ISSIQLIK ENERGIYASINI ISHLAB CHIQISH, UZATISH UCHUN YOQILGʻI, ELEKTR ENERGIYASI, ISSIQLIK ENERGIYASI VA SUV SARFLARINING MEʼYORLARINI HAMDA ISSIQLIK YUKLAMALARINI, SHUNINGDEK TEXNOLOGIK YOʻQOTISHLARNI ANIQLASH TARTIBI TOʻGʻRISIDA NIZOMNI TASDIQLASH HAQIDA
(resolution, 2013-04-29)

“Elektr energetikada nazorat boʻyicha davlat inspeksiyasi “Oʻzdavenergonazorat toʻgʻrisida”gi, “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbekiston neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish davlat inspeksiyasi toʻgʻrisida”gi, “Oʻzbekiston “Oʻzkommunxizmat” agentligi toʻgʻrisida”gi va “Oʻzbekiston Respublikasi Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi (Sanoatkontexnazorat) toʻgʻrisida”gi nizomlarga muvofiq qaror qilamiz: 1. Ilova qilinayotgan “Issiqlik energiyasini ishlab chiqish, uzatish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining meʼyorlarini hamda issiqlik yuklamalarini, shuningdek texnologik yoʻqotishlarni aniqlash tartibi toʻgʻrisida nizom” tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan soʻng, oʻn kundan keyin amalga kiritiladi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 17-avgustdagi PQ-445-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston “Oʻzkommunxizmat” agentligi toʻgʻrisidagi nizom” (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 34–35-son, 340-modda) hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 1-martdagi 96-son qarori bilan tasdiqlangan “Elektr energetikada nazorat boʻyicha davlat inspeksiyasi toʻgʻrisidagi nizom” (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 9-son, 105-modda), 2004-yil 13-iyuldagi 328-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbekiston neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish davlat inspeksiyasi toʻgʻrisidagi nizom” (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 28-son, 322-modda) va 2004-yil 10-iyuldagi 323-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi toʻgʻrisidagi nizom”ga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 28-son, 321-modda) muvofiq, issiqlik energiyasi ishlab chiqilishi va uzatilishi uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarfi meʼyorlari hamda issiqlik yuklamalarini, shuningdek texnologik yoʻqotishlarni aniqlashning yagona tartibini oʻrnatadi va ushbu jarayonda ishtirok etadigan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning oʻzaro munosabatlarini belgilab beradi. Mazkur Nizomning maqsadi issiqlik taʼminoti tashkilotlari tomonidan issiqlik yuklamalarini aniqlashda yoqilgʻi-energetika (yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv) (keyingi oʻrinlarda YOER deb yuritiladi) resurslarini tejash rejimini amalga oshirish, ularni oqilona taqsimlash va ulardan samarali foydalanish hamda issiqlik energiyasini issiqlik tarmoqlari boʻyicha uzatishdagi texnologik yoʻqotishlarni hisobga olishdan iborat. 1. Mazkur Nizom energiya resurslariga boʻlgan ehtiyojlarni, yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv xarajatlarini aniqlashda hamda issiqlik energiyasini ishlab chiqilishi va sotilishidagi tannarxini kalkulyatsiya qilishda isitish va issiq suv taʼminoti ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi ishlab chiqilishi, uzatilishi va berilishini amalga oshiruvchi korxonalarga taalluqlidir. 2. Issiqlik energiyasining ishlab chiqilishi va uzatilishi uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarfi meʼyorlari hamda issiqlik yuklamalarini, shuningdek issiqlik tarmogʻlaridagi texnologik yoʻqotishlarni aniqlashda Issiqlik energiyasining ishlab chiqilishi va uzatilishi uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarfi meʼyorlari hamda issiqlik yuklamalarini, isitish qozonxonalarining oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarfi, shuningdek, issiqlik tarmoqlaridagi texnologik yoʻqotishlarni hisoblab chiqish metodikasiga (keyingi oʻrinlarda Metodika deb yuritiladi) amal qilish lozim (mazkur Nizomga ilova). Mazkur Metodika yangitdan ishga tushirilayotgan inshootlar hisob-kitobi uchun moʻljallanmagan. 3. Issiqlik energiyasi isteʼmolining hajmi va qozonxonalarning quvvatidan qatʼi nazar, issiqlik energiyasining ishlab chiqilishi, uzatilishi uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarflarining barcha koʻrsatkichlari, isitish qozonxonalarining oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarflari hamda issiqlik tarmoqlaridagi texnologik yoʻqotishlar meʼyorlanishi lozim. 4. Issiqlik energiyasini ishlab chiqish uchun yoqilgʻi-energetika resurslari sarflarining meʼyorlari (shartli hisobda) yoqilgʻining barcha turlari boʻyicha alohida ishlab chiqiladi. 5. YOER sarflarining meʼyorlari: rejalashtirishning barcha pogʻonalarida yagona uslubiy asosda ishlab chiqilishi; har bir issiqlik manbai va unga ulangan issiqlik tarmoqlari boʻyicha ishlab chiqilishi; ishlab chiqarishning sharoitlarini, ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning yutuqlarini, YOERdan oqilona va samarali foydalanish boʻyicha tashkiliy-texnikaviy chora-tadbirlarni hisobga olishi; ishlab chiqarishning rejalashtirilayotgan rivojlantirilishi va texnikaviy taraqqiyotini, YOERdan foydalanishda erishilgan eng samarali koʻrsatkichlarni hisobga olgan holda muntazam qayta koʻrib chiqilishi; YOERni tejashning ichki resurslarini imkon qadar safarbar qilish, istiqbol topshiriqlarini bajarish va ishlab chiqarishning eng samarali koʻrsatkichlariga erishishga imkoniyat yaratmogʻi shart. 6. YOER sarflarining meʼyorlarini ularni amal qilish muddatida, faqatgina ularning amaldagi bajarilish darajasidan kelib chiqqan holda oshirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 7. Issiqlik energiyasini ishlab chiqishda YOER sarflarining meʼyorlari quyidagi asosiy belgilar boʻyicha tasniflanadi: agregatsiya darajasi boʻyicha — individual va guruhli; sarflarining tarkibi boʻyicha — texnologik va umumiy ishlab chiqarish; amal qilish davri boʻyicha — yillik, choraklik, oylik. 8. YOERning 1 Gkal issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun qozon agregatlarining turlari yoki alohida qozon agregatlari boʻyicha sarflari YOERning individual meʼyorlari deb nomlanadi. 9. Guruhli meʼyor deb — mazkur darajada (korxona, tashkilot) kutilayotgan issiqlik energiyasining miqdorini ishlab chiqarilishi (uzatilishi)da YOER sarfi meʼyorlariga aytiladi. 10. Texnologik ekspluatatsiya qoidalaridan, rejim xaritalaridan chekinishlar hamda bino va inshootlarning qurilishi va kapital taʼmirlanishi, qozonxona uskunalarining montaj qilinishi, ishga tushirilishi, sozlanishi uchun boshqa noratsional xarajatlar, YOERni saqlash va uzatishdagi yoʻqotishlar boʻlganligi sababli, ushbu resurslarining xarajatlarini YOER sarfi meʼyorlariga kiritmaslik lozim. YOERning ushbu ehtiyojlar uchun sarflari alohida meʼyorlanishi shart. 11. YOER sarfi meʼyorlarini ishlab chiqishning asosiy usuli boʻlib hisob-kitob-tahlil usuli hisoblanadi. Bundan tashqari tajriba (eksperiment) va hisob-kitob-statistika usullari qoʻllaniladi. 12. YOER sarfining individual va guruhli meʼyorlarini belgilash uchun asosan hisob-kitob-tahlil va hisob-kitob-statistika usullari qoʻllaniladi. 13. Hisob-kitob-tahlil usuli YOER sarfi meʼyorlarini ishlab chiqishda ushbu resurslardan foydalanishning ilgʻor koʻrsatkichlari asosida sarflash koʻrsatkichlari boʻyicha hisoblab chiqish yoʻli bilan aniqlashni koʻzda tutadi. 14. YOER sarflari meʼyorlarini ishlab chiqishning tajriba (eksperiment) usuli qozonxonalar va issiqlik tarmoqlarini balans sinovlari natijasida olingan maʼlumotlar boʻyicha yoqilgʻi, issiqlik va elektr energiyasining solishtirma xarajatlarini aniqlashdan iboratdir. 15. Hisob-kitob-statistika usuli meʼyorlarni ishlab chiqish uchun hisob-kitob-tahlil va tajriba usullaridan foydalanish mumkin boʻlmagan hollarda, istisno tariqasida qoʻllaniladi va oldingi uch yil uchun YOERning amaldagi solishtirma sarflari hamda ularning oʻzgarishiga taʼsir etuvchi omillar toʻgʻrisidagi statistik maʼlumotlarni tahlil qilishga asoslanadi. 16. YOERni texnikaviy meʼyorlash uchun quyidagilar asos boʻlib hisoblanadi: qozonxona agregatlarining normativ tavsiflari, rejim xaritalari, uskunalarning texnikaviy pasportlari va texnologik reglamentlar; loyihaviy-texnikaviy hujjatlar, texnik-iqtisodiy asoslar, issiqlik yuklamalarining hisob-kitoblari; YOER boʻyicha istiqbol koʻrsatkichlari va statistik hisobotlar, YOERdan oqilona va samarali foydalanish boʻyicha tashkiliy-texnikaviy chora-tadbirlar rejalari; oʻxshash uskunalarga ega boʻlgan korxonalarning issiqlik taʼminoti boʻyicha ilgʻor ish tajribasi va YOERning solishtirma sarflari boʻyicha erishgan koʻrsatkich darajalari; qozonxonalar ishining amaldagi texnikaviy koʻrsatkichlari va ishlash rejimlari (unumdorlik, bosim, foydali ish koeffitsiyenti (keyingi oʻrinlarda FIK deb yuritiladi), yoqilgʻi sarfi, ishlash vaqti, yuklamalar va h.k). 17. Har bir alohida qozonxona uchun quyidagi hisob-kitoblarni oʻz ichiga oluvchi normativ hujjatlar toʻplami ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim: iqlim xususiyatlarini hisobga olgan holda har bir oy uchun isteʼmolchilarning isitilishi, ventilyatsiyasi va issiq suv taʼminotiga kerakli issiqlik yuklamalarining hisob-kitobi; keluvchi va qaytuvchi quvurlarda issiqlik eltuvchining parametrlarini va tuproqning (yoki havoning) haroratini hisobga olgan holda issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik energiyasining normativ yoʻqotishlarini har oydagi hisob-kitobi; qozonxonadan issiqlik tarmoqlariga issiqlik energiyasini uzatishda YOER solishtirma sarfi meʼyorlari hisob-kitobi (issiqlik energiyasini uzatish boʻyicha meʼyorlarga asosan); qozonxonada oʻrnatilgan qozon agregatlari tomonidan issiqlik energiyasini ishlab chiqilishi va uzatilishi boʻyicha YOER solishtirma sarfi meʼyorlari hisob-kitobi (issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uzatish boʻyicha meʼyor). 18. Har bir alohida olingan qozon agregati tomonidan issiqlik energiyasini ishlab chiqilishi va uzatilishi boʻyicha YOER solishtirma sarfining individual meʼyori (qozon agregatining normativ tavsifi). 19. Issiqlik energiyasini qozonxonaning oʻz ehtiyojlari va texnologik yoʻqotishlari boʻyicha sarfining meʼyori (issiqlik energiyasini qozonxonadagi oʻz ehtiyojlari uchun sarfining meʼyoriy ulushi). 20. Ishlab chiqarilayotgan va uzatilayotgan 1 Gkal issiqlik energiyasi uchun YOERning sarfi quyidagicha meʼyorlanadi: yoqilgʻi — shartli yoqilgʻi kilogrammda (sh.yo.kg); elektr energiyasi — kilovatt soatlarda (kVtsoat); issiqlik energiyasi — Gkal da; suv — m3 da. 21. YOER isteʼmoli va uzatilishining hisobi: tezkor daftarlarda; qozonlarning sutkalik qaydnomalarida; bir oydagi tabiiy gaz sarfi toʻgʻrisidagi dalolatnomada; bir oyda berilgan issiqlik energiyasi toʻgʻrisidagi dalolatnomada; bir oydagi elektr energiyasi isteʼmoli toʻgʻrisidagi dalolatnomada; bir oydagi suv isteʼmoli toʻgʻrisidagi dalolatnomada olib boriladi. Issiqlik taʼminoti korxonasi texnikaviy koʻrsatkichlar boʻyicha tezkor va hisobot hujjatlarining toʻgʻri olib borilishi uchun javobgardir. 22. Mazkur Nizomning ilovasida keltirilgan Metodika isitish qozonxonalari va issiqlik tarmoqlarining eng koʻp tarqalgan uskuna turlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan va texnologiyalarning, ishlab chiqarishning takomillashtirilishiga va yangi turdagi issiqlik texnikaviy uskunalarni joriy etilishiga, ularga xizmat koʻrsatish sifatining oshirilishiga qarab qayta koʻrib chiqilishi lozim. Issiqlik energiyasini ishlab chiqish va uzatish uchun issiqlik yuklamalarini, yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarfi meʼyorlari hamda texnologik yoʻqotishlarning meʼyorlarini aniqlash mazkur Nizom talablari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 22-avgustdagi 245-son “Elektr va issiqlik energiyasidan foydalanish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 35-son, 382-modda), Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnikaviy ekspluatatsiya qilish qoidalari. I boʻlim (roʻyxat raqami 1405, 2004-yil 10-sentabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 36-son, 405-modda), Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnikaviy ekspluatatsiya qilish qoidalari. II boʻlim (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining 2004-yil 6-dekabrdagi 20-15-319/24-son xatiga asosan texnik qoida va normalarga tegishli deb topilgan), Issiqlik energiyasini va issiqlik eltuvchilarni hisobga olish qoidalari (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining 2010-yil 28-iyundagi 6-24/13-5638/6-son xatiga asosan texnik qoida va normalarga tegishli deb topilgan) hamda issiqlik taʼminoti tashkiloti va isteʼmolchi oʻrtasida issiqlik energiyasini yetkazib berish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq tartibga solinadi. Shartnomada issiqlik energiyasi sarfini hisob-kitob qilishda foydalaniladigan maʼlumotlar qayd etiladi. Shartnomaga issiqlik tarmoqlarining balans boʻyicha mansublik chegaralarini belgilash va tomonlarning ekspluatatsiya qilish yuzasidan javobgarligi toʻgʻrisidagi dalolatnoma va obyektning oʻrnashgan joyi toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma ilova qilinadi. Berilgan issiqlik energiyasi hisobi issiqlik tarmoqlarining boʻlinish chegarasidagi hisobga olish nuqtasida amalga oshirilishi kerak. Isteʼmolchining balansidagi issiqlik tarmoqlari uchastkasidagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari isteʼmolchining hisobiga oʻtkaziladi. 24. Issiqlik taʼminoti korxonalari tomonidan har yili issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi va suv sarflari meʼyorlari hamda issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik yoʻqotishlari meʼyorlari hisob-kitobi tegishli davlat boshqaruvi idoralari bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi. 25. Issiqlik energiyasini ishlab chiqarish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi va suv sarflari meʼyorlari hamda issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik yoʻqotishlari meʼyorlarini aniqlash boʻyicha kelishilgan hisob-kitoblar tasdiqlash uchun mahalliy boshqaruv idoralariga taqdim etiladi. 26. Issiqlik taʼminoti korxonalarini nazorat qilish uchun quyidagilar amalga oshirilishi lozim: ulangan issiqlik yuklamasini, ularni issiqlik energiyasining tijorat hisobini olib borish asboblari bilan jihozlanganligini koʻrsatgan holda korxonalar tomonidan joriy yilning 15-yanvarigacha taqdim etiladigan maʼlumotlarga asosan, issiqlik energiyasi manbalari, magistral va taqsimlovchi bugʻli va suvli tarmoqlar, issiqlik energiyasi isteʼmolchilari (ulgurji abonentlar va yakka tartibdagi abonentlar) boʻyicha maʼlumotlarning axborot bazasini yaratish; issiqlik taʼminoti boʻyicha korxonalar ishining amaldagi texnikaviy koʻrsatkichlarini aks ettiruvchi majburiy tezkor va hisobot hujjatlarining roʻyxatini belgilash. 27. Issiqlik taʼminoti korxonalari tomonidan issiqlik energiyasi ishlab chiqilishi, uzatilishi va berilishi samaradorligi tahlilini tayyorlash maqsadida tegishli davlat boshqaruvi idoralari tomonidan oʻz vakolatlari doirasida monitoring oʻtkaziladi. Monitoring oʻtkazish jarayonida issiqlik taʼminoti korxonalari tomonidan quyidagi maʼlumotlar taqdim etiladi: oʻz manbalari hisobidan ishlab chiqilgan va chetdan olingan (sotib olinadigan issiqlik energiyasi) issiqlik energiyasi hajmi; issiqlik energiyasi isteʼmolchilariga berilgan issiqlik energiyasi hajmi; qozonxonalar boʻyicha issiqlik energiyasini ishlab chiqish uchun (barcha turdagi) yoqilgʻining sarfi; issiqlik energiyasini ishlab chiqilishi, uzatilishi hamda oʻz ehtiyojlari uchun yoqilgʻining ishlab chiqilgan va tasdiqlangan solishtirma sarflari; issiqlik energiyasini ishlab chiqilishi, berilishi uchun yoqilgʻining amalda erishilgan solishtirma hamda oʻz ehtiyojlari uchun sarflari; meʼyoriy yoʻqotishlar bilan solishtirish uchun issiqlik va bugʻli tarmoqlardagi issiqlik energiyasining amaldagi yoʻqotishlari; isteʼmolchilarga yetkazib beriladigan va normativ hujjatlarga muvofiq qozonxonaga qaytariladigan issiqlik energiyasining issiqlik manbalari boʻyicha issiqlik eltuvchisi parametrlarining oʻrtacha oylik maʼlumotlari (harorat, bosim, sarf-xarajatlari); meʼyoriy maʼlumotlar bilan solishtirish uchun isteʼmolchilarga uzatilgan issiqlik energiyasining amaldagi hajmi boʻyicha maʼlumotlar; issiqlik tarmoqlarini koʻrikdan oʻtkazish jadvallari va ularning bajarilishi hamda aniqlangan nuqsonlarni oʻz vaqtida bartaraf etilishi; qozonxona va yordamchi uskunalarni, issiqlik tarmoqlarini kapital va joriy taʼmirlash jadvallari va ularning bajarilishi; issiqlik taʼminoti boʻyicha korxonalarning idoraviy inspeksiyalari tomonidan issiqlik energiyasini ishlab chiqish, uzatish va yetkazib berishdagi yoʻqotishlarga yoʻl qoʻymaslik borasida olib borilayotgan ishlar haqida maʼlumot. 28. Monitoringning natijalari boʻyicha quyidagilar yuzasidan tahliliy maʼlumotlar tayyorlanadi: issiqlik energiyasining ishlab chiqilishi va berilishi; issiqlik energiyasining oʻz ehtiyojlari uchun sarfi; issiqlik energiyasi ishlab chiqilishi uchun isteʼmol qilingan yoqilgʻi miqdori; issiqlik energiyasining uzatilishi; issiqlik tarmoqlaridagi yoʻqotishlar. 29. Korxonalar, issiqlik energiyasini ishlab chiqish uchun yoqilgʻi, elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va suv sarfi hamda issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlari meʼyorlarini aniqlashda hisob-kitoblarning toʻgʻri bajarilishi uchun javobgardirlar. 30. Mazkur Nizom talablarini buzgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgardirlar. 31. Nizolarni hal etish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq amalga oshiriladi. 1. Issiqlik ehtiyoji hisob-kitobini oʻtkazishdan oldin isteʼmolchi tomonidan taqdim etilgan boshlangʻich (loyihadagi issiqlik yuklamalari, binoning hajmi, issiq suvdan foydalanuvchi istiqomat qiluvchilar soni, isteʼmolchining balansidagi issiqlik tarmoqlarini diametri va uzunligi va h.k) axborotning toʻgʻri ekanligi baholanib chiqilishi lozim. 2. Rejalashtirilayotgan davrda isteʼmolchi tomonidan isteʼmol qilinadigan issiqlikning miqdori bevosita issiqlik isteʼmol qilinadigan obyektda binolarni isitish, ventilyatsiyasi, issiq suv taʼminoti ehtiyojlari uchun isteʼmol qilingan issiqlik hamda ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarining texnologik ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarfi yigʻindisi sifatida aniqlanadi: Qi — turar joy va jamoat binolarini isitish, ventilyatsiyasi, issiq suv taʼminoti uchun mazkur Nizom ilovasining 2-paragrafiga muvofiq hisoblab chiqilgan issiqlik sarfi; Qv — jamoat binolarining ventilyatsiyasi uchun mazkur Nizom ilovasining 3-paragrafiga muvofiq hisoblab chiqilgan issiqlik sarfi; Qi.t. — turar joy va jamoat binolarining issiq suv taʼminoti uchun mazkur Nizom ilovasining 4-paragrafiga muvofiq hisoblab chiqilgan issiqlik sarfi; Qt.e. — ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarining texnologik ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarfi. Mazkur Nizom ilovasining 2-paragrafida keltirilgan barcha hisob-kitoblar bevosita obyektlarda isteʼmol qilinadigan issiqlik miqdoriga taalluqlidir. Tarmoqqa berilgan issiqlik miqdorlari bunga kiritilmaydi. 3. Turar joy va jamoat binolarini isitishda issiqlik qurilish toʻsiqlari orqali issiqlik yoʻqotishlari hamda konstruksiyalardagi nozichliklar va vaqti-vaqti bilan ochiluvchi eshiklar orqali tashqaridan havo kirish infiltratsiyasi (oʻtishi) boʻlganligi sababli issiqlik yoʻqotishlarini qoplash uchun sarflanadi. 4. Binolardagi issiqlik yoʻqotishlari binolarning namunaviy yoki individual loyihalar hamda isitish tizimlari loyihalari boʻyicha qabul qilinadi. Rejalashtirilayotgan davr (oy, chorak, yil) uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyoj bu holatda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Qi.rej — rejalashtirilayotgan davr (oy, chorak, yil) uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyoj, Gkal; Qi — mazkur joy uchun hisoblab chiqilgan tashqi havo haroratida binolarni isitish uchun bir soatlik yuklama ti.his. (kkal/soat); tich. — isitilayotgan xonalar ichki havosining hisoblab chiqilgan oʻrtacha harorati, grad. °S; ti.rej. — rejalashtirilayotgan davr uchun tashqi havoning oʻrtacha harorati, 0S (KMK 2.01.01.–94 “Loyihalashtirish uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”); ti.his. — binoni isitishni loyihalashtirish uchun tashqi havoning hisoblab chiqilgan harorati, grad. °S (KMK2.01.01.–94); n — rejalashtirilayotgan davr uchun isitish tizimlarining ishlash davomiyligi, sutka (KMK 2.01.01.–94), isitish mavsumining davomiyligi boʻyicha koʻp yillik amaldagi maʼlumotlar mavjudligini hisobga olgan holda; 24 — markazlashtirilgan isitish tizimlarining bir sutkada ishlash soatlari soni, soat. 5. Loyihaviy maʼlumotlar boʻlmaganda, rejalashtirilayotgan davr uchun binoni isitish uchun kerakli bir soatlik yuklama yaxlitlangan hisob-kitoblar formulasi boʻyicha hisoblanadi, Gkal/soat: Vt. — binolarning tashqi qurilish hajmi, m3; qi — ti.his = –30 °S da binoning solishtirma isitish tavsifi, kkal/(m3x soat x°S); a — hisoblab chiqilgan tashqi havo haroratining oʻzgarishini hisobga oluvchi tuzatish koeffitsiyenti, VIII bobning 2-jadvali boʻyicha qabul qilinadi; 1,1 — mahalliy tizimdagi nozichliklar orqali binoga infiltratsiya yoʻli bilan kiruvchi tashqi havo haroratini isitish uchun issiqlik sarfini hisobga oluvchi koeffitsiyent. 6. Binoning tashqi qurilish hajmi namunaviy yoki individual loyihalarning maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi, ular boʻlmaganda esa — texnikaviy xatlov byurosining xodimlari tomonidan belgilab beriladi; chordoq tomli binolar uchun binoning sokoldan yuqori boʻlgan birinchi qavati sathida tashqi (sirtqi) aylanmasi boʻyicha gorizontal kesimi maydonini binoning yer sathidan chordoqli tom qoplamasining tepasigacha oʻlchangan toʻliq balandligiga koʻpaytmasi boʻyicha qabul qilinadi. Bino yer osti qismining qurilish hajmi binoning sokolidan yuqori boʻlgan birinchi qavati sathida tashqi (sirtqi) aylanmasi boʻyicha gorizontal kesimi maydonini birinchi qavatning bevosita polidan yertoʻla va sokol qavatining poligacha oʻlchangan balandligiga koʻpaytmasi bilan aniqlanadi. Olingan kesimning maydonini oʻlchashda devorning sirtiga boʻrtib chiquvchi detallar hamda bino devorlaridagi tokchalar hisobga olinmaydi. Chordogʻi boʻlmagan binolar uchun — vertikal boʻylama kesim maydonini binoning yon devorlarini tashqi sirtlari oʻrtasida sokoldan yuqori birinchi qavat sathidagi kesim maydoniga perpendikulyar yoʻnalishda oʻlchangan uzunligiga koʻpaytmasi bilan aniqlanadi. Binoning yertoʻla xonalari isitiladigan boʻlsa, yuqoridagi usul bilan olingan binoning hajmiga isitiladigan yertoʻla xonalari ichki hajmining 40 foizi qoʻshiladi. 7. Yaxlitlangan hisob-kitoblar formulasidagi turar joy binolarining qi. solishtirma isitish tavsifi VIII bobning 1-jadvalidagi maʼlumotlar boʻyicha qabul qilinadi. 8. qi. qiymati: yengillashtirilgan (barak) turidagi binolar va shitli yigʻiluvchan hamda oynalashtirilgan uylar uchun — 15 foizgacha; toshdan qurilgan binolar uchun qurilishi tugallangan birinchi isitish mavsumida: may-iyun oylarida — 12 foizgacha, iyul-avgust oylarida — 20 foizgacha, isitish mavsumi davomida — 30 foizgacha; kuchli shamollardan himoya qilinmagan tepaliklarda, daryo va koʻl boʻyida, ochiq joyda oʻrnashgan binolar uchun, uchta eng sovuq oyda shamollarning oʻrtacha tezligi: 5 m/sek.gacha boʻlganda — 10 foizgacha, 5 dan 10 m/sek.gacha boʻlganda — 20 foizgacha, 10 m/sek.dan koʻp boʻlganda — 30 foizgacha oshirilishi mumkin. Xonaning toʻsilishi, agar u va binoni himoya qiluvchi eng yaqin toʻsiq oʻrtasidagi masofa himoyalovchi binoni tomi sathi bilan himoyalanuvchi xonani shipi sathi oʻrtasidagi ayirmadan 5 barobar oshmasa, bunday toʻsilish shamoldan himoyalangan boʻlib hisoblanadi. 9. Binoning birinchi qavatida joylashgan, binodagi qolgan xonalaridan balandligi boʻyicha farqlanadigan xonalar uchun issiqlik sarfi xonaning hajmiga mutanosib ravishda aniqlanishi mumkin. 10. Tashqi havoning bir oydagi, bir chorakdagi, isitish mavsumidagi oʻrtacha harorati va isitish davrining davomiyligi KMK 2.01.01.–94 “Loyihalashtirish uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar” boʻyicha qabul qilinadi. Toʻliq boʻlmagan oy uchun tashqi havoning oʻrtacha harorati mazkur oydagi ishlash davri uchun ushbu joy meteostansiyaning oʻrtacha koʻrsatkichlari boʻyicha qabul qilinadi. 11. Sanoat, ayrim jamoat, qishloq xoʻjaligi obyektlari (garajlar, quritgichlar, issiqxonalar, yer osti suzish basseynlari, binoning ichiga yoki yoniga qurilgan doʻkonlar, dorixonalar va h.k) uchun binoni isitishga issiqlik yuklamalarining loyihaviy koʻrsatkichlari boʻlmaganda, hisob-kitoblar isitish asboblarining oʻrnatilgan sirti boʻyicha amalga oshiriladi. Hisob-kitoblar uchun hamma boshlangʻich maʼlumotlar energetika korxonalari tomonidan isteʼmolchi ishtirokida, dalolatnomani tuzgan holda, aniqlanishi lozim. 12. Isitiladigan binolar ichki havosining harorati turar joy va jamoat binolari uchun SHNK 2.08.01.—05 “Turar joy binolari”ga muvofiq 20 °S (1995-yilgacha qurilgan va isitish tizimi rekonstruksiya qilinmagan uylarda — 18 °S) ga teng deb qabul qilinadi. Ichki havo haroratini 18 °S dan yuqori yoki past darajada saqlash lozim boʻlgan binolar uchun issiqlik sarfi meʼyorlari, ularni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan X koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan oshiriladi yoki kamaytiriladi: tich. — binoning ichidagi hisoblab chiqilgan oʻrtacha harorat, °S. 13. Maʼmuriy, jamoat binolarini va aholiga xizmat koʻrsatuvchi muassasalarni isitish uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyoj (2) va (3) formulalar boʻyicha aniqlanadi. 14. Aholiga xizmat koʻrsatuvchi muassasalar va jamoat binolari uchun yaxlitlangan hisob-kitoblarda ichki havo haroratining hisoblab chiqilgan oʻrtacha qiymatlari VIII bobning 3-jadvali boʻyicha qabul qilinadi. 15. Jamoat binolari va muassasalarini isitish uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyojni aniqlashda isitish tavsiflari VIII bobning 3-jadvalida keltirilgan. 16. Moslashtirilgan va sobiq turar joy binolarida joylashgan jamoat muassasalari va aholiga xizmat koʻrsatuvchi muassasalar uchun solishtirma isitish tavsiflarining qiymati VIII bobning 1-jadvali boʻyicha, ichki havoning hisoblab chiqilgan harorati esa VIII bob 3-jadvalining maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi. Turar joy binosining bir qismi jamoat muassasalari (doʻkonlar, dorixonalar, idoralar va h.k) bilan band qilingan boʻlsa, binoning har bir qismini isitish uchun bir soatlik hisoblab chiqilgan yuklama loyiha boʻyicha aniqlanadi. Agar bir soatlik loyihaviy yuklama faqat butun binoni isitish uchun hisoblangan boʻlsa yoki u yaxlitlangan koʻrsatkichlar boʻyicha aniqlanganda, maʼmuriy xonalarning hisoblab chiqilgan bir soatlik yuklamasi isitish asboblarining oʻrnatilgan sirti boʻyicha aniqlanadi. Isitish loyihalari boʻlmaganda, issiqlik oqimlari KMK 2.04.07.—99 “Issiqlik tarmoqlari”ga muvofiq aniqlanadi. Korxonalar uchun — belgilangan tartibda tasdiqlangan yaxlitlangan idoraviy meʼyorlar yoki oʻziga oʻxshash korxonalarning loyihalari boʻyicha yoki ekspluatatsiya qilish maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi. Shaharlarning aholi yashovchi tumanlari va boshqa aholi yashash punktlari uchun: Turar joy va jamoat binolarini isitish uchun eng yuqori issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: qi — turar joy binolarining 1 m2 umumiy maydonini isitish uchun eng yuqori issiqlik oqimining ilova boʻyicha qabul qilinadigan yaxlitlangan koʻrsatkichi; A — turar joy binolarining umumiy maydoni, m2; k1 — jamoat binolarini isitish uchun issiqlik oqimini hisobga oluvchi koeffitsiyent, maʼlumotlar boʻlmaganda 0,25 ga teng deb qabul qilinishi lozim. 24400 m3 hajmga ega boʻlgan 5 qavatli gʻishtli turar joy binosini isitish uchun yillik issiqlik miqdorini aniqlash VII bobning 1-misolida koʻrsatilgan. 17. Binolarning ventilyatsiyasi uchun kerak boʻladigan issiqlik ehtiyoji binolarda tortuvchi-chiqaruvchi ventilyatsiya tizimlari mavjud boʻlganda hisoblab chiqiladi. 18. Namunaviy va individual loyihalar yoki ventilyatsiya qilish loyihalari mavjud boʻlganda, ventilyatsiya uchun issiqlik sarfi retsirkulyatsiyasi boʻlmagan tizimlarning hisob-kitobi uchun qoʻllaniladigan formula boʻyicha boshlangʻich qiymatlardan kelib chiqqan holda aniqlanadi: Qvpl — rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyoj, Gkal; Qv — jamoat binolari va muassasalarining ventilyatsiyasi uchun issiqlikning bir soatlik eng yuqori sarfi, kkal/soat; tich. — koʻrsatilgan ventilyatsiya qilinadigan xonalar ichki havosining hisoblab chiqilgan oʻrtacha harorati °S (isitish uchun issiqlikka boʻlgan ehtiyoj hisoblab chiqiladigan maʼlumotlarga oʻxshash VIII bobning 3-jadvali boʻyicha qabul qilinadi); ti.oʻrt. — isitish davriga ventilyatsiya qilishni loyihalashtirish uchun tashqi havoning oʻrtacha harorati, °S (KMK 2.01.01–94 “Loyihalashtirish uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”); tv.his. — ventilyatsiya qilishni loyihalashtirish uchun tashqi havoning hisoblab chiqilgan harorati, °S (KMK 2.01.01–94 “Loyihalashtirish uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”); ni. — rejalashtirilayotgan isitish davri, sutkasi uchun ventilyatsiya ishlashining davomiyligi. Zv — sutka, soat davomida ventilyatsiya tizimlari ishlash soatlarining oʻrtacha olingan soni. 19. Ventilyatsiya qilinadigan binolarning loyihalari boʻlmaganda ventilyatsiya uchun hisoblanadigan issiqlik sarfini quyidagi formula yordamida yaxlitlangan koʻrsatkichlar boʻyicha hisoblashga ruxsat etiladi: Vv — binoning ventilyatsiya qilinadigan hajmi, m3; qv — binoning ventilyatsion tavsifi, kkal/m3 x ch x°S; 1,1 — binoning ichida issiqlikning behuda yoʻqotishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent. 20. Solishtirma ventilyatsion tavsiflarning qiymatlari namunaviy yoki individual loyihalarning maʼlumotlari boʻyicha, ular boʻlmaganda esa VIII bobning 4-jadvalida keltirilgan koʻrsatkichlar boʻyicha olinadi. 21. Sutka davomida ventilyatsiya tizimlarining ishlash davomiyligi muassasa va tashkilotning ixtisosi va ishlash rejimiga qarab, ammo bir sutkada ularning umumiy ishlash soatlari sonidan koʻp boʻlmagan holda qabul qilinadi. Ventilyatorlar oʻchirilganda kaloriferlardagi issiqlik eltuvchini, unda oʻrnatilgan trossel shayba bilan aylanma liniya orqali berilishini taʼminlovchi avtomatik rostlash vositalari boʻlmaganda, kaloriferlarning ishlash soatlari soni 24 soat deb qabul qilinadi. 22. Agar bitta binoda turli maqsaddagi solishtirma ventilyatsion tavsifi yoki havoning hisoblab chiqilgan harorati bilan bir-biridan farq qiladigan xonalar joylashgan boʻlsa, u holda ventilyatsiya uchun hisoblanadigan ventilyatsiya oqimi binoning har bir qismi uchun alohida hisoblanib, keyin jamlanadi. 23. Havo-issiqlik chodirlari uchun issiqlik energiyasi hisob-kitobi loyihaviy maʼlumotlar boʻyicha qabul qilinadi, bunday maʼlumotlar boʻlmaganda esa issiqlik sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Gh. — issiqlik chodiri tomonidan beriladigan havo miqdori, m3/soat; Sh. — havoning issiqlik sigʻimi, 0,31 kkal/m3 °Sga teng deb qabul qilinadi; tch. — issiqlik chodiridan chiquvchi havoning harorati, °S; tk. — rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlik chodiriga kiruvchi havoning oʻrtacha harorati, °S; i.ch. — rejalashtirilayotgan davr, soat uchun issiqlik chodirining ishlash soatlari soni. Ventilyatsiya qilish loyihalari boʻlmaganda issiqlik oqimlari KMK 2.04.07-99 “Issiqlik tarmoqlari”ga muvofiq aniqlanadi. Korxonalar uchun — belgilangan tartibda tasdiqlangan yaxlitlangan idoraviy meʼyorlar yoki oʻxshash korxonalarning loyihalari yoki ekspluatatsiya qilish maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi. Shaharlarning aholi yashaydigan tumanlari va boshqa aholi yashash punktlari uchun: jamoat binolarining ventilyatsiyasi uchun eng yuqori issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: qi. — turar joy binolarini isitishga umumiy maydonning 1 m2 ga eng yuqori issiqlik oqimini yaxlitlangan koʻrsatkichi; A — turar joy binolarining umumiy maydoni, m2; k1 — jamoat binolarini isitish uchun issiqlik oqimini hisobga oluvchi koeffitsiyent maʼlumotlar boʻlmaganda 0,25 ga teng deb qabul qilinishi lozim; k2 — jamoat binolarining ventilyatsiyasi uchun issiqlik oqimini hisobga oluvchi koeffitsiyent maʼlumotlar boʻlmaganda 1985-yilgacha qurilgan jamoat binolari uchun — 0,4, 1985-yildan keyin qurilgan jamoat binolari uchun — 0,6 ga teng deb qabul qilinadi. Kinoteatrning ventilyatsiyasi uchun kerakli issiqlikning yillik miqdorini aniqlash VII bobning 2-misolida koʻrsatilgan. 24. Issiq suv taʼminoti ehtiyojlari uchun issiqlikka boʻlgan yillik ehtiyoj quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: a — bir sutkadagi eng yuqori suv isteʼmolining issiq suv taʼminoti uchun suv sarfi meʼyori, l/sut, KMK 2.04.01–98 “Ichki suv oʻtkazgich va binolarning kanalizatsiyasi”ga muvofiq qabul qilinadi; m — sutkaga taalluqli oʻlchov birliklari (yashovchilar, oʻquv muassasalaridagi oʻquvchilar, kasalxonadagi oʻrinlar soni va h.k); ts.q., ts.yo — sovuq suvning (suv oʻtkazgichdagi) tegishlicha qishdagi va yozdagi harorati, °S (maʼlumotlar boʻlmaganda qishda — 5 °S va yozda — 15 °S ga teng deb qabul qilinadi); b — isitish davriga nisbatan qolgan vaqtdagi issiq suv taʼminoti uchun oʻrtacha bir soatlik suv sarfining oʻzgarishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent, maʼlumotlar boʻlmaganda turar joy sektori uchun 1,0 (kurort zonalari uchun b =1,5), korxonalar uchun = 1,0. (KMK 2.04.07.–99 “Issiqlik tarmoqlari”)ga teng deb qabul qilinadi; 350 — issiq suv taʼminoti tizimining bir yilda ishlash sutkalari soni; Qi.yyil — issiq suv taʼminoti tizimlarining uzatuvchi va sirkulyatsion quvuroʻtkazgich ustunlaridagi issiqlik yoʻqotishlari, Gkal. Qi.y — issiq suv taʼminoti tizimlarining uzatuvchi va sirkulyatsion quvuroʻtkazgich ustunlaridagi issiqlik yoʻqotishlari, Gkal; ni. — isitish davrining, sut. davomiyligi. 25. Issiq suv taʼminoti ehtiyojlari uchun issiq suv sutka davomida yoki hafta davomida toʻliq berilmasa, issiq suv sarfining meʼyori 5-jadvalda keltirilgan koeffitsiyentni joriy etish yoʻli bilan kamaytiriladi. 26. Isteʼmolchi obyektining issiq suv taʼminoti tizimlarini uzatuvchi va sirkulyatsion quvuroʻtkazgichlardagi yillik issiqlik yoʻqotishlari (Gkal) quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanadi: Ki — izolyatsiya qilinmagan quvurning issiqlik uzatish koeffitsiyenti, 10kkal/m2 x soat x °S ga teng deb qabul qilinadi; di , Li — quvuroʻtkazgichning tegishlicha tashqi diametri va uchastka uzunligi — m; tb., to. — hisoblanayotgan uchastkaning tegishlicha boshi va oxiridagi issiq suv harorati, °S; ta. — atrof-muhitning harorati, °S (oʻtkazish vaqtida ariqlarda, vertikal kanallarda, santexnik kabinalarning kommunikatsion shaxtalarida — 23 °S, vanna xonalarda — 25°S, turar uylar, yotoqxonalar va mehmonxonalarning oshxona va hojatxonalarida — 21 °S, zinapoyalarda — 16 °S; yerosti oʻtkazish kanallarida — tuproqning oʻrtacha haroratiga muvofiq; tonnellarda – 40 °S; yildagi eng sovuq oyning 11°S dan — 20°C gacha oʻrtacha oylik haroratida isitilmaydigan yertoʻlalarda — 5°S; chordoqlarda — 9 °S ga teng deb qabul qilinadi); h — izolyatsiyaning (FIK) foydali ish koeffitsiyenti (32 mm diametrli quvuroʻtkazgichlar uchun h = 0,6, 40 – 70 mm diametrlilar uchun — 0,74, 80—200 mm diametrlilar uchun — 0,81). 27. Issiq suv taʼminoti quvurlaridagi issiqlik yoʻqotishlari VIII bobning 6, 7, 8-jadvallarida keltirilgan (suratida issiqlik taʼminotining yopiq tizimlariga ulangan issiq suv taʼminoti quvurining bir pogon metridagi issiqlik yoʻqotishlari, maxrajida esa, issiqlik taʼminotining ochiq tizimlariga ulangan issiq suv taʼminoti quvurining bir pogon metridagi issiqlik yoʻqotishlari). Hisob-kitoblarni qilish uchun maʼlumotlar boʻlmaganda, issiqlik yoʻqotishlari quvurlardagi yoʻqotishlarni hisobga oluvchi Ki.y. koeffitsiyenti yordamida aniqlanadi (VIII bobning 9-jadvali): Bu holda issiq suv taʼminoti uchun issiqlikka boʻlgan yillik ehtiyoj quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi, Gkal: Binolar va inshootlarning issiq suv taʼminoti uchun loyihalar boʻlmaganda, issiqlik oqimlari KMK 2.04.07-99 “Issiqlik tarmoqlari”ga muvofiq aniqlanadi. Korxonalar uchun — belgilangan tartibda tasdiqlangan yaxlitlangan idoraviy meʼyorlar yoki oʻxshash korxonalarning loyihalari yoki ekspluatatsiya qilish maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi. Shaharlarning aholi yashaydigan tumanlari va boshqa aholi yashash punktlari uchun: turar joy va jamoat binolarining issiq suv taʼminoti uchun Vi., eng yuqori issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Turar joy va jamoat binolarining issiq suv taʼminoti uchun Vi., oʻrtacha issiqlik oqimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: m — odamlar soni: a — issiq suv taʼminotiga ega boʻlgan binoda yashovchi bir kishi uchun bir sutkada 55 °S haroratdagi issiq suv taʼminoti uchun suv sarfining meʼyori, u KMK 2.04.01–98 “Binolarning ichki suv oʻtkazgichi va kanalizatsiyasi”ga muvofiq binolarning qulayligi darajasiga qarab qabul qilinadi; b — jamoat binolarida isteʼmol qilinadigan 55 °S haroratdagi issiq suv taʼminoti uchun suv sarfining meʼyori, bir kishiga 25 l/sut hajmida qabul qilinadi; tc — isitish davrida sovuq (suv oʻtkazgichdagi) suvning harorati (maʼlumotlar boʻlmaganda 5 °S ga teng deb qabul qilinadi); s — suvning hisob-kitoblarda 4,187 kDj/ (kg. °S) deb qabul qilinadigan solishtirma issiqlik sigʻimi. Kasalxonaning issiq suv taʼminoti uchun yillik issiqlik miqdorini aniqlash VII bobning 3-misolida koʻrsatilgan. 9 qavatli turar joy binosining issiq suv taʼminoti ehtiyojlari uchun yillik issiqlik miqdorini aniqlash VII bobning 4-misolida koʻrsatilgan. 28. Rejalashtirilayotgan davrda isteʼmolchiga berilgan issiqlikning miqdori bevosita issiqlikni isteʼmol qiluvchi obyektda xonalarni isitish, ventilyatsiya, issiq suv taʼminoti ehtiyojlari uchun isteʼmol qilingan issiqlik va 6-bandga muvofiq isteʼmolchining hisobiga oʻtkazilgan, uning tashqi issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik yoʻqotishlarining yigʻindisi sifatida aniqlanadi: Qi. — 2-paragrafga muvofiq hisoblab chiqilgan turar joy va jamoat binolarini isitish uchun issiqlik sarfi; Qv — 3-paragrafga muvofiq hisoblab chiqilgan jamoat binolarining ventilyatsiyasi uchun issiqlik sarfi; Qi.t. — 4-paragrafga muvofiq hisoblab chiqilgan turar joy va jamoat binolarining issiq suv taʼminoti uchun issiqlik sarfi; Qi.y — quvurlarning sirtidan va isteʼmolchining balansidagi quvurlardan issiqlik eltuvchining sizib chiqishidan III bob boʻyicha hisoblab chiqilgan issiqlik yoʻqotishlari. 29. Ishlab chiqiladigan issiqlikning umumiy miqdori issiqlik tarmogʻiga uzatilishi rejalashtirilayotgan issiqlikning sarfini qozonxonaning oʻz ehtiyojlariga sarfi bilan yigʻindisi sifatida aniqlanadi: Qi.ch. — rejalashtirilayotgan davr (oy, chorak, yil) uchun ishlab chiqiladigan issiqlik miqdori, Gkal; Qber. — rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlik tarmogʻiga uzatiladigan issiqlik miqdori, Gkal, mazkur ilovaning 2, 3, 4-paragraflariga muvofiq hisoblab chiqiladi; Qq.oʻ.e — qozonxonaning oʻz ehtiyojlariga issiqlik sarfi, Gkal. 30. Qozonxonaning oʻz ehtiyojlari uchun issiqlikni umumiy sarfi hisob-kitob qilish yoki tajriba usuli bilan xarajatlarning quyidagi alohida elementlari issiqlik sarflarining yigʻindisiga teng qilib aniqlanadi: issiqlik energiyasini ishlab chiqarishda issiqlik texnika jarayonlariga; suvni kimyoviy tayyorlash uskunalarida; qozondan puflash bilan chiqarish uchun; temir yoʻl sisternalari, mazut omborxonalari va boshqa ishlatiladigan sigʻimlarda mazutni isitish uchun; bugʻli forsunkalarda suyuq yoqilgʻini changlatish uchun; baklar va quvur oʻtkazgichlarda sovutish uchun; bugʻli taʼminlovchi nasoslarning yuritmasiga; qozonxonani isitish va issiq suv taʼminoti va boshqalarga. Tajriba maʼlumotlari boʻlmaganda issiqlik koʻrsatkichlarini belgilash normativlar asosida amalga oshiriladi. Qozonxonalarning oʻz ehtiyojlari uchun xarajat elementlari boʻyicha issiqlik sarfi normativlari quyidagi ishlarni bajarishda ishlab chiqiladi: — qattiq yoqilgʻida 2 — 4 foiz; — gazda 1,8 — 3 foiz; — mazutda, mexanik va bugʻli mexanik changlatish bilan 5 — 7 foiz; – mazutda, bugʻli changlatish bilan 7 — 10 foiz. 31. Mazutni isitish va saqlash uchun issiqlik energiyasining sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Qquy.; Qsaq. — mazutni quyishda isitish uchun va saqlashdagi yoʻqotishlarni kompensatsiya qilish uchun issiqlik energiyasi sarfi, Gkal/tn. Mazutni isitish harorati VIII bobning 11-jadvalida koʻrsatilgan. “Toshkent issiqlik markazi” qozonxonasining oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik sarfini aniqlash VII bobning 4 “A” misolida koʻrsatilgan. 32. Mazutni quyishda isitish uchun issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: to — quyishda mazutni isitishning oxirgi harorati, °S (mazutning rusumiga qarab qabul qilinadi); tb. — sisternadagi mazutning boshlangʻich harorati, °S (janubiy mintaqa uchun 0….2 ga teng qilib qabul qilinadi. Sisternaga toʻldirilganidan 7 sutkadan keyin mazutning harorati tashqi havoning haroratiga teng boʻladi); Ksov. — sovutish koeffitsiyenti (60 tonnali sisterna uchun — 1,55, 50 tonnali sisterna uchun — 1,71, 25 tonnali sisterna uchun — 2,25); τ — mazutni isitishning va sisternadan quyishning amaldagi vaqti: ρ — mazutning zichligi, kg/m3. 33. Mazutni saqlashda issiqlik yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: F — rezervuarni sovutish yuzasi, m2 (pasport maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi); K — rezervuar devorlarining issiqlik uzatish koeffitsiyenti, kkal/m2soat°S (izolyatsiya qilinmagan metal rezervuarlar uchun K = 6,98, izolyatsiya qilinganlar uchun — 3,49, yerosti rezervuarlar uchun — 0,314); ta. — atrof-muhitning harorati, KMK 2.01.01–94 boʻyicha berilgan davr uchun oʻrtacha qiymat sifatida qabul qilinadi (yerosti rezervuarlar uchun ta. = 5 °S); tsaq. — saqlash vaqti, soat; V — rezervuarning sigʻimi, m3. 34. Mazutni isitish uchun issiqlik miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Bm — mazutning bir soatlik sarfi, kg/soat; Sm — mazutning issiqlik sigʻimi, kkal/kg°S; Hisit. — isitgichning FIK (hisit. = 0,98). Suvli mazut isitgichlarda mazutni isitish uchun suv sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: i1, i2 — mazut isitgichlaridan oldin va keyin suv entalpiyasi, kkal/kg. 35. Mazut isitgichlarda yoki ishlatiladigan sigʻimlarda mazutni isitish uchun bugʻ sarfi VIII bobning 12-jadvalida keltirilgan. 36. Hisob-kitob qilish uchun maʼlumotlar boʻlmaganda: 60 tonna sigʻimli 10 ta temir yoʻl sisternalarini isitish, quyish va tozalash uchun 1–1,2 MPa bosimga va 220 — 250 °S haroratga ega boʻlgan bugʻning sarfi — 7,65 tn/soat (85 — 120 kg/tn) qilib qabul qilinadi; ikki yoʻlli 10 metrli estakadaning quyish lotoklari uchun bugʻ sarfi — 0,1 tn/soat, 200 m3 hajmli oraliq sigʻimlar uchun — 0,8 tn/soat, 400 m3 — 1,2 tn/soat, 600 m3 — 1,8 tn/soat, 1000 m3 — 2,0 tn/soat qilib qabul qilinadi. 37. Mazut oʻtkazgichlarni isitish uchun issiqlik energiyasi sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: q — mazut oʻtkazgichdan atrof-muhitga issiqlik oqimi, issiqlik oʻtkazgichlarning issiqlik yoʻqotishlari meʼyorlari boʻyicha VIII bobning 15, 16, 17-jadvallari boʻyicha qabul qilinadi; L — liniyani isituvchi bugʻ oʻtkazgichning uzunligi, m; τ — isitish vaqti, soat; b — armaturalar, tayanchlar va kompensatorlarning issiqlik yoʻqotishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent. 38. Rejalashtirilayotgan davr (oy, chorak, yil) uchun issiqlik tarmogʻiga uzatilgan issiqlik energiyasidagi issiqlik miqdori 2 — 4-pragraflarga muvofiq aniqlanadigan isteʼmolchiga sotilgan issiqlikni Qist. va tashqi issiqlik tarmogʻidagi issiqlik yoʻqotishlari Qi.y bilan yigʻindi qilib jamlanadi: 39. Issiqlik energiyasini uzatishdagi issiqlik miqdori quvur oʻtkazgichning diametriga hamda issiqlik tarmoqlarining beriluvchi va qaytuvchi liniyalaridagi suv haroratining oʻrtacha yilik qiymatiga qarab quyidagi formula boʻyicha qabul qilinadi: Qb.y. i Qq.y. — tegishlicha beriluvchi va qaytuvchi liniyalardagi issiqlik yoʻqotishlari, Gkal; Qoq. — tarmoqdan suvning oqib chiqishi sababli issiqlik yoʻqotishlari. qhis.n.e.uis, qhis.n.e.o.i — issiqlik yoʻqotishlarining meʼyori (kkal/m soat) tuproqning oʻrtacha yillik harorati hisoblangan, oʻtib boʻlmaydigan kanallarda izolyatsiya qilingan suvli issiqlik oʻtkazgichlarni yer ostidan oʻtkazishda qoʻllaniladi; issiqlik oʻtkazgichlarning yotqizish chuqurligida +5 °S, va tashqi havo haroratining hisoblangan oʻrtacha yillik harorati + 5 °S da oʻtkazilganda VIII bobning 13, 14, 15-jadvallari boʻyicha aniqlanadi: Lb.i, Lq.i — tegishlicha beruvchi va qaytuvchi quvur oʻtkazgichlarning uzunligi (m); τ — issiqlik tarmoqlarining rejalashtirilayotgan davrda (oy, chorak, yil) ishlash kunlari soni. b — armaturalar, tayanchlar va kompensatorlarning issiqlik yoʻqotishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent (23 formulaga qarang). 40. Rejalashtirilayotgan davrda tuproq va issiqlik eltuvchi haroratlarining, meʼyorlarni hisoblashda qabul qilingan oʻrtacha yillik qiymatlardan farqlanuvchi qiymatlari, kkal/m soat quyidagicha aniqlanadi: yerosti (oʻtib boʻlmaydigan kanallardagi va kanalsiz yotqizilgan) quvuroʻtkazgichlar uchun: qn — VIII bobning 16-jadvali boʻyicha qabul qilinadi (ikki quvurli yotqizishda jamlanadi); yer usti quvuroʻtkazgichlar uchun: qb.y., qq.y. — beruvchi va qaytuvchi quvuroʻtkazgichlardagi normativ issiqlik yoʻqotishlari, Kkal/m3soat °S; tb.oʻrt. , tqoʻrt. . — beruvchi va qaytuvchi quvuroʻtkazgichlardagi suvning hisobot davridagi oʻrtacha harorati, °S; tb.oʻrt.y., tq.oʻrt.y. — beruvchi va qaytuvchi quvuroʻtkazgichlardagi suvning oʻrtacha yillik harorati, °S; ttup.oʻrt., ttash.oʻrt. — rejalashtirilayotgan davr uchun tuproqning va tashqi havoning oʻrtacha harorati °S (ushbu joy uchun meteostansiyalarning koʻrsatmalari boʻyicha yoki iqlim maʼlumotnomalari boʻyicha qabul qilinadi). 41. Suvi sizib chiquvchi suvli issiqlik tarmoqlarida ekspluatatsiya jarayonlaridagi issiqlik yoʻqotishlarini meʼyorlash. 42. Suvi sizib chiquvchi issiqlik tarmoqlaridan issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlanadigan oylik qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Q — Suvi sizib chiquvchi issiqlik tarmoqlaridan issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlanadigan oylik qiymatlari GDj (Gkal); a — issiqlik tarmogʻidan va tashkilotlar tomonidan ekspluatatsiya qilinadigan mahalliy tizimlardan sizib chiquvchi suvning normativ qiymati 0,0025 m3/(soat. m2 ) deb qabul qilinadi; S — suvning solishtirma issiqlik sigʻimi; s = 4,187 kDj/(kg 0S) = 1kkal/(kg 0S); V — issiqlik tarmogʻining koʻrsatilgan qismining hajmi, m3; txur.oy— issiqlik tarmogʻini qoʻshimcha suv bilan taʼminlash uchun issiqlik manbaiga keluvchi suvning oʻrtacha oylik harorati; qish davrida 5 oS va yoz davrida 15 oS deb qabul qilinishi mumkin tkur.oy, tkur.oy — issiqlik tarmogʻining keluvchi va qaytuvchi liniyalaridagi suvning kutilayotgan, tashqi havoning oʻrtacha oylik harorati 0C boʻlganda ekspluatatsion harorat jadvali boʻyicha aniqlanadigan, oʻrtacha oylik harorati 43. Issiqlik tarmogʻidan suvning sizib chiqishi bilan issiqlik yoʻqotishlarining yillik meʼyorlanadigan qiymatlari oylik issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlanadigan qiymatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi. 44. Zarur boʻlganda izolyatsiya orqali va suvning sizib chiqishi bilan bogʻliq issiqlik yoʻqotishlarining yillik meʼyorlanadigan qiymatlari yillik beriladigan issiqlik energiyasining meʼyorlanadigan ulushi sifatida aniqlanishi mumkin. 45. Qozonxona va MIP xonalarida joylashgan izolyatsiya qilingan issiqlik quvurlari va armatura orqali solishtirma normativ issiqlik yoʻqotishlari quvuroʻtkazgichlarning diametriga, issiqlik eltuvchining oʻrtacha harorati va rejalashtirilayotgan davr (yil, chorak, oy) davomida issiqlik uzatilishining davomiyligiga qarab issiqlik oʻtkazgichlarnig normativ issiqlik yoʻqotishlarini yigʻindisi sifatida qabul qilinadi. Xonalardagi quvuroʻtkazgichlar orqali issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlari VIII bobning 16-jadvali boʻyicha, izolyatsiya qilingan armaturalar orqali issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlari esa, VIII bobning 17-jadvali boʻyicha qabul qilinadi. 46. Izolyatsiya qilinmagan armatura orqali issiqlik yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: qi — izolyatsiya qilingan quvuroʻtkazgichlarning solishtirma issiqlik yoʻqotishlari, kkal/m soat (VIII bobning 17-jadvali boʻyicha qabul qilinadi); la — armaturaning bitta elementiga ekvivalent boʻlgan izolyatsiya qilinmagan quvuroʻtkazgichning uzunligi, m (VIII bobning 18-jadvali boʻyicha qabul qilinadi); n — armatura elementlarining soni. 47. Izolyatsiya qilinmagan issiqlik tarmogʻining issiqlik yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: yassi yuzalar uchun: quvuroʻtkazgichlar uchun: α — issiqlik qaytishining jamlama koeffitsiyenti (kkal/m2*soat*grad); ttash — tashqi sirtning oʻrtacha harorati, grad.; ta — atrof-muhitning oʻrtacha harorati, grad.; N — sirt yuzasi, k2 ; L — quvuroʻtkazgichning uzunligi, m. Taxminiy hisob-kitoblar uchun xonada joylashgan isitilgan yuza uchun quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: yassi yuzalar uchun: diametri 2 m.gacha boʻlgan silindrik yuzalar uchun: ochiq havoda joylashgan obyektlar uchun: bu yerda Wsh — shamolning tezligi, m/sek. Tuproqdagi izolyatsiya qilinmagan quvurning issiqlik yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: λtup — tuproqning issiqlik oʻtkazish koeffitsiyenti, Nam tuproqlar uchun λtup= 1,5, oʻrtacha namlikdagi turoqlar uchun λtup= 1,0 va quruq tuproqlar uchun deb qabul qilinishi mumkin (kkal/m soat grad). λtup — tuproqning harorati, grad; P — tuproqqa tegib turuvchi quvur sirtining radiusi, m; α — issiqlik oʻtkazgich oʻqining oʻtkazilishini yer sirtidan chuqurligi, m. 48. Issiqlik manbalarining qaytadan oʻtkazilishi, kesib kiritilishi va toʻxtalishlarida issiqlik tarmoqlarini boʻshatish bilan bogʻliq boʻlgan texnologik sarflar quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: V — tarmoqning oʻchirilgan va boʻshatilgan uchastkasining hajmi, m3 q — T oS, kg/m3 haroratda suvning solishtirma ogʻirligi; Ts — tarmoqni boʻshatish uchun uchastkani oʻchirishda suvning harorati, oS; tb.s. — issiqlik manbaidagi boshlingʻich suvning harorati, oS. 49. Suvli issiqlik quvurlarida amaldagi issiqlik yoʻqotishlarini aniqlash. Issiqlik tarmogʻining ishlangan oʻtgan oy uchun quvuroʻtkazgichlarning izolyatsiyasi orqali amaldagi issiqlik yoʻqotishlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: yoki bu yerda Qizmes. — quvuroʻtkazgichlarning izolyatsiyasi orqali oylik issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlanadigan qiymati, GDj, (Gkal); Qpodzsr.m, Qnadz.psr.m, Qnadz.osr.m — tarmoqning tegishlicha yer ustidan va yer ostidan oʻtkazilgan (keluvchi va qaytuvchi liniyalaridagi) barcha uchastkalari uchun soatlik issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlanadigan, suvning va atrof-muhitning oʻrtacha oylik haroratiga nisbatan aniqlandigan qiymati, MVt, (Gkal/soat); n — tarmoqning mazkur oydagi ishlash davomiyligi, soat. tncp.r, tocp.r — issiqlik tarmogʻining keluvchi va qaytuvchi liniyalaridagi suvning, tarmoqning yil davomida butun ishlash davri uchun tegishli liniyalarda kutilayotgan uning oʻrtacha oylik haroratlarini oʻrtacha arifmetik qiymati sifatida aniqlangan oʻrtacha yillik harorati, oS, tgrcp.m, tocp.r — tuproqning quvuroʻtkazgichlar oʻtkazilgan chuqurligidagi oʻrtacha oylik va oʻrtacha yillik harorati, oS tvcp.r, tvcp.r — tashqi havoning oʻrtacha oylik va oʻrtacha yillik harorati, oS, lekin bu holda Qpodzsr.m, Qnadz.psr.m, Qnadz.osr.m — tarmoqning tegishlicha yer ustidan va yer ostidan oʻtkazilgan (keluvchi va qaytuvchi liniyalaridagi) barcha uchastkalari uchun soatlik issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlanadigan, suvning va atrof-muhitning oʻrtacha oylik haroratiga nisbatan aniqlanadigan amaldagi qiymati. Suvning amaldagi oʻrtacha oylik harorati uning bir oydagi sutkalik oʻrtacha qiymatlarini jamlab oʻrtacha qiymatini olish yoʻli bilan aniqlanadi. 50. Oʻtgan yil uchun quvuroʻtkazgichlarning izolyatsiyasi orqali amaldagi issiqlik yoʻqotishlari tarmoqning ushbu davrda ishlash vaqtida amaldagi oylik issiqlik yoʻqotishlarining qiymatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi. 51. Zarur boʻlganda izolyatsiya orqali va suvning sizib chiqishi bilan bogʻliq issiqlik yoʻqotishlarining yillik amaldagi qiymatlari yillik beriladigan issiqlik energiyasining amaldagi ulushi sifatida aniqlanishi mumkin. 52. VIII bobning 16-jadvalida keltirilgan xonalarning ichidagi, izolyatsiya qilingan quvuroʻtkazgichlar orqali issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlari, ichki harorati 25 °S ga teng xonalar uchun berilgan, hisoblash uchun olinadigan ichidagi harorati 25 °S dan farqlanadigan xonalar uchun esa issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: qn — VIII bobning 16-jadvali boʻyicha qabul qilinadi; tt — quvuroʻtkazgichdagi issiqlik eltuvchining harorati, °S; ttn — issiqlik eltuvchining hisoblanadigan harorati, °S; tvsr — xonaning oʻrtacha harorati, °S. tv — xonaning oʻrtacha harorati, °S. 53. Bugʻ oʻtkazgichlar tomonidan issiqlik yoʻqotishlarini meʼyorlash. Bugʻ oʻtkazgichlar tomonidan izolyatsiyalangan konstruksiyalar orqali ekspluatatsion issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik (yoki oʻrtacha oylik) bir soatlik meʼyorlanadigan qiymatlarini aniqlashda quyidagi qoidalardan kelib chiqiladi: A turidagi uchastkalarda — sinovdan oʻtkazilgan uchastkalar uchun oʻlchangan issiqlik yoʻqotishlarining qiymatlaridan, ularni oʻrtacha yillik ish rejimiga qayta hisoblagan holda, foydalaniladi; B turidagi uchastkalarda — sinovdan oʻtkazilmagan, ammo sinovdan oʻtkazilgan uchastkalardagiga oʻxshash quvurlarni yotqizish turi va izolyatsiya konstruksiyalariga ega boʻlgan uchastkalar uchun K koeffitsiyentini qoʻllagan holda mazkur bugʻ oʻtkazgichlar uchun issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik meʼyoriy qiymatlaridan foydalaniladi (ushbu Metodikaning 56-bandiga qarang), K koeffitsiyentining qiymatlari sinovlarning natijalariga muvofiq qabul qilinadi: Qn.i.cp.r — va Qn.v.cp.r qiymatlari (47) va (49) formulalar boʻyicha aniqlanadi Konstruksiyalarning ushbu turi uchun issiqlik yoʻqotishlarni meʼyorlanadigan qiymatlari quyidagi ketma-ketlikda yanada aniqroq hisoblanadi: sinovlarni maʼlumotlari boʻyicha issiqlik izolyatsiyasining issiqlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti aniqlanadi; issiqlik oʻtkazgichlarning mavjud diametrlari va issiqlik izolyatsiya qatlamlarining qalinligi boʻyicha meʼyorlanadigan issiqlik yoʻqotishlari hisoblanadi; V turidagi uchastkalarda — bugʻ oʻtkazgichlarning sinovdan oʻtkazilmagan va sinovdan oʻtkazilgan uchastkalardagidan farqlanadigan quvurlarni yotqizish turi va izolyatsiya konstruksiyalariga ega boʻlgan uchastkalari uchun tuzatish koeffitsiyentini kiritmagan holda issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik normativ qiymatlaridan foydalaniladi; bugʻ oʻtkazgichlar butun tarmogʻining ekspluatatsion issiqlik yoʻqotishlarini oʻrtacha yillik meʼyorlanadigan qiymatlari yuqorida tavsiflangan uchastka guruhlari boʻyicha yoʻqotishlarni jamlash yoʻli bilan olinadi. 54. Issiqlik yoʻqotishlarning oʻrtacha yillik normativ qiymatlari bugʻ oʻtkazgichlaring turli xildagi oʻtkazish turlari uchun amaldagi issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlaridan kelib chiqqan holda yoki texnik-iqtisodiy hisob-kitoblarga asosan qabul qilinadi. Atrof-muhit va issiqlik eltuvchi haroratlarining amaldagi meʼyorlarida keltirilgan qiymatlari, odatda aniq bugʻ oʻtkazgichlar uchun haroratlarga toʻgʻri kelmaganligi sababli, ushbu qiymatlarni soʻngilarining ishlash sharoitlariga qarab qayta hisoblash zarur. 55. Aniq bugʻ oʻtkazgich uchun issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik meʼyoriy qiymatlari bugʻ va atrof-muhit oʻrtacha haroratlarining meʼyoriy qiymatlarida, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: qn — bugʻ oʻtkazgichlarning solishtirma issiqlik yoʻqotishlarini normativ qiymati — VIII bobning 37 yoki 38-jadvallari boʻyicha qabul qilinadi. 56. Bugʻ oʻtkazgichlar tomonidan issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik meʼyorlanadigan qiymatlari har bir uchastka guruhi boʻyicha aniqlanadi. A turidagi uchastkalar: Qi — oʻlchangan issiqlik yoʻqotishlari, kDj/s (kVt); Ti — bugʻning sinovlardagi oʻrtacha harorati, °S; to.i. — atrof-muhitning sinovlardagi harorati, °S; T Ecp.r— bugʻ oʻtkazgichni ekspluatatsiya qilishda bugʻning oʻrtacha yillik harorati, °S; t0.3cp.r — atrof-muhitning oʻrtacha yillik harorati, °S; B turidagi uchastkalar: K — 53-bandga muvofiq qabul qilinadi; THcp.r — bugʻning meʼyorlar boʻyicha oʻrtacha yillik harorati, °S; tO.Hcp.r — atrof-muhitning meʼyorlar boʻyicha oʻrtacha yillik harorati, °S. V turidagi uchastkalar: 57. Bugʻ oʻtkazgichlarning butun tarmogʻidagi issiqlik yoʻqotishlarini oʻrtacha yillik meʼyorlanadigan qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: 58. Bugʻ oʻtkazgichlar tomonidan issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha oylik meʼyorlanadigan qiymatlari (47) – (49) formulalar boʻyicha bugʻ va atrof-muhitning oʻrtacha oylik haroratlarini hisobga olgan holda aniqlanadi. 59. Bugʻ oʻtkazgich tomonidan issiqlik yoʻqotishning oʻrtacha oylik meʼyorlanadigan qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: QMN — MDj da berilgan; p — bugʻ oʻtkazgichning oy davomida ishlash davomiyligi, soat. 60. Yillik issiqlik yoʻqotishlarining meʼyorlanadigan qiymatlari oylik issiqlik yoʻqotishlarining yigʻindisi sifatida aniqlanadi: 61. Issiqlik sinovlarida bugʻ oʻtkazgichlarda bugʻning va kondensatning sizib chiqishi oqibatida issiqlik yoʻqotishlari aniqlanishi va ularni bartaraf etish boʻyicha choralar koʻrilishi lozim. 62. Mazutni isitish uchun issiqlik energiyasi sarfini aniqlash VII bobning 5-misolida koʻrsatilgan. Issiqlik yoʻqotishlarni quvurlar yotqizilishining turlari boʻyicha, ularning diametri, uzunligi va tuzatuvchi koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda aniqlaymiz. Meʼyoriy issiqlik yoʻqotishlarini quvurlarning yer ostidan yotqizilishida VIII bobning 13-jadvali boʻyicha, yer ustidan yotqizilishida VIII bobning 14-jadvali boʻyicha aniqlaymiz. Quvurlar oʻtib boʻlmaydigan kanallarda yotqizilganda: Σql = 183 x 0,98 x 0,5 x 103 + 150 x 0,96 x 1,0 x 103 + 130 x 0,96 x 2,0 x 103 + 107 x 0,96 x 2,5 x 103 + 83 x 0,96 x 3,0 x 103 + 74 x 0,96 x 1,1 x 103 = 1055,4 x 103 kkal/soat Quvurlar kanalsiz yotqizilganda: Σql = 101 x 0,98 x 1,0 x 103 = 98,98 x 103 kkal/soat Quvurlar yer ustidan yotqizilganda: Interpolyatsiya usuli bilan issiqlik eltuvchining — 90 °S haroratida D-377 mm quvuroʻtkazgichlar uchun meʼyoriy issiqlik yoʻqotishlarini aniqlaymiz: qp lp = 90,4 x 1,02 x 0.5 x 103 = 46.1 x 103 kkal/soat qo lo = 59 x 1,0 x 0.5 x 103 = 29.5 x 103 kkal/soat Σql = 46,1 x 103 + 29,5 x 103 = 75,6 x 103 kkal/soat. Isitish mavsumidagi butun isitish tarmoqlarining issiqlik izolyatsiyasi yuzasidan issiqlik energiyasi yoʻqotishlarini aniqlaymiz. Quvurlarning tayanchlari, armatura va kompensatorlar orqali issiqlik yoʻqotishlarini hisobga oluvchi b koeffitsiyentining qiymatini 44-bandning maʼlumotlari boʻyicha aniqlaymiz: Qp.tr + Qo.tr = (1055,4 x 103 x 1,2 + 98,98 x 103 x 1,15 + 75,6 x 103 x x 1,25) x 24 x 130 x 10-6 = 4601,4 Gkal Issiqlik tarmoqlaridagi suv hajmini VIII bobning 33-jadvaliga muvofiq aniqlaymiz: Vc = 2 (100,1 x 0,5 x 103 + 51,06 x 1,0 x 103 + 32,36 x 2,0 x 103 + 17,67 x 2.5 x 103 + 7,854 x 3 x 103 + 3,739 x 1,1 x 103 + 32,36 x 1,0 + 100,1 x 0.5 x 103 = 645,7 x 10m3 Suvi sizib chiquvchi suvli issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik yoʻqotishlarini (27) formula boʻyicha aniqlaymiz: Isitish mavsumidagi umumiy meʼyoriy issiqlik yoʻqotishlarni (25) formula boʻyicha aniqlaymiz: Qt.p. = 4601,4 + 967,0 = 5568,4 Gkal 63. Qozonxona uchun shartli yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyoj, (18) formula boʻyicha aniqlanadigan umumiy issiqlik miqdorini Qich, bir Gkal issiqlik yoki bir tonna normal bugʻ ishlab chiqish uchun sarflanadigan shartli yoqilgʻining solishtirma meʼyoriga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi. V — rejalashtirilayotgan davr uchun issiqlik miqdori, t. sh. yo. b — shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyori, kg. sh. yo/Gkal. 64. Bir Gkal issiqlikni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: (ηbr)srk — qozonagregatining rejalashtirilayotgan davr uchun oʻrtacha yuklamaga muvofiq boʻlgan FIK, foizda. 65. Qozon agregatlarini qozonxona qurilmalarining FIK ularni ekspluatatsiya qilish sharoitlari va muddatlari, uskunalarning texnik holati va yoqilayotgan yoqilgʻining turlariga bogʻliq boʻlib, issiqlik kuch uskunalarining issiqlik texnikaviy sinovlariga asosan aniqlanadi. 66. Issiqlik texnikaviy sinovlarning maʼlumotlari boʻlmaganda, yoqilgʻining va qozon agregatlarining solishtirma sarflari VIII bobni 19 va 24-jadvallari boʻyicha qabul qilinishi mumkin. 67. Agar taʼminlovchi suvni isitish uchun qozondan keyin ekonomayzer oʻrnatilgan boʻlsa, qozonagregatining umumiy FIK quyidagi formula boʻyicha qabul qilinadi: 68. Ekonomayzerning FIK quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi mumkin: η k , η ek — qozonning oʻzini va ekonomayzerning tegishlicha FIK, foizda; ∆tek — ekonomayzerning kirishi va chiqishidagi suv haroratlarining ayirmasiga teng boʻlgan ekonomayzerning suvi tarkibidagi issiqlik haroratini oshishi (kkal/kg °S); in — ekonomayzerdan keyin suvning tarkibidagi issiqlik, uning haroratiga teng deb qabul qilinadi, kkal/kg; tek — ekonomayzerdan keyin toʻyintirilgan bugʻ yoki suvning tarkibidagi issiqlik, suv tarkibidagi issiqlikni uning haroratiga koʻpaytmasiga teng deb qabul qilinadi, kkal/kg. 69. Issiqlikni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyorlari VIII bobning 19 va 24-jadvallarida keltirilgan qozon agregatlarining FIK ga muvofiq, elektr energiyasi boʻyicha esa, VIII bobning 27-jadvaliga muvofiq aniqlanadi. 70. Atmosfera bosimida bir tonna bugʻ tarkibidagi issiqlik 639 kkal.ga teng boʻlgan bir tonna normal bugʻni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyorlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: b — puflovchi suv bilan yoʻqotishlarni hisobga olgan holda 1 tn. normal bugʻ ishlab chiqish uchun yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyorlari, kg.sh.yo.; bn — 1 tn. normal bugʻ ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻi sarfining hisoblab chiqiladigan solishtirma meʼyori VIII bobning 20-jadvali koʻrsatkichlari boʻyicha qabul qilinadi; Kprod — puflashning rejimi va davomiyligiga qarab puflovchi suv bilan yoʻqotishlarni hisobga oluvchi koeffitsiyent. Davriy puflashlarda Kprod — 0,01. Uzluksiz puflashlarda Kprod qiymati puflab chiqariluvchi qozon suvining Wprod miqdoriga (qozon unumdorligiga nisbatan foizlarda) bogʻliq boʻladi: Qozondagi bugʻni normal bugʻ shakliga oʻtishini hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajariladi: Dn — qozonxonaning normal bugʻ ishlab chiqish unumdorligi, kg; Dr — qozonxonaning ishchi bugʻ ishlab chiqish unumdorligi, kg; ip — ishchi bugʻ tarkibidagi issiqlik, kkal/kg; ipv — taʼminlovchi suv tarkibidagi issiqlik, kkal/kg; 639 — normal bugʻ tarkibidagi issiqlik, kkal/kg. 71. Qozonxonada bir nechta qozon boʻlganda, issiqlik ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻi sarfining oʻrtacha meʼyori quyidagi formula boʻyicha oʻrtacha qiymat sifatida aniqlanadi: b1, b2...bi — har bir qozon uchun yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyori, kg. sh. yo. /Gkal Q1,Q2....Qi — rejalashtirilayotgan davr uchun har bir qozon tomonidan issiqlik (bugʻ) ishlab chiqish, Gkal, yoki bugʻ tonnasi. 72. Issiqlik energetika korxonasining shartli yoqilgʻiga Busl boʻlgan toʻliq ehtiyoji yoqilgʻi miqdorini issiqlik ishlab chiqish Busl va qozonxonaning oʻz ehtiyojlari uchun qozonga oʻt yoqishga shartli yoqilgʻining qoʻshimcha sarflari Brast yigʻindisi sifatida olinadi. 73. Qozonlarga oʻt yoqish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi qozonning qizdiriladigan yuzasi, mavsumda qozon toʻxtashlarining soni va davomiyligiga bogʻliq boʻlib, VIII bobning 21-jadvalini koʻrsatkichlari boʻyicha aniqlanadi. 74. Omborxonadagi yoqilgʻining yoʻqotishlarini meʼyorlash amaldagi KMKga muvofiq amalga oshiriladi. 75. Shartli yoqilgʻini natural yoqilgʻi hisobiga oʻtkazish yoqilgʻining tavsifi va kaloriyali koeffitsiyentining qiymatiga qarab quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi: Vnat — qozonxonaning yoki umuman korxonaning natural yoqilgʻiga boʻlgan toʻliq ehtiyoji; Vusl — qozonxonaning yoki umuman korxonaning shartli yoqilgʻiga boʻlgan toʻliq ehtiyoji, m3 gaz, kg qattiq yoki suyuq yoqilgʻi; E — natural yoqilgʻining issiqlik qobiliyatini shartli yoqilgʻini nisbatiga teng boʻlgan kaloriya koeffitsiyenti. QNr — natural yoqilgʻining eng past issiqlik quvvati, kkal/kg(m3); Qutr — shartli yoqilgʻining 7000 kkal/kg.sh.yo ga teng boʻlgan eng past issiqlik quvvati. 76. Issiqlik energetika korxonasida oʻrtacha quvvatli (20 gKal/soat) qozonlar uchun 3 yillik, katta quvvatli qozonlar uchun 4 yillik muddatdan keyin belgilangan (Elektr stansiyalarini texnikaviy ekspluatatsiya qilish qoidalari) yoqilgʻi sarfining meʼyorlariga, yoqilgʻidan foydalanuvchi uskunalar va agregatlarning shunday ishlarni oʻtkazish uchun litsenziyaga ega boʻlgan ixtisoslashtirilgan ishga tushirish-sozlash tashkilotlari tomonidan oʻtkaziladigan, ishga tushirish-sozlash ishlari kompleksini amalga oshiruvchi korxonalar va tashkilotlar uchun yagona boʻlib hisoblanuvchi ekspluatatsion sinovlarga asosan tuzatishlar kiritilishi lozim. Sinovlar, faqat issiqlikdan foydalanuvchi uskunalar, tegishli tayyorlik haqidagi dalolatnoma rasmiylashtirilgan holda, texnik jihatdan soz holatga keltirilganidan soʻng oʻtkazilishi lozim. 77. Qozonxonalar ishining tejamkorligini nazorat qilish va rejadagi koʻrsatkichlarni hisobot koʻrsatkichlari bilan solishtirish imkoniyatini yaratish maqsadida yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyoj va yoqilgʻining solishtirma sarflari qozonxonaning kollektorlaridan beriladigan issiqlikni ishlab chiqish uchun hisob-kitoblarda taqdim etilishi mumkin. 78. Qozonxonaning kollektorlaridan beriladigan issiqlikni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyoj quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Votp — qozonxonaning kollektorlaridan beriladigan issiqlikni ishlab chiqish uchun yoqilgʻining bir yillik miqdori; Qotp — qozonxonadan issiqlik tarmogʻiga beriladigan va 4-bobning 68-bandiga muvofiq aniqlanadigan issiqlikning bir yillik miqdori, Gkal; Botp — uzatilgan issiqlik energiyasi uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyori, kg. sh. yo. 79. Issiqlik energiyasini uzatib berish uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: yoki η cr.k — qozonxonaning oʻz ehtiyojlari uchun issiqlik sarfini hisobga olgan holda qozonxona nettosining oʻrtacha FIK, foizi, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: (ηvbr sr) — qozonagregatining VIII bob 19-jadvali maʼlumotlari boʻyicha hisoblab chiqilgan FIKni oʻrtacha qiymati; Ksn — issiqlik ishlab chiqish uchun yoqilgʻi sarfini ichida qozonxonaning oʻz ehtiyojlari uchun yoqilgʻi sarfini hisobga oluvchi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent, foizi: Σbsn — qozonxonaning oʻz ehtiyojlari uchun shartli yoqilgʻini solishtirma sarflari yigʻindisi, kg.sh.yo./Gkal; b — 1 Gkal issiqlikni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi, kg.sh.yo/Gkal. Qozonga oʻt yoqish uchun qozonxonaning yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojini aniqlash VII bobning 8-misolida koʻrsatilgan. 1 tonna normal bugʻ ishlab chiqishga qozonxona uchun yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyorini aniqlash VII bobning 9-misolida koʻrsatilgan. Isitish qozonxonasi boʻyicha yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni aniqlash VII bobning 10 “a” va 10 “b” misollarida koʻrsatilgan. Qozonxona tomonidan issiqlik tarmogʻiga issiqlik berilishi uchun yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni aniqlash VIII bobning 11-misolida koʻrsatilgan. 80. Ishlab chiqarish extiyojlari uchun elektr energiya sarflarini shartli ravishda issiqlikni ishlab chiqish va qozonxonadan isteʼmolchigacha uzatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan texnologik ehtiyojlar va yordamchi (masalan, ishlab chiqarish ustaxonalari, yoqilgʻi omborxonalari va shunga oʻxshash) ehtiyojlarga boʻlish mumkin. 81. Texnologik ehtiyojlar uchun elektr energiyasi sarflari tortuvchi-puflovchi (ventilyatorlar, tutun tortgichlar) qurilmalaridagi; taʼminlash, sirkulyar, kimyoviy suv tozalash, mazut, vakuum nasoslaridagi; qozonxonalarda yoqilgʻini uzatish, yoqilgʻini tayyorlash va yetkazib berish, shlak ketkazish (maydalagich, koʻmir otrgichlar, transportyorlar, skreper chigʻirlar va b.) mexanizmlaridagi elektr energiyasi sarflarini oʻz ichiga oladi. 82. Ishlab chiqarish ustaxonalarining stanoklari, bevosita qozonxonalarda oʻrnatilgan stanokli uskunalari yuritmalari hamda omborxona uskunalarini yuritmalari uchun elektr energiya sarflari mazkur elektr energiya sarflarining hisob-kitoblari bilan hisobga olinmaydi. Chunki ular ishlab chiqarilayotgan va isteʼmol qilinadigan elektr energiya miqdoriga bogʻliq emas. 83. Rejalashtirilgan davr uchun elektr energiyaning rejaviy sarfini yigʻindisi quyidagicha aniqlanadi: elektr energiya sarfi tegishlicha: Etex — elektr yuritmaga ega boʻlgan texnologik uskunalardagi; Etr — issiqlik eltuvchini qozonxonadan isteʼmolchigacha uzatilishidagi; Enas — issiqlikni chetdan olishda nasos stansiyalarida issiqlik eltuvchini qayta uzatishdagi; Es.n. — qozonxonaning oʻz ehtiyojlari (yoritish, ventilyatsiya, tarmoqlardagi yoʻqotishlar, koʻtaruvchi-uzatuvchi, yordamchi mexanizmlar va boshqalar) uchun. 84. Texnologik uskunalarning yuritmalari uchun elektr energiyasi sarflari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: — dvigatel nominal quvvatining yigʻindisi, kVT (pasport maʼlumotlari boʻyicha); n — elektr dvigatellari soni; ti — uskunalarning foydali ishlash vaqti, soat; Kh — elektr uskunalarining quvvatidan foydalanish koeffitsiyenti; ηurt— elektr uskunalarining oʻrtacha olingan FIK quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: 85. Elektr uskunalarining quvvatidan foydalanish koeffitsiyenti eksperiment asosida, alohida (yoki bir guruh) qabul qilgichning aktiv quvvatini uning nominal (pasport boʻyicha) qiymatiga nisbati sifatida aniqlanadi: Turli ish rejimlariga ega boʻlgan qabul qilgichlar guruhchalaridan tarkib topgan qabul qilgichlar guruhi uchun aktiv quvvatdan foydalanishning oʻrtacha olingan koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: t — quvvatning, ular asosida koeffitsiyent hisoblanayotgan oʻrtacha qiymatlari taalluqli boʻlgan vaqt davri, (oy, chorak, yil) soat; ti — rejalashtirilgan davrda elektr uskunalarining foydali ishlash vaqti, soat. 86. Yoqilgʻini tayyorlash, yoqilgʻini yetkazib berish, kul-shlak ketkazishda elektr energiyasi sarflarini hisob-kitob qilish uchun maʼlumotlar boʻlmaganda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Etud. — yoqilgʻini tayyorlash, yetkazib berish, kul va shlak ketkazish uchun elektr energiyaning solishtirma sarfi; Qotp — qozonxonalarning issiqlik unumdorligi, Gkal/soat; t — rejalashtirilgan davrda uskunalarning ishlash davomiyligi, soat. Yoqilgʻini tayyorlash, yoqilgʻini yetkazib berish, kul va shlak ketkazishda elektr energiyaning solishtirma sarflari VIII bobning 22-jadvalida keltirilgan. 87. Elektr dvigatellarning, ventilyatorlarning va tutun tortgichlarning yuritmalari uchun elektr energiya sarflari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: V — unumdorlik, m3/soat; H — ventilyatorlar yoki tutun tortgichlar tomonidan yaratilayotgan toʻliq bosim, kg/m2; t — rejalashtirilayotgan davrda elektr dvigatelining ishlash soatlari soni, soat; h — qurilmaning FIK (pasport maʼlumotlari boʻyicha). 88. Ventilyatorlar va tutun torgichlarning unumdorligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: ventilyatorlar uchun: tutun tortgichlar uchun: Vv — 1 m3 yoki 1 kg yoqilgʻining toʻliq yonib boʻlishi uchun zarur boʻlgan havoning nazariy hajmi nm3/kg (nm3/m3); t — VIII bobning 23-jadvali boʻyicha qabul qilinadi; Vcr — yonish mahsulotlarining nazariy hajmi nm/kg (nm/m) VIII bobning 23-jadvali boʻyicha qabul qilinadi; at, aux — tegishlicha oʻtxonadagi va chiqib ketuvchi gazlardagi ortiqcha havo koeffitsiyentlari VIII bobning 24-jadvali boʻyicha qabul qilinadi; tx.v. — sovuq havo harorati, °S, 20 °S ga teng deb qabul qilinadi; tyx — chiqib ketuvchi gazlarning harorati; b1, b2 — tortuvchi-puflovchi mashinalarning unumdorlik va zoʻriqish zaxiralari boʻyicha koeffitsiyentlari tegishlicha VIII bobning 25-jadvali boʻyicha qabul qilinadi; B — yoqilgʻi sarflari, kg, (31) formula boʻyicha aniqlanadi; Hbar — barometrik bosim, kPa. 89. Hisob-kitob qilishda aniq maʼlumotlar boʻlmaganda, tortuvchi-puflovchi mashinalarning elektr dvigatellarini yuritmalari uchun elektr energiyasi sarfini (kVt soat) quyidagicha baholash mumkin: Evud, Egud — chiqib ketuvchi gazlarni chiqarish uchun puflovchi ventilyatorlar tomonidan havoni uzatish uchun elektr energiyasining solishtirma sarfi kvt soat/1000 m3, tegishlicha VIII bobning 26-jadvali boʻyicha qabul qilinadi. 90. Elektr energiyasini uzatish uchun elektr energiyasi sarflari tarmoqdagi nasoslarning, MIPda (markaziy issiqlik punktida), qayta uzatuvchi stansiyalarda oʻrnatilgan nasoslarning yuritmalari uchun elektr energiyasi sarflaridan jamlanadi. 91. Tarmoqdagi nasoslarning yuritmalari uchun elektr energiyasi sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: S — issiqlik eltuvchining sarfi, kg/soat; N — nasos yordamida yaratiladigan bosim, m; t — nasosning rejalashtirilayotgan davrda ishlash davomiyligi, soat; h — nasosning FIK (pasport maʼlumotlari boʻyicha); 92. Boshqa (retsirkulyatsion, qoʻshimcha taʼminlovchi, suvni kimyoviy tayyorlash, taʼminlash) nasoslarning elektr dvigatellari tomonidan elektr energiyasi sarfi (77) formula boʻyicha aniqlanadi. 93. Qozonxonalar xonalarini yoritish uchun elektr energiyasi sarflari oʻrnatilgan yoritgichlarning soni va quvvati boʻyicha hamda elektr lampalarining yonish soati boʻyicha aniqlanadi: Nosv. — oʻrnatilgan yoritgichlarning quvvati, kVt; n — yoritgichlar soni; tmo — yoritish maksimumidan foydalanish soatlari soni, soat (uzluksiz ishlaganda tabiiy yoritilishda — 4800, tabiiy yoritilish boʻlmaganda — 7700 deb qabul qilinadi). 94. Elektr energiyasining yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: DET — transformatorlardagi aktiv va reaktiv energiya yoʻqotishlari; DETSETI — havo va kabel liniyalaridagi elektr energiya yoʻqotishlari. 95. Taxminiy hisob-kitoblar uchun elektr tarmoqlaridagi, transformatorlardagi elektr energiyasi yoʻqotishlari (isteʼmol qilingan elektr energiyasiga nisbatan foizlarda) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: DU — tok qabul qilgichlarni qisqichlarida kuchlanishning oʻchirilishi, foizda. I i — hisoblanayotgan uchastka boʻyicha oʻtuvchi tok, amper; Li — hisoblanayotgan uchastkaning uzunligi, km; p — liniyada uzunligi boʻyicha yuklamalar soni; f — elektr qabul qilgichda tok va kuchlanish oʻrtasidagi fazalarning siljish burchagi; sinf — trigonometrik funksiyalar jadvalidagi cosf ning qiymati boʻyicha aniqlanadi; r0, X0 — tegishlicha aktiv va induktiv qarshilik, Om/km (maʼlumotnomaviy koʻrsatkichlar boʻyicha qabul qilinadi); U — kuchlanish, V. Elektr energiyasining tavsiya etilgan qiymatlari VIII bobning 27-jadvalida keltirilgan. 96. Hisob-kitob qilish uchun maʼlumotlar boʻlmaganda boshqa (konturdagi suvning retsirkulyatsiyasi, issiqlik tarmogʻini qoʻshimcha taʼminlash, qozonxonani yoritish, taqsimlash tarmogʻidagi va kuch transformatorlaridagi yoʻqotishlar, NOʻA va A qurilmasining ishi) ehtiyojlar uchun elektr energiyasi sarflari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Nud — uskunalarning isteʼmol qilinayotgan solishtirma quvvati, undagi elektr energiyasi sarfi issiqlik ishlab chiqarish uchun elektr energiyasi sarflari tarkibida hisobga olinadi, Vt/Gkal/soat (28-jadval boʻyicha qabul qilinadi); t — rejalashtirilayotgan davrning davomiyligi, soat; Qotp — issiqlikning reja boʻyicha berilishi, Gkal. 97. Markaziy issiqlik punktidan issiqlikni uzatish uchun elektr energiyasi sarfi quyidagicha aniqlanadi: Qstp — markaziy issiqlik punktining issiqlik quvvati, Gkal; Estpud — markaziy issiqlik punktida elektr energiyasining solishtirma sarflari, kVt/Gkal; tch — rejalashtirilayotgan davrda elektr yuklamasidan foydalanish vaqti. Elektr energiyasining solishtirma sarflari (kVt/Gkal) binolarning issiq suv taʼminoti va isitilishi bilan bogʻliq boʻlgan yoki bogʻliq boʻlmagan sxemalar boʻyicha amalga oshiruvchi MIP uchun — 2,32; issiq suv taʼminoti va isitilishi bogʻliq boʻlmagan sxema boʻyicha amalga oshiruvchi MIP uchun – 0,76; issiq suv taʼminoti va isitilishi bogʻliq boʻlgan sxema boʻyicha amalga oshiruvchi MIP uchun — 1,56. MIPni yoritish uchun elektr energiyasi sarfi: Eosv — elektr energiyasining yoritish uchun solishtirma sarflari, kVt/m2, (E = 0.009); F — MIPning maydoni, m2; t — rejalashtirilayotgan davr uchun yoritish yuklamasidan foydalanish vaqti, soat. Avtomatik rostlash asboblari tomonidan elektr energiyasining sarfi: Np — bitta asbobning isteʼmol qiladigan quvvati, kVt (Np ~ 0.085); tp — rejalashtirilayotgan davr uchun asbobning ishlash vaqti, soat. 98. Elektr energiyasi sarflarining taxminiy hisob-kitoblari uchun quyidagi formuladan foydalaniladi: Np — elektr qabul qilgichlarning hisoblangan elektr yuklamasi, kVt; tm — rejalashtirilayotgan davr uchun eng koʻp quvvatdan foydalanish soatlarining soni, soat; n — elektr qabul qilgichlarning soni; Ks — rejimi boʻyicha bir turli qabul qilgichlar guruhi uchun tajriba yoʻli bilan aniqlanadigan talab koeffitsiyenti (maʼlumotlar boʻlmaganda – quyida keltirilgan koʻrsatkichlar boʻyicha); Nust — elektr qabul qilgichlarning oʻrnatilgan (pasport boʻyicha) quvvati, kVt. 99. Tuman isitish qozonxonalari tomonidan unumdorligi past boʻlgan qozonlar bilan issiqlik ishlab chiqarish uchun elektr energiyasining solishtirma sarflarini chegaraviy qiymatlari VIII bobning 28, 29-jadvallarida keltirilgan. 100. Elektr energiyaning solishtirma sarflari quyidagicha aniqlanadi, kVt/Gkal,soat: qozonxona tomonidan issiqlik ishlab chiqarish uchun: issiqlikni uzatish uchun: Qstor — rejalashtirilayotgan davrda chetdan olingan issiqlik miqdori, Gkal. Qozon uchun VDN-9 tutun tortgichning elektr energiyasi sarfini aniqlash VII bobning 12-misolida koʻrsatilgan Tarmoqdagi nasosning isitish davrida elektr energiyasi sarfi VII bobning 13-misolida koʻrsatilgan. Isitish-ishlab chiqarish qozonxonasining elektr energiyasiga boʻlgan yillik ehtiyojini aniqlash VII bobning 14-misolida koʻrsatilgan. 101. Kommunal issiqlik energetika korxonalarida issiqlikni ishlab chiqish uchun kerakli suv sarfi isitish tizimlarini va issiqlik tarmoqlarining tashqi quvurlarini bir martalik suv bilan toʻldirish, isitish va issiq suv taʼminoti tizimlarini qoʻshimcha suv bilan taʼminlash, suv tayyorlashning xususiy ehtiyojlari uchun boʻlgan suv sarflaridan jamlanadi. 102. Isitish tizimlarini toʻldirish uchun suv sarflari ulangan isteʼmolchilarning isitish tizimlarini toʻldirish uchun suv sarflaridan jamlanadi va suv oʻlchagichlarning oʻtgan yilgi koʻrsatkichlari boʻyicha aniqlanadi, ular boʻlmaganda esa VIII bobning 38-jadvali maʼlumotlariga muvofiq quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Vsis — ichki issiqlik isteʼmoli tizimlarining hajmi, m3; Qr — isteʼmol tizimlarining hisoblab chiqilgan issiqlik yuklamasi, Gkal/soat; Vud — tizimning tasnifiga va VIII bobning 33-jadvali maʼlumotlari boʻyicha haroratlarning hisoblab chiqilgan grafigiga muvofiq aniqlanadigan suvning solishtirma hajmi, m3/(Gkal/soat). 103. Issiqlik taʼminotining ochiq tizimlarida mahalliy issiq suv taʼminoti tizimlarini toʻldirish uchun kerakli suv hajmi issiq suv taʼminotining oʻrtacha bir soatlik hisoblangan yuklamasi 6 m3/(Gkal/saot) hisobidan aniqlanadi. 104. Isitish asboblarining turi haqida aniq maʼlumotlar boʻlmaganda, binolarni butun hajmi boʻyicha isitishning mahalliy tizimlarini toʻldirish uchun kerakli suvning taxminiy solishtirma hajmini issiqlikni isitish va ventilyatsiya uchun hisoblangan bir soatlik yigʻma sarfini 30 m3/(Gkal/soat) hajmida qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi. 105. Issiqlik tarmoqlarining quvuroʻtkazgichlarini toʻldirish uchun suv hajmi VIII bobning 39-jadvali maʼlumotlariga muvofiq turli diametrli quvuroʻtkazgichlarni kesim yuzasi va uzunligiga qarab 1 km uchun suvning solishtirma hajmi boʻyicha hisoblanadi. Toʻldirishlar soni issiqlik tarmoqlarini taʼmirlash va sinash boʻyicha ishlash jadvali bilan aniqlanadi. 106. Isitish tizimini va tashqi issiqlik tarmoqlarini toʻldirish uchun issiqlik tarmoqlari quvuroʻtkazgichlaridagi suvning solishtirma hajmini hisobga olib, ulangan yuklamaning 1 Gkal/soat.ga taxminan 40-50 m3 hajmida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi. 107. Tizimlardagi va quvuroʻtkazgichlardagi yoʻqotishlarni toʻldirish uchun qoʻshimcha suv hajmi sizib chiquvchi suv hajmi va issiq suv taʼminotining ochiq tizimlarida olingan suvning hajmiga muvofiq boʻlishi kerak. Sizib chiquvchi suv hajmining oʻzgarib turishini hisobga olib va yil davomida tizimning ishlash rejimi sharoitlariga qarab sizib chiquvchi suv hajmining meʼyori (m3/soat) bir soatda issiqlik tarmoqlarining quvuroʻtkazgichlaridagi va ularga bevosita ulangan binolarni mahalliy isitish va ventilyatsiya tizimlaridagi suvning hajmidan KMK 2.04.07-99 “Issiqlik tarmoqlari”ga muvofiq 75 foizga teng qilib qabul qilinadi. 108. Qoʻshimcha toʻldirish uchun suv sarfi quyidagi hajmni tashkil qiladi: issiqlik taʼminotining yopiq tizimlari uchun: Vs — issiqlik tarmoqlarining quvuroʻtkazgichlaridagi va bevosita ulangan mahalliy isitish tizimlaridagi suv hajmi, m3; τ — rejalashtirilayotgan (yil, chorak, oy) davrda tizimning ishlash soatlari; issiqlik taʼminotining ochiq tizimlari uchun: Vs — issiqlik tarmoqlarining quvuroʻtkazgichlaridagi va bevosita ulangan mahalliy isitish va issiq suv taʼminoti tizimlaridagi suv hajmi, m3; G g.v — issiq suv taʼminoti uchun suv sarfi, m3/soat. 109. Issiqlik taʼminotining ochiq tizimlarida issiq suv taʼminoti tizimlarini qoʻshimcha toʻldirish uchun kerakli suv hajmi, oʻrtacha bir soatlik issiqlik sarfi boʻyicha aniqlanadi. Issiq suv taʼminoti uchun suvning oʻrtacha bir soatlik sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: isitish muvsumida: yoz mavsumida: Qg.v.sr.ot; Qg.v.sr.l — issiqlikning tegishlicha isitish va yoz mavsumlarida issiq suv taʼminoti uchun oʻrtacha bir soatlik sarfi, Gkal/soat; S — issiq suvning issiqlik sigʻimi 1000 kkal/m3 °S ga teng qilib qabul qilinadi; Tr.v. — issiq suvning ochiq tizimlar uchun hisoblangan harorati 65 °S ga teng qilib qabul qilinadi; tx.z; tx.l — sovuq (suv oʻtkazgichdagi) suvning tegishlicha isitish va yoz mavsumlarida hisoblangan harorati, maʼlumotlar boʻlmaganda isitish mavsumida — 5°S, yoz mavsumida — 15 °S ga teng deb qabul qilinadi. 110. Issiqlikning issiq suv taʼminoti uchun oʻrtacha bir soatlik sarfi (Gkal/soat) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: isitish mavsumida: yoz mavsumida: a — issiq suv taʼminoti uchun suv sarfining meʼyori, l/sut KMK 2.04.01-98 “Binolarning ichki suv oʻtkazgich va kanalizatsiyasi”ga muvofiq qabul qilinadi. m — sutkaga taalluqli boʻlgan oʻlchov birliklari soni (istiqomat qiluvchilar, oʻquvchilar, yotish joylari soni va h.); S — issiq suvning solishtirma issiqlik sigʻimi, kkal/kg °S; b — yoz mavsumida isitish mavsumiga nisbatan issiq suv taʼminoti uchun suvning oʻrtacha bir soatlik sarfi kamayishini hisobga oluvchi koeffitsiyent, maʼlumotlar boʻlmaganda turar joy sektori uchun 1,0 (kurort zonalari uchun b =1,5), korxonalar uchun 1,0 ga teng qilib qabul qilinadi. (KMK 2.04.07.-99 “Issiqlik tarmoqlari”). 111. Faqat isitish va ventilyatsiya uchun ishlovchi qozonxonalar tomonidan issiqlik ishlab chiqilishi uchun kerakli suv miqdorining rejaviy hisob-kitoblari uchun isitish tizimlari va tashqi issiqlik tarmoqlarini bir martalik toʻldirish va qoʻshimcha toʻldirish uchun suv sarfining yaxlitlangan normativlaridan koʻrsatilgan ehtiyojlar uchun ishlab chiqiladigan 1 Gkal issiqlik uchun 0,4-0,5 m3/Gkal hisobidan foydalanish mumkin. 112. Puflash uchun suvning sarfi qozonga beriladigan suvning sifati bilan aniqlanadi va har bir holatda aniq sharoitdan kelib chiqqan holda hisoblanishi lozim. Umumiy holatda qoʻshimcha toʻldirish uchun suvning sarfi, kg/soat quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Dk — qaytariladigan kondensat miqdori, kg/soat; Dd — qoʻshiladigan kimyoviy tozalangan suvning miqdori, kg/soat; Dp — qozonning bugʻ ishlab chiqarish unumdorligi, kg/soat (texnikaviy tavsiflar yoki sinovlar boʻyicha qabul qilinadi); Kk, Kd, Kp — tegishlicha kondensat, qoʻshiladigan suv va bugʻning tavsifi (ishqorligi yoki quruq qoldiq) g-ekv/kg yoki g/kg; Kkv — qozondagi suvda oʻrnatilgan toʻyinishning tavsifi, g-ekv/kg yoki g/kg; b — puflanadigan suvning miqdoriga nisbatan separatsiya qilingan bugʻning ulushlardagi miqdori; Dper, Dnas — qozonning oʻta qizdirilgan va toʻyingan bugʻ boʻyicha unumdorligi, kg/soat. Spv, Skv, Sp — taʼminlovchi suvning, qozon suvining, bugʻning tegishlicha tarkibi yoki ishqorligi mg-ekv/litr, kimyoviy tahlil yordamida aniqlanadi Kk, Kp, b — koeffitsiyentlari qozon agregatining issiqlik texnikaviy sinovlari yordamida belgilanadi. 113. Hisob-kitob qilish uchun kerakli maʼlumotlar boʻlmaganda puflash uchun kerakli suvning sarfi taxminan quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Kpr — puflash uchun kerakli issiqlik sarfini hisobga oluvchi, VIII bobning 12-jadvali boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent; Qk — qozonxonaning nominal issiqlik ishlab chiqarish unumdorligi, Gkal/soat; ikv — toʻyinish haroratida qozon suvining entalpiyasi, qozon barabanidagi bosimga qarab maʼlumotnomaviy jadvallar boʻyicha aniqlanadi, kkal/kg; ipv — taʼminlovchi suvning entalpiyasi, kkal/kg. 114. Suv tayyorlash ehtiyojlari uchun suvning sarfi, tindiruvchi filtlarni yumshatish, kimyoviy suv tozalash filtrlarini yumshatish, yuvish va qayta tiklash uchun foydalaniladigan suv sarflari, deaeratorlarda bugʻlanib chiquvchi yoʻqotishlar uchun suv sarflarining yigʻindisidan jamlanadi. Suv tayyorlash uchun suvning sarflari aniq sharoitlardan va mavjud uskunalardan kelib chiqqan holda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Gvzrosv — tindiruvchi filtrlarni yumshatish uchun yuvilishiga suv sarfi (VIII bobning 40-jadvali boʻyicha qabul qilinadi); Gkvzr; Gkr — suvning tegishlicha yumshatish uchun yuvishga, regeneratsiyaga sarfi (maʼlumotlar boʻlmaganda VIII bobning 36-jadvali boʻyicha qabul qilinadi); pi — bir xil filtrlar soni; mi — rejalashtirilayotgan davrda regeneratsiyalar soni; r — har xil filtrlar soni; Gbugʻ — deaeratordagi bugʻlanib chiqishni hisobga olib suv sarfi; Gd — deaeratorning unumdorligi, m3/soat; t — rejalashtirilayotgan davrda deaerator ishlashining davomiyligi, soat. 115. Suvning xoʻjalik va ichimlik ehtiyojlari uchun sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: ad — 1 dush toʻriga suv sarfining meʼyori, KMK 2.04.01-85 “Binolarning ichki suv quvuroʻtkazgichi va kanalizatsiyasi”ga muvofiq qabul qilinadi; a — bir smenada bir kishiga suv sarfi meʼyori, KMK 2.04.01-85 “Binolarning ichki suv quvuroʻtkazgichi va kanalizatsiyasi”ga muvofiq qabul qilinadi; pd — dush toʻrlarining soni; td — rejalashtirilayotgan davr uchun dush toʻrlarining ishlash davomiyligi, soat; r — smenada ishlayotganlarning soni, kishi; tr — rejalashtiralyotgan davrda smenalar soni. 116. Qozonxonaning xoʻjalik va ichimlik ehtiyojlari (dushlar, qoʻl yuvgichlar, aylanuvchi mexanizmlarning podshipniklarini sovutish va boshqalar) uchun suvning sarfi, maʼlumotlar boʻlmaganda, taxminan qozonlar unumdorligining 1 tonnasiga sutkasiga 2-3 m3 deb qabul qilinadi. 117. Gidrokul ketkazish tizimi uchun filtrlarni yuvishdan keyingi suv, hamda dush, qoʻl yuvgichlardagi va ishlab chiqarishda ifloslangan boshqa suvlar foydalaniladi. Shlak ketkazish tizimi uchun suvning solishtirma sarfi quyida keltirilgan. 118. Isitish qozonxonalarida issiqlik taʼminotining yopiq tizimlari uchun suv sarfi taxminan quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi mumkin: qv — suvning solishtirma sarfi, tn/soat(Gkal/soat), VIII bobning 42-jadvali boʻyicha aniqlanadi; Qotp — qozonxona tomonidan berilayotgan issiqlikning miqdori, Gkal/soat; t — qozonxonaning ishlash davomiyligi, soat. Issiqlik taʼminotining ochiq tizimida (106) formula boʻyicha qabul qilingan qiymatga hisoblanadigan davr uchun issiq suv taʼminoti uchun suv sarfining qiymatini qoʻshish lozim, xoʻl qoʻl ushlagichlar va gidroushlagichlarda esa ushbu sarfni ham qoʻshish kerak. Issiqlik tarmoqlarini va ularga ulangan binolarni isitish tizimlarini toʻldirish va qoʻshimcha suv quyish uchun kerakli suv miqdorini aniqlash VII bobning 15-misolida koʻrsatilgan. Qozonxonaning ehtiyojlari uchun suv sarfini aniqlash VII bobning 16-misolida koʻrsatilgan. Kimyoviy suv tozalashning xususiy ehtiyojlari va deaerotorda suv bugʻlanishi uchun bir yillik suv sarfini aniqlash VII bobning 17-misolida koʻrsatilgan. Qozonxonaning maishiy ehtiyojlari uchun bir yillik suv sarfini aniqlash VII bobning 18-misolida koʻrsatilgan. II-paragrafga 1-son misol Hajmi 24400 m3 (shu jumladan yertoʻla 2000 m3) boʻlgan, 1965-yilda qurilgan besh qavatlik gʻishtli uyni isitish uchun bir yilda sarflanadigan issiqlik miqdorini aniqlash. Bino Fargʻona shahrida joylashgan. Hisob-kitob (2) formula boʻyicha bajariladi. Isitiladigan binoning hajmini aniqlaymiz: VH = (24400 – 2000) + 2000 × 0,4 = 22400 + 800 = 23200 m3 Quyidagi boshlangʻich maʼlumotlardan kelib chiqqan holda isitishning solishtirma tavsifi qiymatini 1-jadval boʻyicha tanlaymiz: 23200 m3 hajm va 1965-yilda qurilgan bino uchun tashqi harorat uchun – 30 °S boʻlganda isitishning solishtirma tavsifi — 0,37 kkal/m3soat °S. Fargʻona shahri uchun tashqi havoning hisoblangan isitadigan harorati –15 °S boʻlishi bilan “a” koeffitsiyenti 2-jadval boʻyicha qabul qilinadi va 1,29 teng boʻladi. Fargʻona shahri uchun havoning oʻrtacha tashqi harorati isitish davrida — +3,4°S. Isitish davrining davomiyligi — 132 sut. Kattaliklarning sonli qiymatini 3-formulaga qoʻyib va isitish davrining soatlariga koʻpaytirilsa, quyidagiga ega boʻlamiz: Qo = 1.1 × 23200 × 0.37 × 1.29 × (18 – 3.4) × 24 × 132 × 10 = 563.4 Gkal III-paragrafga 2-son misol Angren shahrida joylashgan alohida turgan 50000 m3 hajmli kinoteatr binosining yil davomida ventilyatsiyasi uchun sarflanadigan issiqlikni aniqlash. Hisob-kitobni 6-formula boʻyicha olib boramiz. Ventilyatsiyaning solishtirma tavsifi qiymatini 4-jadval maʼlumotlariga muvofiq qabul qilamiz 38 kkal/m3 soat °S) Kinoteatrda ichki havoning harorati — 14 °Sga teng. Isitish davrida tashqi havoning oʻrtacha harorati — +2.9 °S. Ventilyatsiya tizimining ishlash soatlari bir sutka davomida (shartli ravishda tanaffussiz soat 8 dan 24 gacha) 16 soatga teng. Angren shahri uchun isitish davrining davomiyligi 135 sutkani tashkil etadi, sonli qiymatlarni (5) formulaga qoʻygan holda, quyidagini olamiz: QVYIL =1.1 x 50000 x 0.38 (14 - 2.9) x 135 x 16 x 10-6 = 501.05 Gkal/yil IV-paragrafga 3-misol Yangiyoʻl shahridagi 450 oʻrinli har bir boʻlinma uchun umumiy vanna va dush xonalari boʻlgan kasalxonaga issiq suv taʼminoti uchun zarur boʻlgan issiqlikning yillik miqdorini aniqlash. Issiq suvning taʼminoti hafta davomida va toʻliq sutka davomida uzluksiz amalga oshiriladi. Binoda quvurlarning tashqi diametri 32 mm boʻlgan, har biri 23.5 m uzunlikdagi 24 ta izolyatsiya qilinmagan stoyaklar oʻrnatilgan boʻlib, ularning 4 metri yertoʻlada joylashgan. Stoyaklar tepadan halqalangan. Tashqi diametri 57 mm va har biri 60 m uzunlikdagi beruvchi va sirkulyatsion quvurlar yertoʻlada joylashgan va izolyatsiya qilingan. Suvning oʻrtacha harorati beruvchi quvurda — 60 °S, sirkulyatsion quvurda esa — 50 °S teng. Hisob-kitobni 10—12-formulalari boʻyicha olib boramiz. Issiq suv sarfining meʼyori kasalxonadagi bir oʻringa 75 litr miqdorida qabul qilamiz (3-ilova KMK 2.0401-98 “Binolarning ichki suv oʻtkazgichi (vodoprovodi) va kanalizatsiyasi”ga qarang). Kasalxonadagi oʻrinlar soni dastlabki maʼlumotlarga muvofiq 450 tani tashkil etadi. Suv oʻtkazgichdagi sovuq suvning harorati qishda ts.q = 5 °S, yozda ts.yo = 15 °Sga teng. Yangiyoʻl shahrida isitish davrining davomiyligi — 133 sutka. Isitish davriga nisbatan isitilmaydigan davrda issiq suvning taʼminotiga suv sarfi oʻzgarishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent, maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda uy-joy sektori uchun 1.0 (dam olish zonalari uchun b = 1.5), korxonalar uchun 1.0 ga teng. Issiq suv taʼminotida stoyaklar tomonidan issiqlik yoʻqotishlarini hisob-kitob qilish uchun 3-jadvalga asosan binoning ichkarisida havoning harorati +20 °Sga teng. Isitilmaydigan yertoʻlada havoning oʻrtacha harorati — 5 °Sga teng deb qabul qilinadi. 12-formulaning rasshifrovkasiga asosan 57 mm trubalar diametri uchun izolyatsiya FIK 0.74 ga teng boʻladi. Qiymatlarni 12-formulaga oʻrniga qoʻyib va 11-formula boʻyicha jamlab, tegishlicha binoning issiq suv taʼminoti quvurlarining issiqlik yoʻqotishlari miqdorini olamiz: Qtpst stoyaklari bilan, va beruvchi quvurlar ajratmalari (razvodkalari) Qtpp.pod va sirkulyatsion Qtps.pod Qiymatlarni 10-formulaga oʻrniga qoʻyib, issiq suv taʼminotiga issiqlikning yillik sarfini aniqlaymiz: Qg.vyil = 75 x 450 x [(55-5) x 133 + 1 (350 – 133) x (55 – 15)] 10-6 + 94.96 = 517.39 + 94.6 = 612.35 Gkal IV-paragrafga 4-son misol Toshkent shahridagi 430 odam yashovchi 9 qavatli uyning issiq suvi taʼminoti ehtiyojlari uchun issiqlikning yillik miqdorini aniqlash. Markazlashtirilgan issiq suv taʼminoti boʻlgan bino 1500 mm uzunlikdagi vannali dush xonalari, stoyaklar izolyatsiya qilingan, sochiq quritgichlar bilan jihozlangan. Toshkent shahri uchun isitish davrining davriyligi 131 sutka. Issiq suv taʼminotining tashqi tarmoqlari mavjud emas. Hisob-kitobni 14-formula yordamida olib boramiz. Bir yashovchiga issiq suv sarfi meʼyori 5-jadvalga asosan 120 l/sutkaga teng. Dastlabki shartlarga muvofiq yashovchilar soni 430 kishi. Sovuq suvning harorati qishda ts.q = 5 °S, yozda ts.yo = 15 °Sga teng. Isitish davriga nisbatan yozda issiq suvning taʼminotiga suvning oʻrtacha soatlik sarfini hisobga oluvchi koeffitsiyent 1,0 ga teng deb qabul qilinadi. 9-jadvaldan issiq suv taʼminoti uchun quvurlardagi issiqlik energiyasi yoʻqotishlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent, berilgan shartlar uchun 0.2 ga teng deb topamiz. Qiymatlarni 14-formulaga oʻrniga qoʻysak, issiq suv taʼminoti ehtiyojlari uchun issiqlikning yillik miqdorini olamiz. Qg.v = (1 + 0.2) x {120 x 430 x [(55 – 5) x 131 + 1.0 (350 – 131) x (55 – 15)]} 10-6 = 947.99 Gkal IV-paragrafga 4 “A”-son misol 1. “Toshissiqlikmarkaz” OAJning ishlab-chiqarish texnologik ehtiyojlari uchun issiqlik energiyasi sarfi 1. Akkumulyator baklarining bugʻli “yostigʻi” uchun issiqlik sarfi. Hisob-kitob qilishda “Issiqlik elektrostansiyalarida yoqilgʻining solishtirma sarflarini meʼyorlashtirish boʻyicha yoʻriqnoma va metodik koʻrsatmalar”dan foydalanilgan. Bugʻli yostiq isitilgan suvning berilishi natijasida hosil boʻladi. Bugʻ ogohlantiruvchi quvurdan atmosferaga yoʻnaltiriladi. Bugʻning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: w = 2 m/s — bugʻning tezligi; S = nd2/4, — ogohlantiruvchi quvurning kesimi, m2; d — ogohlantiruvchi quvurning diametri, m; j — bugʻning solishtirma ogʻirligi kg/m3. Issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: i — chiquvchi bugʻning tarkibidagi issiqlik, kkal/kg; Rabs = 1.0 kg/sm2 da, t = 110 °S ga teng (“Suv va suv bugʻining termodinamik xususiyatlari” M.P. Vukalovich), v = 1,781m3/kg — bugʻning solishtirma hajmi. j = 0,561 kg/m3 i = 644,2 kkal/kg Hisob-kitoblar boʻyicha maʼlumotlar jadvalga kiritilgan: 2. Suv tayyorlash uskunalari (STU)ga issiqlik sarfi. STUning texnologik ehtiyojlari issiqlik sarflari qozonlarni va issiqlik tarmoqlarini suv bilan qoʻshimcha taʼminlash uchun suvni tayyorlashda texnik jihatdan muqarrar yoʻqotishlarni aks ettiradi. Issiqlikning normativ sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: qn — issiqlikning solishtirma normativ sarfi, Gkal/tn; Gobr — qayta ishlangan (podpitka) suvning miqdori, tonn. Har bir TS boʻyicha hisob-kitoblar natijalari jadvalda keltirilgan: 3. Mazut xoʻjaligining xususiy ehtiyojlari uchun issiqlik sarfining meʼyorlarini hisob-kitob qilish. Hisob-kitoblar “Issiqlik elektrostansiyalarining mazut xoʻjaligi uchun issiqlik sarfi meʼyorlari” tarmoq hujjatiga muvofiq bajariladi. Hisob-kitoblar uchun dastlabki maʼlumotlar: M-40 — mazutning rusumi; 2,7 °S — tashqi havoning harorati; 70 °S — metall rezervuarlarda mazutni saqlash harorati; Ip = 663 kkal/kg — mazut xoʻjaligiga beriluvchi bugʻning tarkibidagi issiqlik; Ik = 60 kkal/kg — mazut xoʻjaligidan qaytariluvchi kondensatning tarkibidagi issiqlik. Hisob-kitoblar uchun boshqa maʼlumotlar IMdan natural oʻlchashlar boʻyicha, mazut kelib tushishi yuk xatlaridan (buxgalteriyadan), sutkalik qaydnomalardan olingan. I. Mazut xoʻjaligi uchun issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: 1. Mazut oqizilishiga issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Goq — kelib tushgan mazutning miqdori, tn; qoq — mazutning oqizilishida issiqlikni solishtirma sarfi, Gkal/soat (6-rasm). 2. Mazut saqlanishi uchun issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Gsaq — saqlanayotgan mazutning miqdori, tn; Qsaq — mazutning saqlanishida issiqlikning solishtirma sarfi, Gkal/soat (6-rasm); i1 — mazutning saqlanish vaqti, soat. 3. Mazutning isitilishi uchun issiqlikni sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Gsj — yoqilgan mazutning miqdori, tn; Qpod — mazutlarni isitish idishlarida (MII) mazutni isitish uchun issiqlikning solishtirma sarfi, Gkal/soat (7-rasm). 4. Zaxiradagi mazutnasos qurilmasining saqlanishi uchun issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: i2 — mazutnasos qurilmasini zaxirada turish vaqti, soat; qrmn — mazutnasos qurilmasining zaxirada saqlanishi uchun issiqlikning solishtirma sarfi, Gkal/soat (7-rasm). 5. Qabul qilish-oqizish uskunasining (QQOU) zaxirada saqlanishi uchun issiqlikni sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: i3 — qabul qilish-oqizish uskunasining zaxirada saqlanish vaqti, soat. qrpsu — gusaklarni zaxirada saqlash uchun issiqlikning solishtirma sarfi, Gkal/soat (7-rasm). n — gusaklarning soni, dona; 6. Mazutni uzatish uchun issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: L — mazut quvurlarining uzunligi, m. qtr — mazutni uzatish uchun issiqlikning solishtirma sarfi, Gkal/soat. 7. Mazut xoʻjaligining jihozlarini puflash uchun issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: III. Isitilgan mazut bilan kiritiladigan issiqlikning miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: 1. Mazut xoʻjaligi uchun bugʻ sarfining miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: IV. Mazut xoʻjaligining xususiy ehtiyojlariga issiqlikning sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Yuqorida aytib oʻtilganlardan kelib chiqqan holda quyidagilarni aniqlaymiz: 1. Yoqilgan mazutning miqdoriga issiqlik solishtirma sarfining meʼyori: 2. Saqlanayotgan mazutning miqdoriga issiqlik solishtirma sarfining meʼyori: 3. Mazut xoʻjaligining xususiy ehtiyojlariga issiqlikning sarfini hisob-kitob qilish natijalari 3.1-jadvalga kiritilgan. 4. Vakuumli deaerator bugʻlanishlari bilan issiqlik yoʻqotishlari. Deaeratordagi bugʻlanishning miqdori soni 1 tonna deaeratorlangan suvga 2 kg hisobidan aniqlanadi (“Ishlab chiqarish va isitish qozonxonalari”). 0.2 kg/sm2 absolyut bosimida toʻyintirilgan bugʻning entalpiyasi 623.1 kkal/kg ni tashkil etadi (“Suv va suv bugʻlarining termodinamik xususiyatlari”). Deaeratordagi bugʻlanish bilan issiqlik yoʻqotishlari quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanadi: Gdeaer.v — deaerirlangan suvning miqdori, t/yil. Har bir TS boʻyicha hisob-kitob qilish natijalari jadvalda keltirilgan: bunda: tsrt = 55 °S — bakdagi suvning oʻrtacha harorati S — bak yuzasining maydoni, m3 l — ishlash soatlarining soni, soat 6. Issiq suv va bugʻ quvurlaridagi issiqlik yoʻqotishlari. Quvuroʻtkazgichlarning izolyatsiyasi orqali issiqlik yoʻqotishlarining oʻrtacha yillik qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: qnormt.p — quvuroʻtkazgichlar issiqlik yoʻqotishlarining solishtirma normativ qiymati, kkal/m*soat L — quvuroʻtkazgich uchastkasining uzunligi, m; b — armatura, tayanch va kompensatorlarning issiqlik yoʻqotishlarini hisobga oluvchi mahalliy issiqlik yoʻqotishlari koeffitsiyenti. b = 1.2 — kanalli yotqizish uchun, b = 1.2 — kanalsiz yotqizish uchun, b = 1.25 — yer ustidan yotqizish uchun (2.3.5-band). i — ishlash vaqti, soat. “Suvli issiqlik tarmoqlari. Loyihalashtirish boʻyicha maʼlumot qoʻllanmasi”ga muvofiq (tcrt va tcrhavo haroratda) issiqlikning normativ yoʻqotishlari qiymatlarini qnormt.p qayta hisoblash uchun quyidagi nisbat qoʻllaniladi: (qnormt.p.)jadv — tcrt va tcrhavo haroratlarida issiqlikning normativ solishtirma yoʻqotishlarining jadval koʻrinishidagi qiymatlari. Toshkent shahri uchun oʻrtacha yillik harorat 13.6 °Sni tashkil etadi. Suvning 100 °S oʻrtacha haroratida ildiz osti qiymati ((100 – 13.6)/(100 – 5))0.5 = 0.955ga teng boʻladi. Suvning 55 °S haroratida ((55 – 13.6)/(50 – 5))0.5 = 0.96. Suvning 70 °S oʻrtacha haroratida ildiz osti qiymati ((70 – 13.6)/(75 – 5))0.5 = 0.898ga teng boʻladi. Kanalsiz yotqizish uchun issiqlik va tuproqning boshqa xisoblangan haroratlari tcrt va tcrhavo ga meʼyoriy qiymatlarning qayta hisoblanishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: (qnormt.p.)jadv — tcrt va tcrhavo haroratlarida issiqlikning normativ solishtirma yoʻqotishlarining jadval koʻrinishidagi qiymatlari (issiqlik eltuvchi va tuproqning harorati). Toshkent shahri uchun tuproqning harorati 9.7 °Sni tashkil etadi. Suvning 100 °S oʻrtacha haroratida ildiz osti qiymati ((100 – 9.7)/(80 – 5))0.5 = 1.1ga teng boʻladi. Suvning 55 °S haroratida ildiz osti qiymati ((55 – 9.7)/(80 – 5))0.5 = 0.83 ga teng boʻladi. Suvning 70 °S oʻrtacha haroratida ildiz osti qiymati ((70 – 9.7)/(80 – 5))0.5 = 0.897ga teng boʻladi. Hisob-kitoblarning natijalari 6-1-jadvalga kiritilgan. IV-bobga 5-misol Toshkent viloyati Chorvoq qishlogʻiga yanvar oyida 60 tonnali sisternada kelib tushgan mazutning isitilishi uchun issiqlik energiyasi sarfini aniqlash. Mazut markasi M-80. Yoʻlni bosib oʻtish vaqti – 72 soat. Sisternada mazutning harorati boshlangʻich (1.7 °S), 60 tonnali sisterna uchun sovutish koeffitsiyenti – 1.55. Mazutning zichligi – 990 kg/m3. Isitish va quyishning vaqti – 10 soat. Hisob-kitobni 20-formula boʻyicha olib boramiz: IV-bobga 6-son misol M-80 mazutini izolyatsiya qilinmagan rezervuarda saqlashda issiqlik yoʻqotishlarning kompensatsiyasi uchun issiqlik energiyasi sarfini aniqlash. Mazutning rezervuardagi massasi — 2000 tn, rezervuarning yuzi — 927 m2. rezervuarning sigʻimi — 2150 m3. Yoqilgʻining sutkalik sarfi — 990 kg/m2. Mazutning zichligi — 990 kg\m3. Rezervuar devorlarining issiqliq qaytarish koeffitsiyenti — 6,98 kkal/m2 × soat × °S. Tashqi havoning harorati — 7,0 °S . Mazutni quyish harorati — 50 °S . Hisob-kitobni 21-formula boʻyicha olib boramiz. Yoqilgʻini izolyatsiya qilinmagan rezervuarda saqlash vaqtini aniqlaymiz: Mazutni saqlashda issiqlik energiyasi sarfini aniqlaymiz: IV-bobga 7-son misol Umumiy uzunligi 1-11,6 km boʻlgan, shu jumladan oʻtib boʻlmaydigan kanallarda 1-0,5 km 377 mm, 1-1,0 km d-273 mm, 1-2 km d-219 mm, 1-2,5 km d-159 mm, 1-3,0 d-108 mm, 1-1,1 km d-76 mm oʻtkazilgan, kanalsiz 1-1,0 km d-219 mm oʻtkazilgan; 1-0,5 km d-377 mm yer ustidan oʻtkazilgan issiqlik tarmoqlarida isitish mavsumi davomida issiqlik yoʻqotish meʼyorlarini aniqlash. Issiqlik tarmogʻi Chirchiq shahrida joylashgan. Tuproqning oʻrtacha yillik harorati tgrsr = +5 °S. Isitish davri davomida havoning oʻrtacha harorati tnarsr = + 2,8 °S. Issiqlik eltuvchining beruvchi quvuroʻtkazgichdagi oʻrtacha yillik harorati tpsr.g — 90 °S, qaytuvchi quvuroʻtkazgichda tosr.g — 50 °S . Hisobot davri mobaynida suvning beruvchi quvuroʻtkazgichdagi harorati tpsr = 90 °S, qaytuvchi quvuroʻtkazgichda tosr = 48 °S. Isitish davrining davomiyligi 130 sutka. Isitish davri davomida sovuq suvning harorati ts.ssr — 5 °S. Hisob-kitobni (26—44) formulalar boʻyicha olib boramiz. 28 va 30-formulalar boʻyicha issiqlik yoʻqotishlar meʼyorlariga tuzatish koeffitsiyentlarni aniqlaymiz: Yer ostidan oʻtkazish uchun: K = (90 + 48 – 2 × 5) : (90 + 50 – 10) = 0.98 Yer ustidan oʻtkazish uchun: Kpod = (90 – 2.8) : (90 – 5) = 1.02 Kob = (48 – 2.8) : (50 – 5) = 1.0 V-bobga 8-son misol Isitish yuzasi maydoni — 138 m2 boʻlgan qozonni qizdirish uchun qozonxonaning yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojini aniqlash. Taʼmirlash ishlari jadvali boʻyicha qozonlarni quyidagi toʻxtatishlari inobatga olingan: 48 soatlab, ikki marta toʻxtatish, 24 soatlab ikki marta toʻxtatish, 12 soatlab besh marta toʻxtatish. 1. 21-jadval boʻyicha qozonni bir marta qizdirish uchun yoqilgʻining solishtirma sarfini aniqlaymiz: 2. Jadval bilan koʻzda tutilgan qozonni qizdirish boʻyicha taʼmirlash ishlari uchun yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni hisoblab chiqamiz: Vusrast = (800 x 2) + (400 x 2) + (200 + 5) = 3400 kg.sh.yo. V-bobga 9-son misol Tabiiy gazdan foydalanuvchi beshta DKVR-4/13 qozonlari boʻlgan qozonxona uchun 1 tonna meʼyordagi bugʻni ishlab chiqish uchun yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyorini aniqlash, qozonlarning FIK — 90,8 foiz. Qozonlar davriy ravishda puflantiriladi. Hisob-kitob 56-formula boʻyicha olib boriladi. 1 tonna normal bugʻni ishlab chiqish uchun yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: b = bn (1 + Kprod), bunda: bn — 1 tonna normal bugʻni ishlab chiqish uchun yoqilgʻini shartli sarfining hisoblangan solishtirma meʼyori VIII bobning 20-jadvali maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi; Kprod — puflanadigan suv bilan issiqlik yoʻqotishni hisobga oluvchi koeffitsiyent. Davriy puflantirishda Kprod = 0.01. V-bobga 10 a-son va 10 b-son misollar Ikkita isituvchi qozonxonalar boʻyicha yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni aniqlash: 1-son qozonxona — tabiiy gazda ishlovchi 8500 kkal/nm3 issiqlik ishlab chiqarish qobiliyatiga ega boʻlgan beshta DKVR-4/13 qozoniga ega. Har bir qozonning isitish yuzining maydoni — 138 m2, qozonxona agregatining FIK 88 foiz. Qozonlarni bir yilda ikki marta 48 soat va 48 soatdan ortiq boʻlgan vaqt davomida toʻxtatish rejalashtirilgan. Qozonlar toʻxtab-toʻxtab puflanadi. Issiqlikning bir yillik sarfi: isitish uchun — 16800, GVS uchun — 18400, ventilyatsiya uchun — 4200, xususiy ehtiyojlari uchun — 860, issiqlik tarmoqlarida issiqlikni yoʻqotishlari uchun — 200 Gkal ni tashkil etadi. 2-son qozonxona turar joy binolarini isitish uchun AM rusumli koʻmirda ishlovchi, 6439 kkal/kg issiqlik ishlab chiqarish qobiliyatiga ega ikkita MG-2 qozonlariga ega. Bitta qozonni isitish yuzining maydoni — 64,6 m2, FIK – 0,65. Bir yilda qozonni bir marta 48 soatdan ortiq boʻlgan vaqtga toʻxtatish rejalashtirilgan. Yillik issiqlik ishlab chiqish — 3000 Gkal. Yoqilgʻining sarfi har bir qozonxona boʻyicha alohida-alohida hisoblanadi. 1-son qozonxona boʻyicha. 1. Issiqlikning yillik ishlab chiqilishini (1) va (27) formulalar boʻyicha aniqlaymiz: Qyilishch = 16800 + 4200 + 18400 + 200 + 860 = 40460 Gkal 2. Issiqlikni bir tonna normal bugʻ hisobiga qayta hisoblashni (57) formula boʻyicha amalga oshiramiz: 3. Davriy puflash davomida 1 tonna normal bugʻni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma meʼyorini (56) formula boʻyicha topamiz: VIII bobning 22-jadvaliga muvofiq 1 tonna bugʻ uchun bn = 103,86 kg sh.yo., Kprod = 0,01, bu yerdan b = 103,86 (1 + 0,01) = 1 tonna bugʻ uchun 104,90 tn sh.yo. 4. Qozonxona tomonidan bugʻni ishlab chiqish uchun yoqilgʻi sarfini quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqamiz: V1 = 63219 x 104,9 = 6631673,1 kg u.t. yoki 6631,7 t.sh.yo 5. Qozonlarni qizdirish uchun yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni hisoblab chiqamiz. 23-jadval boʻyicha qozonlarni 48 soatlik toʻxtatishda shartli yoqilgʻining solishtirma sarfi 800 kg.sh.yo.ga, 48 soatdan ortiq toʻxtatishda esa 1200 kg.sh.yo ga teng. V2 = (800 x 5) + (1200 x 5) = 10000 kg sh.yo = 10 t.sh.yo 6. 1-son qozonxona uchun shartli yoqilgʻiga boʻlgan umumiy ehtiyoj quyidagini tashkil etadi: Vshart = V1 + V2 = 6631,7 + 10 = 6641,7 t.u.t. 7. Natural yoqilgʻining shartli yoqilgʻiga nisbatan issiqlik ishlab chiqish qobiliyatiga nisbiy teng boʻlgan kaloriyali ekvivalentini aniqlaymiz: 8. 1-son qozonxonaning tabiiy gazga boʻlgan ehtiyojini quyidagi formula boʻyicha aniqlaymiz: 2-son qozonxona boʻyicha 1. Qozonxonaning bir yillik issiqlik ishlab chiqishini aniqlaymiz. Misolning shartlari boʻyicha u 3000 Gkalga teng. 2. 1 Gkal issiqlikni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻi sarfining solishtirma meʼyorini topamiz. 21-jadval boʻyicha b = 219/7 kg sh.yo. 3. 2 son qozonxonaning hisoblangan issiqlik miqdorini ishlab chiqish uchun ehtiyojini hisoblab chiqamiz: V1 = 3000 x 219.7 = 659100 kg sh.yo. 4. Qozonlarni qizdirish uchun yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni VIII bobning 23-jadvali boʻyicha hisoblab chiqamiz: V2 = 600 x 2 = 1200 kg sh.yo. 5. Shartli yoqilgʻiga boʻlgan umumiy ehtiyoj issiqlikni ishlab chiqish va qozonlarni qizdirish uchun yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni bir-biriga qoʻshilgan yigʻindisidan kelib chiqadi. Vshart = V1 + V2 = 659100 + 1200 = 660300 kg sh.yo. = 660.3 tn. sh.yo. 6. Natural yoqilgʻining kaloriyali ekvivalentini aniqlaymiz: 7. AM rusumli koʻmirga boʻlgan ehtiyojni hisoblab chiqamiz: V-bobga 11-misol Ikkita MG-2 qozonli qozonxona tomonidan issiqliq tarmogʻiga issiqlikni uzatishda yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni aniqlash. Har bir qozonning sirtini isitish maydoni 64.6 m2, FIK brutto — 65 foiz. Qozonlar AM rusumli koʻmirda ishlaydi. Yillik issiqlik ishlab chiqish — 3000 Gkal. Xususiy ehtiyojlar uchun issiqlik sarflari umumiy issiqlik ishlab chiqishning — 4.4 foizini yoki 135 Gkal.ni tashkil etadi. Hisob-kitobni quyidagi formula boʻyicha olib boramiz: 1. Qozonxonaning xususiy ehtiyojlari uchun yoqilgʻining sarfini hisobga oluvchi koeffitsiyentni aniqlaymiz: 2. Qozonxonaning xususiy ehtiyojlari uchun issiqlikning sarfini hisobga olgan holda qozonxona nettosining oʻrtacha FIK quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqamiz: 3. Issiqlik tarmogʻiga uzatiladigan issiqlikni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻining solishtirma sarfini hisoblab chiqamiz: 4. Qozonxona kollektorlaridan uzatiladigan issiqlikni ishlab chiqish uchun shartli yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojni aniqlaymiz: Botp = Qotp × botp × 10-3 = 3000 × 0.955 × 230 × 10-3 = 659 t.sh.yo. 5. 3-misolni yechilishiga muvofiq shartli yoqilgʻini natural yoqilgʻiga qayta hisoblashni amalga oshiramiz: VI-bobga 12-son misol Yoqilgʻining maksimal sarfi — 287 kg/soat boʻlgan, Angren koʻmirida ishlovchi VDN-9 tutun tortgichga ega boʻlgan qozon uchun elektr energiyasi sarfini aniqlash. Tutun tortgich tomonidan yaratuvchi butkul bosim — 8.4 mm suv.st. Tutun tortgichning FIK — 0.69. Ishlash vaqti davomiyligi 8400 soat. Qozonning issiqlik ishlab chiqish unumdorligi — 2.15 Gkal/soat. Chiqib ketuvchi gazlarning harorati — 180 °S. Hisob-kitobni 73—75-formulalar boʻyicha olib boramiz. Yonish mahsulotlarining nazariy hajmini aniqlaymiz (VIII bobning 25-jadvaliga qarang) — 8.33 nm3/kg. Chiqib ketuvchi gazlarda ortiqcha havoning koeffitsiyenti — 1.6 (VIII bobning 26-jadvaliga qarang). Unumdorlik boʻyicha zaxira koeffitsiyenti — 1.05, bosim boʻyicha — 1.1 (VIII bobning 25-jadvaliga qarang). Tutun tortgichning mahsuldorligi (74) formula boʻyicha aniqlaymiz: Tutun tortgichning elektr energiyasi sarfini (72) formula boʻyicha aniqlaymiz: VI-bobga 13-son misol K-45/55 tarmoq nasosining isitish davridagi elektr energiyasi sarfini aniqlash. Nasosning unumdorligi — 45 tn/soat. Bosim — 55 m. Nasosning FIK — 0.63. Isitish davrining davomiyligi — 3144 soat. Hisob-kitobni (77) formula boʻyicha olib boramiz: VI-bobga 14-misol 4 ta DE-4-14GM qozonlari boʻlgan isituvchi-ishlab chiqaruvchi qozonxonaning elektr energiyasiga boʻlgan yillik ehtiyojini aniqlaymiz. Qozonxona isitish, issiq suv taʼminoti va texnologik ehtiyojlar uchun ishlaydi. Qozonxonada quyidagilar oʻrnatilgan: 5.7 kVt quvvatli elektrdvigatellari boʻlgan 4 ta DN-9 tutun tortgichlar. Yil davomida ishlash davomiyligi — isitish davrida 4 ta tutun tortgich va yoz davrida — 2 ta tutun tortgich ishlaydi. 5.7 kVt quvvatli elektrdvigatellari boʻlgan 4 ta VDN-8 ventilyatorlari, yil davomida ishlash davomiyligi xuddi tutun tortgichlariniki kabi. dekarbonizatsiya boʻlimining 1.5 kVt quvvatli elektrdvigatellari boʻlgan S4-70 № 3 ventilyatorlari; 30 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan SNS-60-99 tarmoq nasosi. 7 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan birlamchi suvni tayyorlash blokining nasosi. 17 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan dekarbonizatsiya qilingan suvli 3KM-6 nasosi. 1.5 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan yuvuvchi suvning 2K-20/18 vodorod-kation filtrli nasosi. 3 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan kuchli tuz namakobini bir joydan ikkinchi joyga oʻtkazuvchi X8-18-L1-52 nasosi. 3 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan suvni bir joydan ikkinchi joyga oʻtkazuvchi X8-18-L1-52 nasosi. 7 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan issiq suv bilan taʼminlovchi SNS 38-44 nasosi. 4 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan qoʻshimcha suv beruvchi 2KM-20/30 nasosi. 30 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan toʻyintiruvchi SNSG 38-176 nasosi. 4 kVt quvvatli elektrdvigateli boʻlgan SO-7A kompressori. Qozonxona har biri 0.1 KVt boʻlgan 12 ta yoritgichlar (svetilnik) bilan yoritiladi. Isitish davrining davomiyligi 3144 soat. Nasoslarning ishlash soatlari soni: tarmoq nasosi — 3144; issiq suv taʼminoti nasosi — 8400; qoʻshimcha suv beruvchi-toʻyintiruvchi, dekarbonizatsiya qilingan suv, chiquvchi suv nasoslari — 8400; tuz namakobini bir joydan ikkinchi joyga oʻtkazuvchi, filtrlarni yuvuvchi va yumshatuvchi nasoslar — 600; suvni bir joydan ikkinchi joyga oʻtkazuvchi nasoslar — 2600. S4-70 3-son ventilyator elektrodvigatelining ishlash davomiyligi — 8400 soat, kopressorning — 1800 soat. Yoritish yuklamasining maksimal davomiyligi — 4800 soat. Hisob-kitobni 87 formula boʻyicha olib boramiz. 87-formulada keltirilgan maʼlumotlar boʻyicha uskunalar elektrdvigatellari uchun talab koeffitsiyentini aniqlaymiz. 86-formula boʻyicha har bir tur uchun hisoblangan quvvatni aniqlaymiz. Har bir elektr qabul qilgichning elektr energiyasi sarfini aniqlaymiz va jadvalga birlashtiramiz: yoritish uchun elektr energiyasining sarfini quyidagi (78) formula boʻyicha aniqlaymiz: Eosv = 0,1 x 12 x 4800 = 5760 kVt soat Qozonxona boʻyicha elektr energiyasining umumiy sarfini aniqlaymiz: E = 830216 + 5760 = 835976 kVt soat VII-bobga 15-misol Chirchiq shahrida joylashgan qozonxonadan issiqlikni oluvchi issiqlik tarmoqlari va ularga ulangan binolarni isitish tizimlarini toʻyintirish va toʻldirish uchun suvning miqdorini aniqlash. Issiqlik taʼminoti yopiq tizimli. Qozonxonaning yillik issiqlik ishlab chiqishi — 600 Gkal. Issiqlikning xisoblangan sarfi — 2.57 Gkal/soat. Issiqlik tarmoqlarining uzunligi — 800 m, ulardan 200 m — 150 mm diametrli va 600 m — 100 mm diametrli. Binolar 1000 mm balandlikdagi choʻyan radiatorlar yordamida isitiladi. Chirchiq shahrining iqlim sharoitlari: isitish davrining davomiyligi p — 130 sutka; tashqi havoning hisoblangan harorati — tr.o = –16 °S; issiqlik davri mobaynida tashqi havoning oʻrtacha harorati tsr — 2.8 °S. Hisob-kitobni 90-formula boʻyicha olib boramiz. VIII bobning 32-jadvali boʻyicha 31 m3 ga 1 Gkal/soat hisobidan haroratning 95—70 °S oʻzgarishlarida binolarni isitishning mahalliy tizimlarida suv hajmini aniqlaymiz. Vtiz = 31 x 2,57 = 79,67 m3 VIII bobning 33-jadvali boʻyicha 100 mm diametrli 1 km tarmoq uchun 7.854 m3 va 150 mm diametrli 1 km tarmoq uchun 17.67 m3 hisobidan tashqi issiqlik tarmoqlarini toʻldirish uchun suvning hajmini aniqlaymiz. Vtar = 0,2 x 17,67 + 0,6 x 7,854 = 8,224 m3 Mahalliy isitish tizimi va tashqi isitish tarmoqlarini bir marta toʻldirishga suvning umumiy hajmini hisoblab chiqamiz. V = 79,67 + 8,224 = 87,894 m3 ~ 88 m3 120-bandga muvofiq issiqlik tarmoqlari va ulangan isitish va ventilyatsiya tizimi quvuroʻtkazgichlaridagi suv hajmining 0.75 foizini tashkil etuvchi va qozonxonaning yillik ish soatlarining soniga 130 sut × 24 = 3120 soatga muvofiq toʻyintiruvchi suvning miqdorini hisoblab chiqamiz. Gp = 88 x 0,75 x 10-2 x 3120 = 2059,2 m3/yil Suvning umumiy sarfini topamiz G = 88 x 2059,2 = 2147,2 m3/yil VII-bobga 16-son misol Bekobod shahrida joylashgan qozonxona ehtiyojlari uchun suvning sarfini topish. Isitish uchun yillik issiqlik ishlab chiqarish — 8000 Gkalga teng. 9.11-bandga muvofiq yaxlitlangan hisob-kitoblar uchun 1 Gkal issiqlikni ishlab chiqish uchun suvning solishtirma xarajati 0.46 m3/Gkal teng boʻlgan koʻrsatkichidan foydalanamiz. Koʻrib chiqilayotgan qozonxona uchun issiqlik tizimi va tashqi issiqlik tarmogʻini toʻldirish va toʻyintirish uchun suvning umumiy sarfi quyidagini tashkil etadi: G = 0.46 x 8000 = 3680 m3/yil VII-bobga 17-son misol Kimyoviy suv tozalash korxonasining xususiy ehtiyojlari va deaeratorni bugʻlatib chiqarish uchun suvning yillik sarfini aniqlash. Kimyoviy suv tozalash korxonasi ikkita 1000 mm diametrdagi natriy-kationli filtrlar bilan jihozlangan. Filtrlarning regeneratsiyasi bir sutkada ikki marta amalga oshiriladi. Filtrlarni yumshatishda yuvuvchi suvdan foydalaniladi. Deaeratorning unumdorlgigi — 153 m3/soat. Suv tayyorlash ishining davomiyligi — 350 sutka. Hisob-kitobni 80-formula boʻyicha amalga oshiramiz. Suvning sarfini VIII bobning 34-jadvali boʻyicha yumshatib yuvish uchun — 2.1 m3 va filtrning regeneratsiyasi (yuvuvchi suvlardan foydalangan holda) uchun — 7.3 m3 topamiz. Kimyoviy suv tozalash uchun suvning sarfini aniqlaymiz: Gkst = (2.1 + 7.3) x 2 x 2 x 350 = 13160 m3/yil Suvning bugʻlatib chiqarish bilan sarfini 105-formula boʻyicha aniqlaymiz: Gbqt = 0.004 x 153 x 350 x 24 = 5140.8 m3/yil Suvning toʻliq sarfini aniqlaymiz: G = 13160 + 5140.8 + 18300.8 m3/yil VII-bobga 18-misol Uch smena davomida ishlovchi qozonxonaning 1 yillik maishiy ehtiyojlari uchun suvning sarfini aniqlash, birinchi smenada ishlovchilarning soni — 8 kishi, ikkinchi smenada — 4 kishi, uchinchi smenada — 3 kishi. Maishiy xonalar bitta dush toʻrli dush xonasi bilan jihozlangan. Bir smenada dush xonasining oʻrtacha ishlash vaqti 15 min., bir sutkada — 45 min (0.75 soat.) Hisob-kitobni 105-formula boʻyicha olib boramiz: Gxoʻj = 500 x 0.75 x 8400 x 10-3 + 14.1 x (8 + 4 + 3) x 350 x 10-3 = 3224 m3/yil a) bugʻli va suv isituvchi qozonlar turi: b) texnologik oʻrnatishlar: halqasimon, kamerali, gʻisht, ohak, alebastr, kafel, mel, keramika, gips, kulol, farfor, chinni va boshqa buyumlarni qizdirish uchun transheya pechkalari; v) kommunal-maishiy sektor uchun gazdan foydalanuvchi uskunalar: qoʻndirib yopishtirilgan yasama qozonlar, YOU (oʻtinli ustunlar) (DK), non va somsalar yopish tandirlari va boshqalar.