Vakillikka doir fuqarolik protsessual qonunchiligi normalarining sudlar tomonidan qoʻllanilishi toʻgʻrisida
(law, 2025-04-29)

Fuqarolik ishlari boʻyicha vakillikka doir qonunchilikni qoʻllashda sud amaliyotida masalalar kelib chiqqanligi munosabati bilan hamda ushbu qonunchilik normalari toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Sudlarga tushuntirilsinki, fuqarolik protsessida vakillik instituti fuqarolarning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 29, 55-moddalarida mustahkamlangan sud orqali himoyalanish va malakali yuridik yordam olish kabi konstitutsiyaviy huquqlari amalga oshirilishini taʼminlashga xizmat qiladi. Sudda vakillik taraflar, uchinchi shaxslar, arizachilar subyektiv huquq va erkinliklari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari himoyasining protsessual kafolati vazifasini bajarishga qaratilgan. 2. Qonun mazmuniga koʻra, suddagi vakil — ishonch bildiruvchi shaxs nomidan va uning manfaatlari uchun berilgan vakolat doirasida protsessual harakatlar sodir etadigan hamda huquqlarini amalga oshirishda unga yordam beradigan jismoniy shaxsdir. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 65-moddasiga muvofiq yuridik shaxslarga tegishli ishlarni har doim ularning rahbarlari yoki vakillari yuritadilar, fuqarolar esa, oʻz ishlarini sudda shaxsan yoki vakil orqali yuritishlari mumkin. Bunda fuqaroning shaxsan ishtiroki uni mazkur ish boʻyicha vakilga ega boʻlish huquqidan mahrum etmaydi. 4. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, qonun fuqarolik ishlari boʻyicha sudda vakillikni ikki turga ajratadi — qonuniy, yaʼni majburiy vakillik (FPK 66-moddasi) va shartnoma boʻyicha, yaʼni ixtiyoriy vakillik (FPK 67-moddasi). Qonuniy vakillik belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz, muomala layoqati cheklangan, bedarak yoʻqolgan deb topilgan yoki vafot etgan deb eʼlon qilingan shaxslar huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga daxldor fuqarolik ishlarini sudda koʻrishda majburiydir. Qonuniy vakillik kelib chiqishi uchun huquq va manfaatlari himoya qilinayotgan shaxs roziligi talab etilmaydi. Sudda vakillik boshqa barcha hollarda shartnomaga asoslangan boʻladi va faqat ishonch bildiruvchining bunga xohishi mavjud boʻlganda yuzaga keladi. 5. Sudda qonuniy vakil sifatida ota-onalar, vasiylar, homiylar va FPK 66-moddasida koʻrsatilgan boshqa shaxslar ishtirok etadi. Sudda shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakil sifatida quyidagilar ishtirok etishlari mumkin: 1) advokatlar, yaʼni qonunda belgilangan tartibda advokatlik maqomini olgan shaxslar; 2) toʻgʻri va yon shajara boʻyicha qarindoshlar, shuningdek er(xotin) yoki uning qarindoshlari; 3) yuridik shaxslarning xodimlari-mazkur yuridik shaxslar ishlari boʻyicha; 4) notijorat tashkilotlar vakolatli vakillari-mazkur tashkilotlar aʼzolarining ishlari boʻyicha; 5) qonunga binoan boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish huquqi berilgan notijorat tashkilotlar vakolatli vakillari; 6) ishtirokchilardan biri boshqa ishtirokchilarning topshirigʻi boʻyicha; 7) jismoniy shaxslar vakili sifatida sud tomonidan ishda qatnashishga ruxsat berilgan boshqa shaxslar, basharti ular vakil sifatida sudda kasb tariqasida (haq evaziga yoki haq olmay) faoliyat olib borishmasa. Qonuniy vakillar ham, shartnoma boʻyicha vakillar ham voyaga yetgan va muomalaga layoqatli boʻlishlari lozim (FPK 70-moddasi). Sud daʼvogarning yoki javobgarning iltimosiga koʻra, “Davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatadigan advokatning ishtirok etishini taʼminlash choralarini koʻrishi shart (FPKning 67-moddasi). 6. Ishonch bildiruvchiga qarindosh shaxslar doirasini aniqlashda sud FPK 67-moddasi ikkinchi qismining 2-bandi va Oila kodeksining 57, 58-moddalariga amal qilishi lozim boʻlib, ularga koʻra quyidagilar qarindoshlar hisoblanadi: ota-ona, bolalar, nevaralar, bobo, buvi, evaralar, katta bobo, katta buvi; aka-uka, opa-singillar, ularning bolalari, ota-onaning aka-uka, opa-singillari, ularning bolalari, bobo, buvilarning aka-uka, opa-singillari, ularning bolalari va h.k.; oʻgay aka-uka, opa-singillar. 7. Yuridik shaxs xodimi deganda, mazkur tashkilotda mehnat shartnomasiga asosan ishlayotgan shaxs tushuniladi. 8. Sudda notijorat tashkilotlar vakolatli vakillari sifatida mazkur notijorat tashkilotlarda mehnat shartnomasiga asosan ishlayotgan va uning shtatida turgan shaxslar boʻlishi mumkin. Sudda vakil sifatida, shuningdek, notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari ham ishtirok etishlari mumkin, basharti boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish vazifasi mazkur tashkilotlarga bevosita qonunga binoan berilgan boʻlsa (masalan, “Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi toʻgʻrisida”gi Qonunning 21-moddasi, “Kasaba uyushmalari toʻgʻrisida”gi Qonunning 27, 33, 45-moddalari va boshqalar) 9. Davlat va fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish vazifasi yuklatilgan davlat organlari sudda notijorat tashkilot vakili sifatida emas, balki protsessning boshqa ishtirokchisi-davlat boshqaruv organlari sifatida qatnashadilar (FPK 52, 53-moddalari). 10. FPK 45-moddasiga koʻra, protsessda bir necha daʼvogar yoki javobgar, shuningdek uchinchi shaxslar qatnashganda, vakillik boshqa ishtirokchilar topshirigʻiga binoan sherik ishtirokchilardan biri tomonidan, basharti ulardan hech birining manfaatlari bir-biriga zid boʻlmasa, amalga oshirilishi mumkin. 11. Vakillarning ishga kirishishi masalasi sudya tomonidan ishni sudda koʻrishga tayyorlash paytida hal etilib, bu haqda FPK 204-moddasiga muvofiq chiqarilgan ajrimda koʻrsatiladi. Agar vakilni ishga kiritish toʻgʻrisidagi iltimosnoma sud majlisida bildirilgan boʻlsa, masala ishda qatnashuvchi boshqa shaxslar fikri eshitilgandan soʻng bayonnomada qayd etiladigan ajrim chiqarish yoʻli bilan hal etiladi. Shaxsni sudda vakil sifatida qatnashishiga ijozat berish (qatnashishini rad etish) toʻgʻrisidagi ajrim ustidan, u ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qilmaganligi sababli shikoyat qilish mumkin emas. 12. Qonuniy vakillar ishga kirishishi uchun huquq beruvchi hujjatlar jumlasiga quyidagilar kiradi: bolaning tugʻilganligi haqidagi guvohnomasi. vasiy yoki homiyni, merosni boshqaruvchini tayinlash toʻgʻrisida qarorlar. 13. Shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakillar ishga kirishishi uchun huquq beruvchi hujjatlar boʻlib FPK 68-moddasiga muvofiq berilgan va rasmiylashtirilgan ishonchnomalar hisoblanadi, advokatlar, yuridik shaxs rahbari bundan mustasno. Shartnoma boʻyicha ayrim vakillar ishga kirishishiga ijozat berilishi uchun qonun sudga, ishonchnomadan tashqari, yana boshqa hujjatlar taqdim etilishini talab qiladi, jumladan: ishonch bildiruvchining qarindoshlari uchun — ishonch bildiruvchi va vakil orasida qarindoshlik aloqalarini tasdiqlovchi hujjatlar; yuridik shaxsning rahbari uchun — uning mansab mavqeyini tasdiqlovchi hujjat; yuridik shaxslarning xodimlari va notijorat tashkilotlar vakolatli vakillari uchun — ularning ushbu tashkilotda ishlashini tasdiqlovchi hujjat (buyruq, mehnat daftarchasidan koʻchirma va h.k.). Advokat ishga kirishishi uchun advokatlik guvohnomasi va advokatlar tuzilmasi tomonidan berilgan order taqdim etilishi kifoya boʻlib, u advokatga yuridik yordam soʻrab murojaat etgan shaxs manfaatlarini sudda himoya qilish huquqini (FPK 69-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan huquqlardan tashqari) beradi. 14. Sudlarga tushuntirilsinki, ishga kirishish uchun huquq beruvchi hujjatlar shartnoma boʻyicha vakillarga protsess ishtirokchisining faqat FPK 40-moddasining birinchi qismida belgilangan umumiy huquqlarini berib, ular: ish materiallari bilan tanishish, ulardan koʻchirmalar olish, nusxalar koʻchirish, raddiya berish toʻgʻrisida arz qilish, dalillar taqdim etish, dalillarni tekshirishda ishtirok etish, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga va odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashayotgan shaxslarga savollar berish, arizalar berish, iltimosnomalar taqdim etish, sudga ogʻzaki va yozma tushuntirishlar berish, ishni sudda koʻrish davomida tugʻiladigan hamma masalalar boʻyicha oʻzlarining vajlarini bayon qilish, boshqa shaxslarning arzlari, iltimosnomalari, vajlariga qarshi eʼtiroz bildirishdan iborat. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar FPKda nazarda tutilgan boshqa protsessual huquqlardan ham foydalanadi. 15. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, ayrim protsessual harakatlarni sodir etish uchun qonun maxsus vakolatlar mavjud boʻlishini talab etib, shartnoma boʻyicha vakil, shu jumladan advokat bu harakatlarni faqat ulardan har biri qonunga muvofiq rasmiylashtirilgan ishonchnomada qayd etilgan holdagina sodir etishga haqlidir. FPK 69-moddasiga koʻra, bunday huquqlar jumlasiga quyidagilar kiradi: daʼvo talablaridan butunlay yoki qisman voz kechish; daʼvo asosi yoki predmetini oʻzgartirish; daʼvo miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish; daʼvogar talablarini tan olish; kelishuv bitimi tuzish; vakolatlarni boshqa shaxsga oʻtkazish (boshqa shaxsga ishonib topshirish); sud hujjati ustidan shikoyat berish; ijro varaqasini undiruvga qaratish; mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisidagi kelishuv yoki mediativ kelishuv tuzish; arizalarni imzolash; undirilgan mol-mulk yoki pulni olish. Faoliyati ustav bilan tartibga solinadigan yuridik shaxslar rahbarlari uchun ham maxsus vakolatlari borligi toʻgʻrisida hujjat taqdim etishi talab etiladi, basharti ustavda tegishli huquqlarni amalga oshirish korporativ boshqaruv organlari (umumiy yigʻilish yoki boshqaruv) vakolatiga tegishli boʻlsa. Shuni nazarda tutish lozimki, qonuniy vakillar, shartnoma boʻyicha vakillardan farqli ravishda, FPK 69-moddasida koʻrsatilgan barcha protsessual harakatlarni maxsus vakolat olmagan holda mustaqil sodir etishga haqlidirlar. 16. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari fuqarolik ishlari boʻyicha vakillik haqidagi protsessual qonun normalarini qoʻllash boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va mazkur huquqiy institutning toʻgʻri qoʻllanilishi yuzasidan choralar koʻrishi lozim.