Qonunchilik hujjatlarining raqobatga taʼsirini baholash metodikasini tasdiqlash toʻgʻrisida
(law, 2024-02-05)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 24-yanvardagi PQ-4126-son “Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurashish qoʻmitasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qarorining 8-bandiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurashish qoʻmitasi qaror qiladi: 1. Qonunchilik hujjatlarining raqobatga taʼsirini baholash metodikasi ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan boshlab kuchga kiradi. Mazkur Metodika Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, qoʻmitalar va idoralarning normativ-huquqiy hujjatlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari loyihalarini (bundan buyon matnda loyihalar deb yuritiladi), shuningdek amaldagi qonunchilik hujjatlarini tovar va moliya bozoridagi raqobatga taʼsirini baholash (bundan buyon matnda raqobatga taʼsirni baholash deb yuritiladi) tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Metodikada quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: vakolatli organ — Oʻzbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi; normativ-huquqiy hujjat — “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonunga muvofiq qabul qilingan, umum majburiy davlat koʻrsatmalari sifatida huquqiy normalarni belgilashga, oʻzgartirishga yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjat; raqobatga taʼsirni baholash — loyihalar va amaldagi qonunchilik hujjatlarining raqobatga taʼsirini baholash davlat tomonidan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlarda tovar va moliya bozorlarida raqobatni bevosita yoki bilvosita cheklaydigan holatlarni aniqlash. 2. Loyihalar va amaldagi qonunchilik hujjatlarining raqobatga taʼsirini baholash davlat tomonidan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlarda tovar va moliya bozorlarida raqobatni bevosita yoki bilvosita cheklaydigan holatlarni aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqish hamda tegishli choralar koʻrish maqsadida amalga oshiriladi. 3. Mazkur Metodika favqulodda holatlarni oldini olish yoki ularning oqibatlarini bartaraf etish maqsadida qabul qilingan qonunchilik hujjatlari va loyihalarga nisbatan tatbiq etilmaydi. 4. Quyidagilar raqobatga taʼsirni baholashning asosiy vazifalari hisoblanadi: loyihalarni hamda amaldagi qonunchilik hujjatlarining huquqiy oqibatlarini tovar yoki moliya bozorlarida raqobatni cheklash qismi boʻyicha umumiy baholash; qonunchilik hujjatlarini qoʻllash jarayonida tovar yoki moliya bozorlarida raqobatni cheklash xavfini aniqlash; biznes yuritish uchun ruxsat berish xususiyatiga ega hujjatlarni olish tartib-taomillarini soddalashtirish va qisqartirish masalalarini oʻrganish; tovar va moliya bozorining barcha ishtirokchilariga tovarlar (ishlar, xizmatlar) uchun teng imkoniyatlar yaratishda toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan omillarni aniqlash; qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda tovar va moliya bozorlarida raqobatni cheklaydigan loyihalarni yoki amaldagi qonunchilik hujjatlarini qayta koʻrib chiqish yoki bekor qilish boʻyicha taklif va tavsiyalar kiritish. 5. Raqobatga taʼsirni baholash vakolatli organ tomonidan quyidagi usullar asosida amalga oshiriladi: “ex-ante” — loyihalarning raqobatga taʼsirini baholash; “ex-post” — amaldagi qonunchilik hujjatlarining raqobatga taʼsirini baholash. 6. Loyiha yoki amaldagi qonunchilik hujjatining raqobatga taʼsiri quyidagi oqibatlarning biriga olib kelgan yoki olib kelishi mumkin boʻlganda uning taʼsiri raqobat uchun salbiy deb baholanadi: a) tovar ishlab chiqaruvchi yoki xizmat koʻrsatuvchi xoʻjalik yurituvchi subyektlarining (bundan buyon matnda yetkazib beruvchilar deb yuritiladi) doirasi va sonini cheklashga olib kelsa, jumladan: tovar yoki moliya bozorining alohida ishtirokchilariga raqobatga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi soliq va yigʻimlar boʻyicha imtiyozlar, eksklyuziv huquqlar, kafolatlar, yengilliklar, preferensiyalarni bersa yoki muddatini uzaytirsa; faoliyat yuritish sharti sifatida raqobatga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi litsenziyalash yoki ruxsat berish xususiyatiga ega hujjatlarni olish tartibini oʻrnatsa; ayrim yetkazib beruvchilarning oʻz tovar va xizmatlarini realizatsiya qilish imkonini cheklasa; yetkazib beruvchining tovar va moliya bozoriga kirishidagi yoki undan chiqishidagi xarajatlarini sezilarli darajada oshirsa; tovar yoki moliya bozori ishtirokchilariga ularning bozorga kirishiga toʻsqinlik qiladigan texnik tartibga solishning yangi shartlarini oʻrnatsa; xoʻjalik yurituvchi subyektlarning tovar va xizmatlarini realizatsiya qilish yoki ish oʻrinlarini yaratish, shuningdek investitsiya kiritish imkonini cheklovchi geografik toʻsiq oʻrnatsa. b) yetkazib beruvchilarning oʻzaro raqobatlashish imkoniyatini chegaralasa, jumladan: yetkazib beruvchilarning tovarlarga va xizmatlarga narx belgilash imkoniyatini chegaralasa; yetkazib beruvchilarning oʻz tovar va xizmatlarining reklamasi yoki marketingini amalga oshirish erkinligini chegaralasa; ayrim yetkazib beruvchilarga boshqalar oldida afzallik beruvchi yoki tovar va xizmatlar xarid qiladigan xoʻjalik yurituvchi subyektlar yoki jismoniy shaxslar (bundan buyon matnda isteʼmolchilar deb yuritiladi) tanlashi mumkin boʻlgan darajadan oshuvchi tovar sifati standartlarini oʻrnatsa; ishlab chiqarish xarajatlarini oshirsa, shuningdek resurslarni (moddiy, moliyaviy va mehnat) ayrim yetkazib beruvchilarga, shu jumladan tovar yoki moliya bozorining yangi ishtirokchisiga ajratish yoʻli bilan, boshqalarning xarajatlariga nisbatan koʻproq sarflanishiga olib kelsa; tovar yoki moliya bozorlarida tadbirkorlik subyektlari ishtirokida davlat korxonasi yoki davlat ulushi bor korxonalar tuzishni nazarda tutsa va uning natijasida raqobatni cheklaydigan holat yuzaga kelsa; v) yetkazib beruvchilarning bozor munosabatlarida oʻzaro raqobatlashishga qiziqishini pasaytirsa, jumladan: raqobatga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi oʻzini oʻzi boshqaradigan yoki birgalikda boshqariladigan tartib yaratsa; raqobatga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi maʼlumotlarni, shu jumladan yetkazib beruvchilarning ishlab chiqarish, narxlar, aylanmalar yoki xarajatlar boʻyicha axborotlarini yoritishni talab etsa yoki ragʻbatlantirsa; raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlarining amal qilishidan har qanday alohida tarmoq yoki yetkazib beruvchilar guruhi faoliyatiga immunitet taqdim qilsa; g) isteʼmolchilar uchun kerakli axborotni tanlash imkonini chegaralasa, jumladan: isteʼmolchilarning oʻz xohishlari asosida ular kimdan tovar (ish, xizmat) sotib olish masalasini hal qilish imkoniyatlarini chegaralasa; isteʼmolchilarning bir tovar yoki mahsulot yetkazib beruvchilardan boshqasiga oʻtishida narxni oshirib, ularning imkoniyatlarini kamaytirsa; isteʼmolchi uchun tovar (ishlar, xizmatlar)ni sotib olishda zarur boʻlgan axborotning asl mohiyatini oʻzgartirib, natijada ularning adashishiga olib kelsa. 7. Quyidagilarni nazarda tutuvchi loyihalar vakolatli organga majburiy tarzda kiritiladi: a) yangi cheklovlarni, ruxsat berish xususiyatiga ega hujjatlar va litsenziyaning yangi turlarini kiritish; b) litsenziya va ruxsat berish xususiyatiga ega hujjatlarni, shuningdek qoʻshimcha texnik tartibga solish shartlarini joriy etish; v) tovar yoki moliya bozori ishtirokchilarida ortiqcha xarajatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan talablar (shartlar)ni kiritish; g) tovar yoki moliya bozori ishtirokchilariga soliq va yigʻimlar boʻyicha imtiyoz, kafolat hamda boshqa preferensiyalar belgilash, shuningdek ayrim tovar yoki moliya bozori ishtirokchilariga eksklyuziv huquqlarni berish; d) tabiiy monopoliya subyektlarining tovar (ish, xizmat)lari narxi (tarif)ini va boshqa tartibga solinadigan narx (tarif)ni oshirish; e) isteʼmolchilar yoki tovar va moliya bozori ishtirokchilari uchun infratuzilma va tabiiy monopoliya subyektlarining tovar (ish, xizmat)laridan foydalanish shartlarini oʻzgartirish; j) tabiiy monopoliya subyektlarining tovar va moliya bozorlarida ishtirokining mavjudligi; z) davlat korxonalari va tabiiy monopoliya subyektlarini tashkil etish va qayta tashkil etish; i) tovar va moliya bozorlarida davlat ishtiroki yoki davlat organlarining istalgan koʻrinishdagi harakatlarining mavjudligi; k) tovar va moliya bozori ishtirokchilarining istalgan koʻrinishdagi resurslar, jumladan xomashyo, materiallar, ishchi kuchi va moliyaviy resurslardan foydalanish shartlarining oʻzgarishi. 8. Ushbu Metodikaning 7-bandida keltirilgan masalalar ishlab chiqilayotgan loyihada mavjud boʻlgan taqdirda, loyihani ishlab chiquvchi tashkilot tomonidan tegishli masalasiga koʻra quyidagi maʼlumotlar taqdim etiladi: a) tovar va moliya bozori ishtirokchilarining tovar va moliya bozoriga kirish xarajatlari (bevosita yoki bilvosita) hisob-kitobi; b) loyihani qabul qilinishidan barcha manfaatdor boʻlgan tomonlar uchun foydaning (bevosita yoki bilvosita) hisob-kitobi; v) raqobatchi xoʻjalik yurituvchi subyektlarining xarajatlari va foydalari hisob-kitobi; g) loyihaning qabul qilinishi yuzasidan manfaatlariga taʼsir koʻrsatadigan tegishli tovar va moliya bozori ishtirokchilarining soni; d) muqobil narxlar va tariflar, shu jumladan bozorga kirib keluvchi import mahsulotlarning narxi; e) loyiha bilan tartibga solinadigan tovar (ish, xizmat)ga ehtiyojning darajasi; j) loyihani tayyorlashga asos boʻlgan hujjatlar va tahliliy maʼlumotlar. Loyihani ishlab chiquvchi tashkilot taqdim qilingan hisob-kitoblar va maʼlumotlarning haqqoniyligi uchun javob beradi. 9. Loyihani ishlab chiquvchi tashkilot tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari loyihalari (bundan buyon matnda yuqori yuridik kuchga ega boʻlgan qonunchilik hujjatlari loyihalari deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 26-avgustdagi PF-5519-son Farmoni bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Administratsiyasi Reglamenti, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 22-martdagi 242-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining reglamentida (bundan buyon matnda Reglament deb yuritiladi) belgilangan tartibda mazkur Metodikaning 8-bandida nazarda tutilgan tegishli hujjatlar bilan birga vakolatli organga kiritiladi. 10. Vakolatli organ tomonidan yuqori yuridik kuchga ega boʻlgan qonunchilik hujjatlari loyihalarini koʻrib chiqish Reglamentda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 11. Loyihani ishlab chiquvchi tashkilot tomonidan vazirliklar, qoʻmitalar va idoralarning normativ-huquqiy hujjatlari loyihalari (bundan buyon matnda idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari deb yuritiladi) Idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarni tayyorlash va qabul qilish qoidalarida (roʻyxat raqami 2565, 2014-yil 28-fevral) belgilangan tartibda mazkur Metodikaning 8-bandida nazarda tutilgan tegishli hujjatlar bilan birga vakolatli organga kiritiladi. Vakolatli organ tomonidan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini koʻrib chiqish mazkur bandning birinchi xatboshisida nazarda tutilgan Qoidalarda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 12. Loyihani ishlab chiquvchi tashkilot tomonidan mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari loyihalari ishlab chiqilgach, mazkur Metodikaning 8-bandida nazarda tutilgan tegishli hujjatlar bilan birga vakolatli organning hududiy organlariga kiritiladi. Vakolatli organning hududiy organlari tomonidan mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari loyihalarini koʻrib chiqish Mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqish, yuridik-texnik jihatdan rasmiylashtirish, huquqiy ekspertizadan oʻtkazish qoidalarida (roʻyxat raqami 3333, 2021-yil 18-noyabr) belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 13. Vakolatli organ Reglamentda belgilangan muddatlarga muvofiq raqobatga taʼsirni baholash oʻtkazilayotgan loyiha yuzasidan xulosa taqdim etadi. Xulosa ikki nusxada tuziladi. Bir nusxasi vakolatli organda qoladi, ikkinchi nusxasi hujjatni ishlab chiqqan tashkilotga yuboriladi. 14. Loyiha yuzasidan raqobatga taʼsirni baholash natijalari vakolatli organning xulosasi loyiha ishlab chiquvchi tomonidan majburiy tartibda koʻrib chiqilishi lozim. 15. Loyihani ishlab chiquvchi tashkilot tomonidan Reglamentga asosan vakolatli organning xulosasi loyiha bilan birga huquqiy ekspertizadan oʻtkazishi uchun Adliya vazirligiga taqdim etiladi. 16. Loyiha Oʻzbekiston Respublikasining Oliy Majlisi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Administratsiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga kiritilganda unga vakolatli organning xulosasi majburiy tartibda ilova qilinadi. 17. Raqobatga taʼsirni baholashning “ex-post” usuli boʻyicha raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari buzilishini aniqlash yuzasidan amaldagi qonun hujjatlari yiliga kamida ikki marotaba xatlovdan oʻtkaziladi. 18. Vakolatli organning tashabbusiga, jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlariga, jamoatchilik nazorati subyektlarining taklif va tavsiyalariga, ommaviy axborot vositalari orqali oʻrganilgan yoki chop etilgan boshqa materiallarni oʻrganib chiqish natijalariga asosan amalga oshiriladi. 19. Raqobatga taʼsirni baholashning “ex-post” usuli boʻyicha oʻtkazilganda vakolatli organ hamda uning hududiy organlari amaldagi qonunchilik hujjatlarining raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiqligi yuzasidan xatlovdan oʻtkazadi. 20. Vakolatli organning hududiy organlari oʻtkazilgan xatlovlar natijasi yuzasidan vakolatli organga belgilangan tartibda hisobot taqdim etadi. 21. Vakolatli organ amaldagi qonunchilik hujjatini raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga zid deb topganida: yuqori yuridik kuchga ega boʻlgan qonunchilik hujjatlari yuzasidan — Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi hamda Vazirlar Mahkamasiga tegishli tartibda takliflar kiritadi; vazirliklar, qoʻmitalar va idoralar tomonidan qabul qilingan qonunchilik hujjatlari yuzasidan — raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari buzilish holatini belgilangan muddatda bartaraf etish toʻgʻrisida qonunchilik hujjatlariga muvofiq taqdimnoma kiritadi. Vakolatli organning hududiy organlari mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan qabul qilingan qonunchilik hujjatlarini raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga zid deb topganda ular yuzasidan raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari buzilish holatini belgilangan muddatda bartaraf etish toʻgʻrisida qonunchilik hujjatlariga muvofiq taqdimnoma kiritadi. 22. Raqobatga taʼsirni baholashni oʻtkazishda rasmiy va norasmiy axborotlardan foydalaniladi. 23. Rasmiy axborotlarga quyidagilar kiradi: normativ-huquqiy hujjatlar; xalqaro shartnomalar; rasmiy eʼlon qilishlar, shu jumladan internet jahon axborot tarmogʻining rasmiy resurslari; vakolatli davlat organlarining statistik maʼlumot va hisobotlari; sud amaliyoti. 24. Norasmiy maʼlumotlarga quyidagilar kiradi: vakolatli organga nodavlat tashkilotlar hamda fuqarolar tomonidan kiritilgan murojaatlar; internet tarmogʻining norasmiy jahon axborot resurslari; tijorat maʼlumotlari; jamoatchilik orasidan oʻtkaziladigan soʻrovnomalar; 25. Vakolatli organ quyidagilarga haqli: raqobatga taʼsirni baholash oʻtkazilayotgan hujjat predmetiga taalluqli boʻlgan maʼlumotlar bilan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda tanishishga; raqobatga taʼsirni baholash oʻtkazilayotgan hujjatlarning normalariga aniqlik kiritishga va ular boʻyicha tegishli tushuntirishlar olishga; loyiha boʻyicha manfaatlariga aloqador tomonlarning, shuningdek mustaqil ekspertlar va boshqa malakali mutaxassislarning fikrlarini oʻrganishga. 26. Vakolatli organ quyidagilarga majbur: raqobatga taʼsirni baholashni tashkillashtirish va oʻtkazish uchun qonunchilik hujjatlari bilan oʻrnatilgan talablarga rioya qilishga; raqobatga taʼsirni baholashni oʻtkazishda unga maʼlum boʻlib qolgan maʼlumotlarni oshkor etmaslikka; taqdim etilgan hujjatlarni qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda saqlanishini taʼminlashga. 27. Vakolatli organning loyihalar boʻyicha bergan xulosasi ushbu hujjatlarni qayta koʻrib chiqish uchun asos boʻladi. 28. Mazkur Metodikada qayd etilgan masalalar yuzasidan kelib chiqadigan nizolar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hal etiladi. 29. Mazkur Metodika talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladilar. 30. Mazkur metodika Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi va Bosh prokuraturasi bilan kelishilgan.