Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasi faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida
(resolution, 2024-09-18)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2019-yil 21-oktabrdagi PF-5850-son hamda “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasini “Yoshlar va biznesni qoʻllab-quvvatlash yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi toʻgʻrisida” 2024-yil 21-fevraldagi PF-37-son farmonlarida belgilangan vazifalar ijrosini taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasining (keyingi oʻrinlarda — Atamalar komissiyasi) tarkibi 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Quyidagilar Atamalar komissiyasining asosiy vazifalari etib belgilansin: ilmiy asoslangan yangi soʻz va atamalarni rasmiy muomalaga kiritish; oʻzbek tiliga kiritilayotgan yangi atamalarni qonunchilik hujjatlariga tatbiq etish va amalda qoʻllashning huquqiy muammolarini oʻrganish, ushbu sohadagi munosabatlarni huquqiy tartibga solishning rivojlanish yoʻnalishlarini aniqlash; normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarida atamalarning qonunchilik hujjatlarida qabul qilingan maʼnosiga muvofiq yagona shaklda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash choralarini koʻrish; yangi soʻz va atamalarni qoʻllash sohasida boshqa tillarning qoidalari tufayli kelib chiqishi mumkin boʻlgan nomuvofiqliklarni bartaraf etish choralarini koʻrish; respublika ijro etuvchi hokimiyat organlariga atamashunoslik masalalari boʻyicha koʻrsatmalar berish; respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari markaziy apparatlarida jamoatchilik asosida faoliyat yurituvchi Atamalar boʻyicha ishchi guruhlar faoliyatini muvofiqlashtirish. 3. Belgilab qoʻyilsinki, Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti Atamalar komissiyasining ishchi organi (keyingi oʻrinlarda — Ishchi organ) hisoblanadi. Quyidagilar Ishchi organning asosiy vazifalari etib belgilansin: taklif qilingan yangi soʻz va atamalarni ilmiy jihatdan oʻrganish; yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflarni ekspertizadan oʻtkazish; ekspertizadan oʻtkazilgan yangi soʻz va atamalarni jamoatchilik muhokamasi uchun eʼlon qilish; jamoatchilik muhokamasida bildirilgan taklif, fikr va tavsiyalarni Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti Ilmiy kengashining kengaytirilgan yigʻilishida tegishli soha mutaxassislari ishtirokida koʻrib chiqish hamda yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflarni Atamalar komissiyasiga kiritib borish; Atamalar komissiyasi tomonidan tasdiqlangan yangi soʻz va atamalarni jamoatchilikka eʼlon qilish boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish. 4. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasi toʻgʻrisidagi nizom 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin: Atamalar komissiyasining asosiy vazifalari, huquqlari va majburiyatlari; Atamalar komissiyasi raisi va uning oʻrinbosarlari, aʼzolari hamda kotibining vazifalari; Ishchi organ va Atamalar boʻyicha ishchi guruhlar faoliyatini tashkil etish tartibi. 5. Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari markaziy apparatlarida jamoatchilik asosida faoliyat yurituvchi Atamalar boʻyicha ishchi guruhlar (keyingi oʻrinlarda — Ishchi guruhlar) tashkil etilganligi maʼlumot uchun qabul qilinsin. 6. Quyidagilar Ishchi guruhlarning asosiy vazifalari etib belgilansin: jamiyat taraqqiyoti, ilm-fan yutuqlari natijasida tegishli sohalarda yuzaga kelayotgan yangi soʻz va atamalarni tadqiq etish, ularning oʻzbekona muqobillarini topish hamda ularni bir xilda qoʻllash boʻyicha takliflar ishlab chiqish va Atamalar komissiyasiga kiritish; tegishli respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari tomonidan ishlab chiqilayotgan normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarida soʻz va atamalarning toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash; tegishli respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarida davlat tilida ish yuritish bilan bogʻliq yuzaga keladigan muammolarni oʻrganish hamda hal etish choralarini koʻrish; soha mutaxassislari, olimlar, tadqiqotchilarni jalb qilgan holda, sohaviy izohli va imlo lugʻatlarini tayyorlash hamda nashr etib borish. 7. Belgilab qoʻyilsinki: Ishchi guruhlar Atamalar komissiyasining respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalaridagi quyi tuzilmasi hisoblanadi; Ishchi guruhlar tegishli sohalarda atamashunoslikning rivojlanishi masalalarini tahlil qilgan holda, har olti oyda va yil yakuni boʻyicha amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisida Atamalar komissiyasiga hisobot beradi. 8. Respublika ijro etuvchi hokimiyat organi yoki xoʻjalik birlashmasi hisoblanmaydigan respublika darajasidagi davlat organlari va tashkilotlariga oʻz huzurida Atamalar boʻyicha ishchi guruhlar faoliyatini tashkil etish tavsiya etilsin. 9. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 3-ilovaga muvofiq ayrim qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 10. Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi, Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, Oʻzbekiston Milliy media birlashmasiga Atamalar komissiyasi faoliyati bilan bogʻliq jarayonlarni ommaviy axborot vositalarida keng yoritib borish tavsiya etilsin. 11. Ushbu qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari Z.B. Maxkamova zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasining (keyingi oʻrinlarda — Atamalar komissiyasi) faoliyatini tashkil etish tartibini belgilaydi. 2. Atamalar komissiyasi oʻz faoliyatini jamoatchilik asosida amalga oshiradi. 3. Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti Atamalar komissiyasining ishchi organi (keyingi oʻrinlarda — Ishchi organ) hisoblanadi. 4. Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari huzurida jamoatchilik asosida faoliyat yurituvchi Atamalar boʻyicha ishchi guruhlar (keyingi oʻrinlarda — Ishchi guruhlar) Atamalar komissiyasining quyi tuzilmasi hisoblanadi. 5. Ishchi organ hamda Ishchi guruhlar faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti (keyingi oʻrinlarda — Departament) tomonidan muvofiqlashtiriladi. 6. Atamalar komissiyasi oʻz faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlariga, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlariga, ushbu Nizomga hamda boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshiradi. 7. Quyidagilar Atamalar komissiyasining asosiy vazifalari hisoblanadi: ilmiy asoslangan yangi soʻz va atamalarni rasmiy muomalaga kiritish; oʻzbek tiliga kiritilayotgan yangi atamalarni qonunchilik hujjatlariga tatbiq etish va amalda qoʻllashning huquqiy muammolarini oʻrganish, ushbu sohadagi munosabatlarni huquqiy tartibga solishning rivojlanish yoʻnalishlarini aniqlash; normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarida atamalarning qonunchilik hujjatlarida qabul qilingan maʼnosiga muvofiq yagona shaklda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash choralarini koʻrish; yangi soʻz va atamalarni qoʻllash sohasida boshqa tillarning qoidalari tufayli kelib chiqishi mumkin boʻlgan nomuvofiqliklarni bartaraf etish choralarini koʻrish; respublika ijro etuvchi hokimiyat organlariga atamashunoslik masalalari boʻyicha koʻrsatmalar berish; respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari markaziy apparatlarida jamoatchilik asosida faoliyat yurituvchi Atamalar boʻyicha ishchi guruhlar faoliyatini muvofiqlashtirish. 8. Atamalar komissiyasi oʻziga yuklangan vazifa va funksiyalarni amalga oshirish uchun quyidagi huquqlarga ega: tegishli sohada qoʻllaniladigan atamalar boʻyicha yuzaga kelishi mumkin boʻlgan masalalarni hal etish uchun Atamalar komissiyasi majlislariga masʼul vazirliklar va idoralardan vakillar, olimlar va mutaxassislarni taklif etish; normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarining matnlari va ularga ilova qilinadigan materiallarni zarur hollarda vazirlik va idoralardan hamda Vazirlar Mahkamasining tarkibiy boʻlinmalaridan olish; ilmiy asoslangan yangi soʻz va atamalarni rasmiy isteʼmolga kiritish masalalari boʻyicha vazirliklar va idoralarga soʻrovlar yuborish; Ishchi organ hamda Ishchi guruhlar rahbarlarining hisobotlarini eshitish; yangi soʻz va atamalarni rasmiy muomalaga kiritish boʻyicha qarorlar qabul qilish. Atamalar komissiyasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. 9. Atamalar komissiyasining majburiyatlari: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Davlat tili haqida”gi, “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari, ushbu Nizom va boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga rioya etish; normativ-huquqiy hujjatlarni qabul qilish vakolatiga ega organlar va mansabdor shaxslar tomonidan oʻzbek tiliga kiritilayotgan yangi atamalarni qonunchilik hujjatlariga tatbiq etish, normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarida atamalarni toʻgʻri qoʻllash boʻyicha murojaat qilinganda, belgilangan tartibda koʻrib chiqish va asoslantirilgan xulosa berish; atamalarning qabul qilingan maʼnosiga muvofiq yagona shaklda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash. Atamalar komissiyasi zimmasiga qonunchilik hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlar ham yuklanishi mumkin. 10. Atamalar komissiyasining tarkibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi. 11. Atamalar komissiyasi raisi: Atamalar komissiyasi faoliyatiga umumiy rahbarlikni amalga oshiradi; Atamalar komissiyasi raisi oʻrinbosarlarining aniq vazifalarini hamda ular masʼul boʻlgan yoʻnalishlarni belgilab beradi; Atamalar komissiyasi aʼzolarining vazifalarini belgilaydi va ularning faoliyatini muvofiqlashtiradi; Atamalar komissiyasi majlislari chaqirilishini hamda ushbu majlislarning kun tartibini belgilaydi; Atamalar komissiyasining majlislarini boshqaradi, uning majlislar bayonini, ish rejalarini va boshqa hujjatlarini tasdiqlaydi; Atamalar komissiyasi qarorlarining bajarilishini nazorat qiladi; Atamalar komissiyasi huzuridagi Ekspertlar guruhi (keyingi oʻrinlarda — Ekspertlar guruhi) tarkibini tasdiqlaydi; Atamalar komissiyasining samarali ishlashini taʼminlash boʻyicha boshqa ishlarni amalga oshiradi. 12. Komissiya raisining oʻrinbosarlari: Atamalar komissiyasi faoliyatining asosiy yoʻnalishlari yuzasidan takliflar kiritadi; Atamalar komissiyasi yigʻilishlarining kun tartibini shakllantirish boʻyicha takliflar beradi; Ishchi organ hamda Ishchi guruhlar faoliyatini samarali yoʻlga qoʻyishga koʻmaklashadi; yangi soʻz va atamalarni rasmiy muomalaga kiritish yuzasidan takliflar hamda xulosalar tayyorlashda ishtirok etadi; Atamalar komissiyasi tomonidan qabul qilingan qarorlarning bajarilishini taʼminlash choralarini koʻradi; Atamalar komissiyasi raisi boʻlmaganda yoki uning topshirigʻi boʻyicha Atamalar komissiyasi yigʻilishlariga raislik qiladi; Atamalar komissiyasining samarali faoliyat koʻrsatishini taʼminlash maqsadida boshqa vazifalarni bajaradi. 13. Atamalar komissiyasining aʼzolari: Atamalar komissiyasi majlislarida koʻrib chiqiladigan masalalarni muhokama qilish, tegishli qarorlar qabul qilish va ijrosini taʼminlashda ishtirok etadi; Atamalar komissiyasiga ilmiy asoslangan yangi soʻz va atamalarni rasmiy muomalaga kiritish boʻyicha takliflar kiritadi; Atamalar komissiyasi muhokama qiladigan masalalar boʻyicha xulosalar taqdim etadi; Atamalar komissiyasi raisi va uning oʻrinbosarlari topshiriqlariga asosan boshqa vazifalarni amalga oshiradi. 14. Atamalar komissiyasining kotibi: Atamalar komissiyasi majlisiga barcha zarur hujjatlarning oʻz vaqtida sifatli tayyorlanishini taʼminlaydi; majlislarning oʻtkaziladigan vaqti va joyini, shuningdek, taklif etiladiganlar tarkibini Atamalar komissiyasining raisi bilan kelishadi; Atamalar komissiyasining aʼzolarini va taklif etilgan shaxslarni majlisning oʻtkaziladigan sanasi, vaqti, joyi toʻgʻrisida xabardor qiladi; Atamalar komissiyasi qarorlarining bajarilishi monitoringini yuritadi va uning natijalarini Atamalar komissiyasiga koʻrib chiqish uchun taqdim etadi; Atamalar komissiyasining bayonlarini rasmiylashtiradi va tasdiqlangan bayonlarni Atamalar komissiyasining aʼzolariga hamda boshqa manfaatdor tashkilotlarga joʻnatadi; Ishchi guruhlar tomonidan kiritilgan yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflarni Ishchi organga yuboradi; Ekspertlar guruhi faoliyatini tashkil etadi hamda Ishchi organ tomonidan kiritilgan takliflarni Ekspertlar guruhi muhokamasidan oʻtkazadi; Ishchi organ tomonidan kiritilgan takliflarni Oliy Majlis palatalarining tegishli qoʻmitalariga rozilik olish uchun yuboradi; Atamalar komissiyasi tomonidan tasdiqlangan yangi soʻz va atamalarning rasmiy doirada keng qoʻllanilishini targʻib qilish boʻyicha choralar koʻradi; Atamalar komissiyasining majlislarini oʻtkazish boʻyicha tashkiliy ishlarni amalga oshiradi; Atamalar komissiyasining raisiga yangi soʻz va atamalarni rasmiy muomalaga kiritish boʻyicha samarali mehnat qilgan mutaxassislarni ragʻbatlantirish boʻyicha taklif kiritadi. 15. Ishchi organ: taklif qilingan yangi soʻz va atamalarni ilmiy oʻrganadi; yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflarni ekspertizadan oʻtkazadi; ekspertizadan oʻtkazilgan yangi soʻz va atamalarni jamoatchilik muhokamasi uchun eʼlon qiladi; jamoatchilik muhokamasida bildirilgan taklif, fikr va tavsiyalar qayd etib boriladigan hamda tasdiqlangan yangi soʻz va atamalarni oʻzida aks ettiradigan elektron reyestrni yuritadi; jamoatchilik muhokamasida bildirilgan taklif, fikr va tavsiyalarni Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti Ilmiy kengashining (keyingi oʻrinlarda — Ilmiy kengash) kengaytirilgan yigʻilishida tegishli soha mutaxassislari ishtirokida koʻrib chiqadi hamda yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflarni Atamalar komissiyasiga kiritib boradi; Atamalar komissiyasi tomonidan tasdiqlangan yangi soʻz va atamalarni jamoatchilikka eʼlon qilish boʻyicha tadbirlarni amalga oshiradi; Atamalar komissiyasi tomonidan tasdiqlangan yangi soʻz va atamalarni tegishli lugʻatlarga kiritish choralarini koʻradi; yangi soʻz va atamalarni ilmiy oʻrganish va ekspertizadan oʻtkazish maqsadida sohalar boʻyicha kichik ekspertlar guruhlarini tashkil etadi. Atamalar komissiyasining ishchi organi qonunchilik hujjatlariga muvofiq boshqa vazifalarni ham amalga oshiradi. 16. Ishchi guruhlar: jamiyat taraqqiyoti, ilm-fan yutuqlari natijasida tegishli sohalarda yuzaga kelayotgan yangi soʻz va atamalarni tadqiq etish, ularning oʻzbekona muqobillarini topish hamda ularni bir xilda qoʻllash boʻyicha takliflar ishlab chiqadi va Atamalar komissiyasiga kiritadi; tegishli respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari tomonidan ishlab chiqilayotgan normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarida soʻz va atamalar toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlaydi; tegishli respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarida davlat tilida ish yuritish bilan bogʻliq yuzaga keladigan muammolarni oʻrganadi hamda ularni hal etish choralarini koʻradi; soha mutaxassislari, olimlar, tadqiqotchilarni jalb qilgan holda sohaviy izohli va imlo lugʻatlarini tayyorlaydi hamda nashr etib boradi. 17. Atamalar komissiyasi tomonidan tashkil etiladigan Ekspertlar guruhi jamoatchilik asosida faoliyat yuritadi. Ekspertlar guruhi ilmiy asoslangan yangi soʻz va atamalarni rasmiy muomalaga kiritish boʻyicha Ishchi organ tomonidan taqdim etilgan yangi soʻz va atamalarni koʻrib chiqadi hamda xulosa va tavsiyalar beradi. 18. Ilmiy asoslangan yangi soʻz va atamalar ushbu Nizomga 1-ilovada keltirilgan sxemaga muvofiq rasmiy muomalaga kiritiladi. 19. Ishchi guruhlar ilmiy asoslangan yangi soʻz va atamalar yuzasidan takliflarni mazkur Nizomga 2-ilovadagi jadval asosida Atamalar komissiyasiga kiritadi. 20. Departament Ishchi guruhlar tomonidan kiritilgan yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflarni bir hafta muddatda koʻrib chiqadi hamda Ishchi organga yuboradi yoki sifatsiz takliflarni Ishchi guruhlarga qaytaradi. 21. Ishchi organ: yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflarni ikki hafta muddatda ekspertizadan oʻtkazadi; yangi soʻz va atamalar boʻyicha takliflar tegishli tushunchani ifodalay olmaydi degan xulosaga kelingan taqdirda, Ishchi organ boshqa maʼqul keladigan muqobil variantni taklif etadi hamda kamida oʻn besh kunlik jamoatchilik muhokamasi uchun eʼlon qiladi. Jamoatchilik muhokamasi yakuniga yetganidan soʻng oʻn kun muddatda bildirilgan fikrlar, taklif va tavsiyalarni Ilmiy kengashning kengaytirilgan yigʻilishida. koʻrib chiqadi va Atamalar komissiyasiga kiritadi. 22. Departament oʻn kun muddatda Ishchi organ tomonidan kiritilgan takliflarni Ekspertlar guruhi muhokamasidan oʻtkazadi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining tegishli qoʻmitalariga rozilik olish uchun yuboradi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari tegishli qoʻmitalarining roziligi olinganidan keyin yangi soʻz va atamalarni koʻrib chiqish uchun Atamalar komissiyasi majlisi kun tartibiga kiritadi. 23. Atamalar komissiyasining majlislari zaruratga qarab, lekin bir yilda kamida bir marta oʻtkaziladi. Atamalar komissiyasi majlisi unda komissiya aʼzolari umumiy sonining 50 foizidan ortigʻi ishtirok etganda vakolatli hisoblanadi. 24. Atamalar komissiyasi raisining qaroriga muvofiq yigʻilishda atamashunoslik, filologiya va koʻrib chiqilayotgan muayyan sohadagi malakali mutaxassislar ovoz berish huquqisiz ishtirok etishlari mumkin. 25. Atamalar komissiyasi qarori komissiya aʼzolarining koʻpchilik ovozi bilan qabul qilinadi. Ovozlar teng boʻlgan taqdirda, Atamalar komissiyasi raisining ovozi hal qiluvchi hisoblanadi. Atamalar komissiyasining qarorlari bayonnoma shaklida rasmiylashtiriladi. 26. Atamalar komissiyasi qarori bilan rasmiy muomalaga kiritilgan yangi soʻz va atamalarning davlat tilida ish yuritishda qabul qilingan maʼnosiga muvofiq yagona shaklda va toʻgʻri qoʻllanilishi Oʻzbekiston Respublikasi hududida majburiy hisoblanadi. 27. Atamalar komissiyasi, Ishchi organ va Ekspertlar guruhi aʼzolari qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ragʻbatlantirilishi mumkin. 28. Atamalar komissiyasining faoliyati Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tugatiladi. 1. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasining faoliyatini tashkil qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2020-yil 29-yanvardagi 40-son qarori. 2. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ijro etuvchi tuzilmasi takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirishlar va qoʻshimcha kiritish, shuningdek, baʼzilarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblash toʻgʻrisida” 2021-yil 16-avgustdagi 524-son qaroriga 1-ilovaning 28-bandi. 3. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida” 2022-yil 4-apreldagi 153-son qaroriga ilovaning 771-bandi.