaridan iborat pultlar va panellarning bir xonada joylashgan toʻplami; elektr podstansiyasi — elektr energiyasini qabul qilish, taqsimlash va uning parametrlarini oʻzgartirish uchun moʻljallangan hamda transformatorlardan yoki boshqa elektr qurilmalaridan, shu jumladan oʻzgartirgichlar, boshqarish qurilmalari va yordamchi uskunalardan tashkil topgan elektr qurilma; elektr tarmogʻi — elektr energiyasini uzatish va taqsimlash uchun moʻljallangan, podstansiyalar, taqsimlovchi qurilmalar va ularni birlashtiruvchi elektr uzatish tarmoqlari majmui; neytrali yerga ulangan elektr tarmogʻi — neytrallarning barchasi yoki bir qismi bevosita yoki nol ketma — ketligining qarshiligiga nisbatan kichik qarshilikli qurilma orqali yerga ulash qurilmasi bilan ulangan uskunasi mavjud boʻlgan elektr tarmogʻi; neytrali izolyatsiyalangan elektr tarmogʻi — neytrali yerga ulanmagan yoki katta qarshilikli oʻlchov, himoya, signalizatsiya qurilmalari orqali ulangan uskunasi mavjud boʻlgan elektr tarmogʻi; elektr taqsimlovchi punkt — podstansiyaning tarkibiga kirmaydigan elektr taqsimlovchi qurilma; elektr taqsimlovchi qurilma — bir kuchlanishda elektr energiyasini qabul qilish va taqsimlash uchun moʻljallangan hamda kommutatsiya apparatlari mavjud boʻlgan elektr qurilmasi; elektr uskunasi — moʻljallanishiga koʻra umumiy belgilari bilan birlashgan (masalan, vazifasi boʻyicha — texnologik; qoʻllash sharoitlari boʻyicha — tropiklarda qoʻllaniladigan, obyektga tegishliligi boʻyicha — sexga, stanokka tegishli) elektr qurilmalar majmui; elektr stansiyasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun moʻljallangan, elektr energiyasini hosil qiluvchi uskunalar va yordamchi uskunalardan tashkil topgan, qurilish qismi mavjud yoki usiz (koʻchma elektr stansiyasida) energetik qurilma; elektr qurilma — elektr energiyasini ishlab chiqarish yoki oʻzgartirish, uzatish, taqsimlash yoki isteʼmol qilish uchun moʻljallangan oʻzaro bogʻlangan uskunalar va inshootlar majmui; ekspluatatsiya qilish — buyumning ishlatiladigan, sifati saqlanib turadigan yoki tiklanadigan hayotiy sikli bosqichi; stajerlik — ish joyida amaliy mashgʻulot oʻtish. 3. “Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari” (keyingi oʻrinlarda — TEQQ) idoraviy mansubligidan va mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, barcha istemolchilar uchun majburiydir. 4. Isteʼmolchilarning yangidan montaj, rekonstruksiya va modernizatsiya qilingan elektr qurilmalari amaldagi Elektr qurilmalarining tuzilishi qoidalariga (keyingi oʻrinlarda — EQTQ) muvofiq bajarilgan boʻlishi, shuningdek, muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi shart. Sertifikatlanmagan elektr uskunalaridan foydalanish va ularni ekspluatatsiya qilish man etiladi. 5. Ushbu Qoidalar isteʼmolchilarning ishlab turgan, kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan elektr qurilmalariga tatbiq etiladi. Qoidalarda “kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan elektr qurilmalari” yoki “kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalari” deyilganda kuchlanishi tegishlicha 220 kV va 1000 V boʻlgan elektr qurilmalarini ham tushunish lozim. Ishlab turgan elektr qurilmalari — bu toʻliq yoki qisman kuchlanish ostida boʻlgan yoki istalgan vaqtda kommutatsion apparatura ulanishi bilan yoki elektromagnit induksiya hisobiga kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan qurilmalar yoki ularning uchastkalari tushuniladi. 6. Elektr xavfsizligi shartlari boʻyicha elektr qurilmalari kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalariga va kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalariga boʻlinadi. 7. Ushbu Qoidalarda koʻzda tutilmagan, alohida ishlab chiqarish shartlariga yoki maxsus elektr qurilmalariga ega boʻlgan isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish, sohada ishlab chiqilgan va tasdiqlangan qoidalar boʻyicha amalga oshirilishi mumkin. Soha qoidalari, ushbu Qoidalar va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari (keyingi oʻrinlarda — XTQ) talablariga qarshi boʻlmasligi va ularni zaiflashtirmasligi shart. 8. Isteʼmolchilarning kuchlanishi 220 kV dan yuqori boʻlgan elektr stansiyalari, blok stansiyalari elektr qurilmalariga va boshqa elektr qurilmalariga Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga (keyingi oʻrinlarda — Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini TEQQ) muvofiq ekspluatatsiya qilinadi. 9. Qoidalarning maqsadi isteʼmolchilar elektr qurilmalari va elektr tarmoqlarini ishonchli, xavfsiz va samarali ekspluatatsiya qilishni taʼminlash hamda ularni ishga yaroqli holatda saqlab turishdan iborat. 10. Ishlab turgan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish, ularda tezkor almashlab ulashlarni oʻtkazish, taʼmirlash, montaj yoki sozlash ishlarini va sinashlarni tashkil etish va bajarish maxsus tayyorlangan elektrotexnik xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. Korxonaning mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, elektrotexnik xodimlari energetika xizmati tarkibida boʻlishlari shart. Korxonada energetika xizmati boʻlmagan taqdirda, isteʼmolchilarning elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatishni shartnoma boʻyicha ixtisoslashtirilgan tashkilot yoki boshqa korxonaning (shu jumladan, tadbirkorlar subyektlarining) elektrotexnik xodimlari amalga oshirishi mumkin. 11. Elektrotexnik xodim oʻz korxonasining texnologik xususiyatlarini aniq tasavvur qilishi, mehnat va ishlab chiqarish intizomiga qatʼiy rioya qilishi va barcha choralar bilan ularni mustahkamlashi kerak hamda mazkur Qoidalar, XTQ, yoʻriqnomalar va boshqa normativ hujjatlar talablarini bilishi va ularga rioya etishi shart. 12. Mazkur Qoidalar, XTQ va YOXQ ni buzishda aybdor shaxslar oʻz harakatlari yoki harakatsizligining xususiyatiga va ulardan kelib chiqadigan oqibatlarga qarab, Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunlariga muvofiq javobgarlikka tortiladi. 13. Ushbu Qoidalarning bajarilishini taʼminlash uchun har bir korxonada korxona rahbari yoki egasining buyrugʻi bilan energetika xizmatining MTX orasidan korxona elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari umumiy holatiga javob beruvchi shaxs (keyingi oʻrinlarda — elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs) tayinlanishi shart. Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tayinlanishi haqidagi buyruq, qoidalar va yoʻriqnomalar boʻyicha u bilimlar sinovidan oʻtganidan va unga elektr xavfsizligi boʻyicha tegishlicha: 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr qurilmalarida — V guruh, 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida — IV guruh berilganidan soʻng chiqariladi. Korxonada bosh energetik lavozimi boʻlsa, unga ushbu korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning majburiyatlari yuklanadi. Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning majburiyatlarini oʻrindoshlik asosida bajarishga ruxsat beriladi. Korxonalarda ular tomonidan oʻz faoliyatida kuchlanishi 400 V va 400 V gacha boʻlgan, aholiga sotish uchun chakana savdo tarmogʻiga chiqariladigan hamda tegishli sifat sertifikatiga ega boʻlgan yoritish qurilmalari, elektr asboblari va elektr mashinalaridan foydalanilganda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsni tayinlash yoki ishga yollash imkoniyati boʻlmaganda, elektr xoʻjaligiga javobgarlik korxona rahbariga yoki egasiga yuklatilishi mumkin. Bu holda korxona rahbari yoki egasi bilimlar sinovidan oʻtmaydi va unga elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruh berilmaydi. Bunda rahbar yoki egasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda — Oʻzenergoinspeksiya) hududiy boʻlinmalarida elektr xavfsizligi va elektr uskunalarga xavfsiz xizmat koʻrsatish boʻyicha yoʻriqdan oʻtishi kerak. Ushbu holat “Oʻzenergoinspeksiya”ning 400 V gacha kuchlanishli elektr uskunalari mavjud boʻlgan individual isteʼmolchilarni roʻyxatga olish jurnalida va egasining ariza-majburiyatida rasmiylashtirilishi shart. 400 V gacha kuchlanishli yongʻin va portlash xavfi yuqori boʻlgan xonalarda va qurilmalarda (avtoyoqilgʻi va gazyoqilgʻi quyish stansiyalari va boshqalar) elektr uskunalarni ekspluatatsiya qiluvchi korxonalarda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruhga ega boʻlishi hamda bilimlar sinovini roʻyxatga olish jurnalida rasmiylashtirilishi shart. Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs uzoq muddat (dam olishda, kasal boʻlsa, xizmat safarida) boʻlmasa, uning majburiyatlarini bajarish korxona boʻyicha buyruq bilan uning oʻrinbosariga (agar bu shtat jadvalida koʻzda tutilgan boʻlsa) yoki mazkur Qoidalarning 34-bandi “a” kichik bandiga muvofiq malaka komissiyasida bilim sinovidan oʻtgan energetika xizmatining MTX orasidan boshqa shaxsga yuklanadi. Ushbu Qoidalarning talablariga mos elektrotexnik xodimlar boʻlmagan taqdirda, isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish man etiladi. Korxonada ushbu Qoidalarning talablariga mos elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs va elektrotexnik xodimlarning mavjudligi uchun korxonaning rahbari (egasi) javobgar boʻladi. Korxona rahbari, shuningdek, mazkur Qoidalar, oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalari (keyingi oʻrinlarda — EEFQ), isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarning talablari bajarilishi uchun zarur boʻlgan barcha tadbirlarning moddiy taʼminlanishi uchun javobgar boʻladi. 14. Korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs quyidagilarni taʼminlashi shart: elektr qurilmalarining ishonchli, tejamli va xavfsiz ishlashini; elektr energiyasini tejash boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishi va bajarilishini hamda elektr qurilmalarning xavfsiz ishlashini; elektr va elektrotexnologik uskunalar va tarmoqlarni, himoya vositalari va yongʻinga qarshi anjomlarning ishga yaroqli holatda saqlanishini, ularning ushbu Qoidalar, isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ, EEFQ va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga mos ravishda ekspluatatsiya qilinishini; energetika uskunalarida profilaktik va taʼmirlash ishlari oʻz vaqtida va sifatli oʻtkazilishi tashkil etilishini; elektrotexnik xodimlar oʻqitilishini, XTQ va TEQQ, lavozim va ishlab chiqarish yoʻriqnomalari boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtishlarini; foydalanilayotgan energiyaning hisobga olinishi yuritilishini; atrof-muhitga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi texnologiyalar va ish usullari ishlatilishining oldi olinishini; reaktiv quvvat kompensatsiyasi, mahsulot birligini ishlab chiqarish uchun energiya sarfi meʼyorini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishini va amalga oshirilishini; elektr uskunalari ishlashida buzilishlar, baxtsiz hodisalar hisobga olinishini va tahlil qilinishini hamda ularning yuzaga kelishi sabablarini bartaraf etish choralari qabul qilinishini; isteʼmol shartnomasiga muvofiq rejimga rioya etilishini, energetika tizimi yuklamasi maksimal soatlarida dispetcherlik xizmati talablari boʻyicha isteʼmol quvvatining kamaytirilishini; elektrotexnik xodimlar uchun lavozim va ishlab chiqarish yoʻriqnomalari ishlab chiqilishini. 15. Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning taklifiga koʻra, korxona rahbari tarkibiy boʻlinmalarining elektr xoʻjaliklariga javobgar shaxslarni tayinlashi mumkin. Agar bunday shaxslar tayinlanmagan boʻlsa, tarkibiy boʻlinmalar elektr xoʻjaligi uchun javobgarlikni, ularning hududiy joylashuvidan qatʼi nazar, bosh korxona elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs olib boradi. Tarkibiy boʻlinmalar elektr xoʻjaligi uchun javobgarlar va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs oʻrtasidagi oʻzaro aloqa va majburiyatlarning taqsimlanishi ularning lavozim yoʻriqnomalarida aks ettirilishi shart. 16. Agar korxona rahbari elektr taʼminoti shartnomasini bevosita energiya bilan taʼminlovchi tashkilot bilan tuzmagan boʻlsa, ijaraga berilgan elektr uskunalarini ekspluatatsiya qilish uchun javobgarlikning taqsimlanishi ijaraga beruvchi va ijaraga oluvchi oʻrtasidagi ijara shartnomasida aks ettirilishi shart. 17. Korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs: ishlab chiqaruvchi zavodlarga — butlanmagan, sifatsiz yoki buyurtma xususiyatiga, davlat standartlariga va texnik shartlarga mos boʻlmagan uskunalar keltirilganda; montaj qiluvchi tashkilotlarga — elektr montaj ishlari texnologiyasi buzilganda, sifatsiz montaj qilinganda, loyiha hujjatlaridan chetga chiqilganda va montaj jarayonida uskunalar shikastlanganda; elektr taʼminoti tashkilotiga — elektr energiyasining sifatsiz parametrlarida va korxona elektr taʼminoti buzilishlarida oʻz vaqtida daʼvo (reklamatsiya) berishi shart. 18. Ushbu Qoidalarning buzilishlarini payqagan, shuningdek, elektr qurilmalari yoki himoya vositalarining ishga yaroqsizligini sezgan har bir xodim, zudlik bilan bevosita oʻzining rahbariga, u boʻlmaganda esa — yuqori turuvchi rahbarga bu haqda xabar berishi shart. Elektr qurilmadagi nosozlik atrofdagi kishilarga yoki qurilmaning oʻziga aniq xavf tugʻdirgan hollarda, uni payqagan xodimning oʻzi bartaraf qila olsa, buni zudlik bilan amalga oshirishi, shundan keyin bevosita boshliqni xabardor qilishi kerak. Nosozlikni bartaraf qilish xavfsizlik qoidalariga qatʼiy rioya qilgan holda amalga oshiriladi. 19. Elektr qurilmasining ishidagi har bir buzilish ishlab chiqaruvchi zavodning yoʻriqnomalariga koʻra tekshirilishi va hisobga olinishi shart. Tekshirish materiallari asosida elektr qurilmalarining ishida shunga oʻxshash buzilishlarning oldini olish boʻyicha avariyaga qarshi chora-tadbirlar ishlab chiqilishi kerak. Elektr qurilmalari ishidagi buzilishlar uchun quyidagilar shaxsan javobgardir: bevosita elektr qurilmaga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimlar − ularning aybi bilan yuz bergan buzilishlar uchun, shuningdek, ular tomonidan xizmat koʻrsatish uchastkasida elektr qurilmaning ishidagi buzilishlar notoʻgʻri bartaraf etilganligi uchun; uskunani taʼmirlayotgan taʼmirlovchi va tezkor taʼmirlovchi xodimlar — taʼmirlash sifati pastligi tufayli kelib chiqqan ishdagi buzilishlar uchun; korxonaning, tarkibiy boʻlinmalarning bosh muhandislari va energetiklari, elektr sexi boshliqlari va energetika xizmatining boshqa MTX — ularning aybi bilan elektr qurilmalarni ishlashida yuz bergan buzilishlar uchun, texnologik xizmatlar rahbarlari va mutaxassislari, elektrotexnologik uskunalarni ekspluatatsiya qilishdagi buzilishlar uchun, shuningdek, oʻz vaqtida va qoniqarli texnik xizmat koʻrsatish hamda avariyaga qarshi chora-tadbirlarning bajarilishi taʼminlamagani uchun. 20. Har bir baxtsiz hodisa, shuningdek, XTQ buzilishining boshqa holatlari oʻrnatilgan tartibda sinchiklab tekshirilishi, ularning paydo boʻlish sabablari, javobgar shaxslar aniqlanishi va bunday holatlarning oldini olish uchun choralar koʻrilishi shart. 21. Elektr tokidan shikastlanishdan yuzaga kelgan baxtsiz hodisalar uchun bevosita qoidalarni buzgan xizmat koʻrsatuvchi shaxslar va baxtsiz hodisalar yuzaga kelishi holatini istisno etuvchi tashkiliy-texnik tadbirlar bajarilishini taʼminlamagan maʼmuriy-texnik xodimlar masʼuldir. 22. Mazkur Qoidalar talablariga rioya etilishi uchun davlat energetika nazorati “Oʻzenergoinspeksiya” va uning hududiy boʻlinmalari tomonidan oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi. Korxonalarda mazkur Qoidalar talablariga rioya etilishini tekshirish va nazoratni, “Oʻzenergoinspeksiya” va uning hududiy boʻlinmalaridan tashqari, korxonaning xavfsizlik texnikasi boʻlimlari va yuqori turuvchi tashkilotlar amalga oshiradilar. 23. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish maxsus tayyorlangan elektrotexnik xodimlar tomonidan amalga oshirilishii kerak. Korxonaning elektrotexnik xodimlari quyidagilarga boʻlinadi: elektr uskunalarida tezkor almashlab ulashlarni, taʼmirlash, montaj va sozlash ishlarini tashkil qiluvchi va bu ishlarda bevosita ishtirok etuvchi, tezkor, taʼmirlash yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar huquqlariga ega boʻlgan maʼmuriy-texnik xodimlarga; tezkor boshqarishni va tezkor almashlab ulashlarni amalga oshirish ruxsat etilgan xodimlar toifasiga va ushbu ishlovchilarni bevosita boshqarish uchun tayinlangan shaxslarga taalluqli tezkor xodimlarga (agar boʻlinishi talab etilmasa, keyinchalik tezkor va tezkor-taʼmirlovchi xodimlar tezkor xodimlar deb ataladi); elektr uskunalarini taʼmirlash, rekonstruksiya va montaj qilish boʻyicha barcha ishlarni bajaruvchi taʼmirlovchi xodimlarga. Ushbu toifaga, shuningdek, majburiyatiga sinashlarni, oʻlchashlarni amalga oshirish, elektr apparatlarni sozlash va rostlash hamda boshqa ishlar kiradigan ixtisoslashtirilgan xizmat (masalan, sinash laboratoriyalari, avtomatika va nazorat-oʻlchash asboblari xizmati va boshqalar) xodimlari ham kiradi; tasdiqlangan hajmda oʻziga biriktirilgan elektr qurilmalarida tezkor ishlarni bajarish uchun maxsus oʻqitilgan va tayyorlangan, taʼmirlovchi xodimlar toifasidan boʻlgan tezkor-taʼmirlovchi xodimlarga. Korxonaning energetika xizmati tarkibiga kirmagan, ishlab chiqarish sexlari va uchastkalarining elektr texnologik qurilmalari ekspluatatsiya qilinishini amalga oshiradigan va elektr xavfsizligi boʻyicha II va undan yuqori guruhga ega boʻlgan elektr texnologik xodimlar oʻzlarining huquqlari va majburiyatlari boʻyicha elektrotexnik xodimlarga tenglashtiriladi hamda texnik jixatdan korxonaning energetika xizmatiga boʻysunadilar. 24. Elektr xavfsizligi boʻyicha II — V guruhga ega boʻlgan elektrotexnik xodimlarga quyidagi talablar qoʻyiladi: 18 yoshga toʻlmagan shaxslarga elektr qurilmalarida mustaqil ishlashga ruxsat etilmaydi; elektrotexnik xodimlardan boʻlgan shaxslar ishlab chiqarishga halaqit beradigan (doimiy shakldagi) kasallikka va mayiblikka ega boʻlmasligi shart; elektrotexnik xodimlar tegishli nazariy va amaliy tayyorgarlikdan keyin bilimlar tekshiruvidan oʻtishlari hamda elektr qurilmalarida ishlash uchun ruxsat beruvchi guvohnomaga ega boʻlishlari shart. 25. Universitet, institut, kollej, litseyning 18 yoshga toʻlmagan ish oʻrganuvchilarini amalda ishlab turgan elektr qurilmalarida boʻlishlariga 1000 V gacha kuchlanishli qurilmalarda elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhdan kam boʻlmagan va 1000 V dan yuqori kuchlanishli qurilmalarda — IV guruhdan kam boʻlmagan elektrotexnik xodimning doimiy nazorati ostida ruxsat etiladi. 18 yoshga toʻlmagan ish oʻrganuvchilarni mustaqil ishlashga qoʻyish va ularga elektr xavfsizligi boʻyicha III va undan yuqori guruhni berish man etiladi. 26. Ishlab turgan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi elektrotexnik xodimlarning sogʻlomlik holati ishga qabul qilinayotganda tibbiy tekshiruv bilan aniqlanadi va keyinchalik sogʻliqni saqlash organlari tomonidan belgilagan muddatlarda davriy tekshirilib turiladi. 27. Elektrotexnik xodimlar mustaqil ishga tayinlangunga qadar yoki elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa ishga (lavozimga) oʻtganda, shuningdek, ushbu lavozimda 1 yildan ortiq mehnat faoliyatini olib bormaganda, ish joyida ishlab chiqarishni oʻrganishi shart. Ishlab chiqarishni oʻrganish uchun xizmatchiga uskunalar, apparatura, tezkor sxemalar bilan tanishish bilan bir vaqtda, ushbu lavozim uchun zarur hajmda: mazkur Qoidalarni, isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ, EQTQ, EEFQ; lavozim va ishlab chiqarish yoʻriqnomalarini; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni; ushbu korxonada amal qiluvchi boshqa qoidalar, meʼyoriy va ekspluatatsiya hujjatlarini oʻrganishga yetarli boʻlgan muddat berilishi kerak. 28. Ishlab chiqarishni oʻrganish dasturini qoidalar va yoʻriqnomalarning zarur boʻlimlarini koʻrsatgan holda ishlab chiqarish boʻlinmasining javobgar shaxsi tuzadi va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs yoki bosh muhandis tasdiqlaydi. Oʻrganayotgan xodim oʻrganishi mobaynida korxona (MTX uchun) yoki boʻlinma (ishchilar uchun) farmoyishi bilan elektrotexnik xodimlar orasidan tajribali xizmatchiga biriktiriladi. 29. Oʻrganayotgan xodim tezkor almashlab ulashlarni, koʻrib chiqish yoki elektr uskunasidagi boshqa ishlarni faqatgina oʻrgatayotgan xodimning ruxsati asosida uning nazorati ostida amalga oshirishi mumkin. Oʻrganayotgan xodimning harakatlari toʻgʻriligiga va ushbu Qoidalarga, shuningdek, xavfsizlik texnikasi Qoidalariga rioya qilinishiga oʻrganayotgan xodimning oʻzi va oʻrgatayotgan xodim javobgar boʻladi. 30. Ishlab chiqarishni oʻrganish tugaganidan soʻng oʻrganayotgan xodim 28-bandda koʻzda tutilgan hajmda malaka komissiyasida bilimlar tekshiruvidan oʻtishi shart. Unga XTQga koʻra tegishli elektr xavfsizlik guruhi (II — V) berilishi kerak. Boshqa korxonaga ishga oʻtganda, oʻrindoshlik boʻyicha ishlashda yoki bir korxona doirasida boshqa ishga (lavozimga) oʻtganda yoki ishda 1 yildan ortiq tanaffus boʻlganda, bilimlar tekshiruvidan muvaffaqiyatli oʻtgan elektrotexnik xodimlardan boʻlgan shaxsga komissiya qarori bilan elektr xavfsizligi boʻyicha boshqa ishga (lavozimga) oʻtgunga qadar oʻrindoshlik yoki ishdagi tanaffusgacha boʻlgan elektr xavfsizlik guruhi tasdiqlanishi mumkin. 31. Tezkor va tezkor-taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan har bir xizmatchi, shuningdek, yuqori kuchlanishli sinovlarni oʻtkazuvchi sinov laboratoriyalari xodimlari bilimlar tekshiruvidan oʻtganidan keyin kamida ikki hafta mobaynida tajribali xizmatchi rahbarligida ish joyida dublyorlikdan oʻtishi kerak. Shundan soʻng u mustaqil tezkor ishlarni bajarishga, yuqori kuchlanish ostida sinashlarni oʻtkazishga qoʻyilishi mumkin. Stajirovkaga va mustaqil ishlashga ijozat, MTX uchun korxona boʻyicha ishchilar uchun esa sex boʻyicha farmoyish bilan rasmiylashtiriladi. Taʼmirlovchi xodimlar uchun dublyorlik qilish talab qilinmaydi. 32. Davriy bilimlar sinovi quyidagi muddatlarda oʻtkazilishi shart: ishlab turgan elektr qurilmalariga bevosita xizmat koʻrsatuvchi yoki ularni sozlash, elektr montaj qilish, taʼmirlash ishlarini amalga oshiruvchi yoki profilaktik sinovlarni oʻtkazuvchi elektrotexnik xodimlar uchun, shuningdek, ushbu ishlarni tashkil qiluvchi va farmoyishlarni rasmiylashtiruvchi xodimlar uchun 1 yilda 1-marta; avvalgi guruhga kirmaydigan elektrotexnik xodimlardan boʻlgan MTXlar, shuningdek, elektr qurilmalarini nazorat qilishga ruxsat berilgan xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandislar uchun 3 yilda 1-marta. Tekshiruv natijasiga asosan xodimlarning davriy bilimlar sinovi muddati malaka komissiyasi tomonidan qisqartirilishi mumkin. Agar guvohnomaning amal qilish muddati taʼtilga yoki kasallik vaqtiga toʻgʻri kelsa, bu holda guvohnomaning amal qilish muddatini ishga tushgan kundan boshlab 1 oyga uzaytirishga ruxsat beriladi. Guvohnomani amal qilish muddatini uzaytirish haqidagi qaror maxsus rasmiylashtirilmaydi. Qonirqarsiz baho olgan xodim guvohnomasining amal qilish muddati, agar bilimlar sinovini qayd etish jurnalida xodimni elektr uskunalarida ishlashdan vaqtincha chetlatilganligi haqida komissiyaning maxsus qarori chiqarilmagan boʻlsa, komissiya tomonidan belgilangan ikkinchi yoki uchinchi sinovga qadar boʻlgan muddatgacha avtomatik tarzda uzaytiriladi. 33. Mazkur Qoidalarni, XTQni yoki ishlab chiqarish yoʻriqnomalarini buzgan shaxslar navbatdan tashqari bilimlar tekshiruvidan oʻtishga jalb etilishlari kerak. Shuningdek, navbatdan tashqari bilimlar tekshiruvi quyidagi hollarda ham oʻtkaziladi: bilimlari qoniqarsiz boʻlganda, malaka komissiyasi belgilagan muddatlarda, lekin oxirgi tekshuruv kunidan 2 haftadan oldin va 1 oydan kech boʻlmagan muddatda; yangi texnologiyalar, elektr qurilmalari va uskunalari joriy etilganda; ishdagi tanaffus bir yildan ortiq boʻlganda. boshqa ishga oʻtkazilganda; mazkur Qoidalarning va XTQning yangi tahriri amalga kiritilganda; “Oʻzenergoinspeksiya” inspektorining yozma koʻrsatmasi boʻyicha. Bilimlar sinovida uchinchi marta qoniqarsiz baho olgan xodim boshqa, elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlmagan ishga oʻtkazilishi shart. 34. Ushbu Qoidalar va XTQ boʻyicha bilimlar sinovi tarkibi kamida 3 kishidan iborat boʻlgan malaka komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi shart: a) korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs, uning oʻrinbosari va lavozim yoʻriqnomasiga koʻra elektr xoʻjaligini nazorat qiluvchi mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandisi uchun bosh muhandis yoki korxona rahbari (komissiya raisi), “Oʻzenergoinspeksiya” inspektori va joylardagi Oʻzbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi yoki korxonaning kasaba uyushmasi qoʻmitasi vakili tarkibidagi komissiya tomonidan; b) korxonaning ishlab chiqarish sexlari va boʻlinmalarining elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar, elektr hoʻjaligining tarkibiy boʻlinmalari boshliqlari va boshliq oʻrinbosarlari uchun korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs yoki uning oʻrinbosari (rais), mazkur Qoidalarning ushbu bandi “a” kichik bandiga muvofiq komissiyada bilim tekshiruvidan oʻtgan mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandis (xavfsizlik texnikasi va mehnat muhofazasi boʻlimi vakili), energetika xizmati vakili tarkibidan iborat komissiya tomonidan; v) qolgan muhandis-texnik xodimlar uchun mazkur Qoidalarning ushbu bandi “b” kichik bandiga muvofiq kimissiyada bilim tekshiruvidan oʻtgan, elektr xavfsizligi boʻyicha V guruhga (yoki 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalari uchun IV guruhga) ega komissiya tekshiruvidan oʻtgan shaxs — rais va energetika xizmati, mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻlimi yoki kasaba uyushmasi vakilidan iborat komissiya tomonidan; g) qolgan elektrotexnik xodimlar uchun tarkibi korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan belgilangan va tasdiqlangan bir necha komissiyalar tuzilishi mumkin; d) korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning bilimlari sinovini “Oʻzenergoinspeksiya” inspektori ishtirokida taʼsischi korxona malaka komissiyasida oʻtkazishga ruxsat etiladi; e) Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda — Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi) nazoratidagi elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatayotgan yoki ularni ekspluatatsiyasini boshqarayotgan rahbarlar va muhandis-texnik xodimlarning bilimlari sinovi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakili ishtirokida oʻtkazilishi shart. Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakillari komissiyada ishtirok etishi uchun komissiya faoliyati haqida kamida 5 kun oldin xabardor qilinishi kerak. Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakili kelmagan holda, komissiya uning ishtirokisiz faoliyat koʻrsatadi. Birlamchi bilim sinovidan tashqari barcha turdagi sinovlarda kompyuter texnikasidan foydalanishga ruxsat beriladi; bunda bilimlar sinovi jurnalidagi yozuvlar bekor qilinmaydi. Yuqorida keltirilganlarda: navbatdagi tekshiruv vaqti bilimlar oxirgi tekshirilgan sanaga mos ravishda belgilanadi; “Oʻzenergoinspeksiya” va mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi xizmati vakillari “b”, “v” va “g” kichik bandlarda koʻrsatilgan xodimlar bilimi tekshiruvi komissiyalarida oʻz xohishlariga koʻra ishtirok etishlari mumkin; “b” va “v” kichik bandlardagi komisciya tarkibini korxonaning bosh muhandisi tasdiqlaydi. 35. Qoidalar boʻyicha bilimlar sinovi sinalayotgan xodim ishlayotgan korxona komissiyasida oʻtkazilishi shart. 34-bandning “d” kichik bandida koʻzda tutilgan holatlar bundan mustasno. Biror-bir boshqa komissiyada bilimlar sinovini oʻtkazilishi man etiladi. 36. Har bir xodimning bilimlari sinovi alohida oʻtkaziladi va rasmiylashtiriladi. Bilimlar sinovi natijalari oʻrnatilgan shakldagi jurnalga kiritiladi hamda komissiyaning barcha aʼzolari tomonidan imzolanadi. Bilimlar sinovidan muvaffaqiyatli oʻtgan xodimga elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruh (II — V) berilgan holda bilimlar tekshiruvi haqida belgilangan shakldagi guvohnoma beriladi. Guvohnoma u yoki bu elektr qurilmalariga maʼmuriy texnik xodim sifatida tezkor, taʼmirlovchi yoki tezkor-taʼmirlovchi huquqlari bilan xizmat koʻrsatish, tezkor, taʼmirlovchi yoki tezkor-taʼmirlovchi, shuningdek, elektr xavfsizligi boʻyicha II va undan yuqori guruhga ega elektr-texnolog xodim sifatida xizmat koʻrsatish huquqini beradi. Agar tekshirilayotgan xodim bir vaqtning oʻzida maxsus ishlarni bajarish huquqini beruvchi bilimlar tekshiruvidan oʻtgan boʻlsa, bu haqda bilimlar sinovi jurnalida va guvohnoma grafasida belgilab qoʻyiladi. Elektr qurilmalariga javobgar shaxsning bilimlarni sinovdan oʻtkazgan komissiyada elektr xavfsizligi boʻyicha IV guruh hajmida bilimlar sinovidan oʻtgan elektr qurilmalarini nazorat qiluvchi mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandisga mazkur korxona elektr qurilmalari ustidan nazorat olib borish huquqini beruvchi guvohnoma beriladi. Mazkur Qoidalar, XTQ va mehnat muhofazasi hamda xavfsizlik texnikasi yoʻriqnomalari boʻyicha bilimlar tekshiruvidan oʻtmagan xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandisga, elektrotexnik xodimlarga hech qanday koʻrsatmalar berishga ruxsat etilmaydi. 37. Ishga yangi qabul qilingan, qoidalar va yoʻriqnomalar boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtmagan yoki muddati oʻtgan bilimlar sinovi guvohnomasiga ega elektrotexnik xodimlar (32-bandda koʻrsatilgan guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish hollaridan tashqari) elektr xavfsizligi boʻyicha I guruhga ega shaxslarga tenglashtiriladi. Elektr xavfsizligi boʻyicha I guruh, shuningdek, elektr tokidan shikastlanish xavfi yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ishlarni bajarish bilan bogʻliq boʻlgan, elektrotexnik boʻlmagan xodimlarga ham beriladi. 38. Elektrotexnik boʻlmagan xodimlarga elektr xavfsizligi boʻyicha I guruh har yili korxona, sex, uchastka elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs yoki uning yozma koʻrsatmasiga binoan III dan past boʻlmagan elektr xavfsizligi guruhiga ega shaxs tomonidan xizmat koʻrsatilayotgan qurilmada xavfsiz ishlash usullari tekshirilgandan keyin beriladi. Elektr havfsizligi boʻyicha I guruh berilishi maxsus jurnalda tekshiruvchi va tekshirilayotgan imzosi bilan rasmiylashtiriladi. Bunda bilimlar sinovi haqida guvohnoma berilishi talab qilinmaydi. Ishlash jarayonida I guruh xodimlari har yili bilimlar sinovidan tashqari davriy ravishda yoʻriqdan oʻtadilar. 39. Elektr xavfsizligi boʻyicha I guruhga ega shaxslar, II — V guruhga ega shaxslar oʻtkazayotgan elektrotexnik qurilmalarni taʼmirlash, sozlash va sinash boʻyicha ishlarda, faqat XTQda koʻrsatilgan hollarda ishtirok etishlari mumkin. 40. Elektr xavfsizligi boʻyicha I va undan yuqori guruhga ega elektrotexnologik xodimlar bilimlarining oʻz vaqtida sinalishiga korxonaning uchastka, sex va boshqa tarkibiy qismlari rahbarlari javobgardir. 41. Korxonada elektrotexnik xodimlar bilan ularning malakasini, mazkur Qoidalar, XTQ, EQTQ va mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari boʻyicha bilimlarini oshirishga, ilgʻor tajribani va elektr qurilmaga xizmat koʻrsatishning xavfsiz usullarini oʻrganishga, avariya va shikastlanishning oldini olishga qaratilgan muntazam ish olib borilishi shart. Tashkil etilayotgan texnik oʻqish hajmini, avariyaga qarshi mashgʻulotlarni oʻtkazish zarurligini korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs aniqlaydi. 42. Korxona — elektr energiya isteʼmolchisi elektr xoʻjaligini boshqarish tizimi, butun korxonaning boshqaruv tizimiga birlashgan energoxoʻjaligini boshqarishning tarkibiy qismi hisoblanadi va quyidagilarni taʼminlashi shart: korxonaning elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyojini qondirish uchun uning elektr taʼminoti tizimini tezkor rivojlantirishni; mehnat samaradorligini oshirish va energotejamkorlik boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish yoʻli bilan elektr xoʻjaligining samarali ishlashini; uskunalarning ishonchli, xavfsiz va avariyasiz ishlashini oshirishni; texnik qayta qurollanish va elektr xoʻjaligini rekonstruksiya qilish, uskunalarni modernizatsiyalash yoʻli bilan asosiy ishlab chiqarish fondlarini yangilashni; yangi texnikani, ekspluatatsiya qilish va taʼmirlash texnologiyalarini, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil qilishning samarali hamda xavfsiz usullarini joriy qilish va oʻzlashtirishni; xodimlarning malakasini oshirishni, mehnatning ilgʻor usullarini, iqtisodiy bilimlarni targʻib etishni, ratsionalizatorlik va ixtirochilikni rivojlantirishni; taʼminlovchi energetika tizimi bilan kelishilgan holda elektr xoʻjaligini, shu jumladan oʻzining elektr energiyasi manbalarini tezkor-dispetcherlik boshqaruvini; oʻzining elektr qurilmalarining texnik holati va avtonom ishlovchi (blok stansiya hisoblanmaydigan) oʻzining elektr energiyasi manbalarining ekspluatatsiyasini nazorat qilishni; taʼminlovchi energetika tizimi unga bergan ish rejimlariga korxona tomonidan rioya etilishini nazorat qilishni. 43. Elektr taʼminoti tizimi tarkibida oʻzining elektr energiyasi manbalari, elektr tarmoqlari va elektr energiyasi qabul qilgichlari mavjud boʻlgan korxonalarda ularning ishini, vazifalari quyidagilardan iborat boʻlgan uzluksiz dispetcherlik boshqaruvi tashkil etilishi kerak: oʻzining elektr stansiyalari va tarmoqlarining elektr taʼminoti uzluksizligini belgilovchi ish rejimlarini ishlab chiqish, taʼminlovchi energetika tizimi bilan kelishish hamda ularni amalga kiritish; elektr energiyasi sifatiga boʻlgan talablarni bajarish; isteʼmol rejimlariga rioya qilgan holda elektr taʼminoti tizimining tejamkor ishlashini va energiya resurslaridan oqilona foydalanishni taʼminlash; elektr energiyasini ishlab chiqarishda, uni energiyaning bir turidan boshqa turiga oʻzgartirishda, uzatishda, taqsimlashda avariyalar hamda boshqa texnologik buzilishlarning oldini olish va bartaraf etish. Bunday korxonalarda dispetcherlik boshqaruvi, energetika tizimining milliy dispetcherlik xizmati, elektr tarmogʻi korxonalarining dispetcherlik xizmati yoki tuman elektr tarmogʻining tezkor-dispetcherlik xizmati bilan kelishuv boʻyicha amaldagi elektr stansiyalari va tarmoqlarining TEQQ talablariga mos ravishda tashkil qilinishi shart. Shunday dispetcherlik boshqaruvi xususiy elektr energiyasi manbaiga ega boʻlmagan, lekin oʻzining elektr taʼminoti tizimida mustaqil elektr tarmogʻi korxonalari mavjud boʻlgan korxonalarda ham tashkil etilishi kerak. 44. Dispetcherlik boshqaruvi iyerarxik tuzilish boʻyicha tashkil qilinishi kerak. Bunda tezkor nazorat va boshqaruv funksiyalarining bosqichlar oʻrtasida taqsimlanishi, shuningdek, boshqaruvning quyi bosqichdagilarini yuqoridagilarga boʻysunuvi koʻzda tutilishi kerak. Korxonalar — elektr energiyasi isteʼmolchilarining elektr taʼminoti sxemasiga qarab ular uchun dispetcherlik boshqaruvning yuqori bosqichi boʻlib, taʼminlovchi energetika tizimining dispetcher xizmatlari (energetika tizimining milliy dispetcher xizmati, elektr tarmoqlari korxonalarining dispetcherlik xizmati yoki tuman elektr tarmogʻining tezkor-dispetcherlik guruhi) korxonaning dispetcher xizmati hisoblanadi. Dispetcherlik boshqaruvi vazifalarini hal etish uchun isteʼmolchi taʼminlovchi energetika tizimning dispetcherlik punktlari bilan zarur aloqa va telemexanika vositalariga ega boʻlishi shart. 45. Har bir dispetcher bosqichi uchun uskunalar va inshootlar boshqaruvining ikki toifasi — tezkor boshqaruv va tezkor yurituv belgilangan boʻlishi shart. 46. Navbatchi dispetcherning tezkor boshqaruvida ular yordamida bajariladigan operatsiyalar boʻysinuvidagi tezkor xodimning harakatini muvofiqlashtirishni, bir nechta obyektlarda rejimlarni kelishib oʻzgartirishni talab qiladigan uskuna, elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlar, releli himoya qurilmalari, avariyaga qarshi va rejim avtomatikasi tizimining apparaturasi, dispetcherlik va texnologik boshqaruv vositalari boʻlishi kerak. Koʻrsatilgan uskunalar va qurilmalarda operatsiyalar navbatchi dispetcher rahbarligida oʻtkazilishi shart. 47. Navbatchi dispetcher tezkor yurituvida turli energetika obyektlarining xodimlari harakatlarini muvofiqlashtirish talab etilmaydigan, lekin ularning holati va rejimi elektr tarmogʻining rejimiga va ishonchliligiga, shuningdek, avariyaga qarshi avtomatika qurilmalarini sozlashga taʼsir koʻrsatadigan uskunalar, elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlar, releli himoya qurilmalari, avariyaga qarshi va rejim avtomatikasi tizimlarining apparaturasi, dispetcherlik va texnologik boshqaruv vositalari boʻlishi kerak. Koʻrsatilgan uskunalar va qurilmalarda operatsiyalar navbatchi dispetcher ruxsati bilan amalga oshirilishi shart. 48. Korxona elektr taʼminoti tizimining barcha elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlari, uskunalari va qurilmalari dispetcherlik boshqaruvi bosqichlari boʻyicha taqsimlanishi shart. Korxona navbatchi dispetcherining tezkor boshqaruvidagi yoki tezkor yurituvidagi elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlar, uskunalar va qurilmalar roʻyxati taʼminlovchi energetika tizimining tezkor-dispetcherlik boshqaruv boʻyicha qarorlarini hisobga olgan holda tuzilishi, u bilan kelishilgan boʻlishi va korxonaning texnik rahbari (bosh muhandisi) tomonidan tasdiqlangan boʻlishi kerak. 49. Dispetcherlik boshqaruvining turli bosqichlaridagi xodimlarning oʻzaro munosabatlari oʻrnatilgan tartibda kelishilgan va tasdiqlangan tegishli nizomlarda hamda yoʻriqnomalarda tartibga solingan boʻlishi shart. 50. Elektr xoʻjaligini tezkor boshqaruv tizimiga ega har bir korxona vazifalari quyidagilardan iborat boʻlgan boʻlishi shart: talab qilingan, shu jumladan energetika tizimi tomonidan berilgan ish rejimlarini yuritish; elektr qurilmalarida almashlab ulashlarni amalga oshirish; avariyali buzilishlarni bartaraf etish va elektr energiyasi isteʼmolining talab etilayotgan rejimini tiklash; elektr qurilmalarida taʼmirlash ishlarini bajarishga tayyorlash. 51. Tezkor boshqaruvning tashkiliy tuzilishi va shakli korxona rahbariyati tomonidan energetika xizmati haqidagi nizomga muvofiq xizmat koʻrsatishning hajmidan, uskunalarning murakkabligidan va ishning necha smenaligidan kelib chiqqan holda belgilanadi. 52. Elektr xoʻjaligini tezkor boshqarish boshqaruv panelidan (punktidan), dispetcherlik boshqaruv punktidan yoki ushbu maqsad uchun moslangan boshqa elektrotexnik xonadan amalga oshiriladi. Tezkor boshqaruv punktlari zarur aloqa vositalari bilan jihozlanadi. 53. Tezkor boshqaruv panellarida (punktlarida) va shu maqsadda moslangan boshqa xonalarda quyidagilar boʻlishi shart: korxonaning elektr taʼminoti sxemalari; tezkor hujjatlar (tezkor jurnal, naryadlar, almashlab ulash blankalari va boshqalar); tezkor ishni yuritish uchun roʻyxatlar va yoʻriqnomalar; yongʻin oʻchirishning birlamchi vositalari va yongʻin haqida avtomatik ravishda xabar berish qurilmalari; elektr xonalari, kuch panellari, shkaflar va boshqalarning kalitlari uchun qulflanadigan quti, shuningdek, qoidalarda koʻzda tutilgan boshqa vositalar va hujjatlar. 54. Tezkor xizmat koʻrsatish quyidagilardan iborat: barcha elektr uskunalarning holatlari va ish rejimlarini doimiy nazorat qilish; uskunalarni davriy koʻrikdan oʻtkazish; uskunalardagi elektr qurilmalarida rejada koʻzda tutilmagan, hajmi katta boʻlmagan ishlarni (joriy ekspluatatsiya qilish tartibida bajariladigan ishlar roʻyxatiga binoan) bajarish; tezkor almashlab ulashlarni amalga oshirish; taʼmirlash brigadalari uchun sxemalar va ish joylarini tayyorlash, ularning ishlashiga ijozat berish, ish paytida ularni nazorat qilish hamda barcha ishlar tugagandan soʻng sxemani tiklash. 55. Boshqaruv panellarida, shu jumladan telemexanizatsiyalashgan panellarda amaldagi mnemonik sxemalar yoʻq boʻlsa, barcha apparatlarning haqiqiy holati va yerga ulagichlarning qoʻyilgan joyi, koʻchma yerga ulagichlarning tartib raqami koʻrsatilgan holda, elektr birikmalarning tezkor sxemasi yoki sxema-maketi boʻlishi shart. Elektr qurilmalarida oʻtkazilayotgan ulanish sxemalarining barcha oʻzgarishlari, shuningdek, yerga ulagichlar qoʻyiladigan joylar operatsiyalar oʻtkazilgandan keyin sxemada aks ettirilishi shart. 56. Biron-bir ishni bajarish uchun elektrotexnik boʻlmagan xodimning ogʻzaki buyurtmasi boʻyicha oʻchirilgan elektr uskunalari, faqat oʻchirishga buyurtma bergan shaxsning yoki uning oʻrnidagi xizmatchining talabi boʻyicha ulanadi. Elektrotexnik boʻlmagan xodim buyurtmasi boʻyicha vaqtincha oʻchirilgan elektr uskunani ishga tushirishdan avval tezkor xodim uskunani koʻzdan kechirishi, uni kuchlanish ostiga qoʻyishga tayyor ekanligiga ishonch hosil qilishi va unda ishlayotgan xodimlarni uskuna ishga tushirilayotganligi haqida ogohlantirishi majburiydir. Elektr uskunani oʻchirishga buyurtmani rasmiylashtirish tartibi elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart. 57. Har bir elektr qurilma uchun uskunaning normal ish rejimlaridagi barcha kuchlanishlar uchun korxonaning, uchastkaning, sexning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan bir chiziqli elektr ulanish sxemalari tuzilgan boʻlishi shart. 58. Har bir dispetcherlik punktida, korxona elektr taʼminoti tizimining boshqaruv panelida va doimiy navbatchi xodim mavjud boʻlgan obyektda, yuqori turgan tezkor-dispetcherlik boshqaruvi organining namunaviy yoʻriqnomalariga muvofiq tuzilgan, avariyaviy holatlarning oldini olish hamda bartaraf etish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomalar boʻlishi shart. 59. Avariyaviy buzilishlarni bartaraf qilishda tezkor-dispetcherlik boshqaruvining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: buzilishlar rivojlanishining oldini olish, xodimlarning elektr tokidan shikastlanishiga va avariya taʼsir qilmagan uskunalarning buzilishiga yoʻl qoʻymaslik; isteʼmolchilar elektr taʼminotini va elektr energiyasining normal parametrlarini zudlik bilan tiklash; korxona va uning alohida boʻlinmalarini elektr taʼminoti tizimining avariyadan keyingi eng ishonchli sxemasini yaratish; oʻzi oʻchgan va oʻchirilgan uskunalar holatini aniqlash va imkon boricha ularni ishga tushirish. 60. Podstansiyalar, panellar, yigʻmalar va taqsimlovchi qurilmalarning (keyingi oʻrinlarda — TQ) elektr sxemalarida almashlab ulashlar ushbu uskunalar boshqaruvida yoki yurituvida boʻlgan yuqori turuvchi tezkor xodimning farmoyishi bilan yoki xabardorligida, korxonada qabul qilingan tartib boʻyicha ogʻzaki yoki telefon orqali berilgan farmoyish boʻyicha tezkor jurnalga yozish orqali amalga oshiriladi. Almashlab ulashlarni bevosita elektr qurilmaga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodim amalga oshirishi kerak. Almashlab ulashlar haqidagi farmoyishda ularning ketma-ketligi koʻrsatilishi shart. Farmoyish — faqat u berilgan shaxs tomonidan ijro etilganligi toʻgʻrisidagi xabar olinganidan keyin bajarilgan deb hisoblanadi. Kechiktirib boʻlmaydigan holatlarda (baxtsiz hodisa, tabiiy ofat, shuningdek. avariyani bartaraf qilishda) mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra almashlab ulashlarni yuqori turuvchi tezkor xodimning farmoyishisiz yoki xabardorligisiz, keyinchalik unga xabar berish va tezkor jurnalga yozish orqali bajarishga ruxsat beriladi. Tezkor almashlab ulashlarni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxatini elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlaydi. Tezkor muloqotlar olib borish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxati energiya bilan taʼminlovchi tashkilotga taqdim etiladi. 61. Almashlab ulashni amalga oshirishga farmoyish berayotgan shaxs, tezkor sxema boʻyicha koʻzda tutilayotgan operatsiyalar ketma-ketligi toʻgʻriligini oldindan tekshirib koʻrishi shart. Farmoyish beruvchi faqat bajaruvchi shaxsdan bevosita yoki telefon orqali farmoyish ijro etilgani haqida xabar olganidan keyin uni bajarilgan deb hisoblashi mumkin. 62. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida almashlab ulash quyidagicha oʻtkaziladi: oddiy almashlab ulashlar, almashlab ulash jarayonida ajratgichlar va yerga ulovchi pichoqlar bilan notoʻgʻri operatsiyalarga yoʻl qoʻymaydigan ishlab turgan blokirovka qurilmalari mavjud boʻlgan barcha almashlab ulashlar, blanklarisiz almashlab ulash; blokirovka qurilmalari mavjud boʻlmagan yoki ular nosoz boʻlgan, shuningdek, murakkab almashlab ulashlar, almashlab ulash blankasi boʻyicha amalga oshiriladi. Murakkab almashlab ulashlar roʻyxatini elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlaydi. Avariyalarni bartaraf qilishda almashlab ulashlar blanklarsiz, keyinchalik tezkor jurnalga yozish bilan amalga oshiriladi. Almashlab ulash blankalari raqamlangan boʻlishi shart. Ishlatilgan blankalar oʻrnatilgan tartibda saqlanadi. 63. Ajratgichlari notoʻgʻri operatsiyalar amalga oshirilishiga yoʻl quymaydigan ishchi holatdagi blokirovkalari boʻlgan 1000 V dan yuqori kuchlanishli bitta birikmada bajariladigan, shuningdek, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan panel va yigʻmalardagi barcha operatsiyalarning tezkor xodim tomonidan yakka oʻzi, almashlab ulash blankalarini toʻldirmasdan, lekin tezkor jurnalga yozish sharti bilan amalga oshirilishiga ruxsat beriladi. 64. Elektr uskunalaridagi almashlab ulashlarda quyidagi tartibga rioya qilish shart: almashlab ulashga topshiriq olgan tezkor xodim uni takrorlashi, tezkor jurnalga yozib qoʻyishi va tezkor sxema yoki sxema-maket boʻyicha bajarilishi kerak boʻlgan operatsiyalar tartibini tuzishi, kerak boʻlsa almashlab ulash blankasini tuzishi shart. Tezkor xodimlarning muloqotlari imkon boricha qisqa va aniq boʻlishi shart. Qoʻllanilayotgan tezkor muloqot tili xodimlar tomonidan qabul qilinayotgan xabarlar va berilayotgan farmoyishlarni notoʻgʻri tushunishga yoʻl qoʻymasligi shart. Farmoyish beruvchi va uni qabul qiluvchi operatsiyalar tartibini aniq koʻz oldiga keltirishi shart; agar almashlab ulashni ikkita xizmatchi bajarsa, buyruq olgan xodim ulanishlarni tezkor sxema boʻyicha almashlab ulashda ishtirok etadigan ikkinchi xizmatchiga bajarilishi kerak boʻlgan operatsiyalarning tartibi va ketma-ketligini tushuntirishi shart; bajarilayotgan almashlab ulashlar toʻgʻriligiga shubha paydo boʻlganda, ularni toʻxtatish va ulanishlarning tezkor sxema boʻyicha talab qilinayotgan ketma-ketlikni tekshirish kerak; almashlab ulash boʻyicha topshiriq bajarilganidan keyin tezkor jurnalga bu haqda yozib qoʻyish shart. 65. Bevosita almashlab ulashlarni bajarayotgan tezkor xodimga oʻzboshimchalik bilan blokirovkalarni ishdan chiqarib qoʻyish man etiladi. Blokirovka nosozligi aniqlanganda, xodim bu haqda tezkor xodimlardan kattasiga xabar berishi va blokirovkani vaqtincha ishdan chiqarib, bajariladigan operatsiyalarni faqat uning ruxsati va rahbarligi ostida bajarishi mumkin. 66. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalardagi barcha murakkab almashlab ulashlarni ikkita xizmatchi bajarishi shart: bittasi bevosita almashlab ulashlarni bajaradi, ikkinchisi esa operatsiyalar bajarilishining toʻgʻriligini va ketma-ketligini nazorat qiladi. Almashlab ulash blankasini almashlab ulashni oʻtkazishga farmoyish olgan navbatchi toʻldiradi. Blankani almashlab ulashni oʻtkazgan har ikki xizmatchi imzolaydi. Lavozimi boʻyicha katta xodim almashlab ulashni bajarishda nazorat qiluvchi boʻladi. Barcha holatlarda almashlab ulashning toʻgʻriligi uchun javobgarlik operatsiyalarni bajargan ikkala xizmatchiga yuklanadi. 67. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan komplekt taqsimlovchi qurilmalarda (komplekt transformatorli podstansiyalarda) almashlab ulashlar, shu jumladan uskunalari bor aravachalarni kiritish va chiqarish, shuningdek, 1000 V gacha kuchlanishli taqsimlovchi qurilmalarda, panellarda va yigʻmalarda almashlab ulashlarni ushbu elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatayotgan tezkor xodimlardan boʻlgan bir xizmatchining bajarishiga ruxsat beriladi. 68. Elektr qurilmada kuchlanish avariyaviy yoʻq boʻlganda, tezkor xodim uning istalgan vaqtda ogohlantirmasdan paydo boʻlishini bilishi va bunga tayyor boʻlishi shart. 69. Xodimlarning doimiy navbatchiligi mavjud boʻlgan elektr qurilmalarini taʼmirlashda yoki sinashda boʻlgan uskunaga kuchlanish faqat u tezkor xodim tomonidan qabul qilinganidan keyin beriladi. Xodimlarning doimiy navbatchiligi mavjud boʻlmagan elektr qurilmalarida taʼmirlashdan yoki sinashdan keyin uskunani qabul qilish tartibi elektr qurilmaning xususiyati va XTQ talablari hisobga olingan holda mahalliy yoʻriqnomalarda belgilanadi. 70. Oʻz zanjirida oʻchirgichga ega boʻlgan ulanmani oʻchirish, kuchlanish ostiga qoʻyish va ishga tushirish oʻchirgich yordamida bajarilishi shart. Alohidalagichlar, ajratgichlar, komplekt TQlar, shu jumladan tashqi oʻrnatilgan komplekt TQ birikmalarining ajratuvchi kontaktlari bilan quyidagilarni oʻchirishga va ulashga ruxsat beriladi: 110 — 220 kV kuchlanishli kuch transformatorlarining neytrallarini; 6 — 35 kV kuchlanishli yerga ulanadigan yoy soʻndiruvchi reaktorlarni, agar tarmoqda yerga tutashuv yoʻq boʻlsa; 6 — 220 kV kuchlanishli kuch transformatorlarining magnitlovchi tokini; elektr uzatuvchi havo va kabel tarmoqlarining yerga ulanish tokini va zaryadlanish tokini; shinalar tizimining zaryadlanish tokini, shuningdek, ulanmalarning zaryadlanish tokini taʼminlovchi energetika tizimining normativ-texnik hujjatlari talablariga rioya etilgan holda. 6 — 10 kV kuchlanishli halqali tarmoqlarda 70 A gacha tenglashtiruvchi toklarni ajratgichlar yordamida oʻchirishga, tarmoqni halqaga tutashishga esa ajratilgan kontakt birikmalarida kuchlanishlar farqi 5 foizdan koʻp boʻlmaganda ruxsat beriladi. 10 kV va undan past kuchlanishli tashqi va ichki oʻrnatilgan, mexanik yuritmali, uch qutbli ajratgich bilan 15 A gacha boʻlgan yuklama tokini oʻchirishga va ulashga ruxsat etiladi. Agar oʻchirgichni oʻchirish uning buzilishiga va podstansiyaning toksizlanib qolishiga olib kelishi mumkin boʻlsa, bitta oʻchirgich yoki shinalar tizimi boshqa birikmalarining bir nechta oʻchirgichlari zanjiri bilan shuntlangan 220 kV li buzilgan oʻchirgichni ajratgichlari bilan masofadan oʻchirishga ruxsat beriladi. Ajratgichlar yordamida oʻchiriladigan va ulanadigan toklarning ruxsat etilgan qiymatlari taʼminlovchi energetika tizimining NTHlarida aniqlangan boʻlishi kerak. Turli elektr qurilmalari uchun operatsiyalarni bajarish tartibi va shartlari mahalliy yoʻriqnomalar bilan tartibga solingan boʻlishi kerak. Quvvati 750 kVA va undan past boʻlgan transformatorlarning magnitlovchi tokini kuchlanishi 10 kV va undan past boʻlgan tashqi yoki ichki oʻrnatilgan, mexanik yuritmali, standart uch qutbli ajratgichlar bilan oʻchirishga hamda ulashga ruxsat beriladi. 71. Korxonalarning energiya xoʻjaligida dispetcherlik, ishlab chiqarish-texnologik va tashkiliy-iqtisodiy masalalarni hal etish uchun ular energiya xoʻjaligi boshqaruvining avtomatlashtirilgan tizimi (keyingi oʻrinlarda — BAT) bilan jihozlanadi. 72. Energiya xoʻjaligining BAT, korxona BAT tizim asosi boʻlib, taʼminlovchi energetika tizimi bilan kelishilgan hajmda, uning dispetcherlik punktlari bilan zarur aloqa va telemexanika vositalariga ega boʻlishi shart. 73. Elektr xoʻjaligi BATning energiya xoʻjaligi BATning tarkibiy qismi boʻlishi kerak hamda oʻz tarkibida elektr taʼminoti va elektr qurilmalarini taʼmirlashning dispetcherlik boshqaruvi tizimlariga, shuningdek, elektr xoʻjaligida ishlab chiqaruvchi-texnologik va tashkiliy-iqtisodiy jarayonlarni boshqarish tizimlariga ega boʻlishi mumkin. 74. Elektr xoʻjaligining BAT quyidagi masalalar majmuini hal etishi kerak: dispetcherlik boshqaruvini; ishlab chiqarish-texnik faoliyatni boshqarishni; isteʼmolning hisobga olinishini va nazoratini; tarmoqlarning mansublik chegarasida elektr energiyasining sifati nazoratini; texnik-iqtisodiy prognozlashni va rejalashtirishni; elektr uskunalarining taʼmirlanishini, elektr energiyasi taqsimlanishini va sotilishini, elektr xoʻjaligining rivojlanishini, moddiy-texnika taʼminotini, kadrlarni boshqarishni; ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarni tayyorlashni. 75. Har bir elektr xoʻjaligida BAT masalalari majmualari, ishlab chiqarish va iqtisodiy maqsadga muvofiqlikdan kelib chiqib, mavjud namunaviy amaliy dasturlar paketlari yechimlaridan va texnik vositalar imkoniyatlaridan samarali foydalanishni hisobga olgan holda bosh muhandis yoki elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan aniqlanadi. 76. BAT texnik vositalarining majmui tarkibiga quyidagilar kirishi kerak: axborotni yigʻish va uzatish vositalari (axborot datchiklari, aloqa kanallari, telemexanika qurilmalari, maʼlumotni uzatish apparaturasi va boshqalar); axborotni qayta ishlash va aks ettirish vositalari (elektron hisoblash mashinalari, analog va raqamli asboblar, displeylar, bosib chiqaruvchi qurilmalar va boshqalar); yordamchi (elektr taʼminoti, havoni konditsiyalash, yongʻinni avtomatik ravishda oʻchirish va xabar berish) tizimlari. 77. BATni ishga tushirish belgilangan tartibda qabul komissiyasining dalolatnomasi asosida amalga oshirilishi kerak. Sanoat ekspluatatsiyasiga kiritish oldidan undan 6 oydan koʻp boʻlmagan vaqtda tajriba asosida foydalanish mumkin. BATni yaratish va ishga tushirishni navbatma-navbat amalga oshirish mumkin. BATni sanoat ekspluatatsiyasiga qabul qilish, ishga tushirilayotgan navbat uchun koʻzda tutilgan barcha masalalar sanoat ekspluatatsiyasiga qabul qilingandan keyin amalga oshirilishi shart. 78. BATni ekspluatatsiya qilishni tashkil etishda texnik vositalar majmuiga xizmat koʻrsatish, dasturiy taʼminot boʻyicha tarkibiy boʻlinmalarning majburiyatlari korxona rahbarining buyrugʻi bilan belgilanishi shart. Bunda kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish tarmoqlari boʻylab telefon aloqalari va telemexanikaning yuqori chastota kanallari uskunalarini (aloqa kondensatorlari, yuqori chastotali toʻsiq reaktorlari, yerga ulovchi pichoqlar, aloqa antennasi qurilmasi, oʻtish izolyatorlari, sozlash elementlari va ulanma filtrlari zaryadsizlagichlari va boshqalar) ekspluatatsiya qilish va taʼmirlashni kuchlanishi 1000 V dan yuqori qurilmalarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar amalga oshirishi shart. Kuchlanish va tok transformatorlarining ikkilamchi choʻlgʻam zanjiriga ulanadigan teleoʻlchashlar datchiklarini (oʻzgartirgichlar) tekshirishni, ularga texnik xizmat koʻrsatishni himoya vositalari va avtomatika qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi hamda metrologik taʼminot bilan shugʻullanuvchi tegishli boʻlinmaning xodimlari amalga oshirishi kerak. 79. BATga xizmat koʻrsatuvchi boʻlinmalar quyidagilarni taʼminlashi shart: texnik vositalarning, axborot va dasturiy taʼminotning ishonchli ekspluatatsiya qilinishini; ish jadvaliga binoan tegishli boʻlinmalarga elektron hisoblash mashinalarida ishlov berilgan axborotlar berishni; amaldagi meʼyorlarga muvofiq hisoblash texnikasidan samarali foydalanishni; yangi masalalarni joriy etgan, foydalanilayotgan dasturlarni modernizatsiyalagan, berilgan maʼlumotlarni yigʻish va tayyorlashning ilgʻor texnologiyalarini oʻzlashtirgan holda boshqaruv tizimini takomillashtirish va rivojlantirishni; meʼyoriy — maʼlumot axborotlarini toifalashni amalga oshirishni; BATning aloqador iyerarxik bosqichlari bilan oʻzaro maʼlumotlar harakatini tashkil etishni; BAT faoliyati uchun zarur yoʻriqnoma va uslubiy materiallarni ishlab chiqishni; BAT ishlarini, uning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinishini, hisobotlar oʻz vaqtida taqdim etilishini. 80. Har bir BAT boʻyicha unga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar korxonaning bosh muhandisi tasdiqlagan roʻyxat asosida texnik va ekspluatatsiya hujjatlarini yuritishlari kerak. 81. Podstansiyalar va dispetcherlik punktlarida teleboshqaruvning chiqish zanjirlari ishlashini toʻxtatish uchun maxsus umumiy kalitlar yoki oʻchiruvchi qurilmalar qoʻllanilishi kerak. Teleboshqaruv zanjirini va alohida ulanmalar telesignalizatsiyasini oʻchirish ajratuvchi qisqichlarda yoki individual oʻchirish qurilmasida amalga oshirilishi kerak. Teleboshqaruv va telesignalizatsiya zanjirlarida teleboshqaruvning umumiy kalitlari va individual oʻchirish qurilmalari bilan barcha operatsiyalarni faqat dispetcherlar koʻrsatmasi boʻyicha yoki unga xabar berib, bajarishga ruxsat beriladi. 82. BATning texnik vositalaridagi taʼmirlash va profilaktika ishlari tasdiqlangan ish jadvallariga muvofiq ravishda bajarilishi shart. Ularni taʼmirga chiqarish, texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash tartibi tasdiqlangan nizom boʻyicha aniqlanishi shart. Dispetcherlik aloqa vositalarini va telemexanika tizimini ishlashdan toʻxtatish tezkor buyurtma bilan rasmiylashtirilishi shart. 83. Korxona rahbari BAT faoliyatini tahlil qilishni, uni ekspluatatsiya qilish nazoratini, BATni rivojlantirish va takomillashtirish hamda oʻz vaqtida qayta jihozlash boʻyicha tadbirlar ishlab chiqilishini taʼminlashi kerak. 84. Elektr qurilmalarini ishga yaroqli holda saqlab turish, tiklash va ushbu Qoidalar va boshqa NTH talablariga mos holga keltirilishi uchun har bir korxonada texnik xizmat koʻrsatish, kapital va joriy taʼmirlash, shuningdek, profilaktik sinovlarni oʻtkazish tashkil etilishi kerak. Ishlab chiqarish hajmining oʻzgarishiga taʼsir koʻrsatuvchi elektr qurilmalarini taʼmirlash ish jadvali korxona rahbari tomonidan tasdiqlanishi shart. Korxonalar, shuningdek, uzoq muddatga moʻljallangan texnik qayta jihozlash va elektr qurilmalarni rekonstruksiya qilish rejalarini ishlab chiqishlari lozim. 85. Elektr uskunani kapital taʼmirlash, uning ishga yaroqligini tiklash va taʼmirlash orasidagi davrda ishonchli hamda tejamli ishlashini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi. Uskunani kapital taʼmirlashda uni qismlarga ajratish, diqqat bilan koʻzdan kechirish, tekshirish, oʻlchash, sinash, rostlash, aniqlangan nosozliklarni bartaraf qilish, yemirilgan uzel va detallarni tiklash va almashtirish amalga oshiriladi. Kapital taʼmirlashni oʻtkazishda elektr uskunaning uzluksiz ishlash vaqtini uzaytirishga, texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarni yaxshilashga qaratilgan tadbirlar va yoʻl-yoʻriq koʻrsatmalar talablari bajarilishi, shuningdek, kerak boʻlganda ilgʻor ekspluatatsiya tajribasi hisobga olingan holda alohida uzellar modernizatsiya qilinishi shart. 86. Joriy taʼmirlash keyingi rejali taʼmirgacha elektr uskuna va apparatlarning ishlash qobiliyatini taʼminlash uchun oʻtkaziladi. Uskunani joriy taʼmirlashda quyidagilar bajarilishi shart: ekspluatatsiya qilish davomida yuzaga kelgan nuqsonlarni bartaraf etgan holda uni koʻzdan kechirish, tozalash, zichlash, rostlash, alohida uzel va detallarini taʼmirlash. 87. Texnik xizmatlar koʻrsatish va rejali ogohlantiruvchi taʼmirlashlarning hajmi bosh muhandis yoki elektr hoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan elektr qurilmalarining ishlash qobiliyatini saqlab turish zarurati maqsadida ularni davriy ravishda tiklash va oʻzgaruvchan ishlash sharoitiga moslashtirishdan kelib chiqib belgilanishi shart. 88. Barcha taʼmirlash turlarining davriyligi va davomiyligi, shuningdek. elektr uskunalarining alohida turlari uchun har yili taʼmir davrida ishlamay turish davomiyligi ushbu Qoidalarga, sohaning amaldagi meʼyorlariga va ishlab chiqaruvchi zavod koʻrsatmalariga binoan belgilanadi. Meʼyoriy muddatlarga nisbatan taʼmirlash davriyligining ortishiga yoki kamayishiga, taʼmir vaqtining ortishiga elektr uskunalar va apparatlarning holatidan va yuqori namunaviy ishlarni oʻtkazish hajmidan kelib chiqib hamda tegishli texnik asoslangan holda, faqat yuqori turuvchi tashkilotning ruxsati bilan yoʻl quyiladi. Taʼmirlashlar orasidagi davr qisqartirilganda, taʼmirlashlar orasidagi davrni meʼyoriy holatga keltirish uchun tadbirlar ishlab chiqiladi va koʻrib chiqish uchun yuqori tashkilotga taqdim etiladi. 89. Bevosita texnologik agregatlar bilan bogʻliq boʻlgan elektr uskunalar va apparatlarni taʼmirlash texnologik agregatlarni taʼmirlash bilan bir vaqtda bajarilishi shart. Energiyani koʻp isteʼmol qiluvchi uskunalarni taʼmirlash, odatda kuz — qish davrida oʻtkazilishi kerak. 90. Elektr uskunalar va apparatlarni konstruktiv oʻzgartirish faqatgina tasdiqlangan loyihalar boʻyicha amalga oshiriladi. Taʼmirlarni bajarishda elektr sxemalarni oʻzgartirish belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik hujjatlar boʻyicha amalga oshiriladi. 91. Elektr uskunani kapital taʼmirlashga chiqarishdan oldin quyidagilar tayyorlanishi shart: uskunani ochib va koʻzdan kechirgandan keyin aniqlashtiriladigan nosozliklar roʻyxati va ishlar hajmi smetasi, shuningdek, taʼmirlash ishlari grafigi tuzilgan boʻlishi kerak; nuqsonlar roʻyxati va ishlar hajmi smetasiga koʻra, zarur materiallar va ehtiyot qismlari tayyorlangan boʻlishi kerak; kapital taʼmirlash davrida bajarilishi koʻzda tutilgan rekonstruksiya ishlariga texnik hujjatlar tuzilgan va tasdiqlangan boʻlishi, ularni bajarish uchun materiallar va uskunalar tayyorlangan boʻlishi kerak; asboblar, moslamalar, takelaj uskunalari, yuk koʻtarish-transport mexanizmlari butlangan va ishga yaroqli holga keltirilgan boʻlishi kerak; taʼmirlash uchun ish joylari tayyorlangan, qismlar va detallarning joylashishi koʻrsatilgan holda maydoncha rejalashtirilgan boʻlishi kerak; taʼmirlash brigadalari jamlangan va yoʻriq olgan boʻlishlari kerak. 92. Korxonada taʼmirlash — ekspluatatsiya qilish ishlarini bajarish uchun oʻrnatilgan elektr uskunalar ehtiyot qismlar va materiallar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Omborda, sexlarda va uchastkalarda mavjud ehtiyot qismlar va uskunalar hisobga olingan boʻlishi kerak. Roʻyxat va ehtiyot qismlarning mavjudligi elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan davriy ravishda tekshirib turilishi kerak. Elektr uskunalarini kapital taʼmirlash boʻyicha hujjatlarni korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tuzadi. Korxonaning texnik rahbari (bosh muhandis) tomonidan tasdiqlanadi va taʼmirlash markazlashtirilgan holda bajarilayotgan boʻlsa, hujjatlar taʼmirlovchi korxonaning javobgar rahbari bilan kelishiladi. 93. Ehtiyot qismlar, zaxira elektr uskunalari va materiallari buzilishdan saqlanishi hamda ular toʻgʻridan-toʻgʻri maqsad boʻyicha ishlatilishi taʼminlanishi kerak. Atmosfera sharoiti taʼsirida saqlaganda buziladigan uskuna, ehtiyot qismlar va materiallar yopiq omborlarga joylashtirilishi kerak. 94. Uskunani kapital taʼmirdan qabul qilayotganda, koʻzda tutilgan barcha ishlarning bajarilganligi tekshirilishi, uskunaning tashqi holati (issiqlik izolyatsiyasi borligi, tozaligi, boʻyalganligi, panjaralar va maydonchalar holati va boshqalar), taʼmirlash-hisobot-texnik hujjatlarning mavjudligi va sifati tekshirilishi shart. 95. Uskunalar taʼmirdan keyin ishga tushirishda “Elektr uskunalarni sinash qoidalari va meʼyorlari”ga (keyingi oʻrinlarda — elektr uskunalarni SQ va M) muvofiq sinalishi shart. Ekspluatatsiya qilinayotgan uskunalarning maxsus sinovlari elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlagan sxema va dasturlar boʻyicha oʻtkaziladi. Sinash meʼyorlari toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlmaganda, ishlab chiqaruvchi zavod maʼlumotlaridan foydalaniladi. 96. Elektr qurilmalarining asosiy uskunalari kapital taʼmirlashdan dastlabki qabul qilib olinganidan keyin ishlab chiqaruvchi zavod koʻrsatgan, lekin 24 soatdan kam boʻlmagan muddatda yuklama ostida ishlatib tekshiriladi. Ushbu vaqt mobaynida ishlaganda nosozliklar boʻlmasa, uskuna ekspluatatsiyaga qabul qilinadi. Nosozliklar topilsa, ular bartaraf etilmaguncha va agregat yuklanish ostida keyingi 24 soat maboynida shunday tekshirilmagunga qadar kapital taʼmir tugallangan hisoblanmaydi. 97. Asosiy elektr uskunalarini kapital taʼmirlashda bajarilgan barcha ishlar dalolatnoma boʻyicha qabul qilinadi. Unga taʼmirlash boʻyicha texnik hujjatlar ilova qilinishi kerak. Dalolatnomalar barcha ilovalari bilan birga uskunalarning pasportida saqlanadi. Qolgan elektr uskuna va apparatlarni kapital taʼmirlashda bajarilgan ishlar haqida elektr uskunalarining pasportida yoki maxsus taʼmirlash jurnalida batafsil yozib qoʻyiladi. 98. Har bir korxonada elektr qurilmalarni ekspluatatsiya qilishiga ijozat berish uchun asos boʻlgan texnik hujjatlar boʻlishi shart. Ularning tarkibiga quyidagilar kiradi: qurilishning zichligiga qarab 1:500 yoki 1:200 masshtabdagi bosh plan; unga binolar, inshootlar va yer osti kommunikatsiyalari kiritiladi; energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va “Oʻzenergoinspeksiya” bilan kelishilgan loyiha hujjatlari (chizmalar, tushuntiruvchi yozuvlar va boshqalar), keyinchalik kiritilgan barcha oʻzgarishlar bilan; yashirish ishlarni qabul qilish dalolatnomalari, elektr qurilmalarni ekspluatsiya qilishga qabul qilish dalolatnomalari, elektr uskunalarini sinash, oʻlchash va sozlash dalolatnomalari va bayonnomalari; birlamchi va ikkilamchi elektr birikmalarning ishchi ijro sxemalari; asosiy elektr uskunalarining texnik pasportlari; elektr uskunalar, apparaturalar va elektrotexnik buyumlarning muvofiqlik sertifikatlari; elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish boʻyicha yoʻriqnomalar, shuningdek, har bir ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalari va mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar; korxona elektr taʼminotining umumiy sxemasi. Bundan tashqari, har bir sex yoki mustaqil ishlab chiqarish uchastkasi quyidagilarga ega boʻlishi zarur: elektr uskunalari va himoya vositalarining texnik maʼlumotlari, shuningdek, ularga berilgan inventar raqamlari koʻrsatilgan roʻyxat jurnaliga yoki pasport kartalariga (pasport maʼlumotlariga yoki jurnallarga uskunalarni sinash, taʼmirlash va reviziya bayonnomalari va dalolatnomalari ilova qilinadi); elektr uskunalari, elektr qurilmalari va inshootlarning chizmalariga, ehtiyot qismlar chizmalari komplektiga, havo va kabel trassalarining bajarilgan chizmalari hamda kabel jurnallariga; yer osti kabel trassalari va yerga ulash qurilmalarining binolar va doimiy inshootlarga bogʻlangan chizmalariga, shuningdek, ulash muftalari oʻrnatilgan va boshqa kommunikatsiyalar bilan kesishish joylari koʻrsatilgan chizmalarga; butun korxona boʻyicha va alohida sexlar yoki uchastkalar (boʻlinmalar) boʻyicha tuzilgan elektr taʼminotining umumiy sxemasiga; sexlar, uchastkalarda (boʻlinmalar) elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish asosida ekspluatatsiya qilish yoʻriqnomalariga va har bir ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalariga va mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarga. Yuqorida koʻrsatilgan hujjatlar toʻplami energetika obyektining texnik arxivida saqlanadi. 99. Ekspluatatsiya qilish jarayonida elektr qurilmalarida amalga oshirilgan barcha oʻzgarishlar zudlik bilan sxema va chizmalarda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning imzosi, uning lavozimi va oʻzgarish kiritilgan sana koʻrsatilib, aks ettirilishi shart. Sxemalarga kiritilgan oʻzgartirishlar haqidagi maʼlumotlar ushbu sxemalarni bilishi zarur boʻlgan barcha xizmatchilar eʼtiboriga (tezkor jurnalga yozish bilan) yetkazilishi shart. Sxemalarning amaldagi ekspluatatsiyaga mosligi kamida 2 yilda 1-marta tekshirilganligi haqida belgi qoʻyilib, tekshirilishi shart. 100. Elektr taʼminotining zarur sxemalar toʻplami elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsda, uning ish joyida boʻlishi shart. Sex, uchastka (boʻlinma) elektr qurilmalarining va ular bilan elektr bogʻlangan boshqa boʻlinmalarning tezkor sxemalari toʻplami ushbu boʻlinmaning navbatchi xodimida saqlanishi shart. Asosiy sxemalar ushbu elektr qurilma xonasining koʻrinarli joyiga osib qoʻyiladi. 101. Mazkur Qoidalarda koʻzda tutilmagan, alohida ishlab chiqarish sharoitlariga yoki elektr qurilmalariga ega isteʼmolchilarda ushbu elektr qurilmalarga xizmat koʻrsatuvchi elektrotexnik xodimlar uchun ishlab chiqarish xususiyati, uskunalar va texnologiya xususiyatlari hisobga olingan holda, bosh muhandis yoki korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ekspluatatsiya yoʻriqnomalari ishlab chiqilgan boʻlishi shart. 102. Har bir ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalarida quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi shart: ushbu lavozimdagi xizmatchilar uchun bilishi majburiy boʻlgan uskunalarga xizmat koʻrsatish yoʻriqnomalari roʻyxati, NTH, elektr uskunalarning sxemalari; xodimlarning huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi; yuqori turuvchi, boʻysunuvchi va ish boʻyicha aloqador boshqa xodimlar bilan oʻzaro munosabatlar. 103. Elektr uskunalarini ekspluatatsiya qilish sharoitlari oʻzgargan hollarda, yoʻriqnomalarga tegishli qoʻshimchalar kiritiladi va bu haqida ushbu yoʻriqnomalarni bilishi shart boʻlgan xodimlar xabardor qilinib, farmoyishlar jurnaliga yozib qoʻyiladi. Ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalari 5 yilda 1-marta, ekspluatatsiya qilish yoʻriqnomalari 3 yilda 1-marta qayta koʻrib chiqiladi. 104. Har bir ishlab chiqarish uchastkasida, sexida tasdiqlangan roʻyxat boʻyicha yoʻriqnomalar toʻplami boʻlishi shart. Sexning, uchastkaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsida yoʻriqnomalarni toʻliq toʻplami va tegishli xodimning ish joyida zarur toʻplam saqlanishi shart. 105. Tezkor xodimlarning ish joylarida (podstansiyalarda, taqsimlovchi qurilmalarda yoki elektr uskunaga xizmat koʻrsatuvchi xodim uchun ajratilgan xonalarda) quyidagi hujjatlar yuritilishi shart: tezkor sxema yoki sxema-maket; tezkor jurnal; elektr qurilmalarida ishlarni bajarishga naryad blankalari; almashlab ulash blankalari; elektr uskunalaridagi nosozliklar jurnali yoki kartotekasi; nazorat oʻlchash asboblari va elektr energiyasini hisobga olish asboblarining koʻrsatkichlari roʻyxatlari; biriktirilgan uchastkada tezkor xizmat koʻrsatish boʻyicha mustaqil bajariladigan ishlar roʻyxati; ishlab chiqarish yoʻriqnomalarini hisobga olish jurnali; avariyaga qarshi mashgʻulotlarni hisobga olish jurnali; elektr qurilmalarini shaxsan bir oʻzi koʻzdan kechirishga huquqi bor shaxslar, tezkor farmoyishlar berish huquqiga ega shaxslar, energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning javobgar navbatchilari roʻyxatlari; releli himoya, avtomatika, telemexanika jurnali va releli himoya hamda avtomatika oʻrnatilgan kartalar; farmoyishlar jurnali. Mahalliy sharoitlardan kelib chiqqan holda, tezkor hujjatlar hajmi bosh muhandis yoki elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs qarori bilan toʻldirilishi yoki kamaytirilishi mumkin. 106. Tezkor hujjatlar, nazorat-oʻlchov asboblarining qayd etuvchi diagrammalari, elektr energiyasini hisobga olish asboblarining koʻrsatkichlari roʻyxatlari, BAT tezkor-maʼlumot kompleksi tomonidan shakllanadigan chiqish hujjatlari qatʼiy hisobga olinadigan hujjatlarga kiradi va belgilangan tartibda saqlanishi kerak. Tezkor hujjatlarni davriy ravishda (korxonada belgilangan muddatlarda, kamida bir oyda 1-marta) yuqori turuvchi elektrotexnik yoki maʼmuriy texnik xodimlar koʻrib chiqishi shart. Ularning elektr uskunalari ishidagi nuqsonlar va buzilishlarni bartaraf qilish choralarini koʻrishlari majburiy. 107. Elektr qurilmalarining tuzilishi, ularni ekspluatatsiya qilishni tashkil etish hamda taʼmirlashda mehnat muhofazasi standartlari talablariga va XTQga javob berishi shart. 108. Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan himoya vositalari, moslamalar va asboblar mehnat xavfsizligi boʻyicha amaldagi NTHga mos ravishda koʻrik va sinashlardan oʻtishi shart. 109. Elektr xoʻjaligi xodimlari lavozimi (kasbi) uchun majburiy hajmdagi elektr uskunalari va elektr qurilmalarida ishlar bajarilganda, xavfsizlik talablarini belgilaydigan mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarga amal qilishlari shart. 110. Elektr xoʻjaligini har bir xizmatchisi xizmat koʻrsatilayotgan uskunaga taalluqli mehnat xavfsizligi va ish joyida mehnatni tashkil qilish talablarini bilishi va bajarishi shart. 111. Har bir korxonada xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish boʻyicha ishlar ushbu ishlarning xavfsiz bajarilishini va tashkil etilishining yagona tizimini, elektrotexnik, texnologik va boshqa xodimlarning funksional vazifalarini, ularning oʻzaro munosabatlarini, lavozim boʻyicha javobgarliklarini belgilaydigan mehnat xavfsizligini boshqarish tizimi haqidagi nizomga mos kelishi shart. Korxona rahbari va elektr xoʻjaligiga javobgarlar (bosh energetiklar, boʻlim va elektr taʼminoti xizmati boshliqlari) elektr xoʻjaligi xizmatchilari uchun xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish va xodimlarni elektr tokidan shikastlanish hollarining oldini olish boʻyicha tashkiliy-texnik ishlar uchun shaxsan javobgar boʻladi. Korxonalar tarkibiy boʻlinmalarining elektr xoʻjaligiga javobgarlari (elektr sexi, podstansiyalar, xizmatlar, laboratoriyalar boshliqlari, ustalar va boshqalar) xavfsiz va sogʻlom mehnat sharoitlarini yaratish, koʻrgazmali qoʻllanma bilan yoʻriq berishi, xodimlarga xavfsiz ishlash usullarini oʻrgatish, shuningdek, doimiy ravishda uskunaning mehnat xavfsizligi standartlari tizimiga mos kelishini nazorat qilish, xodimlarning mehnat xavfsizligi talablariga rioya qilishlarini va bajarilayotgan ish xususiyatidan kelib chiqib, ular himoya moslamalari, maxsus kiyimlar va boshqa shaxsiy himoya vositalari qoʻllashlarini tizimli nazorat qilib borish boʻyicha tashkiliy hamda texnik tadbirlarni oʻtkazilishini taʼminlashlari shart. 112. Har bir baxtsiz hodisa, shuningdek, mehnat xavfsizligi talablarining buzilishi holatlari, ularning sodir boʻlish sabablarini va ularni yuzaga keltirgan aybdorlarni aniqlash va bundan keyin bu kabi holatlar takrorlanmasligining oldini olish choralarini koʻrish uchun sinchiklab tekshirilishi shart. Baxtsiz hodisalar haqida xabar berish, ularni tekshirish va hisobga olish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshirilishi shart. Baxtsiz hodisalar tekshiruvi toʻgʻri, oʻz vaqtida oʻtkazilishi va hisobga olinishi, N-1 shaklidagi dalolatnomalar rasmiylashtirilishi va ularda koʻrsatilgan chora-tadbirlarning bajarilishi uchun rahbarlar, butun korxona va uning tegishli tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar javobgar boʻladi. 113. Elektr qurilmalarida yuz bergan baxtsiz hodisalar uchun xavfsizlik yoki mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnoma talablarini bevosita buzgan shaxslar bilan birga korxona va uning tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar, shuningdek, mehnat xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasini taʼminlamagan, mehnat xavfsizligi standartlarini bajarmagan hamda baxtsiz hodisaning oldini olish uchun zarur choralar koʻrmagan boshqa maʼmuriy-texnik xodimlar ham javobgar boʻladi. 114. Elektr qurilmalarida guruhli baxtsiz hodisalar va oqibati oʻlim bilan tugagan baxtsiz hodisalarni tekshirish materiallari korxonaning barcha tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaligi xodimlari bilan birgalikda ishlab chiqilishi shart. Bunday baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun tadbirlar ishlab chiqilishi shart. 115. Korxona tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaliklarining barcha ishlab chiqarish xodimlari elektr toki taʼsiriga tushgan odamni qutqarish va unga birinchi yordam berishning amaliy usullariga, shuningdek, boshqa baxtsiz hodisalarda jabrlanganlarga birinchi yordam koʻrsatish usullariga oʻrgatilgan boʻlishi shart. 116. Korxonaning ishlab turgan elektr qurilmalarida boshqa tashkilotlar qurilish-montaj, sozlash va taʼmirlash ishlarini oʻtkazayotganda qurilish-montaj, sozlash, taʼmirlash va ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarning oʻzaro harakatlarini hisobga oluvchi mehnat xavfsizligi, ishlab chiqarish sanitariyasi, portlash va yongʻin xavfsizligi boʻyicha hamkorlikda chora-tadbirlar ishlab chiqilishi shart. Bitta uskunada yoki inshootda bir vaqtning oʻzida bir nechta tashkilot ish bajarganda, ishlarning birlashgan ish jadvali tuzilishi shart. Ushbu tadbirlar va ish jadvallari korxona elektr xoʻjaligiga javobgar tomonidan tasdiqlanishi shart. Ish joyini tayyorlash, ishlarning birlashgan ish jadvalini bajarish va mehnat xavfsizligi boʻyicha birgalikda tuzilgan tadbirlarni bajarish boʻyicha harakatlarni muvofiqlashtirish, shuningdek, ishga qoʻyish uchun korxonaning va tegishli tarkibiy boʻlinmaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslari javobgar boʻladi. Boshqa tashkilotlar rahbarlari ushbu tashkilotlar xodimlari malakasining muvofiqligi uchun ularning xavfsizlik talablariga rioya qilishlari va oʻz uchastkalarida mehnat xavfsizligi boʻyicha tadbirlarni tashkil qilishlari va bajarishlari uchun javobgar boʻladi. 117. Korxona elektr xoʻjaligining har bir boʻlinmasida dori qutilari, dori-darmon va tibbiy vositalar bor birinchi yordam sumkalari boʻlishi shart. Xodimlar soha meʼyorlariga mos ravishda maxsus kiyim, maxsus oyoq kiyim va boshqa individual himoya vositalari bilan taʼminlangan boʻlishlari shart. 118. Ishlab turgan uskunalar bor xonalarda (boshqaruv, releli panellar va shunga oʻxshash qurilmalardan tashqari), ochiq va yopiq taqsimlash qurilmalarida (keyingi oʻrinlarda ― OTQ, YOTQ), quduqlarda, kameralarda, elektr stansiyas, elektr tarmoqlari kanallari va tunellarida, qurilish maydonchalarida, taʼmirlash zonasida boʻlganida, shuningdek, havo elektr uzatish tarmoqlariga xizmat koʻrsatayotganda xodimlar himoya kaskalarini kiyishlari shart. 119. Elektr uskunalari, elektr qurilmalari, shuningdek, ular oʻrnatilgan binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi Energetika korxonalari uchun yongʻin xavfsizligi qoidalari talablariga javob berishi shart. 120. Qonunchilikka muvofiq korxonalar va tashkilotlarning yongʻin xavfsizligini taʼminlash uchun javobgarlik ushbu obyektlar rahbarlari zimmasiga yuklanadi. 121. Alohida sexlar, laboratoriyalar va boshqa ishlab chiqarish uchastkalarida yongʻin xavfsizligi uchun ularning rahbarlari, ular yoʻq boʻlganda — ularning vazifalarini bajaruvchi xizmatchilar javobgar boʻladi. 122. Har bir korxonada yongʻinga qarshi rejim oʻrnatilgan boʻlishi va ishlab chiqarish xususiyatlarini hisobga oluvchi yongʻinga qarshi tadbirlar bajarilishi shart. 123. YOHQga muvofiq har bir sexda, laboratoriyada, ustaxonada va korxonaning boshqa boʻlinmalarida yongʻin xavfsizligining aniq choralari va yongʻinga qarshi rejim haqida yoʻriqnoma ishlab chiqilishi shart. Yongʻin xavfsizligi chora-tadbirlari haqida yoʻriqnoma boʻlinmalar rahbarlari tomonidan, yongʻin xavfsizligi boʻyicha muhandis — inspektor yoki korxona rahbari tomonidan buyruq bilan biriktirilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha javobgar shaxs bilan birgalikda ishlab chiqiladi. Obyektlardagi yongʻin-qutqaruv boʻlinmalari bilan kelishiladi (agar u korxonada mavjud boʻlgan holda) va korxona rahbari yoki bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi. Yoʻriqnoma koʻrinarli joyda osib qoʻyiladi. 124. Har bir ishchi-xizmatchi obyektdagi YOHQlari talablarini bilishi va qatʼiy bajarishi, yongʻin yoki yongʻin chiqishiga olib kelishi mumkin boʻlgan harakatlarga yoʻl qoʻymasligi, birlamchi yongʻin oʻchirish vositalaridan foydalanishni bilishi shart. 125. Amaldagi yongʻin xavfsizligi qoidalarini buzgan yoki bajarmagan aybdor shaxslar ularning qilgan harakatlari yoki harakatsizliklari xususiyatidan kelib chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq javobgarlikka tortiladi. 126. Korxona rahbari buyrugʻi bilan quyidagilar belgilanishi kerak: korxonaning barcha ishchi-xizmatchilari kirish, birlamchi (ish joyida), takroriy, rejadan tashqari, joriy yoʻriqnomalaridan, muxandis-texnik xodimlar hamda yongʻinga xavfli ishlarni olib boruvchilar yongʻin-texnik minimumi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtishlari shart. Bu mashgʻulotlar korxona rahbari tasdiqlagan dastur boʻyicha kamida 2 yilda 1 marotaba oʻtkaziladi. 127. Obyektda yuz bergan har bir yongʻin yoki yonish holatlari yuzasidan Davlat yongʻin xavfsizligi nazorati organi tomonidan tergovga qadar surishtiruv oʻtkaziladi, surishtiruv vaqtida ularga har tomonlama koʻmaklashish va amaliy yordam koʻrsatish zarur. Korxonalarda yuz bergan yongʻinga elektr qurilmalarining (elektr uskunalarining) aloqasi boʻlgan hollarda, tekshiruv komissiyasida “Oʻzenergoinspeksiya” xodimi ishtirok etadi. 128. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda bevosita yoki bilvosita atrof-muhitga taʼsir qiladigan iflos moddalarni atmosferaga chiqarishni va suv obyektlariga oqova suvlarni chiqarishni kamaytirish yoki yoʻq qilish, tovush bosimini pasaytirish va tabiiy manbalardan suv isteʼmolini kamaytirish choralari qabul qilinishi shart. 129. Atmosferaga ifloslantiruvchi moddalarni chiqarish, ruxsat etilgan chegaraviy yoki vaqtincha kelishilgan tashlanmalar meʼyoridan, suv obyektlariga ifloslantiruvchi moddalarning tashlanishi — ruxsat etilgan chegaraviy meʼyorlardan, shovqin taʼsiri — har bir obyekt uchun oʻrnatilgan shovqin quvvati meʼyoridan oshmasligi shart. 130. Katta hajmdagi moyli elektr uskunalarini (transformatorlarni, moyli reaktorlarni, oʻchirgichlarni va boshqalar) ekspluatatsiya qiluvchi korxonada moyning atrof-muhitga avariyaviy yoki boshqa holda chiqib ketishining oldini olish boʻyicha tadbirlar ishlab chiqilishi shart. 131. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda zaxarli chiqindilar yuzaga keladigan korxonalarda ularni oʻz vaqtida utilizatsiya qilish, zararsizlantirish va koʻmish taʼminlanishi shart. 132. Belgilangan sanitariya meʼyorlariga va tabiatni muhofaza qilish talablariga rioya qilishni taʼminlaydigan qurilmalarsiz yoki ushbu talablarga rioya qilishni taʼminlamaydigan, ishga yaroqsiz qurilmali elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish man qilinadi. 133. Barcha yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan elektr uzatish havo tarmoqlari (keyingi oʻrinlarda — HT) EQTQ va amaldagi QMQga mos ravishda bajarilishi shart. 134. Yangi qurilgan HTni ekspluatatsiyaga qabul qilishda topshirayotgan tashkilot ekspluatatsiyaga qabul qilayotgan tashkilotga quyidagi hujjatlarni taqdim etadi: qurilish jarayonida kiritilgan, loyiha tashkiloti bilan kelishilgan oʻzgarishlar va hisob-kitoblar bilan HT loyihasini; simlarning kesimlari va ularning markalari, himoya qiluvchi yerga ulagichlar, yashindan himoya vositalari, tayanch turlari va boshqalar koʻrsatilgan holda tarmoqning ijro sxemasini; manfaatdor tashkilot bilan birgalikda tuzilgan, bajarilgan oʻtish va kesishishlarni koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomalarini; ulash qurilmalari va tayanchlarining chuqurligi boʻyicha yashirin ishlar dalolatnomalarini; yerga ulashlar konstruksiyasining tavsifini va yerga ulash qurilmasi qarshiligini oʻlchash bayonnomalarini; belgilangan shaklda tuzilgan tarmoq pasportini; HTning barcha elementlariga (tayanchlar, izolyatorlar, simlar va boshqalarga) muvofiqlik sertifikatlarini; HTning yordamchi inshootlari, material va uskunalarining topshirilayotgan avariyaviy zaxirasi roʻyxatini; tayanchlar oraligʻida va kesishishlarda simning solqilik chizigʻi va HT gabaritlarini nazorat tekshiruvi bayonnomasini; qishloq joylarda yer rusurslari boʻyicha tuman xizmatlari bergan qarorni; hududni kadastrli boʻlishda va yer uchastkalarini kadastrli tasvirlashda shaharlar va posyolkalardagi koʻchmas mulk kadastri xizmatlari bergan ruxsatni; yer uchastkasining kadastr planida HT loyihasi qayd etilgan chizma nusxasini. 135. Ekspluatatsiyaga qabul qilishdan oldin yangi qurilgan yoki kapital taʼmirdan chiqqan HTda quyidagilar tekshirilishi shart: HTning texnik holati va uning loyihaga mosligi; yuklamaning fazalar boʻyicha teng taqsimlanishi; yerga ulash va yashindan himoya qurilmalari; simning solqilik chizigʻini va tayanchlar orasida hamda kesishgan joylarda simning eng pastki nuqtasidan yergacha boʻlgan vertikal masofa. 136. Yangi qurilgan yoki rekonstruksiya qilingan HTni ekspluatatsiya qilishga qabul qilishda, shuningdek, tarmoq simlarini almashtirish bilan kapital taʼmirlashdan keyin amaldagi qoidalar hajmida sinovlar oʻtkazilishi, fazirovka qilinishi va tarmoq turtki bilan kuchlanish ostiga qoʻyilishi kerak. 137. HT tayanchlarida EQTQda koʻzda tutilgan belgilar oʻrnatilgan (chizilgan) boʻlishi shart. 138. HTni muhofaza qilish uchun shoxoblanish va binolarga kirishdan tashqari chekka simlarining ogʻishgan holatida yer sathidagi proyeksiyasidan har bir tarafga 2 metr masofadagi parallel chiziqlar bilan chegaralangan yer uchastkasi koʻrinishida qoʻriqlash zonasi belgilanadi. HTning muhofaza zonasi chegarasida quyidagilar man qilinadi: sport maydonchalarini, avtomobillar va boshqa transport turlari, mashinalar, mexanizmlar turadigan joylarni tashkil etish, yem-xashak, oʻgʻitlar, yoqilgʻi va boshqa materiallarni saqlash; daraxtlar (koʻchat) ekish. HTning muhofaza zonasi chegarasida HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot egasining yozma ruxsatisiz quyidagilar man qilinadi: qurilish, montaj, portlatish va sugʻorish ishlarini amalga oshirish, daraxtlarni kesish, yuk ortish va yuk tushirish hamda yer qazish ishlarini bajarish; mashinaning umumiy balandligi yuk bilan yoki yuksiz, yer sathidan 4,5 metrdan ortiq boʻlgan mashinalar va mexanizmlar uchun oʻtish yoʻllarini tashkil etish. 139. HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar HT oʻtayotgan zonada joylashgan aholi va tashkilotlar oʻrtasida HTni muhofaza qilish boʻyicha tushuntirish ishlarini olib borishga, shuningdek, muhofaza zonasida boshqa tashkilotlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 26-dekabrdagi 1050-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr hoʻjaligi obyektlarini muhofaza qilish qoidalari talablarini buzgan holda ishlar olib borilganda, ishlarni toʻxtatish choralarini koʻrishlari va ushbu Qoidalar talablarini buzuvchilarini belgilangan tartibda javobgarlikka tortishlari shart. 140. Umumiy tayanchlarda HT simlari bilan birga turli tashkilotlarga tegishli boshqa moʻljalli tarmoqlar osilgan taqdirda, HTga shikast yetkazishi mumkin boʻlgan taʼmirlash ishlarini boshlashdan avval har bir tashkilot boshqa tashkilotga taʼmirlashlarni boshlash haqida manfaatdor tashkilotga oldindan xabar berishi shart. 141. HTga shikast yetkazishi mumkin boʻlgan biron-bir ishlarni bajarayotgan korxona ishlar boshlanishidan kamida 3 kun oldin, ularni amalga oshirishni tarmoqni ekspluatatsiya qilayotgan tashkilot bilan kelishishi va HT egasidan ruxsat olgandan keyin boshlashi shart. 142. HTni qayta qurish zaruratini keltirib chiqaradigan yoki uni mexanik shikastlanishdan himoya qilishni talab qiladigan ishlarni bajaradigan tashkilotlar HT egasi va uni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot bilan kelishgan holda, qayta qurish va himoya ishlarini oʻzlarining materiallari va mablagʻlari hisobidan amalga oshirishlari shart. 143. HT tayanchlarini va boshqa elementlarini, shuningdek, tayanchlarni tuproqda mahkamlash usullarini konstruktiv oʻzgartirishlar faqat texnik hujjatlar (asoslar) va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs ruxsati bilan bajarilishi mumkin. Barcha hollarda konstruktiv oʻzgartirishlarning texnik asoslanishi EQTQ, NTH, QMQ, sanitariya normalari va qoidalari talablariga mos kelishi shart. 144. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uzatish havo tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 1-ilova talablariga muvofiq ravishda amalga oshiriladi. 145. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan HT faqat barcha asosiy va yordamchi inshootlar va qurilmalarning qurilishi, montaji tugagandan soʻng hamda foydalanishga EEFQ talablariga muvofiq kiritilgandan keyin ekspluatatsiyaga qabul qilinishi mumkin. Kuchlanishi 1000 V dan 220 kV gacha boʻlgan HTni ekspluatatsiya kilishga qabul qilishda topshiruvchi tashkilot ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotga quyidagi hujjatlarni taqdim etadi: a) HTning loyihasini qurilish jarayonida loyiha tashkiloti bilan kelishilib kiritilgan hisoblashlar va oʻzgartirishlar bilan; b) loyihadan chetga chiqishlar roʻyxatini; v) loyiha boʻyicha tugallanmagan ishlar roʻyxatini; g) loyihaning energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va “Oʻzenergoinspeksiya” bilan kelishilganini; d) yopilgan ishlarni qabul qilish dalolatnomalarini; e) oʻtish va kesishish joylarini qabul qilish dalolatnomalarini; j) HT trassasining masshtabi 1:10000 dan kam boʻlmagan, barcha tayanchlar sxemalari keltirilgan, ularning turlari va tartib raqami, shuningdek, barcha kesishish va oʻtishlar koʻrsatilgan ijro rejasini. Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HT uchun — HTning ijro profili; z) HT trassasi manfaatdor tashkilotlar bilan kelishilganini (yer uchastkasi egasi, suv-oqova tarmoqlari, issiqlik tarmoqlari, elektr aloqa tarmoqlari uzeli va boshqalar bilan); i) oʻta kuchlanishlardan himoya qurilmalari tuzilishi sxemasini va yashindan himoya qurilmalarini koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomasini; k) sinashlar va oʻlchashlar bayonnomalarini; l) tayanchlar ostiga poydevor qurish boʻyicha ishlar, tayanchlar yerga ulagichlarining montaji, simlarni ulash, anker uchastkalarida simlar va trosslarning montaji, presslash usuli bilan tortish va taʼmirlash qisqichlarining montaji jurnallarini; m) HTning barcha elementlariga muvofiqlik sertifikatlarini (tayanchlarga, izolyatorlarga, simlarga, trosslarga, armaturaga va boshqalarga); n) oʻrnatilgan shakldagi HT pasportini; o) ekspluatatsiyaga topshirilayotgan uskunalar, materiallar va asboblarning avariyaviy zaxirasi roʻyxatini; p) qishloq joylarda yer resurslari boʻyicha tuman xizmatlari tomonidan, shaharlarda va qishloqlarda koʻchmas mulkni kadastrli boʻlishda va yer uchastkalarini kadastrli chizmaga olishda koʻchmas mulk kadastri xizmatlari tomonidan berilgan qarorni; r) yer uchastkasining kadastr planida HT loyihasi qayd etilganligi nusxasi. 146. HTga kuchlanish berib, tarmoqqa ulash EEFQ talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HTni ulash mazkur HT ulanayotgan elektr qurilma egasi bilan kelishilgan ulash dasturi boʻyicha amalga oshiriladi. 147. HTni ekspluatatsiya qilishda quyidagilar amalga oshiriladi: koʻrikdan oʻtkazishlar, tekshiruvlar, profilaktik oʻlchovlar, ularning ishonchli ishlashini taʼminlashga, saqlab turishga va EQTQning tegishli boʻlimlari talablariga toʻliq hajmda rioya qilinishiga qaratilgan joriy va kapital taʼmirlar. 148. HTni davriy koʻrikdan oʻtkazish HTni ekspluatatsiya qilishni mahalliy sharoitlari hisobga olgan holda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha oʻtkaziladi. Koʻriklarning davriyligi quyidagicha boʻlishi shart: elektr montyorlar tomonidan 6 oyda kamida 1-marta; muhandis-texnik xizmatchilar tomonidan 1 yilda kamida 1-marta. Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HTlarida yuqoridagi koʻriklar simlar va trosslarning qisqichlardagi va distansion tirgaklardagi holatlarini tanlash yoʻli bilan elektr xoʻjaligiga javobgar tomonidan tasdiqlangan ish jadvallari boʻyicha, lekin 6 yilda kamida 1-marta amalga oshiriladi. HT yoki uning uchastkalarida navbatdan tashqari koʻriklar quyidagi hollarda oʻtkaziladi: simlar, trosslarda muzlash paydo boʻlganda yoki simlar qattiq tebranganda, daryolarda muz koʻchishlar va toshqinlar boshlanganda, trassa zonasida yongʻin boʻlganda, kuchli boʻron, dovul, sovuq boʻlgandan hamda boshqa tabiiy ofatlardan keyin; tarmoqning releli himoyasi taʼsirida HT avtomatik oʻchgandan keyin — zudlik bilan, muvaffaqiyatli qayta ulashdan keyin esa zarurat boʻyicha. 149. HTda oʻtkazilgan yuqoridagi va boshqa koʻriklar va profilaktik sinashlarda aniqlangan nuqsonlar haqidagi maʼlumot nuqsonlar jurnaliga (yoki nuqsonlar roʻyxatiga) ularni bartaraf qilish muddatini koʻrsatib yozib qoʻyiladi. Ushbu maʼlumotlar asosida korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan HTda taʼmirlash ishlarini oʻtkazish rejalari tuziladi. 150. Kuchli ifloslanishga moyil uchastkalardagi izolyatorlarni tozalash ishlari korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha bajariladi. Izolyatsiya moslamalari qushlar tomonidan kuchli ifloslantiriladigan zonalarda va ularning yoppasiga uyalash joylarida qushlarni girlyandalar ustiga oʻtirishlariga yoʻl qoʻymaydigan yoki ularni choʻchitadigan qurilmadan foydalanish kerak. 151. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlari, odatda kompleks holda, HT ni minimal muddatga oʻchirish bilan tashkil qilinishi kerak. Ular HTni va bir fazani oʻchirib (fazalar boʻyicha taʼmir) va kuchlanish olinmasdan oʻtkazilishi mumkin. HTda bir fazani oʻchirib va kuchlanish olinmasdan bajariladigan ishlar maxsus yoʻriqnomalar boʻyicha amalga oshirilishi shart. HTga texnik xizmat koʻrsatishda, uni taʼmirlashda maxsus mashinalar, mexanizmlar, transport vositalari, takelaj, asboblar va moslamalar qoʻllanilishi kerak. HTda ishlarni bajarayotgan brigadalar oʻz korxonalari va dispetcherlik punktlari bilan aloqa qilish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. HT trassasini davriy ravishda daraxt va butalardan tozalash hamda yongʻinga nisbatan xavfsiz holatda saqlash zarur; loyihada belgilangan soʻqmoq kengligini saqlab turish va daraxtlarni kesib turish kerak. Simlarga bevosita yaqin oʻsayotgan daraxtlar HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona tomonidan kesiladi. Simlar va tayanchlarga agʻanash xavfi bor daraxtlar keyinchalik ushbu oʻsimliklar tegishli boʻlgan tashkilotlarga xabar berilib, kesilishi kerak. Taʼmirlash ishlari oʻtkazilayotganda, asossiz va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning ruxsatisiz HT elementlari konstruksiyasini va tuproqda tayanchlarni mahkamlash usullarini oʻzgartirish taqiqlanadi. Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HTda bunday oʻzgartirishlar loyiha tashkiloti bilan kelishilishi shart. 152. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori HT tayanchlariga boshqa maqsadga moʻljallangan tarmoqlarni birgalikda osishga yoʻl qoʻyilmaydi. Tayanchlarda boshqa korxonaga tegishli, kuchlanishi 1000 V dan past, boshqa maqsadga moʻljallangan HT simlari birgalikda osilganda, HTni rejali taʼmirlash ushbu korxonalar bilan kelishilgan muddatlarda oʻtkazilishi shart. Avariyalar yuz berganda, taʼmirlash ishlari ushbu korxonalarga xabar berilgan holda oʻtkazilishi kerak. Oʻziga tegishli simlarda ishlar olib borayotgan boshqa tashkilot ishlar boshlanishidan kamida uch kun oldin HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona bilan ularni oʻtkazilishini kelishib olishi shart. 153. HTni qayta qurish yoki mexanik buzilishdan himoyalash zaruratini keltirib chiqaradigan ishlarni olib boruvchi tashkilot qayta qurishni yoki himoya ishlarini oʻzining materiallari va mablagʻlari hisobidan hamda HTni egasi va uni ekspluatatsiya qilayotgan tashkilot bilan kelishgan holda amalga oshirishi shart. 154. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish xavo tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish, mazkur Qoidalarga 2-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 155. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan kabel tarmoqlarini (keyingi oʻrinlarda — KT) ekspluatatsiya qilishga topshirishda QMQ “Tugatilgan qurilish obyektlarini ekspluatatsiyaga qabul qilish”, “Elektrotexnik qurilmalar”da va sohaning qabul qilish qoidalarida koʻzda tutilgan hujjatlardan tashqari quyidagi texnik hujjatlar bor boʻlishi va buyurtmachi uchun rasmiylashtirilishi shart: KTning tuzatilgan loyihasi, kuchlanishi 110 kV va undan yuqori boʻlgan KT uchun kabelni ishlab chiqaruvchi zavod va ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot bilan kelishilgan boʻlishi shart; ushbu hududda kommunikatsiyalar rivojlanganligidan kelib chiqib, 1:200 yoki 1:500 masshtabda bajarilgan, birlashtiruvchi muftalar oʻrnatilgan joylar koʻrsatilgan trassaning ijro chizmasini; kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan va trassasi oʻta murakkab 6 va 10 kV kuchlanishli KTlarning yoʻllar va boshqa kommunikatsiyalar bilan kesishish joylari profili chizmasi; kabellarning barabandagi holati dalolatnomalari, zarur boʻlganda namunalarni qismlarga ajratish va koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomalari (import kabellar uchun qismlarga ajratish majburiy); kabel jurnali; KT barcha elementlarining inventar roʻyxati (kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan KT uchun); qurilish va yashirish ishlar dalolatnomalari, barcha yer osti kommunikatsiyalar bilan kesishish va yaqinlashish joylari koʻrsatilgan holda; kabel muftalarini montaj qilish dalolatnomalari; xandaqlar, bloklar, quvurlar, kanallar, tunnellar va kollektorlarni montaj uchun qabul qilish dalolatnomalari; KTni elektr kimyoviy zanglashdan himoyalash qurilmalari montaji dalolatnomalari, shuningdek, loyihaga muvofiq zanglash boʻyicha sinovlar natijalari toʻgʻrisida hujjatlar; kabel oʻtkazilganidan keyin uning izolyatsiyasini yuqori kuchlanish bilan sinash bayonnomalari (kuchlanishi 1000 V dan yuqori KT uchun); izolyatsiya qarshiligini oʻlchash natijalari toʻgʻrisida hujjatlar; xandaqlar va kanallarda oʻtkazilgan kabellarni yopishdan oldin koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomalari; past haroratlarda kabellarni oʻtkazishdan oldin ularni barabanda qizdirish dalolatnomalari; avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasini tekshirish va sinash dalolatnomalari. Kuchlanishi 110 kV va undan yuqori KTni ekspluatatsiya qilishga qabul qilishda yuqorida koʻrsatib oʻtilgan hujjatlardan tashqari, montaj tashkiloti, buyurtmachiga qoʻshimcha quyidagi hujjatlarni taqdim etishi shart: kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan, past bosimli, moy toʻldirilgan kabellar uchun kabelni va uni toʻldirib turuvchi apparatlarni yuqori ijro belgisini; tarmoqlarning barcha elementlari moyini (suyuqligini) sinash natijalari hujjatlarini; shimdirish sinovlari natijalarini; yuqori bosimli moy toʻldirilgan kabellar uchun qoʻshimcha moy bilan taʼminlovchi agregatlarni sinash va tekshirish natijalarini; bosim signalizatsiyasi tizimini tekshirish natijalarini; kabelni oʻtkazishda tortish kuchlari haqida dalolatnomalarni; kabellar oʻtkazilgandan keyin himoya qoplamalarini yuqori elektr kuchlanishi bilan sinash haqida dalolatnomalarni; kabellarni, muftalarni va qoʻshimcha moy bilan taʼminlovchi apparaturalarning zavod sinovlari bayonnomalarini; tugallovchi muftalarni avtomatik qizdirish qurilmalarini sinash natijalari haqida hujjatlarni; moy toʻldirilgan past bosimli kabellarning va 110 kV kuchlanishli plastmassa izolyatsiyali kabellarning har bir fazasi tok oʻtkazuvchi tolalari va qobiqlari (ekranlari) boʻylab tokni oʻlchash natijalarini; kabellar sigʻimini oʻlchash natijalarini; quduqlarni va tugallovchi muftalarni yerga ulash qarshiligini oʻlchash natijalarini; kadastrni; qoʻllanilayotgan elektrotexnik materiallar va apparaturaga muvofiqlik sertifikatlarini. 156. Hududida KT yaqinida yer qazish ishlari oʻtkazilayotgan korxona rahbari KTning butunligini kuzatish uchun javobgar shaxslarni ajratadi. 157. Qaramogʻida KT bor korxona, elektrlashtirilgan relsli transport boshqarmalari va xizmatlari amaldagi Qoidalar va NTH talablariga muvofiq yerdagi daydi toklar qiymatini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar bajarilishini nazorat qilishi shart. 158. KTni taʼmirlash, uni koʻrikdan oʻtkazish va sinash asosida ishlab chiqilgan hamda elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha bajariladi. 159. Kabellarda taʼmirlash ishlarini boshlashga faqat u oʻchirilganidan va ikki tomonidan yerga ulangandan keyin ruxsat beriladi. Yigʻmalarda (yacheykalarda) kabelning tugallovchi muftalarini (birikmalarini) taʼmirlash yigʻmalar (yacheykalar) toʻliq oʻchirilganda va yerga ulanganda bajariladi. 160. Kabel trassalarini qazish yoki ularga yaqin joylarda yer qazish (kavlash) ishlari, faqat KTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning yozma ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak. Bunda bajaruvchi barcha ishlar mobaynida kabellarning butunligi ustidan nazoratni taʼminlashi shart. Ochilgan kabellarni ular osilib qolishining oldini olish uchun mahkamlash va mexanik shikastlanishdan himoya qilish shart. Ish joylarida signal chiroqlari va ogohlantiruvchi plakatlar oʻrnatilishi shart. 161. Qarmogʻida KT boʻlgan korxona davriy ravishda kabel trassalari oʻtayotgan hududdagi tashkilotlar va aholini ushbu trassalar atrofida yer qazish ishlarini oʻtkazish tartibi haqida xabardor qilishi shart. 162. KTlar elektr uskunalarni SQ va M talablariga binoan, oʻzgarmas tokning yuqori kuchlanishi bilan davriy ravishda profilaktik sinovdan oʻtishi kerak. KTlarni navbatdan tashqari sinash zarurligi, masalan, taʼmirlash ishlaridan keyin yoki trassani ochish bilan bogʻliq qazish ishlaridan keyin, shuningdek, KT avtomatik oʻchganidan keyin tarmoq qarmogʻida boʻlgan tashkilot rahbariyati tomonidan belgilanadi. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan KTni sinash faqat elektr taʼminoti tashkiloti ruxsati bilan oʻtkaziladi. 163. Kabel tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 3-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 164. Mazkur Qoidalar isteʼmolchilarning yuqori kuchlanish choʻlgʻami 220 kV va ungacha boʻlgan barcha kuch transformatorlariga, avtotransformatorlarga va moyli reaktorlarga (keyingi oʻrinlarda — transformatorlar) taalluqlidir. 165. Transformatorlar amalda EQTQ talablariga muvofiq oʻrnatilishi shart. 166. Transformatorlar va reaktorlarni oʻrnatish EQTQ va podstansiyalarni texnologik loyihalash meʼyorlariga muvofiq amalga oshirilishi shart. Transformatorlar va reaktorlarni transportirovka qilish, tushirish, saqlash, montaj qilish va ekspluatatsiyaga kiritish ishlab chiqaruvchi zavodning rahbariy hujjatlariga (yoʻriqnomalariga) mos ravishda bajarilishi shart. 167. Kuch transformatorlari va reaktorlarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 4-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 168. Elektr dvigatellarni kapital va joriy taʼmirlash davriyligini korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilaydi. Elektr dvigatellarni taʼmirlash yuritma mexanizmlarini taʼmirlash bilan bir vaqtda oʻtkazilishi shart. 169. Elektr dvigatellarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 5-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 170. Yashindan himoya qurilmalarini montaj qilingandan keyin qabul qilishda korxonaga quyidagi texnik hujjatlar topshirilishi shart: tegishli tashkilotlarda tasdiqlangan va energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va Davlat yongʻin nazorati organi bilan kelishilgan yashindan himoyaning texnik loyihasi; ventilli razryadlagichlar va kuchlanishni nochiziq cheklagichlarni montajdan oldin va keyin sinash dalolatnomalari; quvurli razryadlagichlarni oʻrnatish dalolatnomalari; razryadlagichlar va yashin qaytargichlarning yerga ulash qarshiliklarini oʻlchash bayonnomalari. 171. Oʻta kuchlanishdan himoya qilish qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 6-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 172. Ushbu Qoidalar isteʼmolchilar elektr qurilmalarining induktiv elementlariga parallel ulanadigan, 50 Gs chastotali, 0,22 dan 10 kV va ungacha kuchlanishli elektr qurilmalarida kuchlanishni rostlash va reaktiv quvvat kompensatsiyasi darajasini oshirish uchun ishlatiladigan kondensator qurilmalariga taalluqlidir. Qoidalar boʻylama kompensatsiyalash kondensator qurilmalariga, maxsus va filtrli qurilmalarga taalluqli emas. 173. Kondensator qurilmalari, ularning himoyasi va joylashtirilishi EQTQ talablariga mos kelishi shart. Avtomatik quvvat rostlagichiga ega boʻlmagan kondensator batareyalarini ishga tushirish apparaturasini, boshqa agregatlarni ishga tushirish apparaturasi bilan qoʻshib qoʻllashga, yaʼni quvvatni individual (guruhli) kompensatsiyalashni amalga oshirishga ruxsat beriladi. 174. Kondensator qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 7-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 175. Akkumulyator batareyalarini koʻrikdan oʻtkazish korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha koʻriklarni quyidagi davriyligini hisobga olib oʻtkazilishi shart: navbatchi xodimlar tomonidan 1 sutkada 1-marta; podstansiya ustasi yoki boshligʻi tomonidan 1 oyda 2-marta; doimiy navbatchi xodimlari yoʻq podstansiyalarda ekspluatatsiya qiluvchi xodimlar tomonidan uskunalarning koʻriklari bilan bir vaqtda, shuningdek, maxsus ajratilgan shaxs bilan korxonaning bosh energetiki tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha; elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan 1 oyda 1-marta. 176. Akkumulyator qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 8-ilovada keltirilgan talablariga mos ravishda amalga oshiriladi. 177. TQlari, ularda oʻrnatilgan asboblar va apparatlar bilan birgalikda amaldagi EQTQ talablariga mos kelishi shart. 178. Korxonaning TQ xonalari kuchlanish ostidagi uskunalari mavjud boshqa tashkilot xonalariga tutash boʻlsa, ulardan izolyatsiyalangan boʻlishi va alohida qulflanadigan chiqishga ega boʻlishi shart. 179. Ishga tushirish-rostlash apparatlari va himoya apparatlarining tok oʻtkazuvchi qismlari behosdan tegib ketishdan toʻsilgan boʻlishi shart. Maxsus xonalarda (elektr mashinalar, panellar, stansiya boshqaruvi xonalarida va boshqalar) apparatlarni himoya qobiqlarisiz ochiq oʻrnatishga ruxsat beriladi. 180. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan taqsimlovchi qurilmalarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 9-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 181. Podstansiyalar va TQlarni oʻchirmasdan koʻrikdan oʻtkazish quyidagi muddatlarda amalga oshirilishi shart: doimiy navbatchi xodimlari bor obyektlarda 3 sutkada kamida 1-marta; sutkaning qorongʻi vaqtlarida, razryadlarni va tojlanishni aniqlash uchun 1 oyda kamida 1-marta; doimiy navbatchi xodimlari yoʻq obyektlarda 1 oyda kamida 1-marta, transformator va taqsimlovchi punktlarida esa 6 oyda kamida 1-marta; qisqa tutashuv oʻchirilgandan keyin. Yomon ob-havoda (kuchli tuman, hoʻl qor, muzlash va shunga oʻxshash) yoki OTQda kuchli ifloslanish boʻlganda, qoʻshimcha koʻrikdan oʻtkazishlar tashkil etilishi shart. Barcha aniqlangan nosozliklar uskunalar nuqsonlari va buzuqliklari jurnaliga yozilishi shart; bundan tashqari, ular haqidagi maʼlumot elektr xoʻjaligiga javobgarga xabar qilinishi kerak. Aniqlangan nosozliklar qisqa muddatlarda bartaraf etilishi shart. 182. Kuchlanishi 3 kV va undan yuqori boʻlgan taqsimlovchi qurilmalarning tezkor blokirovkalari mexanik blokirovkalardan tashqari, doimo plombalangan boʻlishi shart. Bevosita almashlab ulashni bajaradigan xodimlarga oʻzboshimchalik bilan blokirovkalarni ishlashdan chiqarish man etiladi. 183. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan podstansiyalar va TQlarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 10-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 184. Releli himoya, avtomatika va telemexanika qurilmalariga (keyingi oʻrinlarda — RHA va T) va ularning ikkilamchi zanjirlariga texnik xizmat koʻrsatishni odatda, markaziy yoki mahalliy releli himoya, avtomatika (keyingi oʻrinlarda — RHA) xizmatlari va oʻlchashlar (laboratoriyalar) yoki korxonaning elektr laboratoriya xodimlari amalga oshirishlari kerak. RHA va T qurilmalarining alohida turlariga xizmat koʻrsatishda boshqa xizmatlar ishtirok etgan hollarda, ular orasida xizmat koʻrsatish zonalari va majburiyatlar mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq chegaralanadi. Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining nazorati ostidagi obyektlarda ixtisoslashtirilgan tashkilotlar yoki korxona tashkilotlari sozlash ishlarini bajarayotganda, nomlangan plombalarga va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bergan ruxsatnomaga ega boʻlishlari shart. 185. Yangi montaj qilingan RHA va T qurilmalarini ishga tushirishdan oldin uskunalar pasportiga yoki mahsus roʻyxatlarga yozib, ularda sozlash va qabul sinovlari oʻtkazilishi kerak. 186. Qabul qilingan RHA va T qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritishdan oldin quyidagi texnik hujjatlar: montaj va sozlashda tuzatishlar kiritilgan loyiha materiallari (chizmalar va sxemalar, tushuntirish yozuvlari, kabel jurnali va shunga oʻxshash) montaj qiluvchi va sozlovchi tashkilotlar tomonidan; zavod materiallari (texnik tavsif va ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnoma, elektr uskuna va apparatlarning pasporti, va boshqalar) montaj qiluvchi tashkilot tomonidan; sozlash va sinashlar bayonnomalari sozlash tashkiloti yoki korxona laboratoriyasi tomonidan taqdim etilishi shart. 187. Ekspluatatsiyadagi har bir RHA va T qurilmasiga korxonada quyidagi texnik hujjatlar saqlanishi shart: uskunaning pasporti-bayonnomasi; texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha metodik koʻrsatmalar yoki yoʻriqnomalar; oʻrnatmalar kartasi yoki jadvali (yoki xarakteristikalari) shaklidagi qurilmalarning texnik maʼlumotlari va parametrlari; prinsipial, montaj yoki prinsipial-montaj sxemalar. Qurilmaga texnik xizmat koʻrsatishdagi davriy tekshirishlar natijalari pasport — bayonnomaga kiritilishi shart (batafsil yozuvlarni, ayniqsa, RHA va Tning murakkab qurilmalari boʻyicha, ishchi jurnalida yuritish tavsiya etiladi). 188. Rele, apparatlar va RHA va Tning yordamchi qurilmalarini ochishga oʻrnatma qiymatini tezkor xodim oʻzgartiradiganlardan tashqari, faqat ushbu qurilmalarga texnik xizmat koʻrsatuvchi xizmatchilarga ruxsat beriladi. 189. RHAning tez harakatlanuvchi qurilmalari va zaxiralash qurilmalari mavjud boʻlganda, oʻchirgichlar ishdan chiqqanda, taʼmirdan yoki oʻchishdan keyin tarmoqlarni, shinalarni va elektr uskunalarini ulash boʻyicha barcha operatsiyalar, shuningdek, ajratgichlar va havo uzgichlari bilan operatsiyalar RHA qurilmasi ishga tushgandan keyin amalga oshirilishi shart. Ularni ishga tushirish imkoni boʻlmaganda, zaxira himoyalarida tezlanishni ishga tushirish yoki vaqtincha himoyani (shu jumladan, selektiv boʻlmasa ham) amalga oshirish zarur. 190. RHA va T qurilmalarida ishlarni oʻqitilgan va tegishli qurilmalarga mustaqil texnik xizmat koʻrsatishga ruxsat berilgan xodimlar xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilgan holda bajarishlari shart. 191. Panellarda (shkaflarda) va releli himoya, elektr avtomatika va telemexanika boshqaruv zanjirlarida ishlar bajarilganda, uskunalar xato oʻchirilishining oldini olish choralari qabul qilinishi shart. Ishlar faqat izolyatsiyalangan asbob bilan bajarilishi shart. Bu ishlarni ijro sxemalarisiz, RHA va Tning murakkab qurilmalarida esa berilgan hajmlar va ketma-ketliklar mavjud boʻlgan dasturlarsiz bajarish man qilinadi. Ishlar tugagandan soʻng tok, kuchlanish zanjirlari va tezkor zanjirlar toʻgʻri ulanganligi hamda ishga yaroqliligi tekshirilishi shart. RHA tezkor zanjirlari va boshqaruv zanjirlari, odatda amalda sinash yoʻli bilan tekshirilishi kerak. 192. Ulanmalarning (himoya qilinayotgan yoki oraliq birikmalarni) oʻchishiga ishlab ketishi, shuningdek, boshqa koʻzda tutilmagan taʼsirlar keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan RHA va T qurilmalaridagi ishlar, buni hisobga olgan holda, ruxsat etilgan talabnoma buyicha amalga oshirilishi kerak. 193. Tok transformatorlarining ikkilamchi choʻlgʻamlari doimo rele yoki asboblar orqali tutashtirilgan yoki qisqa tutashtirilgan boʻlishi shart. Tok va kuchlanish transformatorlarining ikkilamchi zanjirlari va yuqori chastotali kanallar ulanmalari filtrlarining ikkilamchi chulgʻamlari yerga ulangan boʻlishi shart. 194. RHA va T qurilmalarida rejali texnik xizmat koʻrsatishlar, sinashlar va avariyadan keyingi tekshirishlar tugagandan soʻng bayonnomalar tuzilishi va releli himoya, elektroavtomatika va telemexanika jurnalida, shuningdek, pasport-bayonnomada tegishli yozuvlar yozilishi shart. RHA va T sxemalari va oʻrnatma qiymatlari oʻzgarganda, jurnalda va pasport-bayonnomada tegishli yozuvlar kiritilishi shart. Shuningdek, prinsipial va montaj sxemalariga hamda ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnomalarga tuzatishlar kiritilishi shart. 195. Teleboshqarilayotgan uskunalarni avtonom boshqaruvga oʻtkazish va uning teskarisi, faqat dispetcher yoki korxona elektr xoʻjaligiga javobgar ruxsati bilan amalga oshiriladi. Podstansiyadagi teleboshqaruvning chiqish zanjirlari ishlashini toʻxtatish uchun umumiy kalitlar yoki oʻchirish qurilmalari qoʻllanilishi shart. Teleboshqaruv zanjirlarini yoki alohida ulanmalarning telesignalizatsiyasini oʻchirish, ajratish qisqichlarida yoki individual oʻchirish qurilmalarida bajarilishi shart. Teleboshqaruv va telesignalizatsiya zanjirlarida teleboshqaruvning umumiy kalitlari va individual oʻchirish qurilmalari bilan barcha operatsiyalarni, faqat dispetcher (tezkor xodim) koʻrsatmasi boʻyicha yoki uni xabardor qilib bajarishga ruxsat beriladi. 196. RHA va T qurilmalarining panellarida (shkaflarda) tezkor xodim kalitlar, qoplagichlar, sinash bloklari va boshqa moslamalar yordamida almashlab ulashni amalga oshirayotganda, barcha ishlatilayotgan rejimlar uchun koʻrsatilgan almashlab ulash qurilmalari holatlarining jadvallari boʻlishi shart. Ushbu almashlab ulash boʻyicha operatsiyalar tezkor jurnalga yozilishi shart. 197. Elektr tarmogʻini taʼminlovchi elementlarning releli himoyani sozlash shartlari boʻyicha va mumkin boʻlgan ekspluatatsiya rejimlarini hisobga olingan va ruxsat etilgan chegaraviy yuklamalari korxona tomonidan energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning dispetcherlik xizmati bilan kelishilishi va davriy ravishda qayta koʻrib chiqilishi kerak. 198. Tezkor xodim quyidagilarni amalga oshirishi shart: RHA va T va boshqaruv panellarida (shkaflarida) almashlab ulash qurilmalari va sinash bloklari qopqoqlari holatining toʻgʻriligi nazoratini, shuningdek, RHA va T va boshqaruv zanjirlarida avtomatik oʻchirgichlar hamda saqlagichlarning yaroqliligi nazoratini; RHA va T qurilmalari holatini mavjud panellar (shkaflar) va apparatlardagi tashqi signalizatsiya qurilmalari bazasida nazorat qilishni; yuqori voltli oʻchirgich va boshqa apparatlarni, shuningdek, avtomatik qayta ulash qurilmalarini, zaxirani avtomatik ulash va qayd qiluvchi asboblarni (indikatorlarni) ishlatib koʻrishni; yuqori chastotali himoya signallari bilan almashuvni va yuqori chastotali teleoʻchirish qurilmalari va avtomatika kanallarining past chastotali apparatlarini, avariyaga qarshi avtomatikaning yuqori chastotali apparatlarining nazorat qilinayotgan parametrlarini oʻlchashni; shinalar himoyasida nobalans tokni va kuchlanish transformatorining uzilgan uchburchagida nobalans kuchlanishni oʻlchashni; avtomatik ossillograflarning avariyaviy yozuv soatlarini yuritib qoʻyishni va boshqalarni. 199. RHA va T qurilmalariga texnik xizmat koʻrsatishni amalga oshiruvchi korxona xizmati xodimlari asosiy eʼtiborni almashlab ulash qurilmalari (kontaktli qoplamalar, boshqaruv kaliti, rubilniklar va boshqalar) va sinash bloklari qopqoqlari holatining toʻgʻriligiga, shuningdek, ularning holati elektr uskunalarining sxemalariga hamda ishlash rejimlariga mosligiga qaratgan holda, davriy ravishda barcha boshqaruv panellari va pultlarini, releli himoya panellarini (shkaflarini), elektroavtomatikani, telemexanikani, signalizatsiyani koʻrikdan oʻtkazishlari shart. RHA va T xizmati xodimlari tomonidan davriy koʻriklaridan oʻtkazilishidan qatʼiy nazar, tezkor xodimlar bajarishi ruxsat etilgan operatsiyalarga tegishli RHA va T elementlarining holati toʻgʻriligiga javob beradi. 200. Releli himoya, elektroavtomatika, telemexanika va ikkilamchi zanjirlarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 11-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 201. Har bir korxonada davlat standartlari va idoraviy nizomlarga muvofiq majburiyatlari elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalarini davriy koʻrikdan oʻtkazish va ularga profilaktik xizmat koʻrsatishdan, mazkur vositalarning holatini nazorat qilishdan, tekshirishdan iborat boʻlgan metrologiya xizmati yoki shunday xizmat funksiyasini bajaruvchi boʻlinma tashkil etilishi shart. Metrologiya xizmati (boʻlinma) “Oʻzstandart” agentligining NTH va idoraviy metrologiya xizmati organlari talablariga muvofiq qiyoslovchi va taʼmirlovchi uskunalari va namunaviy oʻlchov vositalari bilan jihozlangan boʻlishi shart. Mazkur xizmatlarning faoliyati davlar standartlariga va metrologik xizmat haqidagi idoraviy nizomlarga muvofiq amalga oshiriladi. 202. Podstansiyalar va TQlarda elektr energiyasini oʻlchash va hisoblash vositalarining ishini, shu jumladan qayd qiluvchi asboblar va avariya rejimida yozuv avtomatik tezlatiladigan asboblar ishlashining kuzatuvini korxonaning rahbariyati (elektr xoʻjaligiga javobgar) qarori bilan aniqlangan boʻlinmalarning navbatchisi yoki tezkor taʼmirlovchi xodimi olib boradi. 203. Elektr energiyasini oʻlchash va hisoblash vositalarining tashqi elementlari butunligi hamda tozaligiga ular oʻrnatilgan uskunaga texnik xizmat koʻrsatuvchi xodim javob beradi. Elektr energiyasini oʻlchash va hisoblash vositalari ishidagi barcha nosozliklar haqida xodim zudlik bilan korxonaning metrologik xizmati funksiyasini bajaruvchi boʻlinmasiga xabar berishi shart. Qayd qiluvchi asboblarning normal yozuvini taʼminlash boʻyicha ishlar bilan bogʻlanmagan elektr oʻlchash vositalarini ochishga faqat korxonaning metrologiya xizmati funksiyasini bajaruvchi boʻlinma xodimiga, taʼminlovchilar yoki isteʼmolchilar bilan hisob-kitob uchun oʻrnatilgan oʻlchov vositalarini esa boʻlinma xodimiga ularning vakillari bilan birgalikda ruxsat beriladi. 204. Ikkilamchi zanjirlariga elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan tok va kuchlanish oʻlchov transformatorlarini oʻrnatish va almashtirishni energiya bilan taʼminlovchi tashkilot ruxsati bilan ularni ekspluatatsiya qiluvchi korxona xodimlari bajaradi. Energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va isteʼmolchilar oʻrtasida hisob-kitob oʻtkaziladigan elektr energiyasini hisobga olish asboblari energiya bilan taʼminlovchi tashkilot xodimlari, isteʼmolchi vakili ishtirokida almashtiriladi. Elektr energiyasini hisobga olish asboblarini qiyoslashni “Oʻzstandart” agentligi yoki u vakolat bergan metrologiya xizmati amalga oshiradi. 205. Elektr energiyasini hisobga olish asboblari ishidagi barcha nuqsonlar va ishlamay qolishlar haqida isteʼmolchi-korxona zudlik bilan energiya bilan taʼminlovchi tashkilotni xabardor qilishga majbur. 206. Energiya bilan taʼminlovchi tashkilot quyidagilarni plombalashi shart: elektr energiyasining hisob-kitobini hisobga olish zanjirlarini, hisobga olish zanjirlarining oraliq klemmalarini, kuchlanish zanjirlarining avtomatik oʻlagichlarini; tok transformatorlarini ikkilamchi choʻlgʻamlarini shuntlash qisqichlari bilan sinash qutilarini va elektr energiyasini hisobga olish asboblarini almashtirish yoki qiyoslash uchun ular oʻchirib qoʻyilganda kuchlanish zanjirlarini ulangan joylarni; elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan kuchlanish transformatorlarining yuqori kuchlanish tarafida saqlagichlar oʻrnatilgan kamerasi panjaralarini yoki eshiklarini; elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan kuchlanish transformatorlari ajratgichlarining yuritma dastaklaridagi moslamalarni. Elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan kuchlanish transformatorlarining ikkilamchi zanjirlarida saqlagichlarni, ularning butunligini signalli nazoratisiz oʻrnatish man etiladi. 207. Elektr oʻlchash vositalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 12-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 208. Isteʼmolchilar elektr qurilmalarining yerga ulash qurilmalari amaldagi EQTQ talablariga muvofiq boʻlishi shart. 209. Yerga ulash qurilmalari odamlar xavfsizligi shartlarini va elektr uskunalarni himoyalashni, shuningdek, ekspluatatsiya ish rejimlarini taʼminlashi shart. Elektr uskunalarini yerga ulanishi kerak boʻlgan qismlari yerga ulash qurilmasi bilan yoki ular oʻrnatilgan yerga ulangan konstruksiyalar bilan ishonchli kontakt birikmaga ega boʻlishi shart. 210. Elektr qurilmalarining yerga ulash qurilmalarini ekspluatatsiya qilishga topshirishda, montaj tashkiloti ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotga mazkur Qoidalarda (7-§. “Texnik hujjatlarni yuritish”da) koʻrsatilgan texnik hujjatlarni, shuningdek, elektr uskunalarini SQ va Mga koʻra qabul qilish-topshirish sinovlari bayonnomalarini taqdim etadi. 211. Yerga ulash qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 13-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 212. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradi. 1. Elektr uzatish havo tarmoqlarining (keyingi oʻrinlarda — HT) trassasi davriy ravishda daraxt novdalaridan va shoxlaridan tozalanib turishi va yongʻinga nisbatan xavfsiz holatda saqlanishi kerak. Simlarga bevosita yaqin oʻsayotgan daraxtlarlarni kesishni HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot amalga oshiradi. Daraxt shoxlarini HT simlariga 1 m dan yaqin masofaga yaqinlashishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 2. HTni ekspluatatsiya qilish uning ishonchli ishlashini taʼminlashga qaratilgan texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlarini (kapital va joriy) koʻzda tutadi. Texnik xizmat koʻrsatishda HLni koʻrikdan oʻtkazishlar, profilaktik tekshiruvlar va oʻlchovlar oʻtkazilishi, kichik shikastlanish va nosozliklar bartaraf qilinishi hamda boshqa ishlar amalga oshirilishi kerak. 3. HTni ekspluatatsiya qilishda ularni davriy va navbatdan tashqari koʻrikdan oʻtkazish amalga oshiriladi. Davriy koʻriklar ish jadvalini elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlaydi. Koʻriklar kamida 6 oyda 1-marta, odatda bahor va kuz oylarida oʻtkazilishi kerak. Yuqoridagi koʻrikdan oʻtkazish zarurat boʻyicha oʻtkaziladi. HT ni navbatdan tashqari koʻrikdan daryolarda muz koʻchish va suv toshish davrida, trassa zonasida yongʻin boʻlganda, kuchli boʻronlar, dovullar, sovuqlar va boshqa tabiiy ofatlar yuz berganda oʻtkaziladi. 4. Tarmoqlar va kirish joylarini koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilarga ahamiyat berish zarur: izolyatorlarning kuygan, darz ketgan va singanligiga, sim tolalarini uzilganligi va eriganligiga, bogʻlamlarning butunligiga, simlarning rostlanishiga; tayanchlarning holatiga va ularning tarmoq boʻylab yoki koʻndalangiga ogʻishiga, bandajlarning va yerga ulash qurilmalarining butunligiga; brikmalarning holatiga, unda yerdan turib irgʻitib tashlangan simlar mavjudligiga va simlarni daraxt shoxlariga tegishiga; kirish shoxobchalari va saqlagichlarning holatiga; tugallovchi kabel muftalari va tushishlarning holatiga; trassaning holatiga. Koʻrikdan oʻtkazishda bandajlarni tortish, tayanchlarga chiqmasdan gaykalarni, bandajlarning boltli birikmalarini burash, tayanchlarning raqamlanishini tiklash va boshqalarni oʻtkazish zarur. Avariya tusidagi shikastlanishlar va nosozliklarni darhol bartaraf qilish shart. 5. HTga xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning ishlashini nazorat qilish maqsadida MTH tomonidan HT trassasi elementlarining holatini, avariyaga qarshi tekshirishlar va boshqa tadbirlarni baholash uchun 1 yilda 1-marta tanlab nazorat koʻrigi oʻtkazilishi shart. 6. HTda elektr uskunalarini SQ va Mda koʻzda tutilgan hajmlar va muddatlarda profilaktik tekshiruvlar, oʻlchovlar va sinovlar oʻtkazilishi shart. 7. Tayanchlar bandajlari diametri 4 mm va undan ortiq boʻlgan ruxlangan yumshoq simlardan qilinishi lozim. Diametri 5-6 mm boʻlgan ruxlanmagan simlarni qoʻllashga, agar ular asfalt laki bilan qoplangan boʻlsa, ruxsat etiladi. Loyihada maxsus koʻrsatmalar boʻlmaganda, bandaj oʻramlarining soni quyidagicha qabul qilinadi: sim diametri 4 mm boʻlganda — 12; sim diametri 5 mm boʻlganda — 10; sim diametri 6 mm boʻlganda — 8. 8. HTni koʻrikdan oʻtkazishda, profilaktik tekshirishlarda va oʻlchashlarda aniqlangan nuqsonlar maxsus nuqsonlar jurnalida (kartotekasida) qayd qilinadi va xususiyatiga qarab, zudlik bilan yoki rejali (rejadan tashqari) texnik xizmat koʻrsatishda yoki HLni kapital taʼmirlashda bartaraf etiladi. 9. HTni kapital taʼmirlash uning konstruksiyasiga, elementlarining texnik holatiga va ekspluatatsiya qilish sharoitlariga (tabiiy sharoitlar, atmosfera va tuproq suvlarining yemiruvchanligi, tuproqning holati va boshqalar) qarab, lekin 6 yilda kamida 1-marta oʻtkaziladi. I va II shamol va muzlash hududlarida 0,4 kV kuchlanishli HT tayanchlarining taʼmirlash davriyligini 9 yilgacha uzaytirishga ruxsat beriladi. 10. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlari, odatda barcha zarur ishlarni bir vaqtning oʻzida bajarish bilan HT oʻchirish muddatini iloji boricha qisqartirib, kompleks usulda amalga oshiriladi. 11. Avariyaviy shikastlanishni oʻz vaqtida bartaraf qilish maqsadida HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona belgilangan meʼyorlarga koʻra materiallar va detallarning avariyaviy zaxirasiga ega boʻlishi shart. 1. Mazkur Qoidalar korxonalarda ekspluatatsiya qilinayotgan kuchlanishi 1000 V dan 220 kV gacha boʻlgan HTlar uchun taalluqlidir. Qoidalar — ekspluatatsiya qilinishi maxsus qoidalar bilan belgilangan kontakt tarmoqlarining HT va boshqa maxsus havo tarmoqlari va inshootlariga taalluqli emas. 2. HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona Elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlarini muhofaza qilish qoidalariga muvofiq belgilangan qoʻriqlash zonalarida ekspluatatsiya qilishning normal sharoitlarini, baxtsiz hodisalarni, yongʻinlarni bartaraf qilish va boshqalarni taʼminlaydi. 3. HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona (qishloq xoʻjaligi va boshqa ishlar boshlash muddati haqida xabar olganidan keyin) yerdan foydalanuvchilardan muhofaza zonasiga kiruvchi yer uchastkalarida HLning butligini taʼminlash, ekspluatatsiya qilishning normal sharoitlarini yaratish maqsadida Elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlarini muhofaza qilish qoidalariga qatʼiy rioya qilishni talab qiladi. 4. HT va tok oʻtkazgichlarni koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilarni tekshirish zarur: trassaning yongʻinga qarshi holatini: HTning muhofaza zonasida begona predmetlar, qurilishlar, pichan gʻaramlari, taxlangan yogʻochlar, tarmoqqa qulashi mumkin boʻlgan yoki simlarga xavfli yaqinlashgan daraxtlar, yonuvchan matariallar saqlanishi, gulxanlarni boʻlmasligini; HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot va egasining yozma ruxsatisiz ularning muhofaza zonasida ishlar bajarilmasligi shart; poydevor, qoʻshilgan (ulangan) moslamalarning holatini: poydevor atrofida tuproq oʻtirib qolgan yoki qavargan boʻlmasligi, poydevorda (qoʻshilgan moslamalarda) yoriqlar va shkastlanishlar boʻlmasligi kerak; yetarli darajada chuqurlikda boʻlishi shart; tayanchlarning holatini: ularning ogʻishlari yoki tuproqda siljishlari, yogʻoch detallarning kuyganligi va parchalangan boʻlmasligini, bandajlar, payvandlangan choklar, metall tayanchlardagi boltli va parchin mixli birikmalar yaxlitligi buzilmasligini, metall elementlarning uzilishlari, metall korroziyasi, temir-beton tayanchlarda yoriqlar va nosozliklar, ularda qush uyalari va boshqa begona predmetlar yoʻqligini, tayanchlarda plakatlar va xavfsizlik belgilari boʻlishi kerak; simlar va troslar holatini: alohida sim tolalarining uzilishlari va erigan joylari, simlarga va troslarga yerdan turib irgʻitib tashlangan sim boʻlaklari boʻlmasligini, ular sozlangan buzilish, simlarning solqiligini va simlardan yergacha va obyektlargacha boʻlgan masofaning ruxsat etilmagan oʻzgarishlarini, HT loyihasida koʻzda tutilgan titrashlarni soʻndiruvchi qurilmalar joylaridan siljiganligini; tok oʻtkazgichlarning egiluvchan shinalari holatini: aylangan, ajralib ketgan va yorilgan simlar boʻlmasligi shart; izolyatorlar holatini: shtirli izolyatorlar singan, kuygan, yorilgan, kirlangan, sirlangan yuzalari shikastlangan, shtirga yoki ilgaklarga notoʻgʻri oʻrnatilgan, himoya shoxlari shikastlangan boʻlmasligi kerak; gaykalar, qulflar va shplintlar oʻz joyida boʻlishi shart; armatura holatini: unda yoriqlar, alohida detallar ishqalanib yemirilgan yoki deformatsiyalangan boʻlmasligi shart; razryadlagichlar, HTdagi kommutatsiya apparatlari, tushishlardagi kabellarning tugallovchi muftalari holatini: yerga ulovchi tushishlarni tayanchlarda va yer oldida buzilishlari va uzilishlari, yashindan himoya trossining yerga ulovchi tushish yoki tayanch tanasi bilan boltli birikmalaridagi kontaktlarni buzilishlari, yerga ulovchi qurilma elementlarining zanglashdan yemirilishlari boʻlmasligi shart. 5. Titrashdan simlarning shikastlanishlari aniqlanganda, HT toʻliq, simlarni ushlab turuvchi qisqichlardan chiqarib, tekshiruvdan oʻtkaziladi. Qisqichlardagi sim va trosslar holatini tanlab tekshirishni HTni oʻchirib yoki oʻchirmasdan (izolyatsiyalovchi qurilmalardan) oʻtkazish mumkin. 6. HTda profilaktik tekshiruvlar, oʻlchashlar va sinashlar elektr uskunalarni SQ va M da koʻzda tutilgan hajmlarda va muddatlarda oʻtkaziladi. 7. HT tayanchlari uchun yogʻochni EQTQ talablariga qatʼiy rioya qilgan holda qoʻllash zarur. 8. Ruxlanmagan metall tayanchlarni, temir-beton va yogʻoch tayanchlarning metall elementlarini, shuningdek, poʻlat trosslar va simlar tortqilarini zanglashga qarshi qoplamalari zarurat boʻyicha tiklanadi. 9. Tez ifloslanadigan HT va tok oʻtkazgichlar uchastkalarida maxsus yoki kuchaytirilgan izolyatsiya qoʻllaniladi. Zarur boʻlganda, izolyatsiyani tozalash (yuvish), ifloslangan izolyatorlarni almashtirish amalga oshiriladi. 10. HT tayanchlari detallari va boshqa elementlarini chiqitga chiqarishning ekspluatatsion ruxsatlari va meʼyorlari Elektr uskunalarining SQ va M ga mos kelishi shart. 11. Yuqori chastotali telemexanika va aloqa kanallari mavjud HLni taʼmirlashda ushbu kanallarni ishchi holatda saqlash maqsadida yerga ulash uchun koʻchma yerga ulash toʻsiqlaridan foydalanish lozim. 12. IV va oʻta muzlash hududlardan, shuningdek, qattiq shamollar bilan bir paytda tez-tez muzlaydigan, qirovli va qattiq sovuqli II va III hududlardan oʻtadigan HT uchastkalarida muzni elektr toki bilan eritish amalga oshirilishi kerak. Eritish usulini tanlash HTni ishlash sharoitlariga qarab aniqlanadi (tarmoq sxemasi, isteʼmolchi yuklamasi, muz hosil boʻladigan zona, tarmoqlarni oʻchirish mumkinligi va boshqalar). 13. Yerga kichik tok bilan tutashishadigan elektr qurilmalarida yerga tutashish bartaraf qilinguncha, HLning yerga ulangan faza bilan ishlashiga ruxsat beriladi. Bu holda xodimlar buzilish joyini qisqa muddatlarda aniqlashi va bartaraf qilishi shart. Generator kuchlanishida bir fazali yerga tutashuv rejimi 2 soat bilan cheklanadi. 1. Mazkur Qoidalar kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan yuqori kuchlanish kabel tarmoqlariga (keyingi oʻrinlarda — KT) taalluqlidir. Barcha KT EQTQ talablarini qondirishi shart. 2. Yangi qurilayotgan KTni ekspluatatsiya qilishga qabul qilishda EQTQ talablariga muvofiq sinovlar oʻtkazilishi shart. 3. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot, montaj qiluvchi tashkilot qurayotgan barcha kuchlanishli KT yotqizilayotganda va montaj qilinayotganda texnik nazoratni olib borishlari shart. Shlang qoplamali zirhsiz kabellar oʻtkazilishini nazorat qilganda va ekspluatatsiya qilishda, asosiy eʼtibor shlangning holatiga qaratilishi shart. Teshib oʻtgan uzilishlari, yoriqlari va tirnalgan joylari boʻlgan shlangli kabellar taʼmirlanishi yoki almashtirilishi shart. 4. Har bir KT mazkur Qoidalarning 155-bandida koʻrsatilgan hujjatlarni oʻz ichiga olgan pasportga, dispetcherlik raqamiga yoki nomiga ega boʻlishi shart. Ochiq oʻtkazilgan kabellar, shuningdek, barcha kabel muftalari yorliqlar bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Tarmoq boshidagi va oxiridagi kabel yorliqlarida tarmoqning markasi, kuchlanishi, kesimi, raqami yoki nomi koʻrsatilgan boʻlishi, ulash muftasi yorligʻida esa mufta raqami, montaj sanasi koʻrsatilishi shart. Yorliqlar atrof-muhit taʼsiriga chidamli boʻlishi shart. Yorliqlar ochiq oʻtkazilgan kabellarda tarmoqning uzunligi boʻyicha har 50 metr oraliqda, shuningdek, trassa burilishlarida va olovga chidamli toʻsiqlardan hamda yopmalardan kabellarning oʻtish joylarida (har ikkala tomonida) joylashtirilishi shart. 5. Har bir KT uchun ishga tushirishda ruxsat etilgan eng katta tok yuklamalari belgilanishi shart. Yuklamalar eng yomon issiqlik sharoitidagi, uzunligi 10 metrdan kam boʻlmagan trassa uchastkasi boʻyicha belgilanishi kerak. Ushbu yuklamalarni oshirishga issiqlik sinovlari asosida kabel tolalarining harorati davlat standartlarida yoki texnik shartlarda davomiy ruxsat etilgan haroratdan ortmaganda ruxsat etiladi. Bunda kabellarni qizishi, trassaning eng yomon sovitish sharoitiga ega boʻlgan uchastkada tekshirilishi kerak. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan kabelning oʻrniga kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kabeldan foydalanish man etiladi. 6. Avariyani bartaraf qilish davrida kuchlanishi 10 kV gacha boʻlgan shimdirilgan qogʻoz izolyatsiyali kabellarni tok boʻyicha 30 foizga, 5 sutka mobaynida, sutkada 6 soatdan koʻp boʻlmagan, lekin bir yilda 100 soatdan ortiq boʻlmagan davrda oʻta yuklanishiga ruxsat beriladi. Agar sutkaning qolgan davrida yuklama ruxsat etilganidan oshmagan boʻlsa, 15 yildan ortiq ekspluatatsiyada boʻlgan kabellar uchun oʻta yuklanish 10 foizgacha kamaytirilishi kerak. Kuchlanishi 35 kV boʻlgan qogʻoz izolyatsiyali KT oʻta yuklanishiga ruxsat berilmaydi. 7. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan moy toʻldirilgan kabellar uchun tolalarning haroratini 80 oC dan oshirmay oʻta yuklanishga ruxsat beriladi. Bunda uzluksiz yuklamaning davomiyligi 100 soatdan oshmasligi, davomiylikining yigʻindisi esa yilda 500 soatdan, oʻta yuklanishlar orasidagi tanaffus — 10 sutkadan kam boʻlmasdigi kerak. Havoda oʻtkazilgan, kuchlanishi 110 kV boʻlgan KL uchun tolalarini 80 oC harorat bilan ishlash davomiyligi cheklanmagan. 8. Moy toʻldirilgan kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan har bir KT yoki uning seksiyalari uchun tarmoqning profiliga bogʻliq ravishda mahalliy yoʻriqnomalar bilan moy bosimining ruxsat etilgan chegaraviy qiymatlari belgilangan boʻlishi shart. Ulardan chetga chiqqanda, KT oʻchirilishi va faqat buzilish sabablari aniqlangandan va bartaraf etilgandan keyin ulanishi shart. Past bosimli KT uchun kabeldagi moy bosimining ruxsat etilgan bosimi 100 — 300 kPa (1 — 3 kgs/sm2) chegarasida boʻlishi kerak. 9. Moy toʻldirilgan kuchlanishi 110 kV va undan yuqori boʻlgan kabellardan moy va plastmassa izolyatsiyali kabellarning tugallovchi muftalaridan suyuqlik sinash uchun yangi tarmoq ulanishi oldidan, ulangandan keyin 1 yildan soʻng, keyin 3 yildan soʻng va keyinchalik har 6 yilda olinishi shart. Moy va suyuqlikning tekshirilayotgan qiymatlari Elektr uskunalarini SQ va M talablariga mos kelishi shart. 10. Neytrali izolyatsiyalangan yoki kompensatsiyalangan tarmoqlarda yerga bir fazali tutashuv sodir boʻlganda, xodim bu haqida zudlik bilan taʼminlovchi podstansiya navbatchisiga yoki elektr bilan taʼminlovchi tashkilotning tarmoq boʻyicha navbatchisiga xabar berishi va keyinchalik ularning koʻrsatmasi boʻyicha harakat qilishi shart. Generator kuchlanishi tarmoqlarda, shuningdek, kuchlanishi 35 kV boʻlgan KTda koʻrsatilgan rejimda ishlashga 2 soatdan koʻp boʻlmagan vaqtga ruxsat beriladi. Alohida hollarda energiya bilan taʼminlovchi tashkilot ruxsati bilan bu muddat 6 soatgacha uzaytirilishi mumkin. 11. KTdagi yuklamalar Elektr uskunalarini SQ va M talablariga mos ravishda belgilangan muddatlarda davriy oʻlchanishi shart. Ushbu oʻlchovlar asosida KL rejimlari va ishlash sxemalari belgilanishi kerak. 12. Kuchlanishi 35 kV gacha boʻlgan KTni koʻzdan kechirish quyidagi muddatlarda oʻtkazilishi kerak: yerda, estakadalar, tunnellar, bloklar, kanallar, galereyalar va binolar devorlari boʻylab oʻtkazilgan kabel trassalari — mahalliy yoʻriqnoma boʻyicha, lekin kamida 3 oyda 1-marta; kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan KTning tugallovchi muftalari 6 oyda 1-marta, 1000 V va undan past kuchlanishli KTning tugallovchi muftalari 1 yilda1-marta; transformator xonalarida, taqsimlovchi punktlarda va podstansiyalarda joylashgan kabel muftalari boshqa uskunalar bilan bir vaqtda koʻrikdan oʻtkaziladi: kabel quduqlari 1 yilda 2-marta; suv osti kabellari mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq. Muhandis-texnik xodimlar KT tanlab, davriy ravishda, lekin kamida 6 oyda 1-marta koʻrikdan oʻtkazilishlari shart. Podstansiyadagi kollektorlar, shaxtalar va kanallar mahalliy yoʻriqnomalar boʻyicha koʻrikdan oʻtkaziladi (doimiy tezkor xizmat koʻrsatuvda oyda kamida 1-marta koʻrik oʻtkazilishi shart). Koʻrikda aniqlangan nosozliklar haqidagi maʼlumot nuqsonlar jurnaliga qisqa muddatda bartaraf qilish uchun kiritilishi shart. Navbatdan tashqari koʻriklar toshqin davrlarida va seldan keyin oʻtkaziladi. Kabel inshootlarida va boshqa xonalarda doimiy ravishda kabelning issiqlik rejimi, havo harorati va ventilyatsiya qurilmalari ishlashining nazorati tashkil qilinishi shart. Yozgi vaqtlarda kabel tunnellari, kanallari va shaxtalari ichidagi havo harorati tashqi havo haroratidan 10 oC dan ortiq boʻlmasligi shart. 13. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan KTlar quyidagi muddatlarda koʻrikdan oʻtkazilishlari shart: yerda oʻtkazilgan kabel trassalari 1 oyda kamida 1-marta; kollektorlarda va tunnellarda oʻtkazilgan kabel trassalari kamida 3 oyda 1-marta; stoporlaydigan va yarim stoporlaydigan muftali kabel quduqlari 3 oyda 1-marta; moy (suyuqlik) bosimi signalizatsiyasi mavjud boʻlgan qoʻshimcha moy bilan taʼminlovchi punktlar kamida 1 oyda 1-marta; kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kabel muftalarining koʻrigi elektr uskunaning har bir koʻrigida oʻtkazilishi shart. 14. Mahalliy yoʻriqnomalar bilan kabel inshootlaridagi mavjud yongʻinni avtomatik ravishda oʻchirish va xabar berish qurilmalarining ishga yaroqliligini tekshirish muddatlari belgilanishi shart. 15. Tunnellar, kollektorlar va boshqa kabel inshootlari toza saqlanishi shart. Kabel inshootlarida oʻtkazilgan kabellarning ruxlanmagan metall zirxlari va kabellar oʻtkazilgan nometall qoplamali metall konstruksiyalar davriy ravishda yonmaydigan zanglashga qarshi tarkib bilan qoplanishi shart. Kabel inshootlarida biron-bir materiallarni saqlash man etiladi. Suv tushadigan kabel inshootlari yer osti va yomgʻir suvlarini chiqarib tashlash vositalari bilan jihozlangan boʻlishi shart. 16. Doimiy navbatchi xodimlari boʻlgan podstansiyalarda tunnellar (kollektorlar), shaxtalar va kanallarning koʻriklari 1 oyda kamida bir marta oʻtkazilishi shart. Doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan podstansiyalarda bu inshootlarning koʻriklari mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq, korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilagan muddatlarda oʻtkaziladi. 17. KTda metall qobiqning elektr, tuproq yoki kimyoviy zanglash tufayli buzilish xavfi payqalganda, uni bartaraf qilish choralari koʻrilishi shart. KLning himoya qurilmalari ustidan mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq kuzatish oʻrnatish shart. 18. Yerda handaqlarni qazish vaqtida sxemada koʻrsatilmagan quvurlar, nomaʼlum kabellar va boshqa kommunikatsiyalar aniqlanganda, ishlarni toʻxtatish va bu haqida elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsga xabar berish zarur. Kabellar bor joydagi xandaqlar, chuqurliklar va yer osti inshootlarini oʻta ehtiyotkorlik bilan 0,4 metr va undan ortiq chuqurlikda esa faqat belkurak bilan qazish kerak. 19. Qishda kabellar oʻtgan joylarda 0,4 metrdan ortiq chuqurlik tuproqni qizdirish orqali qazilishi shart. Bunda qizdirilayotgan qatlam yuzasidan kabelgacha 0,3 metrdan kam boʻlmagan qalinlikda tuproq qatlami saqlanishini kuzatish zarur. Erigan tuproqni belkurak bilan olib tashlash kerak. Lom va shunga oʻxshagan asboblarni qoʻllash man etiladi. 20. Kabeldan 1 metrdan yaqin masofada yer kovlovchi mashinalar bilan qazishni amalga oshirish, shuningdek, normal chuqurlikdagi kabellar ustidagi tuproqni yumshatish uchun uruvchi bolgʻalardan, lomlar va choʻkichlardan 0,3 metrdan ortiq chuqurlikda foydalanish man qilinadi. Uruvchi va titrab-ortuvchi mexanizmlarni qoʻllashga kabellardan 5 metrdan kam boʻlmagan masofada ruxsat beriladi. Ishlar boshlanmasdan oldin KTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning elektrotexnik xodimlari nazorati ostida trassada kabellar joylashishi va chuqurligini aniqlash uchun nazorat ochishlari oʻtkazilishi kerak. Portlash ishlarini oʻtkazish uchun qoʻshimcha texnik shartlar berilishi shart. 21. Kuchlanishi 20 — 35 kV boʻlgan kabellarning vertikal uchastkalarida izolyatsiyaning qurishi natijasida elektrdan teshilishning oldini olish uchun ularni vaqti-vaqti bilan almashtirib turish yoki stoporlovchi muftalar oʻrnatish zarur. Oqmaydigan shimuvchi massa va plastmassa izolyatsiyasiga ega boʻlgan yoki gaz bilan toʻldirilgan 20 — 35 kV kuchlanishli KT vertikal uchastkalarining izolyatsiya holatini qoʻshimcha tekshirish va ularni davriy almashtirish talab qilinmaydi. 22. Ishlashda izolyatsiyaning elektrdan teshilishi yoki profilaktik sinashlarda shkastlangan kabel namunalari va shikastlangan kabel muftalari laboratoriya tadqiqotlariga shikastlanish sabablarini oʻrganish va ularni bartaraf qilish boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqish uchun berilishi shart. Ishlab chiqaruvchi zavodga eʼtiroz bildirilganda, zavod nuqsonlari borligi natijasida shikastlangan namunalar ekspertlar koʻrigi uchun saqlanishi shart. 23. Xonalarda, tunellarda, kollektorlarda, estakadalar boʻyicha galereyalarda, kanallarda joylashgan shikastlangan KTlarni kuydirishda, kabel inshootlaridagi kabellarni kuzatish — xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya etilgan holda olib boriladi. 24. Kuchlanish ostidagi ekskavator va shlang kabellarini xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan rezinali qoʻlqoplar va etiklarda yoki dielektrik dastakli tutqichlar bilan olib yurishga ruxsat beriladi. Bu holda kuchlanishi 10 kV gacha boʻlgan tarmoqlar shikastlangan KTni bir fazali yerga tutatish holatida oʻchirib qoʻyadigan himoya bilan jihozlangan boʻlishlari shart. 1. Transformatorning uzoq vaqt va ishonchli ekspluatatsiya qilinishini taʼminlash uchun quyidagilar zarur: harorat va yuklama rejimlariga, kuchlanish darajasiga rioya qilish; moyning sifat meʼyorlariga va izolyatsiya qilish xususiyatlariga qatʼiy rioya qilish; sovitish, kuchlanishni rostlash, moyni himoyalash qurilmalari va boshqalarni ishga yaroqli holda saqlash. 2. Bir fazali transformator va reaktorlarning baklariga fazalar rangi suriladi. Tashqarida oʻrnatilgan uch fazali transformatorning baklarida quvvati va podstansiya boʻyicha tartib raqamlari koʻrsatiladi. 3. Transformator punktlari va kameralari eshiklarining tashqi va ichki taraflarida transformatorlarning podstansiya boʻyicha raqami koʻrsatilgan boʻlishi, shuningdek, tashqi tarafida Elektr qurilmalarida qoʻllaniladigan himoya vositalarini qoʻllash va sinash qoidalari talablariga muvofiq ogohlantiruvchi belgilar boʻlishi shart. Eshiklar doimo berkitilib, qulflangan boʻlishi shart. 4. Gazli himoya qurilmasi bilan jihozlangan transformatorlar shunday oʻrnatilishi shartki, bunda ularning kopqogʻi (bakning yechiladigan qismi) gaz relesiga nisbatan yoʻnalishda 1 — 1,5 foizdan kam boʻlmagan, moy oʻtkazgich esa transformatordan kengaytirishga nisbatan 2 — 4 foizdan kam boʻlmagan koʻtarilishga ega boʻlishi shart. Chiqarish quvuri membrana bilan jihozlanadi va kengaytirgichning yuqori qismi bilan biriktiriladi. Moy oʻtkazgichda, kengaytirgich va gaz relesi orasida joʻmrak oʻrnatiladi. 5. Transformatorlarga xizmat koʻrsatishda moy sathi va gaz relesini kuzatish, shuningdek, moydan namuna olish uchun qulay va xavfsiz sharoitlar yaratiladi. Transformator va reaktorlarning yuqorida (3 metrdan ortiq) joylashgan elementlarini koʻrikdan oʻtkazish va ularga texnik xizmat koʻrsatish statsionar narvonlardan xavfsizlik qoidalariga rioya qilib, bajarilishi shart. 6. Kengaytirgich bilan jihozlangan barcha moy bilan toʻldirilgan transformatorlarda moy haroratini oʻlchash uchun termometrlar oʻrnatiladi. Xizmat koʻrsatuvchi xodimlar moyning yuqori qatlami haroratini kengaytirgichli transformatorlar jihozlangan termosignalizator va termometrlar boʻyicha kuzatishlari kerak. Shuningdek, sovtol yoki moy bilan toʻldirilgan germetik transformatorlar jihozlangan manovakuummetrlar koʻrsatkichlari boʻyicha kuzatishlari kerak. Bakdagi bosim 50 kPadan (0,5 kgs/sm2) ortganda, transformator yuklamasi kamaytirilishi shart. 7. Transformatorli qurilmalar amaldagi EQTQga muvofiq yongʻinga qarshi vositalar bilan jihozlanishi shart. 8. Transformatorlarning ostida moy qabul qiluvchi qurilmalar boʻlganda, ularning drenajlari va moy quvurlari EQTQ talablariga muvofiq ishga yaroqli holda saqlanishi kerak. 9. Har bir elektr qurilma uchun yuklama grafigiga bogʻliq holda isteʼmolchilarni ishonchli taʼminlashni hisobga olib, bir vaqtning oʻzida ishlayotgan transformatorlar soni aniqlanishi kerak. Kuchlanishi 10 kV boʻlgan taqsimlovchi elektr tarmoqlarida transformatorlarning yuklamasini va kuchlanishini oʻlchash ekspluatatsiya qilishning birinchi yilida kamida 2-marta — maksimal va minimal yuklama davrida, keyinchalik zarurat boʻyicha oʻtkaziladi. 10. Ishlamayotgan transformator (reaktor) kengaytirgichidagi moyning sathi, standartlashtirish boʻyicha normativ hujjatida belgilangan talablar boʻyicha transformator (reaktor) moyining shu vaqtdagi haroratiga mos belgida boʻlishi shart. 11. Sovitish tizimida moyning majburiy sirkulyatsiyasi transformator yuklamasidan qatʼi nazar uzluksiz boʻlishi shart. Moyning sirkulyatsiyasi majburiy boʻlgan transformatorlar va reaktorlarni ekspluatatsiya kilishga faqat moy, sovutuvchi suv sirkulyatsiyasi va sovitgichlarga puflash ventilyatorlarning ishlashi toʻxtab qolgani haqidagi signalizatsiya tizimi ishlab turgandagina ruxsat etiladi. Suv bilan sovitiladigan moy sovutgichlar mavjud boʻlganda, moy nasosi moyning yurishi boʻyicha moy sovitgichgacha oʻrnatiladi. Moy sovitgichlardagi moyning bosimi ulardan oʻtkazilayotgan suvning bosimidan ortiq boʻlishi shart. Majburiy sovitilidigan transformatorlar uchun moy yoki suv sirkulyatsiyasi yoki puflash ventilyatorlari toʻxtab qolganda, avariyaviy ishlash rejimiga ruxsat beriladi. Koʻrsatilgan rejimning davomiyligi mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq sinash natijalari yoki zavod maʼlumotlari boʻyicha oʻrnatiladi. 12. Transformatorlarni moy-suv bilan sovitish tizimi ishga tushirilganda birinchi navbatda, moy nasosi, soʻngra suv nasosi ishga tushiriladi. Oʻchirishda birinchi suv nasosi, keyin esa moy nasosi oʻchiriladi. Suv nasosi moyning harorati 10oS kam boʻlmaganda ishga tushiriladi. Transformatorlarni ekspluatatsiya qilishda moy quvurlari, nasoslari va suv magistrallarini muzlashini oldini olish, shuningdek, moy sovitish tizimida nozichliklarni bartaraf qilish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra choralar koʻzda tutiladi. 13. Transformatorning nominal yuklamasida moyning yuqori qatlami harorati quyidigilardan yuqori boʻlmasligi shart (agar ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan zavod yoʻriqnomalarida boshqa haroratlar keltirilmagan boʻlsa): sovitish tizimi moyli puflab sovutiladigan va moyning majburiy sirkulyatsiyasi (keyingi oʻrinlarda — DS) boʻlgan transformatorlarda — 75 oC dan, sovitish tizimlari tabiiy-moyli (keyingi oʻrinlarda — M) boʻlganda va moyli puflanadigan (keyingi oʻrinlarda — D) boʻlgan transformatorlarda — 95 oC dan; moy-suvli sovitish (keyingi oʻrinlarda — S) tizimli transformatorlarda moy sovitgichning kirishida moyning harorati 70 oC dan oshmasligi kerak. Moyni sovitish tizimi D boʻlgan transformatorlarda oʻchirilgan holatda puflash bilan ishlashga quyidagi hollarda ruxsat etiladi: yuklama nominaldan past boʻlganda va moyning yuqori qatlami harorati 55 oC dan ortiq boʻlmaganda; atrof-muhit harorati manfiy boʻlganda va moyning harorati 45 oC dan ortiq boʻlmaganda (yuklamadan qatʼi nazar). Puflab sovitish avtomatik tarzda, moyning harorati 55 oC ga yetganda yoki moyning haroratidan qatʼi nazar nominal yuklamada ulanishi shart. 14. Choʻlgʻam shoxobchalarini qoʻzgʻatgichsiz almashlab ulagichlar bilan jihozlangan transformatorlarda transformatsiya koeffitsiyenti tanlanishining toʻgʻriligi 1 yilda kamida 2-marta — yuklamaning qishki maksimumi va yozgi minimumi kirishi oldidan tekshirilishi shart. 15. Yuklama ostida kuchlanishni rostlaydigan qurilma (keyingi oʻrinlarda — YUOR) bilan taʼminlangan transformatorga xizmat koʻrsatuvchi korxonaning xodimlari tarmoq kuchlanishi bilan rostlangan shoxobchada oʻrnatilgan kuchlanish muvofiqligini saqlab turishlari shart. Transformatorlarning uzoq vaqt (mavsum davomida) sxemadan YUOR qurilmasini chiqarib ishlashi man qilinadi. 16. Transformatorlarning YUOR almashlab ulash qurilmasini ishga tushirishga moyning yuqori qatlami harorati minus 20oS va undan yuqori boʻlganda ruxsat beriladi. Transformator bakidan tashqarida, tayanch izolyatorlarida joylashgan va sunʼiy isitish tizimi bilan jihozlangan kontaktorli almashlab ulash qurilmasini esa atrof-muhit harorati minus 45oS va yuqori boʻlganda ruxsat beriladi. YUOR qurilmalarini ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomalarining talablariga muvofiq ekspluatatsiya qilinishi shart. 17. Avariya rejimlarida, transformatorlarni barcha sovitish tizimlarida, avvalgi yuklamaning davomiyligi va qiymatidan hamda atrof-muhit haroratidan qatʼi nazar, qisqa muddatga, nominal tokdan ortiq oʻta yuklanishlariga quyidagi chegaralarda ruxsat beriladi: Moyli transformatorlarni nominal tokdan 40 foizgacha oʻta yuklanishiga sutkada umumiy davomiyligi 6 soatdan koʻp boʻlmaganda, transformatorlarning barcha sovitish qurilmalaridan toʻliq foydalanilganda, ketma-ket 5 sutka davomida ruxsat beriladi. Agar bunday oʻta yuklanishlar ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomalari bilan man etilmagan boʻlsa. 18. Transformatorlar ruxsat etilgandan ortiq yuklanganda, navbatchi xodim mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq harakat qilib, uni yuksizlantirish choralarini qabul qilishi shart. 19. D sovitish tizimli transformatorlar uchun barcha ventilyatorlar avariyaviy oʻchirilganida, atrofdagi havo haroratiga bogʻliq holda nominal yuklama bilan quyidagi vaqt oraligʻida ishlashga ruxsat etiladi: Sovitish tizimlari DS va S boʻlgan transformatorlar uchun quyidagilarga ruxsat beriladi: a) sunʼiy sovitish toʻxtaganda nominal yuklama bilan 10 minut davomida yoki salt yurish rejimida 30 minut davomida ishlashga, agar quvvati 250 MV.A dan yuqori transformatorlar uchun koʻrsatilgan vaqt tugaganda moyning yuqori qatlami harorati 80oS ga yetmasa, u holda nominal yuklama bilan koʻrsatilgan haroratga yetgunga qadar, lekin 1 soatdan ortiq boʻlmagan muddatda ishlashga ruxsat beriladi; b) ventilyatorlar toʻliq yoki qisman oʻchirilganda yoki moyning sirkulyatsiyasi saqlanib, suvning sirkulyatsiyasi toʻxtab qolganda, moyning yuqori qatlami harorati 45 oC dan oshmaganda, past yuklama bilan uzoq vaqt ishlashga. Ushbu bandning talablari, agar ishlab chiqaruvchi zavod yuriqnomalarida boshqalari aytilmagan boʻlsa, haqiqiydir. Choʻlgʻamlarida moy yoʻnaltirilgan sirkulyatsiya qilinadigan transformatorlar (sovitish tizimi NS) ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomasiga koʻra ekspluatatsiya qilinadi. 20. YUOR qurilma bilan jihozlangan transformatorlar oʻta yuklama bilan ishlaganda, agar yuklama toki almashlab ulagichning nominal tokidan ortiq boʻlsa, shoxobchalarni almashlab ulashga ruxsat berilmaydi. 21. Kuchlanishi 110 va 220 kV boʻlgan avtotransformatorlar choʻlgʻamlarining neytrallari yerga toʻgʻridan-toʻgʻri ulash rejimida ishlashlari shart. Neytrallarini sinash kuchlanishlari mos ravishda 100 va 200 kV boʻlgan 110 va 220 kV kuchlanishli transformatorlar yerga ulanmagan neytral bilan, agar razryadlagich bilan himoyalangan boʻlsa, ishlashi mumkin. Tegishli hisoblar bilan asoslangan boʻlsa, neytrali sinash kuchlanishi 85 kV boʻlgan va razryadlagich bilan himoyalangan 110 kV kuchlanishli transformatorlarni yerga ulanmagan neytral bilan ishlashiga ruxsat beriladi. 22. Yangi yoki kapital taʼmirlashdan chiqqan transformatorlarni montaj qilish vaqtida ularga kuchlanish berilguncha, ularni koʻrikdan oʻtkazish va Elektr uskunalarni SQ va Mga muvofiq sinash amalga oshiriladi. Koʻrik, sinash va qabul qilish natijalari pasport va bayonnomalarda yozuvlar bilan rasmiylashtiriladi. 23. Transformatorlarni quritmasdan kuchlanish ostiga ulash mumkinligi, shuningdek, quritishning zarurligi Rahbariy hujjat 34.51.101 — 90, Rahbariy hujjat 34 — 301 — 202 — 2000 elektr qurilmalari izolyatsiyasini tanlash boʻyicha yoʻriqnomasida belgilangan talablarga muvofiq oʻtkaziladigan sinovlar asosida aniqlanadi. 24. Transformatorlarni tarmoqqa ulash, odatda toʻliq kuchlanishga turtki bilan amalga oshiriladi. 25. Quyidagi hollarda transformatorlarda kuchlanishni nominaldan ortishiga ruxsat etiladi: uzoq muddat — 5 foizga, agar yuklama nominaldan koʻp boʻlmaganda va 10 foizga, agar yuklama 0,25 nominaldan koʻp boʻlmaganda; qisqa muddat (sutkada 6 soatgacha) — 10 foizga, yuklama nominaldan koʻp boʻlmaganda; avariya sharoitlarida — transformatorlarni ekspluatatsiya qilish boʻyicha namunali yoʻriqnomaga muvofiq. Generatorlar va neytrali shoxoblanmagan avtotransformatorlar bilan blokda ishlayotgan transformatorlar uchun va ketma-ket rostlovchi (volt qoʻshuvchi) transformatorlar uchun kuchlanishni uzoq vaqt nominaldan 10 foizga ortishiga yuklama nominaldan ortiq boʻlmaganda ruxsat beriladi. Kuchlanishni rostlash uchun neytralida shoxoblanishi mavjud boʻlgan yoki ketma-ket rostlovchi transformatorlar bilan ishlashi uchun moʻljallangan avtotransformatorlar uchun kuchlanishning ruxsat etilgan ortishi ishlab chiqaruvchi zavod maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi. 26. Transformator (reaktor) ichki buzilishlaridan himoya (gazli, differensial) taʼsirida avtomatik tarzda oʻchirilganda, shuningdek, muvaffaqiyatsiz avtomatik qayta ulangandan (keyingi oʻrinlarda — AQU) keyin transformatorni (reaktorni) faqat koʻrikdan oʻtkazilgandan, sinalgandan, gaz, moy tahlili qilingandan va aniqlangan nuqsonlar (shikastlanishlar) bartaraf etilgandan keyin ishga tushiriladi. Transformator (reaktor) ichki shikastlanishlar taʼsiri bilan bogʻliq boʻlmagan himoyadan oʻchgan holda u tekshirishsiz, tashqi koʻrikdan oʻtkazilib ishga tushirilishi mumkin. Gaz relesi ishlagani toʻgʻrisida signal paydo boʻlganda transformator koʻrikdan oʻtkazilishi, gazning rangi va yonish darajasiga qarab, uni shikastlanish xususiyati aniqlanishi shart. Gaz relesida sariq yoki koʻk-qora yonuvchan gaz borligi aniqlanganda, transformator zudlik bilan oʻchirilishi shart. Agar reledagi gaz rangsiz va yonmaydigan boʻlsa, transformator ishda qoldirilishi mumkin. 27. YUOR qurilmasi bilan jihozlangan, yuklanmagan transformatorni salt yurish tokini ajratgich (alohidalagich) bilan oʻchirish zarurati boʻlganda, isteʼmolchi tomonidagi yuklama olingandan soʻng almashlab ulagich normal kuchlanishga mos keladigan holatga qoʻyilishi kerak. 28. Puflab va moyi bilan tabiiy sovitiladigan transformatorlarni toʻliq yuklama orqali sovuq moyi bilan harorat minus 40 oC dan kam boʻlmaganda ishga tushirishga ruxsat beriladi. Harorat minus 40 oC dan past boʻlganda, transformator salt yurish toki bilan yoki nominalning 50 foizidan ortiq boʻlmagan yuklama toki bilan minus 40 oC gacha qizdirilishi, soʻngra yuklama koʻpaytirilishi kerak. 29. Isroflarni kamaytirish maksadida har bir elektr qurilma uchun yuklama grafigidan kelib chiqib, parallel ishlayotgan transformatorlarning optimal sonini aniqlash va unga rioya qilish kerak. 30. Montaj qilingan zaxira transformatorlar doimo ishga tushirilishga tayyor holda saqlanishlari shart. 31. Transformatorlarning parallel ishlashiga quyidagi shartlarda ruxsat etiladi: choʻlgʻamlarining ulanish guruhlari bir xil boʻlganda; transformatorlar quvvatining nisbati 1:3 dan ortiq boʻlmaganda; transformatsiya koeffitsiyentlarining farqi 0,5 foizdan ortiq boʻlmaganda; qisqa tutashuv kuchlanishlari parallel ishga tushirilayotgan transformatorlar qisqa tutashuv kuchlanishlarining oʻrta arifmetik qiymatidan 10 foizdan ortiq farq qilmaganda; ishga tushirishdan oldin transformatorlar fazirovka qilingan boʻlganda. 32. Qisqa tutashuv kuchlanishi turlicha boʻlgan parallel ishlayotgan transformatorlar orasida yuklamani tenglashtirish uchun transformatorlardan birontasi ham oʻta yuklanmaganligi sharti bilan, tarmoqlanishlarni almashlab ulash yoʻli bilan transformatsiya koeffitsiyentini katta boʻlmagan chegaralarda oʻzgartirishga ruxsat beriladi. 33. Past kuchlanish tarafida, chulgʻamlari nol chiqishli yulduz — yulduz sxemasi boʻyicha ulangan quruq transformatorlarning neytralidagi tok nominal faza tokining 25 foizidan ortmasligi shart. 34. Transformatorlarni (reaktorlarni) oʻchirmasdan turib koʻrikdan oʻtkazish quyidagi muddatlarda bajarilishi shart: xodimlarni doimiy navbatchiligi boʻlgan podstansiyalardagi bosh pasaytiruvchi transformatorlarni 1 sutkada bir marta; xodimlarni doimiy navbatchiligi boʻlgan podstansiyalardagi qolgan transformatorlarni va xodimlarni doimiy navbatchiligi boʻlmagan podstansiyalar transformatorlarini 1 oyda 1-marta; transformator punktlarida — oyda 1-martadan kam emas. Mahalliy sharoitlar va transformator (reaktor) holatiga qarab ushu muddatlar korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar tomonidan oʻzgartirilishi mumkin. Transformatorlarni (reaktorlarni) navbatdan tashqari koʻrikdan oʻtkazish (koʻzdan kechirish) quyidagi hollarda oʻtkaziladi: yomon ob-havo taʼsiridan keyin (momoqaldiroq, haroratning keskin oʻzgarishi, kuchli shamol va boshqalar); gaz himoyasi signalga ishlaganda, shuningdek, transformator (reaktor) gaz yoki (va) differensial himoya taʼsirida oʻchirilganda. Transformatorlarni koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilar tekshirilishi shart: termometrlar va manovakuummetrlar koʻrsatkichlari; transformator korpusining holati, moy oqishining yoʻqligi, kengaytirgichdagi moy sathining harorat belgisiga mosligi va moyli kirishlarda moyning mavjudligi; moy sovituvchi va moy yigʻuvchi qurilmalarning, shuningdek, izolyatorlarning holati; shinalar va kabellar holati, kontakt birikmalarda qizishning yoʻqligi; signalizatsiya qurilmalari va oʻtish saqlagichlarining butligi; yerga ulash tarmogʻining holati; moy uzluksiz regeneratsiyalanadigan moy tozalash qurilmalari, termosifonli filtrlar va nam yutuvchi patronlarning holati; transformator xonasining holati. 35. YUORsiz transformatorlarni oʻchirib, joriy taʼmirlash quyidagi muddatlarda oʻtkaziladi: markaziy taqsimlovchi podstansiyalarning transformatorlarini kamida 2 yilda 1-marta; kuchli ifloslanadigan joylarda oʻrnatilgan transformatorlarni mahalliy yoʻriqnomalar boʻyicha; barcha qolgan transformatorlarni zarurat boʻyicha, lekin kamida 4 yilda 1-marta. YUORli transformatorlar va avtotransformatorlarni joriy taʼmirlash har yili amalga oshiriladi. Yuklama ostida kuchlanishni rostlovchi qurilmalarni navbatdan tashqari taʼmirlash zavod yoʻriqnomalariga muvofiq, almashlab ulash boʻyicha operatsiyalarning maʼlum sonidan keyin oʻtkaziladi. Transformatorlarni (reaktorlarni) navbatdan tashqari taʼmirlash, agar ularning biron-bir elementidagi nuqson ishlamay qolishga olib kelishi mumkin boʻlsa, amalga oshirilishi kerak. Transformatorni (reaktorni) taʼmirlashga chiqarish haqidagi qarorni korxona rahbari yoki elektr xoʻjaligiga javobgar qabul qiladi. D, DS va S sovitish tizimlarining joriy taʼmirlari har yili amalga oshiriladi. Transformatorlarni joriy taʼmirlash bilan bir vaqtda kirish joylarini joriy taʼmirlari ham oʻtkaziladi. 36. Transformatorlarni ishlashdan avariyaviy toʻxtatish quyidagi hollarda zarur: transformator ichida kuchli notekis shovqin va chirsillash boʻlganda; normal yuklamada va sovitish qurilmasining ishlashida, transformatorning normal boʻlmagan va doimo oʻsayotgan qizishida; kengaytirgichdan moy tashqariga otilib chiqqanda yoki chiqarish quvuri diafragmasi yorilganda; moyning oqishi bilan uning sathi moy oʻlchagich shishasining sathidan pastda boʻlganda. Transformatorlar laboratoriya tahlillari boʻyicha zudlik bilan moy almashtirish zarur boʻlganda ham ishdan toʻxtatiladi. 37. Quvvati 160 kV·A va undan yuqori boʻlgan transformatorlar moyni termosifonli va adsorbsion filtrlar orqali uzluksiz regeneratsiyalash tizimi bilan ekspluatatsiya qilinishi shart. Transformator kengaytirgichidagi moy, atrofidagi havo bilan bevosita tegishdan himoyalangan boʻlishi shart. Moy namlanishining oldini oladigan maxsus qurilmalar bilan jihozlangan transformatorlarda, ushbu qurilmalar transformatorning ishlash rejimidan qatʼi nazar doimo ulangan boʻlishlari shart. Mazkur qurilmalarni ekspluatatsiya kilish ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomasiga muvofiq amalga oshiriladi. Moy bilan toʻldirilgan kirishlardagi moy oksidlanish va namlanishdan himoyalangan boʻlishi shart. 38. Balansida moy bilan toʻldirilgan uskunalari bor korxonalar, eng katta sigʻimli apparatning kamida 110 foiz hajmida izolyatsiya moyining kamaymaydigan zaxirasini saqlashi shart. 39. Transformator moylarining Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq profilaktik sinovlari oʻtkazilishi shart. 1. Ushbu Qoidalar oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr dvigatellariga taalluqlidir. 2. Elektr dvigatellar, ishga tushirish-rostlash apparaturalari, nazorat-oʻlchov asboblari, himoya qurilmalari, shuningdek, barcha elektr va yordamchi uskunalar EQTQ va ishlab chiquvchi zavod talablariga muvofiq tanlanadi va oʻrnatiladi. 3. Elektr dvigatellarda va ular aylantiradigan mexanizmlarda aylanish yoʻnalishini koʻrsatuvchi strelka chizib koʻrsatilgan boʻlishi shart. 4. Elektr dvigatellarda, ularning kommutatsiya apparatlarida, ishga tushirish-rostlash qurilmalarida, saqlagichlarda va boshqalarda ular tegishli boʻlgan agregatlar va (yoki) mexanizmning nomi yozilgan boʻlishi shart. 5. Saqlagichlarning eruvchan kirgizmalari kalibrlangan boʻlishi va eruvchan kirgizmaning nominal toki koʻrsatilgan ishlab chiqaruvchi zavod yoki korxona yorligʻiga ega boʻlishi shart. Kalibrlanmagan eruvchan kirgizmalarni qoʻllash man etiladi. 6. Loyihaviy qarorlar bilan elektr taʼminotining qisqa muddatli tanaffusida oʻzi ishlab ketish qurilmasi bilan taʼminlanishi kerak boʻlgan texnologik jarayon mashina va mexanizmlar elektr dvigatellarining roʻyxati aniqlangan boʻlishi shart. Agar loyihada elektr dvigatellarning oʻzi ishlab ketishi koʻzda tutilmagan boʻlsa, u holda isteʼmolchilar tarmogʻi barcha elementlarining himoyasi, shuningdek, tugunlarning texnologik blokirovkasi shunday bajariladiki, bunda masʼul mexanizmlar elektr dvigatellarini oʻzi ishlab ketish holatining oldi olinadi. 7. Agar iqtisod qilish va kabelni tejash shartlari boʻyicha boshqacha joylashtirish talab qilinmagan boʻlsa, kommutatsiya apparatlari iloji boricha xizmat koʻrsatish qulay boʻlgan joylarda, elektr dvigatellar yaqinida joylashtirilishi lozim. Texnologik mexanizmlarning elektr dvigatellari masofadan yoki avtomatik boshqariladigan boʻlsa, oxirgi mexanizm yaqinida, elektr dvigatelni masofadan yoki avtomatik ulashning oldini oladigan, dvigatelni avariyaviy oʻchirish apparati oʻrnatilishi kerak. 8. Energetika tizimining maksimal yuklama soatlarida sinxron elektr dvigatellar quvvat koeffitsiyentining optimal qiymatida reaktiv quvvatni generatsiya qilish rejimida ishlashi kerak. Yirik (quvvati 1000 kVt dan ortiq) sinxron elektr dvigatellarning jadallashtirish qurilmalari va qoʻzgʻatishni avtomatik rostlagichlari (keyingi oʻrinlarda ― QAR) doimo ishga ulangan boʻlishlari shart. QARni oʻchirishga faqat taʼmirlash yoki tekshirish uchun ruxsat beriladi. QAR energetika tizimining ishlash grafigiga muvofiq, energiya bilan taʼminlovchi tashkilot tomonidan belgilanib oʻrnatiladi. 9. Zaxiradagi elektr dvigatellar zudlik bilan ishga tushishga doimo tayyor turishi, korxonaning, sexning, uchastkaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsi tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha davriy ravishda koʻrik va sinovdan oʻtib turishi shart. 10. Texnologik jarayon stator toki boʻyicha rostlanadigan mexanizmlar, shuningdek, texnologik jihatdan oʻta yuklanishga moyil mexanizmlar elektr dvigatellari ishga tushirish panelida yoki panelida oʻrnatiladigan ampermetrlar bilan jihozlanishi shart. Ampermetrlar, shuningdek, sinxron dvigatellarning qoʻzgʻatish zanjirida ham ulangan boʻlishi kerak. Ampermetr shkalasida stator (rotor) tokining uzoq muddat ruxsat etilgan yoki nominal qiymatiga mos qizil chiziq boʻlishi kerak. 11. Elektr dvigatellarning guruhli yigʻmalarida va panellarida kuchlanish borligining nazorati voltmetrlar yoki signal lampalari bilan koʻzda tutilgan boʻlishi shart. 12. TQ shinalaridagi kuchlanish nominalning 100 — 105 foizi chegarasida ushlab turilishi kerak. Elektr dvigatellarning uzoq vaqt ishlatilishini taʼminlash uchun ularni kuchlanish nominaldan 110 foizdan ortiq va 95 foizdan kam boʻlganda ishlatish tavsiya etilmaydi. 13. Har bir podshipnikda oʻlchangan elektr dvigatellarning titrashi, rotorning oʻq boʻylab surilishi, havo tirqishi oraligʻi oʻlchami Elektr uskunalarini SQ va Mda keltirilgan kattaliklardan oshmasligi kerak. 14. Elektr dvigatellarning yuklamasi, podshipniklarning harorati, yopiq ventilatsiya tizimiga ega elektr dvigatellarda kiradigan va chiqadigan havo harorati ustidan doimiy nazoratni, podshipniklarga qarash, ishga tushirish, rostlash va toʻxtatish operatsiyalarini mexanizmga xizmat koʻrsatuvchi elektr texnologik xodim amalga oshiradi. 15. Quyidagi hollarda elektr dvigatel zudlik bilan (avariyaviy) tarmoqdan oʻchiriladi: odamlar bilan baxtsiz hodisalar yuz berganda; elektr dvigateldan, shuningdek, uning ishga tushirish-rostlash apparaturasidan va qoʻzgʻatish qurilmasidan tutun yoki olov paydo boʻlganda; yuritmaning mexanizmi buzilganda, normal boʻlmagan taqqillash paydo boʻlganda; agregat podshipniklarining titrashi keskin oshganda; podshipniklar ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomasida belgilangan ruxsat etilgan haroratdan ortiq qiziganda. Mahalliy yoʻriqnomalarda elektr dvigatellar avariyaviy oʻchirilishi shart boʻlgan boshqa hollar ham koʻrsatilishi, shuningdek, avariya holatini bartaraf qilish va elektr dvigatellarni ishga tushirish tartibi belgilanishi mumkin. 16. Elektr dvigatellarda profilaktik sinovlar va oʻlchashlar Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq oʻtkazilishi shart. 1. Ushbu Qoidalar isteʼmolchilarga tegishli boʻlgan 220 kV gacha kuchlanishli oʻzgaruvchan tok elektr qurilmalarini oʻta kuchlanishlardan himoya qiluvchi barcha qurilmalarga taalluqlidir. Himoya qurilmalari amaldagi EQTQ va oʻta kuchlanishdan himoya qilish boʻyicha rahbariy hujjatlar talablarini qondirishi shart. 2. Isteʼmolchilarning bino va inshootlari javobgarlik darajasidan kelib chiqib, yashindan himoya qiluvchi tegishli qurilmalar bilan taʼminlanadi. Yashinning toʻgʻridan-toʻgʻri urishidan himoya oʻzakli yoki trossli yashin qaytargichlar bilan amalga oshirilgan boʻlishi mumkin. Yashindan himoya qiluvchi qurilmalarga, shuningdek, yerga ulangan metall tom va metalldan boʻlmagan tomga tashlangan metall toʻr ham kiradi. 3. Alohida oʻrnatilgan yashin qaytirgichlar yoki ularni ushlab turuvchi konstruksiyalar sifatida tutun quvurlar va inshootlardan foydalanuvchi korxonalar, ushbu yashin qaytirgichlar himoya qiladigan zonalar chizmasiga ega boʻlishi shart. Rekonstruksiya qilinganda va qurilish ishlari bajarilganda himoya zonalarini aniqlashtirish zarur. 4. OTQ konstruksiyalariga, alohida turgan oʻzakli yashin qaytargichlarga, projektor machtalariga, tutun quvurlariga va gradirnyalarga 1000 V gacha kuchlanishli HL simlarini (yorituvchi, telefon va shunga oʻxshash) osish va ushbu tarmoqlarni mazkur inshootlarga olib kelish man etiladi. Koʻrsatilgan tarmoqlar — kabel tarmoqlari boʻlishi shart. 5. Korxonalarda quyidagi tartibga solingan maʼlumotlar saqlanishi shart: himoya oraliqlarida ventilli va quvurli razryadlagichlarning oʻrnatilishi haqida (razryadlagich turlari, himoya qilinayotgan uskunalargacha masofa), shuningdek, quvurli (naysimon) razryadlagichdan tarmoq ajratgichlar va ventilli razryadlagichlargacha boʻlgan masofalar haqida; yashindan himoya qilish vositalari oʻrnatilgan tayanchlar yerga ulagichlarining, shu jumladan troslarning qarshiligi haqida; elektr uzatish tarmoqlarining podstansiyalarga yaqinlashishida tuproqning qarshiligi haqida; elektr uzatish tarmoqlarining boshqa elektr uzatish, aloqa va avtoblokirovka tarmoqlari bilan kesishishi, HLdan shoxoblanishlar, tarmoqdagi kabel uchastkalari va boshqa izolyatsiyasi zaif boʻlgan joylar haqida. 6. Barcha kuchlanishdagi ventilli razryadlagichlar doimo ulangan boʻlishi shart. OTTda qishki mavsumda (yoki uning alohidagi oylarida) dovulli shamollar boʻladigan, muzlaydigan, harorat keskin oʻzgaradigan va intensiv ifloslanadigan tumanlarda faqat yashindan himoya qilish uchun moʻljallangan ventilli zaryadsizlagichlarni oʻchirib qoʻyishga ruxsat beriladi. Avtotransformatorlardagi ventilli razryadlagichlarni oʻchirib qoʻyish mumkinligi ishlab chiqaruvchi zavod bilan kelishiladi. Barcha kuchlanishli HLda quvurli razryadlagichlar va himoya oraliqlarining uchqun oraliqlarini qishki davrda uzaytirmasdan qoldirishga ijozat beriladi. 7. Ventilli va quvurli razryadlagichlarning Elektr uskunalarni SQ va Mga muvofiq sinovlari oʻtkaziladi. 8. Podstansiyalarda oʻta kuchlanishdan himoya qilish vositalari quyidagilarda koʻrikdan oʻtkazilishi shart: doimiy navbatchi xodimlari boʻlgan qurilmalarda, navbatdagi koʻrik vaqtida, shuningdek, chiqib ketuvchi HLning releli himoyasi ishlab ketishini keltirib chiqargan har bir momaqaldiroqdan keyin; doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan qurilmalarda ― barcha uskunalarni koʻrikdan oʻtkazishda. 9. HLda oʻrnatilgan quvurli razryadlagichlar va himoya oraliqlari koʻriklari yerdan turib koʻrik oʻtkazuvchi tomonidan quyidagi hollarda oʻtkaziladi: HLni har bir navbatdagi koʻrikdan oʻtkazishda; momaqaldiroqdan keyin HL oʻchganda yoki AQU qurilmasi ishlaganda, agar izolyatsiya buzilishiga (yerga tutashishga) shubha boʻlsa. 10. Podstansiyaga kirishda oʻrnatilgan quvurli razryadlagichlarni navbatchi xodim asosiy uskunalar bilan birgalikda davriy, shuningdek, podstansiya joylashgan hududda yoki undan chiqib ketgan elektr uzatish tarmogʻi uchastkalarida sodir boʻlgan momaqaldiroqdan keyin koʻrikdan oʻtkazadi. 11. Momaqaldiroq mavsumidan oldin kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HLning temir-beton tayanchlariga oʻrnatilgan izolyatorlar ilgaklari va shtirlarini, shuningdek, ushbu tayanchlar armaturalarini yerga ulanishlari sozligi tanlov asosida (elektr hoʻjaligiga javobgar xohishiga koʻra) tekshirilishi kerak. Nol sim boʻlgan taqdirda, ushbu elementlarni nol simga ulanganligi ham tekshiriladi. 12. Yoy soʻndiruvchi reaktorlar bilan yerga tutashishning sigʻim tokini kompensatsiyalash, sigʻim toki quyidagi qiymatlardan ortganda qoʻllaniladi: Tarmoq kuchlanishi 6 — 35 kV boʻlgan HLdagi temir-beton va metall tayanchlarda, yerga tutashishning sigʻim toki 10 A dan yuqori boʻlganda yoy soʻndiruvchi apparatlar qoʻllaniladi. Tarmoqlarda yerga tutashuvning sigʻim tokini kompensatsiya qilish uchun tokni avtomatik yoki qoʻl bilan rostlovchi yerga ulanadigan yoy soʻndiruvchi reaktorlar qoʻllanilishi kerak. Sigʻim toklarini, yoy soʻndiruvchi reaktor toklarini, yerga tutashuv toklarini va neytral siljish kuchlanishlarini oʻlchashlar, yoy soʻndiruvchi reaktorlarni ekspluatatsiyaga tushirishda va tarmoq rejimlari anchagina oʻzgarganda, lekin kamida 6 yilda 1-marta oʻtkazilishi kerak. 13. Sigʻim tokini kompensatsiyalab ishlayotgan tormoqlarda kuchlanish nosimmetriyaligi faza kuchlanishining 0,75 foizidan ortmasligi shart. Tarmoqda yerga tutashish boʻlmaganda, neytralning siljish kuchlanishi faza kuchlanishidan 15 foizdan yuqori boʻlmasligiga uzoq muddat, 30 foizdan yuqori boʻlmasligiga 1 soat davomida ruxsat beriladi. Kuchlanish nosimmetriyaligini pasaytirish va neytralni koʻrsatilgan qiymatlargacha siljitish yerga nisbatan fazalar sigʻimini rostlash bilan amalga oshiriladi (faza simlarini oʻzaro joylashishini oʻzgartirish, shuningdek, tarmoqlar fazalari orasida yuqori chastotali aloqa kondensatorlarini taqsimlash bilan). Tarmoqqa yuqori chastotali aloqa kondensatorlari va aylanuvchi mashinalarning yashindan himoya qilish kondensatorlari ulanganda, yerga nisbatan fazalar sigʻimlarining nosimmetriyasiga yoʻl qoʻyilishi mumkinligi tekshirilishi shart. Neytralda koʻrsatilgan qiymatlardan ortiq kuchlanish siljishiga olib kelishi mumkin boʻlgan elektr uzatuvchi havo va kabel tarmoqlarini fazalar boʻyicha ulash va oʻchirish man qilinadi. 14. Ayni vaqtda tarmoqda yerga ulanish boʻlsa, yoy soʻndiruvchi apparatlarni oʻchirib qoʻyishga ijozat berilmaydi. 15. Sigʻim tokini kompensatsiyasi bilan ishlayotgan tarmoqdan taʼminlanayotgan korxona, energetika tizimining tezkor xodimlarini isteʼmolchi tarmogʻi sxemasidagi oʻzgarishlar haqida yoy soʻndiruvchi reaktorlarni qayta qurish (sozlash) uchun oʻz vaqtida ogohlantirishi shart. 16. Transformatorlar va avtotransformatorlarning ishlatilmayotgan past (oʻrta) kuchlanish choʻlgʻamlari yulduzga yoki uchburchakka ulanishi va oʻta kuchlanishdan himoya qilingan boʻlishi shart. 17. Har yili momaqaldiroq mavsumidan oldin, yashindan himoya qilish sxemalarini ularning qurilmalarida va elektr zanjiri sxemalaridagi boʻlib oʻtgan yoki boʻladigan oʻzgarishlarni hisobga olib, ular yashindan himoya qilish vositalarini joylashtirishning namunaviy sxemalariga mos kelishi uchun tekshirish zarur. 18. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan podstansiyalarda neytralni oʻzidan-oʻzi siljishini yoki xavfli ferrorezonans jarayonlarning oldini olish uchun tezkor harakatlar NKF-110 va NKF-220 kuchlanish transformatorlari boʻlgan yuklanmagan shinalar tizimiga ulanayotgan transformator neytralini yerga ulash bilan boshlanishi kerak. 19. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan tarmoqlarda transformatorlarning 110 — 220 kV kuchlanishli choʻlgʻamlari neytralini yerdan ajratish, shuningdek, releli himoya va avtomatikaning harakatini tanlash shunday amalga oshirilishi kerakki, bunda turli tezkor va avtomatik oʻchirishlarda neytrallari yerga ulangan transformatorlarsiz tarmoq uchastkalari ajralib qolmasligi kerak. 1. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati, turi, oʻrnatish joyi va ishlash rejimi loyiha tashkiloti yoki maxsus xizmat tomonidan isteʼmolchilar elektr qurilmalarini tarmoqqa ulash uchun energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning texnik shartlariga muvofiq tanlanadi. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan tarmoqlarda kondensatorlarni joylashtirish, qabul qilgichlar qisqichlarida kuchlanish darajasini saqlab turish talablari hisobga olingan holda, reaktiv yuklamadan aktiv quvvat yoʻqolishining maksimal kamayishi sharti qondirilishi kerak. 2. Buyurtmachi yangi kondensator qurilmasini olganda, texnik holatini tashqi nazoratdan oʻtkazishi va qabul qilish dalolatnomasini tuzishi kerak. Bunda mahsulot qadoqlanishi holatining butligi, yukning markirovkasi, mexanik shikastlanishlar yoʻqligi, qurilmaning, korpusining, izolyatorlarning, kontakt oʻzaklarining, korpusni yerga ulash uchun boltning (korpus bilan biriktirish uchun chiqarishga ega boʻlmagan kondensatorlar uchun) sozliligi, texnik maʼlumotlar keltirilgan ishlab chiqaruvchi zavod yorligʻi borligi, shuningdek, shimuvchi suyuqlik oqmayotganligi tekshiriladi. Ushbu kondensator qurilmasining pasporti va ishlab chiqaruvchi zavodning ekspluatatsiya qilish boʻyicha koʻrsatmalari borligiga ishonch hosil qilishi kerak. 3. Kondensator batareyalari xonalarida (ularning joylashishidan qatʼi nazar) quyidagilar boʻlishi shart: alohida kondensatorlarni, ularning bir qismini yoki butun kondensator qurilmasini himoyalovchi saqlagichlarning eruvchan kirgizmalaridagi nominal toki koʻrsatilgan kondesatorli qurilmaning bir chiziqli prinsipial sxemasi, agar himoya relesi qoʻllanilgan boʻlsa, shuningdek, maksimal tok relesining oʻrnatma toki; atrofdagi havo haroratini oʻlchash uchun termometr yoki boshqa asbob; kondensatorlarni nazorat uchun razryadlash maxsus shtangasi; yongʻin oʻchirishning birlamchi vositalari — oʻt oʻchirgich, qumli quti va belkurak. Termometr yoki uning datchigi batareyalarning orasidagi eng issiq joyga shunday joylashtiriladiki, bunda kondensatorni oʻchirmasdan va toʻsiqlarni olmasdan uni koʻrsatkichlarini kuzatish imkoniyati taʼminlanishi kerak. 4. Kondensator batareyasining pasportida, ishlab chiqaruvchi zavod va kondensator batareyasi yorligʻida koʻrsatilgan maʼlumotlarga mos boʻlgan, kondensatorlarning tartib raqami, zavod raqami, oʻrnatish sanasi, nominal kuchlanishi, har bir kondensatorning nominal quvvati hamda sigʻimi koʻrsatilgan kondensatorlar roʻyxati boʻlishi shart. 5. Quvvati 200 kVAr dan ortiq boʻlgan kondensatorli batareyalar uchun kondensatorlar quvvatini avtomatik rostlovchi qurilma oʻrnatilishi majburiydir. 6. Elektr energiyasini individual qabul qilgichi bilan umumiy kommutatsiya apparatiga ega kondensatorli qurilmani boshqarish qoʻl bilan bir vaqtning oʻzida elektr energiyasi qabul qilgichini ulash yoki oʻchirish bilan amalga oshirilishi mumkin. 7. Ikki smenada ishlaydigan korxona kondensator qurilmalarini kechki soatlarda va dam olish kunlarida, uch smenada ishlaydigan korxona dam olish kunlarida ishda qoldirishi, agar bu energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning maxsus talablari bilan belgilangan boʻlmasa, man etiladi. Ushbu talab uzluksiz ish rejimiga ega korxonalarga taalluqli emas. 8. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarida razryadlagich qurilmalari doimo kondensatorlarga ulangan boʻlishi shart, shuning uchun rezistorlar va kondensatorlar orasidagi zanjirda kommutatsion apparatlar boʻlmasligi kerak. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan kondensator qurilmalarida elektr energiyasini tejash maksadida razryadlagich qurilmalari doimo ulanmasdan, ularni kondensatorlarni oʻchirish vaqtida avtomatik ravishda ulash bilan ishlatilishi tavsiya etiladi. Kondensator batareyalarini seksiyalash uchun ularning alohida seksiyalarini kuchlanish ostida oʻchiradigan kommutatsion apparatura qoʻllanilganda, har bir seksiyada alohida komplekt razryadlash qurilmasi oʻrnatiladi. Ichida zaryadsizlantiruvchi rezistor mavjud kondensatorlar uchun qoʻshimcha tashqi razryadlagich qurilmalari talab etilmaydi. 9. Kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarini ajratgichlar yordamida ulash va oʻchirish man etiladi. Kondensator batareyalarini ulash va oʻchirish boʻyicha barcha operatsiyalar mazkur Qoidalar va Istemolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Yigʻma shinalardagi kuchlanish, ushbu turdagi kondensatorlar uchun ruxsat etilgan eng katta qiymatdan ortgan vaqtda kondensator batareyalarini ulash man etiladi. 10. Kondensator qurilmasini oʻchirishdan oldin tashqi koʻrik yoʻli bilan razryadlovchi qurilmaning ishga yaroqliligiga ishonch hosil qilish kerak. 11. Oʻchirilgan kondensator qurilmasining tok oʻtkazuvchi qismlariga tegish imkoniyati boʻlgan biron-bir ishlarni bajarish, xavfsizlik texnikasining umumiy talablari bajarilguncha va kondensator batareyasida umumiy razryadlovchi qurilma boʻlishidan qatʼi nazar kondensatorlar nazorat uchun razryadlantirilmaguncha man etiladi. 12. Kondensatorlarni nazorat uchun razryadlash izolyatsiyalovchi shtangaga ishonchli mahkamlangan razryadlovchi metall oʻzak bilan oʻtkaziladi. Ushbu shtanganing oʻlchamlari tezkor almashlab ulashlar uchun kondensator qurilmasidagi kuchlanishga mos kuchlanishda ishlatiladigan izolyatsiyalovchi shtanga oʻlchamlaridek boʻlishi shart. 13. Alohida kondensatorni, uning qismini yoki butun kondensator qurilmasini himoya qiluvchi saqlagichlar eruvchan kirgizmalarining nominal toki ular himoya qilayotgan kondensatorlar nominal toklari yigʻindisining 160 foizidan oshmasligi shart. 14. Maksimal tok relesi yoki avtomat ajratgichining tok boʻyicha oʻrnatmasi kondensator qurilmasi nominal tokining 130 foizidan oshmasligi shart. 15. Yuqori garmonikalar mavjudligida kondensator qurilmalarining montaj qilinishi maqsadga muvofiqligi har bir holda alohida aniqlanadi. 16. Kuygan yoki ishga yaroqsiz saqlagichlarni almashtirish, oʻchirilgan kondensator batareyalarida, maxsus shtanga bilan barcha kondensator batareyalari nazorat uchun razryadlangandan keyin amalga oshiriladi. 17. Individual himoya qilishda nazorat uchun razryadlash oʻchirilgan batareya tarkibiga kiruvchi har bir kondensatorning barcha chiqishlarini navbatma-navbat qisqa tutashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Guruhli himoyada kondensatorlarning har bir guruhi razryadlanadi, bitta faqat umumiy himoyada esa batareya shinalaridagi tegishli shinalar qisqa tutashtiriladi. 18. Kondensator qurilmalari himoya tomonidan takror avomatik oʻchirilganda, kondensatorlarni ulashga faqat oʻchirishlarni yuzaga keltirgan sabablar aniqlangandan va bartaraf etilgandan keyingina ruxsat beriladi. Kondensator batareyalarini qayta ulashga kuchlanishi 660 V dan yuqori kondensatorlar uchun ular avvalgi oʻchirilgandan soʻng kamida 5 daqiqadan keyin, kuchlanishi 660 V va undan past kondensatorlar uchun esa kamida 1 daqiqadan keyin, agar batareyada qoldiq kuchlanish 50 V dan koʻp boʻlmaganda ruxsat beriladi. 19. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarini koʻrikdan (oʻchirmasdan) mahalliy yoʻriqnomalarda belgilangan muddatlarda — quvvati 500 kVAr dan kam boʻlgan qurilmalar uchun oyda kamida 1-marta va quvvati 500 kVAr dan yuqori boʻlgan qurilmalar uchun oʻn kunda 1-marta oʻtkaziladi. 20. Kondensator qurilmasini koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilar tekshirilishi shart: toʻsiqlar va qulflarning sozligi, begona predmetlarning yoʻqligi; kuchlanish, tok va atrof-havo harorati qiymatlari, alohida fazalar yuklamalarining bir xildaligi; apparatlar, uskunalar, kontaktli ulanmalarning texnik holati, izolyatsiyaning butunligi va ifloslanish darajasi; shimdirilgan suyuqlikning tomchilab oqishi va kondensator korpusi devorlari ruxsat etilmagan darajada boʻrtib shishganligi yoʻqligi; oʻt oʻchirish vositalarining mavjudligi va holati. Koʻrikdan oʻtkazish natijalari haqida tezkor hujjatlarga tegishli yozuv kiritilishi shart. 21. Kondensator qurilmalarini navbatdan tashqari koʻrikdan kondensatorlarda razryadlanish (chirsillash) paydo boʻlganda, qisqichlardagi kuchlanish yoki atrof-havo harorati ruxsat etilgan eng yuqori qiymatlarga yaqin darajagacha koʻtarilganda va shunga oʻxshash hollarda oʻtkaziladi. 22. Kondensator batareyalarining barcha koʻrikdan oʻtkazishlari va aniqlangan nosozliklar haqida tezkor hujjatlarda tegishli yozuvlar qilinadi. 23.Ulangan kondensator qurilmasini koʻrikdan oʻtkazishda toʻsuvchi qurilmalarni olish yoki ochish man qilinadi. 24. Izolyatorlar, kondensatorlar, apparaturalar va karkaslar sirtlarini chang va boshqa ifloslardan tozalash, batareya oʻchirilgan holatda zarurat boʻyicha, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan belgilagan muddatlarda oʻtkaziladi. 25. Quyidagi holatlarda kondensatorlarni ekspluatatsiya qilish man etiladi: kondensatorlar ulangan shinalardagi kuchlanish kondensatorlar nominal kuchlanishining 110 foizidan ortiq boʻlganda; atrof-havoning harorati kondensatorning ushbu turi uchun ruxsat etilgan eng yuqori va eng past haroratdan ortiq boʻlganda; kondensatorlar devorlari boʻrtib shishganda; kondensator qurilmasining fazalar boʻyicha yuklanganligi tokning oʻrtacha qiymatidan 10 foizdan ortiq notekis boʻlganda; batareya toki nominal qiymatning 30 foizidan ortganda; shimdiruvchi suyuqlik tomchilab oqqanda; chinni izolyator shikastlanganda. 26. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarining joriy taʼmiri yilda kamida 1-marta, albatta, qurilmani oʻchirib oʻtkaziladi. 27. Kondensator qurilmalarini joriy taʼmirlashda quyidagilar bajariladi: kontaktli ulashlarda gaykalarning tortilish darajasini tekshirish; megoommetr (ommetr) bilan eruvchan birikmalarning butunligini va kondensatorlarning zaryadsizlanish zanjirini tekshirish; yerga ulash konturiga tarmoqlanishning ulanishi sifatini tashqi koʻrikdan oʻtkazish bilan tekshirish; izolyatorlar yuzasini, kondensatorlar, apparaturalar va karkas korpuslarini changdan va boshqa ifloslanishlardan tozalash; har bir kondensatorning sigʻimini tekshirish va qiyoslash (1000 V dan yuqori kuchlanishli kondensatorlar uchun) mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi; izolyatsiyalangan chiqarmalar va korpus orasida tegib qolgan joylar yoʻqligi holatini tekshirib, kondensatorlar sigʻimini oʻlchash; shimdiruvchi suyuqlik sizib chiqqan joylarni, shu jumladan kondensatorlar qopqoqlaridagi oʻtish izolyatorlari oʻrnatilgan joylarni yumshoq kavshar bilan kavsharlash; kondensator batareyalarining nosoz seksiyalarini yoki alohida kondensatorlarini almashtirish; avtomatik boshqarish va rostlash qurilmalarini, releli himoyani va oʻchirgichlar yuritmalari harakatlarini sinab koʻrish. 28. Kondensator qurilmalarini kapital va joriy taʼmirlash davriyligi Elektr uskunalarini SQ va M talablariga muvofiq boʻlishi shart. 29. Asinxron elektr dvigatelni, kuch transformatorini va shunga oʻxshash elektr qabul qilgichning asosiy uskunasini koʻrikdan oʻtkazganda yoki taʼmirlaganda (kapital yoki joriy), agar ushbu uskunalar qisqichlariga kondensator yoki kondensatorlar guruhi bevosita ulangan va mazkur uskunalar bilan bir xonada oʻrnatilgan boʻlsa, bir vaqtning oʻzida ushbu kondensatorlarni ham koʻrikdan oʻtkazish yoki taʼmirlash (mos ravishda kapital yoki joriy) kerak. 30. Kondensator qurilmasi alohida elementlarining sigʻimi Elektr uskunalarini SQ va Mda keltirilgan qiymatlardan oshmasligi shart. Kondensatorlar sigʻimini oʻlchash natijalari bayonnomalar bilan rasmiylashtirilishi kerak. Sigʻim quyidagi qiymatlargacha yoki undan koʻpga ortganda, kondensatorni oʻchirish va almashtirish zarur: Kondensator Kondensator sigʻimini ortishi, %, uning nominal kuchlanishida, V 6300 10500 Sintetik suyuqliklar bilan shimdirilganda: 0 gabaritli 25 14 I gabaritli 20 20 II gabaritli 10 10 Mineral moy bilan shimdirilganda: I gabaritli 20 20 II gabaritli 10 10 Quvvati saqlagichlarni kuyishi natijasida kamaygan, kuchlanishi 1050 V va undan past boʻlgan kondensatorni qoʻllash texnik maqsadga muvofiqlikni hisobga olib, mahalliy yoʻriqnomalar bilan aniqlanadi. 31. Sanoat chastotali yuqori kuchlanish bilan profilaktik sinovlar kapital taʼmirlash vaqtida oʻtkaziladi. Sinov kuchlanishi Elektr uskunalarni SQ va Mda keltirilgan qiymatlardan ortmasligi kerak. 1. Ushbu Qoidalar sanoat korxonalari va boshqa korxonalarning podstansiyalarida, ishlab chiqarish sexlarida oʻrnatilgan kislotali va ishqorli akkumulyator batareyalarining statsionar qurilmalariga taalluqlidir. 2. Statsionar akkumulyator batareyalari EQTQ talablariga muvofiq oʻrnatilishi shart. 3. Kislotali va ishqorli akkumulyator batareyalarini bir xonada oʻrnatish man etiladi. 4. Akkumulyator xonalarining devorlari, shipi, eshiklari, deraza panjaralari, metall konstruksiyalari, stellajlari va boshqa qismlari kislotaga (ishqorga) chidamli hamda tarkibida spirt boʻlmagan boʻyoq bilan boʻyalishi shart. Ventilyatsiya qutilari va tortuvchi shkaflar tashqaridan va ichki tarafidan boʻyalishi shart. 5. Akkumulyator batareyali xonalarni yoritish uchun portlashdan himoyalangan gʻilofda oʻrnatilgan choʻgʻlanma lampalar qoʻllanishi shart. Uzgichlar, shtepselli rozetkalar, saqlagichlar va avtomatlar akkumulyator xonasidan tashqarida joylashtirilishi shart. Yoritish tarmogʻining elektr simlari kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) qobiqli simdan bajarilishi shart. 6. Akkumulyator xonalarida elektr pechlarni oʻrnatish man etiladi. 7. Tezkor tok tarmogʻida yerga tutashish paydo boʻlsa (yoki izolyatsiya qarshiligi nazorat qurilmasi ishlab ketishigacha kamaysa), zudlik bilan uni bartaraf qilish choralarini koʻrish kerak. 8. Tezkor tok tarmogʻida kuchlanish ostida ishlash, agar ushbu tarmoqda yerga tutashish mavjud boʻlsa, man etiladi. Tutashish joyini qidirish boʻyicha ishlar bundan mustasno. 9. Taʼminotida uzilishga yoʻl qoʻyilmaydigan elektr qabul qilgichlar bir shinalar tizimidan yoki seksiyasidan boshqasiga almashlab ulashda, uzluksiz taʼminot bilan taʼminlanishi kerak. 10. Oʻzgarmas tokning barcha yigʻmalari va halqali magistrallari ikkita taʼminot bilan taʼminlanishi kerak. 11. Akkumulyator qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda, ularning uzoq vaqt ishonchli ishlashi hamda normal va avariya rejimlarida oʻzgarmas tok shinalarida kuchlanishning zarur darajasi taʼminlanishi shart. 12. Normal ekspluatatsiya sharoitlarida tezkor oʻzgarmas tok shinalaridagi kuchlanishni tok qabul qilgichlarning nominal kuchlanishidan 5 foiz yuqori ushlab turishga ruxsat beriladi. 13. Akkumulyator batareyasi raqamlangan boʻlishi shart. Yirik sonlar idishning vertikal devor yuziga kislotaga (ishqorga) chidamli boʻyoq bilan yoziladi. Batareyadagi birinchi raqam bilan musbat shinaga ulangan element belgilanadi. 14. Akkumulyator qurilmasi quyidagilar bilan jihozlangan boʻlishi shart: ulanishlarning prinsipial va montaj elektr sxemalari bilan; elektrolit zichligi va haroratini oʻlchash uchun belgilangan tartibda tekshirilgan densimetrlar (areometrlar) va termometrlar bilan; belgilangan tartibda tekshirilgan, 0 — 3 V oʻlchash chegarali, oʻzgarmas tok koʻchma voltmetrlari bilan; toʻr bilan himoyalangan koʻchma germetik lampa yoki akkumulyatorli fonar bilan; elektrolit tayyorlash va uni idishlarga quyish uchun sigʻimi 1,5 — 2 litr boʻlgan kimyoviy chidamli materialdan yasalgan tumshuqli krujka (yoki koʻza) bilan; elementlarni qoplash uchun saqlash oynalari bilan; kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) kostum, rezina fartuk, rezina qoʻlqoplar, etiklar va himoyalovchi koʻzoynaklar bilan; kislotali batareyalar uchun sodali eritma va ishqorli batareyalar uchun borli kislota yoki sirka essensiyasi aralashmasi bilan; batareya elementlarini shuntlash uchun koʻchma tutashtirgich bilan. Doimiy tezkor xodimi boʻlmagan qurilmalar uchun yuqorida aytilganlar olib keltiriladigan toʻplamda boʻlishiga ruxsat beriladi. 15. Yangi montaj qilingan yoki kapital taʼmirdan chiqqan batareyalarni qabul qilishda quyidagilar tekshirilishi shart: akkumuluyator batareyasini montaj qilish va kapital taʼmirlash hujjatlarining (texnik hisobotning) mavjudligi; batareyalar sigʻimi, 3 — 5 A tok yoki 10 soatli zaryadsizlantirish rejimi bilan; elektrolit sifati; elektrolit zichligi va batareya zaryadlanishi va zaryadsizlantirishi oxirida elementlardagi kuchlanish; batareya izolyatsiyasini yerga nisbatan qarshiligi; alohida elementlarning ishga yaroqligi; haydovchi-tortuvchi ventilyatsiyaning ishga yaroqligi; akkumulyator xonalarining qurilish qismi EQTQ talablariga mosligi. Batareyalar ekspluatatsiya qilishga, ularning nominal sigʻimi 100 foizga yetgandan keyin tushirilishi shart. 16. Akkumulyator qurilmalariga xizmat koʻrsatish akkumulyator batareyalarini ekspluatatsiya qilish qoidalariga oʻqitilgan mutaxassisga yuklanadi. Har bir akkumulyator qurilmasida koʻrikdan oʻtkazish natijalarini va bajarilgan ishlar hajmini yozish uchun akkumulyator batareyaning jurnali boʻlishi shart. 17. Ishlayotgan kislotali akkumulyator batareyasidan elektrolit tahlili 3 yilda kamida 1-marta (har yili 1/3 elementdan) tekshirilayotgan elementlardan sinash uchun olingan namunalar boʻyicha oʻtkaziladi. Tekshiriladigan elementlarning soni akkumulyator batareyasining holatiga qarab, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan belgilanadi. Nazorat uchun razryadlashda, elektrolitdan namuna olish razryadlash oxirida amalga oshiriladi. Akkumulyatorlarga quyish uchun tarkibida xlor va temir yoʻqligi tekshirilgan distillangan suv qoʻllanilishi shart. 18. Doimiy zaryadlash yoki zaryadlash — zaryadsizlantirish usuli bilan ishlaydigan kislotali batareyalarda 3 oyda 1-marta, elementiga 2,3 — 2,35 V kuchlanish bilan, barcha elementlarda elektrolitning zichligi belgilangan 1,2 — 1,21 g/sm3 qiymatga yetgunga qadar tenglashtiruvchi zaryadlash (qayta zaryadlash) oʻtkaziladi. Qoʻshimcha zaryadlash davomiyligi batareyaning holatidan kelib chiqib, kamida 6 soat boʻladi. Batareyani, ushbu batareya uchun kafolatlangan, maksimaldan ortiq boʻlmagan tok bilan zaryadlashga yoki zaryadsizlantirishga ruxsat beriladi. Elektrolitning harorati zaryadlash oxirida 40 oS dan oshmasligi shart. Batareyani tenglashtiruvchi zaryadlash vaqtida unga nominalidan uch karradan kam boʻlmagan sigʻim berish kerak. Bundan tashqari, podstansiyalarda 3 oyda 1-marta qisqa vaqtda tok ulanganda kuchlanishning pasayishi boʻyicha batareyalarning ishga yaroqliligi tekshiriladi. 19. Kislotali akkumulyator batareyalarida elektrolit sathi quyidagicha boʻlishi shart: yuza-quti plastinali qoʻrgʻoshin-kislota (keyingi oʻrinlarda ― QK) turdagi statsionar akkumulyatorlar uchun elektrodlarning yuqori chekkasidan 10 ― 15 mm ga yuqori; surkalgan plastinali qoʻrgʻoshin-nikel (keyingi oʻrinlarda ― QN) turdagi statsionar akkumulyatorlar uchun saqlovchi panel ustidan 20 ― 40 mm chegarasida. Kislotali elektrolitning zichligi 20 oS da quyidagicha boʻlishi shart: QK turdagi akkumulyatorlar uchun ― 1,205 ± 0,05 g/sm3 QN turdagi akkumulyatorlar uchun ― 1,24 ± 0,05 g/sm3 20. Doimiy zaryadlash rejimida ishlayotgan kislotali batareyalar zaryadsizlantirish mashqlarisiz va davriy tenglashtiruvchi zaryadlashsiz ekspluatatsiya qilinishi kerak. Batareyalarning holatiga qarab, lekin 1 yilda kamida 1-marta barcha elementlarda elektrolit zichligi ushbu Qoidalarga 8-ilovaning 19-bandida koʻrsatilgan qiymatga yetguncha batareyalarni tenglashtiruvchi zaryadlash (qoʻshimcha zaryadlash) oʻtkazish kerak. Tenglashtiruvchi zaryadlash davomiyligi batareyaning texnik holatiga bogʻliq boʻlib, 6 soatdan kam boʻlmasligi kerak. Podstansiyalarda batareyaning ishga yaroqliligi turtkili toklarda kuchlanish pasayishi boʻyicha tekshirilishi shart. Butun batareyani yoki uning alohida elementlarini tenglashtiruvchi qayta zaryadlash faqat zarurat boʻyicha amalga oshirilishi kerak. Batareyani zaryadlash va zaryadsizlantirish, ushbu batareya uchun maksimaldan yuqori boʻlmagan tok bilan ruxsat etiladi. Zaryadlash oxirida elektrolitning harorati QK turdagi akkumulyatorlar uchun 40oS dan, va QN turdagi akkumulyatorlar uchun 35oS dan yuqori boʻlmasligi kerak. 21. Akkumulyator batareyalari xonalaridagi haydovchi-tortuvchi ventilyatsiya batareyalarni zaryadlashdan oldin ulanishi va gazlar toʻliq chiqarib yuborilgandan, lekin zaryadlash tugaganidan kamida 1,5 soat keyin oʻchirilishi shart. Doimiy qayta zaryadlash joylarida esa mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra, zarurat boʻyicha amalga oshirilishi kerak. Doimiy qayta zaryadlash usulida ishlaydigan kislotali batareyalarni ekspluatatsiya qilish zaryadsizlantirish mashqlarisiz va tenglashtiruvchi qayta zaryadlashsiz amalga oshiriladi. 22. Statsionar akkumulyator batareyalarining har bir elementi kuchlanishi, zichligi va elektrolit harorati Elektr uskunalarni SQvaM talablariga muvofiq oʻlchanadi. 23. Batareyadagi har bir elementning kuchlanishi, zichligi va harorati oyda kamida 1-marta oʻlchanishi shart. Batareyada orqada qoluvchi elementlar 5 foizdan oshmasligi shart. Zaryadsizlantirish oxirida orqada qolgan elementlar kuchlanishi qolgan elementlarning oʻrtacha kuchlanishidan 1,5 foizdan ortiqcha farq qilmasligi kerak. 24. Oʻzgarmas tok qurilmalariga kiruvchi akkumulyator batareyali toʻgʻrilovchi qurilmalarga va motor-generatorlarga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ushbu qurilmalar turi uchun belgilangan tartibda amalga oshirilishi shart. 25. Akkumulyator batareyalarini joriy taʼmirlashda quyidagilar amalga oshiriladi: plastinalar holatini tekshirish va zarur boʻlsa ularning alohida elementlarini almashtirish; seperatorlarning bir qismini almashtirish; elementlardagi quyqumni olib tashlash; elektrolitning sifatini tekshirish; stellajlar holatini va ularning yerga nisbatan izolyatsiyasini tekshirish; akkumulyator batareyalarining boshqa nosozliklarini bartaraf qilish; xonaning qurilish qismini tekshirish va taʼmirlash. 26. Zarurat boʻlgan hollarda, akkumulyator qurilmasini taʼmirlashni tashkil etish kerak. Batareyani kapital taʼmirlash (akkumulyatorlarning, plastinalarning, sepatorlarning katta qismini almashtirish, butun batareyani yoki baʼzi qismlarini qismlarga ajratish) uning holatiga qarab, ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni jalb qilib amalga oshirilishi kerak. Batareyani kapital taʼmirlash zarurligini kapital taʼmir olib boruvchi tashkilot yoki korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilaydi. 27. Akkumulyator uskunalarini kapital va joriy taʼmirlash davriyligi texnik xizmat koʻrsatish hamda taʼmirlash tizimiga mos kelishi shart. 1. TTning kabel kanallari yonmaydigan plitalar bilan yopilishi va tozalikda saqlanishi kerak. 2. Navbatchi xodimda kalibrlangan eruvchan kirgizmalar zaxirasi boʻlishi shart. Kalibrlanmagan eruvchan kirgizmalarni qoʻllash man qilinadi. Eruvchan kirgizmalar saqlagichlar turiga mos kelishi shart. 3. TQning tashqi eshiklarida ularning nomlari koʻrsatiladi. Barcha simlar, shinalar, kabellar, kontakt qisqichlari va saqlagichlar yagona tizim boʻyicha markirovka qilinadi (izolyatsiyalangan yorliqlar, qisqich va saqlagichlar ustidagi yoki ostidagi panelda yoki korpusda yozish yoki oʻyib yozish bilan). Saqlagichlar va saqlagichlar panellarida bundan tashqari, eruvchan kirgizmaning nominal toki koʻrsatiladi. TQ panellari ochiq rangga boʻyaladi, ularda alohida zanjirlar va uzatmalarning vazifalarini koʻrsatuvchi aniq yozuvlarda bajariladi. Bunday yozuvlar panellarning old va orqa taraflarida boʻlishi shart. TQ eshiklarida xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga mos ogohlantiruvchi plakatlar osib qoʻyiladi. 4. Barcha kalitlarda, tugmachalarda va boshqaruv dastaklarida ular moʻljallangan operatsiyalarni koʻrsatuvchi yozuvlar boʻlishi shart (“Ulansin”, “Oʻchirilsin”, “Kamaytirilsin”, “Koʻpaytirilsin” va boshqalar). 5. Signal lampalarida va boshqa signal apparatlarida signal xususiyatini koʻrsatuvchi yozuvlar boʻlishi shart (“Ulangan”, “Oʻchirilgan”, “Oʻta qizish” va boshqalar). 6. TQlarni, panellarni, yigʻmalarni, shchitchalarni koʻrikdan oʻtkazish, chang va ifloslanishdan tozalash 3 oyda kamida 1-marta oʻtkaziladi. 7. TQ uskunalarining profilaktik tekshiruvlari, oʻlchovlari va sinovlari Elektr uskunalarni SQ va Mda koʻzda tutilgan hajmlarda va muddatlarda oʻtkaziladi. 1. Ushbu Qoidalar kuchlanishi 1000 V dan yuqori, 220 kV gacha boʻlgan podstansiyalar va TQlarga taalluqlidir. 2. Podstansiyalar va TQlar, ularda oʻrnatilgan asboblar va apparatlar bilan birga amaldagi EQTQ talablariga mos kelishi shart. 3. Barcha turdagi va kuchlanishli podstansiya va TQlarning elektr uskunalari nominal rejimda ishlash bilan bir qatorda, qisqa tutashuv, oʻta kuchlanish va oʻta yuklanish rejimlari sharoitlarini ham qanoatlantirishi shart. Podstansiya va TQga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar normal va avariya sharoitlarida ruxsat etilgan ishlash rejimlari boʻyicha hujjatlarga ega boʻlishi kerak. 4. Ishonchli va tejamli elektr taʼminoti uchun podstansiya va TQni ekspluatatsiya qilishda shinalarning barcha seksiyalari va tizimlari (aylanmadan tashqari), shuningdek, zaxiradagidan tashqari barcha elektr uskunalari doimo ishlab turishi shart. 5. Elektr uskunaning izolyatsiya sinfi tarmoqning nominal kuchlanishiga, oʻta kuchlanishdan himoya qurilmasi esa elektr uskunaning izolyatsiya darajasiga mos kelishi shart. Elektr uskunalari ifloslangan atmosferada joylashganda izolyatsiyaning ishonchliligini taʼminlovchi ushbu choralar amalga oshirilishi shart: OTQda izolyatsiyani kuchaytirish, yuvish, tozalash, gidrofob pastalar bilan qoplash; YOTQda izolyatsiyani chang va zararli gazlar kirishidan himoya qilish; tashqarida oʻrnatiladigan komplekt taqsimlash qurilmalarida shkaflarni germetizatsiyalash va izolyatsiyaga gidrofob pastalar bilan ishlov berish. 6. 1000 A dan ortiq tok oqib oʻtadigan tok oʻtkazuvchi qismlar yaqinida joylashgan va xodimlarning tegib ketishi mumkin boʻlgan konstruksiyalar qizishi 50 oS dan yuqori boʻlmasligi shart. Bunday konstruksiyalar qizishi tekshirilishini davriyligi elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan, lekin kamida 3 oyda 1-marta belgilanadi. 7. YOTQ xonalari ichidagi harorat yoz vaqtlarida 40 oS dan oshmasligi shart. Harorat oshgan hollarda, uskunalar haroratini pasaytirish yoki havoni sovutish choralari koʻrilishi shart. 8. TQda oʻrnatilgan elektr isitgichlarni ekspluatatsiya qilishda va TQdagi havo harorati ruxsat etilgan qiymatdan pasayishi mumkin boʻlganda, ular elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha davriy ravishda tekshiruvdan oʻtkaziladi. 9. Elektr isitgichlarni ulash va oʻchirish, odatda avtomatik tarzda amalga oshirilishi kerak. Elektr isitgichlar ulanishi va oʻchirilishi lozim boʻlgan harorat qiymatlari mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra, elektr uskunalarini ishlab chiqaruvchi zavod koʻrsatmalarini hisobga olib belgilanadi. Agar moyli oʻchirgichlarni ekspluatatsiya qilish joylarida atrof-havo harorati 1 sutka va undan ortiq vaqt davomida minus 25oS dan past boʻlsa, ularning baklarining va korpuslarining tubi elektr isitish qurilmalari bilan jihozlanishi shart. 10. Oʻchirgichlar, ajratgichlar, boʻlgichlar, qisqa tutashtirgichlar va ularning uzatmalari mexanizmlarining sharnirli birikmalari, podshipniklari va ishqalanuvchi yuzalariga past haroratda muzlaydigan surtish moylari bilan surtilishi, oʻchirgichlarning hamda boshqa apparatlarning moyli dempferlari esa moy bilan toʻldirilishi shart. Ushbu moyning muzlash harorati atrof-havoning qishki minimal haroratidan kamida 20 oS past boʻlishi shart. 11. TQ xonalarida deraza doimo yopiq boʻlishi, moyi bor apparatlar oʻrtasidagi ochiq joylar oʻrni esa berkitib tashlangan boʻlishi kerak. Kabellar oʻtish joylaridagi barcha teshiklar zichlanadi. Xonalarning tashqi devorlaridagi barcha teshiklar va darchalar, hayvonlar va qushlar tushishining oldini olish uchun toʻrlar bilan toʻsiladi yoki berkitiladi. 12. Havo tayyorlovchi qurilmalarning avtomatik boshqarish, himoya va signalizatsiya qurilmalari, shuningdek, saqlovchi klapanlari davriy ravishda tekshiriladi va rostlab turiladi. 13. Ishchi bosimda siqilgan havoning nominal nisbiy namligi quyidagicha boʻlishi shart: nominal bosimi 2 MPa (20 kgs/sm2) boʻlgan havoli oʻchirgichlar uchun va moyli oʻchirgichlarning hamda boshqa kommutatsiya apparatlarining pnevmatik uzatmalari uchun 50 foizdan ortiq emas; nominal bosimi 2,6 MPa (26 kgs/sm2) va undan yuqori boʻlgan havoli oʻchirgichlar uchun 25 foizdan ortiq emas . Moyli oʻchirgichlar va boshqa kommutatsiya apparatlarining pnevmatik uzatmalari uchun agar quvurlarda va uzatmalarda namlik muzlab qolishi xavfining oldi olingan boʻlsa, nisbiy namligi 50 foizdan ortiq boʻlgan siqilgan havodan foydalanishga ruxsat beriladi. 14. Kommunikatsiya apparatlari uchun siqilgan havoni quritish¸ odatda termodinamik usul bilan amalga oshirilishi kerak. Siqilgan havoni talab etilgan quritish darajasi nominal ishchi bosimi 2 MPa (20 kgs/sm2) boʻlgan apparatlar uchun kommutatsiya apparatlarining nominal kompressor va nominal ishchi bosimi orasidagi farqning karrali nisbati ikkidan kam boʻlmaganda va nominal ishchi bosimi 2,6 — 4,0 MPa (26 — 40 kgs/sm2) boʻlgan apparatlar uchun toʻrtdan kam boʻlmaganda taʼminlanadi. Shuningdek, siqilgan havoni quritishning boshqa usullarini, masalan, adsorbsion usulni qoʻllashga ruxsat etiladi. 15. Kompressor bosimi 4,0 — 4,5 MPa da (40 — 45 kgs/sm2) boʻlgan havo yigʻgichlaridagi namlikni 3 sutkada kamida 1-marta, doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan obyektlarda esa ekspluatatsiya tajribasi asosida tuzilib, tasdiqlangan ish jadvali asosida chiqarib tashlash zarur. Havo yigʻgichlar tubi va chiqaruvchi joʻmrak isitilgan boʻlishi va atrof-havo harorati manfiy boʻlib namlik chiqarib tashlanayotganda, muzni eritish uchun zarur vaqtga ulanadigan elektr isitish qurilmalari bilan jihozlanishi shart. Bosimi 23 MPa (230 kgs/sm2) boʻlgan ballonlar guruhi kondensat yigʻgichlardan namlikni chiqarish kompressorning har bir ishga tushirilishida avtomatik tarzda amalga oshirilishi shart. Namlik muzlab qolishining oldini olish uchun ballonlarning pastki qismlari va kondensat yigʻgichlar elektr isitkichi boʻlgan issiqlik izolyatsiyalangan kamerada joylashtirilishi shart. Siqilgan havoni tozalovchi bloklardan (keyingi oʻrinlarda — HTB) keyin oʻrnatilgan ballonlar bundan mustasno. HTBning nam ajratkichini puflanishi sutkada kamida 3-marta amalga oshirilishi kerak. HTBdan chiqishda havoning quritish darajasini — shudring nuqtasini tekshirish sutkada 1-marta oʻtkazilishi shart. Shudring nuqtasi ― atrof-havoning musbat haroratida, minus 50 °C dan va manfiy haroratida, minus 40 oC dan yuqori boʻlmasligi kerak. 16. Havoli oʻchirgichlarda va boshqa kommutatsiya apparatlarining uzatmalarida ishlatilayotgan siqilgan havo mexanik aralashmalaridan har bir havoli oʻchirgichning taqsimlovchi shkaflarida yoki har bir apparat uzatmasini taʼminlovchi xavo oʻtkazgichlarda oʻrnatilgan filtrlar yordamida tozalanishi shart. Havo tayyorlovchi tarmoqning montaji tugaganidan keyin havoli oʻchirgichlar rezervuarlarini va boshqa apparatlar uzatmalarini birinchi bor toʻldirishdan oldin, barcha havo oʻtkazgichlar puflanishlari shart. Ekspluatatsiya jarayonida siqilgan havo ifloslanishining oldini olish uchun quyidagi muddatlarda puflashlar oʻtkazilishi shart: atrof-havo harorati musbat boʻlganda, magistral havo oʻtkazgichlarda kamida 2 oyda 1-marta; tarmoqdan taqsimlovchi shkafgacha boʻlgan shoxobchalar havo oʻtkazgichlarida va shkafdan oʻchirgichning har bir qutbi rezervuarlarigacha va boshqa apparatlarning uzatmalarida ularni apparatdan ajratgan holda, apparatning har bir oʻrta taʼmiridan keyin; havoli oʻchirgichlar rezervuarlarida ularni siqilgan havo bilan har bir toʻldirishdan oldin; atrof-havoning musbat haroratida kamida 1 oyda 1-marta, shuningdek, haroratning har bir keskin (15 — 20 oS va undan ortiq) pasayganida. 17. Havoli oʻchirgichlar va boshqa apparatlarning rezervuarlari, shuningdek, havo yigʻgichlar va ballonlar bosim ostida ishlayotgan idishlarni oʻrnatish va xavfsiz ekspluatatsiya qilish qoidalarida belgilangan talablarini qanoatlantirishi shart. Havoli oʻchirgichlar va boshqa yuqori kuchlanish apparatlarining rezervuarlari, Oʻzenergoinspeksiya hududiy boʻlinmalari tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilmaydi. Kompressor bosimili havo yigʻgichlar va ballonlarni, shuningdek, havoli oʻchirgichlar va boshqa apparatlar rezervuarlarini ichki koʻrikdan oʻtkazishda kamida 4 yilda 1-marta, ularning gidravlik sinovlari esa (havoli oʻchirgichlar va boshqa apparatlar rezervuarlaridan tashqari) kamida 8 yilda 1-marta oʻtkazilishi shart. Havoli oʻchirgichlar rezervuarlarini gidravlik sinovlari koʻrikdan oʻtkazishda aniqlangan nuqsonlar, rezervuarlarning mustahkamligiga shubha boʻlgan hollarda oʻtkazilishi kerak. Rezervuarlarning ichki yuzalari zanglashga qarshi qoplamaga ega boʻlishi shart. 18. TQ magistral havo oʻtkazgichlarini puflash va filtrlar toʻldiruvchisini almashtirish bir yilda kamida 1-marta, havo quritgich toʻldiruvchisini almashtirish zarurat boʻyicha amalga oshiriladi. 19. Yuklama oʻchirgichlarining soʻndiruvchi kameralarini tekshirish, gazni generatsiyalovchi yoy oʻchiruvchi ichquymaning yemirilish va qoʻzgʻalmas yoy soʻndiruvchi kontaktlarning kuyish darajasini aniqlash, korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilagan muddatlarda, yuklama oʻchirgichlari tomonidan amalga oshirilgan operatsiyalar sonidan kelib chiqib, davriy ravishda oʻtkaziladi. 20. Havoli oʻchirgichlarda izolyatorlar ichki boʻshligʻi ventilyatsiyasining ishlashi davriy tekshirilishi kerak (koʻrsatkichi bor oʻchirgichlar uchun). Tekshirish davriyligi ishlab chiqaruvchi zavod takliflari asosida belgilanishi shart. 21. Elektr uskunalarini sinash Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq oʻtkaziladi. 22. TQ uskunalarini kapital taʼmirlash quyidagi muddatlarda oʻtkazilishi kerak: moyli oʻchirgichlarni 6 — 8 yilda 1-marta, taʼmirlar orasidagi davrda uzatmali oʻchirgichning xususiyatlari nazorat qilib borilganda; yuklama oʻchirgichlarini, ajratgichlar va yerga ulovchi pichoqlarni 4 — 8 yilda 1-marta (konstruktiv xususiyatlariga bogʻliq holda); havoli oʻchirgichlarni 4 — 6 yilda 1-marta; alohidalagichlarni, ochiq pichoqli qisqa tutashtirgichlarni va ularning yuritmalarini 2-3 yilda 1-marta; kompressorlarni 2-3 yilda 1-marta; elegazli komplekt taqsimlovchi qurilmalarni 10 — 12 yilda 1-marta; elegazli va vakuumli oʻchirgichlarni 10 yilda 1-marta; tok oʻtkazgichlarni 8 yilda 1-marta; barcha apparatlar va kompressorlarni ekspluatatsiya qilish muddatidan qatʼi nazar, resursi tugagandan keyin. Oʻrnatilgan uskunani birinchi marta taʼmirlash ishlab chiqaruvchi zavodning texnik hujjatlarida koʻrsatilgan muddatlarda oʻtkazilishi kerak. Ichki oʻrnatilgan ajratgichlar zarurat boʻyicha taʼmirlanishlari kerak. TQning qolgan apparatlarini (tok va kuchlanish transformatorlarini, aloqa kondensatorlarini va shunga oʻxshash) kapital taʼmirlash ham zarurat boʻyicha profilaktik sinovlar va koʻrikdan oʻtkazishlar natijalarini hisobga olib, amalga oshiriladi. TQ uskunalarini joriy taʼmirlash, shuningdek, ularning ishlashini tekshirish (ishlatib koʻrish) zarur boʻlganda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilagan muddatlarda oʻtkazilishi shart. Navbatdan tashqari taʼmirlar uskunalar ishlamay qolganda, shuningdek, ularning kommutatsion yoki mexanik resursi tugagan hollarda amalga oshiriladi. 23. Ustunli, machtali transformator podstansiyalarining va almashlab ulash punktlarining ajratkichlari uzatmalari qulflangan boʻlishi yoki boshqaruv dastagi olib qoʻyilgan va xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimda saqlanishi shart. Xizmat koʻrsatish maydonchasining statsionar zinapoyalari ajratgichlar bilan blokirovka qilingan boʻlishi va qulflangan boʻlishi shart. 24. TTda quyidagilar boʻlishi shart: yetarli miqdorda koʻchma yerga ulagichlar; himoya, yongʻinga qarshi va yordamchi vositalar (qum, oʻt oʻchirgichlar); protivogazlar, respiratorlar va baxtsiz hodisalar tufayli jabrlanganlarga vrach kelguncha tibbiy yordam koʻrsatish vositalari. Tezkor-chiqish brigadalari xizmat koʻrsatadigan TQlar uchun koʻchma yerga ulagichlar va himoya vositalari tezkor-chiqish brigadalarida boʻlishi mumkin. 25. Agar sxema boʻyicha kuchlanish transformatorining ikkinchi tomonida kuchlanish paydo boʻlish ehtimoli boʻlsa, kuchlanish transformatorlarining ikkilamchi zanjirlari blok-kontaktlar yordamida avtomatik tarzda birlamchi zanjir bilan bir vaqtda oʻchiriladi. 26. TQdagi barcha yozuvlar ushbu Qoidalarga 9-ilova “Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan taqsimlovchi qurilmalarni ekspluatatsiya qilishda texnik talablar” ga muvofiq bajariladi. 27. TQni koʻrikdan oʻtkazishda asosiy eʼtiborni quyidagilarga qaratish kerak: xonalarning holatiga, eshik va derazalarning sozligiga, shipda va qavatlar orasidagi toʻsiqlarda oqishning yoʻqligiga, qulflarni borligi va sozligiga; isitish va ventilyatsiya, yoritish va yerga ulash tarmogʻining sozligiga; himoya vositalarining mavjudligiga; apparatlardagi moy sathi, haroratiga va oqishining yoʻqligiga; past kuchlanish panelidagi kontaktlar, rubilniklar holatiga; hisoblagich va relelarda plombaning butunligiga hamda hisoblagichning ishlashiga; izolyatsiyaning holatiga (changlanishi, yoriqlar, razryadlar borligi va shunga oʻxshash); signalizatsiya tizimining ishlashiga; havoli oʻchirgichlar baklarida havoning bosimiga; havo sirqishi yoʻqligiga; oʻchirgichlar holatlari koʻrsatkichlarining koʻrsatishi sozligi va toʻgʻriligiga; havoli oʻchirgichlar qutblari ventilyatsiyasining mavjudligiga; havoli oʻchirgichlarning sigʻim boʻlgich kondensatorlaridan moy oqishi yoʻqligiga; yilning sovuq vaqtlarida elektr isitish qurilmasining ishlashiga; boshqaruv shkaflari berkitilishining zichligiga; kommutatsiya apparatlariga va boshqalarga yengil kirish mumkinligiga. 28. TQ uskunalari davriy ravishda chang va iflosdan tozalanishi shart. Tozalash muddatlarini, mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligiga javobgar belgilaydi. TQ xonalarni yigʻishtirish va elektr uskunalarini tozalashni oʻqitilgan xodimlar xavfsizlik qoidalariga rioya qilib, bajarishlari shart. 29. TQdagi zaxira elementlarning (transformatorlar, oʻchirgichlar, shinalar va boshqalar) sozligi mahalliy yoʻqriqnomalarda belgilangan muddatlarda kuchlanish ostiga ulash bilan surunkali tekshirib turilishi shart. 30. Daraxtlar, shuningdek, balandligi 4 metrdan ortiq oʻsimliklar bilan taqsimlovchi qurilmalar orasidagi masofa shunday boʻlishi kerakki, bunda daraxt agʻanaganda uskunalar shikastlanmasligi lozim. 31. TQga va podstansiyalarga avtomashinalar kirish yoʻllari soz holatda boʻlishi shart. 32. OTQ va YOTQning kabel kanallari va yer usti kabel lotoklari yonmaydigan plitkalar bilan yopilgan boʻlishi shart. Avtotransportning kabel kanallari ustidan oʻtishga ruxsat etilgan joylari belgi bilan koʻrsatilishi shart. Tunnellar, kanallar, yertoʻlalar toza saqlanishi, drenaj qurilmalar esa suvni toʻsiqlarsiz chiqib ketishini taʼminlanishi kerak. 33. Asosiy izolyatsiya sifatida yoki kirishlar va apparatlarni toʻldirish uchun ishlatiladigan mastika sovuqqa chidamli boʻlishi kerak. Moy bilan toʻldirilgan kirishlardagi moy oksidlanishdan himoyalangan boʻlishi shart. 34. Moyli oʻchirgichlardagi, oʻlchov transformatorlari va kirish joylaridagi moy sathi atrof-havoning maksimal va minimal haroratlarida moy koʻrsatkich shkalasi chegarasida qolishi shart. Germetik boʻlmagan kirish joylaridagi moy namlikdan himoyalangan boʻlishi kerak. 35. YOTQdagi shinalarning ajraladigan ulashlaridagi qizishlarga doir tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha statsionar va koʻchma indikatorlar yordamida nazorat amalga oshirilishi kerak. 1. Barcha releli himoya, ikkilamchi zanjir, elektr avtomatika, elektr oʻlchash va telemexanika qurilmalari EQTQga muvofiq boʻlishi shart. 2. Podstansiyalar yoki taqsimlovchi qurilmalarda oʻrnatilgan RHAvaT qurilmalarining ishlashini tahlil qilish va elektr uzatish havo tarmoqlarida shikastlangan joylarni aniqlash uchun qoʻllaniladigan avariya rejimlarida avtomatik tezlanib yozadigan oʻziyozar asboblar, avariyaviy yozuvlarning avtomatik ossillograflari, shu jumladan ularni ishga tushuruvchi qurilmalar, qayd qiluvchi asboblar (indikatorlar) va boshqa qurilmalar EQTQ talablariga muvofiq boʻlishi shart. 3. Energiya bilan taʼminlovchi tashkilot bilan isteʼmolchining aloqa tarmoqlaridagi, shuningdek, energiya bilan taʼminlovchi tashkilot dispetcherining tezkor boshqaruvidagi yoki tezkor nazorati ostidagi isteʼmolchilar podstansiyalari transformatorlarining (avtotransformatorlarining) oʻrnatmalari qiymati energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning tegishli RHA xizmati bilan kelishilgan boʻlishi shart. Oʻrnatma qiymatini tanlashda, zaxirani avtomatik ulash va avtomatik qayta ulash qurilmalarining borligi hisobga olinib, harakatning selektivligi taʼminlanishi shart. Bundan tashqari, selektivlik boʻyicha oʻrnatma qiymatini aniqlashda sexlardagi agregatlar va mexanizmlarning texnologik avtomatikasi hamda blokirovkasi qurilmalarining ishlashi hisobga olinishi shart. 4. Releli himoya qurilmalarining barcha oʻrnatma qiymatlari korxona va energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning minimal elektr yuklamasi sharoitlarida elektr taʼminotining amaldagi sxemasi uchun tekshirilishi shart. 5. Tezkor tok zanjirlarida himoya apparatlari (saqlagichlar va avtomatik oʻchirgichlar) harakatining selektivligi taʼminlanishi shart. 6. Ekspluatatsiya qilishda releli himoya, elektr avtomatika, telemexanika qurilmalari va ikkilamchi zanjirlarning normal ishlashi uchun sharoitlar (ruxsat etilgan harorat, namlik, titrash, ishchi parametrlarning nominaldan chetga chiqishi va boshqalar) taʼminlanishi shart. 7. Elektr tarmogʻining ish rejimiga va selektivlik shartlariga, vazifalariga va ishlash prinsiplariga koʻra ishdan chiqarilgan boʻlishi lozim boʻlgan qurilmalardan tashqari ekspluatatsiya qilinayotgan RHAvaT qurilmalari doimo ulangan ishchi holatida boʻlishi shart. RHAvaT qurilmalarini rejali ishlashdan chiqarish tegishli buyurtma bilan rasmiylashtirilishi va yuqori turuvchi navbatchi xodimning (mansubligi boʻyicha) ruxsati bilan amalga oshirilishi shart. Notoʻgʻri ishlash xavfi tugʻilgan holda, RHAvaT qurilmalari yuqori turuvchi navbatchi xodimning ruxsatisiz, lekin keyinchalik unga xabar berib, mahalliy yoʻriqnomaga muvofiq va buyurtma rasmiylashtirilib, ishlashdan chiqarilishi kerak. Bunda ishda qolgan releli himoya qurilmalari elektr uskunalarni va elektr uzatish tarmoqlarini barcha turdagi shikastlanishlardan toʻliq himoyalashni taʼminlashi shart. Agar bunday shartga rioya qilinmasa, vaqtincha himoya qilinishi yoki ulanma oʻchirilishi shart. 8. Ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan sozlash ishlari bajarilganda, ularni qabul qilishni RHAvaT qurilmalariga texnik xizmat koʻrsatuvchi xodimlar amalga oshiradilar. Yangi montaj qilingan qurilmalarni ekspluatatsiya qilishga ruxsat releli himoya, avtomatika va telemexanika jurnaliga yozilib, ushbu korxona (yuqori turuvchi tashkilotlar) vakili va sozlash tashkilotining javobgar ijrochisi imzolari bilan rasmiylashtiriladi. Korxonada RHAvaT qurilmalariga texnik xizmat koʻrsatuvchi xodimlar boʻlmasa, unda ularni yuqori turgan tashkilot xodimlari qabul qiladilar. 9. RHAvaT va signalizatsiya qurilmalari panellari va shkaflarining old va orqa tomonlarida, shuningdek, boshqaruv panellari va pultlarida dispetcherlik nomlariga mos ravishda ularning vazifalarini koʻrsatuvchi yozuvlar, ularda oʻrnatilgan apparatlarda esa sxemalarga muvofiq yozuvlar yoki markirovka boʻlishi shart. 10. Qisqich yigʻmalariga (qatorlariga) ulangan simlar sxemalarga mos keluvchi markirovkaga ega boʻlishi shart. Nazorat kabellarida markirovka ularning oxirlarida, tarmoqlanishida va kabel oqimlarini kesishish joylarida, devor, ship va shunga oʻxshashlar orqali oʻtish joylarida ikki tomonda boʻlishi shart. Boʻsh kabel tolalarining uchlari izolyatsiyalangan boʻlishi shart. 11. Yerga nisbatan RHAvaT qurilmalarining elektr bogʻlangan ikkilamchi zanjirlarining izolyatsiya qarshiligi, shuningdek, elektr bogʻlanmagan turli moʻljaldagi zanjirlar oʻrtasidagi (oʻlchash zanjirlari, tezkor tok, signalizatsiya zanjirlari) izolyatsiya qarshiligi har bir birikma uchun 1 MOm dan kam boʻlmasligi, teleboshqaruvning tashqi zanjirlarida va telemexanika qurilmalarining 220 V kuchlanishli taʼminlash zanjirlarida esa 10 MOm dan kam boʻlmasligi taʼminlanishi shart. RHAvaT qurilmalari zanjirlari, teleboshqaruvning chiqish zanjirlari va 220 V taʼminlash zanjirining izolyatsiya qarshiligi 1000 — 2500 V ga moʻjallangan megaommetr bilan ishchi kuchlanishi 60 V va undan kam boʻlgan RHA qurilmalari zanjirlari va telemexanika zanjirlari 500 V ga moʻljallangan megaommetr bilan oʻlchanadi. Tarkibida yarim oʻtkazgich va mikroelektronika elementlari bor boʻlgan RHAvaT qurilmalarining ikkilamchi zanjirlari izolyatsiyasini tekshirishda, ushbu elementlarning shikastlanishining oldini olish choralari koʻrilishi shart. 12. RHAvaT qurilmalarini montajdan keyin ulashda va birlamchi profilaktik sinovlarida RHAvaT elektr bogʻlangan zanjirlarining va har bir ulanmani boshqa barcha ikkilamchi zanjirlarining yerga nisbatan izolyatsiyasi, shuningdek, bitta panel chegarasida joylashgan elektrli bogʻlanmagan zanjirlar orasidagi izolyatsiya, 60 V va undan past ishchi kuchlanishga hisoblangan elementlar zanjirlaridan tashqari, oʻzgaruvchan tokning 1000 V kuchlanishi bilan 1 minut davomida sinalishi shart. 13. RHAvaT qurilmalarining barcha toʻgʻri va notoʻgʻri ishlash holatlari, shuningdek, ularga tezkor va texnik xizmat koʻrsatish jarayonida aniqlangan nuqsonlar (nosozliklar) xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan sinchkovlik bilan tahlil qilinishi kerak. Xodimlar barcha nuqsonlarni bartaraf qilishlari shart. 14. RHAvaT qurilmalari va ikkilamchi zanjirlar texnik xizmat koʻrsatishdan oʻtishlari shart. Ularning hajmi va davriyligi amaldagi qoidalar bilan belgilanadi. Notoʻgʻri ishlab ketishdan keyin qurilmalarning qoʻshimcha (avariyadan keyin) tekshiruvlari oʻtkazilishi shart. 15. Texnik xizmat koʻrsatishda RHAvaT qurilmalarini tekshirish uchun sinash qurilmalari, ushbu maqsadlar uchun boshqarish panellari xonalariga, podstansiyaning taqsimlovchi qurilmalariga va boshqa joylarga oʻrnatilgan shtepsel rozetkalariga yoki panelchalarga ulanishi kerak. 16. Releli himoya, elektr avtomatika va telemexanika boshqaruv panellarining (shkaflarining) va pultlarining old tomonini, ularga oʻrnatilgan apparatlarni davriy ravishda maxsus oʻqitilgan xodim changdan tozalashi shart. Ochiq ishlangan apparatlarni, shuningdek, ushbu panellar (shkaflar) va pultlarning orqa tomonini RHAvaT qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi xodim yoki yoʻriqdan oʻtgan tezkor xodim tozalashi shart. 17. Nazoratning va boshqa operatsiyalarning davriyligi, shuningdek, xodimlarning harakat tartibi mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq obyektlarga xizmat koʻrsatish tartibi (korxona xodimlari tomonidan, markazlashgan va boshqa) hisobga olingan holda belgilanadi. 18. RHAvaT qurilmalarning bevosita boshqaruv pultlari va panellari (shkaflari) yigʻmalarining (qatorlarining) yaqinida bexosdan ulanishi, ulanishni oʻchirilishi yoki ulanishini, tezkor tok zanjirlarida yoki sinxron generatorning (elektr dvigatelning, kompensatorning) qoʻzgʻatish zanjirlarida qisqa tutashuvni yuzaga keltirishi mumkin boʻlgan qisqichlar boʻlmasligi shart. 19. Metall qobiqli nazorat kabellaridagi shikastlanishlarni bartaraf qilishda yoki ularni uzaytirishda, tolalarni birlashtirish germetik muftalar oʻrnatish bilan yoki bu maqsad uchun moʻljallangan qutilar yordamida amalga oshiriladi. Ushbu muftalar va qutilarni maxsus jurnalda hisobga olinishi yuritilishi kerak. Oʻrta hisobda bitta kabelning har 50 metrga bittadan koʻp boʻlmagan yuqorida koʻrsatilgan birikmalar toʻgʻri kelishi kerak. Polivinilxlorid va rezina qobiqli kabellar, odatda epoksidli ulash muftalari yordamida yoki qisqichlarning oʻtish qatorlarida ulanishlari kerak. 20. Agar izolyatsiyasi havo, yorugʻlik va moy taʼsiridan yemiriladigan nazorat kabellari qoʻllanilgan boʻlsa, qisqichlardan tugallash muftalarigacha boʻlgan tola uchastkalarida bu yemirilishga toʻsqinlik qiluvchi qoʻshimcha qoplama qilinishi shart. 21. Avariyaviy va ogohlantiruvchi signalizatsiya qurilmalari doimo ishga tayyor holatda boʻlishi va davriy ravishda sinovdan oʻtkazib turilishi shart. Asosiy eʼtiborni tezkor tokning mavjudligiga, ikkilamchi zanjirdagi avtomatik oʻchirgichlar va saqlagichlarning ishga yaroqliligiga, shuningdek, oʻchirgichlarning boshqaruv zanjirlariga qaratish kerak. 1. Ushbu Qoidalar uskunalarning texnologik parametrlarini tekshirish tizimlariga, ish rejimlarini oʻlchash vositalariga (statsionar va koʻchma), shuningdek, elektr energiyasini hisobga olish vositalariga (aktiv va reaktiv energiya hisoblagichlariga) taalluqlidir. 2. Elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalarini oʻrnatish, montaj va ekspluatatsiya kilish EQTQ talablariga hamda ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomalariga muvofiq amalga oshiriladi. 3. Elektr kattaliklarni oʻlchash vositalari Oʻzbekiston Respublikasi standartlariga mos kelishi va EQTQ talablarini qondirishi, shuningdek, oʻlchash vositalarining turini tasdiqlovchi sertifikatga ega boʻlishi shart. 4. Elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalarini davlat va idoraviy qiyoslash muddatlari Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi davlat standartlari, “Oʻzstandart” agentligi va idoraviy metrologiya xizmati organlarining NTH bilan belgilanadi. 5. Elektr energiyasini hisobga olishning hisob-kitob vositalarini va namunaviy oʻlchash vositalarini davlat qiyoslovidan oʻtkazish davlat standartlarida belgilangan muddatlarda, shuningdek, ushbu vositalar taʼmirlangandan soʻng oʻtkaziladi. 6. Elektr oʻlchash vositalarini qiyoslashning tashkil etilishi, uni oʻtkazish usullari va hisobotlari Oʻzbekiston Respublikasining davlat standartlariga, “Oʻzstandart” agentligi va idoraviy metrologiya xizmati organlarining NTH talablariga mos kelishi shart. 7. Barcha elektr oʻlchash vositalari ushbu oʻlchov vositalariga standartlar, texnik shartlar va zavod yoʻriqnomalarining talablariga javob beradigan sharoitlarda oʻrnatiladi va ekspluatatsiya qilinadi. 8. Elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalariga pasportlar (yoki jurnallar) tuziladi. Ularda barcha taʼmirlar va qiyoslashlar haqida belgilar qoʻyiladi. 9. Elektr uskunalari va elektr uzatish tarmoqlarining ish rejimlarini nazorat qiluvchi statsionar oʻlchov vositalariga oʻlchanayotgan kattalikning nominal qiymatiga mos belgi qoʻyilishi kerak. Belgilarning oʻlchamlari va qoʻyish usullari oʻlchov asboblarining shkalalariga qoʻyilgan davlat standartlari talablariga mos kelishi shart. Tashqi manbadan elektr taʼminotiga ega asboblar kuchlanish mavjudligini bildiruvchi signalizatsiya qurilmasi bilan jihozlanishi shart. 10. Har bir elektr energiyasini hisoblash vositasida (hisoblash asbobida) elektr energiyasining hisobi olib borilayotgan ulanmaning nomini koʻrsatuvchi yozuv boʻlishi shart. 11. Energetika uskunasiga biriktirib oʻrnatilgan elektr oʻlchash vositalarining (tok va kuchlanish tranformatorlarining, shuntlarning, elektr oʻzgartirgichlarning va boshqalar) qiyoslash muddatlari ular oʻrnatilgan uskunalar ishlarining taʼmirlararo davriga mos kelishi shart. Uskunalarni taʼmirlash hajmiga ushbu oʻlchov vositalarini demontaji, qiyoslash va oʻrnatish ham kiritilishi shart. 1. Yerga ulanadigan va nol himoya simlarini yerga ulagichlarga, yerga ulovchi konturga va yerga ulovchi konstruksiyalarga ulash payvandlash orqali apparatlar, mashinalar va elektr uzatish havo tarmoqlari tayanchlari korpuslariga ulash esa payvandlash yoki mustahkam boltli birikmalar orqali bajarilishi shart va davlat standarti talablarini qoniqtirishi kerak. Yerga yoki nol simiga ulanishi kerak boʻlgan elektr qurilmani har bir qismi yerga ulash yoki nol simiga ulash tarmogʻiga alohida sim orqali ulanishi shart. Elektr qurilmalarining yerga yoki nol simiga ulanuvchi qismlarini yerga yoki nol himoya oʻtkazgichiga ketma-ket ulash man qilinadi. 2. Ochiq oʻtkazilgan, poʻlatdan qilingan yerga ulash simlari ajralib turadigan rangga ega boʻlishi shart. 3. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida yerdan faza yoki nol simi sifatida foydalanish man etiladi. 4. Yerga ulash qurilmasining texnik holatini aniqlash uchun davriy ravishda quyidagilar oʻtkazilishi shart: yerga ulash qurilmalarning koʻrinadigan qismlarini tashqi koʻrikdan oʻtkazish; yerga ulagich va yerga ulanayotgan elementlar oʻrtasidagi zanjirni tekshirish bilan koʻrikdan oʻtkazish (yerga ulovchi qurilma bilan apparatlarni birlashtiruvchi simlarda uzilgan va qoniqarsiz kontaktlar yoʻqligi), shuningdek, transformatorlarning saqlagichlarini tekshirish; yerga ulash qurilmasining qarshiligini oʻlchash; faza — nol zanjirini tekshirish; tabiiy yerga ulash ulashlarining mustahkamligini tekshirish; yerga koʻmilgan yerga ulash qurilmasining elementlarini koʻrish uchun tuproqni ixtiyoriy tanlab ochib koʻrish; kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish tarmoqlari tayanchlari uchun tuproqning solishtirma qarshiligini oʻlchash. 5. Yerga ulash qurilmasining tashqi koʻrigi TQ, transformatorli podstansiyalar va taqsimlovchi punktlar, shuningdek, sex elektr uskunalari va boshqa elektr qurilmalarning koʻrikdan oʻtkazish bilan birga oʻtkaziladi. Koʻrikdan oʻtkazishlar, aniqlangan nosozliklar, qabul qilinagan choralar haqidagi tegishli yozuvlar yerga ulash qurilmasining koʻrikdan oʻtkazish jurnalida yoki tezkor jurnalda qayd etilishi kerak. 6. Yerga ulash qurilmalarining qarshiliklari qiymatini, tegish kuchlanishi amaldagi Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq boʻlishini taʼminlash maksadida EQTQ talablari bilan aniqlangan darajada saqlab turish shart. 7. Ekspluatatsiyadagi har bir yerga ulash qurilmasi, qurilmaning sxemasi, asosiy texnik maʼlumotlari, uning holatini tekshirish maʼlumotlari, ushbu qurilma konstruksiyasiga kiritilgan taʼmirlar va oʻzgarishlar xarakteri haqida maʼlumotlar koʻrsatilgan pasportga ega boʻlishi kerak. 1. Ushbu Qoidalar elektr energiyasi isteʼmolchilari (keyingi oʻrinlarda — isteʼmolchilar)elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish jarayonida ishlayotgan xodimlarning xavfsizligini taʼminlash, shuningdek, ishlab chiqarishdagi xavfli omillar taʼsirining oldini olish maqsadida ishlab chiqilgan. 2. Ushbu Qoidalarda quyidagi tushunchalar va atamalardan foydalanilgan: elektr uzatish havo liniyasi (keyingi oʻrinlarda — HL) — simlari yer ustida izolyator va tayanchlar yordamida koʻtarilib turadigan elektr uzatish liniyasi; elektr xavfsizligi boʻyicha guruh — xodimning elektr qurilmalarida ishlarni xavfsiz bajarish uchun tayyorgarlik saviyasini belgilovchi malaka darajasi. Xavfsizlik texnikasi qoidalari boʻyicha bilimlari hajmi va ish tajribasiga qarab, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhlar I, II, III, IV va V guruhlarga boʻlinadi. Xodimlarga malaka guruhini berish uchun qoʻyiladigan talablar mazkur Qoidalarga 1-ilovada belgilab berilgan; kommutatsiya apparati — elektr zanjirining kommutatsiyasi va tok oʻtkazish uchun moʻljallangan elektr apparat (oʻchirgich, yuklama oʻchirgichi, boʻlgich, ajratkich, avtomat, rubilnik, paketli oʻchirgich va boshqalar); mexanik qulf — kalit, olinadigan dastak va boshqalar bilan qulflanadigan qulf; ish joyini tayyorlash — ish joyida ishning xavfsiz oʻtkazilishini taʼminlash boʻyicha texnik tadbirlarni bajarish; ulanma — elektrostansiya, podstansiya va boshqalar chegarasida joylashgan, taqsimlovchi qurilma(keyingi oʻrinlarda — TQ), generator, shchitlar, yigʻmalar shinalariga ulangan, kuchlanishi, nomi va maqsadi bir boʻlgan elektr zanjir (uskuna va shinalar). Bitta kuch transformatorining (choʻlgʻamlar sonidan qatʼiy nazar), ikki tezlikli bitta elektrodvigatelning har xil kuchlanishli elektr zanjirlari bitta ulanma hisoblanadi. Koʻp burchakli, bir yarim va boshqa burchakli sxemalarda liniyani, transformatorni TQga bevosita ulaydigan barcha kommutatsion apparatlar va shinalar ushbu liniya yoki transformator ulanmasiga tegishli; ish joyi — xodimlar ishlarni bajarishi uchun ijozat beriladigan elektr qurilmasining qismi; tok uzatuvchi qism — normal holatda kuchlanish ostida boʻladigan elektr qurilmasining qismi; tok oʻtkazmaydigan qism — elektr qurilmasining ishniavariya rejimlarida kuchlanish ostida boʻlishi mumkin boʻlgan qismi, masalan, elektr mashina korpusi; elektr qurilmasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish yoki energiyani boshqa turga aylantirish, uzatish, taqsimlash yoki isteʼmol qilish uchun moʻljallangan oʻzaro bogʻlangan uskunalar va inshootlar majmuasi; ishlab turgan elektr qurilmasi — kuchlanish ostida boʻlgan yoki kommutatsion apparatlarni ulash bilan kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan elektr qurilmasi yoki uning qismi. 3. Mazkur Qoidalarning talablari — mulkchilik shaklidan va idoraviy mansubligidan qatʼiy nazar, barcha elektr energiyasi isteʼmolchilari (axolidan tashqari), shuningdek, isteʼmolchilar elektr qurilmalarida taʼmirlash, qurilish-montaj, sozlash va sinash ishlarini amalga oshiruvchi tashkilotlar uchun majburiy hisoblanadi. Ulardan chetga chiqishga yoʻl qoʻyilmaydi. Har bir xodim, agar Qoidalarning talablari buzilishini oʻzi bartaraf qilish chorasini koʻra olmasa, darhol oʻzining bevosita rahbariga, agar u boʻlmasa, yuqori turuvchi rahbarlarga aniqlangan, inson hayoti uchun xavfli boʻlgan barcha Qoidalar buzilishlari, shuningdek, uskunalarning va ish jarayonida ishlatilayotgan mashina, mexanizmlar, asbob-uskunalar hamda himoya vositalarining nosozligi haqida xabar berishi shart. Maʼmuriy-texnik xodimlar mahalliy sharoitlardan kelib chiqqan holda, ishlarning xavfsizligini oshiruvchi qoʻshimcha chora-tadbirlarni koʻzda tutishlari lozim. Ushbu chora-tadbirlar mazkur Qoidalarga zid boʻlmasligi kerak. 4. Mazkur Qoidalar isteʼmolchilarning ishlab turgan elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qiluvchi, ularda tezkor almashlab ulash ishlarini amalga oshiruvchi, taʼmirlash, montaj, sozlash yoki sinash ishlarini bajaruvchi va tashkil etuvchi xodimlarga taalluqlidir. 5. Ishlab turgan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish, ularda tezkor almashlab-ulashni oʻtkazish, taʼmirlash, montaj qilish yoki sozlash ishlari va sinovlarni tashkil etish hamda bajarish mazkur Qoidalarga 1-ilovaga muvofiq elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruhga ega boʻlgan, maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan elektrotexnik xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. Har bir korxonada mazkur Qoidalar elektrotexnik xodimlar tomonidan bajarilishi uchun javobgarlik oʻrnatilgan tartibda ushbu korxona rahbariyati yoki yuqori tashkiloti tomonidan tasdiqlangan lavozim yoʻriqnomalari va nizomlari bilan belgilab beriladi. 6. Har bir xodimning bilimlar sinovi Energetika ishlab chiqarish korxonalarida xodimlar bilan ishlash toʻgʻrisidagi nizomda belgilangan tartibda oʻtkaziladi va rasmiylashtiriladi. Bilimlar sinovining natijalari mazkur Qoidalarga 3-ilovada oʻrnatilgan shakldagi jurnalga kiritiladi. Bilimlar sinovidan muvaffaqiyatli oʻtgan har bir xodimga bilimlar sinovidan oʻtganligi, elektr xavfsizligi boʻyicha (II — V) guruh berilganligi haqida mazkur Qoidalarga 4-ilovada oʻrnatilgan shakldagi guvohnoma beriladi. Guvohnoma u yoki bu elektr qurilmalari tezkor, taʼmirlovchi, tezkor taʼmirlovchi huquqiga ega boʻlgan maʼmuriy-texnik xodim sifatida; tezkor, taʼmirlovchi, tezkortaʼmirlovchi, shuningdek, elektr xavfsizligi boʻyicha II va undan yuqori guruhga ega boʻlgan elektrotexnik xodim sifatida xizmat koʻrsatish huquqini beradi. Agar bilimlar sinovidan oʻtayotgan xodim bir vaqtning oʻzida maxsus ishlarni bajarish boʻyicha bilim sinovidan ham oʻtgan boʻlsa, bu haqida bilim sinovidan oʻtish jurnalida hamda guvohnomaning “ Maxsus ishlarni olib borish huquqi” ustunida yozib qoʻyiladi. Elektr qurilmalarini nazarot qiluvchi xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandislar, elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs oʻtadigan komissiyada elektr xavfsizligi boʻyicha IV guruh hajmida bilimlar sinovidan oʻtishlari kerak. Bunda ularga ushbu korxonani elektr qurilmalarini nazorat qilish huquqini beruvchi, mazkur Qoidalarga 5-ilovada oʻrnatilgan shakldagi guvohnoma beriladi. Ushbu Qoidalar, Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari (keyingi oʻrinlarda — TEQQ) va yoʻriqnomalar boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtmagan xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandislarga elektrotexnik xodimlarga hech qanday koʻrsatma berishga ruxsat etilmaydi. 7. Noelektrotexnik xodimlarga elektr xavfsizligi boʻyicha I guruh xizmat koʻrsatilayotgan qurilmada xavfsiz ishlash usullari boʻyicha har yillik bilim sinovidan oʻtgandan soʻng korxona, tashkilot, sex va uchastkaning elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan yoki uning yozma koʻrsatmasi boʻyicha elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhdan past boʻlmagan shaxs tomonidan beriladi. I guruhni berilganligi mazkur Qoidalarga 2-ilovada oʻrnatilgan shakldagi maxsus jurnalda tekshiruvchi va tekshiriluvchining imzolari bilan rasmiylashtiriladi. Ish jarayonida I guruh xodimlari xar yilgi bilim sinovidan tashqari, belgilangan tartibda davriy yoʻriqlaroladi. 8. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qiluvchi elektrotexnik xodimlarga qoʻyiladigan umumiy talablar TEQQda bayon etilgan. 9. Mazkur Qoidalarga muvofiq qoʻllaniladigan himoya vositalari amaldagi Elektr qurilmalarida foydalaniladigan himoya vositalarini qoʻllash va sinash qoidalari talablarini qanoatlantirishi lozim. 10. Odamlar bilan baxtsiz hodisalar roʻy berganda, jarohatlanganni elektr toki taʼsiridan qutqarish uchun oldindan ruxsat olmasdan turib, darhol kuchlanishni olishni amalga oshirish zarur. 11. Mazkur Qoidalarning talablariga zid boʻlgan farmoyish va topshiriqlarni bajarish man etiladi. 12. Elektr qurilmalariga tezkor xizmat koʻrsatish ushbu elektr qurilmalari yoki elektr qurilmalari guruhi biriktirilgan mahalliy tezkor yoki tezkor taʼmirlovchi xodimlar tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Doimiy tezkor xodimlarsiz eksplutatsiya qilinadigan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi tezkor taʼmirlash xodimlardan boʻlgan shaxslarga mazkur Qoidalar va TEQQga muvofiq elektr qurilmalarini koʻrikdan oʻtkazish, tezkor almashlab ulash, ish joyini tayyorlash va brigadalarga ishga ijozat berishda tezkor xodimning barcha huquq va majburiyatlari beriladi. Tezkor xizmat koʻrsatish turi — smenadagi yoki elektr qurilmasidagi tezkor xodimlardan boʻlgan shaxslarning soni elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan korxona maʼmuriyati bilan kelishilgan holda belgilanadi va mahalliy yoʻriqnomalarda koʻrsatib qoʻyiladi. 13. Elektr qurilmalariga tezkor xizmat koʻrsatish uchun ruxsat tezkor sxemalarni, lavozim va eksplutatsiya qilish yoʻriqnomalarini hamda uskunalarning oʻziga xos xususiyatlarini biladigan va ushbu Qoidalarning koʻrsatmalariga muvofiq belgilangan tartibda oʻqitilgan hamda bilimlar sinovidan oʻtgan shaxslarga beriladi. 14. Elektr qurilmalariga biriktirilgan va ularga xizmat koʻrsatuvchi brigada yoki smenadagi katta xodimlar hamda elektr qurilmasiga yakka xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimlardan boʻlgan shaxslar kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan qurilmalarda elektr xavfsizligi boʻyicha IV dan, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarda esa III dan past boʻlmagan guruhga ega boʻlishi shart. 15. Tezkor xodim korxonaning (tashkilotning) yoki uning tarkibiy boʻlinmasining elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha ishlashi kerak. Zarur boʻlganda,ish jadvalini tasdiqlagan shaxsning ruxsati bilan bir navbatchini boshqasiga almashtirish mumkin. Tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs navbatchilikka kelib, oʻzidan oldingi navbatchidan smenani qabul qilib olishi, ish tugallanganidan soʻng esa smenani ish jadvaliga muvofiq oʻzidan keyingi navbatchiga topshirishi kerak. Smenani topshirmasdan turib navbatchilikdan ketish taqiqlanadi. Alohida hollarda, tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan yuqori turuvchi shaxsning ruxsati bilan ish joyidan ketish mumkin. 16. Tezkor xodim smenani qabul qilishda quyidagilarga majbur: a) oʻz uchastkasidagi uskunalarning holati va ishlash rejimini sxema boʻyicha yoʻriqnomada belgilangan hajmda shaxsan koʻrikdan oʻtkazish yoʻli bilan tanishib chiqishga; b) navbatchilikni topshirayotgan xodimdan avariya yoki nosozlikning oldini olish maqsadida eʼtibor bilan kuzatish zarur boʻlgan uskunalar, shuningdek, zaxiradagi yoki taʼmirdagi uskunalar haqida maʼlumot olishga; v) asbob-uskunalar, materiallar, xonalarning kalitlari, himoya vositalari, tezkor hujjat va yoʻriqnomalarni tekshirib qabul qilib olishga; g) oʻzining oldingi navbatchiligidan boshlab oʻtgan vaqt ichidagi barcha yozuv va koʻrsatmalar bilan tanishib chiqishga; d) smena qabul qilinganligini jurnalda, qaydnomada yozuv bilan, shuningdek, tezkor sxemada smenani qabul qiluvchi va topshiruvchining imzosibilan rasmiylashtirishga; e) navbatchilikka kirgani va smenani qabul qilish vaqtida koʻrgan nosozlik va kamchiliklar haqida smena boʻyicha katta xodimga maʼlum qilishga. 17. Avariyani bartaraf etish, almashlab ulash yoki uskunani oʻchirish va ulash ishlarini bajarish vaqtida smenani topshirish hamda qabul qilish taqiqlanadi. Avariyani bartaraf etish vaqti uzoq muddatga choʻzilib ketgan taqdirda, smenani topshirish maʼmuriyatning ruxsati bilan amalga oshiriladi. 18. Uskunalar ifloslangan hamda xizmat koʻrsatilayotgan hudud va ish joyi tozalanmagan hollarda smenani topshirish va qabul qilish taqiqlanadi. Uskuna nosoz boʻlganda yoki u normal boʻlmagan rejimda ishlayotgan hollarda, faqat mazkur qurilma uchun javobgar shaxsdan yoki undan yuqori turuvchi shaxsdan ruxsat olib smenani topshirish va qabul qilish mumkin. Bu haqda tezkor jurnalga belgi qoʻyiladi. 19. Tezkor xodim hisoblanadigan shaxs oʻz navbatchiligi davrida unga topshirilgan uchastkadagi barcha uskunalarning avariyasiz ishlashi va ularga toʻgʻri xizmat koʻrsatilishi uchun javobgardir. 20. Tezkor xodimlar hisoblanadigan smena boʻyicha katta xodim yakka oʻzi yoki uchastka, sex, korxona (tashkilot) maʼmuriyati bilan birgalikda energiya tizimi dispetcherining oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan va shartnomada nazarda tutilgan “Yuklamani cheklash va pasaytirish jadvallari” asosida elektr yuklamalarini pasaytirish, elektr energiyasi isteʼmoli sarfini kamaytirish toʻgʻrisidagi talablarini bajarishi shart. Shuningdek, tranzit va taʼminlovchi elektr uzatish liniyalarini almashlab ulash haqidagi va energiya taʼminoti tashkilotida avariya holatlarida alohida liniyalarni oʻchirib qoʻyish toʻgʻrisidagi energiya tizimi dispetcherining talablarini bajarishi shart. 21. Tezkor xodim hisoblanadigan smena boʻyicha katta xodim korxonani taʼminlovchi bir yoki bir necha elektr uzatish liniyasining oʻchishiga olib kelgan avariyalar haqida energiya tizimi dispetcherini zudlik bilan xabardor etishi shart. Energiya tizimi bilan tezkor muloqot olib borish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxatini elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs belgilashi va uni har yili elektr tarmoqlari korxonasining tegishli tezkor xizmatiga taqdim etishi kerak. 22. Elektr uskunasining ishlash rejimi buzilgan, shikastlangan yoki avriya boʻlgan holatlarda tezkor xodim mustaqil ravishda va zudlik bilan oʻz qoʻl ostidagi xodimlar yordamida maʼqul ish rejimini tiklashi hamda bu haqda bevosita smena boʻyicha katta xodimga yoki elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsga xabar berishi shart. Avariyani bartaraf etish paytida tezkor xodim notoʻgʻri harakat qilganda, yuqori turuvchi shaxs tezkor jurnalga yozgan holda,navbatchini ishdan chetlashtirishga qadar aralashishi va avariyani bartaraf etish boʻyicha keyingi ishlar boʻyicha javobgarlik va rahbarlikni oʻz zimmasiga olishi zarur. 23. Tezkor xodim oʻziga biriktirilgan uchastkaning ishlab chiqarish xonalarini va uskunalarini aylanib chiqishi va koʻrikdan oʻtkazishi shart. Quyidagilar elektr qurilmalarini yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazishi mumkin: a) maʼmuriy-texnik xodim hisoblanadigan elektr xavfsizligi boʻyicha V guruhga ega boʻlgan shaxs kuchlanishi 1000 V dan yuqori qurilmalarda va IV guruhga ega boʻlgan shaxs kuchlanishi 1000 V gacha qurilmalarda; b) mazkur elektr qurilmasiga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodim hisoblangan elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi III dan past boʻlmagan shaxs. Yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazish huquqi berilgan maʼmuriy-texnik xodimlar hisoblangan shaxslarning roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan belgilanadi. 24. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan TQni, shchitlarni, shinali oʻtkazgichlarni, yigʻmalarni koʻrikdan oʻtkazishda biron-bir ishlarni bajarish, shu jumladan ogohlantiruvchi plakatlar va toʻsiqlarni olish, ularning ichkarisiga kirish, tok oʻtkazuvchi qismlarga tegish hamda ularni artish yoki tozalash, aniqlangan nosozliklarni bartaraf etish man etiladi. 25. Ishlab chiqarish elektr uskunalariga (elektr dvigatellari, elektr pechlari va boshqalar) hamda kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan turli texnologik uskunalarning elektrotexnik qismlariga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimlar hisoblangan shaxslarga koʻrikdan oʻtkazish uchun shchitlar, ishga tushirish qurilmalari va boshqaruv pultlarining eshiklarini yakka oʻzi ochishiga ruxsat beriladi. 26. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarini yakka tartibda koʻrikdan oʻtkazishda: toʻsiqlar orqasiga oʻtish, TQlarning kamerasiga kirish, biron-bir ishlarni bajarish taqiqlanadi. Kameralarni faqat toʻsiq oldidan yoki ostonadan turib koʻrikdan oʻtkazish mumkin. Yopiq taqsimlovchi qurilmalar (keyingi oʻrinlarda — YOTQ) kameralarini zarur boʻlganda, faqat elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan xodimga izolyatorning pastki flanetsidan polgacha boʻlgan oʻtish masofasi 2 metrdan kam boʻlmagan hollarda, toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlargacha: kuchlanish 10 kV gacha boʻlganda — 2,5 metrdan, kuchlanish 35 kV gacha boʻlganda — 2,75 metrdan va kuchlanish 220 kV gacha boʻlganda — 4,2 metrdan kam boʻlmagan toʻsiq ortiga oʻtib, koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat beriladi. Bunday yacheykalar va kameralarning roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan belgilanadi. Masofa koʻrsatilgandan kam boʻlgan taqdirda, toʻsiq ortiga oʻtish uchun faqat mazkur Qoidalarga 7-ilovadagi 1-jadval talablariga rioya etilgan holda, kamida III guruhga ega boʻlgan ikkinchi shaxs ishtirokida amalga oshirilishiga ruxsat etiladi. 27. Doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarini koʻrikdan oʻtkazish, nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish markazlashtirilgan tartibda obyekt boʻyicha nazoratni va ishlarni amalga oshiruvchi xodimlar tomonidan bajariladi. Uning davriyligi mahalliy sharoitlarga qarab, elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan belgilanadi. Koʻrikdan oʻtkazish natijalari tezkor jurnalda qayd etiladi. 28. Mazkur elektr qurilmasiga xizmat koʻrsatmaydigan xodimlar tomonidan qurilmani koʻrikdan oʻtkazishlariga korxona (tashkilot), sex, uchastkani elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning ruxsati bilan ijozat berishdan oldin jurnalga yozib qoʻygan holda ruxsat etiladi. 29. Elektr qurilmalari xonalarining (shchitlar, yigʻmalar va boshqalar) eshiklari doimo qulflangan boʻlishi kerak. Har bir elektr qurilmalari xonasi uchun kamida 2 toʻplam kalit boʻlishi kerak. Ulardan bittasi zaxira toʻplami boʻlib hisoblanadi. Kalitlar raqamlangan boʻlishi lozim. TQlar xonalarining kalitlari yacheykalarva kameralarning eshiklariga toʻgʻri kelmasligi shart. 30. Kalitlar tezkor xodimlar hisobida turishi zarur. Doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida kalitlar boshqaruv punktida tezkor xodimlar hisoblangan smena boʻyicha katta xodimda boʻlishi kerak. Kalitlar tilxat asosida: a) yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat berilgan xodimlarga — koʻrikdan oʻtkazish vaqtiga, tezkor taʼmirlovchi, shu jumladan smenada ishtirok etmayotgan shaxslarga — elektr xonalarida ishlarni bajarayotgan vaqtga; b) naryad yoki farmoyish boʻyicha ishlar bajarilganda,javobgar rahbar, ish bajaruvchi yoki kuzatuvchiga ish bajarilayotgan vaqtda berilishi lozim. Kalitlar har kuni ishga ijozat berishni rasmiylashtirish paytida berilishi va ishlar tamomlanganidan soʻng naryad bilan birgalikda qaytarilishi shart. Doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida ish bajarilganda kalitlar ish toʻliq tamomlangan kunning ertasidan kechiktirmay topshirilishi shart. Kalitlarning berilishi va qabul qilib olinishi ixtiyoriy shakldagi jurnalda yoki tezkor jurnalda hisobga olinishi zarur. Jurnal betlari raqamlangan, varaqlari ip bilan tikilib, korxonaning muhri bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak. 31. Elektr xonalariga kirish uchun shaxsiy kalitlarga ega boʻlish faqat tezkor xodimlardan hisoblangan shaxsga smenani telefon orqali qabul qiluvchi va topshiruvchiga ruxsat etiladi. 32. Elektr qurilmalaridagi ishlar xavfsizlik choralariga qarab quyidagilarga boʻlinadi: kuchlanish olinib bajariladigan ishlar; kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar; kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlar. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida ishlar bir vaqtda bajariladigan boʻlsa, ishlarning toifasi kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalariga nisbatan belgilanadi. 33. Kuchlanish olinib, bajariladigan ishlar jumlasiga elektr qurilmasining (yoki uning qismining) tok oʻtkazuvchi qismidan kuchlanish olinib bajariladigan ishlar kiritiladi. 34. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar jumlasiga bevosita ushbu qismlarda hamda ularning yaqinida bajariladigan ishlar kiradi. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida, hamda kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uzatish havo liniyalarida (keyingi oʻrinlarda — HL) bunday ishlar jumlasiga, tok oʻtkazuvchi qismlardan mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilgan masofadan kam masofada bajariladigan ishlar kiradi. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida ishlarni kamida ikki kishi bajarishi, ulardan biri ish bajaruvchi — elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, qolganlari — kamida III guruhga ega boʻlishi kerak. 35. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlarga ish bajarayotgan odamlar hamda ular ishlatayotgan asbob va taʼmirlash jihozlarini tok oʻtkazuvchi qismlardan mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilgandan kam masofaga bexosdan yaqinlashish ehtimoli boʻlmagan hamda bunday yaqinlashishning oldini olish uchun tashkiliy yoki texnik tadbirlarni (masalan, uzluksiz nazorat qilish) qoʻllash zarurati boʻlmagan hollardagi ishlar kiradi. 36. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida tok oʻtkazuvchi qismlardan kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar odamni tok oʻtkazuvchi qismlardan yoki yerdan izolyatsiya qilish uchun himoya vositalaridan foydalangan holda bajarilishi shart. Odamni yerdan izolyatsiyalab bajariladigan ishlar zarur xavfsizlik choralari koʻzda tutilgan maxsus yoʻriqnomalar yoki texnologik kartalarga muvofiq bajarilishi kerak. 37. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlar va ularning yaqinida bajariladigan ishlarda quyidagilar zarur: bexosdan tegib ketish mumkin boʻlgan, kuchlanish ostida turgan ish joyi yaqinida joylashgan boshqa tok oʻtkazuvchi qismlar toʻsib qoʻyilishi; ishlar dielektrik kalishlarda yoki izolyatsiyalovchi taglikdan turib yoxud dielektrik gilamchada turib bajarilishi; dastaklari izolyatsiyalangan asboblardan foydalanish (bundan tashqari otvertkaning oʻzagi izolyatsiyalangan boʻlishi shart). Bunday asboblar boʻlmagan taqdirda, dielektrik qoʻlqoplardan foydalanish zarur. 38. Kuchlanish olinmasdan, izolyatsiyalovchi himoya vositalari yordamida tok oʻtkazuvchi qismlarda ishlar amalga oshirilganda quyidagilar shart: himoya vositalari dastaklarining izolyatsiyalovchi qismini cheklaydigan xalqasiga qadar ushlash; himoya vositalarining izolyatsiyalovchi qismini shunday joylashtirish kerakki, bunda tok oʻtkazuvchi qismlarning ikki fazasi orasida izolyatsiya yuzasi boʻylab tutashish yoki yerga ulanish xavfi paydo boʻlmasligi; faqat izolyatsiyalovchi qismi quruq va toza boʻlgan, lak bilan qoplangan yuzasi shikastlanmagan hamda oʻz vaqtida sinovdan oʻtgan himoya vositalaridan foydalanish. Himoya vositalarining lak bilan qoplamasi buzilganligi yoki izolyatsiyalovchi qismlarida boshqa nosozliklar hamda oʻz vaqtida sinovdan oʻtkazilmaganligi aniqlangan taqdirda, ulardan foydalanish zudlik bilan toʻxtatilishi kerak. 39. Elektr himoya vositalaridan (izolyatsiyalovchi shtanga va qisqich, elektr oʻlchov qisqichi, kuchlanish koʻrsatkichlari) foydalanib ishlar bajarilganda, odamni tok oʻtkazuvchi qismlarga ushbu vositalarning himoyalovchi qismi uzunligida belgilangan masofagacha yaqinlashishiga ruxsat etiladi. 40. Kuchlanish ostidagi elektr qurilmasining izolyatorlariga elektr himoya vositalarini qoʻllamasdan tegish taqiqlanadi. 41. Elektr qurilmalarida egilib ishlash man etiladi. Agar tik turganda tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 2-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlsa. Toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlarning oldida ishlarni bajarishda, ushbu qismlar orqa tomonda yoki ikki yon tarafda boʻlib qoladigan holatda boʻlish taqiqlanadi. 42. Ayrim qismlari toʻsilmagan va bexosdan tegib ketish ehtimoli boʻlgan TQlarga uzun jismlarni (quvur, narvon va boshqalar) olib kirish va ular bilan bajariladigan ishlar ikki shaxs ishtirokida, alohida ehtiyotkorlik bilan ish bajaruvchining doimiy kuzatuvi ostida amalga oshirilishi kerak. Taʼmirlash ishlari uchun qoʻllaniladigan narvon va hovozalar davlat standartlari yoki ular uchun texnik shartlar asosida yasalgan boʻlishi shart. Tekis yuzalarda oʻrnatiladigan narvonning asosi rezina bilan qoplanishi, yerga oʻrnatiladigan narvonning asoslarida esa oʻtkir metall uchlar boʻlishi kerak. Narvonning yuqori uchlari mustahkam tayanchga ishonchli tayanib turishi kerak. Agar narvon simga tayanishi zarur boʻlsa, unda narvon yuqori qismida ilgak bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Bogʻlangan narvonlarni qoʻllash taqiqlanadi. Tirama narvonlar kran osti balkalarga, metall konstruksiyalarning elementlariga va boshqalarga oʻrnatilganda, ularning pastki va yuqori qismlari konstruksiyalarga ishonchli mahkamlanishi kerak. Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatishda, shuningdek, ularni taʼmirlashda metall narvonlarni qoʻllash taqiqlanadi. Narvon bilan bajariladigan ishlarni ikki kishi bajarishi va ularning biri pastda turishi shart. Yashik va boshqa begona narsalar ustida turib ishlash man etiladi. 43. Ochiq taqsimlash qurilmalari (keyingi oʻrinlarda — OTQ) hududida joylashgan elektr uzatish havo liniyasining oxirgi tayanchlarida bajariladigan ishlar mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 7-bobi talablariga muvofiq bajarilishi kerak. OTQga kirishdan oldin liniyani taʼmirlovchi xodimlarga tezkor xodimlar hisoblangan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan shaxs tomonidan yoʻl-yoʻriq berilishi va ish joyiga kuzatib qoʻyilishi lozim. Ish tugatilganidan soʻng yoki tanaffus vaqtida xodimlarni OTQdan ish bajaruvchining kuzatuvi ostida chiqishiga ruxsat etiladi. 44. OTQda va HLning tayanchlari oraligʻidagi kesishish joylarida kuchlanish ostida boʻlgan simlardan pastda joylashgan troslarni, simlarni va ularga tegishli boʻlgan izolyator va armaturalarni almashtirishda, almashtirilayotgan tros, sim ustidan sintetik yoki oʻsimlik tolasidan yasalgan arqon tashlanishi kerak. Arqonlar ikki joydan — kesishgan joyning ikkala tarafidan tashlanib, uchlari konstruksiyalar va langarlarga mahkamlanishi zarur. Simni (trosni) koʻtarish sekin-asta va ravon amalga oshirilishi kerak. Kuchlanish ostida turgan simlardan yuqorida joylashgan simlar, troslar va ularga tegishli boʻlgan izolyatorlar, armaturalardagi ishlarni bajarishga simlarning pastga tushishining oldini olish, hamda ilashgan kuchlanishdan himoyalash choralari koʻzda tutilgan, korxonaning bosh muhandisi tasdiqlagan ishlarni bajarish loyihasi boʻlishi sharti bilangina yoʻl qoʻyilishi mumkin. Bunday ishlarda kesishayotgan simlardan kuchlanishni olmay, simlar va troslarni almashtirish taqiqlanadi. 45. Ilashgan kuchlanish zonasidagi HLdagi ishlar, tayanchdan yerga qadar tushirilgan simga (trosga) tegish bilan bogʻliq boʻlsa, bunday ishlarni elektr himoya vositalarini (shtanga, qoʻlqop) qoʻllab yoki potensiallarni tenglashtirish uchun ushbu sim (tros) oʻtkazgich bilan ulangan metall maydonchadan turib bajarish zarur. Ishlarni yerdan turib, elektr himoya vositalarini va metall maydonchani qoʻllamasdan, simni (trosni) har bir tegish joyining bevosita yaqinida, ammo ishlayotgan odamlardan 3 metrdan uzoq boʻlmagan masofada yerga ulash sharti bilan bajarishga ruxsat etiladi. 46. Momaqaldiroq yaqinlashayotganda HL va OTQda barcha ishlar, YOTQda esa havo liniyalariga bevosita ulangan kommutatsiya apparatlari va ularning kirishlaridagi ishlar toʻxtatilishi shart. Tuman va yomgʻir vaqtida izolyatsiyalovchi himoya vositalarini qoʻllashni talab qiladigan ishlarni bajarish taqiqlanadi. 47. Yerga tutashuv aniqlangan taqdirda, tutashuv joyiga yopiq TQlarda 4 metrdan, ochiq TQlarda 8 metrdan kam masofaga yaqinlashish taqiqlanadi. Ushbu joyga koʻrsatilgan masofadan kamroq masofaga yaqinlashishga,faqat yerga tutashuvni bartaraf etish uchun kommutatsiya apparatida oʻchirish-ulash ishlarini bajarish uchun, shuningdek, jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish zarurati boʻlganda ruxsat etiladi. Bunday holatlarda asosiy elektr himoya vositalari bilan birga qoʻshimcha elektr himoya vositalaridan ham foydalanish zarur. 48. Xodimlar elektr qurilmalardan olingan kuchlanish ogohlantirishsiz qayta berilishi mumkinligini har doim yodlarida tutishlari shart. 49. Saqlagichlarni olish va oʻrnatish odatda kuchlanish olinib bajariladi. Saqlagichlarni kuchlanish ostida, ammo yuklamasiz olish va oʻrnatish sxemasida kommutatsiya apparatlari boʻlmagan ulanmalarda amalga oshirilishi mumkin. 1000 V gacha kuchlanishli shchitlar va yigʻmalarda ulanmaning saqlagichlari vertikal boʻyicha, birini ustida boshqasi joylashtirilgan (fazalar vertikal joylashtirilganda) hamda kommutatsiya apparatlari boʻlmagan sxemalarda, saqlagichlarni yuklama ostida olish va oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda koʻzni himoya qilish vositalari oʻrniga yuzni himoya qilish vositalarini qoʻllash tavsiya etiladi. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida yopiq turdagi saqlagichlarni va kuchlanish transformatorlari saqlagichlarini kuchlanish hamda yuklama ostida olish va oʻrnatishga ruxsat etiladi. 50. Saqlagichlarni kuchlanish ostida olish va oʻrnatishda quyidagilardan: kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida izolyatsiyalovchi qisqich (shtanga), dielektrik qoʻlqop va himoya koʻzoynagidan (niqobdan); kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida izolyatsiyalovchi ombirlar yoki dielektrik qoʻlqoplar, ochiq eruvchan oʻrnatma boʻlgan taqdirda esa, ularga qoʻshimcha himoya koʻzoynagidan (niqobdan) foydalanish shart. 51. Elektr qurilmalaridagi ishlarning xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlarga quyidagilar kiradi: a) ishlarni naryad-ijozat (keyingi oʻrinlarda matnda naryad deb yuritiladi), farmoyish yoki joriy ekspluatatsiya tartibida bajariladigan ishlar roʻyxati orqali rasmiylashtirish; b) ishga ijozat berish; v) ish jarayonida nazorat olib borish; g) ishdagi tanaffusni, boshqa ish joyiga oʻtkazishni, ish tugatilganligini rasmiylashtirish. 52. Elektr qurilmalarida bajariladigan ishlar naryad, farmoyish va joriy ekspluatatsiya tartibida bajariladi. 53. Naryad — bu belgilangan shakldagi maxsus blankada rasmiylashtirilgan hamda ish mazmuni va joyini, uni boshlash va tamomlash vaqtini, xavfsiz bajarilish shartlarini, brigada tarkibini, xavfsiz bajarilishi uchun javobgar shaxslarni va boshqalarni belgilab beruvchi topshiriqdir. Naryad shakli mazkur Qoidalarga 6-ilovada keltirilgan. 54. Naryad boʻyicha elektr qurilmalarida quyidagi ishlar bajarilishi mumkin: a) kuchlanish olinib; b) kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida; v) kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlar. 55. Farmoyish — bu ishning mazmunini, joyini, vaqtini, xavfsizlik choralarini (agar zarur boʻlsa) va uning bajarilishi topshirilgan shaxslarni belgilovchi topshiriq. Farmoyish bevosita yoki keyinchalik tezkor jurnalga yozish sharti bilan aloqa vositalari yordamida berilishi mumkin. Farmoyish bir martalik xususiyatga ega va ijrochilarning ish vaqti bilan chegaralanadi. 56. Joriy ekspluatatsiya — bu tezkor (tezkor taʼmirlovchi) xodimlar tomonidan ularga biriktirilgan uchastkalarda mustaqil ravishda bir smena davomida mazkur Qoidalarning 123-bandida keltirilgan ishlarning bajarilishi. 57. Ishlarning xavfsizligi uchun quyidagi shaxslar javobgardir: a) naryad va farmoyish beruvchi; b) ijozat beruvchi — tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan javobgar shaxs; v) ishning javobgar rahbari (keyingi oʻrinlarda — javobgar rahbar); g) ish bajaruvchi; d) kuzatuvchi; e) brigada aʼzolari. 58. Naryad, farmoyishni beruvchi shaxs ish hajmini va uning bajarilishi zarurligini belgilaydi. Uni xavfsiz bajarilishi mumkinligiga javob beradi va javobgar rahbar, ish bajaruvchi yoki kuzatuvchining, shuningdek, brigada aʼzolarining yetarli malakaga ega ekanligi uchun javob beradi. Naryad beruvchi shaxs mazkur Qoidalarda koʻzda tutilgan holatlarda naryadning “Alohida koʻrsatmalar” satrining mazmunini aniqlab berishga majbur. Naryad va farmoyishlar berish huquqi korxonaning (tashkilotning) elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan vakolatlangan, elektrotexnik xodimlar hisoblangan, bunga tayinlangan shaxslarga beriladi. Koʻrsatilgan shaxslar kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga, kuchlanishi 1000 Vgacha boʻlgan elektr qurilmalarida esa kamida IV guruhga ega boʻlishlari shart. Roʻyxati korxonaning elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsi tomonidan belgilangan bir qator ishlarni bajarish uchun farmoyish berish huquqi, shuningdek, tezkor xodimlar hisoblangan IV dan past boʻlmagan guruhga ega shaxslarga ham beriladi. 59. Ijozat beruvchi — tezkor xodimlar hisoblangan javobgar shaxs quyidagilar uchun javobgardir: a) ishga ijozat berish va ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan xavfsizlik choralarining toʻgʻri bajarilishi, ularni yetarli darajada va ish joyiga hamda uning xususiyatlariga muvofiqligi uchun; b) jurnallarda yoki naryadlarda rasmiylashtirilgan holda ishga ijozat berishni, ish tamomlanganidan keyin ish joyini qabul qilib olishning toʻgʻriligi uchun. Mazkur naryad, farmoyish boʻyicha ishlarni xavfsiz bajarish yoki ish joyini tayyorlash boʻyicha naryadda koʻrsatilgan choralarning yetarli ekanligi va toʻgʻriligiga shubha tugʻilgan paytda bunday tayyorgarlik toʻxtatilishi lozim. Ijozat beruvchi kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida ishlarni bajarishda elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlganda kamida III guruhga ega boʻlishi kerak. 60. Javobgar rahbar ijozat beruvchidan ish joyini qabul qilib olayotib hamda ishga qoʻyayotib ijozat beruvchi bilan bir qatorda ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan xavfsizlik choralarini yetarli darajada koʻrilgani va ish joyini toʻgʻri tayyorlangani, shu jumladan naryadning “Alohida koʻrsatmalar” ustunida koʻrsatilgan choralarning yetarli ekanligi uchun javobgardir. Javobgar rahbarning javobgar rahbar va ish bajaruvchi vazifalarini oʻrindoshlik bilan bajarishidan tashqari hollarda, naryad boʻyicha bajariladigan ishlarda bevosita ishtirok etishi taqiqlanadi. Javobgar rahbar etib elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega boʻlgan elektr texnik xodim hisoblangan shaxs tayinlanadi. 61. Javobgar rahbarni tayinlash zarurati naryad beruvchi tomonidan ishning hajmi, sharoiti va murakkabligiga qarab belgilanadi. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida ishlar naryad boʻyicha bajarilganida, javobgar rahbarni tayinlash talab qilinmaydi. 62. Ish bajaruvchi ijozat beruvchidan ish joyini qabul qilayotganda uni toʻgʻri tayyorlanganligi va ishni bajarish uchun zarur boʻlgan xavfsizlik choralari bajarilganligi uchun javob beradi. Ish bajaruvchi ish bajarish jarayonida rioya qilinishi zarur boʻlgan xavfsizlik choralari toʻgʻrisida brigadaga yoʻl-yoʻriq berishga va ularning brigada aʼzolari tomonidan bajarilishini taʼminlashga majburdir. Ish bajaruvchining oʻzi mazkur Qoidalarga rioya qiladi va oʻzining brigada aʼzolari tomonidan ularga rioya qilinishi uchun javobgar. U asbob-uskuna, takelaj va boshqa taʼmirlash jihozlari ishga yaroqli holatda ekanligini kuzatib turadi. Ish bajaruvchi, shuningdek, ish joyiga oʻrnatilgan toʻsiq, plakatlar, yerga ulagichlarning olinmasligini va oʻrni almashtirilmasligini kuzatib turishi shart. Ish bajaruvchi kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida naryad boʻyicha ish bajarilganda, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida esa kamida III guruhga ega boʻlishi kerak. Ish bajaruvchi farmoyish boʻyicha bajariladigan barcha elektr qurilmalaridagi ishlarda kamida III guruhga ega boʻlishi kerak. Mazkur Qoidalarning 119-bandi “b” kichik bandi va 10-ilovaning 61-bandida keltirilgan ishlar bundan istisno. 63. Kuzatuvchi, quruvchi ishchi brigadalari, turli ishchilar, takelaj ishini bajaruvchilar va elektrotexnik xodimlarga mansub boʻlmagan boshqa shaxslar elektr qurilmalarida naryad yoki farmoyish boʻyicha ishlashganida ular ustidan nazorat oʻrnatish uchun tayinlanadi. Korxonaning elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsi tomonidan oʻta xavfli deb topilgan elektr qurilmalarida ishlar bajarilganda, bunday sharoitlardagi elektrotexnik xodimlar ustidan, shu jumladan xizmat safaridagi xodimlar ustidan kuzatuvchi tayinlanadi. Kuzatuvchi ish joyida oʻrnatilgan yerga ulagichlar, toʻsiqlar, plakatlar, qulflash qurilmalarining mavjudligini nazorat qiladi va elektr qurilmasining elektr toki bilan jarohatlanishdan brigada aʼzolarining xavfsizligini taʼminlash uchun javob beradi. Ish texnologiyasi bilan bogʻliq boʻlgan xavfsizlik uchun brigadaga boshchilik qilayotgan shaxs javobgardir. U, albatta, uning tarkibiga kiritilgan va doimo ish joyida boʻlishi shart. Kuzatuvchining ish paytida brigadani nazoratsiz qoldirishi va nazoratni boshqa ishlar bilan oʻrindoshlik asosida amalga oshirishi hamda brigadani nazoratsiz qoldirishi taqiqlanadi. Kuzatuvchi etib kamida III guruhga ega boʻlgan shaxs tayinlanadi. 64. Naryad va farmoyishlar boʻyicha bajariladigan ishlarda javobgar rahbarlar va ish bajaruvchilar hamda kuzatuvchilar etib tayinlanishi mumkin boʻlgan shaxslarning roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan belgilanadi. 65. Brigadaning har bir aʼzosi ishlarni bajarishda mazkur Qoidalarga va ishga quyilayotganda va ish jarayonida olgan yoʻriq koʻrsatmalariga hamda mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma talablariga rioya etishi shart. 66. Korxona rahbariyatining yozma farmoyishi (buyrugʻi) bilan uning xodimlariga: naryad, farmoyish beruvchi; javobgar rahbar, ijozat beruvchi (tezkor taʼmirlovchi xodimlar hisoblangan; kuzatuvchi, shuningdek, elektr qurilmasi yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazish huquqini berilishi rasmiylashtirilishi lozim. 67. Bir shaxsga oʻrindoshlik yoʻli bilan quyidagi ikki shaxs vazifalarini bajarishga ruxsat beriladi: a) naryad beruvchi; b) javobgar rahbar; v) ish bajaruvchi; Ushbu shaxsning elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi oʻrindoshlik vazifasi talab etadigan guruhdan kam boʻlmasligi kerak. Doimiy xizmat koʻrsatuvchi xodimlari boʻlmagan, kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida ishlar naryad asosida bajarilganida, tezkor-taʼmirlash xodimlar jumlasidan boʻlgan shaxslarga javobgar rahbar va ishga quyuvchi vazifalarini oʻrindoshlik asosida bajarishlariga ruxsat etiladi. Kuchlanishi 1000Vgacha boʻlgan elektr qurilmalarida ish bajaruvchi bilan ishga quyuvchi shaxs vazifalarini yoki ijozat beruvchi bilan brigada aʼzosi vazifalarini oʻrindoshlik asosida bajarishga ruxsat beriladi. 68. HLda ish joyini tayyorlashda faqat kuchlanish borligini tekshirish va koʻchma yerga ulagichni kommutatsiya apparatlaridan foydalanmasdan oʻrnatish zarur boʻlgan hollarda,javobgar rahbar yoki taʼmirlash brigadasi tarkibidan tayinlangan ish bajaruvchi, oʻrindoshlik asosida ijozat beruvchi vazifalarini bajarishi mumkin. 69. Ishlash uchun naryad ikki nusxada yoziladi. Ikkala nusxasini ham aniq va tushunarli yozilishiga rioya etilganda, u koʻchirgich qogʻoz (kopirka) qoʻyilib toʻldiriladi. Yozilgan yozuvni oʻchirish yoki tuzatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 70. Naryadni naryad beruvchi shaxs tomonidan javobgar rahbarga yoki ushbu obyektning tezkor xodimidan hisoblangan katta xodimga telefon orqali berilishiga ruxsat etiladi. Bunda naryad uch nusxada toʻldiriladi: bir nusxasini naryad beruvchi shaxs toʻldiradi, ikkita nusxani esa telefon orqali qabul qilayotgan shaxs toʻldiradi. Elektr qurilmalarida ishlar doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan va tezkor yoki tezkor taʼmirlovchi xodim hisoblangan shaxs tomonidan ijozat beruvchi va javobgar rahbar vazifasini oʻrindoshlik asosida bajarganda naryad ikki nusxada yoziladi. Ulardan biri ish bajaruvchiga beriladi, ikkinchisi esa naryad beruvchi shaxsda qoladi. Naryad telefon orqali berilganda, naryad beruvchi shaxs uning matnini (telefonogramma shaklida) aytib yozdiradi. Matnni qabul qilayotgan shaxs esa naryad blankasini toʻldirib, qayta tekshirib koʻradi. Bunda naryad beruvchi shaxsning imzosi oʻrniga uning familiyasi koʻrsatiladi va matnni qabul qilayotgan shaxsning imzosi bilan tasdiqlanadi. Telefon orqali qabul qilingan naryad asosidagi ishga ijozat berish umumiy tartibda amalga oshiriladi. 71. Naryad bitta brigadali bitta ish bajaruvchiga (kuzatuvchiga) yoziladi. Ish bajaruvchining qoʻliga faqat bitta naryad beriladi. Bitta brigada tomonidan kuchlanishni olmasdan bir nechta ulanmalarda, bir yoki xar hil TQlarda, podstansiyaning har xil xonalarida bajariladigan bir xil turdagi ishlarga navbat bilan ketma-ket bajarish uchun bitta umumiy naryad berilishi mumkin. Bir ish joyidan boshqa ish joyiga oʻtishni faqat bir TQdan boshqasiga, TQning bir qavatidan boshqa qavatiga oʻtilgan taqdirda, rasmiylashtirish talab qilinadi. 72. Bitta javobgar rahbarga bir paytda beriladigan naryadlar soni har bir alohida holatda naryad beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi. Naryad tezkor xodimga bevosita ish joyini tayyorlash oldidan beriladi. Naryadni ish bajaruvchiga ishni boshlash arafasida berishga ruxsat etilmaydi. 73. Barcha tok oʻtkazuvchi qismlardan, shu jumladan, HL va kabel liniyalarining (keyingi oʻrinlarda — KL) ning chiqishlaridan kuchlanish olingan va qoʻshni elektr qurilmalariga kirish yopiq (1000 V gacha boʻlgan yigʻma va shchitlar kuchlanish ostida qolishi mumkin) boʻlsa, elektr qurilmasining barcha ulanmalarida bir vaqtning oʻzida ishlash uchun bitta naryad berilishiga ruxsat etiladi. 74. Ish joyi kengaytirilgan yoki ish joylarining soni oʻzgargan taqdirda, yangi naryad berilishi lozim. 75. Brigada tarkibini naryad beruvchi shaxs belgilaydi. 76. Brigada aʼzolarining soni va malakasi boʻyicha tarkibi hamda ish bajaruvchining (kuzatuvchi)malakasi, ish bajaruvchining (kuzatuvchi)brigada aʼzolari ustidan yetarlicha nazoratni taʼminlash imkonidan kelib chiqib, ishlarni bajarish sharoitini hisobga olgan holda belgilanadi. 77. Naryad muddatini naryad beruvchi yoki ushbu elektr qurilmasida ishlashga naryad berish huquqiga ega boʻlgan boshqa xizmatchi uzaytirishi mumkin. Naryad muddatini uzaytirish toʻgʻrisidagi ruxsatnomani ijozat beruvchiga, javobgar rahbarga yoki ish bajaruvchiga telefon, radio yoki kuryer orqali berilishi mumkin. Bunday hollarda ushbu xodim oʻz imzosi bilan naryad muddatini uzaytirgan xizmatchining ismi va familiyasini yozib koʻrsatadi. 78. Naryadlar boʻyicha ishlar bajarib tugatilgandan soʻng ular 30 kun davomida saqlanishi kerak, keyin esa ularni saqlash talab etilmaydi. Agar naryad boʻyicha ishlarni bajarishda avariya yoki elektrdan jarohatlanish sodir boʻlgan boʻlsa, bu naryadlar korxonaning arxivida saqlanishi shart. 79. Naryad boʻyicha ish bajarilganda brigada kamida ikki kishidan — ish bajaruvchi va brigada aʼzosidan iborat boʻlishi kerak. Ish bajaruvchi rahbarlik qiladigan brigada tarkibiga elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhga ega boʻlgan har bir brigada aʼzosiga I guruhga ega boʻlgan bitta elektrotexnik yoki elektrotexnologik xodim kiritilishi mumkin. Ammo brigadadagi I guruhga ega boʻlgan xodimlarning umumiy soni ikki kishidan oshmasligi kerak. 80. Navbatchilik vaqtida tezkor xodimlar yuqori turuvchi shaxsning ruxsati va tezkor jurnalga yozish sharti bilan naryadga kiritilmasdan, taʼmirlash brigadasida ishlash uchun jalb etilishi mumkin. 81. Ishga ijozat berishdan oldin javobgar rahbar va ish bajaruvchi ijozat beruvchi bilan birgalikda ish joyini tayyorlash boʻyicha texnik chora-tadbirlar bajarilganligini tekshirishlari kerak. Ish joyining tayyorligini tekshirgandan va brigadaga yoʻriq berishdan keyin javobgar rahbar naryad varagʻining orqa tarafidagi imzo chekishga moʻljallangan satrga (faqat birinchi marta ijozat berishda) imzo qoʻyishi kerak. Javobgar rahbar tayinlanmagan hollarda, ish joyi tayyorligini ish bajaruvchi tekshiradi va naryadga imzo chekadi. Naryadda koʻzda tutilgan ish joylarini tayyorlash chora-tadbirlarini oʻzgartirish taqiqlanadi. 82. Texnik chora-tadbirlarning bajarilganligi tekshirilganidan soʻng brigadani ishga qoʻyishga ijozat beriladi. Bunda ijozat beruvchi quyidagi ishlarni bajarishi shart: a) brigada tarkibini va unga kiritilgan shaxslar malakalarining naryaddagi yozuvga muvofiqligini tekshiradi. Agar ijozat beruvchi naryadga kiritilgan brigada tarkibidagi shaxslarning familiyalarini va ularning elektr xavfsizligi boʻyicha guruhlarini bilmasa, ularni shaxsiy guvohnomalari orqali tekshirishi kerak; b) naryad boʻyicha javobgar rahbarning, ish bajaruvchining, brigada aʼzolarining familiyalarini va topshirilgan ish mazmunini oʻqib chiqishi; kuchlanish qaysi joylardan olinganini, yerga ulagichlar qayerda oʻrnatilganini, taʼmirlanayotgan qurilma va qoʻshni ulanmalarning qaysi qismlari kuchlanish ostida qolganini va ishlarni bajarish jarayonida qanday alohida shartlarga rioya etish zarurligini brigadaga tushuntirishi; brigadaga ish joyining chegarasini koʻrsatib berishi; u tomondan barcha bayon etilganlar brigada tomonidan tushunilganiga ishonch hosil qilishi shart; v) kuchlanishi 35 kV dan yuqori boʻlgan qurilmalarda oʻrnatilgan yerga ulagichlarni koʻrsatib berishi, kuchlanishi 35 kV va undan past boʻlgan qurilmalarda, agar oʻrnatilgan yerga ulagichlar ish joyidan koʻrinmaydigan hollarda shtanga yoki kuchlanish koʻrsatkichi orqali kuchlanish yoʻqligiga ishonch hosil qilgach, tok oʻtkazuvchi qismlarga qoʻl tegizib kuchlanish yoʻqligini brigadaga isbotlab berishi kerak. Bevosita ish joyi yaqinida oʻrnatilgan yerga ulagich boʻlgan hollarda tok oʻtkazuvchi qismlarga qoʻl tegizib koʻrish talab etilmaydi; g) naryadni har ikkala blankasida sana va vaqtni koʻrsatgan, shuningdek, uning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida ish bajaruvchi va ijozat beruvchining imzolari bilan rasmiylashtirgan holda ish joyini ish bajaruvchiga topshiradi. Naryadlar boʻyicha ishga ijozat berish bevosita ish joyida amalga oshirilishi shart. 83. Ishga ijozat berish amalga oshirilgan naryadning bir nusxasi ish bajaruvchida, ikkinchisi ishlar bajarilayotgan vaqtda tezkor xodim hisoblangan ijozat beruvchida turishi kerak. Ishdagi tanaffusda, ishdan ketishda va shunga oʻxshash hollarda naryad amaldagi naryadlar jildida saqlanishi kerak. Brigadaning ishga ijozat berilgan va ishlar tugallangan vaqti naryadning tartib raqami va ishlar mazmuni koʻrsatilishi bilan tezkor jurnalga kiritib qoʻyiladi. 84. Agar naryadni olayotganida ish bajaruvchi yoki tezkor xodimda biron-bir shubha tugʻilsa, ular javobgar rahbardan yoki naryad beruvchi shaxsdan tushuntirib berishni talab qilishi kerak. 85. Tezkor xodim, ish bajaruvchi va javobgar rahbarga maʼlum qilmasdan, qurilma sxemasiga xavfsizlik texnikasi borasida ishlarni bajarish shartlari bilan bogʻliq boʻlgan oʻzgartirishlarni kiritish huquqiga ega emas, Mazkur Qoidalarning 95-bandidagi holat bundan mustasno. 86. Doimiy tezkor xodimi boʻlmagan podstansiya va taqsimlash qurilmalarida naryad boʻyicha ishlar uchun ish joyi birinchi kunda tezkor chiqish yoki tezkor taʼmirlovchi xodimlar tomonidan tayyorlanadi va ular brigadani ishlashi uchun odatdagi tartibda ishga qoʻyadi. Keyingi kunlarda ushbu naryadlar boʻyicha ikkinchi bor ishga ijozat berish huquqi javobgar rahbarlarga, ular boʻlmagan taqdirda ish bajaruvchilarga beriladi. 87. Brigada ishiga ijozat berilgan paytdan boshlab, xavfsizlik texnikasi talablari buzilishining oldini olish maqsadida uning ustidan nazorat olib borish ish bajaruvchi yoki kuzatuvchi zimmasiga yuklanadi. Ish bajaruvchi va kuzatuvchi oʻz ishini shunday tashkil etishi kerakki, brigadaning hamma aʼzolari ustidan nazorat qila olishi va imkoni boricha xavfli ishlar bajarilayotgan ish joyida boʻlishi kerak. Kuzatuvchiga nazorat bilan birga boshqa bir ishni oʻrindoshlik asosida bajarish taqiqlanadi. Ish bajaruvchi va brigada aʼzolari naryad boʻyicha koʻzda tutilgan ish joyi maydonidan tashqaridagi boshqa brigada oʻz ishini tamomlashi yoki elektr qurilmasini ulash sxemasi oʻzgarishi oqibatida uning naryadda koʻzda tutilgan ish joyidan tashqarida boʻlgan qismlari xohlagan paytda kuchlanish ostida boʻlib qolishi mumkinligini yodda saqlashlari kerak va shuning uchun ularga yaqinlashish taqiqlanadi. Ish bajaruvchining ruxsati bilan brigada aʼzolaridan biri yoki bir nechtasini qisqa muddatga tashqariga chiqishiga ijozat beriladi. Ish joyida qoladigan brigada aʼzolari soni ish bajaruvchini qoʻshib hisoblaganda ikki kishidan kam boʻlmasligi shart. Qaytib kelgan brigada aʼzolari faqat ish bajaruvchining ruxsati bilan ishga kirishishlari mumkin. Chiqib ketgan brigada aʼzolari qaytib kelishiga qadar ish bajaruvchi (kuzatuvchi) ish joyidan chiqib ketish huquqiga ega emas. III guruhli brigada aʼzolari ish joyidan yakka oʻzlari chiqishi va qaytishlari, I — II guruhli brigada aʼzolari esa faqat III guruhli brigada aʼzosi kuzatuvida chiqishi va qaytishlari mumkin. 88. Yopiq yoki ochiq TQlar ichida ish bajaruvchining yakka oʻzi yoki brigada aʼzolarini ish bajaruvchisiz qolishlariga ruxsat etilmaydi, quyidagi holatlar bundan mustasno: a) brigada aʼzolaridan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhli bir yoki bir nechta xodim ishlarni bajarish sharoitlari boʻyicha (masalan, uzatmalari boshqa xonaga chiqarilgan oʻchirgich yoki ajratkichlarni rostlash, ikkilamchi zanjirlarni tekshirish, taʼmirlash yoki montaj qilish, kabellarni oʻtkazish, uskunalarni sinash, himoyani tekshirish va shunga oʻxshashlar) bir ulanmaning turli ish joylarida, turli xonalarida boʻlishlari zarur boʻlgan taqdirda. Bunda, ish bajaruvchi alohida turgan brigada aʼzolarini ish joylariga olib borib qoʻyishi va ularga xavfsizlik texnikasi boʻyicha zarur koʻrsatmalar berishi shart; b) bir brigada tomonidan ishlar turli ulanmalarda bajarilgan hollarda (shinalarning differensial himoyasini tekshirish, ajratkich bilan blokirovkalangan oʻchirgichlar zanjirini tekshirish, zaxirani avtomatik ulash (keyingi oʻrinlarda — ZAU) qurilmasini sozlash va rostlash va boshqalar). Bunday ishlarga, ularni bir vaqtning oʻzida turli ulanmalarda bajarishga bitta naryad yoki ishlarning xususiyatiga qarab, umumiy tartibda rasmiylashtirilgan holda bir ulanmadan boshqa ulanmaga oʻtishga naryad berilishi mumkin. Kuchlanish olingan TQlarda brigada tarkibidan bittasi ish joyida qolishi va ishni davom ettirishi mumkin. 89. Ish bajaruvchi (kuzatuvchi) qisqa muddatga ish joyidan ketishi zarur boʻlganda, agar bu vaqtga javobgar rahbar yoki ushbu naryadni bergan shaxs yoki tezkor xodim hisoblangan shaxs uni almashtira olmasa, u brigadani taqsimlash qurilmasidan chiqarishi va oʻzi chiqqanidan soʻng eshiklarni qulflashi, naryadda tanaffus rasmiylashtirishi zarur. Agar ish bajaruvchi oʻrnida javobgar rahbar yoki naryad bergan shaxs qolsa, ish bajaruvchi oʻzining ish joyidan ketish vaqtida naryadni unga qoldirishi zarur. 90. Javobgar rahbar va tezkor xodimlar vaqti-vaqti bilan ishlayotganlar tomonidan xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya etilayotganligini tekshirib turishlari zarur. Xavfsizlik texnikasi qoidalarining buzilishi yoki ishlayotganlar xavfsizligiga xavf soladigan boshqa holatlar aniqlangan taqdirda, naryad ish bajaruvchidan olib qoʻyiladi va brigada ish joyidan chiqarib yuboriladi. Aniqlangan buzilishlar va kamchiliklar bartaraf etilgandan soʻng tezkor xodim tomonidan umumiy tartibda ishga ijozat berish rasmiylashtirilib, brigada javobgar rahbar ishtirokida ishlashiga ruxsat berilishi mumkin. 91. Brigada tarkibidagi oʻzgarishlar naryad bergan shaxs, u boʻlmagan taqdirda esa, ushbu elektr qurilmasi boʻyicha naryad berish huquqiga ega boʻlgan shaxs tomonidan naryadda rasmiylashtirishi zarur. Ushbu oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar zarur boʻlgan taqdirda telefon orqali berilishi mumkin. 92. Ish kuni davomida ishdagi tanaffusda (ishlarni bajarish shartlari boʻyicha tushlikka chiqqanda) brigada TQdan chiqarilishi kerak. Naryad ish bajaruvchining (kuzatuvchi) qoʻlida qolishi kerak. Plakatlar, toʻsiqlar va yerga ulagichlar oʻz joyida qoldiriladi. Tanaffusdan keyin ish bajaruvchi yoki kuzatuvchi yoʻqligida, brigada aʼzolaridan hech biri TQga kirishga haqli emas. Bunday tanaffusdan soʻng tezkor xodim tomonidan brigadani ishlashiga ijozat berilmaydi. Ish bajaruvchining (kuzatuvchi) oʻzi brigadaga ish joyini koʻrsatib beradi. 93. Naryad ish bajaruvchi tomonidan ishni toʻliq tamomlanganligi toʻgʻrisidagi belgi bilan qaytarib berilishiga qadar, tezkor xodim taʼmirlashga chiqarilgan elektr qurilmasini ulash yoki sxemaga ishlarni bajarish shartlariga taʼsir koʻrsatadigan oʻzgartirishlarni kiritish huquqiga ega emas. Tezkor xodimlar avariya holatlarida, zarur boʻlganda, quyidagi shartlarga rioya etgan holda brigada yoʻqligida, naryad qaytarilishiga qadar qurilmani tarmoqqa ulashi mumkin: a) vaqtincha toʻsiqlar, yerga ulagichlar va plakatlar olib qoʻyilishi, doimiy toʻsiqlar oʻz oʻrniga oʻrnatilishi, “SHU YERDA ISHLANSIN!” plakati “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakati bilan almashtirilishi shart; b) ish bajaruvchining qaytib kelishi va u naryadni qaytarishiga qadar ishni bajarish joylariga brigada aʼzolarini va ish bajaruvchini qurilma ulangani va ishlarni tiklab boʻlmasligi haqida ogohlantirish uchun xabar beruvchi odamlar qoʻyilishi shart. 94. Ishlar toʻliq tugatilishiga qadar elektr uskunalarini ishchi kuchlanishida sinab koʻrish uchun ulash quyidagi shartlar bajarilganidan soʻng amalga oshirilishi mumkin: a) brigada TQdan chiqarilishi, ish bajaruvchidan naryad olib qoʻyilishi va naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) tanaffus rasmiylashtirilishi shart; b) vaqtincha toʻsiqlar, yerga ulagichlar va plakatlar olib qoʻyilishi, doimiy toʻsiqlar esa oʻz oʻrniga oʻrnatilishi zarur. Koʻrsatilgan ishlar tezkor xodimlar tomonidan bajarilishi kerak. Sinab koʻrilgandan soʻng ish joyini tayyorlash va brigadani ishlashiga ijozat berish umumiy tartibda,javobgar rahbar ishtirokida amalga oshiriladi va bu naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) ish bajaruvchining imzosi qoʻyiladigan ustunda uning imzosi bilan rasmiylashtiriladi. Agar javobgar rahbar tayinlanmagan boʻlsa, ishga ijozat berish ish bajaruvchi ishtirokida amalga oshiriladi. 95. Ish kunining oxirida ish joyi tartibga keltirilishi, plakatlar, yerga ulagichlar va toʻsiqlar joyida qoldirilishi kerak. Har kungi ish tamomlanishi naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) ish bajaruvchining imzosi bilan rasmiylashtiriladi. Doimiy tezkor xodimlari boʻlgan elektr qurilmalarida har kuni ish tamomlanganidan soʻng naryad ularga topshirilishi kerak. Doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida ish tamomlanganidan soʻng naryad amaldagi naryadlar jildida qoldirilishi kerak. 96. Keyingi kuni toʻxtatib qoʻyilgan ishlarga, ish joyi ijozat beruvchi yoki javobgar rahbar va ish bajaruvchi tomonidan koʻrikdan oʻtkazilganidan hamda xavfsizlik choralarining bajarilganligi tekshirilganidan soʻng kirishish mumkin. Javobgar rahbarning qayta ishga ijozat berishda ishtiroki shart emas. 97. Keyingi kuni ishga ijozat berish naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) ijozat beruvchining yoki javobgar rahbarning va ish bajaruvchining imzolari bilan ishni boshlash sanasi va vaqti koʻrsatilgan holda rasmiylashtiriladi. 98. Quyidagi shartlarga rioya etilgan boʻlsa, bir ulanmaning bir nechta ish joylarida ishlar bitta naryad boʻyicha bajarilishi mumkin: a) ushbu ulanmaning barcha ish joylari tezkor xodimlar tomonidan tayyorlangan hamda ish bajaruvchi va javobgar rahbar tomonidan ish boshlanishiga qadar qabul qilingan boʻlsa; b) ish bajaruvchi brigada bilan birga ulanma ish joylaridan biriga ishga qoʻyilgan boʻlsa; v) doimiy tezkor xodimlari boʻlgan elektr qurilmalarida brigadani boshqa ish joyiga oʻtkazish ijozat beruvchi tomonidan amalga oshirilsa; g) doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida ijozat beruvchi boʻlmagan holda, brigadani boshqa ish joyiga oʻtkazish javobgar rahbar tomonidan amalga oshirilsa; d) brigadani yangi ish joyiga oʻtkazish naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va uning tugashi” jadvalida (3-jadval) rasmiylashtirilsa va oʻtkazish javobgar rahbar tomonidan amalga oshirilsa, u jadvalda ijozat beruvchining oʻrniga imzo qoʻysa. 99. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda ishlar bajarilganda boshqa ish joyiga ishga ijozat berishni rasmiylashtirish faqat brigada bir kuchlanish ostidagi OTQdan boshqa kuchlanish ostidagi OTQga yoki YOTQning bir xonasidan boshqasiga koʻchirilganida talab etiladi. 100. Ish toʻliq tugallanganidan soʻng ish joyi tartibga keltiriladi va javobgar rahbar tomonidan qabul qilib olinadi. Ish bajaruvchi brigadani ish joyidan chiqarganidan soʻng ish tugallangani haqida naryadga imzo chekadi va uni tezkor xodimga topshiradi yoki u boʻlmagan taqdirda amaldagi naryadlar jildida qoldiradi. Agar javobgar rahbar tayinlanmagan boʻlsa, ish bajaruvchi naryadni tezkor xodimlarga topshiradi. 101. Naryadning yopilishi tezkor jurnalda tegishli yozuv bilan rasmiylashtiriladi. Naryad faqat tezkor xodimlar tomonidan ish joyi va qurilma koʻrikdan oʻtkazilib, begona jismlar, asbob-uskunalar, odamlar yoʻqligi tekshirilgandan va tegishli tozalik taʼminlangandan keyingina yopilishi mumkin. Bir ulanmada bir nechta brigada ish bajarganda, bir brigadaning ishi tugallanganini naryadda “Yerga ulagichlar _______-son naryad boʻyicha bajarilayotgan ishlar uchun qoldirildi” deb koʻrsatib, naryadni toʻliq yopish mumkin. 102. Naryadni yopish, quyidagi ketma-ketlikdagi ishlar bajarilgandan: a) vaqtincha toʻsiqlar olib tashlangan va “Shu yerda ishlansin!”, “Shu yerdan chiqilsin!” plakatlari olinganidan; b) amaldagi hisobga olish tartibiga muvofiq tekshirgan holda yerga ulagichlar olingandan, mazkur Qoidalarning 103-bandida koʻrsatilgan holat bundan istisno; v) doimiy toʻsiqlar oʻz oʻrniga oʻrnatilganidan va ish boshlanishidan avval osilgan plakatlar olib qoʻyilgandan keyin amalga oshiriladi. Taʼmirlangan uskunalar izolyatsiyasini bevosita ulashdan oldin tekshirishni, agar bunga zarurat boʻlgan boʻlsa, vaqtincha toʻsiqlar va ogohlantiruvchi plakatlar olinishidan avval, koʻchma yerga ulagichlar olingan zahotiyoq amalga oshiriladi. Uskuna naryad yopilgandan keyin ulanishi mumkin. Agar oʻchirilgan ulanmada ishlar bir nechta naryad boʻyicha amalga oshirilgan boʻlsa, u faqat barcha naryadlar yopilgandan keyingina ishga tushirilishi mumkin. 103. Naryadning amal qilish muddati 5 sutkagacha belgilanadi, mazkur Qoidalarga 8-ilovaning 7-bandida koʻrsatilgan ishlar bundan istisno. Ishdagi tanaffuslarda, agar bu vaqt ichida sxemalar tiklanmagan va ishni bajarish sharoitlari oʻzgarishsiz qolgan boʻlsa, naryad amalda hisoblanadi. Naryad uzaytirilgan kundan boshlab 5 kalendar kunidan oshmagan muddatga bir marta uzaytirilishi mumkin. 104. Naryadlarning toʻgʻri rasmiylashtirilishi ustidan nazorat uni beruvchi shaxslar va rahbar elektrotexnik xodimlar hisoblangan shaxslar tomonidan, davriy ravishda tanlov asosida tekshiruv yoʻli bilan amalga oshiriladi. 105. Elektr qurilmalarida naryadsiz bajariladigan barcha ishlar: a) buning uchun vakolatli shaxslarning (mazkur Qoidalarning 60-bandi) farmoyishi boʻyicha tezkor jurnalda rasmiylashtirgan holda; b) joriy ekspluatatsiya tartibida,keyinchalik tezkor jurnalga yozgan holda bajariladi. 106. Ishni takrorlash yoki davom ettirish zarurati boʻlsa, uning shart-sharoitlari yoki brigada tarkibi oʻzgargan taqdirda, farmoyish tezkor jurnalda rasmiylashtirilgan holda yangidan berilishi lozim. 107. Farmoyish boʻyicha quyidagi ishlar bajarilishi mumkin: a) kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan davomiyligi bir smenadan ortiq boʻlmagan ishlar; b) ishlab chiqarish zaruratidan kelib chiqqan holda, davomiyligi 1 soatgacha boʻlgan ishlar; v) kuchlanishi 1000 Vgacha boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish olingan holda, davomiyligi bir smenadan ortiq boʻlmagan ishlar. 108. Farmoyish boʻyicha bajariladigan ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar naryad boʻyicha bajariladigan ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar (mazkur Qoidalarning 53-bandi) bilan bir xil. Farmoyish boʻyicha bajarilishi koʻzda tutilgan ishlar naryad beruvchi shaxsning ixtiyoriga koʻra naryad boʻyicha bajarilishi mumkin. 109. Farmoyish beruvchi shaxs ish bajaruvchini (kuzatuvchini) tayinlaydi. Ishlarni xavfsiz bajarish imkonini aniqlaydi hamda buning uchun kerakli texnik va tashkiliy chora-tadbirlarni koʻrsatib beradi. 110. Farmoyish uni beruvchi shaxs yoki uning bevosita yoki aloqa vositasi orqali bergan koʻrsatmasi boʻyicha tezkor xodim tomonidan tezkor jurnalga yoziladi. Tezkor xodimning oʻzi bergan farmoyish ham tezkor jurnalga yoziladi. Tezkor jurnalda farmoyish kim tomonidan berilganligi, ish joyi va mazmuni, xavfsizlik choralariga koʻra ish bajarilishining toifasi, tashkiliy va texnik chora-tadbirlar roʻyxati, ishni bajarish vaqti, ish bajaruvchi (kuzatuvchi) va brigada aʼzolarining familiyalari, ismi, otasining ismi, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhlar koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Farmoyish boʻyicha ishlash jarayonida ushbu ishlarni bajarayotgan brigada tarkibini oʻzgartirish taqiqlanadi. 111. Tezkor xodim ish bajaruvchiga farmoyishni maʼlum qiladi, ishning bajarilishiga tayyorligi tasdiqlanganidan soʻng ish joyini tayyorlashga kirishadi (agar u talab etilsa) va tezkor jurnalga ishlarning xavfsiz amalga oshirilishini taʼminlash uchun bajarilgan barcha texnik chora-tadbirlarni yozib qoʻyadi. 112. Ish bajaruvchi ishni boshlashdan avval ish joyini qabul qilib oladi va ishning boshlanish vaqtini koʻrsatgan holda, farmoyishni ijroga qabul qilganligi toʻgʻrisida tezkor jurnalga imzo qoʻyadi. 113. Farmoyish boʻyicha bir smena davomida kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlarga quyidagilar kiradi: a) xizmat xonalari va yoʻlaklarni, YOTQlarni doimiy toʻsiqlargacha, boshqaruv shchiti xonalarini, shu jumladan rele, oʻlchov va boshqa turli apparaturalar joylashgan panellar ortini tozalash; b) OTQ hududini obodonlashtirish va tozalash, oʻt oʻrish, yoʻl va yoʻlkalarni qordan tozalash, avtomashnalarni OTQ hududidan oʻtkazish, yuklarni tashish, tushirish, ortish va boshqalar; v) kameralar va yacheykalardan tashqarida joylashgan yoritish apparaturasini (yoritish tarmogʻining ishlar bajarilayotgan uchastkasidan kuchlanishni olgan holda) taʼmirlash va lampalarni almashtirish; telefon aloqasi apparaturasini taʼmirlash; elektr dvigatellarning choʻtkalarini holatiga qarab turish va ularni almashtirish, elektr mashinalarining kollektor va halqalari holatiga qarab turish, toʻsiqlar va jihozlar qobigʻidagi yozuvlarni yangilash va hokazolar; g) YOTQ binosining qurilish qismini va OTQ hududida joylashgan binolarni taʼmirlash, poydevor va portallarni, kabel kanallari bostirmasini, yoʻllar va devorlarni va shunga oʻxshashlarni taʼmirlash; d) ulash sxemasidan vaqtincha chiqarilgan transformator va boshqa uskunalarning quritilishi ustidan nazoratni amalga oshirish, sxemadan chiqarilgan uskunalardagi moyni tozalash va quritishda moy tozalovchi hamda boshqa yordamchi apparaturaga xizmat koʻrsatish; e) havo qurituvchi filtrlarni tekshirish va ulardagi sorbentlarni almashtirish. 114. Mazkur Qoidalarning 115-bandda koʻrsatilgan ishlar elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan elektrotexnik xodim hisoblangan shaxs yakka oʻzi tomonidan bajarilishi mumkin. Mazkur Qoidalarning 115-bandi: “a” kichik bandi boʻyicha ishlarni elektrotexnik xodimlardan boʻlgan I guruhga ega boʻlgan shaxslar; “a” , “b” kichik bandlar boʻyicha ishlarni joriy ekspluatatsiya tartibida tezkor xodimlar; “g” kichik bandi boʻyicha ishlarni tezkor xodimlar yoki elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega maxsus ajratilgan kuzatuvchining kuzatuvi ostida elektrotexnik boʻlmagan xodimlar tomonidan bajarilishiga ruxsat etiladi. 115. Farmoyish boʻyicha bajariladigan ishlarga, shuningdek, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalaridagi oʻlchov asboblari, elektr energiyasini hisobga olish asboblari, aloqa, telemexanika, avtomatika, releli himoya qurilmalarini montaj qilish, tekshirish, rostlash, taʼmirlashga yechib olish va oʻrnatish ishlari, kommutatsiya apparatlarning uzatmalarida, ikkilamchi zanjirlarida hamda masofadan va avtomatik boshqaruv sxemalarining elektr uzatmalari zanjirida bajariladigan quyidagi: a) kuchlanishi 1000 V dan yuqori tok oʻtkazuvchi qismlari boʻlmagan xonalardagi; b) kuchlanishi 1000 V dan yuqori tok oʻtkazuvchi qismlari doimiy yaxlit yoki toʻrli toʻsiqlar orqasida joylashgan xonalardagi, shuningdek, komplekt taqsimlash qurilmalari (keyingi oʻrinlarda — KTQ) va komplekt transformator podstansiyalarning (keyingi oʻrinlarda — KTP) nazorat va oʻlchov asboblari oʻrnatilgan boʻlinmalaridagi; v) 1000 Vdan yuqori kuchlanishli toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlar 35 kV va ungacha boʻlgan kuchlanishda oʻtish joyidan 2,75 metrdan kam boʻlmagan balandlikda, 110 kV kuchlanishda — 3,5 metrdan kam boʻlmagan balandlikda joylashganida, YOTQni boshqarish yoʻlaklaridagi; g) OTQning toʻrli toʻsiq tashqarisiga chiqarilgan releli himoya shkaflaridagi, agregat shkaflari va oʻchirgichlar uzatmalaridagi ishlar kiradi. Bunda kuchlanish zanjirini oʻchirib qoʻyish va tok zanjirlarini shuntlash imkonini beruvchi maxsus qisqichlar yoki sinov bloklari bilan jihozlanmagan oʻlchov transformatorlari orqali ulangan elektr oʻlchov asboblari va elektr energiyasini hisobga olish asboblari zanjirlaridagi ishlar naryad boʻyicha bajariladi. 116. Mazkur Qoidalarning 117-bandida koʻrsatilgan ishlar elektr xavfsizligi boʻyicha IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodimning yakka oʻzi tomonidan yoki taʼmirlash xodimlari yoki ixtisoslashtirilgan xizmatlarning xodimlari hisoblangan kamida ikki shaxs tomonidan bajarilishi lozim. Ulardan bittasi elektr xavfsizligi boʻyicha IV dan past boʻlmagan guruhga, ikkinchisi esa elektr xavfsizligi boʻyicha III dan past boʻlmagan guruhga ega boʻlishi kerak. 117. Ishlab chiqarish zaruratiga koʻra, davomiyligi 1 soatgacha boʻlgan rejadan tashqari quyidagi ishlarni tezkor (tezkor taʼmirlovchi) xodimlarga yoki ularning kuzatuvi ostida boshqa elektrotexnik xodimlarga farmoyish boʻyicha bajarishga ruxsat etiladi: a) kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish olinib, yerga ulagichlar oʻrnatib bajariladigan ishlar. Bunday ishlarga alohida turgan elektr dvigatelga kabelni ulash va yechib olish, saqlagichlarni almashtirish, kuch transformatorining shoxobchalarini qayta ulash, uskunalar va shinalarning ayrim kontaktlarini tozalash va tortib mahkamlash, moy toʻldirilgan kirishlarga moy quyish va ulardagi sizib chiqishni bartaraf etish, alohida apparatlarga moy quyish ishlari kiradi. Bu ishlar elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan kuzatuvchini qoʻshib hisoblanganda,kamida ikki kishi tomonidan bajariladi. Ishga ijozat berishda, bunday ishlarni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan, TQda ish joyini toʻsishdan tashqari barcha texnik tadbirlar bajarilishi shart, Bunda TQda ish joyini toʻsishni mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 15-bandi talablaridan chekingan holda bajarmasa ham boʻladi; b) kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan, yerga ulagich oʻrnatilishini talab qilmaydigan ishlar. Bunday ishlarga: uskunalarning gʻilofida bajariladigan ishlar, gʻilof armaturasini tozalash va mayda taʼmirlash, transformatorlarning kengaytirgichlaridagi moy sathini koʻrsatuvchi oynalarni va kuchlanish ostida boʻlmagan oʻchirgich baklari va shunga oʻxshashlarni tozalash va mayda taʼmirlash, moyni tozalash va quritish uchun apparaturani ulash, elektr oʻlchov qisqichlari bilan oʻlchashlar, saqlagichlarni almashtirish, shtanga bilan kontaktlar qizishini tekshirish, shinalarning titrayotgan joylarini shtanga bilan aniqlash, fazalashtirish, izolyatorlarni va ulovchi qismalarda shtanga yordamida bir marta nazorat operatsiyasini bajarish, kuchlanishi 1000 V dan yuqori HLga oʻrnatilgan yuqori chastotali kanallarning ulama filtrlarini tekshirishdagi oʻlchashlar, agar uskunalarning tuzilishi bu ishlarni xavfsiz bajarish imkonini beradigan boʻlsa, ularga moy quyish va tekshirish uchun moy olish va shunga oʻxshash ishlar kiradi. Bu ishlarni elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodim hisoblangan shaxsni qoʻshib hisoblaganda, kamida ikki kishi bajarishi shart. Bunda tezkor xodim ishlovchilar ustidan uzluksiz nazoratni amalga oshiradi. Ikkinchi shaxs kamida III guruhga ega boʻlishi mumkin. 118. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalaridan kuchlanish olinib, bir smena davomida farmoyish boʻyicha bajariladigan ishlarga: magnitli ishga tushirgichlar, ishga tushirish tugmalari, avtomatik oʻchirgichlar, rubilniklar, reostatlar, kontaktorlar hamda shchit va yigʻilmalardan tashqarida oʻrnatilgan shularga oʻxshash kommutatsiya apparatlarini taʼmirlash; alohida turgan elektr qabul qilgichlarni (elektr dvigatellarni, elektr kaloriferlarni va shunga oʻxshash), alohida joylashgan magnit stansiyalar va boshqaruv bloklarini taʼmirlash; saqlagichlarni almashtirish; yoritish simlarini taʼmirlash ishlari, elektr taʼminoti bir tomonlama boʻlgan elektr qurilmalarda bajariladigan ishlar kiradi. Koʻrsatilgan ishlarni, odatda taʼmirlash xodimlaridan ikki kishi bajarishi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga, ikkinchisi kamida II guruhga ega boʻlishi lozim. Alohida hollarda farmoyish beruvchining roziligi bilan taʼmirlovchi xodimlardan III guruhga ega boʻlgan bitta shaxsga ushbu ishlarni bajarishga ruxsat etiladi. Ushbu bandda koʻrsatilgan ishlar tezkor taʼmirlovchi xodimlar tomonidan joriy ekspluatatsiya tartibida amalga oshiriladi. 119. Ish bajaruvchi (kuzatuvchi) farmoyish boʻyicha ishlarni bajarish uchun ruxsat olgan vaqtdan boshlab, brigada tarkibiga kiruvchi shaxslar tomonidan xavfsizlik texnikasi qoidalarining rioya etilishi ustidan nazorat olib boradi. Ishlar tugallanganidan keyin ish bajaruvchi: a) ishlar kuchlanish olinib yoki kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajarilganda, brigadani ish joyidan chiqarib, tezkor xodimlar hisoblangan shaxs bilan birgalikda ish joyini tekshirib chiqishi va shundan soʻng tezkor jurnalga imzo chekib, ish tugallanganini rasmiylashtirishi shart; b) ishlar kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajarilganda, ish joyini shaxsan koʻrib chiqishi, brigadani chiqarishi va bajarilgan ishlar hajmi hamda ularning tugallangan vaqti toʻgʻrisida tezkor xodimlardan boʻlgan shaxsga xabar berishi shart. Ish bajaruvchining ushbu xabari tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs tomonidan tezkor jurnalga ish tugalangan vaqtni koʻrsatib yozib qoʻyilishi kerak. 120. Farmoyish boʻyicha bajarilgan ishlarning tugallangani toʻgʻrisida tezkor xodim bevosita yoki aloqa vositalari orqali farmoyish bergan shaxsga maʼlum qiladi. 121. Joriy ekspluatatsiya tartibida quyidagi ishlar bajarilishi mumkin: a) mazkur Qoidalar 115-bandining “a”, “b”, “v” kichik bandlarida koʻrsatilgan, kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlar; b) kuchlanish olinib,mazkur Qoidalarning 120-bandida koʻrsatilgan, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarda bajariladigan ishlar. 122. Shuningdek, joriy ekspluatatsiya tartibida korxona hududida, yashash va xizmat xonalari, omborlar, ustaxonalar va shunga oʻxshash joylardagi tashqi va ichki yoritish qurilmalariga nominal toki 20 A gacha himoya apparatlari bilan jihozlangan guruh liniyalariga ulangan elektr qabul qilgichlarga maxsus biriktirilgan xodimlar tomonidan xizmat koʻrsatish ish joyi, ishning boshlanishi va tugallanishi haqida tezkor xodimlarni xabardor etib, u esa bu haqida tezkor jurnalga tegishli yozuv kiritib, amalga oshirilishi mumkin. 123. Elektr qurilmalarida joriy ekspluatatsiya tartibida bajariladigan ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar quyidagilardan iborat: a) elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan mazkur Qoidalar 115-bandining “a”, “b”, “v” kichik bandlari va 120-bandida belgilangan va mahalliy sharoitlarga qarab toʻldirilgan ishlar roʻyxati tuzilishi va uni korxona bosh muhandisi (rahbari) tomonidan tasdiqlanishi; b) ish bajaruvchi tomonidan aniq ish bajarilishi zarurati va uning xavfsiz bajarilishi imkoniyati aniqlanishi. 124. Mazkur Qoidalarning 125-bandiga muvofiq roʻyxatga kiritilgan ishlar turlari doimo ruxsat etilgan va yana qoʻshimcha farmoyishlar rasmiylashtirilishini talab qilmaydigan ishlar boʻlib hisoblanadi. 125. Avariya holatlarida tiklash ishlarini, shuningdek, kechiktirib boʻlmaydigan, qisqa muddatli, qurilmalarda avariyaga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan nosozliklarni bartaraf etish ishlarini, keyinchalik tezkor jurnalga yozib qoʻyish sharti bilan naryadsiz bajarish quyidagi xodimlarga ruxsat etiladi: a) tezkor xodimlarga (kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan qurilmalarda — kamida ikki kishi boʻlib); b) taʼmirlash xodimlariga tezkor xodimning kuzatuvi ostida, agar naryadni yozish va rasmiylashtirish vaqti avariya oqibatlarini bartaraf etishning choʻzilishiga olib kelsa; v) taʼmirlash xodimlariga agar tezkor xodim band boʻlsa hamda doimiy xizmat koʻrsatuvchi xodim boʻlmagan hollarda, ushbu qurilmaga xizmat koʻrsatuvchi elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega (1000 V gacha kuchlanishli qurilmalarda kamida IV guruhga ega) maʼmuriy texnik xodimlar nazorati va javobgarligi ostida. 126. Podstansiyalarda naryad yoki farmoyish berish huquqiga ega boʻlgan maʼmuriy-texnik xodimlar boʻlmagan taqdirda, avariyaning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish ishlariga naryad yoki farmoyish berish huquqi barcha podstansiyalar va tezkor chiqish brigadalarining elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodimlariga beriladi. 127. Barcha holatlarda ishlarni bajarishda, xavfsizlikni taʼminlovchi barcha texnik chora-tadbirlar bajarilishi shart. 128. Avariya oqibatlarini bartaraf etishda tezkor xodimlarning (bevosita, naryadsiz ishlanganda ishlovchilar ustidan kuzatuv oʻrnatish yoʻli bilan) ishtirok etishiga yuqori turuvchi tezkor xodimlarning roziligi bilan ruxsat beriladi. Yuqori turuvchi xodimlar bilan aloqa boʻlmagan taqdirda, bunday ruxsat talab etilmaydi. 129. Korxonalarning elektr qurilmalarida shahar (tuman) elektr taʼminoti yoki magistral elektr tarmoqlarining navbatchi brigadalari tomonidan har xil turdagi avariya ishlari bajarilganda, masalan, avariyadan shikastlangan kabelni sinash va oʻlchashda, mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq naryad berish vaishga ijozat berishni rasmiylashtirish shart. Bunday holatlarda, korxona podstansiyasida naryad berish huquqiga ega boʻlgan shaxs ayni vaqtda boʻlmagan taqdirda, avariyani tezroq bartaraf etish maqsadida qurilmani (korxonani, sexni) elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning koʻrsatmasi boʻyicha naryadni korxonaning navbatchi yoki tezkor taʼmirlovchi xodimi berish huquqiga ega boʻladi. 130. Xizmat safaridagi xodimlar — bu isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridagi ishlarni bajarish maqsadida ularning shtat roʻyxatida boʻlmagan, boshqa korxona va tashkilotlardan yuborilgan xodimlar. 131. Xizmat safaridagi xodimni ishga quyish ushbu Qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi. Xizmat safaridagi shaxslar xavfsizlik texnikasi qoidalari boʻyicha bilim sinovidan oʻtganligi va elektr xavfsizligi boʻyicha guruh berilgani haqidagi belgilangan shakldagi shaxsiy guvohnomaga ega boʻlishlari shart. Mazkur qoidalar boʻyicha bilim sinovi doimiy ish joyi boʻyicha oʻtkaziladi. 132. Xizmat safariga yuborilgan korxona (tashkilot) xizmat safarining maqsadidan tashqari, javobgar rahbar, ish bajaruvchi, nazorat qiluvchi va brigada aʼzolari qilib tayinlanishi mumkin boʻlgan xodimlar haqida, shuningdek, elektr qurilmalarida uzoq muddatli ishlarda naryad berish huquqiga ega boʻlgan shaxslar haqida yozma ravishda maʼlumot berishi kerak. 133. Xizmat safaridagi shaxslar xizmat safari joyiga ilk bor kelganda, ishlashi kerak boʻlgan elektr qurilmalarining xususiyatlarini hisobga olgan holda, elektr xavfsizligi boʻyicha yoʻl-yoʻriq oladilar. Naryad beruvchi, javobgar rahbar, ish bajaruvchi va nazorat qiluvchi vazifalari yuklatiladigan shaxslar esa ushbu elektr qurilmalarining energiya taʼminoti sxemalari boʻyicha ham yoʻl-yoʻriq oladilar. Yoʻl-yoʻriq yoʻriqnomalar jurnalida yozuv, shuningdek, yoʻl-yoʻriq oluvchi va yoʻl-yoʻriq beruvchi shaxslarning imzolari bilan rasmiylashtiriladi. 134. Xizmat safarining muddati 5 ish kunidan oshmaydigan boʻlsa, ishlab turgan elektr qurilmalarida bajariladigan ishlarda naryad beruvchi, javobgar rahbar, ish bajaruvchi, kuzatuvchi hamda brigada aʼzolari sifatida ishlash huquqi taqdim etilishi xizmat safariga yuborgan tashkilotning xatiga qurilmalarni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot rahbariyatining rezolyutsiyasi bilan rasmiylashtiriladi. Xizmat safarining muddati 5 ish kunidan oshgan taqdirda rasmiylashtirish yozma koʻrsatma orqali amalga oshirilishi lozim. 135. Xizmat safaridagi xodimlarga yoʻl-yoʻriq berilishi ular xizmat safariga yuborilgan korxonaning elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega maʼmuriy-texnik xodimi yoki kamida IV guruhga ega tezkor yoxud tezkor taʼmirlovchi xodimi tomonidan oʻtkazilishi zarur. Yoʻl-yoʻriq mazmuni, ishning xususiyatlari va murakkabligiga, elektr qurilmasining oʻziga xos xususiyatlari va sxemasiga qarab yoʻriq beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi. 136. Xizmat safariga yuborayotgan korxona (tashkilot) xizmat safariga yuborilgan xodimlarning, ularga elektr xavfsizligi boʻyicha berilgan guruhlariga hamda ushbu Qoidalarning 134-bandiga koʻra ularga taqdim etilgan huquqlarga muvofiqligiga va xodim tomonidan mazkur Qoidalar bajarilishiga javobgardir. 137. Elektr qurilmalarida xizmat safaridagi xodimlar tomonidan ishlar bajarilayotgan korxona (tashkilot) ishlayotganlarning ishchi va ilashgan kuchlanish elektr tokidan shikastlanishidan himoyani taʼminlovchi xavfsizlik choralari bajarilishi uchun javobgardir. 138. Xizmat safaridagi xodimlar uchun ish joyini tayyorlash va ishga ijozat berish barcha hollarda qurilmani ekspluatatsiya qilayotgan tashkilotning tezkor xodimi tomonidan amalga oshiriladi. 139. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradi. Familiyasi, ismi, otasining ismi Tekshiriluvchi xodim ishlaydigan sexning, elektr qurilma nomi Lavozimi, ushbu lavozimdagi ish staji Oldingi bilimlar sinovining sanasi, bahosi Mazkur bilimlar sinovining sanasi va sababi Bilim bahosi Imzo Tekshiruvchi Tekshiriluvchi Familiyasi, ismi, otasining ismi, egallab turgan lavozimi, ushbu lavozimdagi ish staji Oldingi bilimlar sinovining sanasi, bahosi, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi Bilimlar sinovining sanasi va sababi Bilimlarning umumiy bahosi, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi, komissiya xulosasi Tekshiruvchining imzosi Keyingi sinov sanasi Komissiya raisi__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (egallab turgan lavozimi, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi) Komissiya aʼzolari _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (egallab turgan lavozimi, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi) _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 1-jadval Elektr qurilmasining kuchlanishi Odamlardan va ular ishlatadigan asbob-uskunalar va moslamalardan, vaqtincha toʻsiqlardan Transport va ishchi holatidagi yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlardan, yuk changallovchi moslamalar va yuklarning strop (arqon)laridan tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa, m 1000 V gacha HLda 0,6 tegish boʻlmagan TQda meʼyorlanmaydi 1,0 1,0 3 — 35 kV 0,6 1,0 60 — 110 kV 1,0 1,5 150 kV 1,5 2,0 220 kV 2,0 2,5 2-jadval Tuproq Qazish chuqurligi, m 1,5 gacha 1,5 — 3,0 Qiyalik yoʻnalishi va gorizontal chiziq oʻrtasidagi burchak, grad Qiyalik balandligi- ning asosiga nisbati Qiyalik yoʻnalishi va gorizontal chiziq oʻrtasidagi burchak, grad Qiyalik balandli-gining asosiga nisbati Tabiiy namlikdagi, uyilgan 76 1:0,25 45 1:1 Qumli va shagʻalli, namli (toʻyinmagan) 63 1:0,5 45 1:1 Loyli: qumloq tuproq qumoq tuproq loy 76 90 90 1:0,25 1:0 1:0 56 63 76 1:0,67 1:0,5 1:0,25 Sariq (sogʻ) tuproq 90 1:0 63 1:0,5 3-jadval Tuproq shartlari Xandaq chuqurligi, m Toʻsiqlar Sizot suvlari kichik miqdorda sizib chiqadigan yoki ular yoʻq boʻlgan tabiiy namlikdagi yopishqoq tuproqlar 3 gacha Orasi ochiq Xuddi shuningdek 3 — 5 Yaxlit Yuqori namlikdagi har xil va qumli tuproqlar Chuqurligidan qatʼi nazar Yaxlit 1. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori kabel liniyalari (keyingi oʻrinlarda — KL) va podstansiya elektr qurilmalarida naryad boʻyicha quyidagi ishlar bajarilishi shart: Kuchlanish olinganda; kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlar va ularning yaqinida; kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda, vaqtincha toʻsiqlar oʻrnatish talab etiladigan; TQda koʻtarish mashinalari va mexanizmlarini qoʻllab amalga oshiriladigan Kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan boshqa ishlar, shu jumladan: komplekt taqsimlash qurilmalari (keyingi oʻrinlarda — KTQ) va tashqarida oʻrnatilgan komplekt taqsimlash qurilmasidagi (keyingi oʻrinlarda — TKTQ), shkafning eshiklari va toʻsiqlari yopilgan boʻlishi sharti bilan aravachalarda shkaflardan tortib chiqarilgan uskunalardagi; kommutatsiya apparatlarining uzatmalari va agregat shkafidagi, ikkilamchi zanjirlar, releli himoya, avtomatika, telemexanika va aloqa qurilmalaridagi ishlar farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin. 2. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan TQ, taqsimlash shchitlari, yigʻmalarning yigʻma shinalarida, shuningdek, ushbu qurilmalarning ular orqali yigʻma shinalarga kuchlanish uzatilishi mumkin boʻlgan ulanmalaridagi ishlar naryad boʻyicha bajarilishi kerak. Boshi berk ulanmalardagi ishlarni farmoyish boʻyicha bajarishga ruxsat etiladi. 3. Podstansiyalarning elektr qurilmalari va KLda, ularning barcha tok oʻtkazuvchi qismlaridan, shu jumladan HL va KL chiqishlaridan kuchlanishni olgan holda, qoʻshni (kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan yigʻma va shchitlar kuchlanish ostida qolishi mumkin) elektr qurilmalariga kirish joyi qulflangan boʻlishi sharti bilan ishlar bajarilganida, barcha ulanmalarda bir vaqtda ishlash uchun bitta naryad berilishiga ruxsat etiladi. 4. Yakka tizimli shina va seksiyalar soni qancha boʻlishidan qatʼi nazar, 10 kV gacha boʻlgan TQda seksiyani taʼmirlashga chiqarishda, shinalar va ushbu seksiyaning barcha yoki bir qism ulanmalaridagi ishlarga bitta naryad berishga ruxsat etiladi. Seksiyaning barcha ish joylariga ishlashga bir vaqtda ijozat berilishi mumkin; brigadani ushbu seksiya chegarasida turli ish joylarida tarqalib joylashtirishga ruxsat etiladi. Naryadlar boʻyicha ish toʻla tugallanmaguncha seksiyaning biron-bir ulanmasini kuchlanish ostida tekshirib koʻrish yoki uni ulash uchun tayyorlash taqiqlanadi. 5. Quyidagi hollarda brigadani turli ish joylariga tarqatib, bir ish joyidan boshqa ish joyiga koʻchirishni rasmiylashtirmasdan, bir yoki bir necha ulanmalarda bir vaqtda yoki navbatma-navbat bajariladigan ishlar uchun bitta naryad berishga ruxsat etiladi: nazorat va kuch kabellarini oʻtkazishda va koʻchirib oʻtkazishda, uskunalarni sinashda, himoya, avtomatika, blokirovka hamda shunga oʻxshash qurilmalarni tekshirishda; uzatmalari boshqa xonada joylashtirilgan kommutatsiya apparatlarini taʼmirlashda; kotlovan, xandaq, quduq, kollektor, tunnellardagi ayrim kabelni taʼmirlashda; ish joylarining joylashishi ish bajaruvchiga (kuzatuvchiga) brigada ustidan nazoratni oʻrnatish imkoniyatini beradigan ikki kotlovanda va kotlovanga yaqin joylashgan YOTQda bajariladigan alohida bir kabelni taʼmirlash ishlarida. 6. Ishlar mazkur Qoidaga 8-ilovaning 4-5-bandlariga muvofiq bajarilganda, barcha ish joylari ishga ijozat berishdan oldin tayyorlab qoʻyilishi lozim. Brigada turli ish joylariga tarqatib ishlaganda, brigada aʼzolaridan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlganlardan bittasi yoki bir nechtasi ish bajaruvchidan alohida turishiga ruxsat etiladi; bunda ish bajaruvchi, undan alohida joylashtirilishi kerak boʻlgan brigada aʼzolarini ish joylariga boshlab borishi va ishlar xavfsizligi boʻyicha yoʻl-yoʻriq berishi shart. 7. Tezkor chiqish brigadaga bir necha podstansiyalarda, har bir podstansiyaning bir yoki bir necha ulanmalarida, bir xil turdagi ekspluatatsiya ishlarini navbati bilan bajarish uchun bitta naryad berishga ruxsat etiladi. Bunday ishlarga quyidagilar kiradi: izolyatsiyani tozalash, qisqichlarni tortib mahkamlash, moyni tahlilga olish va moy quyib toʻldirish, transformatorlarning shoxobchalarini qayta ulash, releli himoya, avtomatika, oʻlchov asboblari qurilmalarini tekshirish, chet manbadan yuqori kuchlanish bilan sinash, izolyatorlarni oʻlchov shtangasi bilan tekshirib koʻrish va shunga oʻxshash ishlar. Bunday naryadlarni amal qilish muddati 1 sutka. Har bir podstansiya va har bir ulanmada ishga ijozat berish mazkur Qoidalarga 6-ilovada keltirilgan naryadning “Kundalik ishlashga ijozat berish va uning tugashi” 3-jadvalida rasmiylashtirilishi lozim. Ishlar mazkur Qoidalarga 8-ilovaning 3-bandiga muvofiq bajariladigan podstansiyalard ishga ijozat berish barcha ulanmalar uchun bir vaqtda amalga oshirilishi mumkin, lekin ushbu podstansiyadagi barcha ishlar toʻliq tugallanmaguncha ularni birontasini ham ulashga tayyorlash taqiqlanadi. Podstansiyalarning har birini mazkur naryad boʻyicha ishlar toʻliq tugallanganidan soʻng ulashga ruxsat beriladi. 8. TQ ichida joylashgan aloqa qurilmalaridagi ishlar TQga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan beriladigan naryadlar boʻyicha amalga oshirilishi shart. Ishga ijozat berish ushbu xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. 9. HLda naryad boʻyicha quyidagi ishlar bajarilishi lozim: kuchlanish olinganda, shu jumladan ikki tayanch oraliqlari kesishgan joylarda, ilashgan kuchlanish zonasida, shuningdek, tarmoqdan uzilgan koʻp zanjirli 35 kV va undan yuqori kuchlanishli HLda simlarni montaj qilish va almashtirish boʻyicha; kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida ; kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda: odam oyogʻi ostidan hisoblaganda yer sirtidan 3 metrdan yuqori balandlikda; tayanchning konstruktiv qismlarini boʻlaklab; tayanch oyogʻini 0,5 metrdan koʻp chuqurlikda kavlab ; qoʻriqlash maydonida, HL trassasini tozalashda kesilayotgan daraxtlarning simga tushishining oldini olish choralarini koʻrish talab etilgan hollarda; 0,4 — 10 kV HL trassasini tozalashda shox-butalarni kesishda, ularning simlarga tushishi yoki ularni kesish bilan bogʻliq ravishda odamlarni simlarga xavfli masofaga yaqinlashishida, yuk koʻtaruvchi mashina va mexanizmlarni qoʻllab bajaraladigan ishlar. HLdagi qolgan barcha ishlar farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin. 10. Har bir HLga, koʻp zanjirli liniyalarda esa uning har bir zanjiriga alohida naryad beriladi, bitta naryad berishga ruxsat etilgan quyidagi hollar bundan mustasno: koʻp zanjirli liniyaning bir necha zanjirlarida kuchlanish olinganda va kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar; kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bir nechta HLda bajariladigan bir turdagi ishlar; HLlarning kesishgan joylaridagi ishlar; kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HLlarda bir liniyadan boshqasiga oʻtishni rasmiylashtirib, navbatma-navbat bajariladigan ishlar. 11. Taʼmirlanayotgan liniyadan kuchlanish olinganda bajariladigan ishlarga berilgan naryadda uni kesib oʻtgan qaysi liniya uzilishi mazkur Qoidalarning 46-bandiga va yerga ulanishi mazkur Qoidalarga 9-ilovaga muvofiq yerga ulagich oʻrnatilishi koʻrsatilgan boʻlishi shart. Agar ishlarni bajarish sharoitlariga koʻra taʼmirlanayotgan liniya yaqinidan oʻtayotgan liniyani oʻchirish talab qilinadigan boʻlsa, naryadda taʼmirlanayotgan HLga tegishli xuddi shunday koʻrsatma kiritilishi lozim. Bunday hollarda taʼmirlanayotgan liniyani kesib oʻtuvchi yoki uning yaqinidan oʻtayotgan liniyaga yerga ulagich oʻrnatish ishga ijozat berishdan oldin amalga oshirilishi kerak hamda ishlar toʻliq tugallanishiga qadar ulardan yerga ulagichlarni olish taqiqlanadi. 12. Ish kuni tamom boʻlishi sababli ishdagi tanaffuslarda ish joylariga oʻrnatilgan yerga ulagichlar olinmaydi. Kelgusi kun ishni boshlashda qoldirilgan yerga ulagichlarning butligi va mustahkam ulanganligi tekshirilganidan keyingina brigadani ishlashiga ijozat beriladi. 1. Kuchlanish olinib bajariladigan ishlar uchun ish joyini tayyorlash boʻyicha quyidagi texnik chora-tadbirlar koʻrsatilgan tartibda bajarilishi shart: a) zarur oʻchirishlarni amalga oshirish va ish joyiga kommutatsiya apparaturasining yanglishib yoki oʻz-oʻzidan ulanib qolishi oqibatida kuchlanish berilishini istisno etuvchi choralarni koʻrish; b) qoʻlda boshqariladigan uzatmalarga va masofadan boshqariladigan kommutatsiya apparatlarining kalitlariga taqiqlovchi plakatlarni osib qoʻyish; v) odamlarni elektr tokidan jarohatlanishdan himoya qilish uchun yerga ulanishi zarur boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlarda kuchlanish yoʻqligini tekshirish; g) yerga ulagichni oʻrnatish (yerga ulagich pichoqlarini ulash, ular boʻlmagan taqdirda, koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish); d) ogohlantiruvchi va koʻrsatma beruvchi plakatlarni osib qoʻyish, zarur boʻlgan taqdirda, ish joyini va kuchlanish ostida qolgan tok oʻtkazuvchi qismlarni toʻsish. Mahalliy sharoitlarga qarab tok oʻtkazuvchi qismlar, yerga ulagichlar oʻrnatilishidan oldin yoki keyin toʻsiqlar bilan ajratib qoʻyiladi. Elektr qurilmalariga smenada ikki va undan koʻp shaxs tomonidan tezkor xizmat koʻrsatilganda, ushbu bandda qayd etilgan tadbirlar ikki kishi tomonidan bajarilishi kerak. Elektr qurilmalariga bitta shaxs tomonidan xizmat koʻrsatilgan taqdirda, ularni bir kishi bajarishi mumkin, kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida koʻchma yerga ulagichni oʻrnatish (mazkur Qoidalarga 9-ilova 37-bandi) va ajratkichlari notoʻgʻri harakatlardan blokirovkalash qurilmalariga ega boʻlmagan kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarning ikki va undan koʻp ulanmalaridagi almashlab ulashlarni bajarish ishlari bundan mustasno. 2. Ishlash joyidan kuchlanish olinganda, kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida quyidagilar oʻchirilishi shart: a) ish bajarilishi kerak boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlar; b) tok oʻtkazuvchi qismlarga yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarini, odamlar va ular qoʻllaydigan asbob va taʼmirlash jihozlarini mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilganidan kam masofaga yaqinlashish ehtimoli boʻlgan toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlar. 3. Mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 2-bandi “b” kichik bandida koʻrsatilgan tok oʻtkazuvchi qismlarni uzish mumkin boʻlmasa, unda ular toʻsib qoʻyilishi kerak. 4. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kommutatsiya apparati orqali ish joyiga kuchlanish qaysi tomondan berilishi mumkin boʻlsa, ularning har bir tomonida shina yoki simlarni uzish yoki ajratish, ajratkichlarni uzish, saqlagichlarni olib qoʻyish, shuningdek, apparatlarning oʻziga oʻrnatilgan prujina orqali avtomatik ulanadiganlaridan tashqari, boʻlgichlar va yuklama oʻchirgichlarini oʻchirish yoʻli bilan hosil qilingan koʻrinuvchan uzilish boʻlishi shart. Elektr qurilmasining ishlarni bajarish uchun ajratilgan uchastkasi bilan bogʻliq boʻlgan kuchlanish transformatorlari va kuch transformatorlari ham teskari transformatsiyaga yoʻl qoʻymaslik uchun 1000 V gacha boʻlgan kuchlanish tomonidan uzib qoʻyilishi shart. 5. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida kommutatsiya apparatlarini yanglishib yoki oʻz-oʻzidan ulanishini va ular orqali ish joyiga kuchlanish berilishi ehtimolini bartaraf etish uchun: ajratkich, boʻlgich, yuklama oʻchirgichlarinining qoʻlda bajariladigan uzatmalarni uzilgan holatida mexanik qulf bilan qulflash; operativ shtanga bilan boshqariladigan ajratkichlarning koʻchmas toʻsiqlarini mexanik qulf bilan qulflash; masofadan boshqaruvga ega boʻlgan, koʻrsatib oʻtilgan kommutatsiya apparatlarining uzatmalarida kuch va tezkor tok zanjirlarini uzish, pnevmatik uzatmalarda esa, bundan tashqari qisilgan havo berish yoʻlidagi klapanni yopish va mexanik qulf bilan qulflash, hamda siqilgan havoni chiqarib yuborish, bunda havo chiqaruvchi tiqinlarni (klapanlarni) ochiq holatda qoldirish; yukli va prujinali uzatmalarda ulovchi yuk yoki ulovchi prujinalarni ishlamaydigan holatga keltirish. Tortib chiqariladigan aravachali KTQ va TKTQdagi kommutatsiya apparatlarining yanglishib ulanishini bartaraf etish choralari mazkur Qoidalarga 10-ilovaning III bob “Komplekt taqsimlash qurilmalariga xizmat koʻrsatish” talablariga muvofiq bajarilishi shart. 6. Bir qutbli ajratkichlar bilan jihozlangan 6 — 10 kV kuchlanishli elektr qurilmalarida ularni yanglishib ulanishini barataraf etish uchun pichoqlariga maxsus rezina qalpoqlar kiydirishga ruxsat etiladi. 7. Kuchlanishi 1000 V gacha elektr qurilmalarida bajariladigan ishlar tok oʻtkazuvchi qismlardan qoʻlda bajariladigan uzatmali kommutatsiya apparatlari yordamida hamma tomondan kuchlanish olinishi lozim, sxemada saqlagichlar boʻlganda esa ularni olib qoʻyish orqali amalga oshirilishi zarur. Sxemada saqlagichlar boʻlmagan taqdirda, kommutatsiya apparatlarini yanglishib ulanishini bartaraf etish uchun shkaf eshiklarini yoki dastaklarini qulflash, tugmalarini berkitish, kontaktlar orasiga izolyatsiyalovchi qoplama qoʻyish va boshqa choralar koʻrish orqali taʼminlanishi lozim. Shuningdek, ulovchi gʻaltakning simlarini uzib qoʻyish sharti bilan kuchlanishni masofadan boshqariladigan kommutatsiya apparatlari orqali olib tashlashga ruxsat etiladi. Agar apparatlarning konstruktiv ishlanishi va ish xususiyatlari boʻyicha imkon boʻlsa, yuqorida qayd etilgan choralar, shinalarni ajratish yoki kabellar, simlar ishlar bajariladigan kommutatsiya apparatlaridan yoki qurilmalardan ajratish bilan almashtirilishi mumkin. Sim va kabel uchlarini ajratib olish yoki shinalarni ajratishni taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega shaxs ishga quyuvchi rahbarligi ostida bajarishi mumkin. Ish joyi yaqinidagi bexosdan tegib ketish mumkin boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan kuchlanish olinishi yoki ular toʻsilgan boʻlishi kerak. 8. Kontaktlarini koʻrish imkoni boʻlmagan (tortib chiqarilmaydigan turdagi avtomatlar, paketli oʻchirgichlar, yopiq ishlangan rubilniklar va boshqalar) 1000 V gacha kuchlanishli kommutatsiya apparatlarining oʻchirilgan holati ularning qisqichlarida yoki chiquvchi shinalarda, simlarda yoxud ushbu kommutatsiya apparatlari yordamida ulanadigan uskunalar qisqichlarida kuchlanish yoʻqligini tekshirish orqali aniqlanadi. 9. Ish joyini tayyorlash jarayonida kerakli uzishlar amalga oshirilganidan soʻng 1000 V dan yuqori kuchlanishli uzilgan ajratkichlar, boʻlgichlar, yuklama oʻchirgichlarining uzatmalarida, ularni masofadan boshqarish tugmalari va kalitlarida, 1000 V gacha kuchlanishli kommutatsiya apparaturasida (avtomatlar, rubilniklar, oʻchirgichlar) “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakati, ishga ijozat berish uchun uzilgan HL va KLlarda esa “ULANMASIN! LINIYADA ISH BAJARILMOQDA!” plakati osib qoʻyilishi shart. Operativ shtanga bilan boshqariladigan ajratkichlarda plakat toʻsiqlarga, qutbli uzatmali ajratkichlarda esa har bir qutb uzatmasiga osib qoʻyilishi zarur. KTQning yacheykalarida plakatlar mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 3-bobi “Komplekt taqsimlash qurilmalariga xizmat koʻrsatish” talablariga muvofiq osib qoʻyiladi. Ajratkichlarning pnevmatik uzatmalarida havo berishni yopadigan klapanlariga “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakati osib qoʻyiladi. Avtomatlari, oʻchirgichlari yoki rubilniklari boʻlmagan 1000 V gacha kuchlanishli ulanmalarda plakatlar saqlagichlar olib qoʻyilgan va ularni qayta oʻrnatish bilan kuchlanish berish mumkin boʻlgan joyda osib qoʻyilishi kerak. 10. Ishlarni bajarish uchun HL va KLni uzgan avtomatlar, rubilniklar va boshqa ajratkichlarning uzatmalariga, ishlayotgan brigadalar sonidan qatʼi nazar, bitta “ULANMASIN! LINIYADA ISH BAJARILMOQDA” plakati osilishi kerak. Bu plakat ish joyini tayyorlashga, ishga ijozat berishga farmoyish beruvchi va liniyada ishlayotgan brigadalar sonini hisobga oluvchi tezkor xodimning koʻrsatmasi boʻyicha osib qoʻyiladi va yechib olinadi. Elektr qurilmasining liniya ajratkichida va unga taalluqli boʻlgan liniyada bir vaqtda ishlangan taqdirda, “ULANMASIN! TARMOQDA ISH BAJARILMOQDA!” plakatlari sxema boʻyicha unga yaqin joylashgan, ular orqali liniya ajratkichiga kuchlanish berish mumkin boʻlgan ajratkichlarning uzatmalariga osib qoʻyiladi. 11. Ishlarni bajarish vaqtida bexosdan tegib ketish mumkin boʻlgan oʻchirilmagan tok oʻtkazuvchi qismlar toʻsib qoʻyilishi shart. Vaqtincha toʻsiq uchun shchit (pardalar), ekranlar va shunga oʻxshash yogʻochdan yoki boshqa izolyatsiyalovchi materiallardan yasalgan toʻsiqlar qoʻllanishi mumkin. Vaqtinchalik toʻsiqlar bilan tok oʻtkazuvchi qismlargacha masofa 1-jadvalning 2-ustunida koʻrsatilganidan kam boʻlmasligi shart. 6 — 15 kV kuchlanishli elektr qurilmalarida bu masofa zarur boʻlganda 0,35 metrgacha kamaytirilishi mumkin. Vaqtincha toʻsiqlarning zarurligi, ularning turi, oʻrnatish usuli mahalliy sharoitga va ish xususiyatlariga qarab, javobgar rahbar va ish joyini tayyorlashni bajarayotgan shaxs tomonidan aniqlanadi. Toʻsiqlar alohida ehtiyotkorlik bilan javobgar rahbar ishtirokida oʻrnatiladi. Vaqtincha toʻsiqlarga “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakati mahkamlab qoʻyilishi lozim. 12. Konstruksiyasi ularning xavfsiz oʻrnatilishini taʼminlaydigan turgʻun va ishonchli mahkamlanadigan maxsus koʻchma toʻsiqlarni, qafaslar, qiyshaytirib yasalgan shchit va boshqalarni qoʻllashga ruxsat etiladi. 13. 15 kV gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida hamda tok oʻtkazuvchi qismlarni shchitlar bilan toʻsib boʻlmaydigan hollarda, uzilgan va kuchlanish ostida turgan tok oʻtkazuvchi qismlar (masalan, uzilgan rubilnikning, ajratkichning kontaktlari) orasiga joylashtiriladigan izolyatsiyalovchi qoplamadan foydalanishga ruxsat etiladi. Bu izolyatsiyalovchi qoplamalar kuchlanish ostidagi tok oʻtkazuvchi qismlarga tegib turishi mumkin. Qoplamalarni kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida V va IV guruhga, 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarda IV va III guruhga ega (ulardan biri tezkor, boshqasi taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlishi mumkin) ikki shaxs dielektrik qoʻlqop va izolyatsiyalovchi shtangadan yoki himoya koʻzoynagini qoʻllab, izolyatsiyalovchi qisqichdan foydalanib oʻrnatishi va olib qoʻyishi lozim. 14. Yopiq elektr qurilmalarida yerga ulagich pichoqlar ulanib yoki koʻchma yerga ulagich oʻrnatilganidan soʻng ish joyi bilan qoʻshni va uning roʻparasidagi yacheykalarning toʻrli yoki yaxlit toʻsiqlariga “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari osib qoʻyilishi shart. Bunday toʻsiqlari boʻlmagan ish joyi yaqinidagi yacheykada hamda qoʻshni va roʻparadagi yacheykalarda, shuningdek, xodimlarning kirishlari taqiqlangan yoʻlkalar xuddi shunday plakatlar bilan jihozlangan shchitlar (pardalar) bilan toʻsib qoʻyilishi kerak. Koʻchma shchitlar shunday joylashtirilishi kerakki, bunda xavf paydo boʻlgan taqdirda, ular xodimlarning chiqib ketishiga toʻsqinlik qilmasligi kerak. 15. OTQda poydevorga va alohida konstruksiyalar ustiga oʻrnatilgan uskunalarda yerdan turib ish bajarilganda, ish joyi (oʻtish uchun yoʻlak qoldirilib) ichkariga qaratib “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari osib qoʻyilgan izolyatsiyali elektr sim yoxud oʻsimlik yoki sintetik toladan ishlangan yoʻgʻon arqon bilan toʻsib qoʻyilishi kerak. Yoʻgʻon arqonni osish uchun ish joyi zonasiga kirmaydigan kontruksiyalardan ular toʻsilgan maydon chegarasidan tashqarida qolishi sharti bilan foydalanishga ruxsat etiladi. Liniya ajratkichlaridan tashqari OTQning barchasidan kuchlanish olinganida, liniya ajratkichlari toʻsilgan maydon tashqarisiga qaratib osib qoʻyilgan “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari osilgan yoʻgʻon arqon bilan toʻsib qoʻyilishi lozim. 16. OTQning kuchlanish bor boʻlgan qoʻshni uchastkalariga oʻtish mumkin boʻlgan joydagi konstruksiyalarning uchastkalariga yaxshi koʻrinadigan “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari oʻrnatilishi kerak. Bu plakatlar elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan tezkor taʼmirlovchi yoki taʼmirlash xodimlaridan boʻlgan shaxs tomonidan ijozat beruvchining rahbarligi ostida oʻrnatilishi mumkin. Koʻtarilish ruxsat etilgan konstruksiyalarga qoʻshni boʻlgan konstruksiyalar pastida “CHIQMA! OʻLDIRADI!” plakati osilishi shart. Koʻtarilish ruxsat etilgan koʻchmas narvonlar va konstruksiyalarga “SHU YERDAN CHIQILSIN!” plakati osib qoʻyilishi kerak. 17. Elektr qurilmalarida HL dan tashqari tayyorlangan barcha ish joylariga yerga ulagich oʻrnatilishi va ish joyi toʻsilishidan keyin “SHU YERDA ISHLANSIN!” plakati osib qoʻyilishi lozim. 18. Ishlash vaqtida xodimlarga toʻsilgan maydonchalar tashqarisiga oʻtish, oʻrnatilgan vaqtincha toʻsiq va plakatlarni olib qoʻyish yoki joyini oʻzgartirish taqiqlanadi. Barcha plakatlar faqat tezkor xodimlarning farmoyishi boʻyicha osib va olib qoʻyiladi. 19. Elektr qurilmalaridagi kuchlanish olinganda bajariladigan barcha turdagi ishlarni boshlashdan oldin ishlanadigan uchastkada kuchlanish yoʻqligini tekshirish zarur. Elektr qurilmasining ishlash uchun uzilgan qismida kuchlanish yoʻqligini tekshirish taqiqlovchi plakatlar osilganligidan keyin ijozat beruvchi tomonidan amalga oshirilishi lozim. 20. Elektr qurilmasida kuchlanishning yoʻqligi foydalanishdan oldin soz holatda ekanligi maxsus asboblar orqali yoki yaqinda joylashgan kuchlanish ostidagi tok oʻtkazuvchi qismlarga yaqinlashtirib aniqlangan, zavodda ishlab chiqarilgan kuchlanish koʻrsatkichi yordamida tekshirilishi kerak. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish koʻrsatkichidan dielektrik qoʻlqoplarda foydalanish zarur. Kuchlanish koʻrsatkichining yaroqli ekanligini ish joyida tekshirib koʻrish uchun yaqin orada avvaldan kuchlanish ostida turgan tok oʻtkazuvchi qismlar yoki boshqa imkoni boʻlmagan taqdirda, uni boshqa elektr qurilmasida avvaldan tekshirib qoʻyishga ruxsat etiladi. Agar bunday yoʻl bilan tekshirib qoʻrilgan kuchlanish koʻrsatkichi tushirib yuborilgan yoki zarbaga (qattiq silkinishga) uchragan boʻlsa, uni qayta tekshirmasdan turib qoʻllash taqiqlanadi. Uzilgan uskunalarda kuchlanish yoʻqligini barcha fazalarda, oʻchirgich va ajratkichda esa oltita kirish qisqichlarining barchasida tekshirish kerak. Agar ish joyidagi elektr zanjirida uzilish boʻlsa, kuchlanish yoʻqligi uzilgan joyning ikkala tarafidagi tok oʻtkazuvchi qismlarda tekshiriladi. Doimiy toʻsiqlar bevosita kuchlanish yoʻqligini tekshirishdan oldin ochilishi yoki olinishi kerak. 21. Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish yoʻqligini tekshirish uchun, shuningdek, izolyatsiyalovchi shtangadan ham foydalanish mumkin, buning uchun uni tok oʻtkazuvchi qismlarga bir necha marta tekkizib koʻrish lozim, bunda chirsillash va uchqun chiqmasligi kuchlanish yoʻqligidan dalolat beradi. Kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan OTQda kuchlanish yoʻqligini kuchlanish koʻrsatkichi yoki shtanga bilan faqat quruq ob-havo sharoitida tekshirishga ruxsat etiladi. Nam ob-havo sharoitida kuchlanish yoʻqligini mavjud sxemani sinchiklab kuzatish orqali tekshirishga ruxsat etiladi. Bunday hollarda chiqib ketayotgan liniyada kuchlanish yoʻqligi tezkor xodim yoki dispetcher tomonidan tasdiqlanadi. Agar sxemani tekshirishda, shinalarda yoki uskunalarda kuchlanish borligini tasdiqlovchi tojlanish yoki liniya ajratkichlarini uzish paytida uning kontaktlari orasida liniyada kuchlanish borligidan darak beruvchi uchqun chiqayotganligi aniqlansa, sxemani qaytadan tekshirib chiqish va liniyaning holati toʻgʻrisidagi mulohazalarni tezkor xodimga yoki dispetcherga yetkazish zarur. Barcha kuchlanishdagi KTP va TKTQda kuchlanish yoʻqligini turli ob-havo sharoitida foydalanishga moʻljallangan maxsus koʻrsatkich boʻlmagan hollarda, nam ob-havo sharoitida mavjud sxema boʻylab sinchiklab kuzatish yoʻli bilan tekshirib koʻrishga ruxsat etiladi. Mavjud sxema boʻylab kuzatish paytida HL va KL kirishlarida kuchlanish yoʻqligi ushbu liniya tezkor boshqaruvi ostida boʻlgan xodimlar tomonidan tasdiqlanadi. HLlarda sxema boʻylab joyida kuzatish uning yoʻnalishini va tashqi belgilarini tekshirishdan, shuningdek, tayanchdagi belgilarni liniyalarning dispetcherlik nomlariga muvofiqligini tekshirishdan iborat. 22. 6 — 20 kV kuchlanishli HLning yogʻoch va temir beton tayanchlarida hamda teleskopik minora ustida ishlanganda, sigʻim toki oqishi prinsipiga asoslangan kuchlanish koʻrsatkichi bilan kuchlanish yoʻqligini tekshirishda uning yetarlicha sezgirligi taʼminlanishi shart. Buning uchun koʻrsatkichning ishchi qismining koʻndalang kesimi 4 mm2 dan kam boʻlmagan sim bilan yerga ulanishi kerak. 23. Simlari turli sathlarda osilgan HLlarda kuchlanish yoʻqligini kuchlanish koʻrsatkichi yoki shtanga bilan tekshirish va yerga ulagichlarni oʻrnatish, eng pastki simdan boshlab, pastdan yuqoriga qaratib amalga oshirilishi lozim. Gorizontal osilgan simlarda esa tekshirishni eng yaqin joylashgan simdan boshlash kerak. 24. 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida kuchlanish yoʻqligi ham fazalar orasida, ham har bir faza bilan uskunaning yerga ulangan korpusi yoki yerga ulanadigan (nol simi) simi orasida tekshirilishi kerak. Avvaldan tekshirilgan voltmetrni qoʻllashga ruxsat etiladi. Nazorat lampalarini qoʻllash taqiqlanadi. 25. Apparatlar, blokirovka qurilmalari, doimiy ulangan volʼtmetrlar va boshqa moslamalarning oʻchganlik holati haqida signal beruvchi qurilmalar faqat qoʻshimcha vositalar boʻlib hisoblanadi va ularning koʻrsatkichlari yoki harakatlariga asoslanib kuchlanish yoʻqligi haqida xulosa chiqarish mumkin emas. Signal beruvchi qurilmalarning kuchlanish borligini koʻrsatishi ushbu qurilmaga yaqinlashish mumkin emasligidan dalolat beradi. 26. Podstansiyalarning elektr qurilmalarida va TQda kuchlanish yoʻqligini kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida tezkor yoki tezkor taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, 1000 V gacha qurilmalarda kamida III guruhga ega bulgan shaxsning yakka oʻzi tekshirishiga ruxsat etiladi. HLlarda kuchlanish yoʻqligini tekshirishni kuchlanishi 1000 V dan yuqori HLda kamida IV va III guruhga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HLda — III guruhga ega boʻlgan ikki shaxslar amalga oshirishlari kerak. 27. Tok oʻtkazuvchi qismlarni yerga ulash ish joyiga yanglishib kuchlanish berilganda, ishlovchilarni elektr tokidan jarohatlanishdan himoyalash maqsadida bajariladi. 28. Tok oʻtkazuvchi qismlarga yerga ulagichlar bevosita kuchlanish yoʻqligi tekshirilganidan soʻng oʻrnatilishi kerak. Koʻchma yerga ulagichlar avval yerga, undan keyin kuchlanish yoʻqligi tekshiriligandan soʻng tok oʻtkazuvchi qismlarga ulanishi lozim. Koʻchma yerga ulagichlarni olish teskari tartibda: avval tok oʻtkazuvchi qismlardan, soʻngra yerdan ajratib olib amalga oshiriladi. 29. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida koʻchma yerga ulagichni oʻrnatish va yechib olish operatsiyalari dielektrik qoʻlqopda, izolyatsiyalovchi shtangani qoʻllagan holda bajarilishi kerak. Oʻrnatilgan koʻchma yerga ulagich qisqichlarini mahkamlash shtanga yordamida yoki bevosita qoʻlda dielektrik qoʻlqop kiyib bajarilishi kerak. Yerga ulash uchun bu maqsadlarga moʻljallanmagan simlardan foydalanish, shuningdek, yerga ulagichni burab ulash taqiqlanadi. 30. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida ish olib borish uchun uzilgan uchastkaga qaysi tomondan kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan barcha fazalarga, qutblarga yerga ulagich oʻrnatilishi shart. Ishlarni bajarish uchun uzilgan yigʻma shinalar bundan mustasno, ularga bitta yerga ulagichni oʻrnatish yetarlidir. TQda ishlanganda, ushbu qurilmani taʼminlovchi liniyaning qarama-qarshi uchlarida yerga ulagichni oʻrnatish talab etilmaydi. Bunda ishlarni bajarish jarayonida yerga ulagichni olib ishlash zarur boʻlgan hollar bundan mustasno. Oʻrnatilgan yerga ulagichlar bevosita ishlar bajarilayotgan tok oʻtkazuvchi qismlardan oʻchirgichlar, ajratkichlar, boʻlgichlar yoki yuklama oʻchirgichlarining oʻchirilishi, saqlagichlarning olib qoʻyilishi, shinalar yoki simlarning demontaj qilinishi bilan ajratilishi mumkin. 31. Bevosita ish joyidagi tok oʻtkazuvchi qismlarda ushbu qismlar tokdan jarohatlanishga olib keladigan ilashgan kuchlanish (potensial) ostida qolishi mumkin boʻlsa yoki ularga begona manbadan (payvandlash apparati, yoritish tarmoqlari va shunga oʻxshash) kuchlanishi 42 V oʻzgaruvchan va 110 V oʻzgarmas tok berilishi ehtimoli boʻlsa, qoʻshimcha yerga ulagichlar oʻrnatilishi lozim. 32. Tok oʻtkazuvchi qismlarga oʻrnatilgan koʻchma yerga ulagichlar koʻzga koʻrinadigan uzilish bilan kuchlanish ostidagi tok oʻtkazuvchi qismlardan ajratib qoʻyilishi lozim. Yerga ulagichlar boʻyoqdan tozalangan joyga oʻrnatilishi kerak. 33. YOTQda koʻchma yerga ulagichlar tok oʻtkazuvchi qismlarning ulash uchun belgilangan joylariga oʻrnatilishi kerak. Bu joylar boʻyoqdan tozalanib, qora qalin chiziq bilan belgilab qoʻyiladi. YOTQ va OTQdagi koʻchma yerga ulagichlarni yerga ulash magistraliga yoki yerga ulangan konstruksiyalarga ulash joylari boʻyoqdan tozalangan va mahkamlash uchun moslashgan boʻlishi lozim. 34. Yerga ulagichni oʻrnatishning imkoni boʻlmasa yoki konstruksiyasiga koʻra oʻrnatish xavfli boʻlgan elektr qurilmalarida (masalan, ayrim taqsimlovchi qutilarda, alohida turdagi KTQda) yanglishib ish joyiga kuchlanish berilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ish joyini tayyorlashda qoʻshimcha xavfsizlik choralari koʻrilishi shart. Ushbu choralarga: oʻchirilgan apparatlar va uzatmalarni qulflab qoʻyish; ajratkichlar, rubilniklar, avtomat va boshqalarning yuqori kontaktlarini yoki pichoqlarini rezinali qalpoq yoki izolyatsiya materialidan yasalgan qattiq toʻshama bilan toʻsish; kommutatsiya apparati bilan ketma-ket ulangan saqlagichlarni olib qoʻyish va boshqalar kiradi. Bu texnik chora-tadbirlar ekspluatatsiyaga oid mahalliy yoʻriqnomada koʻrsatilishi shart. Koʻrsatilgan qoʻshimcha choralarni bajarish imkoni boʻlmagan taqdirda, bevosita ish joyiga TQning, shchitning, yigʻmaning taʼminlovchi liniyaning uchlari tarmoqdan uzilishi shart. Bunday elektr qurilmalarining roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan aniqlanadi va tasdiqlanadi. 35. Ushbu qurilmada elektr maydon taʼsirida kuchlanish paydo boʻlmaslik sharti bilan va begona manbadan yoki teskari transformatsiya yoʻli bilan bu qurilmaga kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan simlar, kabellar va shinalar barcha tarafdan ajratib qoʻyilgan hollarda, ushbu elektr qurilmalarida ishlarni bajarishda yerga ulagich oʻrnatish talab etilmaydi. Ajratilgan kabellarning uchlari bunday hollarda bir-biri bilan qisqa tutashtirilgan va yerga ulangan boʻlishi shart. 36. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida TQning, shchitlarning yigʻma shinalarida va ushbu shinalarning yigʻmalarida (izolyatsiya bilan qoplangan simlardan yasalgan shinalardan tashqari) kuchlanish olinib ishlanganda, bu shinalarga yerga ulagich oʻrnatilishi kerak. Ushbu TQ, shchitlar, yigʻmalarning ulanmalariga va ulardan taʼminlanuvchi uskunalarga yerga ulagich oʻrnatish zarurati va imkoni naryad, farmoyish beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi (mazkur Qoidalarning 60-bandi). 37. 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr qurilmalarida: yerga ulovchi pichoqlarni tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan kamida IV guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi bajarishiga ruxsat etiladi; koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV va III guruhga ega boʻlgan tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan ikki shaxs tomonidan bajarilishi kerak. Kamida III guruhga ega boʻlgan ikkinchi shaxs taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlishi va u elektr qurilmasining sxemasi bilan tanishib chiqqan hamda yoʻl-yoʻriq olgan boʻlishi kerak; yerga ulovchi pichoqlarni uzish va koʻchma yerga ulagichni olish tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan kamida III guruhga ega bitta shaxs tomonidan bajarilishi mumkin. 38. 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida yerga ulagichni oʻrnatish va olib tashlash boʻyicha barcha operatsiyalarni tezkor yoki tezkor-taʼmirlash xodimlaridan boʻlgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs bajarishiga ruxsat etiladi. 39. Agar bajarilayotgan ishning xususiyatiga koʻra talab etilsa (masalan, izolyatsiya qarshiligini oʻlchash va shunga oʻxshash), ish joyini tayyorlash vaqtida oʻrnatilgan yerga ulagichlarni vaqtincha olib turishga ruxsat etiladi. Bunda ish joyi mazkur Qoidalarning talablariga toʻla mos ravishda tayyorlanishi kerak va faqat ishni bajarish vaqtida xalaqit berishi mumkin boʻlgan yerga ulagichlar olib qoʻyiladi. Yerga ulagichlarni vaqtincha olib turish va qayta oʻrnatish tezkor xodim yoki uning kuzatuvi ostida elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzosi tomonidan bajariladi. Mahalliy tezkor xodimlari boʻlmagan kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida yerga ulagichni vaqtincha olib turish va qayta oʻrnatish ijozat beruvchi shaxs boʻlmagan hollarda javobgar rahbar yoki ish bajaruvchi, yoki uning kuzatuvi ostida kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzosi tomonidan bajarilishi mumkin. Naryadni topshirish paytida yerga ulagichni vaqtincha olib turishga ruxsat, uning “Alohida koʻrsatmalar” satrida bu operatsiya qayerda va qaysi maqsadlar uchun talab qilinishi toʻgʻrisida yozib qoʻyiladi. 40. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori HL taqsimlovchi qurilmalarning barcha uzilgan joylarida va seksiyaga ajratadigan kommutatsiya apparatlari oldida yerga ulanishi kerak. Quyidagi hollarda: shoxoblangan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli HLning ikkala uchidan yerga ulanishiga va shu podstansiyalarda yerga ulagichlar tarmoqdan uzilgan liniya ajratkichlaridan keyin (podstansiya tomonidan) oʻrnatilishi sharti bilan yerga ulamaslikka ruxsat etiladi; 6 — 20 kV kuchlanishli HLni faqat bitta TQda yoki seksiyaga ajratuvchi bitta apparat oldida yoki bu qurilmaga yaqin joyda yerga ulagich qurilmasi boʻlgan tayanchdagi seksiyaga ajratuvchi apparat oldida yerga ulashga ruxsat etiladi. Ushbu kuchlanishdagi boshqa TQda va havo liniyasi tarmoqdan uzilgan joydagi seksiyalarga ajratuvchi kommutatsiya apparatlari oldida HLga ish joyi bilan TQ oʻrtasida yoki seksiyaga ajratuvchi kommutatsiya apparatlari oraligʻida yerga ulagich oʻrnatish sharti bilan HLni yerga ulamaslikka ruxsat etiladi. Yerga ulagichlar yerga ulash qurilmasi boʻlgan tayanchlarda oʻrnatiladi. 1000 V gacha kuchlanishli HL uchun yerga ulagich faqat ish joyida oʻrnatilishi yetarlidir. 41. HLning alohida fazalarini taʼmirlashda TQda oʻchirilgan faza simini yerga ulash taqiqlanadi. 42. 40-bandda koʻrsatilgan yerga ulagichlarga qoʻshimcha ravishda har bir brigadaning ish joyidagi simlar, zarur boʻlganda esa troslar ham yerga ulanishi kerak. Tarmoqdan uzilgan va yerga ulangan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli HLning bir fazasida yoki navbat bilan har bir fazasida ishlanganda, ish joyida faqat ish bajarilayotgan faza simini yerga ulashga ruxsat etiladi. Bunda qolgan yerga ulanmagan fazalarga mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 2-ustunida koʻrsatilgandan kam masofaga yaqinlashish taqiqlanadi. 35 kV va yuqori kuchlanishli HLlardagi boshqa ishlarda, shuningdek, kuchlanishi 35 kV dan past HLlardagi barcha ishlarda hamma fazalarning simlari ish joyida yerga ulanishi kerak. 43. Bir zanjirli HLlarda ish joyidagi yerga ulagichni ish bajarilayotgan tayanchga yoki unga qoʻshni tayanchga oʻrnatish zarur. Yerga ulagichlarni ularning orasidagi masofa 2 km dan oshmasligi sharti bilan brigada ishlayotgan HL uchastkasining ikkala tomonidan oʻrnatishga ruxsat etiladi. 44. Kuchlanish ostidagi boshqa HL bilan kesishgan oraliqdagi HL simlarida ishlar bajarilganda (mazkur Qoidalarning 46-bandi), yerga ulagich ish bajarilayotgan tayanchga oʻrnatilishi lozim. Agar bu oraliqda sim yoki tros almashtirilayotgan yoki yangidan tortilayotgan boʻlsa, almashtirilayotgan sim ham, tros ham, yangidan tortilayotgan sim ham kesishgan joyning ikkala tarafidan yerga ulanishi shart. 45. Tayanchdan izolyatsiyalangan yashin qaytargich troslarida yoki ushbu trossga 1 metrdan kam masofaga yaqinlashish talab etiladigan tayanch konstruksiyalaridagi ishlarni bajarishda tros yerga ulanishi kerak. Yerga ulagich tayanchdan turib tros izolyatsiya qilingan tarafdagi oraliqqa qaratib yoki ushbu oraliqda oʻrnatilishi zarur. Agar ushbu oraliqda muz eritish koʻzda tutilgan boʻlsa, unda ish boshlashdan oldin tros tarmoqdan uzilishi va unga qaysi tomondan kuchlanish berilishi mumkin boʻlsa, shu tomonlardan yerga ulanishi zarur. 46. Ish joyidagi elektr zanjirini uzishdan avval (simlarni, troslarni boʻlaklab olish, seksiyaga ajratuvchi ajratkichni uzish) uziladigan joyning ikkala tomonidan yerga ulagich oʻrnatilishi kerak. 47. Koʻchma yerga ulagichlarni quyidagilarga ulash kerak: metalldan yasalgan tayanchlarda — uning elementlariga; yerga ulash simi bilan jihozlangan temir-beton yoki yogʻoch tayanchlarda yerga ulovchi simlarga, ularning butunligi tekshirilganidan soʻng. Temir-beton tayanchlarda koʻchma yerga ulagichni tayanchning armaturasiga yoki tayanchning armatura bilan bogʻliq boʻlgan metall elementlariga ulashga ruxsat etiladi. Neytrali yerga ulangan 1000 V gacha kuchlanishli elektr tarmoqlarida nol simni qayta yerga ulash bajarilgan hollarda, koʻchma yerga ulagichlarni nol simga ulashga ruxsat etiladi. Koʻchma yerga ulagichlarning yerga ulovchi simlariga yoki konstruksiyaga ulash joylari boʻyoqdan tozalangan boʻlishi lozim. Barcha HLlarda ish joyidagi koʻchma yerga ulagichlarni chuqurligi 0,5 metrdan kam boʻlmagan chuqurlikda yerga kiritilgan maxsus yerga ulagichga yoki mahalliy sharoitlarga qarab boshqa turdagi yerga ulagichlarga ulash mumkin. 48. 1000 V gacha kuchlanishli HLlarda ishlar tayanchlardan yoki izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoralardan turib bajarilganda, yerga ulagichlar taʼmirlanayotgan simlar bilan bir qatorda, ushbu tayanchlarga osilgan barcha simlarga, shu jumladan telemexanika va radiotranslyatsiya simlariga ham oʻrnatilishi kerak. 49. HL simlari turli balandliklarda osilgan boʻlsa, yerga ulagich eng pastdagi simdan boshlab, pastdan yuqoriga qarab oʻrnatilishi, gorizontal osilganida esa — eng yaqin turgan simdan boshlab oʻrnatilishi kerak. 50. Ilashgan kuchlanish zonasidan oʻtadigan yoki boshqa zanjirlari kuchlanish ostida turgan koʻp zanjirli liniyaning uzilgan zanjiridagi simlarda (troslarda) tayanchda turib olib boriladigan ishlarda, yerga ulagich ishlar bajarilayotgan har bir tayanchga oʻrnatilishi kerak. Ilashgan kuchlanish zonasi — bu HL oʻqidan 110 kV kuchlanishli HL uchun — 100 metr, 220 kV kuchlanishli HL uchun — 150 metr, 500 kV kuchlanishli HL uchun 200 metr masofada XL boʻylab ikki tarafidan vertikal tekislik bilan chegaralangan yer uchastkasi va havo fazosidagi 110 kV va undan yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan tok HLning uzunasi boʻyicha zona. 51. Ilashgan kuchlanish zonasida izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoradan yoki odamlarni koʻtarish uchun ishlatiladigan boshqa mexanizmlardan turib simlarda (trosslarda) ishlar bajarilganda, ularning ishchi maydonchalari koʻchma yerga ulagich yordamida sim (tross) bilan ulanishi, minora yoki mexanizmning oʻzi esa yerga ulanishi kerak. Bunda sim (tross) yaqin turgan tayanchda yerga ulanishi kerak. 52. HLda koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish va tayanchlarga oʻrnatilgan yerga ulagich pichoqlarni ulash 1000 V dan yuqori kuchlanishli HLda elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga va 1000 V gacha kuchlanishli HLda kamida III guruhga ega boʻlgan tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan shaxslar, ulardan biri ish bajaruvchi, ikkinchisi esa elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega brigada aʼzosi tomonidan bajarilishi kerak. Koʻchma yerga ulagichlarning kamida III guruhga ega boʻlgan ikki shaxs tomonidan yechib olinishiga ruxsat beriladi. Yerga ulagichni oʻrnatishda va yechib olishda bu operatsiyalarni bajaruvchi ikki shaxsdan biri, shu jumladan ish bajaruvchi ham yerda turishi mumkin. Yerga ulagich pichoqlarni uzishni tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs amalga oshirishiga ruxsat etiladi. 53. Koʻchma yerga ulagichlar komplekti raqamlangan boʻlishi va ular uchun ajratilgan joyda saqlanishi lozim. Koʻchma yerga ulagichlarni ilib qoʻyish yoki taxlab qoʻyish uchun ajratilgan maxsus joylar ularning komplektlarida koʻrsatilgan raqamlarga mos raqamlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 54. Koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish va yechib olish, yerga ulagich pichoqlarni ulash va uzish tezkor yoki mnemonik sxemalarda, tezkor jurnalda va naryadda aks ettirilishi shart. Barcha koʻchma yerga ulagichlar ularning turgan joylari koʻrsatilgan holda raqamlari boʻyicha hisobga olinishi kerak. 1. Elektr dvigatellarga yoki aylanuvchi qismlarga va ular orqali harakatga keltiriladigan mexanizmlarga tegish bilan bogʻliq ishlarni bajarishda, elektr dvigatelni toʻxtatish va uni ishga tushirish qurilmasiga yoki boshqarish kalitiga “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatini osib qoʻyish zarur. 2. 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr dvigatelning yoki u orqali harakatga keltiriladigan mexanizmlarning tok oʻtkazuvchi yoki aylanuvchi qismlariga tegish bilan bogʻliq ishlarni bajarishda, mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 4-bandiga va 10-ilovaga muvofiq elektr dvigateldan kuchlanishni olish lozim. Elektr dvigatelda ishlanganda, yerga ulagich kabelga (uni elektr dvigateldan ajratib yoki ajratmasdan turib) yoki uning TQdagi ulanmasiga oʻrnatilishi zarur. Aylanuvchi qismlarga tegish bilan bogʻliq boʻlmagan yoki ulash muftasi ajratilgan mexanizmlardagi ishlarni bajarishda, elektr dvigatelni taʼminlovchi kabelni yerga ulash zarur emas. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan yuqori kuchlanishli elektr dvigatellarda yoki u orqali harakatga keltiriladigan mexanizmlarda ishlashda, kuchlanishni olish va kabelning tok oʻtkazuvchi qismini yerga ulash mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 7, 8 va 36-bandlariga muvofiq bajarilishi lozim. 3. Nasoslar, tutun soʻrgich va shamollatkichlarning elektr dvigatellarida ishga ijozat berishdan oldin, agar elektr dvigatellarga ulangan mexanizmlar orqali ularda aylanish ehtimoli mavjud boʻlsa, bu mexanizmlardagi surilma klapanlar va shiberlar yopiq holatda va qulflangan, shuningdek, elektr dvigatellarning rotorlarini tormozlash choralari koʻrilgan boʻlishi kerak. 4. Elektr dvigatellarning aylanuvchi qismlari ishlab turgan vaqtda ularning toʻsiqlarini olish man etiladi. 5. 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr dvigatellarni qoʻlda boshqariladigan ishga tushiruvchi apparat yordamida ulash va uzish operatsiyalarini izolyatsiyalangan taglik ustida dielektrik qoʻlqopdan foydalanib bajarish kerak. 6. Ishlab turgan elektr dvigatelning choʻtkali apparatiga xizmat koʻrsatishni tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs yoki shu maqsadda ajratilgan bunday ishlarni bajarishga oʻqitilgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan shaxs bajarishiga ruxsat etiladi. Bunda quyidagi ehtiyot choralariga rioya etilishi zarur: ishni bosh kiyimda va tugmalari taqilgan maxsus kiyimda, kiyim mashinaning aylanuvchan qismlariga tortilib ketishidan ehtiyot boʻlib bajarish; dielektrik kalish yoki rezina gilamchadan foydalanish; qoʻl bilan birdaniga ikki qutbdagi tok oʻtkazuvchi qismlarga yoki tok oʻtkazuvchi va yerga ulangan qismlarga tegmaslik. Aylanayotgan elektr dvigatelidagi rotor halqalarini silliqlash ishlarini faqat izolyatsiyalangan dasta yordamida himoya koʻzoynagini taqib bajarish kerak. 7. Ishlab turgan katta tezlikdagi elektr dvigatelning ishlatilmayotgan chulgʻami va uning taʼminlovchi kabeli kuchlanish ostida deb hisoblanishi kerak. 8. Masofadan boshqariladigan kommutatsiya apparatlarida ishga ijozat berishdan avval: uzatmaning kuch zanjiri, operativ tok zanjirlari va isitish zanjirlari uzilishi; oʻchirgichlarning bakiga yoki pnevmatik uzatmasiga havo uzatuvchi quvur oʻtkazgichdagi tambalar yopiq va qulflangan holatga keltirilishi hamda ulardagi havo atmosferaga chiqarilib yuborilishi, shu bilan birga, havo chiqaruvchi tiqin (klapan) ochiq holatga oʻtkazilishi; ulovchi yuk yoki ulovchi prujinalar ishlamaydigan holatga keltirilishi; masofadan boshqaruvchi kalitga “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” va yopiq tambalarga “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatlari osib qoʻyilishi kerak. 9. Kommutatsiya apparatini sozlash paytida topshirilmagan naryad boʻyicha uning ulanishi va uzilishini sinov tariqasida tekshirib koʻrish uchun operativ tok zanjiriga, uzatmaning kuch zanjiri, signalizatsiya va isitish zanjiriga vaqtincha kuchlanish, shuningdek, oʻchirgichga va uzatmaga havo berishga ruxsat etiladi. Olib qoʻyilgan saqlagichlarni oʻrnatish, uzib qoʻyilgan zanjirlarni ulash va havo uzatish uchun tambalarni ochish, shuningdek, tekshirib koʻrish vaqtida “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” va “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatlarini olish tezkor xodimlar yoki uning ruxsati bilan ish bajaruvchi tomonidan amalga oshiriladi. Kommutatsiya apparatini tekshirib koʻrish uchun masofadan ulash yoki uzishni, sozlashni yoki rostlashni bajarayotgan shaxsga yoki uning talabi asosida tezkor xodim bajarishiga ruxsat etiladi. Kommutatsiya apparati tekshirib koʻrilgandan soʻng ish yana davom ettirilishi zarur boʻlgan taqdirda, tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs yoki uning ruxsati asosida ish bajaruvchi mazkur Qoidalarga 10-ilova 8-bandiga muvofiq ishlashga ijozat olish uchun talab etiladigan tadbirlarni bajarishi shart. 10. Ishchi bosim ostidagi havoli oʻchirgichga faqat sinash va sozlash (dempferlarni sozlash, vibrogramma olish, simlarni oʻlchov asboblariga ulash yoki uzish, havo chiqayotgan joylarni topish va boshqalar) ishlarini bajarish uchun koʻtarilishga ruxsat etiladi. Tarmoqdan uzib qoʻyilgan havo oʻchirgichiga havo bilan toʻldirilgan ajratkichi ishchi bosim ostida boʻlganda, koʻtarilish barcha holatlarda qatʼiyan man etiladi. 11. Havoli oʻchirgichlarning nam oʻtkazmasligini (germetik holatini) tekshirish uni ishlab chiqargan korxona yoʻriqnomasiga muvofiq past bosimda bajariladi. 12. Havoli oʻchirgichni sinash va sozlash ishlarini bajarish uchun unga koʻtarilishdan oldin quyidagilar zarur: operativ tok zanjirlarini uzish; mahalliy boshqaruv tugmasini va ishga tushirish klapanini blokirovkalash (masalan, havo oʻtkazuvchi quvurlarni yechib qoʻyish, shkaflarni qulflash va boshqalar) yoki ish bajaruvchining koʻrsatmasi boʻyicha faqat aniq bir shaxs (operativ tok ulangandan soʻng) uzib-ulash operatsiyalarini bajarishi uchun ishga qoʻyyuvchi yoʻl-yoʻriq olgan brigada aʼzolaridan bir xodimni oʻchirgich yoniga qoʻyish. Bosim ostidagi havoli oʻchirgichda odamlar boʻlgan vaqtda boshqaruv va taqsimlash shkaflaridagi barcha ishlar toʻxtatiladi. 13. Havoli oʻchirgichni ishlatib koʻrish, sozlash va sinash uchun uni ulash va oʻchirish vaqtida oʻchirgich yonida odamlarning boʻlishi taqiqlanadi. Sinash va sozlash uchun oʻchirgich bilan operatsiyalar bajarilishiga buyruqni ish bajaruvchi (yoki brigada aʼzolari jumlasidan boʻlgan va ish bajaruvchi tomonidan vakil qilingan shaxs) faqat brigada aʼzolari oʻchirgichdan xavfsiz masofaga yoki berkinish joyiga uzoqlashtirilganlaridan soʻng berishi mumkin. 14. Odamlarni havo toʻplagich ichida boʻlishi bilan bogʻliq ishga ijozat berishdan avval quyidagilar zarur: havo berilishi mumkin boʻlgan barcha havo quvurlarining surilma klapanlarini berkitish, qulflab yopish, surilma klapanlariga “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatini osish; havo toʻplagichdan bosim ostida boʻlgan havoni chiqarish, uning yuqori qismidagi tiqinni va pastdagi havo chiqaruvchi surilma klapanni ochiq holatda qoldirish; havo toʻplagichdan havo quvurini ajratish va unga qopqoqni oʻrnatish lozim. 15. Oʻchirgichlarning va havo toʻplagichning baklaridagi manometrning nol qiymatini koʻrsatishi ularda siqilgan havo yoʻqligini isbotlovchi ishonchli dalil boʻlolmaydi. Darchaga oʻrnatilgan qopqoqlarni yechishda, bolt va gaykalarni boʻshatishdan oldin havo chiqaruvchi tiqinlarni (klapanlarni) yoki surilma klapanlarni ochish yoʻli bilan haqiqatan ham siqilgan havo yoʻqligiga ishonch hosil qilish zarur. Havo chiqaruvchi tiqinlarni (klapanlarni) yoki surilma klapanlarni yopishga faqat darchaga oʻrnatilgan qopqoqni mahkamlab yopuvchi barcha bolt va gaykalar qotirilgandan soʻng ruxsat beriladi. 16. Kompressor qurilmasiga Gaz quvurlari, havo quvurlarining koʻchmas kompressor qurilmalarining tuzilishi va xavfsiz ishlatish qoidalarini biladigan elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhga ega boʻlgan, shu qurilmaga biriktirilgan shaxs xizmat koʻrsatishi shart. 17. Aravacha bilan tortib chiqariladigan uskunalari boʻlgan KTQda shinalardan kuchlanishni olmasdan va ularni yerga ulamasdan turib, shinalardan yoki toʻgʻridan-toʻgʻri KTQlarga ulangan uskunalardan yaxlit metall toʻsiq bilan ajratilmagan shkaf boʻlmalari ichiga kirish taqiqlanadi. 18. Komplekt taqsimlash qurilmasining shkaf boʻlmasi ichida ishlaganda, aravachani qurilmasi bilan tortib chiqarib qoʻyish, tok oʻtkazuvchi qismlari kuchlanish ostida qolgan boʻlmadagi toʻsiqchani qulflab, “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatini osish zarur. Ishlanayotgan boʻlmaga “SHU YERDA ISHLANSIN!” plakatini osib qoʻyish kerak. 19. Yerga ulovchi pichoqlar bilan jihozlangan KTQlarida, boshqa tomondan kuchlanish uzatilishini istisno etuvchi sxemali ulanmalarda bu pichoqlarni shinaga ulashdan oldin kuchlanish bor-yoʻqligini shu joyning oʻzida elektr sxemani koʻzdan birma-bir kechirib tekshirishga ruxsat etiladi. 20. KTQdan tashqarida undan chiquvchi HL va KLlarda yoki ularga ulangan uskunalarda ishlanganda, oʻchirgichni aravachasi bilan tortib chiqarish, yuqoridagi toʻsiqcha yoki eshikchalarni qulflab qoʻyish va “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” yoki “ULANMASIN! LINIYADA ISH BAJARILMOQDA!” plakatlarini osib qoʻyish kerak. Chiquvchi HLda ishlangan taqdirda, KTQ shkaflarida yerga ulagichlarni oʻrnatishda mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 40-bandi talablari eʼtiborga olinishi zarur. 21. KTQlarining shkaflari ichida mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 20-bandidagi koʻrsatmalarga muvofiq ishlar bajarilganda quyidagilarga ruxsat etiladi: yerga ulagich pichoqlar bilan oʻchirgichning aravachasi orasida blokirovka boʻlsa, aravachani ushbu pichoqlar ulangandan soʻng nazorat holatiga oʻrnatish; yerga ulagich pichoqlar bilan oʻchirgichning aravachasi orasida blokirovka boʻlmasa, shuningdek, shkaflar ichida yerga ulagich pichoqlar boʻlmagan taqdirda, shu holatda qulflab qoʻyish sharti bilan aravachani tortib chiqarilgan holat bilan nazorat holati oraligʻidagi holatga keltirish. Aravacha ulanmaning chiqish qismlari yerga ulanganligi yoki yerga ulanmaganligidan qatʼi nazar, oraliq holatda qoldirilishi mumkin. 22. KTQlaridan tashqarida undan chiquvchi HL va KLlarda yoki ularga ulangan uskunalarda elektr dvigatellar bilan ulangan mexanizmlarni ham qoʻshib hisoblaganda ish olib borilmagan hollarda yoki bu ulanmaga KTQning shkafi ichida yerga ulagich oʻrnatilgan boʻlsa, oʻchirgichli aravachani nazorat holatiga chiqarib, uning boshqaruv va himoya zanjirida ishlashiga va oʻchirgichni tekshirish uchun ishlatib koʻrishga ruxsat beriladi. 23. Kabellar uchun handaqlar yoki kotlovanlarni qazishdan oldin yer qazish ishlari olib boriladigan hududda ushbu hudud tegishli boʻlgan tashkilot yoki korxonaning ishlarni bajarish uchun yozma ruxsatini olish hamda mavjud yer osti inshootlari, gaz, suv quvurlari va boshqa kommunikatsiyalarning aniq oʻrnashgan joyi toʻgʻrisida koʻrsatma olish zarur. Yer qazish ishlari yer osti inshootlari yaqinida va kommunikatsiyalarning muhofaza zonasida olib borilgan taqdirda, kommunikatsiyalar egasi boʻlgan korxona yoki tashkilot tomonidan koʻrsatib berilgan ishlash shartlari bajarilishi lozim. 24. Kabellar oʻtgan joydan 1 metrdan kam masofada yer qazish mashinalaridan va 5 metrdan kam masofada pona-bolgʻa yoki shunga oʻxshash kuch bilan uradigan mexanizmlardan foydalanishga ruxsat etilmaydi. Yer qazish ishlari kabellar ustida bajarilganda, tuproqni yumshatish uchun parchalaydigan bolgʻalardan va uni qazib chiqarish uchun yer qazuvchi mashinalardan, shuningdek, lom va kirkalardan foydalanish uchun faqat kabelgacha eng kamida 0,3 metr masofa qolishiga qadar qazishga ruxsat etiladi. Yerning qolgan qatlamidagi tuproq belkurak yordamida olib tashlanishi kerak. Kabellarni ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarning nazorati ostida yer qazish ishlarini boshlashdan oldin yer qazish ishlarini bajaruvchi tashkilot tomonidan kabellar oʻtgan chuqurlikni va ularning joylashuvini aniqlash maqsadida tuproqning nazorat uchun qazilishi va yer qazish mexanizmlarining ishlash chegaralarini belgilovchi vaqtincha toʻsiqlar oʻrnatilishi lozim. 25. Qish faslida tuproqni belkurak bilan qazishni faqat tuproq isitilgandan soʻng boshlash mumkin. Bunda issiqlik manbaini kabelga qadar 15 sm masofagacha yaqinlashtirish mumkin. 26. Yer qazish ishlarini bajarishda kabellarning planida va sxemalarida qayd etilmagan quvurlar, yer osti inshootlari aniqlansa, aniqlangan inshootlar va jismlarning xususiyatlari aniqlanishi va tegishli ruxsatnoma olinishiga qadar yer qazish ishlarini toʻxtatib turish va bu haqda javobgar rahbarga maʼlum qilish lozim. 27. Zaharli gazlar paydo boʻlishi bilan ishlar darhol toʻxtatilishi, ishchilar esa zaharli gaz bilan ifloslanish manbai aniqlanishi va u bartaraf etilishiga qadar xavfli joydan zudlik bilan chiqarib yuborilishi zarur. Zaharli gazlar paydo boʻlishi ehtimoli mavjud boʻlganda, yer qazish ishlari faqat ishlovchilar gazga qarshi niqob bilan taʼminlanib, ularga gazni aniqlovchi indikator berilgandan keyin davom ettirilishi mumkin. Bunda ishni boshlashdan oldin ishchilarga zaharli gazga qarshi kurashish usullari boʻyicha yoʻl-yoʻriq berilishi kerak. 28. Oʻpirilish xavfi boʻlgan boʻsh yoki nam tuproqli yerlarda handaqlar qazilayotganda, ularning devorlari puxta mahkamlanishi kerak. Toʻkiluvchan tuproqli yerlardagi ishlar zovur devorlarini mustahkamlamasdan, ammo uning chetida tabiiy qiyalik burchagini saqlagan holda bajarilishi mumkin. 29. Yer osti suvlari boʻlmagan, tabiiy namlikdagi tuproq yerlarda va yer osti inshootlariga yaqin joylashgan yerlarda kotlovanlarni va handaqlarni mustahkamlanmagan tik devorlarining quyidagi chuqurlikdan oshirmasdan qazishga ruxsat etiladi: uyilgan va shagʻalli yerlarda — 1 m; qumloq tuproqli yerlarda — 1, 25 m; qumoq tuproqli va loyli yerlarda — 1,5 m; oʻta zich va qoya osti tuproqli yerlarda — 2 m. Qovushqoq zich tuproqli yerlarda tik devorli handaqlarni rotorli va zovur qazuvchi ekskavatorlar yordamida mustahkamlagichlarni oʻrnatmasdan, 3 metrgacha chuqurlikda qazishga ruxsat etiladi. Bu hollarda ishchilarning zovurlarga tushishiga ruxsat etilmaydi. Zovurlarning ishchilar ichida boʻlishi zarur boʻlgan joylarida mustahkamlagichlar oʻrnatilishi yoki qiyaliklar barpo etilishi zarur. Qish faslida yerning muzlagan qismida (yerning quruq tuproq qismidan tashqari) yer qazish ishlarini mustahkamlagichlar oʻrnatmasdan bajarishga ruxsat etiladi. 30. Yer qazish sharoiti mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 29-bandida koʻrsatilgandan farq qiladigan holatlarda kotlovanlar va handaqlarni qazish ishlari tik devorlarni boʻyi baravar tirgovich yordamida mustahkamlab yoki tabiiy qiyalikni saqlagan holda, devorlarni mustahkamlamasdan bajariladi. 31. Devorlari mustahkamlanmasdan mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 29-bandida koʻrsatilgandan kattaroq chuqurlikdagi zovur va handaqlar qiyaliklarining eng katta qiymati mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 2- jadvali boʻyicha qabul qilinadi. 32. Chuqurligi 3 metrgacha boʻlgan kotlovanlar va handaqlarning tik devorlari mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 3-jadvalida keltirilgan talablarga muvofiq mustahkamlanishi lozim. 33. Chuqurligi 3 metrgacha boʻlgan kotlovanlar va handaqlarning mustahkamlanishi odatda inventarli boʻlishi va namunaviy loyihalarga muvofiq bajarilishi lozim. 34. Kotlovanlar va handaqlarning taxtadan yasalgan mustahkamlagichlari tuproqni oʻraga qayta solinishiga koʻra pastdan yuqoriga qarab ajratib olinadi. Bir vaqtning oʻzida birdaniga olinadigan mustahkamlagich taxtalarning soni uchtadan oshmasligi, sochiluvchan va barqaror tuproqlarda esa bir donadan oshmasligi kerak. Taxtalarning olinishiga qarab, boʻshagan tirgovichlar boshqa joylarga oʻrnatiladi. Bunda eski oʻrnatilgan tirgovichlar faqat yangisi oʻrnatilgandan keyingina olib tashlanadi. 35. Oʻralar, handaqlar va kotlovanlarni qazishda ishlatiladigan qurilish materiallari hamda kotlovanlar va handaqlardan chiqarib tashlanayotgan tuproq iloji boricha toʻsilgan joy ichiga yoki yoʻlovchilar va transportga xalaqit bermaydigan qilib undan chetroqqa joylashtirilishi zarur. 36. Kotlovan, handaq va oʻra qazish ishlari bajarilayotgan joy ogohlantiruvchi yozuv va belgilar oʻrnatilgan toʻsiqlar bilan toʻsilishi, tungi vaqtda esa toʻsiqlarga ogohlantiruvchi chiroqlar oʻrnatilishi zarur. 37. Yoʻlovchilar va transport oʻtishi uchun handaqlar ustiga koʻprikchalar tashlanishi kerak. 38. Ochiq muftalar handaq ustidan tashlangan koʻndalang taxtalarga sim yoki tros yordamida oʻrnatilgan mustahkam toʻsinga osilib, quti bilan yopilishi lozim. Qutining bir tomoni yechib olinadigan va mixsiz mahkamlanadigan boʻlishi kerak. 39. Kabellarni osish uchun qoʻshni kabellardan, quvurlardan va shunga oʻxshash materiallardan foydalanish man qilinadi. 40. Kabellarni shunday osish kerakki, ular keyinchalik joyidan siljimasligi kerak. 41. Qazib ochilgan kabelni yopuvchi qutilar ustiga ogohlantiruvchi “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakati osib qoʻyilishi shart. 42. Muftalarni ochishdan yoki kabelni kesishdan oldin taʼmirlanishi kerak boʻlgan kabel haqiqatan ham shu ekanligiga, ish bajarish uchun u uzib qoʻyilganligiga va unda ishlashga ijozat berish uchun kerakli barcha texnik tadbirlar bajarilganligiga ishonch hosil qilish kerak. 43. Ish joyida taʼmirlanishi zarur boʻlgan kabel quyidagicha aniqlanishi kerak: kabel tunnel, kollektor, kanal ichidan imorat devorlari boʻylab oʻtkazilgan boʻlsa — uni trassa boʻylab kuzatish bilan, chizma va sxemalar boʻyicha kabellarning joylashish tartibini solishtirish va kabellardagi yorliqlarni tekshirish orqali; kabel yer ichidan oʻtkazilgan boʻlsa — ularning yerdagi joylashishini sxemada koʻrsatilgan holatlarini solishtirish orqali. Buning uchun oldindan kabel toʻplamidagi barcha kabellar koʻzga koʻrinadigan qilib, kabel toʻplamiga koʻndalang boʻlgan nazorat handagʻi (shurf) qazilishi kerak. 44. Taʼmirlanishi zarur boʻlgan kabelni ishonch bilan aniqlab boʻlmagan hollarda, kiydirma ramkasi boʻlgan kabel qidiruvchi apparat qoʻllanilishi kerak. 45. Kabel liniyalarida kabelni kesishdan yoki ulovchi muftani ochishdan oldin maxsus poʻlat ignali yoki kesuvchi uchli izolyatsiyalovchi shtangali moslama yordamida kuchlanish yoʻqligini tekshirish zarur. Moslama yordamida kabelning zirhi va qobigʻini tok oʻtkazuvchi fazalarigacha teshish yoki kesish, bir-biriga qisqa tutashtirib, uning yerga ulanishini taʼminlash lozim. Kabelning teshiladigan joyi ustiga oldindan berkituvchi ekran oʻrnatilishi kerak. Tunnellarda, kollektorlarda va quduqlarda bunday moslamani qoʻllash uchun faqat masofadan boshqarish mavjud boʻlganda ruxsat etiladi. 46. Kabelning shikastlanishi natijasida uning barcha tok oʻtkazuvchi fazalari ochilib qolgan boʻlsa, kuchlanish yoʻqligini kabelni teshmasdan kuchlanishni bevosita koʻrsatuvchi asbobning oʻzi bilan tekshirish mumkin. 47. Kabelni teshish ishlari javobgar rahbar yoki ijozat beruvchi yoxud uning kuzatuvi ostida ish bajaruvchi tomonidan bajariladi. Kabelni himoya koʻzoynagini taqib va dielektrik qoʻlqop kiyib teshish lozim. Teshish vaqtida handaq ustidagi izolyatsiyalovchi moslamada va imkoni boricha kabeldan uzoqroqda turish kerak. 48. Teshadigan moslamani yerga ulash uchun kabelning zirhidan yoki 0,5 metr chuqurlikda yerga kiritilgan maxsus moslamadan foydalaniladi. Yerga ulovchi sim zirhga halqasimon qisqich yordamida ulanadi; qisqich ostidagi zirh tasmasi tozalangan boʻlishi zarur. Agar zirh tasmasi zanglagan boʻlsa, u holda yerga ulovchi simni kabelning metall qobigʻiga ulashga ruxsat etiladi. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan toʻrt tolali kabel liniyasida ishlar bajarilganda, uning nol simi ikkala uchidan ajratib qoʻyiladi. 49. Muftaga quyiladigan kabel massasi metalldan yasalgan qopqoqli va joʻmrakli maxsus idishda qizdiriladi. Ochilmagan bankalardagi kabel massasini qizdirish qatʼiyan man qilinadi. 50. Kabel massasini quyishda brezent qoʻlqop kiyib, himoya koʻzoynagini taqib ishlash lozim. 51. Qaynoq kavsharlash qotishmali qozonchani, shuningdek, qaynoq kabel massasi solingan idishlarni joydan-joyga koʻchirish va ularni qizdirishda brezent qoʻlqopdan va himoya koʻzoynagidan foydalanish zarur. Kiyim yenglarining qoʻlqop ustiga chiqarib boylash yoki tirsakkacha yetadigan qoʻlqoplardan foydalanish lozim. Qaynoq birikma va erigan qotishmali idishlarni qoʻldan-qoʻlga uzatish man qilinadi. Ularni bir-biriga berish uchun yerga yoki mustahkam taglikka qoʻyish zarur. 52. Quyish uchun eritilgan birikma va qotishmani metall tayoqcha yordamida aralashtirish, qizigan qotishma ustidagi qorakuyani esa metall qoshiq yordamida olib tashlash lozim. Metall tayoqcha va metall qoshiq foydalanishdan oldin isitiladi. Qizigan birikma va qotishma ichiga suv tomishiga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi. 53. Yilning sovuq fasllarida qizitilgan birikmani ulovchi va oxirgi muftaga quyishdan oldin muftalar isitilishi zarur. 54. Kabelli baraban gʻildiratilganda, ishchilarning kiyimlarining baraban qismlariga ilashib ketishiga yoʻl qoʻymaslik choralari koʻrilishi zarur. Barabanlarni gʻildiratishdan oldin barabandan turtib chiqib turgan mixlar olib tashlanishi va kabel uchlari mahkamlanishi kerak. Kabelli barabanni faqat gorizontal tekislik boʻyicha qattiq yerda yoki mustahkam toʻshama ustida gʻildiratishga ruxsat etiladi. 55. Kabel, boʻsh baraban, mexanizmlar, moslamalar va asbob-uskunalarni bevosita handaq chetiga joylashtirish taqiqlanadi. 56. Barabanlardagi kabelni faqat tormoz moslamasi boʻlgan taqdirdagina tortib boʻshatishga ruxsat etiladi. 57. Kabel oʻtkazish qoʻlda bajarilganda, ishchilarning umumiy soni har bir erkak uchun kabel boʻlagining ogʻirligi 35 kg, ayol uchun 15 kg hisobidan belgilanishi kerak. Ish brezent qoʻlqopda bajarilishi zarur. 58. Kabelni oʻtkazish jarayonida ishchilarga qayrilish burchagi ichida turish va trassaning burilish joylarida kabelni qoʻlda ushlab turib uzatish man etiladi. Bunday maqsadlar uchun burchak roliklari oʻrnatiladi. 59. Kabelni elektr toki bilan isitish uchun 380 V dan yuqori kuchlanishdan foydalanish mumkin emas. 60. Kabelni va muftalarni faqat kabel tarmoqdan uzilganidan soʻnggina boshqa joyga koʻchirish mumkin. 61. Kuchlanish ostidagi kabellarni boshqa joyga qoʻchirishga quyidagi shartlar bajarilgandagina ruxsat etiladi: qoʻchirilishi kerak boʻlgan kabelning harorati 5 °C dan kam boʻlmasligi; qoʻchirilishi kerak boʻlgan kabel boʻlagidagi mufta yogʻoch taxtaga halqasimon qisqichlar bilan qattiq mahkamlangan boʻlishi; ish mobaynida dielektrik qoʻlqop kiyib, ustidan mexanik shikastlanishdan himoya qilish maqsadida brezent qoʻlqop kiyib ishlanishi; ishlar kabel oʻtkazish tajribasiga ega boʻlgan ishchilar tomonidan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega boʻlgan, kuchlanishi 1000 V dan kam boʻlgan kabellarda esa kamida IV guruhga ega shaxs rahbarligi ostida bajarilishi zarur. 62. Quduqlarni koʻrikdan oʻtkazish va ulardagi ishlar kamida ikki kishi tomonidan bajarilishi kerak. Bunda qopqogʻi ochiq turgan quduqqa tushilganda, quduq oldiga ogohlantiruvchi belgi yoki toʻsiq oʻrnatilishi lozim. Quduq ichida elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs ishlashi mumkin. Bu holda quduq yonida ikkinchi shaxs navbatchi boʻlib turishi kerak. Quduqqa ehtiyot (monter) kamarisiz va bir uchi quduqdan tashqariga chiqarib qoʻyilgan arqonsiz tushish va unda ishlash taqiqlanadi. Tunnellarni elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan bitta shaxs koʻrikdan oʻtkazishiga ruxsat etiladi. 63. Soʻrib oluvchi ventilyatsiya bilan jihozlanmagan tunnel, kollektor va quduqlarda ish boshlashdan yoki ularni koʻrikdan oʻtkazishdan oldin, yonuvchan va odam uchun xavfli gaz yoʻqligini tekshirib koʻrish kerak. Tekshiruvni asboblardan foydalanishga oʻqitilgan shaxslar bajarishlari lozim. Bunday shaxslarning roʻyxati korxona boʻyicha koʻrsatma bilan tasdiqlanadi. Gaz yoʻqligini tekshirish zarur boʻlgan quduqlar va tunnellarning roʻyxati korxonada tuziladi. Quduqlarni ochishda (ikkinchi qopqoqlarini) uchqun chiqmaydigan asboblardan foydalanish hamda qopqoqning quduqqa tushadigan joydagi temirga urilib ketishidan saqlash shart. 64. Xavfli gazning bor-yoʻqligini ochiq olov yordamida tekshirish man etiladi. Quduq, kollektor va tunnellarda gaz paydo boʻlib qolsa, ish darhol toʻxtatilishi va gaz chiqayotgan manbani topib, u bartaraf etilguncha ishchilar xavfli joydan chiqarilishi shart. Ish joyida yigʻilib qolgan gazni chiqarib yuborish uchun tashqaridan ventilyator yoki quduq tubiga 0,25 metr yetkazmasdan kompressor qurilmasiga ulangan uzun yeng yordamida havo berilishi zarur. Ventilyatsiya uchun ballonlardagi siqilgan gazni ishlatish taqiqlanadi. 65. Soʻrib oluvchi ventilyatsiya bilan jihozlangan kollektor va tunellarda ish boshlashdan oldin ular mahalliy sharoitga qarab, maʼlum muddatga ishga tushirilishi kerak. Bunda gaz bor-yoʻqligini tekshirmasa ham boʻladi. 66. Kollektor va tunnellar ichida ishlayotgan paytda ularda ikki tomondan eshik ochiq turishi, ishlayotganlar esa ularning oʻrtasida boʻlishi kerak. 67. Quduqlar ichida ishlagan paytda kavsharlash lampalarini yoqish, propan-butan ballonlarini oʻrnatish, mufta ichiga quyilishi kerak boʻlgan qotishma va mastikalarni eritish faqat quduqdan tashqarida bajarilishi mumkin. Eritilgan qotishma va qizdirilgan mastikani quduqqa yopiq idishda va maxsus choʻmichda metall trosga karabin bilan mahkamlab, ilgak yordamida sekin-asta tushirish lozim. Kabellar oʻtkazilgan kollektor, tunnel, kabel yarim qavatlar va boshqa xonalarda propan-butandan foydalaniladigan ishlarni bajarishda, xonada ishlatilayotgan ballonlarning umumiy hajmi 5 litrdan oshmasligi kerak. Ishlash paytida alanga tarqalishini chegaralovchi olovbardosh materiallardan yasalgan shchitchalardan foydalanish va yongʻinni oʻchirish uchun asbestdan yasalgan mato tayyorlab qoʻyish zarur. Ish tamom boʻlgandan soʻng gazli ballonlar olib chiqilishi va xonalar shamollatilishi lozim. 68. Kabellarning shikastlangan joylarini kuydirish vaqtida ishchilarni quduqlarda turishi taqiqlanadi. Kollektor va tunnellarda esa faqat ikkita ochiq turgan chiqish eshiklari orasida turishga ruxsat beriladi. Kabellarni kuydirish vaqtida ularda ishlash mumkin emas. Kabelning shikastlangan joyini kuydirib boʻlgandan soʻng yongʻin chiqishini oldini olish maqsadida kabellarni, albatta, koʻrikdan oʻtkazish zarur. 69. Kollektor, tunnel va quduqlarda uzoq muddatli ishlar bajarilganda, odamlarning ular ichida boʻlish vaqtini ishlarni bajarish sharoitlariga qarab, javobgar rahbar yoki naryad beruvchi shaxs belgilaydi. 70. Ishga ijozat berishdan va tunnellarni koʻrikdan oʻtkazishdan avval ulardagi yongʻinga qarshi himoya qurilmalari avtomatik ishlash tartibidan masofadan boshqariladigan tartibga oʻtkazilishi va boshqaruv kalitiga “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakati osib qoʻyilishi zarur. 71. Quduq, kollektor va tunnellarda hamda ochiq lyuklar yaqinida chekish man qilinadi. 72. Quduqlar va tunnellardagi ish joyini yoritish uchun 12 V kuchlanishli yoritkichlar yoki portlashdan himoyalangan akkumulyator fonarlaridan foydalanish lozim. 73. Kavsharlash lampalari bilan ishlanganda, quyidagi koʻrsatmalarga amal qilinishi zarur: a) kavsharlash lampasining rezervuariga kerosin yoki benzin quyganda, rezervuar hajmining 3/4 qismidan oshmasligi; b) quyish joyidagi tiqin qopqoqni rezbaning kamida toʻrt chizigʻiga burab yopish; v) lampadagi yonilgʻini toʻkmaslik yoki lampaga yonilgʻi quymaslik, lampani boʻlaklarga ajratmaslik, lampa bosh qismini burab chiqarish va shunga oʻxshash ishlarni olov yaqinida qilmaslik; g) kavsharlash lampasini uning gorelkasiga kerosin yoki benzin quyib yoqmaslik; d) portlab ketishidan saqlanish uchun kavsharlash lampasiga haddan tashqari koʻp havo yubormaslik; e) bosim chiqarilmaguncha lampaning gorelkasini boʻshatmaslik va olmaslik; j) lampa rezervuaridagi havo bosimini yonilgʻi quyish tiqin qopqogʻi orqali tushirish lampaning gorelkasidagi olov oʻchirilib, u toʻla sovitilganidan soʻnggina amalga oshirilishi lozim; z) lampada nosozliklar aniqlangan taqdirda (rezervuardan sizib chiqish, yondirgich rezbasidan gaz chiqishi va boshqalar) uni darhol taʼmirlashga topshirish shart; i) lampani faqat qaysi yonilgʻi turi bilan ishlatilishiga ruxsat berilgan boʻlsa, shu yonilgʻi turi bilan toʻldirish shart. 74. Oʻlchov asboblari va releli himoya qurilmalari zanjirlarida oʻtkaziladigan ishlarning xavfsizligini taʼminlash uchun tok va kuchlanish oʻlchov transformatorla-rining barcha ikkilamchi chulgʻamlari doimiy ravishda yerga ulangan boʻlishi kerak. Releli himoyaning murakkab sxemalarida tok transformatorlarining bir-biri bilan elektr jihatidan bogʻlangan bir guruh ikkilamchi chulgʻamlarini ularning soni qancha boʻlishidan qatʼi nazar, faqat bir nuqtada yerga ulashga ruxsat etiladi. Rele va oʻlchov asboblarining tok zanjirini uzish zarurati paydo boʻlgan taqdirda, tok transformatori ikkilamchi chulgʻamining zanjiri maxsus moʻljallangan qisqich yordamida oldindan qisqa tutashtirilib qoʻyilishi kerak. 75. Tok transformatori bilan qisqa tutashtirgich oʻrnatilgan qisqichlar oʻrtasidagi zanjirlarda uzilishga olib kelish mumkin boʻlgan ishlarni bajarish taqiqlanadi. 76. Tok transformatorlari yoki ularning ikkilamchi zanjirida ishlash paytida quyidagi xavfsizlik choralariga rioya etilishi lozim: a) birlamchi zanjirlarning shinalarini montaj ishlarini olib borishda yordamchi tok oʻtkazgichlar sifatida yoki payvandlash ishlarini olib borishda tok oʻtkazuvchi zanjirlar sifatida ishlatmaslik zarur; b) oʻlchov va himoya zanjirlarini koʻrsatilgan tok transformatorlarining qisqichlariga ikkilamchi sxemadagi montaj ishlari toʻla tamomlanganidan soʻnggina ulash kerak; v) qutblarni tekshiruvchi asboblarni tekshirish uchun birlamchi chulgʻamga tok impulsi berishdan oldin birlamchi chulgʻamini ikkilamchi chulgʻam qisqichlariga mustahkam ulab qoʻyilishi zarur. 77. Releli himoya, elektroavtomatika va telemexanika (keyingi oʻrinlarda — RHA va T) qurilmalari zanjirida ishlar ijro sxemalari boʻyicha bajarilishi kerak. Sxemasiz, xotiraga tayangan holda ishlash qatʼiyan man etiladi. 78. RHAvaT qurilmalarida ishlarni bajarishda dastaklari izolyatsiyalangan chilangarlik-montaj asbob-uskunalaridan foydalanish zarur. 79. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmasi xonasida oʻlchov, signalizatsiya, boshqaruv va himoya zanjirlarini tekshirish jarayonida zarur boʻlgan hollarda ishlash sharoitlariga qarab, brigada tarkibidan bitta shaxs qoldirilishi mumkin (masalan, oʻchirgichlarni rostlash, izolyatsiyasini tekshirish); bunda ish bajaruvchidan ajratilgan shaxs elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlishi lozim; ish bajaruvchi unga xavfsizlik texnikasi boʻyicha zarur koʻrsatmalarni berishi kerak. 80. Kuchlanish transformatorlari zanjirlarida begona manbadan kuchlanish berib ishlanganda, yuqori va past kuchlanish tomonidan oʻrnatilgan saqlagichlar olinishi va ikkilamchi chulgʻamdagi avtomatlar uzib qoʻyilishi lozim. 81. Asosiy uskunalarning ulangan holatida RHAvaT apparaturasida yoki zanjirlarida biror ishlarni bajarish zarur boʻlsa, uning toʻsatdan uzilib qolishiga qarshi qoʻshimcha choralar koʻrilishi zarur. 82. Rele apparaturasi joylashtirilgan panellarda yoki uning yonida rele apparaturalarining qattiq silkinishiga olib keladigan, relelarning xatolik bilan ishlash xavfini tugʻdiradigan ishlarni bajarish taqiqlanadi. 83. RHAvaT qurilmalarini tekshirish va sozlash uchun zarur boʻlgan oʻchirgichlarni, ajratkichlarni va boshqa apparaturalarni almashlab ulash, ulash va oʻchirish, agregatlarni ishga tushirish va toʻxtatish, ularning ish rejimini sozlash faqat tezkor xodimlar tomonidan amalga oshirilishi kerak. 84. Boshqaruv shchiti va taqsimlash qurilmasida oʻrnatilgan elektr energiyasini hisobga olish asboblari va boshqa oʻlchov asboblarining koʻrsatkichlarini yozib olish quyidagi shaxslarga ruxsat etiladi: doimiy tezkor xodimlar (ikki kishilik navbatchilik) bor boʻlganda, korxonaning tezkor xodimlari jumlasidan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi va doimiy tezkor xodimlar boʻlmaganda — elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi amalga oshirishi mumkin; boshqa tashkilotlarning xodimlari elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan mahalliy tezkor xodim kuzatuvi ostida amalga oshirishlari mumkin. 85. Oʻlchov transformatorlariga ulangan elektr energiyasini hisobga olish asboblari va boshqa oʻlchov asboblarini oʻrnatish va yechib olish naryad boʻyicha kuchlanish olinib, ikki shaxs tomonidan bajarilishi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, ikkinchisi esa kamida III guruhga ega boʻlishi kerak Tok zanjirlarini xavfsiz tutashtirish imkonini beruvchi maxsus qisqich yoki sinash bloki oʻrnatilgan taqdirda, ushbu elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish va yechib olish hamda ularni tekshirish yuqoridagi shaxslar tomonidan farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin. 86. Toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadigan elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish va yechib olish elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs tomonidan farmoyish boʻyicha bajarilishiga ruxsat etiladi. Elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish yoki yechib olish hamda oʻlchov asboblarini tekshirish uchun ulash ishlari kuchlanish olinib bajarilishi kerak. 87. Bir xonada joylashgan turli ulanmalarning elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish va yechib olish bitta naryad (farmoyish) boʻyicha bitta ish joyidan boshqa ish joyiga oʻtishni rasmiylashtirmasdan bajarilishi mumkin. 88. “Oʻzenergoinspeksiya”ning xodimlari isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridagi elektr energiyasini hisobga olish asboblari zanjirlaridagi ishlarni Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq bajarishi kerak. 89. Oʻlchov asboblarini ulash, oʻlchov transformatorlariga elektr energiyasini hisobga olish asboblarini ulash va yechib olish tok zanjirlarini xavfsiz tutashtirish imkonini beruvchi sinash bloklari yoki maxsus qisqichlar boʻlganda, kuchlanish va yuklamani olmasdan bajarilishi mumkin. 90. YOTQlarining tok oʻtkazuvchi qismlaridan va ular yaqinidan kuchlanishni olmasdan turib, izolyatsiyani tozalash izolyatsiyalangan shtanga bilan taʼminlangan maxsus choʻtka yoki chang yutgich yordamida bajariladi. 91. YOTQlarining kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida izolyatsiyani tozalash faqat poldan yoki mustahkam taglikdan turib, chang tozalovchi vositalar bilan bemalol harakatlanish uchun kengligi yetarli darajada boʻlgan yoʻlaklarda bajarilishi mumkin. 92. Izolyatsiyani chang yutgich bilan tozalashda elektr qurilmaning kuchlanishiga moʻljallangan maxsus moslamalar oʻrnatilgan gʻovak izolyatsiyalovchi shtangadan foydalaniladi. Bu shtangalar tutashuvga yoʻl qoʻymaslik uchun va ichidagi changni yoʻqotish uchun ish boshlashdan oldin va ish davomida muntazam tozalab turilishi zarur. 93. Gʻovak izolyatsiyalovchi shtangalarga oʻrnatilgan qalpoqcha shunday ishlangan boʻlishi kerakki, unda izolyatsiyani tozalash chogʻida qoʻshni fazalarga tegib, tutashuv hosil boʻlmasligi kerak. 94. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida izolyatsiyani tozalash dielektrik qoʻlqoplarda va botiklarda bajarilishi kerak. 95. Kuchlanish olinmasdan tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida izolyatsiyani tozalash qanday uslubda bajarilishidan qatʼi nazar, kamida ikkita shaxs tomonidan bajarilishi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV, qolganlari — kamida III guruhga ega boʻlishi kerak. Ushbu shaxslar maxsus oʻqitilgan va koʻrsatilgan ishlarni bajarishi uchun ijozat olgan boʻlishlari va bu haqda guvohnomalarida belgi qoʻyilgan boʻlishi shart. Izolyatorlarni tozalash ish bajaruvchining yoki brigadaning kamida IV guruhga ega boʻlgan aʼzosining uzluksiz nazorati ostida, brigada aʼzolaridan faqat III guruhga ega boʻlgan shaxslardan biri tomonidan bajarilishi mumkin. 96. Izolyatorlarni tozalash ishlari boʻyicha mahalliy sharoit hamda ish texnologiyasi bilan bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha talablarni koʻzda tutuvchi yoʻriqnoma tuziladi. Yoʻriqnoma korxonaning bosh energetigi tomonidan tasdiqlanadi. 97. Sinashlar tarkibi ikki kishidan kam boʻlmagan, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan ish bajaruvchi, qolganlari kamida III guruhga ega boʻlgan xodimlardan iborat boʻlgan brigadalar tomonidan amalga oshiriladi. Sinovlarni faqat maxsus tayyorgarlikdan hamda sinash sxemalari va Qoidalarning ushbu bobi hajmida bilimlar sinovidan oʻtgan, tayyorlanish davrida ishlab turgan elektr qurilmalarida sinov ishlarini oʻtkazish tajribasiga ega boʻlgan xodimlargina bajarishlari mumkin. Mazkur sinov ushbu Qoidalar boʻyicha bilimlar sinovi bilan bir vaqtda, tarkibiga elektr xavfsizligi boʻyicha V guruhga ega boʻlgan uskunalarni sinash boʻyicha mutaxassis kiritilgan komissiyada hamda belgilangan muddatlarda oʻtkaziladi. Sinov ishlarini oʻtkazish uchun ijozat berilgan shaxsning guvohnomasiga bu haqda belgi qoʻyilishi zarur. 98. 1000 V dan yuqori kuchlanishli qurilmalarda sinovlar naryad boʻyicha bajariladi. Taʼminlovchi kabeli tarmoqdan uzilgan va uchlari yerga ulangan kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr dvigatellarni sinash farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin. 99. Sinovlar oʻtkazishga berilgan naryad boʻyicha ishga ijozat berish va tayyorgarlik ishlarini bajarish, sinash uchun moʻljallangan elektr uskunada ishlayotgan boshqa brigadalar ish joyidan chiqarilib yuborilgandan va ular naryadlarini topshirganlaridan keyin amalga oshiriladi. 100. Sinovlarni bajaruvchi brigada tarkibiga tayyorgarlik ishlarini bajarish, sinalayotgan uskunani muhofaza qilish hamda shinalarni bir-biriga ulash yoki bir-biridan ajratish uchun elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega taʼmirlash xodimlaridan boʻlgan shaxslar kiritilishi mumkin. Sinovlarni boshlashdan oldin ish bajaruvchi bu xizmatchilarga sinovlarni oʻtkazishdagi xavfsizlik choralari boʻyicha yoʻl-yoʻriq berishi lozim. Uskunalarni taʼmirlash yoki montaj qilish ishlarini bajaradigan brigada tarkibiga sinovlarni bajarish uchun elektr laboratoriyasi yoki sozlash tashkilotining xodimlari kiritilishi mumkin. Bu hollarda sinov ishlariga ish bajaruvchi yoki uning koʻrsatmasi boʻyicha laboratoriya yoki sozlash tashkiloti jumlasidan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan shaxs rahbarlik qiladi. Taʼmirlash yoki montaj ishlarini bajarish jarayonida sinov ishlarini oʻtkazish naryadning “Zimmasiga topshiriladi” satrida alohida qayd etiladi. 101. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalaridan tashqarida turib, tok oʻtkazuvchi qismlari butunlay yoki toʻrli toʻsiq bilan yopilgan, eshiklari esa blokirovka bilan jihozlangan stendlardan foydalanib, izolyatsiya materiallarini va buyumlarini (himoya vositalari, har xil izolyatsiya detallari va boshqalar) yalpi sinov ishlarini III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi joriy ekspluatatsiya tartibida bajarishi mumkin. 102. Sinov zanjirini yigʻish paytida eng avval sinov qurilmasiga himoya va ishchi yerga ulagichlarni oʻrnatish va kerak boʻlganda, sinaladigan uskuna korpusiga himoya yerga ulagichini oʻrnatish zarur. Sinov qurilmasini 380/220 V kuchlanishli tarmoqqa ulashdan oldin uning yuqori kuchlanishli chiqarmasiga yerga ulagich oʻrnatiladi. Chiqarmani yerga ulovchi mis simning kesimi 4 mm2 dan kam boʻlmasligi zarur. Uskunaning sinov zanjirini yigʻishni sinovni oʻtkazuvchi brigada xodimlari bajaradilar. Ish bajaruvchi sinovni boshlashdan avval zanjirning toʻgʻri yigʻilganini va ishchi hamda himoya yerga ulagichlarining ishonchliligini tekshirib chiqishi shart. 103. Elektr qurilmasiga oʻrnatilgan, cinovni oʻtkazishga xalaqit beruvchi yerga ulagichlarni olish va ularni qaytadan oʻrnatish faqat sinov ishlariga rahbarlik qilayotgan shaxsning koʻrsatmasi boʻyicha bajarilishi mumkin. 104. Sinov joyi, shuningdek, sinov paytida sinov kuchlanishi ostidagi ulovchi simlar toʻsiqlar bilan toʻsiladi hamda sinov joyi yoniga kuzatuvchi qoʻyiladi. Kuzatuvchi vazifasini oʻlchash sxemasini sinalayotgan uskunaga ulovchi shaxs bajarishi mumkin. Toʻsiqlarni sinov ishlarini oʻtkazayotgan brigada xodimlari oʻrnatadi. Toʻsiqlar sifatida shchitlar, toʻsiqlar, “SINOV! HAYOT UCHUN XAVFLI!” plakatlari osilgan yoʻgʻon arqonlar yoki shunday yozuvli yorugʻlik tablosi ishlatilishi mumkin. Agar sinov kuchlanishi ostidagi ulovchi simlar kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalari xonasidan tashqarida (yoʻlakda, zinapoyalarda, oʻtish joylarida, hudud ichida) boʻlsa, toʻsiq oʻrnatish bilan bir qatorda elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan, naryadga kiritilgan va yoʻl-yoʻriq olgan bir yoki bir nechta shaxsdan iborat qoʻriqchilar qoʻyilishi kerak. Qoʻriqchilik qilayotgan brigada aʼzolari toʻsiq tashqarisida joylashtirilishi kerak. Sinalayotgan uskunani qoʻriqlashga qoʻyilgan shaxslar ushbu uskunani kuchlanish ostida deb hisoblashi lozim. Ish bajaruvchi qoʻriqchilikka tayinlangan shaxslar oʻz postlarida ekanligi va sinash ishlari boshlanganligi haqida xabar topganliklariga ishonch hosil qilishi zarur. Mazkur shaxslar oʻz postlaridan faqat ish bajaruvchining ruxsati bilan ketishlari mumkin. 105. Sinov qurilmasi va sinalayotgan uskunalar har xil xonalarda yoki TQning har xil uchastkalarida joylashgan boʻlsa, izolyatsiya holatini tekshirib turish uchun elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzolari ish bajaruvchidan alohida turishiga ruxsat etiladi. Brigadaning ushbu aʼzolari sinov ishlari boshlanishidan oldin ish bajaruvchidan kerakli yoʻl-yoʻriq olishlari va toʻsiqdan tashqarida joylashishlari shart. 106. Kabelni sinash jarayonida kabelning qarama-qarshi uchi berkitilgan kamerada, komplekt TQ yacheykasida yoki xona ichida joylashgan boʻlsa, eshikka yoki toʻsiqqa “SINOV! HAYOT UCHUN XAVFLI!” plakati osib qoʻyilishi lozim. Agar bu eshik va toʻsiqlar berkitilmagan yoki uchlari trassada ajratilgan taʼmirlanayotgan kabel sinovdan oʻtkaziladigan boʻlsa, bunday hollarda eshiklarga, toʻsiqlarga va uchlari ochiq boʻlgan kabellarga plakatlar osishdan tashqari, naryadga kiritilgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan shaxslardan shu joylarga qoʻriqchi qoʻyilishi shart. 107. Sinov qurilmasini 380/220 V kuchlanishli tarmoqqa ulash qurilmani boshqaruv joyida joylashgan, zanjir uzilishi yaqqol koʻrinadigan kommutatsiya apparati yoki shtepsel vilkasi orqali amalga oshirilishi kerak. Kommutatsiya apparati ushlab qoluvchi qurilma bilan jihozlan boʻlishi yoki apparatning qoʻzgʻalmas va qoʻzgʻaluvchi kontaktlari orasiga izolyatsiya qoplamasi qoʻyilishi kerak. 108. Sinov uskunasidan kelayotgan simni fazaga, sinalayotgan uskuna qutbiga yoki kabel tolasiga ulash va ajratishni sinov rahbarining koʻrsatmasi boʻyicha va faqat ushbu uskuna yerga ulangandan keyingina amalga oshirishga ruxsat etiladi. 109. Sinalayotgan qurilmaga sinov kuchlanishini berishdan oldin ish bajaruvchi quyidagi tadbirlarni bajarishi shart: hamma brigada aʼzolari oʻzlariga koʻrsatilgan joylarda turganligi, begona shaxslar ish joyidan chiqarilganligi va qurilmaga sinash uchun kuchlanish berish mumkin yoki mumkin emasligini tekshirishi; brigadani kuchlanish berilayotgani haqida ogohlantirishi va ushbu ogohlantirishni brigadaning barcha aʼzolari eshitganligiga ishonch hosil qilganidan soʻng sinov qurilmasining chiqarmasidan yerga ulagichni olishi, keyin unga 380/220 V kuchlanishni berishi. Sinov qurilmasining chiqarmasidan yerga ulagich olib tashlangan paytdan boshlab, butun sinov qurilmasi, sinalayotgan uskuna va ular orasidagi simlar kuchlanish ostida deb hisoblanishi hamda sinash sxemasida va sinalayotgan uskunada simlarni qayta ulash man qilinadi. 110. Sinov ishlari tamom boʻlgandan keyin ish bajaruvchi sinov qurilmasi kuchlanishini nolgacha pasaytirishi, uni 380/220 V kuchlanishli tarmoqdan oʻchirishi va yuqori kuchlanish tomonini yerga ulashi (yoki yerga ulash haqida koʻrsatma berishi) hamda bu haqda brigada aʼzolarini xabardor qilishi kerak. Faqat shundan keyingina simlarni qayta ulash yoki sinov ishlari batamom tugallangan boʻlsa, sinalayotgan qurilmaning simlari sinov qurilmasidan uzib qoʻyilishi va toʻsiqlari olib qoʻyilishi mumkin. KL va HL izolyatsiyasini sinashdan oldin, shuningdek, bu ishlar tamomlangandan keyin KL va HLdan qoʻshimcha qarshilik orqali qoldiq elektr zaryadini olib tashlash, yerga ulagichni ulash va qolgan elektr zaryadi toʻliq olib tashlanganiga ishonch hosil qilish zarur. Shundan keyingina plakatlarni olib qoʻyishga ruxsat beriladi. Zaryadsizlashni bajaruvchi shaxs izolyatsiyalangan taglikda turib, himoya koʻzoynagini taqib, dielektrik qoʻlqopda ishlashi zarur. 111. Operatorning ish joyida 1000 V gacha va undan yuqori kuchlanish ulanganligi toʻgʻrisida alohida lampali signalizatsiya bajariladi. 112. Koʻchma laboratoriya sinov qurilmasining yuqori kuchlanishli chiqarmasi kuchlanish ostida boʻlganda yonadigan lampali signalizatsiya bilan jihozlanadi. 113. Megaommetr yordamida oʻlchash ishlarini bajarishga elektrotexnik xodimlari jumlasidan boʻlgan, oʻqitilgan shaxslarga ruxsat beriladi. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan qurilmalarda sinov ishlari naryad boʻyicha ikkita shaxs tomonidan bajariladi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlishi lozim. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarda sinov ishlari farmoyish boʻyicha ikkita shaxs tomonidan bajariladi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlishi lozim. Mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 116-bandida koʻrsatilgan sinov ishlari bundan mustasno. 114. Ikki tarafdan kuchlanish olishi mumkin boʻlgan liniyalarning izolyatsiyasini sinash ishlari faqat ushbu liniyaning ikkinchi tomoniga ulangan elektr qurilmasining javobgar shaxsidan telefon, kuryer orqali va boshqalar orqali (qaytadan tasdigʻi bilan) oʻchirgich va liniya ajratkichi uzilganligi va “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatlari osib qoʻyilganligi toʻgʻrisida xabar olingandan keyingina bajarilishi mumkin. 115. Sinov ishlarini boshlashdan oldin elektr qurilmasining sinov asbobi ulangan qismida ishlayotgan odamlarning yoʻqligiga ishonch hosil qilish, uning yaqinida turgan shaxslarga esa tok oʻtkazuvchi qismlarga qoʻl bilan tegishni taqiqlash, zarur boʻlgan taqdirda esa qoʻriqchi qoʻyish zarur. 116. Elektr mashinalarining izolyatsiya holatini nazorat qilish uchun toʻxtatilgan yoki aylanayotgan, ammo qoʻzgʻatilmagan mashinada metodik koʻrsatmalar yoki dasturlarga muvofiq megaommetr bilan oʻlchash, tezkor xodimlar tomonidan yoki ularning koʻrsatmasi boʻyicha joriy ekspluatatsiya tartibida elektr laboratoriyasi xizmatchilari tomonidan bajarilishi mumkin. Tezkor xodimlarning kuzatuvi ostida bu oʻlchashlar taʼmirlovchi xodimlar tomonidan ham bajarilishi mumkin. Yakorlar, rotorlar va qoʻzgʻatish zanjirlarining izolyatsiyasini elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs, stator izolyatsiyasini sinashni — kamida ikkita shaxs oʻtkazishi mumkin, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV, ikkinchisi esa kamida III guruhga ega boʻlishi kerak. 117. Megaommetr bilan ishlashda u ulangan tok oʻtkazuvchi qismlarga tegish man etiladi. Ish tamom boʻlgandan soʻng tekshirilayotgan uskunalardan qoldiq elektr zaryadi uni qisqa vaqtda yerga ulash yoʻli bilan olib tashlanishi kerak. 118. Megaommetr bilan oʻlchash ishlarini bajarish quyidagi hollarda man qilinadi: kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan ikki zanjirli liniyaning bitta zanjirida, agar boshqa zanjir kuchlanish ostida boʻlgan vaqtda; kuchlanishi 1000 V dan yuqori va ishlab turgan liniyaga parallel oʻtgan bir zanjirli liniyada momaqaldiroq vaqtida yoki u yaqinlashib kelganida. 119. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida elektr oʻlchov qisqichlari bilan bajariladigan ishlar ikki shaxs tomonidan bajarilishi, bunda ularning biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, ikkinchisi esa — kamida III guruhga ega boʻlishi lozim. Oʻlchash ishlari taʼmirlovchi xodimlar tomonidan naryad boʻyicha, tezkor xodimlar tomonidan esa farmoyish boʻyicha bajariladi. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida elektr oʻlchov qisqichlari bilan ishlarni elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs farmoyish asosida bajarishi mumkin. 120. Oʻlchash uchun ishchi qismiga ampermetr oʻrnatilgan qisqichlardan foydalaniladi. Ampermetri tashqariga chiqarilgan qisqichlardan foydalanish man etiladi. Oʻlchash vaqtida oʻlchov transformatorlariga, simlarga, asboblarga tegish, ampermetr koʻrsatkichini olish uchun unga engashish taqiqlanadi. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida oʻlchash ishlari izolyatsiyalangan taglik ustida turib, himoya koʻzoynagini taqib, dielektrik qoʻlqopda bajarilishi kerak. 121. Oʻlchash ishlari olib boriladigan shinalar uchastkalarini shunday tanlash kerakki, ularning konstruktiv bajarilishi va har xil faza tok oʻtkazgichlari orasidagi hamda ular bilan yerga ulangan qismlar oraligʻidagi masofalarni qisqichlarning ishchi qismi hisobiga kamayishi natijasida fazalar oʻrtasida yoki yerga elektr tutashish ehtimoli bartaraf etilgan boʻlishi lozim. 122. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kabellarda elektr oʻlchov qisqichlaridan foydalanish uchun faqat kabelning tolalari izolyatsiyalangan va ular oʻrtasidagi masofa kamida 250 mm dan boʻlgandagina ruxsat etiladi. 123. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan shinalarda elektr oʻlchov qisqichlari yordamida oʻlchash ishlari poldan yoki maxsus taglik ustida turib bajarilishi lozim. 124. Fazalari gorizontal joylashgan, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarning har bir fazasida qisqich yordamida oʻlchash paytida oʻlchash ishlarini boshlashdan oldin har bir fazani izolyatsiyalovchi qistirma bilan toʻsib qoʻyish zarur. Koʻrsatilgan ishlar dielektrik qoʻlqoplarda bajariladi. 125. Ishlarni bajarish uchun konstruksiyaga yoki teleskopik minoralarga shtangasiz koʻtarilish zarur. Shtangani arqon yordamida ishchi qismini yuqori holatda saqlab, tik qilib koʻtarish kerak. Koʻtarish uchun metalldan ishlangan arqonlardan foydalanish taqiqlanadi. Koʻtarish paytida shtangani chayqatish yoki qattiq jismlarga tegib ketish mumkin emas. Katta boʻlmagan balandliklarga koʻtarish zarur boʻlsa, shtangani qoʻldan-qoʻlga uzatish mumkin. 126. Momaqaldiroq, tuman, yomgʻir yoki hoʻl qor yogʻayotgan vaqtda oʻlchov shtangalari bilan ishlash taqiqlanadi. 127. Shtanga bilan ishlashda ishlovchi bilan tok oʻtkazuvchi qismlar oʻrtasida mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilgan masofaga rioya etilishi kerak. 128. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HL tayanchlarida oʻlchash ishlari tirnoqlarda (lazlarda) turib va tayanchga kamar yordamida mahkamlanib bajarilishi mumkin. HLda narvondan turib oʻlchov ishlarini bajarish taqiqlanadi. 129. Yerga ulagich simlari boʻlgan havo liniyalari tayanchlarida turib oʻlchash ishlarini bajarish taqiqlanadi. 130. Elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalari mazkur Qoidalar talablarini qondirishi va muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi kerak. 131. Elektr tokidan jarohatlanish xavfi yuqori boʻlgan xonalarda hamda xonalar tashqarisida I toifaga mansub boʻlgan elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalari bilan ishlashga elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan xodimlarga ijozat beriladi. Tarmoqqa yordamchi uskunalarni (transformatorlar, chastota oʻzgartirgichi, himoya — oʻchirish qurilmalari va shunga oʻxshashlarni) ulash va uni oʻchirish III guruhdan kam boʻlmagan elektrotexnik xodimlar tomonidan bajarilishi kerak. 132. Xonalar elektr tokidan jarohatlanish xavfining darajasi boʻyicha turiga qarab, elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalarining quyidagi toifalari qoʻllanilishi lozim: I toifali — ishlab chiqarish sharoitidagi ekspluatatsiyada (qurilish — montaj ishlarini bajarish va unga tayyorgarlik koʻrish bundan mustasno). I toifali elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalari bilan ishlanganda, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish kerak. Agar I toifali elektr asbob-uskunasi yoki qoʻl elektr mashinasi faqat bitta boʻlib, u ajratuvchi transformatorga, avtonom dvigatel-generator qurilmasiga yoki chulgʻamlari ajratilgan chastota oʻzgartirgichga, yoki himoya oʻchirish qurilmasi orqali ulangan boʻlsa, himoya vositalaridan foydalanilmasdan ishlashga ruxsat berilishi mumkin; II va III toifali — ishlab chiqarish sharoitidagi ekspluatatsiyaning barcha hollarida, ammo qurilish-montaj ishlarini tayyorlash va bajarishda yuqori xavfli sharoitli xonalarda va xona tashqarisida ishlatilishi mumkin. II va III toifali mashinalarni, individual himoya vositalaridan foydalanmasdan ishlatish mumkin. Qurilish-montaj ishlarini bajarishda va unga tayyorgarlik koʻrishda II toifali elektr asbob-uskunalari va elektr mashinalari bilan individual himoya vositalari yordamida ishlash shart boʻlgan hollar bundan mustasno; III toifali — haddan tashqari noqulay ishlash sharoitlarida (idishlar ichida, apparatlar va boshqa metalldan yasalgan, operatorning chiqishi va yurishi chegaralangan sigʻimlarda), shuningdek, qurilish-montaj ishlari va ularga tayyorgarlik haddan tashqari xavfli sharoitlarda bajarilganda ishlatilishi mumkin. Bunday sharoitlarda qurilish-montaj ishlarini bajarish va unga tayyorgarlik koʻrish uchun III toifali qoʻl elektr mashinalari va asbob-uskunalaridan faqat individual himoya vositalarini qoʻllagan holda foydalanishga ruxsat etiladi. Qoʻl elektr mashinasi yoki III toifali asbob-uskuna boʻlmagan taqdirda, elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs bir dona I va II toifali mashina yoki asbob-uskunani qoʻllashga taʼminot avtonom dvigatel-generator qurilmasidan, ajratuvchi transformatordan, chulgʻamlari boʻlingan chastota oʻzgartirgichdan boʻlganida yoki himoya oʻchirish qurilmasi mavjud boʻlgandagina ruxsat berilishi mumkin. 133. Yuqori xavfli va oʻta xavfli xonalarda ishlanganda, kuchlanishi 42 V dan yuqori boʻlmagan qoʻl elektr yoritkichidan foydalanish zarur. Oʻta noqulay sharoitlarda ishlanganda, kuchlanishi 12 V dan yuqori boʻlmagan qoʻl elektr yoritkichlari ishlatilishi kerak. Kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan yoritkichlarning elektr manbalari sifatida pasaytiruvchi transformatorlar, mashinali oʻzgartirgichlar, generatorlar, akkumulyator batareyalari ishlatilishi mumkin. Bunday maqsadlar uchun avtotransformatorlardan foydalanish taqiqlanadi. 134. Qoʻl elektr mashinalari, qoʻl yoritkichlari va elektr asbob bilan ishlashdan oldin quyidagilar bajarilishi zarur: ularning butunligini va detallarining mahkamlanganligini tekshirish; shtepsel vilkasi, kabel (shnur), uning ustki himoyalovchi qobigʻi yaroqli ekanligini tashqi koʻrikdan oʻtkazish yoʻli bilan tekshirish; korpusning izolyatsiya detallarini, tutqichni va choʻtka tutqichning qopqogʻi butunligini tekshirish, himoyalovchi gʻiloflar borligini va ularning yaroqli ekanligini koʻzdan kechirib chiqish; oʻchirgichning aniq ishlashini tekshirish; salt yurishda ishlashni tekshirib koʻrish; I toifali mashinalarda bundan tashqari (shtepsel vilkasidagi yerga ulovchi kontakt bilan mashina korpusi orasidagi) yerga ulash zanjirining sozligini tekshirish. Nuqsoni boʻlgan qoʻl elektr mashinalari, qoʻl yoritkichlari, elektr asboblari va ularning yordamchi uskunalarini ishlatish uchun berish man etiladi. 135. Elektr asboblari, qoʻl elektr mashinalari va qoʻl yoritkichlaridan foydalanilganda, ularning kabellari yoki simlari iloji boricha osib qoʻyilishi lozim. Kabel va simlarni issiq, nam va moylangan metall yuzalarga yoki jismlarga bevosita tegib turishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak. Biror nosozlik aniqlanganda, qoʻl elektr mashinalari yoki qoʻl elektr yoritkichlarini ishlatishni darhol toʻxtatish kerak. 136. Qoʻl elektr mashinalari, elektr asboblari, qoʻl yoritkichlari va ularning yordamchi qurilmalari sozligini va saqlanishini nazorat qilish maqsadida Elektr uskunalarini sinash qoidalari va meʼyorlari bilan belgilangan muddatlarda davriy tekshiruvlar va sinovlardan oʻtkazilishi kerak. Mashinalar, asbob-uskunalar va yoritkichlarni sinovdan oʻtkazish maxsus shu ishlarni bajarish uchun biriktirilgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. 137. Elektr uskunalarini ishlatish jarayonida elektr toki uzilib qolgudek boʻlsa yoki ishdagi tanaffuslarda, elektr asbob-uskunasi elektr tarmogʻidan uzib qoʻyilishi kerak. 138. Elektr asbob-uskunalaridan va qoʻl elektr mashinasidan foydalanuvchi shaxslarga quyidagilar taqiqlanadi: a) qoʻl elektr asbob-uskunalari va elektr mashinasini qisqa muddatga boʻlsa ham, boshqa shaxslarga berib turish; b) qoʻl elektr mashinalarini va elektr asbob-uskunalarini qismlarga ajratish va oʻzboshimchalik bilan biron bir (faqatgina elektr asbob-uskunasi yoki qoʻl elektr mashinasining oʻzidagina emas, balki uning shtepsel ulagich simlari va boshqalarda) taʼmirlash ishlarini bajarish; v) qoʻl elektr mashinasini yoki elektr asbobining simlarini ushlash yoki aylanuvchan kesuvchi asbobga tegish; g) qoʻl elektr mashinasi toʻliq toʻxtashiga qadar va u ishlab turgan paytda qipiq yoki qirindini qoʻl bilan tozalash; d) tirama narvonlardan turib ishlash. Bu ishlarni bajarish uchun mustahkam havoza yoki taxta tushama barpo etilishi lozim; e) qozonlarning barabanlari, metall rezervuarlar va shunga oʻxshashlar ichiga koʻchma transformatorlarni va chastota oʻzgartirgichlarni olib kirish; j) qoʻl elektr mashinalarini va elektr asboblarini elektr tarmogʻiga ulangan holda nazoratsiz qoldirish. 139. OTQ hududi boʻylab va HL ostidan oʻtayotganda, yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarning yuk koʻtaruvchi va surilma qismlari transport holatida boʻlishi lozim. Yuk koʻtarish mashinalarining ish joyi doirasida teleskopi koʻtarilgan, ammo surib chiqarilmagan holda yoki strelasi yoxud boshqa ishchi qismi koʻtarilmagan holda, koʻtariladigan yoki surib chiqariladigan qismda yuksiz va odamlarsiz tekis joyda yurishiga ruxsat etiladi, agar bunday yurish zavod yoʻriqnomasida ruxsat etilgan boʻlsa. OTQ hududi boʻylab va HLning muxofaza zonasida yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarni mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 141-bandida koʻrsatilgan shaxslarning yoki maʼmuriy-texnik xodimlar jumlasidan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega boʻlgan shaxsning bevosita nazorati ostida, OTQ hududi boʻylab esa kamida IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodimning nazorati ostida harakatlanishiga ruxsat beriladi. OTQ hududi boʻylab harakat tezligi mahalliy yoʻriqnoma boʻyicha aniqlanadi, ammo 10 km/soatdan oshmasligi kerak. HL ostida yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari simlarning eng kam osilgan joyidan (tayanchlar yaqinidan) oʻtishlari lozim. 140. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari yurayotganda ularning koʻtariladigan va surilma qismlaridan, stroplardan, yuk iladigan moslamalardan, yuklardan tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 3-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi, ushbu mexanizmlarda ishlashda esa koʻtariladigan va surilma qismlarda turib ishlayotgan odamgacha boʻlgan masofa ham 1 jadvalning 3-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi shart. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarining ishlash jarayonida strelani, teleskop minorasini yoki surilma narvonni tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 3-ustunida koʻrsatilganidan kam boʻlgan balandlikka va burchakka koʻtarish va burish man etiladi. Yuk koʻtaruvchi mashina strelasining, yoki boshqa surilma. yoki koʻtariladigan qismining gorizontal tekislikdagi eng koʻp mumkin boʻlgan burilish burchagi zarur holatlarda, qizil bayroqchalar yoki fonarlar oʻrnatilgan tayoqchalar yordamida belgilab qoʻyilishi lozim. 141. OTQda va HLning muhofaza zonasida strelali kranlar ishlatilganda, yuklarni kranlar bilan xavfsiz koʻchirilishi uchun javobgar shaxs kran strelasi ishchi holatiga keltirilishidan oldin kran oʻzi tarafidan koʻrsatilgan joyga toʻgʻri oʻrnatilganini tekshirib, soʻng kranni ishlatishga ruxsat berishi shart. Kranlar bilan yuklarning xavfsiz koʻchirilishi uchun javobgar shaxslarni tayinlash tartibi, ularning vazifalari hamda elektr xavfsizligi boʻyicha texnik tadbirlar (kranni yerga ulash, tashqariga chiquvchi tayanchlarni oʻrnatish va boshqalar) tegishli normativ-texnik hujjatlarda belgilab berilgan. Yuklarning kranlar bilan xavfsiz koʻchirilishi uchun javobgar shaxs tayinlangani haqida naryadning “Alohida koʻrsatmalar” satrida yozib qoʻyiladi. Bunday shaxs sifatida naryad beruvchi, javobgar rahbar yoki Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining (keyingi oʻrinlarda — Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi) hududiy inspeksiyasi bilan kelishilgan holda, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan ish bajaruvchi belgilanishi mumkin. 142. Strelali yuk koʻtarish kranlarida turib ishlash va ularni bevosita 0,4 — 35 kV kuchlanish ostidagi HL simlari ostida oʻrnatish man etiladi. 143. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarining haydovchilari hamda ilgaklarga yuk iluvchilar (tushiruvchilar) OTQ va HL ostida ishlashi uchun ishga ijozat berishdan oldin ular harakatlanish va ushbu qurilmalarda ishlash tartibi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari kerak. 144. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarining haydovchilari elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga, ilgaklarga yuk iluvchilar esa I guruhga ega boʻlishlari kerak. 145. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari OTQda va HLni qoʻriqlash zonasi doirasida kuchlanish olinmasdan bajariladigan barcha ishlarda yerga ulanadi. Yerga ulovchi simlarning koʻndalang kesimi ushbu elektr qurilmasi uchun qabul qilingandan kam boʻlmasligi shart. Gusenitsali yuk koʻtarish mashinasi bevosita yer ustida turganida uni yerga ulanishi talab etilmaydi. 146. Agar tok oʻtkazuvchi qismlarga tegish yoki elektr razryadi hosil boʻlishi oqibatida yuk koʻtaruvchi kran yoki mexanizm kuchlanish ostiga tushib qolsa, kuchlanish toʻla olinishiga qadar unga tegish, undan yerga tushish yoki unga koʻtarilish taqiqlanadi. Yuk koʻtarish mashinasi yoki mexanizm yongan taqdirda, haydovchi uni qoʻli bilan ushlamasdan, baravariga ikki oyogʻi bilan yerga sakrab tushishi va bir oyoqda sakrab yoki oyoq kafti uzunligidan oshmagan mayda qadam bilan yurib, undan eng kamida 8 metr masofaga uzoqlashishi zarur. 147. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari yordamida ish bajarilganda, koʻtarilayotgan yuk, tortilayotgan sim, tortuvchi tros va tortkich, teleskopik minora kajavasi ostida, shuningdek, tortilayotgan tomondan tayanchlar va tirgovichlarga bevosita yaqin joylarda odamlarning turishi taqiqlanadi. 148. Teleskopik minoradan (gidrokoʻtargichdan) turib ishlaganda, mashina haydovchisi bilan teleskopik minora kajavasidagi brigada aʼzosi bir-birini koʻrib turishi zarur. Bunday aloqa boʻlmaganda, teleskopik minora yaqinida kajavani yuqoriga koʻtarish yoki pastga tushirish toʻgʻrisidagi buyruqni haydovchiga yetkazib turuvchi uchinchi brigada aʼzosi qoʻyilishi shart. 149. Har doim ish boshlashdan oldin ish bajaruvchi yuk koʻtaruvchi mashinalar, mexanizmlar va yordamchi yuk iladigan moslamalarning sozligiga ishonch hosil qilishi kerak. Tashqariga chiqarib oʻrnatiladigan tayanchlar bilan jihozlangan yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari ish jarayonida oʻrnatilishi shart. Teleskopik minora va gidrokoʻtargichlar yordamida ishlarni bajarishdan oldin ularning surilma va koʻtariladigan qismlari amalda tekshirib koʻrilishi, teleskopik minoralarda esa bundan tashqari koʻtaruvchi qismi tik holatga keltirilib, shu holatda mahkamlab qoʻyilishi shart. Teleskopik minoradan (gidrokoʻtargichdan) turib ishlashda, kajava polida turish va himoya kamarining arqoni bilan kajavaga bogʻlangan holda turish zarur. Kajavadan (osma belanachakdan) tayanchga yoki uskunaga oʻtish va qayta orqaga oʻtish faqat ish bajaruvchining ruxsati bilan amalga oshirilishiga ruxsat etiladi. 150. Burchak tayanchlardagi izolyatorlarni va simlarni almashtirish hamda armaturalarni taʼmirlash bilan bogʻliq boʻlgan ishlarni bajarishda teleskopik minorani (gidrokoʻtargichni) simlardan hosil boʻlgan burchak ichiga oʻrnatish man etiladi. 151. Yuk koʻtarish mashinasi yordamida yuklarni koʻtarish uchun moʻljallangan arqon yoki trosning xavfli masofaga (yuksiz) chayqalishini keltirib chiqaradigan shamol esganda ishlarni bajarish taqiqlanadi. 152. Balandligi yerdan yoki bostirmadan 1 metr va undan yuqori boʻlgan ishlar yuqorida bajariladigan ishlar hisoblanadi. Bunday ishlarni bajarishda ishlovchilarning yuqoridan qulab tushishining oldini olish choralari koʻrilgan boʻlishi zarur. 153. Himoya kamari qulab tushishning oldini oluvchi asosiy vosita boʻlib xizmat qiladigan yer, bostirma yoki ishchi tushama yuzasidan 5 metrdan yuqori balandlikda, havoza, taxta tushama ustida turib bajariladigan ishlar balandlikka chiqib bajariladigan ishlar hisoblanadi. Balandlikka chiqib bajariladigan ishlarni bajarishga ruxsat etilgan shaxslarning sogʻligi ushbu ishlarni bajarish uchun belgilangan tibbiy talablarga javob berishi kerak. Balandlikda bajariladigan ishlarni amalga oshirishga berilgan ruxsat haqidagi maxsus yozuv bilimlar sinovi guvohnomasining “Maxsus ishlarni bajarish huquqiga guvohnoma” jadvalida qayd etilishi zarur. 154. Agar himoya kamarining stropini tayanchga, konstruksiyaga mahkamlashning imkoni boʻlmasa, unda tayanch detalga, konstruksiyaga oldindan mahkamlab qoʻyilgan xavfsizlik arqonidan foydalanish kerak. Ushbu ishni ikki shaxs bajarishi zarur, bunda ikkinchi shaxs xavfsizlik arqonini zarur boʻlsa, sekin-asta koʻtarishi yoki tushirishi kerak. 155. Kuchlanish ostida turgan tok oʻtkazuvchi qismlar tagida joylashgan konstruksiyalar ustida ish bajarilgan hollarda, asbob-uskunalar va taʼmirlash moslamalarining tushirib yuborilishidan saqlash uchun ular bogʻlab qoʻyiladi. Bunday hollarda metall zanjirli himoya kamaridan foydalanish man etiladi. 156. Konstruksiya yoki qurilma ustiga koʻtarish zarur boʻlgan detallarni “uzluksiz halqa” uslubidagi yoʻgʻon arqon yordamida koʻtarish lozim. Pastda turgan xizmatchi yoʻgʻon arqonni tebranib ketmasligi va tok oʻtkazuvchi qismlarga tegib ketmasligi uchun ushlab turishi zarur. 157. Portallarda, konstruksiyada, tayanchlarda va boshqalarda ishlovchi xodimlar tanasini qismaydigan va harakatni cheklamaydigan kiyimdan foydalanishi zarur. Uning shaxsiy asbob-uskunalari sumkasida turishi kerak. 158. Balandlikda yoki balandlikka koʻtarilib bajariladigan ishlarni bajaruvchi brigada aʼzolarini kuzatib turuvchi shaxslar yerda joylashishlari mumkin. 159. Koʻprikli kran aravachasida turib, mashina zali va sexlar shiplaridagi yoritish qurilmalariga xizmat koʻrsatish ishlari kamida ikki shaxs tomonidan bajarilishi kerak, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhga ega boʻlishi lozim. Ikkinchi shaxs ishlovchi yonida turib, uning xavfsizlik choralariga yetarli darajada rioya etayotganligini kuzatib turishi shart. Ishlar taʼmirlovchi xodimlar tomonidan bajarilgan taqdirda ularga naryad berilishi kerak. Vaqtincha taxta tushama, narvon va shunga oʻxshashlarni aravacha ustiga oʻrnatish man etiladi. Ishlarni bevosita aravacha tushamasi ustida yoki qoplama tepasiga oʻrnatilgan statsionar (doimiy) taxta tushama ustida turib bajarish zarur. Aravachaga koʻtarilishdan oldin trolley simlaridan kuchlanishni olib tashlash shart. Ishlash jarayonida himoya kamaridan foydalanish kerak. Kran koʻprigini yoki aravachasini kran haydovchisi faqat ish bajaruvchining buyrugʻi bilan yurgizishi kerak. Koʻprik krani harakatlanishi jarayonida ishlovchi shaxslar kranchi kabinasida yoki koʻprik toʻshamasida turishlari zarur. Ishchilar aravachada turgan paytida koʻprikli kranni va aravachani bir joydan ikkinchi joyga yurgizish man etiladi. 160. Akkumulyator batareyalari joylashgan xona har doim qulflangan boʻlishi shart. Ushbu xonalarni koʻzdan kechiruvchi va ularda ishlovchi shaxslarga kalitlar umumiy tartibga muvofiq beriladi. 161. Akkumulyator xonasida chekish, u yerga olov bilan kirish, uchqun berishi mumkin boʻlgan elektr isitish asboblari, apparat va uskunalardan foydalanish man etiladi, istisno holatlari mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 170-bandida keltirilgan. 162. Soʻrib oluvchi vetilyatsiyaga ega boʻlgan akkumulyator xonasida u zaryadlovchi qurilma ulanishidan oldin ishga tushirilishi va zaryadlovchi qurilma oʻchirilganidan soʻng kamida 1,5 soat oʻtgandan, hosil boʻlgan gaz toʻla chiqarib yuborilganidan soʻng toʻxtatilishi kerak. 163. Har bir akkumulyator xonasida quyidagilar boʻlishi shart: elektrolit tayyorlash va uni idishlarga quyishga moʻljallangan 1,5 — 2 litr hajmli tumshuqli, bandli shisha yoki chinni idish (koʻza); kislotali batareya uchun ichimlik sodasining neytrallashtiruvchi (5 foizli) eritmasi va ishqorli batareya uchun bor kislotasi yoki sirka essensiyasining bir qismiga sakkiz qism suvli eritmasi. 164. Ichida elektrolit, distillangan suv va neytrallashtiruvchi eritma boʻlgan barcha idishlarda ushbu suyuqlik nomlarini koʻrsatuvchi yozuv boʻlishi shart. 165. Kislota ogʻzi zich yopiladigan tiqin bilan berkitilgan shisha idishlarda saqlanishi va suyuqlik nomi yozilgan yorliq bilan jihozlanishi shart. Batareyalarni ekspluatatsiya qilishga moʻljallangan, ichida kislotasi boʻlgan idishlar va boʻsh idishlar akkumulyator batareyasiga tegishli boʻlgan alohida xonada saqlanishi zarur. Idishlar polda maxsus savatlarga yoki yogʻoch qutilarga solib saqlanishi kerak. 166. Kislota, ishqor va qoʻrgʻoshin bilan bogʻliq barcha ishlarni maxsus oʻqitilgan shaxslar bajarishi zarur. 167. Ichida kislota va ishqor boʻlgan shisha idishlarni ikki ishchi tashishi shart. Shisha idishlar savati bilan birgalikda dastakli maxsus yogʻoch qutilarda yoki oʻrtasida chuqurchasi boʻlgan, atrofi yogʻoch katak bilan oʻralgan va ichida shisha idish kamida 2/3 qismi balandligi baravarida turadigan maxsus zambilda tashilishi kerak. 168. Elektrolit tayyorlashda kislota ichida distillangan suvi boʻlgan issiqqa chidamli yoki chinni idishga asta-sekin (eritmani tez qizishining oldini olish maqsadida) ingichka qilib jildiratib quyilishi kerak. Bunda elektrolitni har doim tayoqcha yoki shisha naycha, yoki kislotabardosh plastmassadan yasalgan qorgʻich bilan aralashtirib turish kerak. Kislotaga suv quyib, elektrolit tayyorlash man etiladi. Tayyor elektrolitga suv quyishga ruxsat etiladi. 169. Kislota va ishqor bilan ishlaganda (kislota uchun dagʻal jun matodan yoki ishqor uchun paxtadan tayyorlangan) kostum, rezinali fartuk, rezinali etik (shim ostiga) yoki kalish, himoya koʻzoynagi va rezinali qoʻlqoplarni kiyib ishlash kerak. Oʻyuvchi ishqorlarni maxsus ajratilgan joyda qop-qanorlarga oʻrab maydalash lozim. 170. Akkumulyator xonalarida quyidagi sharoitlarda plastinalarni kavsharlash ishlarini bajarishga ruxsat etiladi: zaryadlash tamom boʻlganidan kamida 2 soatdan keyin kavsharlashga ruxsat etiladi. Doimiy zaryadlanish tartibida ishlovchi batareyalarda kavsharlash ishlarini boshlashdan 2 soat ilgari ular zaryadsizlantirish holatiga oʻtkazilishi va xona ish boshlashdan oldin shamollatilishi shart; kavsharlash vaqtida xona uzluksiz shamollatib turilishi kerak; kavsharlash ishlari oʻtkazilayotgan joy oʻtga chidamli shchitlar bilan boshqa batareyalardan toʻsib qoʻyilishi kerak; qoʻrgʻoshin yoki uning birikmalari taʼsiridan zaharlanishning oldini olish uchun maxsus ehtiyot choralari koʻrilishi va ish tartibi akkumulyator batareyalarini ekspluatatsiya qilish va taʼmirlash yoʻriqnomalariga muvofiq belgilanishi zarur. 171. Akkumulyator batareyalariga xizmat koʻrsatish maxsus tayyorlangan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. 172. Maxsus maqsadlarga moʻljallangan akkumulyator batareyalari ularga qoʻyiladigan talablarga muvofiq ekspulatatsiya qilinishi zarur. 173. Tayanchga chiqishga va unda ishlashga ruxsat faqat tayanchning, ayniqsa, uning asosi mustahkamligiga ishonch hosil qilingandan keyingina berilishi mumkin. Tayanchni mustahkamlash uslubi va zarurati ish bajaruvchi yoki javobgar rahbar tomonidan ish joyida aniqlanishi kerak. 174. Quyidagi brigada aʼzolariga tayanchga koʻtarilishga ruxsat etiladi: elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlganlarga tayanchning yuqorisigacha barcha turdagi ishlarni bajarishga; elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlganlarga kuchlanish olinib amalga oshiriladigan ishlarni, kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda amalga oshiriladigan ishlarda esa pastki simlar sathiga kamida 2 metr qolgunga qadar ishlarni bajarishga; I guruhga ega boʻlganlarga barcha koʻrinishdagi ishlarda yerdan oyoqlarigacha 3 metrgacha koʻtarilishga ruxsat etiladi. 175. Shtirli izolyatorlar bilan jihozlangan burchak tayanchlarining ichki burchak tomonidan koʻtarilish va ishlash taqiqlanadi. 176. Tayanchning tik qismida ishlaganda shunday joylashish lozimki, bunda kuchlanish ostida boʻlgan eng yaqin turgan simlar eʼtibordan chetda qolmasligi kerak. 177. Tayanchlarga koʻtarilishda himoya kamarini stropi ustun orqasidan aylantirib oʻtkazib olinishi, temir beton tayanchlarda esa tirnoqqa (lazga) mahkamlanishi zarur. Tayanchda ishlaganda himoya kamaridan foydalangan holda ikkala tirnoqqa (lazga) tiralib ishlash kerak. 178. Zanjirlari gorizontal joylashgan koʻp zanjirli HLda uning bitta zanjiridan kuchlanish olinib ishlashga faqat ushbu zanjir tarafidan ruxsat etiladi. Kuchlanish ostida turgan zanjirlarni ushlab turuvchi travers uchastkalariga oʻtish taqiqlanadi. 179. Zanjirlari bir-birining ustida joylashgan koʻp zanjirli HLning oʻchirilgan zanjirida ishlashga faqat ushbu zanjir kuchlanish ostida turgan boshqa zanjirlar ostida joylashgandagina ruxsat etiladi. Tayanchga faqat oʻchirilgan zanjir tarafidan koʻtarilishga ruxsat beriladi. Oʻchirilgan zanjirdagi simlarni almashtirish va qayta tortish taqiqlanadi. 180. 220 kV va undan yuqori kuchlanishli koʻp zanjirli HL tayanchlarida bir zanjirdan kuchlanish olinib ishlar bajarilganda, yer sathidan 2 — 3 metr balandlikda ustunlarning kuchlanish ostida qolgan zanjirlari tomonidan qizil bayroqchalar oʻrnatilishi shart. Bayroqchalarni ish bajaruvchi, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzosi bilan birgalikda oʻrnatishi kerak. 181. Tayanchda, izolyatsiyalangan boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minorada yoki odamlarni koʻtarish uchun moʻljallangan boshqa mexanizmlarda turib ishlar bajarilganda, odamdan yoki u ishlatayotgan asboblar va moslamadan kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HL, radiotranslyatsiya, telemexanika simlarigacha boʻlgan masofa 0,6 metrdan kam boʻlmasligi shart. Agar ishlash paytida koʻrsatilgan simlargacha ushbu masofani saqlashning imkoni boʻlmay, oraliqdagi masofa kamayishi xavfi tugʻilsa, ular tarmoqdan oʻchiriladi va ish joyida yerga ulanadi. 182. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori HL bilan birga tayanchlarda tortilgan kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HL simlarini almashtirish va qayta tortish ishlari faqat kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori barcha HL oʻchirilib, simlar ish joyida yoki ish uchastkasining ikki tomonida yerga ulanganidan soʻng bajarilishi mumkin. 183. Tros va simlarni bir tarafga qarab tortishga moʻljallanmagan tayanchlarda shunday vaqtincha tortish zarur boʻlsa, tayanchlarning qulab tushishining oldini olish uchun ular mahkamlanishi shart. 184. Tayanchlarning detallari almashtirilayotganda, uning siljishi yoki qulab tushishi ehtimoli istisno etilgan boʻlishi zarur. 185. P va AP turidagi tayanchlarning bittalik yoki ikkitalik qoʻshimcha tirgaklarini almashtirishda, baravariga tayanchning ikkala oyogʻi ostini kavlab olish taqiqlanadi. Tirgaklarni oʻrnatishni tayanchning bir oyoqlisidan boshlash zarur va faqat undagi tirgaklar almashtirilib, bandaj bilan mahkamlanganidan hamda yerdagi tuproq zichlanganidan keyin tayanchning boshqa oyogʻidagi tirgaklarni almashtirishga kirishish mumkin. Ikkitasi birlashtirilgan tirgaklarni navbatma-navbat almashtirish kerak. Tirgaklarni chiqarib olish yoki uni tushirish vaqtida handaqda turish man etiladi. 186. Tayanchlarni qulatish va oʻrnatish uslublari, ogʻishining oldini olish uchun ularni mahkamlash zarurati va usullari javobgar rahbar tomonidan, u tayinlanmagan holda esa, naryad beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi. 187. Mexanik jihatdan mustahkamligi (yogʻochning chirishi, betondagi darzlar va boshqalar) shubha tugʻdiradigan tayanchlardagi tros va tortqilarni mahkamlash zarurati paydo boʻlganda, ushbu ishlar bevosita tayanchga koʻtarilish talab etilmagan holda, tayanch yoniga barpo etilgan maxsus mahkamlovchi qurilmalardan yoki odamlarni koʻtarish uchun moʻljallangan boshqa mexanizm, yoki teleskopik minoradan foydalanib bajarish zarur. Koʻtarilgan tayanchdagi tros va tortqilarni faqat tayanch yerga yoki poydevorga mahkamlangandan keyin yechish mumkin. 188. Agar ilgakli tortqilar qoʻllanilgan boʻlsa, ular himoya qulflari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 189. Izolyatorlar shodalarida ishlaganda, quyidagi hollarda ular boʻylab harakatlanishga ruxsat etiladi: bir zanjirli, shuningdek, ikki va undan koʻp zanjirli koʻtarib turuvchi shodalar boʻylab; ikki va undan koʻp zanjirdan tashkil topgan tortib turuvchi shodalar boʻylab. Bir zanjirli tortib turuvchi shodalarda maxsus moslamalardan foydalanib, ular boʻlmagan taqdirda esa, shodalar ustiga yotib va tana holatini oʻrnashtirish uchun oyoqlarni traversga ilashtirgan holda ishlashga ruxsat etiladi. 190. Ushlab turuvchi shodada ishlagan paytda himoya kamarining stropi traversga mahkamlanishi kerak. Agar osma uzunligi yetarli boʻlmasa, belga mahkamlangan ikkita xavfsizlik arqonidan foydalanish zarur. Bu holda bitta arqon traversga bogʻlanadi, ikkinchisi esa oldindan traversning orqasidan oʻtkazilib brigada aʼzolaridan biri xavfsizlikni taʼminlash uchun zaruratga qarab uni asta-sekin tortib yoki boʻshatib turadi. 191. Tortib turuvchi shodada ishlaganda, himoya kamarining osmasi traversga yoki ushbu maqsadlar uchun moʻljallangan moslamaga mahkamlanishi zarur. 192. Ushlab turuvchi va tortib turuvchi ikki va undan koʻp zanjirli shodalarda himoya kamarining stropini ish bajarilmayotgan zanjirning biriga mahkamlashga ruxsat etiladi. Strop osmasini ish bajarilayotgan shodaga mahkamlash taqiqlanadi. 193. Shodalarni bir-biridan ajralib ketishiga olib boruvchi nosozliklar aniqlanganda, ish toʻxtatilishi shart. 194. Simlarni, troslarni, izolyatorlarni traversga koʻtarayotgan yoki tushirayotgan vaqtda yuk koʻtarayotgan traversda yoki tayanchning bu traversi ostidagi qismida turish man etiladi. Yuk koʻtarish sxemasini tanlash va koʻtaruvchi bloklarni joylashtirish shunday hisoblanishi kerakki, unda tayanchga shikast yetkaziladigan kuch paydo boʻlmasligi lozim. 195. Tayanchni boʻyash paytida izolyator va simlarga boʻyoq tegib ketmasligining oldini olish choralarini koʻrish (masalan, taglik qoʻllash) zarur. 196. Kuchlanish ostida turgan simga bevosita tegish bilan bogʻliq ishlar odamni izolyatsiyalovchi qurilmalar: izolyatsiyalangan boʻgʻinli teleskopik minora, izolyatsiyalovchi maydoncha, narvon va shunga oʻxshash qurilmalar yordamida yerdan izolyatsiyalash sharti bilan bajarilishi mumkin. Bunda odam simga tegishidan oldin izolyatsiyalangan qurilmaning ish maydonchasi simdagi potensial bilan bogʻlangan boʻlishi kerak, buning uchun ish maydonchasiga oldindan ulab qoʻyilgan sim izolyatsiyalovchi shtanga yordamida kuchlanish ostida turgan simga ulanishi zarur. Bu ishlarni bajarishda odamdan yerga ulangan qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 2-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi shart. 197. Shodalarda ish boshlashdan avval oʻlchash shtangasi yordamida osma izolyatorlarni ishga yaroqli ekanligi va armaturadagi barcha qulflar va shplintlar butligini tekshirish shart. Agar shodalardagi izolyatorlar sirgʻalib chiquvchi qisqichlar bilan jihozlangan boʻlsa, ular ish bajariladigan tayanchga hamda trassa relyefi boʻyicha talab qilinadigan hollarda, shuningdek, qoʻshni tayanchlarga tortib, pona yordamida mahkamlanishi kerak. 198. Izolyatsiyalovchi qurilmalar yoki traversalardagi monterlar tomonidan shodalarni qayta osish, shodalardagi alohida izolyatorlarni, armaturalarni almashtirish ishlarini shodadagi yoki sim va uni ajratish moslamasi oʻrtasidagi ishga yaroqli izolyatorlar soni quyidagidan kam boʻlmaslik sharti bilan bajarishga ruxsat etiladi: HL kuchlanishi, kV Yaroqli izolyatorlar soni , dona HL kuchlanishi, kV Yaroqli izolyatorlar soni, dona 15 2 110 6 35 4 220 10 199. Traversadan turib shodalarni qayta osish ishlarini bajarishda zarur moslamani shodaga oʻrnatish va uni traversadan boʻshatish dielektrik qoʻlqoplarda amalga oshirilishi kerak. Bunda 35 kV kuchlanishli HLda shodadagi ikki izolyator ishga yaroqli boʻlganda, birinchisining qalpogʻiga, kuchlanishi 110 kV boʻlgan HLda esa birinchisi va ikkinchisining qalpogʻiga tegish mumkin. Izolyatorlarni hisoblash traversdan boshlanadi. 200. Sim potensiali ostida turgan izolyatsiyalovchi qurilma maydonchasida turib ishlagan paytda simdagidan boshqa potensialga ega boʻlgan shoda armaturalarga va izolyatoriga tegish, shuningdek, ushbu ish maydonchasida turmayotgan shaxslardan asbob-uskuna yoki moslamalarni olish yoki unga uzatish man etiladi. Taʼmirlanayotgan har xil potensial ostidagi faza elementlarini (masalan, sim va shodalarni) ulash yoki ularni bir-biridan ajratishda dielektrik qoʻlqoplardan foydalanish zarur. 201. Izolyatsiyalovchi qurilmadan uning ish maydonchasiga oʻtish va qayta oʻtish uchun faqat maydoncha montyori bilan birgalikda simdan, kuchlanishi 110 kV boʻlgan HLda 0,5 metrdan ortiq masofaga, kuchlanishi 150 — 220 kV boʻlgan HLda esa 1 metrdan ortiq masofaga uzoqlashtirilib, ishchi maydonchasidan potensial olingandan soʻng ruxsat etiliadi. 202. Kuchlanishi 35 — 110 kV boʻlgan HLda kuchlanish ostida naysimon zaryadsizlantirgichni uning tashqi elektrodi bilan sim orasida belgilangandan kam masofaga yaqinlashishi imkoniyatini istisno etadigan izolyatsiyalovchi osma gabaritnikdan foydalanish sharti bilan oʻrnatishga ruxsat etiladi. Zaryadsizlantirgichni olish paytida zaryadsizlantirish elektrodini burish yoki uning tashqi elektrodini simga yaqinlashtirishda gaz otilib ketishi mumkin boʻlgan zonada turish man etiladi. Zaryadsizlantirgichning tashqi elektrodini simga yaqinlashtirish va uzoqlashtirish faqat izolyatsiyalovchi shtanga yordamida bajarilishi zarur. 203. Tayanchdan izolyatsiyalangan yashin qaytargich trosga 1 metrdan kam masofaga yaqinlashish man etiladi. Muz eritish sxemasida trosdan foydalanilganda, trosga yaqinlashish mumkin boʻlgan masofa eritish kuchlanishiga qarab belgilanadi. 204. Kuchlanish ostida turgan HLda kunning qorongʻu vaqtida, yomgʻir va qor yogʻayotganda, momaqaldiroq va tuman paytida, shuningdek, tayanchda ishlarni qiyinlashtiradigan shamol paytida ishlash taqiqlanadi. 205. Sim va trosslarni montaj qilish va almashtirish paytida siltamasdan, yoyish va osish zarur. Arqon shunday yoʻnaltirilishi kerakki, unda osilayotgan sim siltangan yoki uzilib ketgan taqdirda, kuchlanish ostida turgan simga yaqinlashmasligi yoki unga ilashib qolmasligi kerak. Zarur boʻlganda, odatda ip-gazlamadan yoki kaprondan yasalgan maxsus tortqichlar qoʻllaniladi. Arqonlar iloji boricha kalta boʻlishi va tarang tortilib turishi, ularning uchlari osilib qolishiga yoʻl qoʻyilmaslik kerak. Metalldan yasalgan yoʻgʻon arqonlar yoki chigʻirlar yerga ulanadi. 206. Simlarni (trosslarni) yoyishdan oldin har bir barabandagi sim yerga ulanishi kerak. Agar simlar (trosslar) yoyish aravachasidan yozilsa, simning (trossning) qoʻzgʻalmas uchi yerga ulanishi kerak. Bir joyda turgan barabandagi simni (trossni) yoyishda, yerga ulash uchun uning uchi baraban vtulkasiga, barabanning vali esa barabanga yaqin turgan tayanchga yoki yerga ulagichga ulanishi zarur. 207. Montaj ishlarini boshlashdan oldin (xom chiziq tortish, sim tortish, simni rolikdan qisqichlarga oʻtkazish), yozilgan sim (tross) ikki joyda: boshlangʻich anker tayanchining tortuvchi qisqichi yaqinida va sim tortilayotgan oxirgi tayanchda yerga ulanishi kerak. Bundan tashqari, sim (tross) va ish olib borilayotgan joydagi har bir oraliq tayanch ham yerga ulanishi zarur. 208. Metalldan yasalgan osma roliklarda yoki qisqichlardagi simlar uchun roliklarning (qisqichlarning) gardishini yerga ulash yetarlidir. Rolikning (qisqichning) metall gardishi bilan metalli yoki armaturali temir-beton tayanch oʻrtasidagi tabiiy metalli kontakt mavjud boʻlsa, metalldan yasalgan rolikni (qisqichni) yerga ulash uchun qoʻshimcha tadbir talab qilinmaydi. 209. Kuchlanish ostida turgan HL bilan kesishgan oraliqlarda osilayotgan sim kesishgan liniyaning (tross) ikkala tarafidan yerga ulanishi lozim. 210. Odamlarni koʻtarishga moʻljallangan mexanizmdan yoki izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoradan, shuningdek, tayanchda turib simlarda bajariladigan va tayanchdan batamom yerga qadar tushirilgan simlardagi ishlar mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 50 va 51-bandlariga muvofiq bajarilishi kerak. 211. Ankerlar oraligʻidagi simlarni osish ishlari tamomlangandan soʻng simlar boshlangʻich anker tayanchida yoki biron-bir oraliq tayanchda yerga ulanishi kerak. Keyingi anker oraligʻida ishlayotgan odamlarning tayyor boʻlgan oldingi anker oraligʻidagi sim orqali yashin razryadidan jarohatlanmasliklari uchun simni oxirgi anker tayanchida yerga ulash taqiqlanadi. 212. Anker tayanchida shleyflarni ulash faqat bu tayanchga tegishli boʻlgan yonma-yon ankerlar oraligʻidagi montaj ishlari tamomlangandan soʻng amalga oshiriladi. 110 kV va undan yuqori kuchlanishli HL shleyflari ulanishiga qadar simga yoki tortib turuvchi shodalarga traversadan hisoblanganda toʻrtinchi izolyatorgacha, 35 kV va undan kam kuchlanishga ega boʻlgan HLda faqat simga mahkamlab qoʻyilishi zarur. 213. Ishlar tugatilgan HL uchastkalarida anker tayanchlardagi shleyflar ulab boʻlingandan keyin sim boshlangʻich anker tayanchida va oxiriga yaqin boʻlgan tayanchlardan birida yerga ulanishi kerak. Oxirgi anker tayanchida ushbu simlarni yerga ulash man etiladi. 214. Fazalar boʻyicha taʼmirlashda, oʻchirilgan fazaning simiga ish joyida faqat bitta yerga ulagich oʻrnatiladi. Ushbu simda yerga ulagichdan 20 metrgacha boʻlgan masofada ishlashga ruxsat etiladi. Bir necha brigadalar bir vaqtda ishlaganda, oʻchirilgan sim elektr jihatdan oʻzaro bogʻlanmagan uchastkalarga ajratib boʻlinishi zarur. Har bir brigada uchun bitta yerga ulagich oʻrnatilgan alohida uchastka ajratiladi. 215. Kuchlanishi 110 kV va undan yuqori boʻlgan HLda fazalar boʻyicha taʼmirlash ishlari bajarilganda, yerga ulagichni oʻrnatish yoki olishdan oldin razryad yoyi tarqalmasligi uchun yoy soʻndiruvchi moslama bilan jihozlangan shtanga yordamida simni oldindan yerga ulab qoʻyiladi. Shtanganing yerga ulovchi simi oldindan yerga ulagichga ulanadi. Bu shtanga faqat koʻchma yerga ulagich oʻrnatilgandan (yoki olingandan) soʻng olinishi mumkin. 216. Simlari gorizontal joylashgan HLni fazalar boʻyicha taʼmirlash ishlari bajarilganda, kuchlanish ostida turgan simlarni ushlab turuvchi traversalar uchastkalariga oʻtish taqiqlanadi. 217. Tayanchning yerga ulanish qarshiligini oʻlchash paytida yashin qaytaruvchi trosning yerga ulagichga ulovchi simini ulash yoki olib qoʻyish dielektrik qoʻlqopda yoki trosni oldindan yerga ulagichga ulab qoʻyilgandan keyin bajarilishi lozim. 218. Kesimi 240 mm2 dan kam boʻlmagan simlarda va kesimi 70 mm2 dan kam boʻlmagan troslarda xodimlarning harakatlanishiga ruxsat etiladi. Ajratilgan simlarda va trosslar boʻylab harakatlanganda, himoya kamari ilgaklari simlarga, maxsus aravachadan foydalanilganda esa, aravachaga mahkamlanishi zarur. 219. HLni yoki havo almashlab-ulash punktini koʻrikdan oʻtkazishda konstruksiya yoki tayanchga koʻtarilish taqiqlanadi. 220. Oʻtish qiyin boʻlgan joylarda va noqulay ob-havo sharoitida HLni koʻrikdan oʻtkazish ikki kishi tomonidan bajarilishi, bunda ularning biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlishi kerak. Boshqa hollarda II guruhga ega boʻlgan shaxs koʻrikdan oʻtkazishni yakka oʻzi oʻtkazishi mumkin. Kunning qorongʻu vaqtlarida koʻrikni sim ostida yurib oʻtkazish taqiqlanadi. Shikastlangan joyni izlash paytida HLni koʻzdan kechiruvchi shaxslarda nosozlik topilgan joylarga oʻrnatish uchun ogohlantiruvchi plakatlar boʻlishi kerak. 221. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan HLning uzilib yerda yotgan simlariga 8 metrdan kam masofaga yaqinlashish taqiqlanadi. Bunday sim yaqinida odamlar va hayvonlarning yaqinlashishini oldini olish uchun nazoratchilar imkoni boʻlgan hollarda ogohlantiruvchi plakatlar qoʻyishi va bu haqda elektr tarmoqlari korxonasiga xabar berishi hamda taʼmirlash brigadasi yetib kelguncha kutib turish zarur. 222. Kuchlanish ostidagi 6 — 35 kV HLning temir-beton tayanchlariga, ularda izolyatorlarning ishdan chiqishi, simlarning tayanchga tegib turishi va boshqa sabablar natijasida yerga tok oʻtayotganlik alomati sezilsa (namlikning yerdan bugʻlanib koʻtarilishi, tayanchda va tayanchning yerga kirgan joyida elektr yoyining hosil boʻlishi va boshqa belgilar), tayanchlarga 8 metrdan kam masofaga yaqinlashish man etiladi. 223. HLning transport magistrallari (temir yoʻllar, kema qatnovchi daryolar va kanallar) bilan kesishgan uchastkalarida ish olib borish uchun vaqtincha transport harakatini toʻxtatish yoki transport harakati tufayli HLda olib borilayotgan ishlarni toʻxtatib turish talab qilinsa, naryad beruvchi shaxs ish joyiga transport magistrallari harakati xizmatining vakilini chaqirishi kerak. Bu vakil zarur muddatga transport harakati toʻxtatib turilishini taʼminlashi yoki tarmoqda ishlayotgan brigadani yaqinlashayotgan transport toʻgʻrisida ogohlantirishi shart. Transportni oʻtkazib yuborish uchun halaqit berayotgan simlar xavfsiz balandlikka koʻtarib qoʻyiladi. 224. HLning asosiy va qishloqlararo yoʻllar bilan kesishgan yoki bevosita yaqinlashgan uchastkalarida ish olib borilganda, transport haydovchilarini ogohlantirish yoki transport harakatini toʻxtatish uchun Davlat avtomobil nazorati bilan kelishilgan holda ish bajaruvchi asosiy va boshqa yoʻllarga signal beruvchilarni qoʻyishi, shuningdek, “Taʼmirlash ishlari” yoʻl belgisini oʻrnatishi zarur. Zarur boʻlganda, Davlat avtomobil nazoratining vakili chaqirtirilishi lozim. Signal beruvchilar HL bilan yoʻlning kesishgan yoki yaqinlashgan joyidan har ikki tomonda 100 metr uzoqlikda turishlari va ularda kunduzi qizil bayroqchalar, kechasi esa qizil chiroqlar boʻlishi kerak. 225. Barcha turdagi tayanchlarga yoki kronshteynlarga oʻrnatilgan, shuningdek, tortilgan troslarga osilgan barcha xildagi yoritgichlarni tozalash va lampalarini izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlgan teleskopik minoradan turib almashtirish ishlari simlardan kuchlanishni olmasdan turib, farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin. Yerga ulagich simi yogʻoch tayanch boʻylab tushirilmagan va faza simidan pastda oʻrnatilgan yoritgichlarda bunday ishlar tayanchdan turib yoki yogʻoch narvonni qoʻyib bajarilishi mumkin. Ishni ish bajaruvchi elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan bir yoki bir nechta brigada aʼzolari bilan birga bajarishi zarur. 226. Yerga ulagich simi tayanch boʻylab tushirilgan yogʻoch tayanchlardagi, temir-beton va metalldan yasalgan tayanchlardagi va kronshteynlardagi yoritgichlarni izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoradan yoki tayanchdan turib yoxud yogʻoch narvonni qoʻyib tozalash va lampalarini almashtirish naryad boʻyicha, tayanchga osilgan barcha simlardan kuchlanishni olib tashlab, ularga yerga ulagich oʻrnatilgandan keyin bajarilishi zarur. Ushbu bandda va mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 225-bandida koʻrsatilgan ishlarni bajarishda yoritgichlarga faqat ish bajaruvchi yoki elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega brigada aʼzosi koʻtarilishiga ruxsat etiladi. 227. Gazorazryadli lampalarning ishga tushirish-rostlash apparatlarida ishlaganda, uni yoritgichning umumiy sxemasidan oʻchirishdan oldin simni tarmoqdan uzib, statik kondensatorlarini (zaryadsizlovchi qarshiliklar boʻlishidan qatʼiy nazar) zaryadsizlash zarur. 228. Daraxtlarni qulatishdan oldin ish joyi tozalangan boʻlishi kerak. Qish paytida qorga qulatilayotgan daraxt tagidan tez qochish maqsadida uning qulaydigan tarafiga qarama-qarshi tarafga burchak qilib, 5-6 metr uzunlikda tozalangan ikkita yoʻlakcha ochilishi kerak. 229. Ish bajaruvchi ish boshlashdan oldin barcha brigada aʼzolari qulatilayotgan daraxtlar, yoʻgʻon arqonlar va boshqalarning HL simlariga yaqinlashishi xavfli ekanligi haqida ogohlantirilishi shart. 230. Daraxtlar simlarning ustiga qulashining oldini olish uchun ular chopishdan oldin tortqi bilan tortib qoʻyilishi zarur.Chopilayotgan yoki arralanayotgan daraxtlar ustiga chiqish taqiqlanadi. 231. Daraxt simlarga qulagan taqdirda, HLdan kuchlanish olinmaguncha, unga 8 metrdan kam boʻlgan masofaga yaqinlashish man etiladi. 232. Kesilayotgan daraxtning qulashi toʻgʻrisida arrakashlar boshqa ishchilarni ogohlantirishi shart. Daraxt qulashi moʻljallangan tomonda hamda uning qarama-qarshi tomonida turish taqiqlanadi. 233. Daraxtning maʼlum qismini chopmasdan yoki arralamasdan qulatish man etiladi. Shuningdek, daraxtni yalpisiga arralab qulatish ham taqiqlanadi. Qiyshaygan daraxtni egilgan tarafiga qulatish zarur. 234. Ishdagi tanaffus yoki boshqa daraxtni kesishga oʻtish vaqtida kesilayotgan yoki arralanayotgan daraxtlarni qulatmasdan qoldirish man qilinadi. 235. Chirigan va qurigan daraxtni qulatishdan oldin uning mustahkamligini tekshirish, shundan soʻng qulatish uchun arralashni boshlash zarur. Bunday daraxtlarni chopib qulatish taqiqlanadi. 236. Bir necha daraxtlarni oldindan maʼlum qismini arralab bir yoʻla va birini ustiga birini agʻanatish yoʻli bilan qulatish taqiqlanadi. Birinchi navbatda, chirigan, kuygan va qurigan daraxtlar qulatilishi kerak. 237. Izolyatsiyalangan korpusli, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektrodli qozonning gʻilofi qulflanib yopilishi shart. Qozondan kuchlanish olingandan keyingina gʻilofni ochishga ruxsat beriladi. 238. Ishlab turgan elektrodli qozonga ulangan quvurlarda ularning yerga himoya ulagichlarini buzish yoki ularni ajratish bilan bogʻliq ishlarni bajarishga yoʻl qoʻyilmaydi. 239. Quvurlarni ajratishdan avval elektr payvandlash yordamida boʻlaklar orasida mustahkam metall kontakt boʻlishini taʼminlash lozim. Bir-biridan ajratilishi baypas aylanmasi bilan jihozlangan quvurlarni boʻlaklari orasida bunday kontaktni taʼminlash talab etilmaydi. 240. Elektr filtrlarini ekspluatatsiya qilishda quyidagilar man etiladi: javobgar rahbarning naryaddagi alohida koʻrsatmasi boʻyicha naryadda koʻrsatilgandan tashqari hollarda odamlarning elektr filtri ichida boʻlgan paytlarida silkitish mexanizmini ulash; elektr filtrlarining bunker va seksiyalarida bir vaqtda baravariga taʼmirlash ishlarini olib borish; taʼminlovchi agregatlarning blokirovka qurilmalari nosoz boʻlgan paytda elektr filtrining seksiya teshiklari, izolyator gʻiloflari va lyuklarni yopuvchi zulfinlar va shunga oʻxshash moslamalarda nosozlik boʻlmasa, elektr filtrlarga hamda uni ulovchi kabellarga kuchlanish berish. 241. Qozon elektr filtrining har qanday maydonchasida, zaxiradagi shinada, elektr filtrini manbaga ulovchi har qanday kabelda ishlanganida, ushbu elektr filtrini barcha taʼminlovchi agregatlari uzilishi va yerga ulanishi kerak. 242. Elektr filtri seksiyalarida odamlar ishlashiga ijozat berishdan oldin seksiyalar shamollatilishi va bunkerdagi kul (chang) olib tashlanishi shart. Havo harorati esa 45 °C dan oshmasligi zarur. 243. Elektr filtri oʻchirilgandan keyin undan va uni elektr energiyasi bilan taʼminlovchi kabellardan 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr agregatlarini yerga ulash yoʻli bilan elektrostatistik zaryad olib tashlanishi zarur. Elektr filtrini yerga ulanmagan qismidan zaryad olib tashlanishiga qadar unga tegish taqiqlanadi. 244. Korxonalarda mavjud kul (chang) ushlaydigan qurilmaning alohida xususiyatlariga qarab, elektr filtrlariga xizmat koʻrsatish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma ishlab chiqilishi kerak. Yoʻriqnomada sexlar oʻrtasida xizmat koʻrsatish chegaralari oʻrnatilishiga qarab, naryad va ishlashga ijozat berish tartibi belgilanadi.