OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI IIV TERGOV hIBSXONALARI VA JAZONI IJRO ETISh MUASSASALARIDA SAQLANAYOTGAN ShAXSLAR TIBBIY TAʼMINOTI BOʻYIChA QOIDALARNI TASDIQLASh HAQIDA
(order, 2019-05-20)

1. “Oʻzbekiston Respublikasi IIV tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan shaxslar tibbiy taʼminoti boʻyicha Qoidalar” tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi IIV JIEBB, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vaziri, Toshkent shahar IIBB va viloyatlar IIBlari boshliqlariga: a) Qoidalarni tegishli xizmatlar va mutasaddi xodimlar bilan oʻrganib chiqilishi va bajarilishini taʼminlasinlar; b) Tergov hibsxonasi va jazoni ijro etish muassasalari tibbiyot xodimlariga bemorlarni qabul qilish va davolash uchun xonalar ajratilishi, ularni tibbiy asbob-uskunalar bilan jihozlanishi oʻrnatilgan tartibda amalga oshirilsin; v) Tergov hibsxonasi va jazoni ijro etish muassasalarida roʻy bergan har bir oʻlim, yuqumli kasalliklar, ovqatdan zaharlanish va boshqa holatlar haqida belgilangan tartib boʻyicha axborot berilishi nazoratga olinsin; g) Maxsus kontingentga oʻz vaqtida va toʻlaqonli tibbiy yordam koʻrsatilishini taʼminlash maqsadida tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalari tibbiyot xodimlarini davolash-profilaktika ishlaridan boshqa ishlarga jalb qilish qatʼiyan taqiqlansin. 3. IIV Tibbiyot boshqarmasiga (S.Tolipov) tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalaridagi tibbiy taʼminotga umumiy rahbarlik qilish, amaliy yordam berish va nazorat ishlarini olib borish, tibbiyot xodimlarini shahodatdan oʻtkazish, koʻrsatkichlarni tahlil qilish, yuqumli kasalliklarni oldini olish va oʻlimni kamaytirishga qaratilgan tadbirlarni olib borish vazifalari yuklatilsin. 4. Sobiq Ittifoq Ichki ishlar vazirligining 1989-yil 17-noyabrdagi 285-sonli va Oʻzbekiston Respublikasi IIVning 2000-yil 6-apreldagi 81-sonli buyruqlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-ijroiya kodeksi 87-moddasiga muvofiq ishlab chiqilgan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan shaxslarning tibbiy taʼminotini belgilaydi. 1. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining (bundan keyin IIV deb yuritiladi) tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalari (bundan keyin JIEM deb yuritiladi) tibbiy xizmatlarining asosiy vazifasi, bu tergov hibsxonalarida va jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan shaxslar (bundan keyin maxsus kontingent deb yuritiladi) sogʻligʻini saqlash va salomatligini tiklashdan iboratdir. 2. Tibbiy xizmatlarning asosiy vazifalari: Maxsus kontingentga zarur boʻlgan tibbiy yordamni koʻrsatish va uni tashkillashtirish. Maxsus kontingentni vaqti-vaqti bilan profilaktik tibbiy koʻrikdan va tekshiruvdan oʻtkazish yoʻli bilan ular salomatligini nazorat qilish, davolashga va doimiy tibbiy kuzatuvga muhtoj boʻlgan shaxslarni aniqlash, ular mehnat qobiliyatini mustahkamlashga, hamda ular tomonidan kasalligi tufayli saqlash tartibini buzish va qayta jinoyat sodir etish holatlarini oldini olishga qaratilgan davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarini olib borish. JIEM va tergov hibsxonalari maxsus kontingentiga nisbatan sanitariya tadbirlari va epidemiyaga qarshi tadbirlarni tashkil etish. Maxsus kontingent orasida tibbiy va gigiyena bilimlarini targʻib qilish, hamda ularga sogʻlom turmush tarzini singdirish. Maxsus kontingent orasida kasallanish va mehnat qobiliyatini yoʻqotish hollarini tahlil qilish natijasida, ularga nisbatan davolash-profilaktika tadbirlarini ishlab chiqish va amalga oshirish. 3. Tergov hibsxonalarida va jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan shaxslarni 10% va undan ortigʻida yuqumli kasalliklar tarqalishi hamda ular orasida bir guruh ovqatdan zaharlanish yoki kasb kasalliklari (ular qanday ogʻirlikda kechishidan qatʼi nazar) qayd etilgan hollarda, shuningdek bir yoki bir necha kishi jarohatlanish yoki zaharlanish oqibatida ogʻir kasallansa yoki vafot etsa, qamoqda saqlash joyining maʼmuriyati bu haqida IIV Jazoni ijro etish Bosh boshqarmasiga (bundan keyin JIEBB deb yuritiladi), Tibbiyot boshqarmasiga, uning yaqin qarindoshlariga, qonuniy vakiliga, jinoyat ishini yuritayotgan mansabdor shaxsga yoki organga va prokurorga darhol xabar qiladi. 4. Oʻzbekiston Respublikasi IIV tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalarida sanitariya nazoratini olib borish, sanitariya meʼyorlari va qoidalari talablariga rioya qilinishini kuzatib borish va maxsus kontingentning mehnat va maishiy sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan tadbirlar majmuini amalga oshirish, ular orasida kasalliklarning kelib chiqishini oldini olish va kamaytirish, tashqi muhitning (suv havzalari, yer, havo atmosferasi) sogʻliqqa zararli boʻlgan oqavalar va xoʻjalik maishiy chiqindilar bilan ifloslanishining oldini olish va bartaraf etishning doimiy ravishda nazorat qilish tizimidan iborat. 5. Tergov hibsxonalari va JIEM tibbiy boʻlimlari (bundan keyin tibbiy boʻlimlar deb yuritiladi) sanitariya qonunchiligi talablarini bajarilishi ustidan quyidagi sanitariya nazoratini amalga oshiradilar: a) yashash joylari, xizmat va ishlab chiqarish xonalari, kommunal-maishiy, oziq-ovqat obyektlari, suv bilan taʼminlash manbalari va muassasa hududini saqlash va sanitariya holati boʻyicha; b) muassasaning barcha obyektlari sanitariya-gigiyenik holatini hamda sanitariya-texnik holatini yaxshilashga qaratilgan tadbirlarni oʻtkazish boʻyicha; v) muassasalarda maxsus kontingentni joylashtirish, ichimlik suvi bilan taʼminlash, hammom, kir yuvish va mehnat sharoitlarining sanitariya-gigiyena qoidalari va meʼyorlariga rioya qilinishi boʻyicha. 6. Muassasalar hududini tozalash — bu chiqindilarni yigʻish, saqlash, olib ketish va zararsizlantirish boʻyicha rejali ravishda oʻtkaziladigan sanitariya-texnik va xoʻjalik tadbirlaridan iboratdir. Tozalashning ikki asosiy tizimi mavjud: olib ketish tizimi — barcha chiqindilar ularni zararsizlantirish hamda utilizatsiya qilish joylariga maxsus transport bilan olib ketiladi va oqiziladigan yoki kanalizatsiya tizimi. 7. Muassasalardagi kanalizatsiya inshootlarini hisobga olish, oʻz vaqtida taʼmirlash va undan foydalanish masʼuliyati intendant va xoʻjalik taʼminoti boʻlimi (guruhi) boshligʻi zimmasiga yuklanadi. 8. Muassasalar obyektlari va hududini tozalash hamda kanalizatsiya tarmoqlari tuzilishi va ulardan foydalanish ustidan sanitariya nazorati muassasaning tibbiy boʻlimi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar va Sogʻliqni saqlash vazirliklarining meʼyoriy hujjatlari asosida ogohlantirish hamda joriy sanitariya nazorati shaklida amalga oshiriladi. 9. Ogohlantiruvchi sanitariya nazorati masalalarini hal qilishda muassasa tibbiy boʻlimi IIV, Ichki ishlar Bosh boshqarmasi (bundan keyin IIBB deb yuritiladi), Ichki ishlar boshqarmasining(bundan keyin IIB deb yuritiladi) sanitariya-epidemiologiya xizmati (SEX)ning metodik koʻrsatmalariga amal qiladi, ulardan va joylardagi sogʻliqni saqlash idoralari sanitariya-epidemiologiya xizmatlaridan kanalizatsiya tarmoqlari va inshootlari quriladigan, chiqindilarni zararsizlantiradigan va ulardan qayta foydalaniladigan yerlarni tanlashda, shuningdek ularni foydalanish uchun qabul qilib olishda, yer osti va yer ustki suvlari va tuproqlarining zararli sanoat chiqindilari va boshqa oqavalar, xoʻjalik-maishiy chiqindilar bilan ifloslanishini oldini olish va bartaraf etish tadbirlarini oʻtkazish masalalarida maslahat va amaliy yordam oladilar. 10. Muassasa hududi tozaligi ustidan joriy sanitariya nazoratini oʻrnatish quyidagilarni oʻz ichiga oladi: chiqindilarni muntazam ravishda chetga olib chiqib ketish, hududning sanitariya holati, kanalizatsiya tarmoqlari va inshootlaridan foydalanishda, qattiq chiqindilarni zararsizlantirishda sanitariya meʼyorlari va qoidalariga rioya etilishi ustidan doimiy kuzatuv ishlarini olib borish. Muassasa boshqa vazirlik va idoralar, korxona va tashkilotlarga taalluqli boʻlgan kanalizatsiya tizimi va qattiq chiqindilarni zararsizlantirish boʻyicha qurilmalar bilan taʼminlanganda, tibbiy boʻlim faqat muassasa hududida joylashgan kanalizatsiya tarmoqlari va inshootlaridan foydalanish ustidan joriy sanitariya nazoratini amalga oshiradi. Agar kanalizatsiya tarmoqlarga xizmat koʻrsatish va undan foydalanish muassasaning oʻz kuchi va mablagʻi bilan amalga oshirilayotgan boʻlsa, tibbiy boʻlim kanalizatsiyaning barcha tarmoqlari va inshootlari ustidan, shu jumladan oqava suvlarni tozalash boʻyicha inshootlar ustidan ham joriy sanitariya nazoratini tashkil etadi va amalga oshiradi, hamda muassasada SEX tavsiyalarini bajarilishini nazorat qiladi. 11. Muassasa tibbiy boʻlim boshligʻi kanalizatsiya tarmoqlari va inshootlarining ahvoli, oqava suvlarni tozalashning samarasi, qattiq chiqindilarni toʻplash, yoʻqotish va utilizatsiya tizimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga ega boʻlishi, kamchiliklarni aniqlashi va masʼul lavozimdagi shaxslar bilan birgalikda ularni bartaraf etish muddatlarini belgilashi lozim. 12. Muassasa tibbiy boʻlim boshligʻi muntazam ravishda muassasa boshligʻiga hududning sanitariya holati va uni yanada yaxshilash choralari toʻgʻrisida maʼlumot berib turishi, suv taʼminoti manbaining ifloslanishi xavfi tugʻilganda yoki hududda sanitariya qoidalari buzilganda esa zudlik bilan muassasa rahbariyatiga va IIV, IIBB, IIB SEXga xabar qilishi lozim. 13. Yotoqxonalar, oshxonalar va boshqa jamoat binolari joylashgan joydan kommunal, sanitariya-texnik va boshqa obyektlargacha boʻlgan oraliq joy sanitariya-himoya mintaqasi Sanitariya qoidalari va meʼyorlari (SanQvaM) hujjatlarida keltirilgan oʻlchovlardan kam boʻlmasligi lozim. 14. Muassasalar boshqa vazirliklar va idoralarga qarashli korxona va tashkilotlarning suv quvurlaridan, shuningdek ichki ishlar idoralariga qarashli suv quvurlaridan suv bilan taʼminlanadi. 15. Muassasalarni xoʻjalik va ichimlik suvi bilan taʼminlash intendant va xoʻjalik taʼminoti boʻlimi (guruhi)ning kuchi va vositalari yordamida amalga oshiriladi. Bu boʻlim: — suv manbaini topish va uni qayta ishlashni amalga oshiradi; — suv quvurlari qurilmalarining sanitariya-gigiyenik holatiga va sanitariya-himoya mintaqasida talablardagi meʼyorlarga rioya qilinishiga javob beradi; — markaziy suv taʼminoti tizimi suvining sifati ustidan ishlab chiqarish nazoratini olib boradi. 16. Suv taʼminoti qurilmalari va ulardan foydalanish ustidan sanitariya nazorati muassasalarning tibbiy boʻlimi tomonidan amaldagi Davlat standarti va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining boshqa meʼyoriy-metodik hujjatlari talablariga mos holda tashkil etiladi va amalga oshiriladi. 17. Ichki ishlar idoralari boʻlinmalarining suv quvurlaridagi barcha qurilma va suv tarmoqlarining sanitariya nazorati tibbiy boʻlimi tomonidan amalga oshiriladi. Boshqa vazirliklar va idoralarga tegishli suv quvurlarini faqat muassasa hududida joylashgan suv quvurlari va suv quvuri tarmoqlarigina nazorat qilinadi. 18. Muassasalarning tibbiy boʻlimi IIV, IIBB, IIBning sanitariya-epidemiologiya xizmati (SEX) rahbarligi ostida suv taʼminoti boʻyicha ogohlantiruv va joriy sanitariya nazoratini amalga oshiradi. Zarurat tugʻilganda ular sogʻliqni saqlash idoralari hududiy sanitariya-epidemiologiya markazlaridan maslahat va amaliy yordam oladilar. 19. Muassasalarning tibbiy boʻlimi vazifasiga quyidagilar kiradi: a) suv taʼminoti manbaini tanlash va sanitariya-himoya mintaqasini oʻrnatish; b) suvning sifati va suv taʼminoti obyektining sanitariya holatini nazorat qilish; v) suv taʼminoti obyektlarida ishlovchi shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtishini nazorat qilish; g) muassasa tibbiy boʻlimining boshligʻi suv taʼminoti obyektlarida ishlovchi shaxslarni dastlabki va davriy tibbiy koʻrikdan oʻz vaqtida va toʻliq oʻtkazishni taʼminlashga majburdir. 20. Markazlashtirilgan xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti uchun ajratilgan manbaning isteʼmolga yaroqlilik masalasini hal etishda, amaldagi Davlat standarti qoʻllanilib, uning asosida qayta ishlashgacha boʻlgan suvning sifat koʻrsatkichlari aniqlanganidan keyingina suv manbai xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti uchun foydalanilishi mumkin. Isteʼmolchilarga yetkazib berilayotgan suvning sifati “Ichimlik suvi” 950—2000 Davlat standartiga mos kelishi kerak. 21. Suv olish joylaridagi laboratoriya nazorati “Ichimlik suvi” 950—2000 Davlat standarti talablari doirasida oʻtkaziladi. Tarmoqqa berilishidan oldingi suvning sifatini laboratoriya nazorati mikrobiologik, kimyoviy va organoleptik koʻrsatkichlar boʻyicha oʻtkaziladi. Taqsimlovchi tarmoqlarning laboratoriya nazorati quyidagi koʻrsatgichlar boʻyicha oʻtkaziladi: koli-indeks (1 sm. kub. suvdagi mikroorganizmlarning umumiy soni); suvning loyqaligi, rangi, hidi, taʼmi va begona mazasi. Mikroblar bilan ifloslanish yoʻl qoʻyiladigan meʼyordan yuqoriligi aniqlanganida ifloslanish sababini aniqlash maqsadida qayta namuna olinadi va bakteriyalarning mavjudligi, yangi goʻng va najas, azot saqlovchi mineral moddalar va xloridlar bilan suvning ifloslanishi qoʻshimcha tekshiriladi. 22. Yer osti suv manbaidan taʼminlanadigan suvning sanitariya nazorati suv manbaini topish, suvning miqdori va sifatini baholash, uni qayta ishlash jadvali, sanitariya-himoya mintaqasini (SXM) belgilashdan boshlanadi. Mazkur ishlar barcha suv quvurlarida tashkil etiladi. Sanitariya-himoya mintaqasining asosiy maqsadi suv manbalarini, shuningdek suv quvurlari qurilmalarini va atrof hududni ifloslanishidan saqlash hisoblanadi. 23. Sanitariya-himoya mintaqasi uchta doira (poyas) tarkibida tuziladi: a) qattiq tartibdagi birinchi mintaqa (poyas) suv olish joylari hududida barcha suv quvurlari qurilmalarining maydonini oʻz ichiga oladi. Suv quvurlari sanitariya-himoya mintaqasi bilan taʼminlanadi; b) sanitariya-himoya mintaqasi amaldagi qoʻriqlash va sanitariya meʼyorlari va qoidalariga mos holda tashkil etiladi; v) SXMlarni tashkil etish imkoniyati xoʻjalik — ichimlik suv taʼminoti manbaini tanlash bosqichida “Xoʻjalik — ichimlik suv taʼminoti” Davlat standarti asosida hal qilinadi. 24. SXMning birinchi mintaqa chegarasi yer osti manbalarining himoyalangan yer osti suvlaridan foydalanilganda suv olish joyidan kamida 30 metr boʻlgan masofada, yetarlicha himoyalanmagan yer osti suvlaridan foydalanilganda esa kamida 50 metr masofada belgilanadi. Tuproqning ifloslanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan obyektlar hududidagi yakka holdagi yer osti suv olish joylaridan oʻrab olingan joygacha boʻlgan masofani mos holda 15 va 25 metrga kamaytirish mumkin. Yer osti manbalari suvi bilan taʼminlashda joriy sanitariya nazoratini amalga oshirishda suv olish qurilmalari, suv quvurlarini va suv oʻtkazuvchi gorizontni ifloslanishdan himoyalash tadbirlari nazorat qilinadi. Shu maqsadda SXMning birinchi mintaqa hududida quyidagilar rejalashtirilishi kerak: yer ustida toʻplanib qoladigan suvlarni zona chegarasidan chetlashtirish, koʻkalamzorlashtirish, oʻrab olish va doimiy qoʻriqlashni taʼminlash. U yerda suv quvurlari qurilmalarini ekspluatatsiya qilishga bevosita aloqasi boʻlmagan barcha turdagi qurilishlar man etiladi. Quduqlarning (ochiq joylari, suv quyilish joyi, trubalar fazosi va boshqalar) jihozlarida sanitariya-gigiyenik talablarini bajarilishiga alohida eʼtibor berilishi kerak. 25. Yer osti suv manbalarini koʻrikdan oʻtkazish vaqtida nafaqat birinchi, balki ikkinchi va uchinchi SXMdagi suvni qoʻriqlash tadbirlari inobatga olinadi. Buning uchun suv saqlovchi gorizontni ifloslantirish xavfiga ega boʻlgan eskirgan, ishga yaroqsiz, nuqsonli yoki notoʻgʻri foydalanilayotgan suv quduqlarini aniqlash va ogʻzini berkitib tashlash (tamponlash) yoki qayta tiklash talab qilinishi kerak. 26. SXM hududida sanitariya-epidemologik xizmati bilan kelishilmagan holda yangi skvajinalar qazish va yangi qurilishlar olib borilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Yer osti suvlarini kimyoviy jihatdan ifloslantiruvchi yoqilgʻi-moylash materiallari, zaharli ximikatlar va mineral oʻgʻitlar omborlarini, sanoatning chiqindi oqava suvlari yigʻiladigan va boshqa obyektlarni joylashtirish taqiqlanadi. 27. Daryo yoki suv keltiriladigan kanallardagi SXMni birinchi doirasi mahalliy sanitariya-topografik va gidrologik sharoitlarga qarab belgilanadi, lekin barcha holatlarda quyidagicha boʻlishi kerak: a) oqim boʻyicha yuqoriga qarab suv olish joyidan kamida 200 metr; b) oqim boʻyicha pastga qarab suv olish joyidan kamida 100 metr; v) suv olish joyiga tutash qirgʻoqdan suvning eng yuqori sathiga nisbatan suv betining ikki qarama-qarshi qirgʻogʻi orasidagi kenglikdan kamida 100 metr; g) suv olish joyiga qirgʻoq yoʻnalishidan suv havzasiga tomon daryo yoki kanalning eni 100 metrdan kam boʻlganda barcha akvatoriya va qarama-qarshi qirgʻoq suvi kengligidan, suvning eng yuqori sathidan 50 metr kenglikda olinadi, daryo yoki kanalning eni 100 metrdan ortiq boʻlsa, akvatoriya mintaqasi kamida 100 metr boʻlishi kerak. 28. Suv manbai sifatida foydalaniladigan suv ombori yoki koʻlni SXM birinchi mintaqa chegaralari sanitariya-topografik, gidrologik sharoitlar inobatga olingan holda quyidagicha oʻrnatiladi: a) akvatoriya boʻyicha barcha yoʻnalishlarda suv olish joyidan kamida 100 metr masofada; b) suv olish joyiga tutashgan qirgʻoqdan suvning eng yuqori sathidan ikki qirgʻoq orasidagi kenglikdan kamida 100 metr masofada. Qoʻltiq tipidagi suv olish joylaridagi birinchi mintaqa chegarasiga qoʻltiqning barcha akvatoriyasi kiritiladi. 29. Kafolatlangan suv taʼminoti manbai boʻlmagan joylarga suv olib borish zarurati tugʻilganda, maxsus mashinalar va doimiy shaxslar ajratiladi. Suv tashish idish(sigʻim)lari yaroqli, yuvilgan va dezinfeksiyalangan boʻlishi kerak. Dezinfeksiyalashdan avval idishlar sinchiklab yuviladi, suv bilan toʻldiriladi va unga 1m kub suvga 300 gr. hisobda xlorli ohak eritmasidan qoʻshiladi va 1 soatdan soʻng idish boʻshatiladi hamda toza suv bilan xlorning oʻtkir hidi yoʻqolguncha chayib tashlanadi. 30. Xlorlash — suvni zararsizlantirishning keng tarqalgan usulidir. Suv normal dozalarda dastlabki ammoniylashtirish (preammonizatsiya) va yuqori dozalarda esa qayta xlorlash orqali xlorlanadi. Suvni xlorning normal dozasida xlorlash uchun dastlab mazkur suvning xlorga boʻlgan ehtiyoji tajribada aniqlanadi. Suvning xlorga boʻlgan ehtiyoji aniqlanganidan keyin suvning barcha miqdori uchun kerakli xlorning dozasi hisoblab chiqiladi. Oʻtkazilgan xlorlashning toʻgʻriligini xlor qoldigʻi asosida aniqlanadi, uning miqdori suvning xlor bilan 2 soatli kontaktidan keyin 0,3—0,5 mg/l. dan kam boʻlmasligi kerak. 31. Kafolatlangan manbalar suvidan foydalanish imkoniyati boʻlmagan sharoitlarda qayta xlorlash usuli afzal hisoblanadi, chunki uning meʼyordagi dozalarda xlorlashga qaraganda zararsizlantirishi juda ishonchlidir, zararlantirish vaqti ham (20-30 daqiqaga) kamayadi, loyqa va odatdan tashqari rangli suvlarni begona xlorfenol mazasini bermaydigan qilib zararsizlantiradi. 32. Muassasada saqlanayotgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan va Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining tegishli buyrugʻi bilan eʼlon qilingan meʼyorlar boʻyicha oziq-ovqat bilan taʼminlanadilar. 33. Ovqatlantirishni tashkil etish intendantlik taʼminoti boʻlimi (guruhi) tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu boʻlim zimmasiga quyidagi vazifalar kiradi: a) taʼminotga kiritilgan turli toifadagi shaxslarning ish xususiyatlarini hisobga olgan holda ovqatlanish tartibini ishlab chiqish; b) kunlik taʼminot uchun belgilangan meʼyorlar boʻyicha ovqat tayyorlashni tashkil etish va taʼminotdagilar ushbu meʼyorlarga muvofiq ovqatlanayotganini nazorat qilish; v) oziq-ovqat tayyorlanadigan joylarni zarur jihozlar va tegishli qurilmalar bilan taʼminlash, ularni namunali holatda saqlash, texnologik, sovitish jihozlari va oshxona anjomlarini sanitariya talablari asosida saqlash hamda ulardan foydalanish qoidalariga rioya qilish; g) omborxonalarda oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashda, ularni oshxonaga yuborishda, tashishda, ularni oshxonada saqlash va kulinariya jihatidan qayta tayyorlashda, ovqat tayyorlash va tayyor ovqatlarni tarqatishda sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilish; d) ovqat tayyorlash, ularni va oziq-ovqat mahsulotlarini joʻnatish, tashishda band boʻlgan xodimlarning shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilishlari uchun shart-sharoitlarni taʼminlash; e) texnologik va sovitish jihozlarining oʻz vaqtida taʼmirlanishini taʼminlash; j) ovqatlanish joylarini va boshqa ovqatlanish obyektlarini Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan ruxsat etilgan idish-tovoqlar va inventarlarni yuvish hamda dezinfeksiyalash vositalari bilan taʼminlash; z) texnologik jihozlar, idish-tovoqlar, inventarlar, sanitariya kiyim-kechaklarni sotib olish. 34. Tibbiy boʻlim boshligʻi: a) ovqatlanish tartibini va ovqat tayyorlash uchun lozim boʻlgan oziq-ovqat mahsulotlarini roʻyxatini ishlab chiqishda qatnashadi, tayyorlanadigan ovqat kaloriyasini oyda bir marta nazariy hisoblab chiqadi; b) muassasa boshligʻiga maxsus meʼyorlar boʻyicha ovqatlanishga oʻtkazilayotgan shaxslar roʻyxatini topshiradi; v) muassasa oziq-ovqat mahsulotlari omborxonasi va magazinida, shuningdek mahkumlarni shaxsiy ixtiyorida mavjud boʻlgan oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashning talabga javob berishini, ularni ishlatilish qoidalariga va muddatlariga rioya qilinishini har kuni tekshiradi; g) tayyorlangan ovqat sifatini barcha taʼminot meʼyorlari boʻyicha tekshirishni tashkil etadi. Tekshiruv natijalari va tayyor ovqatlarni tarqatishga ruxsat berilgani haqida ovqat tayyorlash sifatini nazorat qilish maxsus daftariga yozib qoʻyadi; d) sifatsiz xomashyoni, yarim (chala tayyor) fabrikatlarni tarqatishni, sifatsiz oziq-ovqatlar va tayyor ovqatlarni isteʼmol qilishni man etadi; e) oziq-ovqat taʼminoti bilan shugʻullanuvchi xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ishlarini tashkil etadi; z) oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash, tarqatish, joʻnatishda band boʻlgan xodimlar uchun gigiyenaga doir oʻquv mashgʻulotlarning oʻtkazilishini tashkil etadi. 35. Agar muassasaga keltirilgan oziq-ovqat mahsuloti qoʻyilgan talablarga javob bermasa yoki uning sifati shubha tugʻdirsa, uni isteʼmol qilishga yoʻl qoʻyilmaydi. Muassasaga keltirilayotgan oziq-ovqat mahsulotlarining tayyorlangan vaqti koʻrsatilgan holda sifati toʻgʻrisidagi sertifikati boʻlishi lozim. Sifat toʻgʻrisidagi sertifikati boʻlmagan oziq-ovqat mahsulotlari qabul qilinmaydi. Intendantlik taʼminoti boʻlimi (guruhi) ishlatish muddati oʻtib ketgan oziq-ovqat mahsulotlarini mol-mulk ekspertizasidan oʻtkazishni tashkil etadi, isteʼmol qilishga yaroqsizligi yaqqol koʻrinib turgan tez buziluvchi mahsulotlar bundan mustasno. Shuningdek, bu boʻlim maxsus gigiyenik tekshirishlarni talab qilmaydigan oziq-ovqat mahsulotlaridan foydalanish yoki foydalanmaslik masalalarini ham hal qiladi. Muassasa tibbiy boʻlimi tomonidan oziq-ovqat (shu jumladan tez buziluvchan) mahsulotlarining organoleptik xususiyatlari oʻzgarishini, bu oʻzgarishlarning xarakteri va darajasini, mahsulotlarning kimyoviy tarkibidagi oʻzgarishlarni, mahsulotlarning bakterial jihatidan ifloslanish darajasi va mikroflorasining xarakterini, mahsulotlarda pestitsidlarni va zararli moddalarni yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan miqdordan yoki tabiiy ravishda boʻlishi mumkin boʻlgan miqdordan koʻpligini, mikroblar bilan ifloslangan mahsulotlardan infeksiya yuqishi (aniq epidemiologik maʼlumotlarga asoslangan holda) mumkinligini aniqlash maqsadida gigiyenik ekspertiza oʻtkazish tashkillashtiriladi. 36. Mahsulotlarning kunlik energetik qiymati boʻyicha uch mahalgi ovqatlanish quyidagicha taqsimlanadi: nonushtaga — 30-35%, tushlikka — 40-45%, kechki ovqatga — 20-30%. Koʻrsatib oʻtilgan mahsulotlarning taqsimoti ishning ogʻir-yengilligiga qarab foizlarda oʻzgartirilishi mumkin: birinchi smenada ishlovchilar uchun — nonushtada 35%, tushlikda — 40%, kechki ovqatda — 25%; ikkinchi va uchinchi (tungi) smenada ishlovchilar uchun — nonushta va kechki ovqat 30 foizdan, tushlik — 40 foizdan iborat. 37. Agar ovqatlanish vaqti bir soatdan ortiq davom etadigan bir necha smenada amalga oshirilsa, u holda har bir smena uchun alohida ovqat tayyorlanadi. Ovqat uni tarqatishidan 20—30 minut oldin tayyor boʻlishi va u tayyor boʻlgan vaqtdan boshlab 2 soat ichida tarqatilishi lozim. 38. Ovqatlarni tarqatishda birinchi ovqatlar va issiq ichimliklar temperaturasi 750S dan, ikkinchilari 650S dan past boʻlmasligi, sovuq ovqatlar va ichimliklar 70 dan 140Sgacha boʻlishi lozim. Birinchi va ikkinchi ovqatlar tarqatilgunga qadar issiq plitada 3 soatgacha turishi mumkin. Tayyor ovqatni belgilangan muddatdan ortiq ushlab turishga istisno tariqasida ruxsat etiladi. Qolgan ovqatlarni saqlashga majbur boʻlingan hollarda u toʻliq sovitilishi va 60Sdan yuqori boʻlmagan temperaturada 12 soatgacha saqlanishi mumkin. Sovitilgan ovqat tarqatilishi oldidan tibbiy boʻlim shifokori tomonidan koʻrib chiqiladi va tekshiriladi, keyin ikkinchi marta isitiladi (qaynatiladi, qizdiriladi). Ikkinchi marta isitilgan ovqatni tarqatish muddati bir soatdan oshmasligi lozim. Ovqatni avvalgi kunda tayyorlangan ovqatlar bilan aralashtirish qatʼiyan man etiladi. 39. Ovqatlarni bevosita ish joyiga yetkazib berish zarurati tugʻilganda ovqatlar plombalangan va pechatlangan termoslarda olib boriladi. Non va idish-tovoqlar toza qutilarda yoki ular uchun alohida ajratilgan seksiyalarda yetkazib beriladi. Etkazish muddati 2 soatdan oshmasligi lozim. Ish joyida ovqat isitiladigan plitalar, ovqatlanish uchun stollar ajratiladi. Sovib qolgan ovqatni isitmasdan, suyuq ovqatni qaynatmasdan tarqatishga ruxsat etilmaydi. 40. Oshxonaga yordamchi ishlarni bajarishga tayinlanadigan shaxslar teri va shilliq pardalari yiringli kasalliklari bor-yoʻqligini aniqlash boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtmasdan oshxonada ishlashga qoʻyilmaydi. 41. Muassasaning sanoat korxonalarida mehnat xavfsizligini taʼminlash vazifasi muassasa rahbari yoki ushbu vazifani bajaruvchi shaxs zimmasiga yuklanadi va ular quyidagilar ustidan nazorat qilishadi: a) ishlab chiqarish, maishiy, omborxona va boshqa joylarda havo muhiti, yoritish, shovqin va tebranishlar, haroratning sanitariya-gigiyena meʼyorlariga muvofiq boʻlishi; b) maxsus kontingentning maxsus kiyim-kechak, poyabzal va shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanishi, shuningdek belgilangan normalarga muvofiq profilaktik oziq-ovqatlar berilishi; v) muassasaning ishlab chiqarish korxonalarida ishlayotganlarga ish sharoitining zararliligi munosabati bilan imtiyozlar berilishi. 42. Tibbiy boʻlim boshligʻi quyidagilarni bajarishga majbur: a) hududiy sogʻliqni saqlash idoralari bilan birgalikda kontragent (muassasa hududidan tashqarida shartnoma asosida ish olib borilayotgan) obyektlar ustidan nazoratni taʼminlash boʻyicha oʻzaro aloqalarini amalga oshirish; b) ishlab-chiqarish va maishiy xonalarning, korxona hududi va umumiy foydalaniladigan joylaridagi sanitariya holati ustidan nazoratni amalga oshirilishi; v) korxonada mehnat sharoitini yaxshilash boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqishda qatnashish; g) ishlab chiqarish bilan bogʻliq kasalliklarning kelib chiqish sabablarini oʻrganish, ishlayotganlarning mehnat sharoitlarini yanada yaxshilash yuzasidan oʻz takliflarini berish; d) zararli mehnat sharoitlarida ishlayotgan shaxslar oʻz vaqtida tibbiy koʻrikdan oʻtishlarini tashkil qilish; e) ichimlik suvining sifati va sexlar hamda uchastkalardagi aptechkalarning dori-darmonlar bilan oʻz vaqtida toʻldirilib turishi ustidan nazoratni amalga oshirish; j) ishchilar oʻrtasida sanitariya-oqartuv ishlarini olib borish. 43. Korxona rahbariyati ishlab chiqarishdagi ishchi oʻrinlar pasportizatsiyasini oʻtkazadi. IIV, IIBB, IIB va hududiy sogʻliqni saqlash idoralari sanitariya-epidemiologiya xizmatlari sanoat korxonalardagi ishlab chiqarish omillarni laboratoriyaviy va boshqa turdagi tekshirishlardan oʻtkazilishini tashkillashtirishda maslahat berib amaliy yordam koʻrsatadi. 44. Tibbiy boʻlim boshligʻi loyihalashtirilayotgan, qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan sanoat obyektlari toʻgʻrisida va kiritilayotgan yangi texnologik jarayonlar, jihozlar, mashina va mexanizmlar, yangi kimyoviy moddalar va ularning toksik-kimyoviy xususiyatlari haqida xabardor boʻlishi lozim. 45. Tibbiy boʻlim boshligʻi loyihadan chetga chiqish va sanitariya meʼyorlari va qoidalariga rioya qilinmayotganlik holatlari aniqlanganda, qurilish va asbob-uskunalarni montaj qilish ishlarining ayrim turlarini amalga oshirishni toʻxtatish huquqiga ega boʻlgan IIV, IIBB, IIBning sanitariya-epidemiologiya xizmati boshligʻiga bu haqda xabar beradi. 46. Odam organizmiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan noqulay ishlab-chiqarish omillari quyidagilardan iborat: a) jismoniy xarakterdagi omillar (radiochastotaning elektromagnit maydoni, noqulay mikroiqlim, ionlovchi radiatsiya, shovqin, ultratovush, infratovush, tebranish, vibratsiya); b) kimyoviy xarakterdagilar (sanoat zaharlari); v) biologik xarakterdagilar (infeksiya, invaziyalar); g) sanoat aerozollari; d) mehnatning oʻta ogʻirligi va katta kuch talab qilishi. 47. Bir qator noqulay omillar taʼsirida sogʻligʻi yomonlashishi mumkin boʻlgan ishchilarni mehnat sharoiti ogʻir va zararli boʻlgan ishlarga qoʻymaslik maqsadida jazoni oʻtayotganlarni dastlabki va doimiy tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish, ularning zararli boʻlgan sharoitlarda ishlashlari mumkin yoki mumkin emasligini aniqlash imkonini beradi. 48. Mehnat sharoiti va ish qobiliyatiga quyidagilar taʼsir koʻrsatadi: a) texnologik jarayon va ishlab chiqarish xususiyatlari; b) ish joyini qanday tashkil qilinganligi va jihozlanganligi; v) ish xonalarining maydoni va kubaturasi; g) ish joyi va ishlash xonalaridagi mikroiqlim (temperatura, havoning harakat tezligi va namligi, nur taʼsiridagi issiqlikning jadalligi), shuningdek, toʻsiqlarning temperaturasi; d) ishlash xonalari va ish joylarining tabiiy va sunʼiy yoritilishining ahvoli; e) zararli jismoniy omillar; j) havoning kimyoviy tarkibi va aralashmalar. 49. Ish xonalaridagi mikroiqlim organizm bilan tashqi muhit oʻrtasidagi issiqlik muvozanatini taʼminlashi lozim. Ish bajarish maydonidagi havoga boʻlgan umumiy sanitariya-gigiyenik talablar tegishli Davlat standarti bilan belgilanadi. 50. Barcha ishlab chiqarish va yordamchi xonalar Sanitariya qoidalari va meʼyorlari (SQ va M) talablariga muvofiq isitish va ventilatsiya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ventilatsiya va isitish tizimlari doimiy ish joylarida va ish bajarish maydonida asosiy va taʼmirlash ishlari olib borilayotgan vaqtda meteorologik sharoitlarni (temperatura, nisbiy namlik, havo harakatining tezligi), shuningdek, havodagi zararli moddalar miqdorini Sanoat korxonalarini loyihalashtirish sanitariya meʼyorlari talablariga muvofiq boʻlishini taʼminlashi lozim. Texnologik chiqindilar umumiy almashish ventilatsiyasi orqali atmosferaga chiqarib tashlanadi va ularning tarqalishi hisobga olinganda aholi yashaydigan punktlarda ruxsat etilgan konsentratsiyalardan baland boʻlishi mumkin emas. Ishlab chiqarish xonasining hajmi bitta ishlovchiga 20 m kubdan kam boʻlsa, har bir ishlovchi uchun kamida soatiga 30 m kub tashqi havo berib turiladi, xonaning hajmi har bir ishlovchiga 20 m kubdan koʻp boʻlsa, bir ishlovchiga kamida soatiga 20 m kub tashqi havo beriladi. Agar xona hajmi bitta ishlovchiga 40 m kub toʻgʻri kelsa, deraza va lampalar boʻlganda va zararli moddalar ajralmasa, unda vaqti-vaqti bilan tabiiy tashkil qilingan ventilatsiyani ishlatish koʻzda tutiladi. Bir smenada besh martadan ortiq yoki kamida 40 minut davomida ochiladigan darvozalar oldida havoni toʻsuvchi yoki havoni isituvchi parda toʻsiqlar oʻrnatish koʻzda tutiladi. Changni va oson suyuqlikka aylanadigan bugʻlarni, shuningdek aralashtirilganda xavfli aralashmaga aylanadigan moddalarni yoki kimyoviy birikmalarni yutadigan qurilmalarni umumiy tortuvchi qurilmalarga birlashtirish man etiladi. Zararli manbalarga (payvandlash, qalaylash va boshqalar) yaqin joylashgan ish joylari uchun umumalmashuvchi ventilatsiyaga qoʻshimcha ravishda mahalliy soʻrib oluvchi qurilma oʻrnatish talab qilinadi. Havo muhitiga toʻsatdan koʻp miqdorda zaharli moddalar (changdan tashqari) tushishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarishlarda avariya ventilatsiyasini oʻrnatish lozim boʻladi. Derazalar oldidagi doimiy ish joylari tinimsiz kelib turadigan sovuq havo oqimidan himoya qilinadi. Korxona binolari va inshootlarini isitish uchun qoʻshimcha ishlab chiqarishga zarari tegmaydigan cistema va issiqlik oʻtkazuvchilar koʻzda tutiladi. 51. Shovqin manbai boʻlgan ishlab chiqarish uskunalarini tanlash va joylashtirishda tegishli SQ va Mga amal qilish lozim. Ish joylaridagi shovqin darajasi korxona rekonstruksiya qilingandan soʻng, ishga tushganda va ishlab turgan korxonalarda yiliga bir marta tekshiriladi. 52. Barcha ishlab chiqarish va yordamchi xonalarda tabiiy yorugʻlikdan keng foydalanish lozim. Tabiiy yoritish meʼyorlari yorugʻlik oʻtkazuvchi oynalarni muntazam tartibda tozalab turishni hisobga olgan holda quyidagi muddatlarda belgilanadi: a) kam miqdorda chang, qurum chiqadigan xonalar yiliga kamida 2-marta tozalanadi; b) koʻp miqdorda chang, qurum chiqadigan xonalar yiliga kamida 4-marta tozalanadi. Sunʼiy yorugʻlikni meʼyorlari lyuministent va qizituvchi chiroqli yorituvchi qurilmalarga mos boʻlishi kerak. Yoritish tizimi umumiy hamda birlashtirilgan (umumiy va mahalliy yoritishdan tuzilib) boʻlishi mumkin. Faqat bitta mahalliy yoritishni qoʻllash man etiladi. Kamida 50 kishi ishlaydigan xonalarda avariya yoritgichi boʻlishi lozim. Sunʼiy yoritish yoritkichlarini tozalash uning qanchalik ifloslanganligiga qarab oʻtkaziladi, ammo quyidagi muddatlardan oshirilishi mumkin emas: a) tutun, qurum va chang koʻp chiqadigan joylarda — bir yilda 4-marta; b) oʻrtacha chiqadigan joylarda — bir yilda 3-marta; v) kam chiqadigan joylarda — bir yilda 2-marta. 53. Sanoat korxonalari sifatli ichimlik suv bilan taʼminlanadilar. Xoʻjalik-ichimlik suv quvurlari tarmoqlarini texnik maqsadlarga moʻljallangan suv tarmoqlariga ulashga yoʻl qoʻyilmaydi. Ichimlik suvidan foydalanish uchun kichik fontanchalar, suv ichadigan avtomatlar, fontan boʻlib otilib chiqishi uchun kiydirilgan yopiq baklar va boshqa qurilmalar oʻrnatiladi. Issiq sexlarda ishlayotganlar, bir smenada 0.5% tuzi boʻlgan tuzlangan gazli suv bilan bir kishiga oʻn litrgacha suvni hisobga olib taʼminlanishadi. Ish joyi bilan ichimlik suvi bilan taʼminlash qurilmasi orasidagi masofa 75 metrdan oshmasligi lozim. 54. Tozalash inshootlari, suvni nasos bilan tortib oluvchi stansiyalar va boshqa qurilmalar har doim ishga yaroqli, toza holda boʻlishi va ular suv, tuproq va havoni ifloslantirish manbai boʻlib qolmasligi lozim. Har bir korxonada SQ va Mga koʻra ishlab chiqarish jarayonlarining guruhlariga qarab sanitariya-maishiy xonalar jihozlanadi (1-ilova). Ishlab chiqarish maqsadlarida maishiy xonalardan foydalanish man etiladi. 55. Mahkumlarni ishlab chiqarish zonasida ovqatlantirishni tashkil etish zarurati tugʻilganda maishiy xonalarda ovqatlantirish uchun xonalar koʻzda tutilgan boʻlishi zarur. Ishlab chiqarish hududida ovqatlanish shoxobchalari jamoat ovqatlantirish korxonalari uchun belgilangan sanitariya talablariga javob berishi lozim. 56. Sut va sut oʻrniga oʻtuvchi boshqa ovqatlar zararli ishlab chiqarish joylarida ishlovchilar uchun ovqatlanish shoxobchalarida yoki oʻtiradigan joylar, sovutish shkafi, qoʻl yuvadigan moslamalar va idish-tovoqlarni yuvish uchun issiq suv boʻlgan alohida ajratilgan joylarda tarqatiladi. Sut ichiladigan idishlarni korxona beradi. Flyagadagi sutni faqat pishirilgandan keyingina isteʼmolchiga berish mumkin. 57. Ishlayotganlarga maxsus va himoya kiyimlari, tegishli maxsus kiyim, oyoq kiyim va himoya moslamalari belgilangan meʼyorlar boʻyicha va oʻrnatilgan muddatlarda tarqatiladi. Belgilangan meʼyorlar boʻyicha maxsus kiyim va himoya moslamalarisiz ishlash man etiladi. Maxsus kiyimlarni oʻz vaqtida yuvish va taʼmirlash, hamda zaharli moddalarni taʼsiri bor ishlab chiqarish joylarida esa degazatsiya qilish majburiy ravishda amalga oshiriladi. Zaharli bugʻlar, gazlar, sanoat aerozollarni chiqishi va buyum parchalari, qirindilarni uchib tegishi xavfi mavjud boʻlgan ishlarda ishlovchilarga shaxsiy himoya vositalari: protivogazlar, respiratorlar, himoya koʻz oynaklari, maskalar va boshqalap amaldagi meʼyorlarga binoan beriladi. 58. Har bir oʻtkir kasb kasalligi (zaharlanish) sodir boʻlganda ushbu kasallikni aniqlagan yoki gumon qilgan shifokor tomonidan shoshilinch xabarnoma toʻldiriladi. Xabarnoma 24 soat ichida kasallangan odam ishlayotgan obyekt sanitariya nazoratini amalga oshiruvchi sanitariya-epidemiologiya xizmatiga yuboriladi. Oʻtkir kasb kasalligi bir vaqtning oʻzida ikki va undan ortiq kishilarda sodir boʻlgan hollarda (zaharlanganda) shoshilinch xabarnoma har bir kishi uchun alohida toʻldiriladi. Shoshilinch xabarnomada oʻtkir kasb kasalligining dastlabki (yakuniy) tashxisi, faraz qilingan ishlab chiqarish omillarining nomi va kasallikning kelib chiqish sabablari koʻrsatiladi. Diagnoz qoʻygan yoki uni oʻzgartirgan tibbiy boʻlim yangi shoshilinch xabarnomani tuzadi va 24 soat ichida uni sanitariya-epidemiologiya xizmatiga yuboradi, bunda oʻzgartirilgan (aniq belgilangan) diagnoz, uning belgilangan sanasi, dastlabki tashxis koʻrsatiladi. 59. Tibbiy boʻlim shoshilinch xabarnomani joʻnatishdan tashqari quyidagi har bir holat toʻgʻrisida telefon yoki telegraf orqali SEXni xabardor qiladi: a) 2 va undan ortiq kishi oʻtkir kasb kasalligi bilan ogʻrib (zaharlanib) mehnatga yaroqsiz boʻlganligi haqida; b) kuydirgi, brutsellez, qoqshol, qutirish kasalliklari haqida (bemorni kasb faoliyati bilan bogʻliq boʻlsa). 60. Oʻtkir kasb kasalligini (zaharlanishni) har bir holati tekshiriladi. Oʻtkir kasb kasalligi (zaharlanish) holatlarini tekshirish mehnat gigiyenasi boʻyicha sanitariya shifokori yoki SEXni boshqa mutaxassisi bilan shoshilinch xabar olingan vaqtdan boshlab 24 soat davomida oʻtkaziladi, ushbu qoʻllanmani 256-bandida koʻrsatilgan holatlarda xabarnoma olingan zahoti. Tekshirish jarayonida: a) oʻtkir kasb kasalligi (zaharlanish)ning kelib chiqish sabablari aniqlanadi; b) kasallik paydo boʻlgan ish joyi (ishchi zonasi, ishlab chiqarish uchastkasi, sex) tekshiriladi; v) zarur boʻlganda zararli ishlab chiqarish omillarining laboratoriya va instrumental tekshiruvi tashkil etiladi; g) kasallik (zaharlanish) paydo boʻlgan ishlovchini mehnat sharoitining sanitariya-gigiyenik ahvoli baholanadi; d) tekshirish natijalari asosida sanitariya-profilaktika, kasallik (zaharlanish)ning oldini olish va bartaraf etish boʻyicha tashkiliy va texnik chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. 61. Maxsus kontingent hammomda yuvinishini va kir yuvishini taʼminlash muassasaning intendantlik taʼminoti boʻlimi (guruhi)ning kuchi va vositalari bilan amalga oshiriladi. 62. Muassasa tibbiy boʻlimi quyidagilarni amalga oshirishi lozim: a) hammom va kir yuvish binolarining qurilishi va qayta qurilishining borishini joriy sanitariya nazorati; b) sanitariya qoidalariga mos holda kir yuvish va hammomni joylashishi, jihozlanishi va ahvoli, sifat nazorati, oʻz vaqtida dezinfeksiya oʻtkazilishi, sanitariya ishlovi berish, ichki kiyimlar va choyshab, yostiq jildi va shu kabilarni almashtirish va yuvish, sovuq va issiq suv bilan taʼminlashning joriy sanitariya nazorati; v) hammom va kir yuvish bilan bevosita band boʻlganlarni, maxsus kasb egalari guruhiga mansub shaxslar sifatida, barcha zarur chora-tadbirlar asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; g) hammom va kir yuvish taʼminoti qismi boʻyicha SEXni taklif va yozma koʻrsatmalarini bajarilishini nazorat qilish va natijalari haqida mutasaddi shaxslarga maʼlumot berish. 621. Hammomda maxsus kontingentni sanitariya ishlovini ham amalga oshirish imkoniyati boʻlsa, ular gigiyenik vazifadan tashqari, epidemiyaga qarshi vazifani ham bajaradi. Quyidagi holatlarda sanitariya ishlovi oʻtkazilishi zarur: a) rejali tadbir sifatida — oyda 1-marta; b) epidemik koʻrsatmalarga koʻra; v) muassasaga yangi kelganlarni qabul qilishda. 63. Sanitariya ishlovi quyidagilardan iborat: odamlarni hammomda sovun bilan yuvinishi, oʻrin-koʻrpa jildlari bilan ichki kiyimni almashtirish, (pedikulezda terini tuk bilan qoplangan qismlarini tozalash), shaxsiy kiyimni va oʻrin-koʻrpani (yostiq, toʻshak, koʻrpa) dezinfeksiya kamerasida dezinfeksiya, dezinseksiya qilish. 64. Hammomda sanitariya ishlovi oʻtkazish vaqtida, hammomga kirayotganlar va chiqayotganlar alohida eshiklardan kirib chiqishlari lozim. Sanitariya ishlovga moʻljallangan hammomlarda alohida kirish va chiqish eshigi, choʻmiladiganlar ustki va ichki kiyimlarini dezinfeksiyalash kamerasiga uzatadigan, echinish xonasi va kiyinish xonasi boʻlib, unga choʻmilgandan keyin chiqiladi, unda darcha orqali toza boʻlimdan oʻzlarining dezinfeksiya yoki dezinseksiyadan oʻtgan narsalarini oladilar; doimiy dezinfeksiyalash kamerasi boʻladi. Dezinfeksiyalash kamerasining qabul qilish imkoniyati hammomning qabul qilish imkoniyatiga mos boʻlishi kerak. 65. Kamerada dezinfeksiyalash tadbiri Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi IIVning Tibbiyot boshqarmasining buyruq va yoʻriqnomalari talablari asosida oʻtkaziladi. 66. Dezinfeksiyalash kamerasi binosini koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilarga eʼtibor beriladi: a) dezinfeksiyalash kameralarining sanitariya-texnik holati; b) zararsizlantirish (tartibiga) rejimiga rioya etish; v) koʻrpa, yostiq jildi va buyumlarni kamerada toʻliq zararsizlantirish; g) maksimal termometrlardan foydalanib temperatura tartibini (rejimini) tekshirish; d) xodimlarning ishlov berish tartibi (rejimi) va sanitariya qoidalariga rioya etish boʻyicha bilimlarini tekshirish; e) avval berilgan takliflarning bajarilishini tekshirish; j) dezinfeksiyalash sifatini tekshirishning fizikaviy va kimyoviy usullarini ishlatish. 67. Kamerada dezinfeksiyalash holatini dezinfeksiya va dezinseksiyani qayd qilish jurnalida baholab boriladi. 68. Muassasadagi shaxslar haftasiga bir marta choʻmiladilar va koʻrpa-yostiq jildi hamda ichki kiyimlarini bir vaqtning oʻzida almashtiradilar. Oshpazlar, terisi kuchli ifloslanadigan ishni bajaruvchi xodimlar, bundan tashqari har kuni dush qabul qiladilar. Choʻmiluvchilarning har galgi almashinishi bilan navbatchilar hammom xonalarini yaxshilab tozalaydilar va xlorli ohakning 0,2-0,5 % li tindirilgan eritmasi, xloraminning 1% li eritmasi yoki lizolning 3% li eritmasi bilan dezinfeksiya qiladilar(shuningdek oʻtirgich va yuvinish togʻoralarini ham). 69. Sartaroshxona anjomlari 30 minut davomida xloraminning 1% li eritmasiga solib qoʻyiladi, soʻngra vodoprovod suvida yuviladi va quritiladi. 70. Terining yiringli va zamburugʻ kasalliklari bilan kasallangan shaxslar, hammadan keyin alohida choʻmiladilar, soʻngra hammomda 30 minutli ekspozitsiya bilan 2%li ishqorli eritma (tozalanmagan soda) yoki xlorli ohakning 3%li tindirilgan eritmasi yordamida dezinfeksiya oʻtkaziladi. Muassasaning izolatsiya qilingan joyida saqlanuvchi sil kasalligi gumon qilinayotgan mahkumlar, ular uchun ajratilgan alohida kunda choʻmiladilar, keyin hammom ham yakuniy dezinfeksiya qilinadi. 71. Hammomdan chiqqan kirlangan ichki kiyimlar, shuningdek koʻrpa va yostiq jildlari bevosita yotoqxonadan kir yuvish xonasiga uzatiladi. 72. Kir yuvish binolari va maxsus jihozlarning joylashtirilishi texnologik jarayonning uzluksizligi va ketma-ketligini taʼminlashi zarur, yuvilgan va yuvilmagan, shuningdek quruq va hoʻl buyumlar bir-biriga tegib turishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Kir yuvish binosining yuvilmagan buyumlar saqlanadigan qismida kirlangan buyumlarni qabul qilish va saralash sexi joylashadi. Hammom binosining yuvilgan buyumlar saqlanadigan yarmida: yuvish, quritish-dazmollash, taʼmirlash va ichki kiyimlarni tarqatish sexlari joylashadi. Binoning toza buyumlar va kir buyumlar saqlanadigan qismlari oraligʻida ikkala tomondan kirish mumkin boʻlgan sanitariya xonasi jihozlanadi va bu xonada dush, garderob va tualet boʻladi. Binoning ikkala yarmi kapital devor va toʻsiq bilan ajratiladi. Barcha sexlarda havoning harorati 150S dan 200S gacha, yuvish sexidagi nisbiy namlik 70%dan oshmasligi, quritish-dazmollash sexida esa 60%dan oshmasligi kerak. Kir yuvish binosiga qabul qilinadigan ichki kiyimlar turlari va kirlarni darajasiga qarab saralanadi. Ifloslangan kiyimlar 4—12 soat davomida 0,5%li kalsiyli soda eritmasi yoki boshqa yuvish ashyolari (trinatrifosfat, sulfonal, OP—7 sovuni va b.) qoʻshilgan iliq suvda ivitiladi. 73. Muassasaning sil kasallar yashaydigan hududidan, tibbiy boʻlim statsionaridan keltirilgan kiyimlar yuvilishdan avval albatta ishqoriy eritmada bir soat davomida qaynatiladi yoki dezinfeksiyalovchi eritmada ivitiladi va maxsus ajratilgan mashinada yuviladi. 74. Kir yuvish binosining ifloslangan yarmi ish tugaganidan keyin yaxshilab tozalab yuviladi va dezinfeksiya qilinadi. 75. Toʻshak jildlari va odeyal yilning har choragida bir marta yuviladi. 76. Hammom va kir yuvish binosi vodoprovod suvi, kanalizatsiya, binoni isitish uskunalari, ventilatsiya va issiq suv bilan taʼminlanishi lozim. 77. Suvning sifati “Ichimlik suvi” 950—2000 Davlat standartiga qoʻyiladigan talablariga javob berishi kerak. 78. Hammom va kir yuvish binosidan chiqayotgan oqava suvlari, ular tarkibida koʻp miqdorda yuvuvchi moddalar, tez irib qoladigan organik moddalar, mikroblar boʻlganligi sababli epidemiologik jihatdan xavflidir. Tozalash qurilmalariga ega boʻlgan kanalizatsion shoxobchalarda oqava suvlar bevosita kanalizatsiya tarmogʻiga quyiladi, agar tozalash qurilmalariga oqizilayotgan barcha oqava suvlarni 25%ni hammom-kir yuvish binosidan chiqayotgan oqava suv tashkil etsa, u holda oqava suvlar soʻndirilgan ohak eritmasi bilan koagullash usulida dastlabki tozalashdan oʻtkaziladi. Koagullash uchun SaO ning aktivligiga hisoblab, ohak suviga 400 gr/m.kub miqdorida ohak qoʻshiladi. Ohak ogʻirligining 50%iga aktiv kalsiy oksidi toʻgʻri keladi, hisoblash miqdori shu asosida topiladi. Kanalizatsiya oʻtkazilmagan punktlarda oqava suvlarni tozalash uchun mahalliy kanalizatsion tozalash qurilmasi oʻrnatiladi. 79. Oqava suvlarini tozalash usuli va tashlash joyi hududiy sogʻliqni saqlash idoralarining sanitariya-epidemiologik markazlari bilan kelishilishi kerak. 80. Hammom kir yuvish binosidan chiqayotgan oqava suvlarni suv havzalariga, jarliklarga va shunga oʻxshash joylarga dastlabki koagullash va tindirish (6—12 soat), xlorlash (5—10 mg/l aktiv xlor dozasida) yoʻli bilan tozalamasdan toʻkish man etiladi. 81. Epidemiyaga qarshi kurashish — muassasada saqlanayotgan shaxslar oʻrtasida yuqumli kasalliklarning oldini olish va bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimidan iborat. 82. Muassasada epidemiyaga qarshi chora-tadbirlar majmuasini tashkillashtirish tibbiy boʻlimi boshligʻi zimmasiga yuklatiladi. Bunga rejim-tartibot, siyosiy-tarbiyaviy, intendant, xoʻjalik va boshqa xizmatlar jalb etiladi. 83. Epidemiyaga qarshi tadbirlar quyidagi holatlarni oldini olishga qaratiladi: a) muassasaga yuqumli kasalliklar olib kelinishini; b) maxsus tarkib orasida yuqumli kasalliklar kelib chiqishi va tarqalishini; v) muassasa tashqarisida yuqumli kasalliklar tarqalishini. 84. Epidemiyaga qarshi kurashish oʻz ichiga quyidagilarni oladi: a) muassasada va u joylashgan hududda sanitariya-epidemiologik holatni nazorat qilish; b) maxsus kontingent muassasaga qabul qilinganda oʻtkaziladigan tadbirlar; v) maxsus tarkib salomatligini doimiy ravishda kuzatib borish; g) ichimlik — xoʻjalik suvi, oziq-ovqat va boshqa taʼminot bilan bogʻliq boʻlgan shaxslarning doimiy tibbiy nazorat va laboratoriya tekshiruvlaridan oʻtkazish; d) atrof muhit, yotoqxonalar, oziq-ovqat, suv taʼminoti, hammom, kirxonalar bilan taʼminlanish, shaxsiy gigiyenaga rioya qilinishi ustidan doimiy tibbiy nazorat olib borishni; e) rejali va shoshilinch emlashlarni oʻtkazilishini nazorat qilishni; j) dezinfeksiya, dezinseksiya, deratizatsiya chora-tadbirlarini oʻtkazilishini; z) maxsus kontingentni sanitariya madaniyatini oshirib borishni; i) epidemiyani oldini olish masalalari boʻyicha tibbiy xodimlarni tayyorlash va malakasini doimiy ravishda oshirib borishni; y) yuqumli kasalliklar tarqalganda epidemiyaga qarshi chora-tadbirlarni oʻtkazish uchun kuch va vositalarni tayyorlashni (tibbiy boʻlimda qoʻshimcha oʻrinlar tashkil qilish, kerakli jihozlar bilan taʼminlash va hokazo); k) epidemiologik holatni oldindan bashorat qilish va tezkor epidemiologik tahlillar oʻtkazish. 85. Maxsus kotingentni epidemiyadan himoya qilish chora-tadbirlarini tashkil qilish va rejalashtirishning asosini sanitariya-epidemiologiya nazorati tashkil qiladi. Sanitariya-epidemiologiya nazoratining maqsadi muassasaga yuqumli kasalliklar olib kirilishini oldini olishdir. 86. Epidemiologik nazoratning vazifalari quyidagilar hisoblanadi: a) muassasa joylashgan hududning sanitariya-epidemiologik holatini doimiy oʻrganish; b) muassasa joylashgan hududdagi suv manbalari va aholi punktining sanitariya holati ustidan uzluksiz tibbiy nazorat olib borish; v) muassasa joylashgan hududda tashqi muhit obyektlarining bakteriyalardan ifloslanishi, epizotiyalar va yuqumli kasalliklar kelib chiqqanligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz vaqtida aniqlash va toʻplash. 87. Muassasa joylashgan hududda sanitariya-epidemiologiya holatini chuqur oʻrganish va maʼlumotlarni oydinlashtirish quyidagilar orqali taʼminlanadi: a) aholining yuqumli kasalliklar bilan kasallanish dinamikasi va tuzilishi bilan tanishish; b) epidemik kasalliklarni mumkin boʻlgan manbalari va tarqalish yoʻllarini va ularga maxsus kontingentning beriluvchanligini oʻrganish; v) tibbiy hamda veterinariya davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkazilayotgan epizootiya, epidemiyaga qarshi, hamda boshqa chora-tadbirlarning hajmi va sifati bilan tanishish. 88. Muassasa joylashgan hududdagi epidemiologik vaziyat haqidagi uzluksiz maʼlumotlar quyidagilar orqali olinadi: a) mahalliy sogʻliqni saqlash muassasalaridan odamlar va hayvonlar oʻrtasida yuqumli kasalliklar bilan kasallanish haqidagi maʼlumotlarni olish; b) yuqori tibbiy boshliqlardan respublikadagi va viloyatdagi sanitariya-epidemiologik holat haqidagi maʼlumotlarni olish; v) sogʻliqni saqlash tashkilotlari tomonidan tashkil qilinayotgan majlislar, konferensiyalar, yigʻilishlar va seminarlarda ishtirok etish yoʻli bilan. 89. Muassasa tibbiy boʻlim boshliqlari sanitariya-epidemiologiya nazoratini olib borishda, quyidagi tadbirlarni amalga oshirish uchun mahalliy sogʻliqni saqlash va veterinariya tashkilotlari bilan uzviy aloqada boʻlishi shart: a) muassasa joylashgan hududdagi aholi va hayvonlar oʻrtasida yuqumli kasallik va epidemiya hamda epizootiyaga qarshi oʻtkazilayotgan tadbirlar haqida maʼlumotlarni uzluksiz ravishda olish uchun; b) oʻtkazilayotgan profilaktik va epidemiyaga qarshi tadbirlarni muvofiqlashtirish uchun; v) maxsus kontingentni epidemiyadan himoya qilish masalalarida maslahat va boshqa turdagi yordamni olish uchun. 90. Muassasaga yuqumli kasalliklar kirib kelmasligi uchun yangi kelganlar bir kun davomida toʻliq sanitariya ishlovidan va tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Shu vaqt mobaynida oʻpka sili, teri-tanosil va boshqa yuqumli kasalliklar bilan kasallanganlarni hamda ular bilan muloqotda boʻlgan shaxslar aniqlanib, tibbiyot boʻlimi boshligʻi xulosasiga koʻra ular ushbu kasalliklarni yashirin davri mobaynida tibbiy kuzatuvda boʻladilar. Jazoni ijro etish muassasasiga yangi kelganlar alohida qabul boʻlimi binosiga joylashtiriladi. Ular 14 kun mobaynida tibbiy kuzatuvda boʻladilar va soʻngra yashash hududiga oʻtkaziladi. Mahkumlar karantin binosida boʻlgan paytlarida, ularni karantin binosidan tashqaridagi ishlarga jalb etish taqiqlanadi. Tibbiy kuzatuv paytida maxsus kontingent orasida yuqumli kasalliklar aniqlanganda, epidemiyaga qarshi kompleks tadbirlar oʻtkaziladi. Bunday hollarda tibbiy kuzatuv davomiyligi oxirgi bemor boshqalardan ajratilgan kundan boshlab hisoblanadi. 91. Muassasalarda profilaktik va epidemiyaga qarshi ishlarni oʻz vaqtida amalga oshirish uchun tibbiy boʻlimlari reja asosida yilning maʼlum bir davri (har oy,chorak, yarim yil, toʻliq yil) uchun epidemiologik tahlil oʻtkazishlari shart. Bundan tashqari epidemiologik oʻchoqda epidemiologik tekshiruv oʻtkaziladi. Muassasadagi epidemiologik vaziyat tahlili muassasalar tibbiy boʻlimi boshliqlari tomonidan olib boriladi. 92. Maʼlum oʻtgan davr uchun epidemiologik tahlil oʻtkazilganda tibbiy xizmatga biriktirilgan shaxslar orasida kasalliklar darajasi, dinamikasi va turkumi oʻrganiladi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisi, uni yuqish yoʻli har bir kasallik turi boʻyicha alohida oʻrganiladi. Bundan tashqari yuqumli kasalliklar tarqalish xavfini bilish uchun kasallik epidemiya oʻchogʻini kelib chiqish sababi tahlil qilinadi. 93. Epidemiologik kuzatuv natijalari, yilning maʼlum oʻtgan davri uchun epidemiologik tahlil va ayrim yuqumli kasalliklar epidemiologik xususiyatlari inobatga olinib, maʼlum sharoitda epidemiologik jarayonni kechish darajasi oldindan aniqlanadi. Epidemiologik vaziyatni bashorat qilish asosida tibbiy boʻlimi boshliqlari maxsus kontingent orasida yuqumli kasalliklar tarqalishining oldini olishga qaratilgan tadbirlarni tashkil qilish boʻyicha takliflar ishlab chiqadilar. 94. Muassasada yuqumli kasalliklar aniqlanganda tibbiy boʻlim boshligʻi quyidagilarni oʻz ichiga olgan epidemiyaga qarshi tadbirlar oʻtkazilishini tashkillashtiradi: a) bemorlarni aniqlash, boshqalardan ajratish, statsionarga joylashtirish, yuqumli kasalliklar shifokori koʻrigini tashkil qilish va davolashni; b) joriy va yakunlovchi dezinfeksiyalar oʻtkazishni; v) epidemiologik tekshiruv oʻtkazilishini; g) tibbiy nazorat olib borilishi, observatsiya yoki karantin eʼlon qilinishi; d) sanitariya-gigiyena tadbirlari oʻtkazilishi ustidan nazorat qilishni; e) emlash ishlari oʻtkazilishi. 95. Tibbiy xodimlar tomonidan ambulatoriya qabuli oʻtkazilishi, biriktirilgan kontingentni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi, shuningdek muassasa maʼmuriyati bilan birga yotoqxonalar va kameralarni aylanish davomida yuqumli kasalliklarga chalinganlar oʻz vaqtida aniqlanadi. 96. Aniqlangan bemorlar va yuqumli kasalliklarga shubha qilinganlar zudlik bilan tibbiy boʻlim qoshida oldindan jihozlangan izolyatorga joylashtiriladi. Epidemiologik holat oʻzgarganda (yuqumli kasallikka chalingan bemorlar soni koʻpayib ketsa) izolyator kengaytiriladi va qayta jihozlanadi (kamera, yotoqxona, muassasa maktabi binosi izolyator sifatida jihozlanishi mumkin). Tibbiy izolyatorda shifokor bemordan epidemiologik anamnez yigʻadi, uni tekshiradi, tashxis qoʻyib unga tibbiy yordam koʻrsatadi. Yuqumli kasallikka chalingan bemorlar va unga shubha qilinganlar, ular kasalxonaga joʻnatilguniga qadar yoki tibbiy kuzatuv olib borish uchun, yuqumli kasallik tarqalishini oldini olish maqsadida tibbiy izolyatorga vaqtincha joylashtiriladi. Ular tibbiy izolyatorda boʻlgan vaqtda epidemiyaga qarshi rejim saqlanadi. 97. Epidemiyaga qarshi rejim deganda, tibbiy izolyator ishining shunday tartibi tushuniladiki, bu tartib tibbiy xodimlarni toʻliq xavfsizligini taʼminlaydi, izolyator ichida kasallik yuqishi hamda bemorlar va ularga xizmat qiluvchi xodimlar tomonidan kasallikni atrofga yoyilishi imkoniyatini bartaraf qiladi. Epidemiyaga qarshi rejim har bir infeksiyaning alohida epidemiologik xususiyatlariga koʻra (uning yuqish yoʻllari inobatga olingan holda) aniqlanadi. Epidemiyaga qarshi rejimni umumiy talablari quyidagilar hisoblanadi: a) har xil yuqish yoʻliga ega boʻlgan yuqumli kasalliklarga chalingan bemorlarni alohida joylashtirish; b) tibbiy izolyatorni ovqatlanish va suv taʼminoti obyektlaridan uzoqda joylashtirish; v) tibbiy izolyatorda choyshablar, koʻrpa-toʻshaklar, idishlar, bemorlarga qarash uchun lozim boʻlgan narsalar, bemorlar ich kiyimlari va idishlarini dezinfeksiyalash uchun sigʻimlar, bemor ajratmalarini zararsizlantirish uchun qopqoqli idishlar, hamda dezinfeksiya va dezinseksiya vositalari bilan taʼminlanishi lozim; g) tibbiy izolyatorga joylashtirilayotgan bemorlarni choʻmilishi va epidemiologik koʻrsatmaga koʻra ularga sanitariya ishlovi oʻtkazilishi; d) dezinfeksiya tartibiga rioya qilish. 98. Yuqumli kasalliklar bilan kasallangan bemorlar jazoni ijro etish muassasasi kasalxonasining yuqumli kasalliklar boʻlimiga yoki alohida hollarda sogʻliqni saqlash idoralarining yuqumli kasalliklar kasalxonasiga (boʻlimiga) yotqiziladi. Bunday bemorlarni sogʻlom shaxslar va yuqumli boʻlmagan kasallar bilan birga (transport turidan qatʼi nazar) tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Oziq-ovqat tashish transportlarida kasallarni olib yurish qatʼiy taqiqlanadi. Yuqumli kasallikka chalingan bemorlarni oxirgi joyigacha kuzatib borish uchun tibbiy xodim ajratiladi va tez tibbiy yordam koʻrsatish uchun kerakli dori-darmonlar, idishlar (bemor ajratmalarini zararsizlantirish uchun chelak va boshqalar) va dezvositalar beriladi. Yuqumli kasallikka chalingan bemorlarni tashigan avtoulov, bemorni qabul qilgan kasalxona tomonidan evakuatsiyadan keyingi 2 soat ichida yakuniy dezinfeksiya qilinadi. 99. Yuqumli kasallik paydo boʻlgan vaqtda epidemiyaga qarshi tadbirlar epidemik oʻchoq doirasida oʻtkaziladi. Ushbu kasallik yuqishi mumkin boʻlgan hudud (kamera, otryad, brigada, muassasa) epidemik oʻchoq chegarasi deb belgilanadi. Epidemik oʻchoqning taʼsir etish vaqti, kasallik manbai tugatilgan va yakunlovchi dezinfeksiya oʻtkazilgan vaqtdan soʻng kasallikni yashirin davrining maksimal muddati bilan aniqlanadi. 100. Epidemiyaga qarshi oʻtkaziladigan tadbirlarni aniqlash uchun tibbiy boʻlim boshligʻi epidemiologik tekshirish oʻtkazadi. Tekshirish davomida taxmin qilingan kasallik manbai, kasallik qoʻzgʻatuvchisini maʼlum sharoitlarda mumkin boʻlgan tarqalish yoʻli va omillari, kasallanishi mumkin boʻlgan shaxslar doirasi aniqlanadi. Yuqumli kasallik ayrim holatlarda (shaxslarda) uchraganda, epidemiologik tekshiruv davomida tibbiy boʻlim boshligʻi quyidagilarni amalga oshiradi: a) bemordan kasallanish sababini surishtirib, uni tibbiy tekshiruvdan oʻtkazadi; b) epidemiologik oʻchoqda bemor bilan muloqotda boʻlganlarni sogʻligʻi ahvoli bilan qiziqib, ularni tibbiy tekshiruvdan oʻtkazadi; v) tashqi muhitni tekshiradi, bunda laboratoriya usulidan ham foydalaniladi. Kasallik manbai va uni yuqish yoʻllarini aniqlash maqsadida, maʼlum bir infeksiyani epidemiologik xususiyatlarini inobatga olib hamda laboratoriya usullaridan foydalanish orqali soʻrab-surishtirish va tibbiy tekshirish ishlari olib boriladi. Epidemiologiya tekshiruvi natijalari kasallik oʻchogʻida oʻtkaziladigan tadbirlarni muvofiqlashtirishda foydalaniladi. Kasallik bir guruh shaxslarda qayd etilgan (epidemik avj olgan) hollarda tibbiy boʻlim boshligʻi yuqoridagi tadbirlardan tashqari otryad, brigada va kameralar boʻylab kasallik tarqalishini, kasallikni tarqalish vaqtini, kasallanganlarning yashash sharoitlarini tahlil qiladi. Bundan maqsad har bir bemor uchun kasallik manbai va yuqish yoʻlini hamda infeksiyani tarqalish sababini aniqlashdan iborat. 101. Har bir yuqumli kasallik bilan kasallanish haqida tibbiy boʻlim boshligʻi muassasa boshligʻiga va shu bilan birgalikda yuqori turuvchi tibbiy xizmat boshliqlariga xabar qiladi. Tashxis aniq boʻlgan vaqtdan boshlab 24 soat ichida IIV, IIBB, IIB sanitariya-epidemiologiya xizmatiga (SEX) qayd etilgan yuqumli kasallik, ovqatdan zaharlanish, organizmni emlashga qarshi odatdan tashqari reaksiyasi haqida tezkor xabarnoma yuboriladi. Tezkor xabarnomani oʻz vaqtida yuborilishiga muassasa tibbiy boʻlimi boshligʻi javobgardir. Epidemiologik tekshiruv vaqtida yuqumli kasallik oʻchogʻini epidemiologik tekshirishni belgilangan shakldagi kartasi tuziladi va keyinchalik uni IIV, IIBB, IIB SEXlariga yuboriladi. 102. Epidemik oʻchoqda, infeksiyani oʻziga xosligi va maxsus kontingentni joylashish xususiyatiga bogʻliq boʻlgan epidemiyaga qarshi cheklash-tartibot tadbirlari oʻtkaziladi. Epidemiyaga qarshi cheklash-tartibot tadbirlari 3 toifaga boʻlinadi: a) kuchaytirilgan tibbiy nazorat; b) observatsiya; v) karantin. 103. Kuchaytirilgan tibbiy nazorat yuqumli kasallik bilan ogʻriganlarni faol ravishda aniqlash va ularni boshqalardan ajratish hamda kasalxonaga yuborishdan iborat. Yuqumli kasallik bilan ogʻrigan bemorlarni faol aniqlash maxsus kontingent sogʻligʻi ahvolini surishtirish, ularni tibbiy tekshirish, tana haroratini oʻlchash va laboratoriya usuli bilan tekshirish orqali amalga oshiriladi. Kuchaytirilgan tibbiy nazorat muassasa tibbiyot boʻlimi boshligʻi koʻrsatmasi bilan amalga oshiriladi. 104. Observatsiya — yuqumli kasalliklarni tarqalishini oldini olishga qaratilgan tadbirlar tizimidir. Observatsiyani tibbiy boʻlim boshligʻi taqdimi asosida, muassasa boshligʻining buyrugʻi bilan kuchga kiritiladi. Observatsiyada quyidagilar koʻzda tutiladi: a) kuchaytirilgan tibbiy nazorat; b) muassasaga maxsus kontingentning kelishini cheklash; v) observatsiya eʼlon qilingan muassasaga maxsus kontingent kelgan hollarda (ularni bu muassasaga kelishi observatsiya eʼlon qilinmasdan oldin hal qilingan boʻlsa) ular boshqalardan alohida joylashtiriladi. Maxsus kontingentni muassasadan ketish masalasi har bir holat boʻyicha alohida hal etiladi; g) qarindoshlar bilan uchrashuv cheklanadi yoki toʻxtatiladi; d) maxsus davolash-profilaktik va epidemiyaga qarshi kurash tadbirlari oʻtkaziladi. 105. Karantin — bu epidemiya oʻchogʻini toʻliq oʻrab olish va u yerdagi yuqumli kasallikni bartaraf etishga qaratilgan cheklash va epidemiyaga qarshi tadbirlar tizimidan iborat. Karantin vaqtida quyidagi tadbirlar oʻtkazilishi koʻzda tutiladi: a) maxsus kontingent toʻliq ajratiladi, muassasaga kelish va undan ketish, muassasa ichida maxsus kontingentni koʻchib yurishi taqiqlanadi; b) kuchaytirilgan tibbiy nazorat oʻrnatiladi; v) maxsus davolash-profilaktik va epidemiyaga qarshi tadbirlar amalga oshiriladi. Bu holatda muassasaning moddiy-texnik taʼminoti muassasadan tashqarida alohida tashkil qilingan yuklarni qabul qilish va oʻtkazish maydoni orqali amalga oshiriladi. Muassasa ichida maxsus kontingent otryadlar boʻyicha maksimal ravishda bir-biridan alohida joylashtiriladi va ularga ovqatlar ovqatlarni olish shoxobchalari orqali beriladi. Karantin talablari bajarilishi uchun muassasada kuchaytirilgan xizmat tartibi tashkillashtiriladi. Epidemiologik vaziyat boʻyicha mahkumlarga uchrashuvlar berish vaqtinchalik toʻxtatiladi va bu haqda muassasa maʼmuriyati jazoni ijro etish joylarida qonunlar ijrosi ustidan nazorat qiluvchi prokurorga xabar beradi. Muassasada karantin Tibbiyot boshqarmasi, boʻlimi, xizmati tomonidan kiritilgan taqdimnomaga koʻra IIV, JIIBB, IIB rahbariyati qarori asosida oʻrnatiladi. 106. Ichak infeksiyalari kelib chiqishini oldini olish boʻyicha tadbirlar mukammal, har tomonlama va doimiy ravishda olib borilganda samarali hisoblanadi. Asosiy sanitariya profilaktik chora-tadbirlar quyidagilardan iborat: a) maxsus kontingentning yashash sharoiti, suv va ovqat taʼminotini laboratoriya usulidan foydalanilgan holda tibbiy nazorat qilishni taʼminlash; b) mehnat faoliyati tufayli maxsus roʻyxatda boʻlgan (oshxona, hammom, kir yuvish, oziq-ovqat taʼminoti bilan bogʻliq boʻlgan va boshqa koʻpchilikka xizmat qiladigan ishlarda ishlaydigan) shaxslarni laborator tibbiy tekshiruvdan oʻtkazish; v) profilaktik dezinfeksiya va dezinseksiyani amalga oshirish (binolar, kanalizatsiyalangan va kanalizatsiyalanmagan hojatxonalar, oqava suvlar, axlat va chiqindi toʻplaydigan joylar, ichimlik hamda xoʻjalik faoliyati uchun ishlatiladigan suvlar, suv saqlanadigan va tashiydigan sigʻimlar, oshxona jihozlari va idish-tovoqlar hamda pashshalarga qarshi kurash); g) maxsus kontingentni shaxsiy gigiyenaning asosiy qoidalariga rioya qilish hamda bajarilishi ustidan tibbiy nazorat olib borish; d) dizenteriya(ichburugʻ) va oʻtkir yuqumli ichak kasalligi (OʻYuIK) bilan oxirgi 6 oy mobaynida ogʻriganlarni, hamda qachon kasallanganidan qatʼi nazar, ichterlama va paratif bilan ogʻrigan shaxslarni aniqlash, hisobga olish, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va dispanser kuzatuviga olish; e) ichburugʻ va OʻYuIK bilan ogʻriganlarni barvaqt aniqlash, boshqalardan ajratish va kasalxonaga yotqizish; j) bemor bilan muloqotda boʻlganlarni bakteriologik tekshirish usulini qoʻllagan holda tibbiy nazorat qilish va ularga fagoprofilaktika oʻtkazish; z) profilaktik emlash ishlarini tashkillashtirish va oʻtkazish; i) maxsus kontingent orasida sanitariya-oqartuv ishlarini oʻtkazilishini tashkillashtirish. 107. Ovqatlanish va suv taʼminoti obyektlarida doimiy ishlovchi maxsus kontingentlar oshpazlar, non taqsimlovchilar, ombor ishchilari, oshxonaning doimiy ishchilari, oziq-ovqat mahsulotlari va suv tashuvchi avtoulov haydovchilari, chilangarlar va suv taʼminoti bilan bogʻliq boʻlgan boshqa xodimlar (bundan keyin maxsus roʻyxatdagilar deb yuritiladi) doimiy tibbiy nazoratda boʻladilar. Ularni tibbiy tekshiruvdan oʻtkazish tartibi IIV Respublika sanitariya-epidemiologiya xizmati tomonidan muassasalar joylashgan hududdagi epidemiologik vaziyatni inobatga olgan holda belgilanadi. Maxsus roʻyxatdagilarni tibbiy tekshirishdan oʻz muddatida oʻtishiga tegishli xizmatlarning boshliqlari javobgardir. 108. Oshxonada ishlash uchun tayinlangan maxsus kontingent ishga tushishdan oldin, tibbiy xodimlar tomonidan koʻrikdan oʻtadi. Uning natijalari oshxona ishchilarini teri va teri osti yiringli kasalliklariga tibbiy tekshirish oʻtkazishni hisobga olish daftariga yozib qoʻyiladi (047–3–U–I shakl). OʻYuIK bilan kasallanib dispanser kuzatuvida boʻlgan yoki ichburugʻning surunkali shakli bilan ogʻrib yurgan shaxslar oshxonada ishlash uchun tayinlanmaydilar. 109. Ovqatlanish va suv taʼminoti inshootlarida doimiy ishlovchi shaxslar oʻtkir ichburugʻ, qorin tifi, A yoki B turdagi paratif, virusli gepatitning A turi hamda ichburugʻ va ichterlamaning surunkali shakllari bilan ogʻriganlar, bakteriya tashuvchilik boʻyicha sanatsiya qilinganlar avvalgi ish joylariga qaytib ishga qoʻyilmaydilar. Ular muassasa maʼmuriyati tomonidan, ovqatlanish va suv bilan taʼminlash bilan bogʻliq boʻlmagan ishlarga oʻtkaziladi. 110. Tana harorati yuqori va tashxisi noaniq boʻlgan, qorin tifi (gripp, pnevmoniya, oʻtkir bronxit) tashxisi istisno qilinmagan, tana harorati 5 kundan ortiq yuqori boʻlib turgan bemorlar bakteriologik tekshiruvdan oʻtkiziladilar. Buning uchun qon gemokulturaga, najas kaprokulturaga tekshiriladi va serologik tashxis usullari (vidal, gemagglyutinatsiya va tsistiyenli gemagglyutinatsiya reaksiyalari)bajariladi. 111. OʻYuIK bilan ogʻriganlar hisobga olinib dispanser kuzatuvida boʻladi. Ushbu kasallik bilan ogʻrib oʻtganlar dispanser kuzatuvida boʻlgan davrida ularning sogʻligʻi toʻgʻrisidagi hamda klinik va laborator tekshirish natijalari tibbiy ambulator daftariga yoziladi. Dispanser kuzatuvi davrida laborator tekshirishlar uchun ashyo olish va uni laboratoriyaga yetkazgan muassasaning tibbiy xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. 112. Tergov hibsxonalaridan jazo muddatini oʻtash uchun boshqa respublika, viloyatlardagi muassasaga yuborish oldidan, maxsus kontingent bir martalik bakteriologik tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim. Boshqa holatlarda bakteriologik tekshiruv epidemiologik vaziyatga koʻra IIV, IIBB, IIB sanitariya-epidemiologiya xizmati qaroriga koʻra oʻtkaziladi. Bakteriologik tekshiruvlar natijasi boʻyicha bakteriya tashuvchiligi tasdiqlangan shaxslar joʻnatishdan olib qolinadi, ularga nisbatan mukammal davolash-profilaktik va epidemiyaga qarshi tadbirlar oʻtkaziladi. 113. Epidemiyaga qarshi tadbirlar epidemiologik oʻchoqni yoʻqotishga yoʻnaltirilgan va ayrim yoki bir guruh shaxslarda qayd etilgan OʻYuIKni epidemiologik tekshirish natijalari asosida oʻtkaziladi. 114. Yakka tartibda oʻtkir yuqumli ichak kasalligi (OʻYuIK) sodir boʻlganda epidemiologik tekshiruv muassasa tibbiy boʻlimi shifokori (boshligʻi) tomonidan oʻtkaziladi va quyidagi maqsadni koʻzlaydi: a) bemor kasallangan joyni aniqlashni; b) kasallik qoʻzgʻatuvchisi qaysi yoʻl bilan yuqqanligini aniqlash (ovqat — qanday, qayerda va qachon isteʼmol qilingan, ichimlik suvi — qayerdan, qaysi manbadan va qachon isteʼmol qilingan); v) kasallanish ehtimoli yuqori boʻlgan guruhni aniqlash. Ushbu vazifani bajarish uchun quyidagilar amalga oshiriladi: a) bemor bilan suhbatlashish va uni tekshirish; b) kasallik oʻchogʻida bemor bilan muloqotda boʻlganlar bilan suhbatlashish va ularni tekshirish; v) muassasa doirasidagi tashqi muhit obyektlarini koʻrib chiqish va tekshirish. Bemor bilan suhbatlashish davomida epidemiologik anamnez yigʻiladi va quyidagilar aniqlanadi: a) kasallik boshlangan vaqt; b) bemor ilgari ichak kasalligi bilan ogʻrigan yoki ogʻrimaganligi (qachon, qayerda davolangan); v) qanday ovqatlanishi va qanday suvni isteʼmol qilishi; g) kasal boʻlgunga qadar bemor kasallikning yashirin davrida qayerda boʻlganligi (kasallik qayerda yuqqan boʻlishi mumkinligini topish uchun); d) ushbu kasallikning muhim klinik tomonlari. Ushbu bemor bilan birga kasallangan yoki kasallik undan yuqqan boʻlishi mumkin boʻlgan shaxslar aniqlanadi. Kasallanish muassasa ichida yuz bergan boʻlsa oziq-ovqat taʼminoti bilan mashgʻul boʻlgan va kasal boʻlib oʻtgan shaxslar bakteriologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bemor va boshqa shaxslardan olingan maʼlumotlardan foydalanib, bemor kasallanishiga sabab boʻlgan sharoitni aniqlash maqsadida, atrof muhit elementlari (ovqatlanish, suv obyektlari, hojatxonalar, bemor boʻlgan joylar, atrofdagi hudud va boshqa joylar) tekshiriladi. 115. Kasallik bir guruh shaxslarda qayd etilganida (epidemik avj olish davrida) epidemiologik tekshirishni qoidaga koʻra shifokor-epidemiolog tibbiy boʻlim boshligʻi bilan birgalikda oʻtkazadi. Tibbiy boʻlim boshligʻi shifokor-epidemiolog kelgunga qadar mustaqil ravishda epidemiologik tekshirishni boshlashi va uning asosida lozim boʻlgan epidemiyaga qarshi tadbirlar oʻtkazishi shart. Epidemiologik tekshirishning asosiy maqsadi, avj olgan yuqumli kasallikning turi va oʻziga xos xususiyatlarini, hamda uning rivojlanishiga taʼsir etuvchi omillarni aniqlashdan iborat. Guruhli kasallanishda epidemiologik tekshirishning asosiy usullaridan biri boʻlib, kasallikning avj olish davrida va uning boshlanish davrida OʻYuIK bilan kasallanish darajasi va tuzilishini maxsus kontingentning ish sharoiti, ovqatlanish va suv bilan taʼminlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda oʻrganishdan iborat. Avj olish sabablarini aniqlash maqsadida kasallik oʻchogʻining ayrim obyektlarida sanitariya holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar toʻplanadi (ovqatlanish va suv taʼminoti obyektlari, hududni tozaligi va boshqalar). Otryadlar boʻyicha kasallanish xususiyati, kasallanganlarning mehnat qilish hamda yashash sharoitlari va kasallikning rivojlanishiga imkon yaratuvchi boshqa omillar bilan taqqoslanadi. Bir vaqtning oʻzida suv, gumon qilingan oziq-ovqatlar, oshxonadagi jihozlardan laboratoriyada tekshirish uchun surtma olinadi, shuningdek, ovqatlanish xizmati xodimlari va kasallanib oʻtganlar bakteriologik usul bilan tekshiriladi. 116. Epidemiologik tekshirishning soʻnggi bosqichi barcha toʻplangan maʼlumotlarni umumlashtirish va tahlil qilishdan iborat. Kasallik manbai, yuqish yoʻllari va UYuIK paydo boʻlishi haqidagi maʼlumotlarni tanqidiy baholash asosida yakuniy xulosalar beriladi. Bu xulosalar maqsadli va tez natija beruvchi epidemiyaga qarshi tadbirlarni hajmi va xususiyatini aniqlash uchun foydalaniladi. 117. Muassasada biron bir yuqumli ichak kasalligi bilan kasallangan bemor aniqlanganda, darhol epidemiyaga qarshi tadbirlar amalga oshiriladi. Tibbiy boʻlim boshligʻi quyidagilarni amalga oshirishi shart: a) biron bir yuqumli ichak kasalligi bilan ogʻrigan bemorni zudlik bilan boshqalardan ajratish va kasalxonaga yotqizishni tashkil etish; b) muassasa boshligʻiga va yuqori turuvchi tibbiy boshliqqa xabar berish va shu bilan birgalikda yuqumli kasallik chiqqanligi, ish faoliyatida zaharlanish yoki ovqatdan zaharlanish, hamda emlash taʼsirida noqulay reaksiya boʻlganligi haqida SEXga shoshilinch xabarnoma yuborish; v) kasallik oʻchogʻida yakuniy dezinfeksiyani oʻtkazishni tashkillashtirish; g) epidemik oʻchoqda bemor bilan muloqotda boʻlganlarni ichburugʻ kasalligi boʻyicha 7 kun, ich terlama kasalligiga 21 kun, A turdagi virusli gepatit boʻyicha 35 kun davomida laboratoriya tekshiruvidan foydalanib tibbiy nazoratni yoʻlga qoʻyish va bu vaqt mobaynida ularni oshxonaga ishga qoʻyishni taqiqlash; d) yolgʻondan kasal qilib koʻrsatish holatlarini bartaraf etish boʻyicha ish olib borish; e) ovqatlanish va suv bilan taʼminlash hamda hududni tozalash boʻyicha nazoratni kuchaytirish. 118. Oʻtkir yuqumli ichak kasalligi epidemik avj olganda yuqorida qayd etilganlardan tashqari quyidagi qoʻshimcha tadbirlar oʻtkaziladi: Epidemik avjga oziq-ovqat sabab boʻlganda: a) gumon qilingan masalliqlar, tayyor ovqat yoki uning qoldigʻidan foydalanish bekor qilinadi va ular namunasi sanitariya-epidemiologiya muassasalariga ekspertizaga yuboriladi; b) oziq-ovqatlarda kasallik qoʻzgʻatuvchilari koʻpayishi sabablari aniqlanadi va bartaraf qilinadi; v) oziq-ovqat obyektlari va oshxona, tozalovchi va dezinfeksion vositalar qoʻllangan holda toʻliq tozalanadi, idish-tovoqlar va oshxona jihozlari suvda qaynatilib yuviladi; g) oziq-ovqat bilan ishlovchi xodimlar va oshxonaga vaqtinchalik ishga yuborilganlarni shaxsiy gigiyenaga rioya qilishlari ustidan nazorat kuchaytiriladi. Epidemik avjga suv sabab boʻlganda: a) suv tizimi yoki uning ayrim tarmoqlari ifloslanishi sabablarini aniqlash hamda bartaraf etish; b) suv tarmogʻi, suv saqlanadigan sigʻimlar va suv manbaini dezinfeksiyalash; v) zudlik bilan maxsus kontingentni sifatli suv bilan taʼminlash. Ichburugʻ kasalligi bilan ogʻrigan soʻnggi bemor kasalxonaga yotqizilganidan va kasallik oʻchogʻida yakuniy dezinfeksiya oʻtkazilganidan 7 kundan (A turdagi virusli gepatit — 35 kun, qorin tifi — 21 kun) keyin biror bemor yoki kasallik qoʻzgʻatuvchisini tashib yuruvchilar aniqlanmasa, kasallikning oʻchogʻi bartaraf etilgan hisoblanadi. 119. Epidemiyaga qarshi tadbirlar oʻtkazilganda, infeksiyaning quyidagi epidemiologik xususiyatlari hisobga olinadi. Ichburugʻda oʻtkir bakterial ichburugʻ kasalligi yashirin ravishda oʻtishi sababli muassasadagi maxsus kontingent orasida qayd etilgan har bir kolit, enterokolit, enterit kasalliklarida ichburugʻ kasalligidagi kabi toʻliq epidemiyaga qarshi tadbirlar oʻtkaziladi. Qorin tifi va paratiflarda tif va paratif kasalligi qayd etilganda, epidemiologik tahlilni yengillashtirish uchun ushbu kasallik bakteriyalarini tashuvchi shaxs kasallik oʻchogʻi manbai deb gumon qilinib, har bir surunkali tif-paratif kasalligi tashuvchilari chiqarayotgan bakteriyalar fagotiplari aniqlanadi va bu haqda ular ambulator tibbiy daftariga yozib qoʻyiladi. Bakteriya tashuvchi boshqa muassasaga ketganda yoki ozod etilganda bu haqda IIV, IIBB, IIB SEXlariga xabar beriladi. Vabo kasalligi qayd etilganda quyidagi tadbirlar oʻtkaziladi: a) OʻYuIK kasallanishni doimiy epidemiologik tahlili; b) oshqozon-ichak traktida disfunksiya boʻlgan, turar joyi aniq boʻlmagan (shundaylar muassasaga kelgan boʻlsa), OʻYuIK bilan ogʻrigan va maxsus roʻyxatdagi shaxslar vaboga bakteriologik usul bilan tekshiriladi; v) muassasada OʻYuIKdan oʻlgan barcha bemorlar murdasi yorilib vaboga bakteriologik tekshiriladi, shuningdek seksiyada vabo uchun xususiyatli oʻzgarishlar aniqlangan barcha hollarda yoki oʻlimi sabablari aniqlanmaganlar ham murdalari yorilib bakteriologik tekshiriladi. Oʻta xavfli yuqumli kasalliklardan oʻlganlarni koʻmish yoki tashish Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining maxsus qoidalari bilan belgilanadi. A turdagi virusli gepatit kasalligida, kasallikning prodromal davrida boʻlgan bemorlar epidemiologik jihatdan xavfli hisoblanadi. Koʻpchilik bemorlarda kasallik qoʻzgʻatuvchisini ajralib chiqishi sariqlik paydo boʻlgandan keyin toʻxtaydi. Bemorlar sariqlik boshlangandan boshlab 3 hafta yoki kasallik boshlangandan boshlab 28 kunga alohidalanadi, virusli gepatit A kasalligi bilan ogʻrigan bemorlar bilan muloqotda boʻlgan hamda oziq-ovqat obyektlarida va ularga tenglashtirilgan obyektlarda ishlovchi xodimlar 35 kun davomida tibbiy nazoratga olinadi va haftada kamida bir marta shifokor koʻrigida boʻladi (harorati oʻlchanadi, peshobi va terining rangi nazorat qilinadi, jigar va taloqlar haftada bir marta tekshirib turiladi). Bemor bilan muloqotda boʻlgan shaxslarni laboratoriyada tekshirish shifokor-terapevt tomonidan, quyidagi koʻrsatmalar boʻlganda belgilanadi (oʻtkir respirator kasalliklarning soni ortganda, jigarning kattalashuvida, sababsiz harorat koʻtarilishi va boshqalarda). Muassasada oxirgi bemor alohidalangan kundan boshlab 2 oy mobaynida rejali profilaktik emlash, tashxisiy sinamalar, stomatologik tekshirishlar oʻtkazilmaydi. 120. Havo-tomchi yoʻli orqali yuquvchi kasalliklarni oldini olishning asosiy chora-tadbirlari: a) yotoqxona, kamera, ovqatlanish shoxobchasi, klub va boshqa xonalarni gigiyenik holatini saqlash (xonani harorat tartibiga rioya qilish, shamollatish, tozalash va boshqalar); b) har qanday respirator kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlarni oʻz vaqtida faol aniqlab alohidalash; v) profilaktik emlash. Kasallanishlar koʻpayganda cheklash tartibot tadbirlari oʻtkaziladi. 121. Grippdan himoyalanish quyidagilarni hisobga olgan holda oʻtkaziladi: a) rejali profilaktik emlash maxsus kontingentning shakllanish va joylashtirilishini, foydalaniladigan emlash vaksinasini turiga hamda ushbu joydagi aholi orasida oʻtkaziladigan grippga qarshi chora-tadbirlarni xususiyatiga bogʻliq ravishda olib boriladi; b) immun himoya infeksiya manbaiga (kasallikni faol aniqlash, bemorni alohidalash va barvaqt etiotrop davolash), kasallikni yuqish yoʻlini uzib qoʻyishga (umumiy sanitariya-gigiyena va tartibot-cheklash tadbirlari), organizmni nomaxsus qarshilik darajasini koʻtarishga (vitominoteropiya, ultrabinafsha nurlar, chiniqtirish, badan tarbiya va boshqalar) qaratilgan chora-tadbirlar boshqa tadbirlar majmui bilan birga oʻtkaziladi; v) grippga qarshi oʻtkaziladigan tadbirlar samaradorligining bir sharti, bu muassasadagi 80% maxsus kontingentni qamrab olgan holda oʻtkaziladigan epidemiyaga qarshi profilaktik tadbirlarni oʻtkazish hisoblanadi; g) grippga qarshi emlashni yetarli darajada taʼminlanishini tashkillashtirish uchun emlash ishlari nazorat-tekshiruv xonalarida oʻtkaziladi; d) maxsus kontingent davolanadigan kasalxona joylashgan hududdagi aholi orasida gripp epidemiyasi vaqtida, tana harorati koʻtarilgan bemorlar uchun (grippning klinik belgilari boʻlmasa ham) kasalxonada alohida xonalar ajratilib, holsizlangan kasallar (ayniqsa gripp bilan ogʻrigan bemorlar bilan muloqotda boʻlganlar)ga va gripp epidemiyasi vaqtida kasalxonaga qabul qilingan bemorlarga (ogʻir kasallarga) grippga qarshi vositalar yordamida shoshilinch profilaktika oʻtkaziladi, qolgan barcha bemorlarga oksalin malhami va remantadin (jadval boʻyicha) keng qoʻllaniladi; e) gripp kasalligi sil kasalligini avj olishiga olib kelishi mumkin, shuning uchun sil kasallari bilan kasallanganlar ham rejali, ham shoshilinch grippdan himoyalanadi; j) sil kasalligi bilan kasallanganlarni grippga qarshi rejali emlashda faqatgina faolligi susaytirilgan vaksinalardan foydalaniladi, bunda ularni yoʻriqnomalarida qayd etilgan organizmga zararli taʼsirlari hisobga olinadi; z) voyaga yetmaganlardan sil kasalligi bilan kasallanganlar grippga qarshi emlashga jalb etilmaydi. Ularni tezkor himoya qilishda oksalinli malham, leykotsitar interferon hamda maxsus grippga qarshi gamma globulinlardan foydalaniladi. 122. Difteriya kasalligida shu kasallikka chalingan bemor yoki bakteriya tashuvchi sogʻlom shaxslar infeksiya manbai boʻlib hisoblanib, difteriya tayoqchasini toksigen shtammini ajratuvchi kasallar xavfli sanaladi. Shuning uchun difteriya oʻchogʻida kasal bilan muloqotda boʻlganlar 7 kun davomida tibbiy nazoratda boʻladilar va ular bir marta bakteriologik tekshirishdan oʻtkaziladi hamda emlanadi (agarda ular emlanmagan boʻlsalar). Agarda ularda kasallik qoʻzgʻatuvchisi aniqlansa, ular boshqalardan ajratiladi va kasalxonaga yotqiziladi, hamda muloqotda boʻlganlarda karenobakteriya toksini ajralishi toʻxtagunga qadar tibbiy nazorat davom ettiriladi. Difteriyani erta aniqlash maqsadida angina hamda bodomsimon bezlarida patologik yuza hosil boʻlgan (paratonzilyar absess bilan ogʻriganlar ham) bemorlar, ularda kasallik boshlanganidan 3 kun ichida faol tibbiy nazoratga olinadilar. Tibbiy xizmatga ilk bor murojaat qilganda difteriyaga bir martalik bakteriologik tekshiriladi. Muassasa joylashgan hududdagi aholi orasida difteriya kasalligi aniqlanishi, anginaning ogʻir shakli bilan ogʻrigan bemorlarni kasalxonaga yotqizishga asos hisoblanadi. Rekonvalessentlar va toksigen korinebakteriya tashuvchilarni birlamchi bakteriologik tekshiruv natijalari manfiy boʻlgandagina sogʻlomlar orasiga joylashishiga ruxsat beriladi. 123. Meningokok infeksiyasida bemor yoki “sogʻlom” bakteriya tashuvchi kasallik manbai boʻlib hisoblanadi. Eng koʻp kasallanish qish va bahor oylarida qayd etiladi. Xonalardagi namlikning yuqoriligi va sanitariya-gigiyena qoidalarining buzilishi kasallik avj olishiga sabab boʻladi. Meningit bilan ogʻrigan bemor darhol alohidalanib, soʻng kasalxonaga yotqiziladi. Rekonvaletsentlar davolangandan keyin 5 kun oʻtgach bir martalik bakteriologik tekshiruv manfiy boʻlgandagina kameraga (otryadga) qaytishiga ruxsat etiladi. Bemor bilan muloqotda boʻlganlar emlanadi va 10 kun davomida tibbiy kuzatuvda boʻladilar (burun-halqum, teri qoplamlari koʻzdan kechiriladi, sutkada 2 marotaba harorati oʻlchanadi) va bir marotabalik bakteriologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Burun va halqumda oʻtkir va surunkali shamollashi, terisida nomaʼlum etiologiyali toshmalari boʻlgan shaxslarga katta eʼtibor berilishi kerak. Burun-tomoq va halqumda patologik oʻzgarishlar bor shaxslar muassasaning tibbiyot boʻlimi statsionariga alohidalanadi va davolanadi. Terisida nomaʼlum toshmalar bor shaxslar meningokoksemiyaga shubha qilinib kasalxonaga yotqiziladi. Bakteriya tashuvchilar bilan muloqotda boʻlgan shaxslar bakteriologik tekshirilmaydilar. Sanatsiya oʻtkazilib 3 kun oʻtgandan soʻng 1-marta bakteriologik tekshiriladi. Bakteriya tashuvchilar sanatsiya qilingandan keyin 1-marta bakteriologik tekshiruv manfiy boʻlgandan soʻng, sogʻlom odamlar orasida yurishi mumkin. Bakteriya tashuvchilik uzoq davom etganda (1 oydan ortiq) va burun-halqumda shamollash alomatlari kuzatilmagan bakteriya tashuvchilar boshqa sogʻlom kishilar bilan birga boʻlishi mumkin. Kasallik oʻchogʻida yakuniy dezinfeksiya oʻtkazilmaydi. Meningokok bilan ogʻrigan bemorni tashigan avtoulov dezinfeksiya qilinmaydi. Xonada kundalik namli tozalash va tez-tez shamollatish, ultrabinafsha va bakteriotsid lampalar bilan nurlash ishlari olib boriladi. 124. Toshmali terlamani Provachek — rikketsiyalari chaqiradi, bitlar orqali yuqadi. Toshmali terlamaning 2 xili mavjud — epidemik hamda retsidiv (Brill kasalligi). Tibbiy yordamga murojaat qilgan va toshmali terlama oʻchogʻida faol aniqlangan, tana harorati yuqori boʻlganlarning doimo harorati oʻlchanib tibbiy kuzatuvda boʻladi. Barcha harorati yuqori boʻlgan, toshmali terlama belgilari namoyon boʻlgan bemorlar kasalxonaga yotqiziladi, 5 kun ichida tashxisi aniq qoʻyilmagan bemorlar provizor (kuzatuv uchun) kasalxonaga yotqiziladi. Isitmalovchi bemorlarda toshmali terlama kasalligi inkor qilinmasa (gripp, pnevmoniya, ensefalit va boshqalar), isitma 5 kundan ortiq davom etsa 6 chi kundan boshlab 3—5 kun oraliq bilan 2-marta serologik tekshiriladi. Toshmali terlama kasalligi bilan ogʻrigan bemorlar bilan muloqotda boʻlganlar tibbiy kuzatuvda boʻladi va tekshiriladi: a) faqat kasallikning yashirin davridagi bemor bilan muloqotda boʻlgan (yashirin davrining oxirgi kuni qoʻshilmaydi) shaxslar surishtiriladi, koʻrsatmalar asosida komplementni bogʻlash va gemagglyutinatsiya reaksiyalari yordamida ular oxirgi uch oyda toshmali tif bilan ogʻrigan yoki ogʻrimaganligi aniqlanadi. b) yashirin davrni oxirgi kunlari va kasalxonaga joylashtirilgunga qadar, bemor bilan muloqotda boʻlgan shaxslar 25 kun davomida kuzatiladi, isitmasi oʻlchanadi, kuzatuv sanitariya ishlovi oʻtkazilgan kundan hisoblanadi; v) yashirin davrda hamda kasallik davrida bemor bilan muloqotda boʻlgan shaxslarga nisbatan yuqoridagi qayd etilgan kompleks chora-tadbirlarni barchasi oʻtkaziladi. Bemor bilan muloqotda boʻlganlardan isitmalovchilar boʻlsa, zudlik bilan aniq tashxis qoʻyish uchun tibbiy boʻlim statsionariga yotqiziladi. Infeksiya manbaini aniqlash maqsadida muloqotda boʻlganlarni laboratoriya (komplementni bogʻlash va gemagglyutinatsiya reaksiyalari yordamida) tekshiruvidan oʻtkaziladi. Pedikulez aniqlanmaganda ushbu tekshiruvni oʻtkazishga quyidagilar asos hisoblanadi: kasallik oʻchogʻi aniqlanmaguncha oxirgi 3 oy davomida isitmalovchi kasallar (ularning tashxisidan va isitmaning davomiyligidan qatʼiy nazar), pedikulez aniqlanganda toshmali terlama kasallari bilan muloqotda boʻlgan barcha shaxslar tekshiriladi. Bemor bilan muloqotda boʻlgan barcha shaxslar sanitariya ishlovi oʻtkazilgunga qadar pedikulezga tekshiriladi. Bemor kasalxonaga yotqizilganidan soʻng tibbiy xodim rahbarligida kasallik oʻchogʻi toshmali terlama va pedikulez kasalligi qoʻzgʻatuvchilarni toʻliq bartaraf etish maqsadida yakuniy dezinfeksiya qilinadi. Muloqotda boʻlganlar pokizalanish joylarida yoki moslashtirilgan hammomda oqimlikka rioya qilib sanitariya ishlovidan oʻtkaziladi. Toshmali terlamada profilaktik chora-tadbirlar maxsus kontingent orasida bitlashni toʻliq aniqlab yoʻqotishga qaratilgan. 125. Pedikulez — odamda bitlarni parazitlik qilishidir. Odamda 3 xil bit farqlanadi: kiyim biti, bosh biti va qov biti. Bosh va kiyim bitlari toshmali va qaytalama tifni tashuvchilari hisoblanadi. Kiyim bitlar koʻproq epidemiologik xavf tugʻdiradi. Pedikulezga qarshi chora-tadbirlar jamoada epidemiologik va sanitariya-gigiyenik tartibni saqlanishiga hamda pedikulez aniqlangan shaxslarni sanatsiya qilishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar tarkibiga kiradi. Muassasada sanitariya-gigiyena talablari va epidemiyaga qarshi kurash uchun sharoitni (pokizalanish, hammom, kir yuvish, choʻmilish xonalari, issiq suv, choyshablar almashtirilishi va boshqalar) taʼminlash vazifasi muassasa boshligʻi zimmasiga yuklatiladi. Tibbiy boʻlim boshligʻi maxsus kontingent orasida rejali tibbiy koʻrik oʻtkazilishini tashkillashtirishga javob beradi. Tekshiruv davomida aniqlangan pedikulezning har qanday bosqichi hisobga olinadi (tuxum, lichinka va yetuk hashorat), har qanday pedikulez holati haqida IIV, IIBB, IIB SEXlariga xabar beriladi. Pedikulez oʻchogʻini kuzatish har 10 kunda 1-marta 1 oy mobaynida tekshiriladi, har 10 kunlik oraliq bilan 3-marta tekshirilganda manfiy natija olinsa pedikulez oʻchogʻi tugatilgan hisoblanadi. Sanatsiya nazoratini tibbiyot boʻlimi tibbiy xodimlari olib boradi. Tanlab oʻtkaziladigan nazoratni SEX xodimlari olib boradi. Tibbiy boʻlim pedikulezga qarshi zararsizlantirish uchun maxsus toʻplamga ega boʻlishi kerak. Kerakli asboblar va vositalar roʻyxati 2-ilovada keltirilgan. Maxsus kontingent 1 yilda 4-marta pedikulezga tekshiriladi va shu bilan birgalikda muassasaga qabul qilinayotganda. Kuzatuvni tibbiy xodimlar, otryad boshliqlari, tarbiyachilar va tezkor xodimlar ishtirokida olib boradilar. Kuzatuv maxsus kontingent tibbiy yordam soʻrab murojaat qilganda, dispanserizatsiya vaqtida va statsionar davolash vaqtida ham oʻtkaziladi. Davolash boʻlimiga qabul qilinayotganda hamshira tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi va uzoq davolanayotgan vaqtda 10 kunda 1-marta hamshira tomonidan pedikulezga tekshiriladi. Pedikulez aniqlanganda asosiy kasallik boʻyicha kasalxonaga qabul qilishdan bosh tortish taqiqlanadi. Pedikulezni aniqlash va kuzatuv oʻtkazish uchun tananing barcha qismlarini, kiyimlarini koʻrish imkonini beruvchi keng yoritilgan xona, lupa boʻlishi lozim. Pedikulezga qarshi tadbirlar oʻrnatilgan tartibda olib boriladi. 126. Bezgak kasalligiga chalingan bemor va bu kasallikni chaqiruvchi parazitlarni va tashuvchilarini erta aniqlash maqsadida, tibbiy boʻlim boshligʻi isitmalovchi bemorlardan bezgakka tekshirish uchun qon olinishini tashkil qilishi shart: a) birinchi 5 kun davomida, tashxisi aniq boʻlmagan har qanday kasallikda; b) qon quyishdan soʻng 3 oy ichida isitmalash kuzatilganda; v) jigar, taloq oʻzgarishida, sababi aniq boʻlmagan kamqonlikda; g) isitma bilan davom etadigan har qanday kasallikda, agar anamnezida oxirgi 2 yil ichida bezgak bilan kasallangan boʻlsa. 127. Tulyaremiya-kasalligining tarqatuvchisi har xil kemiruvchilar hisoblanadi (suv kalamushi, ondatra, quyonlar, uy sichqonlari va hokazolar). Zararlanish kemiruvchilar tomonidan ifloslangan oziq-ovqatlar isteʼmol qilganda kelib chiqadi. Shuning bilan birgalikda ifloslangan chang orqali ham yuqishi mumkin. Tulyaremiyani oldini olish uchun tabiiy oʻchoqlarda maxsus kotingent emlanadi. Kemiruvchilar orasida epizotiya kuzatilganda va shuni natijasida kasallik paydo boʻlsa deratizatsiya tadbirlari faol olib boriladi. 128. Brutsellez — uy hayvonlari orasida uchraydigan yuqumli kasallik (qoramol, echki va choʻchqalar). Kasallik qoʻzgʻatuvchisi ularning axlati, siydigi va suti bilan ajraladi. Odamlar yetarli ishlov berilmagan goʻshtni, sut va sut mahsulotlarini isteʼmol qilganda, qoʻzgʻatuvchi ogʻizga ifloslangan qoʻl orqali tushadi. Jazoni ijro etish muassasalarida brutsellezni oldini olish uchun uy hayvonlaridan tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlarini maxsus kontingent isteʼmolidan oldin tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi. Agar yordamchi xoʻjalik mavjud boʻlsa, tibbiy boʻlim boshligʻi veterinariya xizmati bilan hamkorlikda profilaktika tadbirlarini tashkil qilishi shart. Kasal va brutsellezga shubhali hayvonlar bor boʻlgan fermada ishlovchilar emlanadi. Brutsellez tarqalish xavfi boʻlganda butun maxsus kontingentlar emlanadi. 129. Kuydirgi kasalligi tabiiy hollarda asosan uy hayvonlarida (qoramol, ot, echki, choʻchqa), ayrim hollarda odamlarda uchraydi. Ommaviy ravishda havo, kiyimlar va atrof muhit predmetlari kuydirgi mikroblari bilan ifloslansa yoki oziq-ovqat mahsulotlari zararlansa kasallik odamlarni katta guruhlarini qamrab olishi mumkin. Kasallikni oldini olish tadbirlari tibbiyot boʻlimi boshligʻi tomonidan veterinariya xizmati va Sogʻliqni saqlash idoralarining joylardagi mahalliy tashkilotlari bilan hamkorlikda tashkil qilinadi. Muassasaga kuydirgi kasalligi kirib kelishi xavfi boʻlganda sanitariya-gigiyenik va veterinariya-sanitariya tadbirlari kuchaytiriladi (hayvonlarni soʻyish, keltirilayotgan goʻsht mahsulotlarini va ularga ishlov berish ustidan nazorat). Hayvonlar parvarishi bilan bogʻliq shaxslar emlanadi. Kuydirgidan oʻlgan odam yoki hayvon jasadini yorish taqiqlanadi. 130. Maxsus kontingent kana ensefalitini keltirib chiqaruvchi oʻchoqda boʻlgan paytda, kasallanishni oldini olish uchun kanalar hujumidan individual himoya tadbirlarini qoʻllash lozim: a) kiyiladigan kiyim kanalarni kirishiga yoʻl qoʻymaydigan boʻlishi lozim; b) kiyimga qoʻrqituvchi vositalar-repelentlar bilan ishlov beriladi; v) maʼlum vaqt oraligʻida (2-4 soatda) kanalar bilan zararlanmaslik uchun oʻzi yoki atrofdagilar yordamida teri qoplamlari kuzatib turiladi; g) maxsus kontingent koʻp boʻladigan joylarga insektitsidlar bilan ishlov beriladi. Endemik oʻchoqlarda maxsus kontingentlar emlanadi. Yapon ensefaliti kasalligining manbai boʻlib qushlar, baʼzi issiqqonli (choʻchqalar, otlar, koʻrshapalaklar) va sovuq qonli (ilonlar) hayvonlar hisoblanadilar. Kasallik qoʻzgʻatuvchilarni bemordan sogʻlom odamga oʻtishi pashshalar orqali amalga oshadi. Avgust-sentyabr oylari ular uchun mavsumiy hisoblanadi. Yapon ensefalitini oldini olish va unga qarshi kurashish pashshalarga qarshi kurashdan iborat. 131. Gemorragik lixoradka — buyrak sindromi bilan kechuvchi tabiiy oʻchoqli kasallik hisoblanadi. Kasallikni manbai boʻlib kemiruvchilar (sariq, qizil sharqiy dala sichqonlari) hisoblanadi, kasallik qoʻzgʻatuvchilar ularni axlati va siydigi bilan ajraladi. Odamlar nafas yoʻllari orqali va alimentar yoʻllar bilan zararlanadi. Shuningdek, zararlangan atrof muhit buyumlari yoki kemiruvchilar jasadi bilan duch kelganda ham zararlanishi mumkin. Buyrak sindromi boʻlgan gemorragik isitma — yakka koʻrinishida koʻp uchraydi. Kam hollarda kichikroq koʻtarilishlar holida (10—20 kishilik) uchraydi. Kasallanishga mavsumiylik xos boʻlib, yanvardan maygacha kasallanish hollari kam uchraydi. Bu kemiruvchilarning sonini qish oyida keskin kamayishi bilan bogʻliq. May oxirlaridan kasallanish koʻpayib borib, iyun-oktyabr oylarida yuqori darajaga yetadi. Buyrak sindromi boʻlgan gemorragik isitmaning oldini olishda deratizatsiya tadbirlarini oʻz vaqtida amalga oshirish, kemiruvchilarni oziq-ovqat omborlariga, yotoqxonalarga kirishini va mahsulotlarni ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslikdan iborat. 132. Ku — isitma kasalligi oʻchoqlarida profilaktik tadbirlar: sut va sut mahsulotlariga termik ishlov berishdan, hayvonlar ustidan veterinariya-sanitariya nazoratini olib borishdan va qoramollar saqlanadigan binolarni vaqti-vaqti bilan dezinfeksiya qilishdan iborat. Vaksinatsiya kasb faoliyati tufayli kasallik yuqish xavfi yuqori boʻlgan shaxslar uchun tavsiya etiladi. 133. Leptospiroz — koʻproq sporadik koʻrinishda uchraydigan kasallik. Baʼzi vaqtlarda epidemik avj olishlar kuzatilishi mumkin. Sariq va sariqsiz leptospirozlar koʻproq ahamiyatga ega. Shuni taʼkidlab oʻtish lozimki, sariq koʻp hollarda kuzatilmasligi mumkin. Odam uchun kasallik manbai boʻlib peshobidan leptospiroz qoʻzgʻatuvchilarini uzoq vaqt ajratib chiqaruvchi yovvoyi va uy hayvonlari hisoblanadi. Odamlar zararlangan suvda choʻmilganda, undan isteʼmol qilganda yoki zararlangan mahsulotlarni ovqatga ishlatganda zararlanish kuzatiladi. Choʻmilayotganda suv yutib yuborishi yoki koʻz, burun, ogʻiz shilliq qavatlari orqali leptospiralar kirishi natijasida zararlanishi mumkin. Leptospiralarni oldini olish-deratizatsion, veterinariya-sanitariya tadbirlari, shuningdek, suv olish va choʻmilish joylarini uy hayvonlari chiqindilari bilan ifloslanishidan himoya qilishdan iborat. Bundan tashqari xoʻjalik uchun ishlatiladigan suvlar zararsizlantiriladi. Agarda ommaviy kasallanish xavfi boʻlgan vaqtda maxsus kontingent toʻliq emlanadi. 134. Qoqshol (stolbnyak) — yarali yuqumli kasallik hisoblanadi. Qoqsholning samarali oldini olish tadbiri — qoqshol anatoksini bilan faol emlashdir. Shikastlanish hollarida qoqshol bilan ogʻrib qolishni oldini olishda tezkor profilaktik tadbirlar olib boriladi (xirurgik tozalash va immun himoyalash). 135. Botulizm — koʻplab oʻlim hollarini keltirib chiqaruvchi, ogʻir kechadigan oʻtkir yuqumli kasallik. Botulizm tabiatda keng tarqalgan boʻlib, uning sporalari tuproq, hayvonlar axlati, sabzavot va mevalar tarkibida uchraydi. Botulizmdan zaharlanish — botulizm qoʻzgʻatuvchilarini koʻpayishi va toksin hosil qilishi uchun qulay boʻlgan turli usullar bilan konservatsiya qilingan baliq va qoramol goʻshti hamda oʻsimlik mahsulotlarini isteʼmol qilganda kelib chiqadi. Botulizmga shubha qilinganda chuqur epidemiologik tekshiruv oʻtkaziladi. Botulizm toksikoinfeksiyalari bilan zaharlangan mahsulotlarni bemor bilan birga isteʼmol qilgan hamda botulizmga shubha qilingan shaxslarga botulizmga qarshi zardob yuboriladi. 136. “V” turdagi virusli gepatit kasalligini manbai boʻlib surunkali HBsAg antigenini tashuvchilar, hamda shu kasallik bilan surunkali ogʻriganlar va oʻtkir bosqichdagi kasallar hisoblanadi. Surunkali HBsAg antigenini tashuvchilar epidemiologik jihatdan xavfli hisoblanadi. Virus oʻzining yuqumliligini qonda va qon preparatlari (plazma, eritrotsitar massa, fibrinogen va protrombinda) yillab saqlaydi. Virusli gepatitning oʻtkir shakllaridagi barcha kasallar, shuningdek, surunkali shakldagi kasallikning qaytalanish bosqichidagilar zudlik bilan kasalxonaga joylashtirilishi shart. Virusli gepatit bilan ogʻrigan bemorlarni davolashga moʻljallangan statsionarlarda tegishli epidemiyaga qarshi tartib taʼminlanishi zarur. Bemorlarning kiyimi, idishlar, tibbiy jihozlar, bemor uchun ishlatilgan narsalar zararsizlantiriladi. Virusli gepatit bilan ogʻrigan bemor umumiy bogʻlov, muolaja va maxsus kabinetlarga (stomotologik, ginekologik, urologik, rentgenologik) boshqa bemorlar bilan birga qoʻyilmaydi, bunday kasallar uchun alohida qabul vaqti belgilanadi. Ushbu kabinetlarda tegishli tartib oʻrnatiladi. 137. Orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi (OITS) — odam immuniteti tizimini (koʻproq immunitetni T—tizimi) zararlanishini simptomokompleksi boʻlib, klinikada yuqumli kasalliklarni va xavfli oʻsma kasalliklarini tez rivojlanishida namoyon boʻladi. 138. Kasallikni yuqishiga virus bilan zararlangan odam sabab boʻladi. Bu kasallikning turli klinik kechishidagi yoki yashirin davridagi virus tashuvchi boʻlishi mumkin. Virusning asosiy oʻrnashgan joyi limfotsit hisoblanadi. Virus koʻp miqdorda kasalning qon va spermasi tarkibida uchraydi. OITSning yuqish yoʻllari: jinsiy, parenteral, transplansentar. Kasallik yuqqandan 1 oy oʻtib, virusga antitela hosil boʻladi. 139. Infeksiya manbaini yoki bemor bilan muloqotda boʻlganlarni hamda ularni zararlangan boʻlishi mumkinligini aniqlash maqsadida, har bir aniqlangan OITS bilan ogʻriganlar va odam immuniteti tanqisligi virusi (OITV) bilan zararlangan shaxslar boʻyicha, tibbiy boʻlim boshligʻi va sanitariya-epidemiologiya xizmatini mutaxassisi tomonidan epidemiologik tekshirish oʻtkaziladi. Asosiy eʼtiborni ular bilan jinsiy aloqada boʻlganlarga, narkomanlarga, kasallik manbaini donorlikka aloqadorligiga va ularga oʻtkazilgan jarrohlik muolajalariga qaratiladi. Buning uchun asosiy epidemiologik baholash mezoni boʻlib, aniq bir shaxs qonining serologik va maxsus klinik kuzatuvi natijalari hisoblanadi. 140. OITSga tekshirish maqsadida olingan namunalarni laboratoriyaga olib borish uchun muassasa rahbariyati avtoulov bilan taʼminlaydi. 141. OITVga antitela borligi boʻyicha musbat natija olingandan soʻng (IFA ga) seropozitiv shaxs tibbiy boʻlimda dispanser nazoratiga olinadi. 142. IFA (immunoferment tahlili)ga musbat reaksiya boʻlganda immunblotin usuli bilan OITV alohida oqsillarga antitelalarni aniqlash uchun tekshiruvlar oʻtkaziladi va immun status chuqur tekshiriladi. 143. Klinik oʻzgarishlar namoyon boʻlgan va immunoblotin natijalari musbat boʻlgan shaxslar tekshirishni davom ettirish uchun jazoni ijro etish muassasalari qoshidagi kasalxonalarga yotqiziladi. Immunoblotin natijalari musbat boʻlgan, lekin klinik oʻzgarishlar namoyon boʻlmagan shaxslar dispanser nazoratiga olinadi, ularga kengaytirilgan immunologik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Immunologik tekshiruvlarda musbat natija olinsa, bunday shaxslar kengaytirilgan klinik tekshiruvlar oʻtkazilishi va tashxisni aniqlash uchun kasalxonaga joylashtiriladi. 144. Laboratoriya-klinik tahlillarni oʻtkazish ishlari III patogen guruhga mansub yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilariga belgilangan epidemiyaga qarshi tartiblarga rioya qilingan holda oʻtkaziladi. 145. OITS bilan ogʻrigan bemorlar yoki unga shubha qilinganlar yotqizilishiga moʻljallangan boʻlimlar xodimlari, hamda OITS bilan ogʻrigan bemorlardan olingan namunalarni tekshiruvchi laboratoriya xodimlari, OITS virusiga antitela bor yoki yoʻqligini aniqlash uchun yiliga bir marta tekshirilib turadilar. 146. Muassasa tibbiy boʻlim boshligʻi virus va bakterial preparatlarning tashilishi va saqlanishi talabga javob beradigan darajada boʻlishiga javob beradi. Quyidagi holatlarda ulardan foydalanishga ruxsat berilmaydi: a) emlash vositasining fizik xususiyati yaqqol oʻzgargan boʻlsa (hatto ishlatish muddati oʻtmagan boʻlsa ham); b) saqlash muddati oʻtganda (fizik xususiyati oʻzgarmagan boʻlsa ham;. v) saqlash sharoiti buzilganda. Muassasa tibbiy boʻlimida bakteriya va virus preparatlarini saqlash muddati hamda saqlash qoidalari buzilgan mahalda ushbu vositalar oʻrnatilgan tartibda yoʻq qilinadi. 147. Muassasada bakteriya va virus preparatlariga boʻlgan ehtiyojni hisoblash Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi amaliy qoʻllanmasi asosida muassasa joylashgan hududdagi epidemiologik sharoitini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Spetsifik immunizatsiya qilish uchun zarur boʻladigan preparatlarning hisob-kitobi maxsus kontingent va rejalashtirilayotgan yilda emlanishi lozim boʻlganlar soni eʼtiborga olingan holda hisoblanadi. Preparatlarni hisoblashda ularni 10% quyish paytida toʻkilishi mumkinligi inobatga olinadi. Turli preparatlar boʻyicha talab qilinayotgan miqdorni aniqlash uchun buyurtma-talabnomani tuzish vaqtida quyidagilarga eʼtibor qilinadi: a) oʻtgan davrda sarflangan preparatlar soni; b) oʻtgan yildan qolgan preparatlar soni; v) oʻtayotgan yil oxiriga kelib qancha preparatlar qolishi mumkinligi; g) preparatlarni oʻzgarmas zaxirasini oʻz vaqtida yangilab turish zarurati. Buyurtma talabnoma biriktirilgan dorixonalarga belgilangan muddatlarda berilishi lozim. 148. Yuqumli kasalliklar paydo boʻlganda yoki ularning kelib chiqish xavfi tugʻilganda profilaktik emlashlar muntazam va epidemik koʻrsatma (epizodik) asosida oʻtkazilishi mumkin. Difteriya, qorin tifi, vabo, oʻlat, tulyaremiya, brutsellez, kuydirgi, leptospiroz, kana ensefaliti, Ku — lixoradka va boshqa yuqumli kasalliklarga qarshi muntazam profilaktik emlash, muassasa shu kasalliklar boʻyicha epidemiologik noxush hududda joylashgan boʻlsa oʻtkazilishi mumkin. Epizodik profilaktik emlash epidemiologik koʻrsatma boʻyicha, infeksiyaning muassasaga olib kirilishi xavfi tugʻilganda yoki kasallik paydo boʻlganda oʻtkaziladi. Bundan tashqari emlash ishlari yuqumli kasallik qayd etilganda quyidagi hollarda oʻtkaziladi: muassasada agar ilgari reja boʻyicha yoki yuqumli kasallik tarqalish xavfi boʻlganda vaksinatsiya oʻtkazilmagan boʻlsa. 149. Muassasalarda rejali profilaktik emlash roʻyxati IIV, IIBB, IIB Tibbiyot boshqarmasi, boʻlimi (xizmati) tomonidan belgilanadi va rejali emlash muddati Tibbiyot boshqarmasi, boʻlimi (xizmati) boshligʻining taqdimnomasi asosan IIV, JIEBB, JIEB rahbarining buyrugʻi bilan eʼlon qilinadi. 150. Muassasada rejali va epidemik koʻrsatma boʻyicha profilaktik emlashlarni oʻtkazish tartibi va muddati muassasa tibbiy boʻlim boshligʻining taqdimiga, ayrim hollarda mahalliy sogʻliqni saqlash idoralari qaroriga asosan muassasa boshligʻining buyrugʻi bilan eʼlon qilinadi. 151. Muassasalarda emlash ishlarini oʻtkazilishiga IIV, IIBB, IIB Tibbiyot boshqarmasi, boʻlimi (xizmati) boshliqlari umumiy rahbarlik qiladi. Emlashni bevosita tashkillashtirish va uni bajarilishini taʼminlash muassasa tibbiy boʻlim boshligʻi zimmasiga yuklatiladi. 152. Emlashni oʻtkazishdan oldin quyidagilarni bajarish lozim: a) tibbiy xodimlar bilan ushbu preparatni ishlatish tartibini oʻrganib chiqish va uni ishlatish boʻyicha tavsiyalarga aniq rioya qilish; b) salomatligi tufayli vaqtinchalik yoki umuman emlash mumkin boʻlmagan shaxslarni aniqlash uchun, emlanishi lozim boʻlgan maxsus kontingent tana haroratini oʻlchash bilan birga toʻliq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi, aniqlangan bunday shaxslarni emlash uchun boshqa muddatlar belgilanadi (emlash uchun qoʻllanilayotgan preparatga ilova qilingan, uni ishlatish boʻyicha yoʻriqnomada emlashga vaqtinchalik yoki umuman monelik-qarshilik qiluvchi kasalliklar koʻrsatiladi); v) emlanishi lozim boʻlgan shaxslarning roʻyxati va otryadlar boʻyicha emlash jadvali tuziladi (emlash oʻtkazilgan kunida emlangan shaxslar ogʻir jismoniy mehnatdan ozod qilinishi tavsiya qilinadi); g) emlashni oʻtkazish uchun alohida xona ajratiladi, xona oldindan yigʻishtiriladi, dezinfeksiyalanadi, stollar dezinfeksiyalanib zararsizlantirilgan salfetka yoki jamoshir bilan yopib qoʻyiladi; d) yetarli miqdorda bir marotaba ishlatiladigan shprits va ignalar, spirt, pinset tayyorlab qoʻyiladi. Pinset va boshqa tibbiy jihozlar emlashdan oldin sterillanadi. Ishlatilgan shprits hamda ignalardan qaytadan foydalanish taqiqlanadi; e) maxsus kontingent orasida emlashni ahamiyati haqida tushuntirish ishlari olib boriladi; j) emlash uchun ishlatiladigan preparatlarni yaroqliligi tekshiriladi; har bir ampula (flakon) diqqat bilan koʻrib chiqiladi,bunda ampulaning ishlatish muddatiga, etiketkadagi barcha belgilarning borligiga, ampulaning butunligiga va preparatning fizik xususiyatlariga eʼtibor beriladi. 153. Emlashni faqat shifokor, ayrim hollardagina tajribali feldsher amalga oshiradi. 154. Emlashda ishtirok etuvchi tibbiy xodimni tirnoqlari kalta qilib olinib, qoʻli sovunlab yuviladi, spirt bilan artilib, barmoq uchlariga yod surtiladi. Qoʻlni yuvish va zararsizlantirish har 10—15 marotaba vaksina yuborilgandan keyin qaytariladi. 155. Qoʻlning teri kasalliklari (yiringli yaralar, ekzema va boshqalar) yoki angina, gripp va boshqa yuqumli kasalliklar bilan ogʻriyotganlar emlash oʻtkazilayotgan joyga qoʻyilmaydi. 156. Emlashdan keyin koʻpchilikda (taxminan 5-7% emlanganlarda) emlashga odatdan tashqari reaksiya kuzatilsa, qoʻllanilayotgan vaksinaning seriyasidan foydalanish toʻxtatiladi. Vaksina yuborilgandan keyin rejali emlash varaqasiga emlash kuni, dozasi va vaksina seriyasi yoziladi. Emlash tugagandan keyin tibbiy ambulator kartaga tegishli belgi qayd etiladi. Vaksina parenteral (teri osti, mushak ichiga) yoʻl bilan yuborilganda aseptik ish sharoitiga eʼtibor berilishi kerak. Xodimlarni ish tartibi, ampulani ochish, asboblarni va terining emlangan oʻrnini zararsizlantirish, preparatni ishlatish boʻyicha yoʻriqnomada koʻrsatilganday boʻlishi zarur. Tirik vaksinalar yuborilayotgan vaqt mobaynida terini zararsizlantirish uchun tez quriydigan vositalar boʻlmish spirt va efirdan foydalanilsa yaxshi, chunki boshqa vositalar terida koʻp saqlanib vaksinani oʻldirish xususiyatiga ega. 157. Tezkor profilaktik vosita epidemiologik oʻchoqlarda oʻtkaziladi. Zarur holatlarda baʼzi tezkor profilaktik vositalar va vaksinalar bir vaqtda qoʻllaniladi. Bakteriofagni qoʻllash bir vaqtda immunizatsiyani oʻtkazishga toʻsiq hisoblanmaydi. Zardobli preparatlarni (qoqsholga qarshi zardob, antirabik gamma-globulin, ensefalitga qarshi gamma-globulinlar) tegishlicha vaksinalar bilan birgalikda qoʻllash mumkin. Zardob (gamma-globulin) va vaksinalar bir-biri bilan 30 minut oraliqda tananing turli qismiga yuboriladi. 158. Organizmga yot boʻlgan zardoblar (gamma-globulinlar) organizmga yuborilishidan oldin, begona oqsilga sezuvchanligini bilish maqsadida teri ostiga sinama qoʻyiladi. Maxsus tayyorlangan, aralashtirilgan, suyultirilgan zardobli sinama teri ichiga yuboriladi. 159. Antibiotiklar, muassasani odatdagi faoliyatida, shoshilinch profilaktik vosita sifatida faqatgina cheklangan miqdorda oʻlat, kuydirgi, tulyarimiya, brutsellyoz, toshmali tif kasalliklari bilan kasallanish xavfi boʻlgan shaxslarga nisbatan ishlatiladi. 160. Bakteriya va virusga qarshi preparatlar faqat Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi buyruqlari, yoʻriqnomalari va metodik koʻrsatmalariga qatʼiy rioya qilingan tartibda qoʻllaniladi. 161. Dezinfeksiya — atrof muhitdagi zararli mikroorganizmlarni yoʻqotish usulidir. Dezinfeksiya oʻz ichiga xususan dezinfeksiyani, dezinseksiya va deratizatsiyani oladi. Sanitariya va epidemiologik ahamiyatiga koʻra dezinfeksiya profilaktika maqsadida yoki kasallik oʻchogʻi oʻtkaziladigan turga boʻlinadi, oʻz vaqtida kasallik oʻchogʻida oʻtkaziladigan dezinfeksiya joriy va yakuniy dezinfeksiyaga boʻlinadi. 162. Profilaktik dezinfeksiya muntazam ravishda yuqumli kasalliklarni oldini olish maqsadida, patogenli mikroorganizmlarni, boʻgʻim oyoqlilarni va kemiruvchilarni yoʻqotish uchun ular yigʻiladigan joylarda: oshxona, yotoqxona, klublar, sartaroshxona, kir yuvish xonasi, hammom, yuvinish xonalari, xojatxonalar ichida va boshqa joylarda oʻtkaziladi. 163. Joriy dezinfeksiya jazoni ijro etish muassasasi kasalxonalarida, tibbiy boʻlim statsionarida, sil kasallarni ambulator davolash uchun moʻljallangan JIEMlarda, JIEMlarini dispanser nazoratiga olingan sil bilan ogʻrigan mahkumlar saqlanadigan hududlarida, shuningdek, kasallar vaqtincha yoki doimiy saqlanadigan barcha xonalarda olib boriladi. Bu yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarini kasallik oʻchogʻidan tashqariga tarqalishini oldini olishda zarur. 164. Yakuniy dezinfeksiya bir marotaba, yuqumli kasallar boʻlgan xonada (kasalxonaga joylashtirgandan keyin, boshqa joyga koʻchirilganda, ozod qilinganda yoki oʻlgandan keyin) kasallik oʻchogʻini toʻliq kasallik qoʻzgʻatuvchisidan tozalash maqsadida oʻtkaziladi. Zararsizlantirishga muassasa xonalari, mebellar, jamoshirlar, kasalning shaxsiy kiyimlari va boshqalar qabul qilinadi. Yakuniy dezinfeksiya kasalni yuqumli kasalliklar shifoxonasiga joylashtirgandan keyingi bir soat davomida oʻtkazilishi shart. 165. Tergov hibsxonalarida va jazoni ijro etish muassasalarida dezinfeksiya tadbirlari dezinfektor tomonidan tibbiyot boʻlimi shifokori yoki feldsheri rahbarligi va nazorati ostida oʻtkaziladi. 166. Dezinfeksiyalovchi vositalarga boʻlgan ehtiyojni hisoblashda, dezinfeksiyani turi, hajmi, qaysi davrda oʻtkazilishi va epidemiyaga qarshi yoki profilaktik maqsadda oʻtkazilishi inobatga olinadi. Dezinfeksion vositalarga talabnoma tuzishda talabdagi meʼyor asosida amaldagi sarfni hisobga olgan holda, shuningdek kutilayotgan epidemiologik vaziyatni hamda yangi dezinfeksion vositalar bilan taʼminlash imkoniyati inobatga olinadi. Muassasaning dezinfeksion vositalarga boʻlgan ehtiyojini tibbiy boʻlim boshligʻi, dezinfeksion vositalarni sarf qilinishi boʻyicha meʼyorlar asosida belgilaydi. 167. Turli xil yuqumli kasalliklarda dezinfeksiya tadbirlari Sogʻliqni saqlash vazirligining metodik qoʻllanmalari asosida olib boriladi. Sil va yuqumli ichak kasalliklarida alohida obyektlarni dezinfeksiya qilish ushbu kasalliklarni xususiyatiga koʻra olib boriladi. 168. Tibbiy boʻlim, muassasaning tarkibiy boʻlimi boʻlib, maxsus kontingentga tibbiy yordamni tashkillashtiradi va amalga oshiradi, hamda muassasada sanitariya-gigiyena qoida va talablari bajarilishini, epidemiyaga qarshi tadbirlar va maxsus kontingentga gigiyenik tarbiya oʻtkazilishini tibbiy nazorat qiladi. 169. Tibbiy boʻlim ishi Oʻzbekiston Respublikasining Sogʻliqni saqlash haqidagi qonunlari, IIV va SSV meʼyoriy hujjatlari, buyruqlari, koʻrsatmalari; IIV Tibbiyot boshqarmasi, JIEBB, Qoraqalpogʻiston Respublikasi IIV, Toshkent shahar IIBB, viloyatlar IIB tibbiyot boʻlimlari va xizmatlari koʻrsatmalari va ushbu qoʻllanma asosida olib boriladi. 170. Tibbiy boʻlimda har bir tibbiyot xodimining xizmat vazifalari ishlab chiqilgan boʻlishi shart, hamda ish rejasi, tibbiyot xodimlarini ish jadvallari, tibbiy boʻlim ish tartibi, statsionarda yoki tibbiy izolyatorda yotgan kasallarni ichki tartib qoidalari tuzilgan boʻlishi kerak. Tibbiy boʻlim boshligʻi xizmat vazifalari ilovadagi (3-ilova) namunaviy xizmat vazifalari asosida tuziladi. Tibbiy boʻlim ishi, yilning har choragiga tuzilgan ish rejasi asosida muassasaning boshqa xizmatlari bilan hamkorlikda olib boriladi. 171. Kasallarni kasalxonaga davolash uchun yuborish va ixtisoslashgan jazoni ijro etish muassasalariga ambulatoriya sharoitida davolanish uchun oʻtkazish, oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi. Kechiktirib boʻlmaydigan malakali tibbiy yordam koʻrsatish zarur boʻlgan hollarda, kasallarni mahalliy sogʻliqni saqlash idoralari kasalxonalariga yotqizishga ruxsat etiladi. 172. Tibbiy boʻlim tarkibida uning shtatlari, tibbiy yordam koʻrsatish hajmiga qarab ambulatoriya, statsionar (tibbiy izolyator) va dorixona tashkil etiladi. Ambulatoriya tarkibida quyidagilar boʻladi: kutish joyi, shifokorlar (terapevt, ftiziatr, dermatovenerolog, psixiatr va boshqalar) qabul xonalari, feldsher (tibbiy hamshira), tishni davolash, narkologiya, fizioterapevtik, rentgen, flyuorografiya, funksional-tashxis, muolajalar, bogʻlov xonalari va laboratoriya. Bulardan tashqari ayollar jazoni ijro etish muassasalari tibbiy boʻlimda ginekologiya kreslosi boʻlgan koʻruv xonasi, statsionarda esa ayollar gigiyena xonasi boʻlishi kerak. Qamoqxona va tergov hibsxonasi tartibot binolarida, maxsus kontingentni ambulator qabuli uchun xonalar jihozlanadi. Jazoni ijro etish muassasalari tibbiy boʻlim statsionarlari tarkibida quyidagilar jihozlanadi: yuvinish xonasi (echinish xonasi, vanna), palatalar, shu jumladan yuvinish joyi va hojatxonasi boʻlgan 1-2 oʻrin-joyga moʻljallangan izolyator, ovqatlanish xonasi. Tergov hibsxonasi tibbiy boʻlim statsionari tarkibida: yuvinish xonasi, 1-2 oʻrin-joyga moʻljallangan kamera-izolyator jihozlanadi. Statsionar tergov hibsxonasi tibbiy boʻlim ambulatoriyasi bilan bir bino va bir qavatda joylashishi lozim. Jazoni ijro etish muassasasi va tergov hibsxonasi tibbiy boʻlimlari statsionarlari palatalarida har bir oʻrin-joy uchun belgilangan meʼyor 4 kvadrat metrdan kam boʻlmasligi kerak. 173. Tibbiy boʻlimning barcha boʻlinmalari keng, yorugʻ, issiq va ozoda joylashishi lozim, xonalar devorlari va mebellari yorqin boʻyoqlarda boʻyalishi lozim. Imkon boricha sovuq va issiq suv taʼminoti, xonalarni isitish markazlashgan holda boʻlishi lozim. Tibbiy boʻlim barcha xonalarida avariya chiroqlari va tashvish signallari boʻlishi lozim. Tibbiy boʻlim zarur tibbiy anjomlar, uskunalar va jihozlar bilan taʼminlanadi. 174. Tibbiy nazorat quyidagicha amalga oshiriladi: a) yuqumli, parazitar va boshqa oʻtkir kasalliklarni aniqlash maqsadida muassasaga keltirilganlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; b) kasallarni oʻz vaqtida faol aniqlash, patologik va patologiyaga moyil holatdagi shaxslarni aniqlash va ularga nisbatan davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarini oʻtkazish maqsadida tibbiy koʻriklar uyushtirish (muassasaga yangi keltirilganlarni, har yilgi kasallikni oldini olish tadbirlari, maqsadli, muassasadan boʻshatilayotganlarni); v) kasalligi bor shaxslar dispanser nazoratida boʻladilar; g) maxsus kontingentni joylashishi, ovqatlanishi va ish sharoitini sanitariya nazoratiga olish; d) mehnat qobiliyati cheklangan va nogiron shaxslar mehnatini toʻgʻri tashkil etish boʻyicha tibbiy mehnat-ekspert komissiyasini tavsiyalarini bajarilishini doimiy tekshirib turish, hamda surunkali kasallik bilan ogʻriganlarni davolash va xastalikni oldini olish choralari boʻyicha tibbiy muassasalar tavsiyalarini bajarilishini tekshirish. Ish faoliyati sogʻligi uchun xavfli boʻlgan, oshxonada, hammomda ishlovchi, kir yuvuvchi va boshqa shunday joylarda ishlovchi mahkumlar, shu toifasidagilarga belgilangan vaqtlarda davriy tibbiy koʻrikdan oʻtishi zarur. 175. Tergov hibsxonasiga tushganlar (tranzit bilan kelayotganlar ham) darhol, atrofdagilarga epidemiologik xavf tugʻdirishi mumkin boʻlganlarni, kasallar va kechiktirib boʻlmaydigan tibbiy yordamga muhtoj boʻlganlarni aniqlash maqsadida birinchi tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Bu ish majburiy tartibda, keltirilganlar “umumiy” kameralarga joylashtirilmasdan avval amalga oshirilishi shart. Koʻrikni shifokor yoki feldsher tergov hibsxonasi yigʻuv boʻlinmasining alohida jihozlangan tibbiy xonasida oʻtkazadi. Bu xonada qon bosimini oʻlchaydigan asbob, fonendoskop, tana haroratini oʻlchaydigan asbob, tomoq shilliq qavatini koʻrish uchun shpatel, reflektor, tarozi va boʻy uzunligini oʻlchagich bilan jihozlanadi. Bu xonada tergov hibsxonasidagi tibbiy koʻrik natijalari yoziladigan daftar boʻlishi kerak va bu daftarda tibbiy koʻrikdan oʻtgan shaxslarni sogʻligi haqida asosiy maʼlumotlar va ularda topilgan kasalliklar haqida yoziladi. Oʻtkir yuqumli kasallikka chalinganlar yoki shunday kasalliklarga gumon qilingan shaxslar koʻrikdan soʻng darhol sogʻlom kishilardan ajratiladi. Bu shaxslarni birinchi sanitariya ishlovi oxirgi navbatda bajariladi, ularni kiyimlari va shaxsiy buyumlari albatta dezinfeksiya qilinadi, soʻngra bu shaxslar maxsus ajratilgan kamera izolyatorlarga joʻnatiladi va u yerda ular zarur boʻlgan tibbiy tekshiruvdan oʻtadilar va davolanadilar. 176. Tergov xibsxonasiga keltirilganlarning hammasi (tranzitdagilardan tashqari) kelganidan soʻng uch kun ichida shifokor koʻrigidan (feldsherlik sogʻlomlashtirish punktlarida — feldsher koʻrigidan), hamda rentgen-flyurografiya tekshiruvidan oʻtadilar. Har bir tergovdagi kishiga belgilangan shakldagi tibbiy ambulatoriya daftari toʻlgʻaziladi. Tibbiy boʻlim shtat birligida mutaxassis-vrachlar boʻlgan taqdirda, ular ham barcha keltirilganlarni koʻrikdan oʻtkazishga jalb etiladilar. Birinchi tibbiy tekshiruvni qanday hajmda oʻtkazish shu qoʻllanmaning tegishli boʻlimlarida koʻrsatilgan. Keyinchalik tibbiy koʻriklar faqat zaruriyat boʻlganda oʻtkaziladi. 177. Tergov hibsxonasidan ketayotgan (tranzit bilan ketayotganlar ham) barcha shaxslar soʻngi (shifokor yoki feldsher) tibbiy koʻrigidan oʻtkaziladilar. Kasalligi oʻtkir kechayotgan, yuqumli kasallik va tanosil kasalligi bilan kasallanganlar, qichima, pedikulyoz bilan ogʻriganlar va belgilangan davolash kurslarini olmagan kasallar, hamda transportda olib borish hayoti uchun xavfli boʻlgan kasallarni koʻchirishga ruxsat etilmaydi. Tibbiy koʻrik tugaganidan soʻng har bir joʻnatilayotgan shaxsni tibbiy ambulatoriya daftariga uning salomatligi ahvoli haqida xulosa yoziladi. Tibbiy koʻrikni oʻtkazgan tibbiy xodim xulosa ostiga va sudlangan shaxsning shaxsiy ish daftaridagi ochiq maʼlumotnomaga imzo qoʻyadi. 178. Jazoni ijro etish muassasasiga kelgan barcha mahkumlar, yuqumli va parazitar kassaliklar bilan kasallanganligini aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtadilar. 179. Mahkumlar jazo ijro etish muassasasiga kelganidan soʻng, ikki hafta ichida ularda bor kasalliklarini aniqlash, jismoniy holatiga baho berish, mehnat qobiliyatini oldindan taxminiy aniqlash maqsadida shifokor koʻrigidan oʻtadilar. Koʻrik davomida shifokor mahkumni boshidan kechirgan kasalliklar, jarohatlar, operatsiyalar haqidagi maʼlumotlarni yigʻadi, ularni tibbiy ambulatoriya daftariga qayd etadi va zarurat boʻlsa qoʻshimcha tekshirishlar oʻtkaziladi. Agar joriy yilda rentgen-flyurografik tekshiruvi oʻtkazilmagan boʻlsa, u qisqa vaqt ichida oʻtkazilishi kerak. Keyinchalik mahkumlar salomatligini tibbiy tekshirish profilaktik tibbiy koʻrik oʻtkazilganda, hamda ular tibbiy yordamga murojaat qilgan paytda amalga oshiriladi. 180. Profilaktik tibbiy koʻrik yilda bir marta oʻtkaziladi. Maxsus tartibdagi (kameralarda saqlanadigan) jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan mahkumlar va tarbiya koloniyalarida saqlanayotgan voyaga yetmaganlar yilda ikki marta profilaktik tibbiy koʻrikdan oʻtadilar. Bu koʻriklarni oʻtkazish jadvalini JIEMni boshligʻi tasdiqlaydi. Tibbiy boʻlim boshligʻi jadvalga asosan tibbiy boʻlim shifokorlari kuchi bilan va JIEBB, JIEB kasalxonasidan kerakli mutaxassis vrachlarni jalb etgan holda maxsus kontingentni koʻrikdan oʻtishini tashkil etadi. Koʻrikda terapevt, psixiatr, stomatolog ishtirok etadilar. Zarurat tugʻilganda IIV, IIB poliklinikalari yoki mahalliy sogʻliqni saqlash idoralaridan shifokorlar jalb etiladi. Mahkumlarni tibbiy koʻrikka kelishini turkum boshliqlari taʼminlaydi. Koʻrik davomida qilinadigan ishlar: a) antropometrik tekshiruv oʻtkazish (boʻyi, ogʻirligi); b) ayollarni ginekologik koʻrikdan oʻtkazish va tsitologik tekshirish uchun surtma olish, qizlarni esa yoʻgʻon ichak orqali barmoq bilan tekshirish (bunga tibbiy koʻrsatma boʻlsa); v) eshituv va koʻrish holatini tekshirish; g) qon tahlilini oʻtkazish (eritrotsitlarni choʻkish tezligini tekshirish, gemoglobin, leykotsitlar, lozim topilganda qon tarkibidagi qand moddasini aniqlash); d) umumiy siydik tahlilini oʻtkazish; e) EKG tekshiruvidan oʻtkazish (15 yoshdan boshlab — 3 yilda bir marta, 30 yoshdan boshlab — har yili); j) koʻkrak qafasini flyurografiya (rentgenografiya) tekshiruvi — 1 yilda ikki marta; z) ayollarda koʻkrak bezlarini paypaslab tekshirish; i) toʻgʻri ichakni barmoq bilan tekshirish; k) pnevmotaxometriya tekshiruvini oʻtkazish; l) vrach-terapevt, psixiatr, stomatolog koʻrigidan oʻtkazish; m) lozim topilganda qolgan shifokorlar koʻrigidan oʻtkazish. Profilaktik koʻrik natijasi tibbiy ambulatoriya daftariga yozib qoʻyiladi. 181. Mahkumlar intizom boʻlimlariga, kamera tipidagi xonalarga, karserga yoki bir kishili kameralarga joylashtirishdan oldin tibbiy koʻrikdan oʻtkazilib, shifokor (feldsher)ning koʻrsatib oʻtilgan joylarda mahkumlarni saqlanishi mumkinligi haqida yozma xulosasi olinadi. Bunday tibbiy koʻrikni oʻtkazish imkoni boʻlmaganda va mahkumlarda xavfli kasalliklar belgisi boʻlmagan holda (zaharlanish, jarohat), ularni qayd etilgan intizomiy boʻlimlarga joylashtirilib, keyinchalik ular albatta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. 182. Mahkumlar jazoni ijro etish muassasalaridan olib ketilayotganda (koʻchirib oʻtkazish, ozod boʻlishi va hokazo) oxirgi tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 183. Maxsus kontingentga ambulator tibbiy yordam koʻrsatish tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalari tibbiy boʻlimlari tomonidan olib boriladi. 184. Maxsus kontingentning tibbiy boʻlimda ambulator qabul qilinishi muassasalarda qabul qilingan tartib asosida oʻtkaziladi. Jazoni ijro etish muassasalarida har bir turkum uchun ambulator qabul qilish vaqti belgilanadi. Tergov hibsxonasida va turmada ambulator qabul qilish vrach (feldsher) tomonidan tartibot binosining maxsus jihozlangan xonalarida olib boriladi. Bemorlar ambulator qabulga feldsher tomonidan (alohida hollarda turkum katta navbatchisi tomonidan) oldindan yozib qoʻyilgan boʻlishi kerak. Tez tibbiy yordam koʻrsatish zarur boʻlgan hollar bundan mustasno. 185. Har bir jazoni ijro etish muassasalarida ambulator qabul qilish uchun dastlabki jurnalga yozilish lozim, bu ishni turkum boshligʻi olib boradi, tergov hibsxonalarida esa feldsher olib boradi. Jurnal ambulator qabuldan oldin tibbiy boʻlimga beriladi. Qabul tugagandan soʻng jurnal javobgar shaxslarga qaytariladi. Jurnalga yozilmaganlar tibbiy koʻrsatmaga asosan shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish zarur boʻlsa qabul qilinadi. 186. Tergov hibsxonalarida, turmalarda feldsher korpus boshliqlari bilan tergov qilinayotganlarni sayr joylariga yoki choʻmilish uchun chiqarilgandan soʻng kameralarni sanitariya ahvolini tekshirib chiqadi. Maxsus kontingentga shoshilinch tibbiy yordam lozim topilganda korpus ambulatoriyasiga olib boriladi. Zarur boʻlganda feldsher kerakli yordam beradi yoki vrach qabuliga yozib qoʻyadi. Shoshilinch yordam kerak boʻlgan bemorlar haqida tibbiy boʻlimga navbatchi nazoratchi xabar qiladi. 187. Intizom boʻlimlarida, kamera tipidagi xonalarda, tergov hibsxonasi va turma karsyerlarida tibbiy yordam koʻrsatish joylarda tibbiyot xodimlari tomonidan har kungi xonalarning sanitariya ahvolini tekshirish paytida olib boriladi. Agarda qayd etilgan joylarda saqlanayotganlarni hayotiga xatar soladigan kasalligi boʻlsa, tibbiyot xodimi ularni shoshilinch ravishda tibbiy boʻlimga oʻtkazish chorasini koʻradi. 188. Shifokorlar, feldshyerlar, tibbiyot hamshiralarning yolgʻiz oʻzi tergov hibsxonasi, turma, maxsus rejimdagi jazoni ijro etish muassasasi kameralariga, intizom boʻlimlariga, kamera tipidagi xonalarga navbatchi nazoratchilarsiz kirishi taqiqlanadi. 189. Tergov hibsxonalarida, maxsus rejimdagi JIEMlarda va turmalarda vrach (feldsher) qabuliga yoki muolaja olishga bemorlar kameralar boʻyicha alohida-alohida yoki 3—5 kishidan iborat guruh boʻlib, hibsxona qoidasiga rioya qilgan holda va qorovullar nazoratida olib boriladi. JIEMlarda mahkumlar ambulator qabulga otryad boshliqlari kuzatuvida boradilar. 190. Tibbiy boʻlimda vrachlar ambulator qabul qilishni belgilangan vaqtda zamonaviy tekshirish usullari va davolash bilan olib boradilar. Muassasalarda shtat boʻyicha vrach ajratilmagan boʻlsa ambulator qabul qilishni feldsher olib boradi. Feldsher vrach maslahatiga muhtoj boʻlgan bemorlarni ajratadi. Ambulator qabul vaqtida, lozim boʻlsa vrach (feldsher) xonasida navbatchi nazoratchi boʻlishi shart. 191. Feldsher (hamshira) ambulator qabul qilishdan oldin qabul qilinadiganlar jurnalida dastlabki yozilganlarni tibbiy ambulator daftarlarini olib, bemorlardan qisqacha shikoyatlarini eshitadi, haroratlarini oʻlchab, ularni vrachga navbat bilan yuboradi. 192. Vrach bemorni tekshiruvdan oʻtkazilgandan soʻng uning tibbiy ambulator varaqasiga qisqa va tushunarli qilib murojaat qilgan kunini, shikoyatini, tashxisini, muolajasini yozib, kasallik tufayli vaqtinchalik ishdan ozod qilish toʻgʻrisidagi xulosani yozib qoʻl qoʻyadi. 193. Ambulator qabulda vrach yoki feldsher dastlabki yozuv jurnaliga aniq qilib tashxis, ishdan ozod qilish xulosasi, vrach qabuliga qayta kelish kunini yozib qoʻyadi. Har bir ishdan ozod qilinish holati boʻyicha vaqtinchalik ishga layoqatsizligi toʻgʻrisida talon toʻldiriladi. 194. Ishdan va naryaddan vaqtinchalik yoki toʻliq ozod qilinishi toʻgʻrisidagi xulosa vrach tomonidan beriladi, vrach boʻlmagan paytda feldsher tomonidan bir yoʻla 3 kungacha beriladi. Bemorni ahvoliga qarab ishdan ozod qilish kuni choʻziladi. 195. Ambulator davolanish tufayli ishdan ozod qilinganlar roʻyxati tibbiy boʻlim tomonidan muassasa boshligʻining navbatchi yordamchisiga taqdim qilinadi. 196. Ishdan ozod qilinganligi haqidagi maʼlumotnoma, retseptlar mahkumlar qoʻliga berilmaydi. 197. Ambulator daftarga qayerda (intizom boʻlimlarida, kamera tipidagi xonalarda, karser, kamera va boshqalar) va kim tomonidan (vrach, feldsher, hamshira) qilinishidan qatʼiy nazar hamma muolajalar yozib qoʻyiladi. 198. Tibbiy ambulator daftar qatʼiy turdagi hisobot hujjati boʻlib, maxsus kontingentni qoʻliga berilmaydi. Ular alfavit boʻyicha yoki turkumlar boʻyicha tibbiy boʻlimning qulflanadigan xonasida shkaflarda saqlanadi. Ularning hisobi va saqlanishiga tibbiy boʻlim boshligʻi tomonidan tayinlangan xodim javob beradi. Tibbiy ambulator daftar bilan birgalikda ambulator bemorlarni qayd etish jurnali saqlanadi. 199. Dori-darmonlar maxsus kontingent qoʻliga berilmaydi, dori-darmonlarni qabul qilish tibbiyot xodimlari nazoratida olib boriladi (yurak ishemiya kasalligi bilan kasallangan bemorlarga nitroglitserin tabletkasidan tashqari). Ambulator davolanishga yozilgan bemorlar dori-darmon qabul qilishga va boshqa davolash muolajalarini qabul qilish uchun belgilangan vaqtda tibbiy boʻlimga keladilar. Shifokor tomonidan tayinlangan muolajalarni feldsher (hamshira) bajaradi va muolajalar hisob-kitob jurnaliga yozib qoʻyadi. 200. Bemorni rentgenologik tekshiruv, laboratoriya va boshqa tekshiruvlarga, mutaxassis qabuliga, shuningdek, tibbiy boʻlimda qilib boʻlmaydigan muolajalarga yuborishda ambulator tibbiy daftar bemorni kuzatib boradigan shaxs qoʻliga beriladi. Tibbiy daftarda bemorga tibbiy boʻlimda oʻtkazilgan tekshiruvlar,birlamchi tashxis va bemorni tekshirishga joʻnatish sababi koʻrsatilishi lozim. Bemorga tibbiy boʻlimda tashxis qoʻyish qiyin boʻlganda yoki tushunarsiz hollarda, tibbiy boʻlimda yoki boshqa davolash muassasalarida tegishli mutaxassislar maslahati tashkil qilinadi. Shuningdek bemorga aniq tashxis qoʻyish uchun JIEBB kasalxonasi, IIV, IIBB, IIB, davolash-profilaktika muassasalari va sogʻliqni saqlash idoralari davolash muassasalari mutaxassislari jalb qilinadi. Sogʻliqni saqlash idoralari mutaxassislari jalb qilingan holda ularga oʻrnatilgan tartibda haq toʻlanadi. 201. Tibbiy boʻlimning asosiy vazifalaridan biri, bu oʻtkir kechuvchi kasalliklarda, zaharlanish va jarohatlanishda shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish va uni tashkil qilish. Shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish tartibi tibbiy boʻlimning boshligʻi tomonidan, muassasa va tibbiy boʻlim ish tartibi; tibbiy boʻlimda bor boʻlgan shtatlar, kuch va vositalarni; muassasa joylashgan hududda qanday davolash muassasalari borligini; hududdagi boshqa sharoitlarni hisobga olgan holda belgilanadi va muassasa boshligʻi tomonidan tasdiqlanadi, hamda barcha masʼul shaxslarga tanishtiriladi. Muassasa ish tartibi boʻyicha muassasa tibbiy xodimlari muassasada boʻlmaydigan vaqtlarda, tibbiy yordam koʻrsatish uchun tibbiy xodimlarni va tibbiy tez yordam mashinasini chaqirish, hamda bemorni zudlik bilan evakuatsiya qilish uchun transport va konvoy bilan taʼminlashga muassasa boshligʻining navbatchi yordamchisi javobgar hisoblanadi. 202. Muassasa tibbiy boʻlim ambulatoriya shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishga kunning xohlagan vaqtida tayyor boʻlishi lozim. Shu maqsadda muolaja va bogʻlov (operatsiya) xonalarida shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish uchun sindromlar boʻyicha toʻplam va quyidagilar tayyor boʻlishi shart: steril jarrohlik instrumentlari, shpritslar, inyeksiya ignalari, qoʻshimcha kislorod ballonchalari, steril bogʻlov materiallari, turli kasalliklarni asosiy simptomlari hamda shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish tadbirlari, kerakli vositalar roʻyxati va bemorni nazorat qilish taktikasi qayd etilgan jadval, har bir kasallik holati tartib raqami bilan belgilanishi kerak, tegishlicha kerakli dori-darmonlar jamlamasi saqlanadigan maxsus shkaf qutisi ham shu tartib raqami bilan belgilanadi. Tibbiy boʻlimdan tashqarida shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish uchun kerakli dori-darmonlar toʻplami solingan sumka, chemodan doimiy ravishda tayyor boʻlishi kerak. 203. Kundalik ishlatishga zarur boʻlgan dori-darmonlar maxsus shkaflarda qulflangan holda saqlanadi. Ambulatoriyalarda saqlanadigan dori-darmonlar 5 kunga moʻljallangan boʻlib, bemorlarga berilayotgan vaqtda dorilarni yaroqlik muddatiga qaralishi kerak. Narkotik moddalar maxsus jihozlangan, tashvish signalli, muassasaning maʼmuriy binosida temirli shkaflarda qulflangan holda saqlanadi. Narkotik moddalar qatʼiy tibbiy koʻrsatma asosida beriladi va bemorni tibbiy ambulator daftariga va zaharli, narkotik, oʻta kamyob boʻlgan dorilarni hamda dorixonadagi etil spirtini qayd etish daftariga yozib boriladi. 204. Bemorlarga tashxis qoʻyishda vrach kasallik toʻgʻrisidagi barcha maʼlumotlardan, tibbiy hujjatlaridan, koʻrik natijasidan, laboratoriya tekshiruvi koʻrsatkichlaridan, rentgen va funksional tekshiruvi natijalaridan foydalanadi. 205. Tibbiy yordam koʻrsatish hajmi muassasaning qayerda joylashganligiga, tibbiy boʻlimi quvvati va boshqa sharoitlarga bogʻliq. Lekin barcha muassasalarda tibbiy yordam koʻrsatish hajmi ushbu Qoʻllanmada koʻrsatilganidan kam boʻlmasligi kerak. 206. Tibbiy boʻlim vrachi xirurgiya borasida quyidagilarni bilishi shart: a) qon guruhini aniqlash; b) vena qon tomiriga tomchi va toʻgʻridan toʻgʻri yuborish yoʻli bilan shokka qarshi suyuqliklar va qon ivishini oshiruvchi boshqa moddalarni yuborish, kerak boʻlgan taqdirda konservatsiya qilingan yoki yangi olingan qon qoʻyishni bilish, novokain bilan mahalliy anesteziya, blokada, yumshoq toʻqimaning yaralarini birlamchi xirurgik ishlovini oʻtkazish, transportda immobilizatsiya qilishni, tashqi qon oqishni tomponada qilish, qon tomirni bogʻlash yoki qon oqayotgan tomirlarga qisqich qoʻyish yoʻli bilan toʻxtatish; kateterizatsiya qilish va siydik pufagini teshish; traxeostomiya qilishni; plevra boʻshligʻini teshishni yoki pnevmotoraks holatida drenaj qilishni; yurakni koʻkrak qafasi ustidan massaj qilishni va sunʼiy nafas oldirish usullarini bilishi shart; v) kuygan, sovuq olganda va elektr jarohatlarida yordam koʻrsatishni, cheklangan miqdorda kuyishlarda va 1-2 darajali sovuq olganda davolashni bilishi kerak. 207. Xirurgiya sohasida feldsher quyidagilarni bilishi kerak: a) vrachgacha boʻlgan tibbiy yordamni oʻz vaqtida toʻgʻri oʻtkazishni va vrach yordamiga muhtoj bemorlarni tezlikda vrachga yuborishni; b) qon guruhini aniqlashni; v) qon oqishni vaqtinchalik toʻxtatishni; g) transportda immobilizatsiya qilishni, turlicha kuyish, jarohatlanish, sovuq urishi va elektr jarohatlarda qoqsholga qarshi emlashni bilishi, yurakni koʻkrak qafasi ustidan massaj qilishni va har xil sunʼiy nafas berish usullarini, kislorod apparatidan nafas berishni; d) teri ostiga, mushaklarga va vena qon tomirlariga dori yuborish usullarini, shokka qarshi suyuqliklarni vena qon tomirlariga tomchilab va jadal yuborish usullarni bilishi; e) koʻp uchrab turadigan va oʻtkir xirurgik kasalliklar belgilarini bilish kontingent ichidan yolgʻondan oʻzini kasal qilib koʻrsatayotganlarni aniqlay olishi; j) tibbiy asboblarni, idishlarni va boshqa anjomlarni sterilizatsiya qilishni bilishi kerak. 208. Bemorni tezda kasalxonaga yuborish uchun quyidagilar asos boʻladi: a) qon oqish yoki qon oqmasdan kechadigan qon tomirlar jarohatlanishi, ichdan qon ketishi, teshib oʻtuvchi jarohatlar, suyaklar, boʻgʻimlar va nerv tolalarini shikastlanishi bilan kechadigan jarohatlanishlar, suyaklar sinishi, bosh miya chayqalishi va lat yeyishi; b) shok bilan kechadigan katta jarohatlanishlar; gemotoraks va pnevmotoraksga gumon qilingan koʻkrak qafasini shikastlanishi, ichki aʼzolar shikastlangan deb gumon qilingan qorindagi va chanoqdagi jarohatlanishlar, “oʻtkir qorin” belgilari bilan kechadigan qorin boʻshligʻi aʼzolari kasalliklari; tananing qayerida joylashganligidan qatʼiy nazar, suyak va togʻayni panaritsiy kasalligi, yiringlash chuqur joylashgan abssesslar, flegmonalar, karbunkullar, yuzda joylashgan furunkullar, oʻtkir kechayotgan osteomiyelitlar va artritlar, 2 va 3-darajali kuyish va sovuq urushi; v) birinchi bor aniqlangan xavfli oʻsmalar yoki xavfli oʻsma deb gumon qilingan oʻsma kasalliklari. 209. Bemorni transportda olib yurish ahvoliga qarab kasalligi boʻyicha tegishli ixtisosdagi yaqinroq kasalxonaga yotqiziladi. Kasalxonaga ketish yoʻlida tibbiy tadbirlarni oʻtkazish zaruriyati tugʻilgan taqdirda uni oʻtkazish uchun bemorni tibbiy xodim kuzatib borishi, oʻzi bilan dori-darmon va tibbiy asboblar qutichasi boʻlishi kerak. Zudlik bilan kasalxonaga yotqizish kerakligi toʻgʻrisidagi yoʻllanmada bemorni ahvoli va koʻrsatilgan yordam haqida qisqacha axborot boʻlishi kerak. Bemorni transportda olib yurishda quyidagi tadbirlarni koʻrish kerak: a) bosh miya jarohatlarida jabrlanuvchini nafas olishini qiyinlashtirmaydigan va qusish massalari bilan nafas yoʻllari bekilib qolmaydigan holatida ushlash kerak; b) umurtqa yoki orqa miyani jarohatlanishida, boʻyin sohasi jarohatida boshni qimirlamaydigan qilib bogʻlab, shokka qarshi choralar oʻtkaziladi, taxtaga yotqizib olib boriladi; v) koʻkrak va bel sohasi jarohatida-jabrlanuvchini davolash muassasalariga taxtaga yotqizilgan holatda joʻnatiladi, shokka qarshi tadbirlar oʻtkaziladi va kerak boʻlsa siydik pufagiga katetr qoʻyiladi, isitgich vositalarini ishlatish taqiqlanadi. 210. Murakkab tekshirish va davolash usullari kerak boʻlmagan va kasalligi (jarohati)14-15 kun davomida davolanishi mumkin boʻlgan bemorlar (jarohat, lat yeyish, bosh va yuz sohasidan tashqarida yuzaki joylashgan abssseslar va hokazolar) ambulator sharoitda davolanadilar. Xirurgik kasalliklar boʻyicha tashxis qoʻyish va davolash choralarini oʻtkazish tibbiy boʻlim laboratoriyasi, rentgenxonasi va boshqa mutaxassisliklar tekshiruvlarini oʻtkazish imkoniyatlariga qarab belgilanadi. 211. Tibbiy boʻlim vrachi quyidagilarni qila bilishi kerak: a) oʻtkir zaharlanishlarda, xushdan ketish holatlarida, issiq urganda, choʻkishda, elektr tokidan zararlanganda, oʻpka, oshqozon va ichakdan qon ketganda, bronxial astma xurujida, toʻsatdan boʻlgan pnevmotoraksda, oʻtkir yurak va qon tomirlar yetishmovchiligida, jigar va yurak sanchganda, oʻpka infarkti va boshqa oʻtkir, ogʻir holatlarda kechiktirib boʻlmaydigan tibbiy yordam koʻrsata olishi kerak; b) yuqori nafas yoʻllarini oʻtkir va virusli yalligʻlanishi, oʻtkir va surunkali bronxit, angina, yurak-qon tomir tizimini funksional buzilishlari, bezgak, gelmintozlar, oshqozonni surunkali yalligʻlanishi, oshqozon va 12 barmoqli ichak yarasini asoratsiz koʻrinishlari, oʻt pufagini yalligʻlanishi va vitaminlar yetishmovchiligini davolay olishi kerak; v) kasalxonadan kelgan rekonvolissentlarga dinamik kuzatuv oʻtkazish; g) oʻtkir jarohatlanish (shu hisobda nurlanish, zaharli moddalar va bakteriologik vositalar bilan) belgilarini bilishi va shu jarohatlanishlarda birlamchi tibbiy yordam koʻrsata olish; d) EKG qilishni va stenokardiya, oʻtkir miokard infarkti, yurak urishining xavfli oʻzgarishlarini EKGda aniqlay bilishi kerak. 212. Ichki aʼzolar kasalliklarida feldsher quyidagilarni bilishi kerak: a) tez uchrab turadigan kasalliklarni aniqlash va ularni davolash, tezlik bilan kechadigan kasalliklarda va zaharlanishlarda kechiktirib boʻlmaydigan yordam koʻrsatishni; b) bemorlarga qarovni tashkillashtirishni va oʻtkazishni; v) oshqozonni yuvishni bilishi, davolovchi va tozalovchi xuqna (klizma)qilishni bilishi; g) EKG tekshiruvini oʻtkazishni; d) oddiy laboratoriya tekshiruvlari natijalarini tahlil qila bilishi (qondagi leykotsitlar soni, gemoglobin, eritrotsitlar choʻkish tezligi, siydikni umumiy tekshirish natijalari, siydikdagi qandni va oqsillarni aniqlash va hokazolar). 213. Kechiktirib boʻlmaydigan malakali va statsionar sharoitda davolanishga muhtoj boʻlgan quyidagi bemorlar zudlik bilan kasalxonaga yotqiziladilar: a) yurak va qon tomirlarda oʻtkir buzilish boʻlgan bemorlar (miokard infarkti, stenokardiya xurujining choʻzilib ketgan hollari), toʻsatdan qon bosimini oshib ketishi, oʻtkir revmatizm; b) oʻtkir zaharlanish, oʻpkaning krupoz zotiljami, oʻtkir nefrit, piolonefrit; v) yuqumli kasalliklar; g) miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, yurak ritmining va oʻtkazuvchanligini oʻtkir buzilishi qon aylanishi yetishmovchiligi belgilari bilan, koma holatlari, gemolitik krizlar; d) elektrolit oʻzgarishlari va suvsizlanish asoratlari boʻlgan oʻtkir diarreya, kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan isitmalar; e) OITS bilan ogʻriganlar; j) qandli diabetda insulin bilan davolanishga oʻzgartish kiritish hollarida, bronxial astma xurujida va shuningdek, boshqa oʻtkir va ogʻir kechadigan kasalliklarda. 214. Koʻz va koʻz atrofi kasalliklarida hamda jarohatlanishlarida tibbiyot boʻlimi vrachi quyidagilarni bilishi kerak: a) Sivsev jadvali yordamida koʻrish oʻtkirligini va Rabkin jadvali yordamida rang bilish qobiliyatini aniqlash; b) koʻzning mexanik jarohatlanishlarini, termik va ximiyaviy kuyishini aniqlay olishi va bu holatda birlamchi vrachlik yordamini bera olishi kerak; v) koʻz qovogʻi govmuchasini va meybomitlarni, koʻz qovogʻi chetlarini shamollashi va konʼyuktivitlarni, kechki shapkoʻrlikni aniqlay bilishi, bu bemorlarni davolashni bilishi, boshqa koʻz kasalliklarida kerakli tibbiy maslahatlarni uyushtirish va bemorni koʻz kasalxonasiga (boʻlimiga) yotqazish masalalarini hal qilish. 215. Koʻz kasalliklarida feldsher (tibbiy hamshira) quyidagilarni bilishi lozim: a) vrach buyurgan muolajalarni (koʻzga tomchi dorilarni tomizish, koʻz qovogʻiga malham dori qoʻyish, koʻz yuqori qovogʻini ichini agʻdarish, konʼyuktiva boʻshliqlarini yuvish, bir yoki ikkala koʻzga bogʻlov qoʻyish) bajarishni; b) koʻz va uning boʻshliqlarini jarohatlarini aniqlash va vrachgacha boʻlgan tibbiy yordam koʻrsatish; v) konʼyuktiva va shoxparda qavatlariga tushgan yot jismlarni olib tashlashi; g) konʼyuktiva va qovoqni shamollash kasalliklarini bilishi va vrachgacha boʻlgan yordamni koʻrsata bilishi kerak. 216. Kasalxonaning koʻz kasalliklari boʻlimiga quyidagi bemorlar yuborilishi mumkin: a) joylashishi konʼyuktiva va shoxpardani yuqori qavatlarida boʻlgan holatlardan tashqari koʻzga begona zarrachalar tushish hollari; b) koʻzning mexanik, kimyoviy, nur taʼsirida jarohatlanishi hollari; v) koʻz boʻshliqlarini oʻtkir va davolanishi qiyin boʻlayotgan surunkali kasalliklari, koʻz olmasi kasalliklari bilan ogʻrigan hamma bemorlar, glaukomaga shubha qilinayotgan shaxslar; g) koʻrish qobiliyatini asta-sekin pasayib borayotgan yoki birdan koʻr boʻlib qolgan shaxslar. 217. Quloq, burun va tomoq kasalliklarida tibbiy boʻlim vrachi quyidagilarni bilishi lozim: a) asoratlar bilan kechadigan, hayot uchun xavfli boʻlgan (xiqildoq stenozi oqibatida boʻgʻilish, LOR aʼzolardan qon oqishi va hokazolar) LOR aʼzolari jarohatlanishi va kasalliklarida shoshilinch tibbiy yordam berishni bilish; b) quloqni tashqi kasalliklari, dermatitlar, furunkulezlarni davolashni, tashqi eshitish yoʻliga yot jismlar tushishi, tashqi eshitish yoʻli kirish qismida koʻrinib turgan va yengil yuvish bilan tez chiqib ketishi mumkin boʻlgan begona narsalarni olib tashlashni, burundan qon oqishni, tashqi burun kasalliklarini, oʻtkir rinitlarni aniqlay olishi va tibbiyot boʻlim sharoitida davolashni; v) jarrohlik davolanish usuliga muhtoj boʻlmagan surunkali faringit, laringit va tonzilitlarni, surunkali yiringli va oʻtkir yalligʻlangan oʻrta quloq shamollashlarini (mutaxassis otolaringolog maslahatiga koʻra), quloq va buruning I-II darajali kuyishi va sovuq olishlarni davolashni, burun boʻshligʻidan qon oqishni toʻxtatishni bilishi kerak. 218. Quloq, burun va tomoq kasalliklarida feldsher (tibbiy hamshira) tezlikda vrach yordamiga muhtoj boʻlgan quloq, burun, tomoqni oʻtkir kasalliklarini aniqlay olishi, quloq, burun, tomoq kasalliklarida va jarohatlanishlarida vrachgacha boʻlgan yordamni koʻrsata olishi, quloq kasalliklarida eshituv yoʻllarini tozalashni, yuvishni bilishi va mutaxassis-vrach koʻrsatmalarini bajarishi kerak. 219. Burundan tez-tez va qaytalanib qon ketadigan bemorlarni, quloq oldi flegmonalarida, burun jarohatlanganda (mutaxassis vrach xulosasiga koʻra), oʻrta quloqni oʻtkir yiringli va surunkali shamollashlarida quloq togʻayini shamollashlarida, tashqi quloq ekzemasida, burun boʻshliqlarini oʻtkir, yiringli, surunkali shamollashlarida, tomoq flegmanoz shamollashlarida, boʻyin limfa tugunchalari shamollashlarida, ovoz boʻgʻilishi yoki yutishni qiyinlashuvi bilan kechadigan laringitlarda, sil, qizilcha, skleroma va yuqumli kasalliklarga oʻxshash holatlarida bemorlarni kasalxonaga yuborish kerak boʻladi. 220. Siydik ajratish va jinsiy aʼzolar kasalliklarida tibbiyot boʻlimi vrachi quyidagilarni bilishi kerak: a) siydik ajratish va jinsiy aʼzolar jarohatlanganda, buyrak sanchiqlarida, siydik toʻxtab qolganda, parafimozda tez qoldirib boʻlmaydigan tibbiy yordam koʻrsata bilishi kerak; b) shu aʼzolarda boʻladigan kasalliklarni (moyakga suv yigʻilib shishishi, moyak urugʻ yoʻllari kistasi, urugʻ yoʻllari vena qon tomiri kengayib ketishi, fimoz va boshqalar) aniqlay olishi. 221. Feldsher (tibbiy hamshira) siydik ajratish va jinsiy aʼzolar jarohatlanganda vrachgacha boʻlgan shoshilinch yordamni koʻrsatishni bilishi lozim. Siydigida qon va yiring boʻlgan bemorlar (siydik yoʻllarida toshi bor bemorlar, buyrak va siydik yoʻllari oʻsmalari va sili, oʻtkir va surunkali uretritlar,siydik pufagi shamollashi, piyelonefrit, orxit, epididemit, prostatit va boshqalar) kasalxonaga davolanishga yuboriladilar. Siydik ajratish va jinsiy aʼzolarni ochiq yoki yopiq jarohatlarida bemorlar tezda kasalxonaga yotqiziladi. 222. Vrach stomatolog yoʻq boʻlganda stomatologiya kasalliklarini qoldirib boʻlmaydigan holatlarida tibbiy yordamni tibbiy boʻlim vrachi koʻrsatadi. Bu holatlarda vrach quyidagilarni bilishi shart: a) oʻtkir pulpitni, tish kasallanishidan kelib chiqqan suyak osteomiyeliti va flegmonasi, hamda ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatini aftoz va yarali shamollashini aniqlay olishi va kerakli yordam koʻrsata bilishi kerak; b) pastki (yuqori) jagʻ sinishini (chiqishni) aniqlay olishi va yuz sohasi va jagʻ jarohatlanganda unga birinchi yordamni koʻrsatishi. 223. Stomatologiya kasalliklarida feldsher (tibbiyot hamshirasi) oʻtkir pulpitni, periodontitni, pastki jagʻni sinishi va chiqqanligini aniqlay bilishi va shu holatlarda yuz-jagʻ sohasi jarohatlarida birinchi tibbiy yordam koʻrsatishni bilishi kerak. 224. Ruhiy va asab kasalliklarida vrach quyidagilarni bilishi lozim: a) asab kasalliklarining asosiy koʻrinishlarini aniqlash va miya qon aylanishini oʻtkir buzilishlari, meningitlar, ensefalitlar, bosh va orqa miya jarohatlari, epileptik va isterik tutqanoqlarida shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishni; b) ruhiy kasalliklarni asosiy koʻrinishlarini aniqlay bilishi, oʻtkir psixologik reaktiv holatlarda tez tibbiy yordam koʻrsata bilishi, ularni boshqalardan ajratishi va ruhiy kasallar kasalxonasi (boʻlimi)ga joʻnatish, bezovta boʻlayotgan bemorlarni bogʻlab qoʻyish usullarini bilishi kerak; v) pereferik nerv tizimi kasalliklarini (bel-dumgʻaza oʻtkir radikulitlari, lyumbago, ayrim nervlar nevralgiyasi, nevrologik va astenik holatlarini aniqlay bilishi va tibbiy boʻlim sharoitida davolashi kerak. Asab-ruhiy kasalliklarida davolash profilaktika tadbirlarini oʻtkazishni tibbiyot boʻlimi shtatidagi yoki shtatsiz mutaxassislar bilan yaqin hamkorlikda olib borishi kerak. 225. Ruhiy va asab kasalliklarida feldsher quyidagilarni bilishi lozim: a) miya qon aylanishi oʻtkir buzilishlarini, markaziy nerv tizimi jarohatlarini, meningit va ensefalitlarni aniqlay olishi va kerakli tibbiy yordam koʻrsata bilishi kerak; b) ruhiy kasalliklarning asosiy simptomlarini bilishi, shunday belgilar aniqlanganda tezda vrachga bildirishi, shu bemorlarni boshqalardan ajratish, oʻtkir ruhiy hayajonlanishlarini toʻxtatish, bemorlarni ruhiy kasalxonalarga joʻnatishni tashkillashtirish, bezovta bemorlarni bogʻlash usullarini bilishi kerak. 226. Teri va tanosil kasalliklarida tibbiyot boʻlimi vrachi quyidagilarni bilishi lozim: a) asosiy teri va tanosil kasalliklarini bilishi, shu kasalliklarda davolash tadbirlarini oʻtkaza bilishi va kerakli profilaktik choralarini olib borishi kerak; b) uretrani yuvish uslubini, autogemoterapiya, qon olish va uni serologik tekshiruvga joʻnatishni, uretradan, siydik yoʻlidan va prostata bezidan ajratilayotgan suyuqlikda gonokkoklar borligini tekshirishga surtma olishni bilishi kerak. 227. Teri va tanosil kasalliklarida feldsher (tibbiy hamshira) quyidagilarni bilishi lozim: a) tez uchrab turadigan teri va tanosil kasalliklarini oʻzi aniqlay olishi; b) asosiy dori-darmonlarni ishlata bilishi. Teri yuzasiga surkalgan va yopishtirilgan dorilarni teri yuzasidan olib tashlashni; v) autogemoterapiya uslubini qoʻllashni; g) uretraga yumshoq katetr yuborishini, Vasserman sinoviga qon olishni bilishi, zamburugʻ va gonokokklarni laboratoriya sharoitida aniqlash uchun materiallarni olish va joʻnatishni bilishi, uretrani yuvishni oʻtkaza olishi kerak. 228. Yuqorida sanab oʻtilgan tadbirlarni oʻtkaza oladigan tibbiyot xodimlarini tayyorlashga muassasa tibbiyot boʻlimi boshligʻi shaxsan javob beradi. 229. Tibbiy boʻlim statsionariga quyidagilar yotqiziladi: a) statsionar sharoitda 14—15 kundan ortiq davolanishi shart boʻlmagan bemorlar; b) kasalxonadan qaytgan bemorlar davolanishini oxiriga yetkazish uchun; v) yuqumli kasalliklarga chalingan yoki unga gumon qilingan shaxslarni kasalxonaga joʻnatilgunga qadar boshqalardan ajratib saqlab turish uchun; g) ahvoli ogʻirligi uchun transportda joʻnatib boʻlmaydigan bemorlarni ahvoli yengillashguniga qadar davolash uchun; d) dispanser nazorati rejasiga koʻra dispanser nazorat guruhidagilarni yoki sogʻlomlashtirish guruhiga kiritilgan bemorlar; e) ogʻir kasalligi tufayli muddatidan ilgari jazoni ijro etishdan ozod qilinishi lozim boʻlgan mahkumlarni yotoqxonalarda saqlash mumkin boʻlmasa va ularni JIEBB kasalxonasiga yuborish uchun zarurat boʻlmasa, ularni statsionar sharoitda saqlash uchun. 230. Tibbiy boʻlim boshligʻi ushbu muassasadagi kasallarni davolash uchun shtat boʻyicha belgilangan miqdorda oʻrin-joylarni joylashtirish va ularni unumli ishlatishni taʼminlaydi. 231. Bemorlar statsionarga tibbiy boʻlim vrachi tomonidan tibbiy ambulator daftarga yozilgan shunday tibbiy tekshiruv va davolash oʻtkazish haqidagi xulosa asosida qabul qilinadi. Statsionarga yotqizilgan bemorlar haqidagi maʼlumotlar “Qabul qilingan, davolanib chiqqan va kasalxonaga qabul qilish rad etilgan bemorlarni qayd etish daftari”ga yozib qoʻyiladi. Statsionarga yotqizilgan bemorlarga oʻrnatilgan tartibdagi tibbiy hujjatlar rasmiylashtiriladi. Statsionarga bemor reja asosida yoki shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish uchun yotqizilganda, bu haqda turkum boshligʻi xabardor qilinadi. 232. Statsionarda bir necha xona bor boʻlganda, yuqumli va teri kasalliklari, ruhiy bemorlar boshqalardan alohida saqlanadilar. 233. Statsionarga tushgan barcha bemorlar, ular ahvoliga qarab toʻliq yoki qisman sanitariya tozalanishidan oʻtishi shart. Zarur hollarda bemorning ichki kiyimlari dezinfeksiya qilinadi. Bemorning poyabzali va kiyimlari statsionar binosida saqlanadi. Kiyimlari yuvishga topshiriladi va statsionardan ketayotganda qaytarib beriladi. Bemor statsionarda boʻlgan vaqt ichida tibbiy boʻlimda qoʻllanilayotgan kerakli hamma tekshiruv uslublaridan oʻtishi kerak, zarur hollarda maslahat yordami berish uchun ichki ishlar tibbiyot maskanlari yoki sogʻliqni saqlash idoralari mutaxassislari jalb etiladi. Rejalashtirilgan tibbiy maslahat koʻrigi jadval asosida, shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish zarurati boʻlganda kunning istalgan vaqtida oʻtkaziladi. Tibbiy boʻlim vrachlari bemorlarni har kuni koʻradilar. Bemorni ahvoli yengilroq hollarda tibbiyot daftariga koʻruv natijalari 3 kunda bir marta, agar bemorning ahvoli oʻrta ogʻirlikda va ogʻir boʻlsa har kuni yoziladi. Statsionardagi bemorlarni tibbiy boʻlim boshligʻi majburiy ravishda haftada bir marta statsionarga kelgan kuni va ketishi oldidan koʻrishi kerak. Vrachning belgilangan davolash tadbirlarini, tana haroratini oʻlchash, antropometrik oʻlchamlarni oʻtkazishlar feldsher (hamshira) zimmasiga yuklatiladi, unga yana bemorlar tomonidan ichki tartib qoidalariga rioya qilishni kuzatish topshiriladi. Oʻrnatilgan kun tartibi koʻrinarli joyga ilib qoʻyiladi. 234. Tibbiy boʻlim statsionarida tibbiy yordam koʻrsatish hajmi undagi bor boʻlgan mutaxassislar bilan aniqlanadi. 235. Tibbiy boʻlim statsionarida 1—2 yuqumli kasalga moʻljallangan alohida xona (izolyator) ajratiladi. U yerdagi oʻrinlar soni statsionarning imkoniyatiga qarab belgilanadi. Yuqumli kasalliklar uchun alohida xona shu kasallikka chalingan bemorlar (shu hisobda sil kasalliklari) va yuqumli kasallikka chalingan boʻlishi mumkinligi xavfi tugʻilganda, ularni boshqalardan ajratgan holda saqlash uchun moʻljallanadi, shu yerda ularga birlamchi vrachlik yordami, uni kuzatuvi va parvarish oʻtkaziladi, kasalini aniqlash uchun tahlillar oʻtkaziladi. Izolyatorda har kungi va umumlashtiruvchi dezinfeksiya oʻz vaqtida oʻtkazilishi kerak. Izolyatorda tibbiy xodimlar shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilgan holda, alohida maxsus ish kiyimlarda ishlashlari shart. Tibbiy boʻlim statsionarida kechayu-kunduz sanitar navbatchilik qilishi kerak. Statsionarda navbatchi xodimlar sonini tibbiy boʻlim boshligʻi belgilaydi. 236. Statsionarda yotgan bemorlarni, ularga joʻnatilgan narsalarni olishi yoki qarindoshlari bilan uchrashuvga chiqishi jazoni ijro etish muassasalarida ichki tartibot qoidalari yoki tergov hibsxonalarida tergov qilinayotganlarni saqlash qoidalari asosida bemorning kasalligini va sogʻligʻi ahvolini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. 237. JIEM, TXda oʻlgan maxsus kontingent oʻlimi sababi IIV Tibbiyot boshqarmasi mutaxassislari tomonidan tahlil qilinishi va tegishli tavsiyalar berilishi uchun, oʻlgan shaxsning tibbiy hujjatlari (kasallik tarixi oʻtkazilgan barcha tibbiy tekshiruvlar natijalari bilan, ambulator tibbiy daftar, vrach-patalogoanatom yoki sud-tibbiy ekspert tekshiruvi xulosasi) oʻlim holati boʻyicha xizmat tekshiruvi oʻtkazilgandan va hujjatlar prokuraturadan qaytib kelganidan soʻng 10 kun muddat ichida IIV Tibbiyot boshqarmasiga yuboriladi. Tibbiy hujjatlarni oʻz vaqtida yuborilishiga muassasa boshligʻi javob beradi. 238. Barcha taqdim etilgan hujjatlar oʻrganib tahlil qilinganidan soʻng IIV Tibbiyot boshqarmasi mutaxassislari xulosasi bilan birga bir oy muddat ichida, oʻlgan mahkumni shaxsiy yigʻma jildiga tikib qoʻyish uchun muassasaga qaytarib yuboriladi. 239. Mahkumlarni davolashga moʻljallangan kasalxonalar (bundan keyin kasalxonalar deb yuritiladi) maxsus kontingentni saqlash va davolashga xizmat qiladigan davolash-profilaktik muassasalari hisoblanadi. Bu maqsadlar uchun kasalxona malakali va ixtisoslashgan tibbiy statsionar, ambulator-maslahat hamda JIEM va TX tibbiy boʻlimlariga tashkiliy metodik yordamlarini koʻrsatadi. Tergov qilinayotgan shaxslar kasalxonaga yuborilganda bu haqda jinoyat ishini olib borayotgan shaxs yoki organga xabar beriladi. Alohida hollarda, istisno tariqasida IIV JIEBB bilan kelishilgan holda tarbiya koloniyalarida jazo muddatini oʻtayotgan voyaga yetmaganlar katta yoshdagi mahkumlar kasalxonasiga yotqiziladi. 240. Manzil-koloniyalarida jazo muddatini oʻtayotgan mahkumlar, muassasa joylashgan hududdagi sogʻliqni saqlash idoralariga qarashli davolash-profilaktika muassasalarida davolanadilar. 241. Kasalxona oʻz ishini Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat va Jinoyat-ijroiya kodeksi, hamda jazoni ijro etish muassasalarining ichki tartib qoidalari talablaridan kelib chiqqan holda tashkil qiladi. Davolash-profilaktik va epidemiyaga qarshi tadbirlar Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolar sogʻligʻini saqlash, epidemiyaga qarshi va sanitariya taʼminoti toʻgʻrisidagi qonunlari asosida va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining meʼyoriy hujjatlari, Oʻzbekiston Respublikasi IIVning buyruqlari, koʻrsatmalari, Oʻzbekiston Respublikasi IIV Tibbiyot boshqarmasi, JIEBB, Qoraqalpogʻiston Respublikasi IIV, viloyatlar IIB tibbiyot boʻlim (xizmat)lari koʻrsatmalari, hamda ushbu Qoidalar talablariga mos holda tashkil etiladi. 242. Kasalxonalar quvvati, alohida joylashish va faoliyat koʻrsatish imkoniyatiga qarab jazoni oʻtash joylarining mustaqil davolash muassasasi holida yoki jazoni ijro etish muassasasi tarkibida tashkil etilishi mumkin. Jazoni ijro etish muassasasi qoshida faoliyat koʻrsatuvchi kasalxonalar muassasaning alohida hududida joylashadi. Kasalxona tegishli tibbiy uskuna va jihozlar, xoʻjalik buyumlari, transport va boshqa jihozlar bilan muassasa hisobidan taʼminlanadi. Jazoni ijro etish muassasasi qoshidagi kasalxonada tartibni saqlash, maxsus hisob yurgizish, tarbiyaviy ishlarni va moddiy taʼminot tadbirlarini muassasa maʼmuriyati taʼminlaydi. Mustaqil ravishda faoliyat koʻrsatuvchi kasalxonalarda tegishli xizmatlar jazoni ijro etish muassasalari uchun belgilangan meʼyorlar asosida tashkil etiladi. Maʼmuriy-xoʻjalik, tezkor-tartibot, tarbiyaviy faoliyatlar va boshqalar Oʻzbekiston Respublikasi IIVning tegishli meʼyoriy hujjatlari asosida olib boriladi. 243. Belgilanayotgan vazifasi, xizmat koʻrsatish hududi, mahkumlar soniga qarab, markaziy, viloyat, viloyatlararo, respublika, maxsus turdagi yoki koʻp tarmoqli 50 va undan ortiq oʻrin-joyli kasalxonalar tashkil etiladi va faoliyat koʻrsatadi. Viloyatlarda tashkil etilgan kasalxonalar Ichki ishlar vazirligining buyrugʻi bilan boshqa viloyatlarda joylashgan jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan mahkumlarga maxsus turdagi tibbiy yordamni koʻrsatadilar. 244. Sil, ruhiy, tanosil va yuqumli kasalliklar bilan kasallangan mahkumlarni davolash va saqlash uchun maxsus turdagi kasalxonalar yoki umumsomatik kasalxonalarda maxsus boʻlinmalar (palatalar) tashkil etiladi. 245. Mahkumlar kasalxonalari quvvatiga koʻra quyidagi boʻlimlardan iborat boʻladi: a) qabul boʻlimi (tashxisot uchun oʻrin-joy yoki izolyator bilan, yuvinish xonasi bilan); b) oʻrin-joylar asosiy ixtisosiga koʻra davolash boʻlimlari, reanimatsiya va jadal intensiv terapiya xonalari; v) davolash-tashxisot xonalari; g) tashkiliy metodik xona; d) klinik, bioximik, bakteriologik laboratoriyalar; e) prozektor xonasi; j) tibbiy arxiv; z) maʼmuriy xoʻjalik qismi (oshxona, kir yuvish-yuvinish boʻlimi, omborxonalar va boshqalar); i) dorixona. Kasalxonada xodimlarning xizmat vazifalari, kasallar uchun ichki tartib qoidalari, xodimlar uchun mehnat tartibi qoidalari hamda ish rejalari ishlab chiqilishi kerak. 246. Kasalxonada Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan nizomlar asosida faoliyat koʻrsatuvchi kasalxona kengashi, davolash-tekshirish komissiyasi, tibbiy hamshiralar kengashi, hamda dastlabki tibbiy komissiya tashkil etiladi. 247. Kasalxona faoliyatiga kasalxona boshligʻi rahbarlik qiladi. U belgilangan tartibda lavozimga tayinlanadi va lavozimidan boʻshatiladi. Mustaqil muassasa boʻlib hisoblanuvchi kasalxonalarda kasalxona boshligʻi jazoni ijro etish muassasalari ichki tartib qoidalarini qoʻllanishi boʻyicha jazoni ijro etish muassasalari boshliqlariga belgilangan huquqlardan foydalanadi, maʼmuriy va tartibot talablari boʻyicha IIV JIEBB rahbariyatiga, tibbiy taʼminot masalalari boʻyicha IIV Tibbiyot boshqarmasi boshligʻiga boʻysunadi. Jazoni ijro etish muassasasi qoshida faoliyat koʻrsatuvchi kasalxona boshligʻi maʼmuriy masalalar boʻyicha ushbu muassasa boshligʻiga va JIEBB rahbariyatiga, tibbiy-sanitariya taʼminoti masalalari boʻyicha OʻzR IIV Tibbiyot boshqarmasi boshligʻiga boʻysunadi. 248. Mustaqil muassasa boʻlib hisoblangan kasalxonalar Oʻzbekiston Respublikasi gerbi tushirilgan va oʻz nomi yozilgan dumaloq muhrga, shuningdek, xoʻjalik va pul hujjatlari uchun muhrga ega boʻladi. Kasalxona IIV buyruqlari bilan belgilangan shakllarda tibbiy hisobotlarni yurgizadi va belgilangan muddatlarda hisobotlarni taqdim etadi. 249. Kasalxona quyidagilarni amalga oshiradi: a) Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent shahri, viloyatlardagi va biriktirilgan maʼmuriy hududlardagi jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan mahkumlarga kerakli hajmda yuqori malakali, ixtisoslashgan statsionar tibbiy yordamni koʻrsatish. Bunda, bemorlarni davolashda jazoni ijro etish muassasalari va tergov hibsxonalaridagi tibbiy boʻlimlar bilan uzviylik boʻlishi lozim; b) kasalxonada davolash-tashxisot ishlarini takomillashtirish, oʻrin-joy fondidan unumli foydalanish va oʻlimni kamaytirishga qaratilgan tadbirlar ishlab chiqish va amalga oshirish. Kompleks davolashda parhez taomlaridan, davolashning fizioterapevtik, davolash badan tarbiyasi, mehnat terapiyasi va sogʻliqni qayta tiklashni boshqa usullaridan keng foydalanish, davolash tartibini unumli qoʻllash; v) tibbiyot fani va amaliyotida erishilgan yutuqlar asosida kasalliklarni oldini olish, tashxisi va davolash boʻyicha zamonaviy usul va manbalarni oʻzlashtirish, ularni kasalxona va muassasalar tibbiy boʻlimlari ishiga joriy etish, hamda IIV, IIBB, IIB va sogʻliqni saqlash idoralari davolash-profilaktika muassasalarini ilgʻor ish tajribalarini oʻrganish, umumlashtirish va amaliyotga keng yoyish; g) mahkumlarning mehnat qobiliyatini vaqtinchalik yoki doimiy yoʻqotganligini aniqlash va nogironlik guruhlarini belgilash uchun oʻrnatilgan tartibda Tibbiy mehnat ekspert komissiyalari ( bundan keyin TMEK deb yuritiladi) koʻrigidan oʻtkazish. Kasalligi tufayli jazoni oʻtash joylaridan muddatidan ilgari ozod etish mumkin boʻlgan mahkumlarni kerakli tibbiy tekshiruvlardan oʻtkazish va ularni tibbiy hujjatlarini tayyorlash hamda IIV Maxsus tibbiy komissiyasiga taqdim etish; d) jazoni ijro etish muassasalari va tergov hibsxonalari tibbiy boʻlimlariga tashkiliy-metodik va maslahat yordami berish; e) kasalliklarni boshlanish davrida aniqlash, kasallarni rejali davolashga ajratish maqsadida, mahkumlarni reja asosida profilaktik tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ishlarida qatnashish; j) jazoni ijro etish muassasalarida, lozim boʻlganda tibbiyot oliy oʻquv yurtlari va ilmiy-tekshirish institutlari, hamda sogʻliqni saqlash idoralarining malakali mutaxassislarini taklif etib, shifokorlarni klinik va patalogo-anatomik konferensiyalarini, majlislarini oʻtkazish yoʻli bilan kasalxona, jazoni ijro etish muassasalari, tergov hibsxonalari shifokorlari va oʻrta tibbiy xodimlari kasb mahoratini oshirish; z) kasalxona hududida sanitariya-gigiyena va epidemiyaga qarshi tadbirlar oʻtkazish. Kasalxonada davolanayotgan va xoʻjalik xizmatlarida band boʻlgan mahkumlar bilan sanitariya-gigiyena tarbiya ishlarini olib borish; i) kasalxonada mahkumlarni saqlash qoidalariga amal qilish, ular orasida tartib va intizomni saqlash, oʻrnatilgan tartib talablari buzilishini oldini olish. 250. Oʻtkir kasalliklar bilan ogʻrigan yoki surunkali kechuvchi kasalligi xuruj qilgan, muassasa tibbiy boʻlimi sharoitida davolash imkoniyati boʻlmagan va davolash samarasiz yoki bu yerda davolash hayotiga xavf solishi mumkin boʻlgan, tibbiy boʻlim statsionarida davolash davrida ahvoli ogʻirlashgan, chuqur diagnostik tekshiruv va klinik kuzatuvni talab qiladigan hollarda bemor mahkumlar muassasa maʼmuriyati tomonidan yoʻllangan vrach (feldsher) xulosasi asosida kasalxonaga yotqiziladilar. 251. Statsionar sharoitida rejali davolashi kasalxona tomonidan oʻrnatilgan muddatlarda tavsiya etilgan, ariza (shikoyat, koʻrsatma) boʻyicha tibbiy tekshiruvdan oʻtkazilishi belgilangan, nogironlik guruhini olish, tasdiqlash zarurati boʻlgan mahkumlarni kasalxonaga yuborish uchun naryad soʻraladi. Naryad vazirlik tomonidan qabul qilingan meʼyoriy hujjatlar asosida oʻrnatilgan tartibda beriladi. 252. Qolgan barcha holatlarda, shuningdek, shoshilinch holatlarda bemorlarni kasalxonaga yuborish va qabul qilish, naryadsiz, ushbu Qoidalarni 250-bandi talablari asosida amalga oshiriladi. 253. Kasalxona tez tibbiy yordamga muhtoj boʻlgan bemorlarni qabul qilishga doimiy ravishda tayyor boʻlishi shart. Buning uchun kasalxonada ushbu Qoidalarni 2-ilovasida qayd etilgan shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishda zarur boʻladigan dori-darmonlar, bogʻlov vositalari va tibbiyot jihozlari zaxirasi mavjud boʻlishi kerak. Kasalxona yana mavjud qoidalar asosida yuqumli kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlarni qabul qilish, saqlash va davolashni taʼminlaydi. Oʻta xavfli yuqumli kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar, ular nazorati taʼminlangan holda, sogʻliqni saqlash idoralarining yuqumli kasalliklar shifoxonasiga yotqiziladi. 254. Bemorlarni kasalxonaga qabul qilish paytida navbatchi shifokor ular toʻgʻrisidagi kerakli maʼlumotlarni “Qabul qilingan, davolanib chiqqan va kasalxonaga yotqizish rad etilganini qayd qilish daftari”ga yozib qoʻyadi, statsionardagi kasallar tibbiy varaqasiga esa bemorning anamnezi, tashqi koʻrik, obyektiv tekshiruv, epidemiologik maʼlumotlari, kasallikni dastlabki tashxisini yozib, kerakli tibbiy muolajalar qiladi va tegishli boʻlimga yuboradi. Kasalxonaga qabul qilish vaqtida bemorni sinchiklab tintuv qilinadi (uni sogʻligʻining holatiga qarab), unga qarashli kiyimi va oyoq kiyimini dezinfeksiya qilinadi, tartibga solinadi va navbatchi shifokor, tibbiy hamshira, kuzatuvchi shaxs tasdiqlagan roʻyxat asosida bemor kasalxonadan ketgunga qadar saqlashga beriladi. Kasalxonaga kelgan hamma bemorlar albatta yuvinishlari va kiyimlari almashtirilishi shart. Boʻlim shifokorlari ish soati vaqtida kelgan bemorlar, kasalxonaning qabul qilish boʻlimi shifokori yoki navbatchi shifokordan tashqari tegishli boʻlim shifokorlari tomonidan ham koʻriladi. Kasalxonaga kelgan har bir bemor haqida, shu kuni tegishli boʻlim boshligʻiga va kasalxona boshligʻiga maʼlum qilinadi. 255. Bemorlarni qabul qilish rad qilinganda navbatchi shifokor unga lozim boʻlgan tibbiy yordamni koʻrsatadi va ambulator tibbiy varaqasiga, hamda “Qabul qilingan, davolanib chiqqan va kasalxonaga yotqizish rad etilganini qayd qilish daftari”ga bu haqda yozib qoʻyadi. Bemorni kasalxonaga qabul qilish rad qilinganligi sababi va oʻtkazilgan tadbirlar haqida navbatchi shifokor kasalxona boshligʻiga yoki uning oʻrinbosariga maʼlum qiladi. 256. Bemorlarga kechki va tungi vaqtdagi shifokorlar yordamini, odatdagidek kasalxona shtatidagi shifokorlar ularning bir oyga belgilangan ish vaqti hajmiga binoan olib boradilar. Shifokorlarning kechki va tungi vaqtdagi navbatchilik tartiblari kasalxonaning ichki mehnat tartibi qoidalari boʻyicha belgilanadi. Shifokorlarni davolash-profilaktika ishlariga aloqasi boʻlmagan boshqa ishlarga jalb qilish qatʼiyan taqiqlanadi. 257. Kasalxonaga kelgan bemor kerakli klinik laboratoriya, funksional, rentgenologik, bakteriologik tekshiruvlardan oʻtadi, hamda qoʻyilgan tashxisiga qarab unga tegishli davolash tadbirlari belgilanadi va olib boriladi. Kasalxonada bemorlarni davolash Sogʻliqni saqlash vazirligining buyruq, qoʻllanma va koʻrsatmalari, hamda IIV Tibbiyot boshqarmasi koʻrsatmalari bilan belgilangan zamonaviy tibbiyot fani talablari asosida olib boriladi. Bunda davolash jarayoniga samarali yordam beradigan parhez taomlar, fizioterapevtik davo usuli, davolash badan tarbiyasi, mehnat terapiyasi va boshqa sogʻliqni qayta tiklash davo usullari ham qoʻllaniladi. 258. Kasalxonada yangi dorilarni klinik sinab koʻrish maqsadida qoʻllash qatʼiyan taqiqlanadi. 259. Davolashda, kasallikni tashxisini va qanday kechishini aniqlash davomida uchragan qiyin savollarni va boshqa echilmayotgan savollarni hal etish maqsadida kasalxona shifokor-mutaxassislari bilan IIV Tibbiyot boshqarmasi mutaxassislari, Sogʻliqni saqlash vazirligi tibbiy klinik institutlari va hududiy sogʻliqni saqlash idoralari mutaxassislari ishtirokidagi maslahat yordamlari, hamda konsiliumlar uyushtiriladi. 260. Maxsuslashtirilgan tibbiy yordam koʻrsatish uchun bemor bir boʻlimdan ikkinchi boʻlimga mutaxassis-shifokorni xulosasi va tegishli boʻlim rahbarlarining kelishuvi, hamda kasalxona boshligʻini (yoki uning tibbiy masalalar boʻyicha oʻrinbosari) yozma ravishdagi ruxsati asosida oʻtkaziladi. Shoshilinch paytlarda bemorlarni boshqa boʻlimiga koʻchirish navbatchi shifokor koʻrsatmasiga asosan amalga oshiriladi va bu haqda statsionar bemorning tibbiy varaqasiga uning bir boʻlimdan boshqasiga oʻtkazilishi sababi koʻrsatilib tegishli yozuv qilinadi, hamda bu haqda kasalxona boshligʻi yoki uning tibbiy masalalar boʻyicha muoviniga xabar qilinadi. 261. Ayrim hollarda, kasalxonada ixtisoslashtirilgan shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish imkoniyati boʻlmaganda bemorlar sogʻliqni saqlash idoralari davolash muassasalariga ularning qoʻriqlanishi taʼminlanib yuboriladi. 262. Kasalxona davolash boʻlimlarida har xil turdagi JIEMlaridan kelgan mahkumlarni birga saqlashga ruxsat etiladi. Quyidagilar boshqalardan ajratilgan holda, hamda boshqa mahkumlar kirishiga yoʻl qoʻyilmaydigan maxsus ajratilgan va jihozlangan palatalarda saqlanadilar: oʻta xavfli retsidivistlar, oʻlim jazosi avf etish tartibida ozodlikdan mahrum qilish jazosi bilan almashtirilgan mahkumlar, sud va huquq-tartibotni muhofaza qiluvchi organlarning sobiq xodimlariga mansub mahkumlar, turma rejimida jazo oʻtayotgan mahkumlar. 263. Kasalxonalardagi palatalar maydoni somatik bemorlar uchun bir oʻrin-joy uchun 4 metr kvadratdan kam boʻlmasligi kerak. 264. Oʻzining tizimida psixiatrik va yuqumli kasalliklar boʻlimlari (palatalari) boʻlgan kasalxonalarda, shu turkum bemorlarni alohida tegishli holda saqlanishi va ularni xatti-harakatini doimiy nazorat qilishni taʼminlaydigan rejim boʻlishi lozim. 265. Kasalxona tartibini ashaddiy buzuvchi mahkumlar faqat oʻzi va atrofidagilar hayoti, hamda sogʻligʻiga xavf solmagan taqdirdagina kasalxonadan chiqariladi va oʻzi saqlanayotgan joyga yuboriladi. Bemorni kasalxonadan chiqazish kasalxona boshligʻi yoki uning oʻrinbosari ruxsati va mutaxassis-shifokorning xulosasi asosida amalga oshiriladi, hamda bu haqda kasallik tarixiga va bemorning “Ambulator tibbiy daftari”ga yozib qoʻyiladi. 266. Bemorlarni ovqatlanishini tegishli ovqatlanish meʼyoriga va diyetologiya talablariga binoan tashkil qilinadi. Oziq-ovqat mahsulotlari shifokor-diyetolog (diyethamshira) yoki kasalxona boshligʻi tomonidan biriktirilgan javobgar shaxs ishtirokida ajratiladi. Navbatchi shifokor tayyor taomlarni sinab koʻrganidan soʻng ovqatni tarqatishga ruxsat beradi, sinab koʻrilgandan soʻnggi natijalari daftarga yoziladi. Har bir taom oshxonada muassasa boshligʻi tomonidan tasdiqlangan taomnoma boʻyicha tayyorlanadi. 267. Kasalxonada saqlanayotgan bemorlarga kasalxonaning oʻzida oziq-ovqat mahsulotlari va kundalik ehtiyoj mollari sotish uchun moʻljallangan doʻkonlar tashkil etiladi. 268. Bemorlarni hammomda yuvinishi va kiyimlari hamda oʻrin-koʻrpa jildlarini, choyshablarini almashtirish haftada bir marta amalga oshiriladi. Zaif bemorlarni kiyimlari zaruriyatga koʻra tez-tez almashtiriladi. Bemorlarni tungi uyqu davomiyligi 8 soatdan kam boʻlmasligi, tushlikdan soʻnggi dam olish 1 soatdan kam boʻlmasligi zarur. Bemorlarni har kungi ochiq havoda sayr qilishi, ob-havoni hisobga olgan holda oʻtkaziladi va uni oʻtkazish shartligi shifokor tomonidan belgilanadi. 269. Bemorning tibbiy tekshiruv natijalari boʻyicha barcha maʼlumotlar kasallik tarixiga yoziladi. Ular albatta toʻliq, tartib bilan va aniq bayon qilinishi kerak. “Statsionardagi kasallar tibbiy varaqasi” kasalxonada bemorga tuzilgan asosiy hujjat hisoblanadi. 270. Davolash-tashxisot va shifokorlar xonalarida, hamda navbatchi hamshiralar ish joyida tashvishli xabar berish moslamalari va halokatli (avariya) holatlarda qoʻllaniladigan yoritgichlar oʻrnatiladi. 271. Bemor statsionarda davolanib boʻlgandan soʻng, qoida boʻyicha uni davolashga yuborgan JIEMga qaytarib yuboriladi. Sil bilan kasallangan va I, II, Ya, Yb dispanser hisob guruhi (DXG) bilan nazoratda boʻlgan mahkumlar ambulator davolanish uchun davolash huquqiga ega boʻlgan ixtisoslashgan JIEMlarga joʻnatiladi. Tanosil kasalligiga chalingan, hamda surunkali alkogolizm va narkomaniya kasalligiga chalingan mahkumlar, bunday bemorlarni saqlash va davolashga moʻljallangan muassasalarga yuboriladilar (7-ilova). 272. Statsionardagi kasallar tibbiy varaqasi arxivga topshirishdan oldin toʻliq rasmiylashtiriladi. Chiqaruv epikrizida anamnezi, kasallikni rivojlanishi, tashxisni asoslash, olib borilgan davo va uning samarasi, kasallik natijasi va tavsiyalari haqida qisqacha maʼlumotlar beriladi. Chiqaruv epikrizida davolovchi shifokor, boʻlim boshligʻi va kasalxona boshligʻi (u boʻlmaganda uning oʻrinbosarlaridan biri) imzolari va toʻldirilgan vaqti qoʻyiladi. Epikriz nusxasi tibbiy ambulator daftarga tikiladi. Tibbiy ambulator daftar muassasa maxsus boʻlimiga berish uchun oʻsha kuniyoq tibbiy statistik xonasiga topshiriladi. 273. Bemor kasalxonada boʻlgan davrda jazo muddati tugagan boʻlsa va yana davolanishga muhtoj boʻlsa, statsionardagi kasallar tibbiy varaqasidan koʻchirma berilib, u yashash joyida tanlagan yoki kelishilgan holda yaqin oradagi sogʻliqni saqlash idoralari davolash muassasasiga davoni davom ettirishga yuboriladi. 274. Bemorni kasalxonadagi oʻlim holati davolovchi shifokor tomonidan, u yoʻqligida navbatchi shifokor tomonidan tasdiqlanadi. Kasalxonada oʻlganlar murdasini patalogoanatom tomonidan yorib koʻrish oʻrnatilgan tartibda olib boriladi. Kasalxonada vrach-patalogoanatom yoʻqligida murdani yorib koʻrish sogʻliqni saqlash muassasalari kuchi bilan amalga oshiriladi. Agar shaxs kuch ishlatib oʻldirilgan boʻlsa, jarohat tufayli, zaharlanish yoki uning asoratidan oʻlgan boʻlsa va yana tiriklik vaqtida kasallik belgilari boʻlmagan boʻlsa murdani sud-tibbiy eksperti yorib koʻradi. Kasalxonada oʻlgan mahkumning barcha tibbiy hujjatlari (kasallik tarixi oʻtkazilgan barcha tibbiy tekshiruvlar natijalari bilan qoʻshib, ambulator tibbiy daftar, vrach-patalogoanatom yoki sud-tibbiy ekspert tekshiruvi xulosasi) IIV Tibbiyot boshqarmasiga oʻlim sababini tahlil qilish uchun yuborilishi shart. Tibbiy hujjatlarni oʻz vaqtida yuborilishiga kasalxona joylashgan jazoni ijro etish muassasasi boshligʻi(mustaqil kasalxonalarda kasalxona boshligʻi) javob beradi. 275. Kasalxona oʻrnatilgan tartibda kasalxonada sodir boʻlgan favqulodda holatlar, baxtsiz hodisalar, kasalxonada qayd etilgan yuqumli kasalliklar va har bir oʻlim hollarini IIV JIEBB, IIV Tibbiyot boshqarmasiga xabar beradi. 276. Kasalxona boʻlimlarida epidemik kasalliklar avj olganda, kasalxona boʻlimlarida chegaralangan tartib chora-tadbirlari, hamda epidemiya oʻchogʻini chegaralash va yoʻq qilish kompleks tadbirlari oʻtkaziladi. 277. Jarrohlik boʻlimida quyidagilar boʻlishi lozim: operatsiya va operatsiyaga tayyorlash xonalaridan tuzilgan operatsion blok (alohida rejali va shoshilinch operatsiyalar uchun) sterilizatsiya, materiallar va anesteziologik xonalar, toza va yiringli bogʻlamlar uchun xonalar, gips, endoskopiya xonalari, imkoniyat boʻlganda fizioterapevtik xonalar va bogʻlov xonasi yonida rentgen xonasi. 278. Ogʻir bemorlar va operatsiyadan keyingi bemorlar uchun intensiv terapiya palatalarida bemor ahvolini uzluksiz nazorat qilish, quvvat beruvchi terapiya, reanimatsiya va diqqat bilan parvarish qilish uchun sharoit taʼminlanishi kerak. Har bir operatsiya blokida anesteziologik xonalar jihozlanishi lozim va bu yerda anesteziya uchun narkoz, nafas olish, nazorat-oʻlchov va boshqa anesteziyaga tegishli apparatlar boʻlishi, bundan tashqari material va tibbiy-uskunalar shkaflari, steril stoli, bikslar uchun stol, sterilizator jihozlanadi. Shu xonaning oʻzida anesteziologiya hamshirasi intubatsion naychalarni, bronxoskoplarni, laringoskoplar, nafas qoplari va boshqalarni ishga tayyorlaydi. 279. Operatsiya xonasida operatsiya stollari soniga mos ravishda narkoz apparatlari, respiratorlar, defibrillyator, elektrsoʻrgich, anesteziya uchun zarur boʻlgan farmakologik moddalar va tibbiy anjomlar bilan jihozlangan koʻchma narkoz stoli boʻlishi lozim. 280. Xavfsizlikni taʼminlash maqsadida siqilgan gaz ballonlarini operatsiya xonasida emas, balki maxsus jihozlangan xonada saqlash lozim. 281. Terapiya boʻlimida shoshilinch holatlarda (kollaps, oʻtkir yurak yetishmovchiligi va reanimatsiya tadbirlari uchun) tez tibbiy yordam koʻrsatish uchun palata boʻlishi kerak. Terapiya boʻlimida steril va odatdagi tibbiy muolajalar uchun kamida ikkita muolaja xonasi jihozlanadi. Endoskopiya tekshiruvlari (gastroskopiya, bronxoskopiya), hamda oshqozon-ichakni zond bilan tekshirish uchun alohida xonalar tashkil etilsa, maqsadga muvofiq boʻladi. Palatalar mumkin qadar ixtisosligi boʻyicha (kardiologiya, gastroenterologiya, pulmonologiya) jihozlanishi tavsiya etiladi. 282. Sil kasallar boʻlimida: yuvinish joyi boʻlgan bemorlarni qabul qilish xonasi, bemorlar jarrohlik muolajalaridan keyin yotadigan palatalar, bogʻlov xonasi hamda mehnat terapiyasi uchun maxsus ajratilgan xonalar boʻlishi lozim. Sil kasallar boʻlimining maxsus xonalari hisobiga quyidagilar kiradi: a) rentgen xonasi fotolaboratoriyasi bilan; b) nafas olish funksiyasini tekshirish xonasi; v) ingalyator bor boʻlgan laringologik va bronxologik xonalar; g) stomatologiya (tish vrachi) xonasi; d) fizioterapevtik xona; e) sil kasalligiga qarshi ishlatiladigan dorilar va qonni oʻrnini bosuvchi eritmalarni venaga tomchi usulda quyish uchun xona; j) “yiringli” yaralarni bogʻlov xonasi; z) balgʻam yigʻish idishlarini dezinfeksiya qilish va balgʻamni zararsizlantirish xonasi. 283. Teri-tanosil kasalliklari boʻlimida quyidagilar boʻlishi lozim: a) teri kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar uchun bogʻlov xonasi va tanosil kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar uchun alohida muolaja xonasi; b) urologiya xonasi (agar soʻzak kasalligi bilan ogʻrigan bemorlar soni koʻp boʻlsa); v) teri kasalligi, zaxm, soʻzak kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar uchun palatalar va kasallik tashxisi aniq boʻlmagan bemorlar uchun alohida palatalar; g) yordamchi xonalar: zaxm kasalligi bilan ogʻrigan bemorlar uchun alohida ajratilgan idish-tovoqlar boʻlgan oshxona, ovqatni tarqatish xonasi, idish yuvish xonasi (zaxm kasalligi bilan ogʻrigan bemorlar uchun ajratilgan idishlar boshqa idishlardan alohida yuviladi); d) tanosil kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar uchun alohida hojatxona. 284. Quloq, burun va tomoq kasalliklari boʻlimida imkoniyat darajasida quyidagi xonalar boʻlishi lozim: koʻruv, muolaja, bogʻlov, operatsiya, operatsiyadan keyin yotish xonalari, endoskopiya, audiometriya va vestibulometriya xonalari, 30 va undan ortiq oʻrin-joyli boʻlimlarda bulardan tashqari ingalyator va fizioterapevtik xonalar jihozlanadi. 285. Koʻz kasalliklari boʻlimida quyidagilar boʻlishi lozim: deraza oynalari qora parda bilan toʻsilgan koʻruv xonasi, tibbiy uskunalar va oftalmoskopiya uchun xona, alohida operatsiya xonasi, bogʻlov xonasi, derazalari qoraytirilgan operatsiyadan keyin yotish moʻljallangan palata. Virusli epidemik keratokonʼyuktivit kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarni davolash yuqumli kasalliklar boʻlimida amalga oshiriladi. 286. Ruhiy kasalliklar boʻlimi alohida binoda joylashadi, alohida binoda joylashtirish imkoniyati boʻlmaganda umumiy davolash binosining pastki qavatida joylashtiriladi. Boʻlimda mahkumlarni alohida saqlash, barcha turdagi ruhiy kasallarni xatti-harakatlarini nazorat qilish, hamda tibbiy xodimlarni xavfsiz ish sharoitini taʼminlovchi tegishli rejim oʻrnatiladi. Boʻlim tarkibida oʻtkir ruhiy kasal va ruhiy holati xuruj olgan bemorlarni tekshirish va davolash uchun palatalar, hamda 2 ta oʻrin-joyga moʻljallangan alohida palata koʻzda tutiladi. 287. Asab kasalliklari boʻlimini imkoni boricha binoning 1-qavatida va fizioterapiya xonasi bilan yonma-yon joylashtiriladi. Kasalxonada ruhiy kasalliklar boʻlimi boʻlmasa, asab kasalliklari boʻlimida ruhiy kasal bemorlarni vaqtinchalik saqlash uchun maxsus alohida palata jihozlanadi. 288. Yuqumli kasalliklar boʻlimida quyidagilar boʻlishi lozim: yuvinish joyi boʻlgan bemorlarni koʻrib, qabul qilish xonasi, tashxisi aniq boʻlmagan bemorlar uchun alohida palata va turli yuqumli kasalliklar uchun palatalar, eng kamida ikkita hojatxona. Yuqumli kasalliklarga chalinganlarni laboratoriya tekshiruvlari kasalxonaning bakteriologik va boshqa laboratoriyalarida amalga oshiriladi. Boʻlimda, kasalxonada yuqumli kasalliklar tarqalishini, tibbiy xodimlarni yuqumli kasallik bilan zararlanishini va yuqumli kasalliklarni kasalxonadan tashqariga tarqalishini oldini olish boʻyicha doimiy ravishda kerakli tadbirlar olib boriladi. 289. Ginekologiya boʻlimida, bogʻlov xonalari, maxsus koʻrik xonasi va ayollar uchun hojatxonani (issiq suv bilan) koʻzda tutish lozim boʻladi. 290. Tugʻishdan keyingi sektor tarkibida: bogʻlov xonasi, yangi tugʻilgan chaqaloqlar uchun xona, tuqqan ayollar uchun palatalar, izolyator va sanitariya yuvinish (vanna) xonasi jihozlanishi lozim. 291. Bemorlar kasalxonadan chiqmasdan davolanishlari uchun, fizioterapiya xonasi shu kasalxonani binosida joylashgan boʻlishi kerak. Oʻzi yura olmaydigan kasallarni fizioterapiya yordami bilan taʼminlash uchun olib yuradigan apparatlar boʻlishi lozim. 292. Funksional diagnostika xonasi elektrokuchli qurilmalari bor binolardan uzoq boʻlishi shart. Xona elektrokardiograf, fonokardiograf, reograf, asosiy almashish, tashqi nafas funksiyasini aniqlaydigan va audiometriya apparatlari bilan jihozlanadi. Fotolaboratoriya va xoʻjalik xonasi boʻlishi kerak. 293. Rentgenxonasini boshqa boʻlimlar bilan, ayniqsa jarrohlik, terapevtik va sil kasali boʻlimlari bilan yaxshi aloqa boʻlishini moʻljallab joylashtirish zarur. Yirik kasalxonalarda fotolaboratoriyali statsionar rentgenxonalar filiallari boʻlishi lozim, ayniqsa jarrohlik va sil kasali boʻlimlarida, imkoniyat boʻlsa qabul boʻlimida xam. Hamma payt nurga, elektrik va yongʻinga qarshi xavfsizlik tartibi qoʻllanishi kerak. Xonani minimal jihozlari ikkita ish joylik (rentgenoskopiya va rentgenografiya) rentgendiagnostika statsionar uskunasi, tomograf qoʻshimchasi, himoya asboblari (pardalar, qoʻlqop, etaklar) shaxsiy dozimetrlar, negatoskop va fotolaboratoriya buyumlari. Yirik kasalxonalarni rentgenlogik boʻlimlarida (kabinetlarda) nurli terapiya apparatini oʻrnatish mumkin, radiatsiyadan himoya qilish choralarini qabul qilib. 294. Kasalxona laboratoriyasida quyidagi kabinetlar boʻlishi kerak: umumiy klinik, bioximik, bakteriologik tekshirishlarni oʻtkazish uchun (sterilizatsiya, boks va toʻyimli muhidlarni pishirish uchun xonalar), kerak boʻlsa serologik tekshirishlarni oʻtqazish uchun xam; proba va materiallarni qabul qilish, analizlarni olish va tekshiruv natijalarini berish (registratura) xonalari; reaktiv, idishlarni va jihozlarni saqlash uchun xonalar. Bioximik tekshirish va najas, siydik, balgʻam analizlarini oʻtqazish xonalaridagi tekshiruv materiallari turadigan shkaflar ichidagi havo almashib turishi uchun, ular maxsus moslamalar bilan tashqari havoga chiqarilgan boʻlishi kerak. 295. Prozektor boʻlimi davolash boʻlimlaridan, yashash seksiyalardan, oziqa bloklaridan uzoq va alohida binoda joylashgan boʻlishi kerak. Binoda shifokorga alohida xona ajratiladi va gistologik laboratoriya kerakli uskunalar bilan taʼminlanadi. 296. Bemorning oʻlganini davolovchi yoki navbatchi shifokor xulosa berganidan keyin, jasadni prozektor boʻlimiga olib boriladi. Jasadga kuzatuvchi birkalar, oʻlgan vaqtini, kasalxona boʻlimini, familiyasini, ismini, otasining ismini va yoshini koʻrsatib, biriktirib qoʻyiladi. Bogʻlov, drenajlar va hokazo jasadni yorishdan oldin olib tashlanmaydi. Jasad bilan birga prozektor boʻlimiga uning kasallik tarixi qoʻshib olib boriladi. Yorganda davolovchi shifokor va davolash boʻlimini boshligʻi boʻlishi kerak. Patologoanatomik tashxis va epikrizi va shu qatorda tashxislarni toʻgʻri kelishi kerakli hisobot daftarlariga kiritiladi. 297. Barcha oʻlim hodisalari kasalxonaning davolovchi-nazorat komissiyasi, patalogoanatom ishtirokida oʻrganib chiqiladi. Komissiya kasallikni kechishini, diagnostik va davolash choralarini toʻgʻri va oʻz vaqtida oʻtkazilganligini, aniqlangan kamchiliklarni va ularning sabablarini sinchiklab tekshirib xulosa chiqaradi. Xulosani komissiyaning raisi kasalxona boshligʻiga oʻlgan bemor murdasi yorilgandan keyingi 15 kundan kechikmay yetkazadi. 298. Kasalxonada shifokorlarning malakasini oshirish va kasallarni diagnostika va davolash sifatini yaxshilash uchun klinik-anatomik majlislar vaqti-vaqti bilan oʻtkazilib turiladi. Klinik-anatomik majlislarda oʻlim hodisalarini har tomonlama koʻrib chiqiladi. Zarur boʻlganda, bu majlislarda ishtirok etish uchun JIEMlar tibbiyot boʻlimlari shifokorlari jalb qilinadi. Majlislarda davolovchi shifokor kasallikni rivojlanish va kechish xususiyatini, diagnostik va davolash choralarini asoslab, batafsil aytib oʻtadi. IIV Tibbiyot boshqarmasi bosh mutaxassislari oʻlgan mahkumni tibbiy hujjatlarini oʻrganish natijasida tayyorlagan tibbiy xulosalari asosida, oʻtkazilgan davolash-profilaktik chora-tadbirlar, ularni oʻz vaqtida oʻtkazilganligini va samaradorligi haqida maʼlumot beradilar. Majlisda patalogoanatom-shifokor quyidagilar boʻyicha axborot berishi kerak: a) jasadni yorilganda topilgan va aʼzolarni gistologik tekshiruvida aniqlangan asosiy oʻzgarishlar; b) topilgan oʻzgarishlar patogenezini va oʻlimga olib kelgan sabablar boʻyicha xulosani chiqarish; v) klinik va patalogoanatomik taqqoslash; g) davolash-profilaktika tadbirlaridagi xatoliklarni aniqlash va ularning sabablarini aytib oʻtish. Majlis protokolini kasalxonadan ajratilgan xodim olib boradi. 299. Kasalxonada tibbiy-statistik ishlarni amalga oshirish uchun tibbiy-statistik xonasi tashkil etiladi. Kasalxonada tibbiy-statistik ishlarni tashkil qilishga kasalxona tibbiy-statistik xonasi boshligʻi rahbarlik qiladi. 300. Tibbiy-statistik xonasi quyidagi ishlarni amalga oshiradi: a) kasalxonada yurgizilishi lozim boʻlgan tibbiy statistik hisobot jurnallarini yurgizish ishlarini tashkil qilish; b) kasalxonaga kelgan, kasalxonadan davolanib ketgan bemorlarni hisobini olib borish; v) kasalxonani oʻrin-joy fondidan foydalanish, oʻrin-joy rejasini bajarilishini tahlil qilish; g) kasalxonada sodir boʻlgan oʻlim holatlarini, har bir boʻlim va kasalliklar turi boʻyicha statistik tahlil qilish; d) kasalxona boʻlimlari taqdim etayotgan statistik maʼlumotlarni toʻgʻriligini nazorat qilish; e) kasalxona boʻlimlari va boʻlinmalari taqdim etgan statistik hisobot maʼlumotlarini umumlashtirish, kasalxona faoliyatini asosiy koʻrsatkichlarini hisoblab chiqish asosida kasalxona boshligʻiga maʼlumotnomalar tayyorlash; j) IIV buyrugʻi bilan tasdiqlangan tibbiy hisobot shakllari boʻyicha kasalxona faoliyati haqidagi hisobotlarni tayyorlaydi va belgilangan muddatlarda yuqori turuvchi tibbiy organlarga taqdim etilishini taʼminlaydi; z) kasalxona yordamchi xizmatlari faoliyati natijalarini hisoblab chiqish. 301. Kasalxona mutaxassis-shifokorlarining muassasalar tibbiy boʻlimlari bilan doimiy aloqasi, maxsus kontingentni davolash-profilaktika choralari bilan taʼminlashni takomillashtiradi, shuningdek, oʻrin-joy fondidan foydalanish samarasini oshiradi. 302. Mutaxassislarni muassasalarga chiqishi yuqori turgan tibbiy boshliqni koʻrsatmasiga binoan amalga oshiriladi. Mutaxassislarni qaysi tibbiy boʻlimga borishi kasallanish, tibbiy boʻlimlarning ish yuritish toʻgʻrisidagi maʼlumotlari va tibbiy yordam koʻrsatishdagi xatolari hisobga olingan holda IIV JIEBB bilan kelishiladi. JIEM va TXlar tibbiy boʻlimlariga chiqilganda kasalxonaning shifokorlari quyidagilarni bajaradilar: a) tibbiy boʻlimlarni tez yordam, boshqa yordam turlarini va ishlarini (kasalxonani oʻrin-joy fondidan va jihozlardan foydalanish boʻyicha maslahatlar) tashkillashtirishda yordam koʻrsatadi; b) bemorlarni kasalxonaga rejali va shuningdek tibbiy ekspertiza maqsadida tekshirishga yotqizish uchun saralashni amalga oshirish; v) tibbiy boʻlimlari va kasalxonalarda davolash-profilaktika choralarini oʻtkazish birligini belgilaydi, koʻrsatma va maslahat qabullarini oʻtkazish, tibbiy boʻlimdagi bemorlarni koʻrish, mahkumlarni tibbiy tekshiruvlarda qatnashish, tibbiy yordam koʻrsatishdagi xatolarni shifokorlar bilan koʻrib chiqish; g) kasalxonada davolanib qaytganlarni ahvolini tekshirib, ularga tavsiya qilingan davolanishni oʻtkazilishini tekshirish; d) tibbiy boʻlimlari shifokorlariga yangi diagnostik va davolash usullarini oʻrgatish; e) tibbiy boʻlimda qilingan ishlar va maxsus kontingentni davolash-profilaktika taʼminotini yaxshilash boʻyicha takliflar haqida yuqori turgan tibbiy boshliqqa maʼlum qilish. 303. Kasalxonaga kelgan bemorlarga tibbiy yordam, ular sogʻligʻini ahvoliga qarab, qabul boʻlimi yoki davolash boʻlimlarida koʻrsatiladi. Kasalxona tez tibbiy yordam koʻrsatishga tayyor boʻlishi uchun, mutaxassis-shifokorlar va oʻrta tibbiy xodimlarning kasalxonadagi navbatchiliklari tashkil qilinadi. Kasalxona boʻlimlarida quyidagilar boʻlishi shart: a) tez tibbiy yordam koʻrsatish uchun jadvallar, yoʻriqnomalar va maʼlumotnomalar; b) tez tibbiy yordam koʻrsatish uchun hamma kerakli narsa bilan jihozlangan shkaf; v) zarur dori-darmonlar, eritmalar, zardoblar, shokka qarshi va qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar. Jarrohlik asboblari, bogʻlov materiallari, kislorod va boshqalar (jonlantirish va tez tibbiy yordam yoʻriqnoma va koʻrsatmalariga muvofiq). 304. Shifokorlar kasalxonadan tashqariga tez tibbiy yordam koʻrsatish uchun chaqirilganda, qabul boʻlimida (hamshira postida) maxsus tibbiy toʻplam saqlanadi. Toʻplamni tuzish, uning tarkibini nazorat qilish oldindan oʻtkaziladi. Taʼminotga yangi dori vositalari kiritilishi bilan toʻplam tarkibi shunga munosib ravishda oʻzgartiriladi va toʻldiriladi. 305. Oʻtkir kasalliklar bilan kasallangan va jarohatlangan bemorlarga yordam koʻrsatish uchun jarrohlik boʻlimida barcha zarur narsalar boʻlishi kerak. Operatsiya xonasida kamida ikkita qorin boʻshligʻi yoki koʻkrak qafasi operatsiyasiga yetadigan barcha asbob-uskunalar, bogʻlov materiallari va choyshablar boʻlishi kerak, shuningdek zaxiraga konservalangan qon, qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar, sterillangan eritmalar, narkoz va operatsiya uchun mos boʻlgan tibbiy vositalar. 306. Terapiya boʻlimida tez tibbiy yordam koʻrsatish uchun barcha oʻtkir kasalliklar va har xil patologik holatlarda: oʻtkir yurak va tomir yetishmovchiligi (oʻpka shishi, shok, kollaps) miokard infarkti va stenokardiya, gipertonik kriz, paroksizmal taxikardiya, toʻliq atrioventrikulyar blokada, oʻpka va oshqozondan qon ketish, spontan pnevmotoraks, bronxial astma, har xil sababli komatoz holatlar, oʻtkir pankreatit, buyrak ustidagi bezni oʻtkir yetishmovchiligi, anafilaktik shok, oʻtkir infeksiya va zaharlanishlar, har xil sababli terminal holatlarda zarur boʻlgan asbob-uskunalar va dori-darmon vositalari shay holatda boʻlishi kerak. 307. Bemorga malakali tez tibbiy yordam koʻrsatayotgan shaxsning ishini yengillashtirish uchun, barcha dori vositalarni aniq tartibda joylashtirish kerak. Maxsuslashtirilgan boʻlimlarda tez tibbiy yordam boʻlimning turiga qarab amalga oshiriladi. 308. Tibbiy-nazorat komissiyasiga kasalxona boshligʻi raislik qiladi(yoki uning tibbiy masalalar boʻyicha oʻrinbosari), komissiya tarkibiga boʻlim boshliqlari kiradi. Ular har oyda bemorlarni tekshirish va davolash sifatiga baho berishadi. Bunda quyidagilar hisobga olinadi: a) bemorlarni kasalxonaga oʻz vaqtida va asosli yotqizish; b) tibbiy boʻlimda oʻtkazilgan tekshirishlar hajmi; v) bemordan anamnez yigʻishni, uning koʻrigini va kasalxonada kuzatishni sifati; g) tashxisni oʻz vaqtida qoʻyishga va davoni toʻgʻri tavsiya qilishga yordam beradigan usullarni toʻliq ishlatish; d) bemorni boʻlim boshligʻi (shifokorlar) va maslahatchi shifokorlar tomonidan oʻz vaqtida koʻrilganligi, boshqa mutaxassislarni bemorlar koʻrigida ishtiroki va ularni tavsiyalarini bajarish; e) tashxisni oʻz vaqtida qoʻyish va uning mantiqiy asoslash; j) konsiliumlarni oʻz vaqtida oʻtkazish va ularning tavsiyalarini bajarish; z) davolash oʻz vaqtida va toʻliq oʻtkazilganligi; i) davolash choralarini (muolajalarini, operatsiyalarni va hokazo) oʻtkazayotganda jiddiy oʻzgarishlarga olib kelgan xatolar; k) klinik-diagnostik xatolarga olib kelishi mumkin boʻlgan sabablar; l) tashxis qoʻyishdagi xatolarning ahamiyati; m) zarur davolash choralari oʻtkazilmaganligi yoki uning oʻz vaqtida oʻtkazilmaganligining sabablari; n) tibbiy hujjatlarni yuritilish sifati; o) kasalxonada davolanish muddati va uning davomiyligi (juda qisqa va juda uzoq muddat kasalxonada saqlanish sabablarini tahlil qilish). 309. Kasalxona boshligʻining vazifalari ilovadagi kasalxona boshligʻini namunaviy xizmat vazifalariga muvofiq belgilanadi (4-ilova). 310. Navbatchi shifokor kasalxona boʻyicha navbatchilik roʻyxatiga muvofiq tayinlanadi. U kasalxona boshligʻiga boʻysunadi va uning ruxsatisiz navbatchilikni qoldirishga yoki boshqaga topshirishga haqqi yoʻq. Navbatchilikka qoʻyilgan barcha tibbiy xodimlar navbatchi shifokorga boʻysunadi. U navbatchilikka qoʻyilgan shaxslar sonini va ularga yuklatilgan vazifalarni bajarishlarini tekshiradi. Navbatchi shifokor qabul boʻlimida (agar bor boʻlsa) yoki boshqa davolash-diagnostika boʻlimida boʻlishi lozim. Navbatchi shifokor toʻsatdan kasal boʻlib qolsa shu toʻgʻrisida kasalxona boshligʻiga yoki uning vazifasini bajaruvchi shaxsga xabar beradi. Agar kasalxona boshligʻi yoki uning oʻrinbosari boʻlmasa, navbatchi shifokor juda zarur savollarni mustaqil ravishda hal qiladi. 311. Navbatchi shifokorning majburiyatlari: a) kasalxonaga (qabul boʻlimiga) kelayotgan barcha bemorlarni koʻrish, ularga kerakli tibbiy yordam koʻrsatish va kasalxonaga yotqizishga koʻrsatmalar boʻlsa, ularni kasalxonani tegishli boʻlimlariga yuborish; b) kasalxonaga yotqizilayotgan har bir bemorga tibbiy varaqa toʻldirish; v) bemorni shaxsiy buyumlarini sanitariya tozalash va dezinfeksiyadan oʻtqazilishini nazorat qilish; g) kasalxonaga shoshilinch ravishda yotqiziladigan bemorlarga joylar yetishmasa, qoʻshimcha yotoq joylarini tashkil qilish va jihozlash; d) kasalxona boshligʻiga ogʻir shikastlangan, zoʻravonlik belgilari bor boʻlgan, zaharlangan, kasalxonaga kech yotqizilganlar haqida, hamda ommaviy kasallanishlar, ruhiy va oʻtkir yuqumli kasalliklar, bemorlarni kasalxonada tibbiy va maishiy taʼminlash, tekshirish va davolashdagi aniqlangan kamchiliklar, kasalxonada davolashga koʻrsatmasi boʻlmagan bemorlar haqida xabar berish; e) agar zarur boʻlsa belgilangan tartibda kasalxonaning mutaxassis-shifokorlarini chaqirish, tez tibbiy yordam koʻrsatishga moʻljallangan tibbiy anjomlarning borligini va ularning ish holatini tekshirish; j) alohida nazorat qilinishga muhtoj boʻlgan bemorlar va ularning har biriga qanday tadbirlar oʻtkazish zarurligi haqida boʻlimlar boshliqlaridan maʼlumotlar olish; z) boʻlimlarda ogʻir bemorlarni tekshirish, ularga kerakli yordam koʻrsatish; i) tibbiy xodimlardan bemorlar ahvoli ogʻirlashgani haqida maʼlumotlar olinsa, darhol tegishli tadbirlarni oʻtkazish; k) oshxonada berilayotgan mahsulotning sifatini aniqlash va tayyor ovqatlardan sinama olish, uning sifati va oshxona sanitariya holati haqida xulosani jurnalda qayd etish, yaroqsiz oziq-ovqat mahsulotlarini almashtirish, tayyor ovqatlarni oʻz vaqtida berilishini nazorat qilish; l) umumiy boʻlimda boʻlgan bemorda infeksion yoki ruhiy kasallik aniqlansa, uni zarur tibbiy tadbirlar bilan taʼminlab ajratish yoki boshqa boʻlimga (davolash muassasasiga) oʻtkazish; m) bemorni oʻlganini aniqlash va jasadni morgga yoki oʻliklar uchun ajratilgan joyga oʻtkazishga buyruq berish, uning tibbiy varaqasiga oʻlgan vaqtini, taxminiy sababini belgilash, oʻlgan shaxsni shaxsiy buyumlari boʻlsa dalolatnoma tuzish; n) yongʻin, tabiiy ofatlar va hodisalarda, bemorlar tartibni (5-ilova) buzganda zarur buyruqlarni berish va ularni bajarilishini tekshirish, boʻlgan hodisa va oʻtkazilgan choralar haqida kasalxona boshligʻiga, boshqa kerakli shaxslarga darhol xabar berish. Almashuvchi va ishni boshlovchi navbatchi shifokorlar belgilangan vaqtda kasalxona boshligʻiga navbatchilikni topshirish va qabul qilib olish haqida maʼlumot beradi. Yuqorida aytilib oʻtilgan navbatchi shifokorni majburiyatlari kasalxona boʻyicha navbatchilik qilayotgan shifokor uchun yoʻriqnoma oʻrnini bosa olmaydi, chunki yoʻriqnoma shu qoidalar asosida JIEM xususiyati, kasalxonaning joylashish va ishlash sharoitlarini hisobga olgan holda tuziladi. Navbatchi shifokor bemorlarni tashish uchun ajratilgan sanitar transportining ish tartibini boshqaradi. 312. Davolash-diagnostika boʻlimi boshligʻi kasalxona boshligʻiga yoki uning tibbiy qism boʻyicha oʻrinbosariga boʻysunadi. U bemorlarga tashxisni toʻgʻri va oʻz vaqtida qoʻyilishiga, tekshirish va davolash usulini tanlashga, bemorlarni kasalxonadan chiqarishga, hamda boʻlimning sanitariya va xoʻjalik holatiga javobgardir. 313. Davolash-diagnostika boʻlimi boshligʻining vazifalari: a) har oylik ekspert bahosi oʻtkazish yoʻli bilan, oʻrin-joy fondidan samarali foydalanish boʻyicha boʻlimning faoliyat natijalarini tahlil qilish; b) bemorlarga va shikastlanganlarga tez tibbiy yordam koʻrsatish uchun boʻlimning shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishga doimiy tayyor boʻlishini taʼminlash; v) boʻlim tibbiy xodimlariga ularning xizmat vazifalarini taqsimlash va bajarilishini tekshirish; g) boʻlimdagi bemorlarni oʻz vaqtida va toʻliq tekshirish va davolash, ularni tegishlicha ovqatlanishini taʼminlash; d) yangi kelgan bemorlarni birinchi uch kun mobaynida shaxsan oʻzi koʻrikdan oʻtkazish, ogʻir bemorlarni kelgan kuni va keyinchalik har kuni koʻrikdan oʻtkazish; e) bemorlarni konsilium, maslahat, TMEK va maxsus tibbiy komissiya koʻrigiga taqdim etish masalasini hal qiladi; j) bemorlarni kasalxonadan chiqarishni va boshqa boʻlimlarga oʻtkazish masalasini hal etadi; z) kasalxona umumiy ish rejasiga va kasalxona boshligʻining yoki uning tibbiy qism boʻyicha oʻrinbosarining koʻrsatmasiga asoslanib boʻlimning ishlarini rejalashtirish; i) bemorlarga oʻz vaqtida kerakli tekshirishlar oʻtkazilayotganini nazorat qilib borish; k) boshqa davolash-diagnostika boʻlimlarida mutaxassisligi boʻyicha maslahat yordamini berish; l) jarrohlik boʻlimidagi operatsion boʻlimning ish rejasini tasdiqlash, operatsiya oʻtkazish uchun shifokor-jarrohni, uning yordamchilarini va shifokor-anestezilogni tayinlash; m) bemorlarga boshqa boʻlimlarning shifokorlari tomonidan beriladigan maslahat yordamini tashkillashtirish, shuningdek JIEMlarga chiqqan TMEK va maxsus tibbiy komissiyalar ish faoliyatida qatnashish uchun oʻzining boʻlimidan shifokorlarni ajratish, zarur tibbiy hujjatlar taqdim etilishini taʼminlash; n) ordinatorlar bilan muntazam ravishda bemorlarni koʻrish va haftasiga bir marta boʻlimning barcha bemorlarini koʻrib chiqish, ordinatorlar ishini bemorlar yotgan toʻshagi oldida tekshirish; o) barcha tibbiy hujjatlarning toʻgʻri va toʻliq yuritilishini nazorat qilish; p) davolovchi shifokor bilan boʻlimda oʻlgan bemorlarning jasadini yorib koʻrishda qatnashish; r) ordinatorlar kasbiy bilimlarini oshirishda doim yordam berish, ular malakasini oshirish ustida ishlashini nazorat qilish; s) dori-darmonlarni toʻgʻri va oʻz vaqtida yozib berilishini nazorat qilish, shuningdek boʻlimni zarur buyumlar bilan taʼminlash; t) har oyda kamida bir marta giyohvandlik va qattiq taʼsirchan vositalarni saqlash, hisobga olish va tarqatish tartibini tekshirish; u) boʻlimdagi bemorlarga kasalxona oshxonasidan kelayotgan tayyor ovqat mahsulotlarini sifati va miqdorini doimiy tekshirib turish; f) JIEMlarga davolash-profilaktika ishlari boʻyicha yordam koʻrsatish uchun borish; x) boʻlimning maʼlumotlari asosida muassasalarda kasallikni kelib chiqish sababini oʻrganish va ularning oldini olish uchun aniq tavsiyanomalarni ishlab chiqish; ts) tibbiy xodimlar ishini, shifokor tavsiyalarini toʻgʻri bajarilishini va bemorlarni toʻgʻri parvarish qilinayotganini tekshirish; ch) kasalxona boshligʻi yoki uning oʻrinbosariga quyidagi hodisalar haqida darhol izoh beradi: bemorlarda ruhiy oʻzgarishlar, zaharlanishlar, qattiq shikastlar, umumiy boʻlimlarda aniqlangan infeksion bemorlar, boʻlimlarda kutilmagan hodisalar va shu sababdan oʻtkazilgan choralar, sud-tibbiyot ekspertiza tashkilotlari koʻrigiga muvofiq hodisalar va oʻlgan bemorlar aniqlansa; sh) boʻlimning ishi haqida belgilangan muddatlarda hisobotlarni tayyorlash. 314. Maxsus kontingent orasida ruhiy oʻzgarishlari boʻlgan shaxslarni oʻz vaqtida aniqlash, ularni davolash va oʻzgarishlarni qaytalanmasligi tadbirlarini koʻrish (psixoprofilaktika) bu shaxslarning ruhiy salomatligini asrashga, ularni tarbiyaviy va mehnat tadbirlari jarayoniga samarali kirishishlari uchun hamda ruhiy yetishmovchiliklari boʻlgan shaxslar tomonidan sodir etiladigan huquqbuzarliklarni oldini olishga imkoniyat yaratadi. 315. Tergov hibsxonalarida va jazoni ijro etish muassasalarida ruhiy yetishmovchiliklari boʻlgan shaxslarni aniqlash boʻyicha quyidagi tadbirlar olib boriladi: a) shifokor maxsus kontingentni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishidan oldin, bu shaxs qamalishiga qadar psixonevrologik dispanser (PND) hisobida turgan-turmaganligini, sud-psixiatrik ekspertizaga yuborilayotganlarni yoki shunday tekshiruv oʻtgan shaxslarni aniqlash uchun yigʻma jildlari materiallari va tibbiy hujjatlarni oʻrnatilgan tartibda oʻrganib chiqadi; b) zarur hollarda PNDlardan dispanser hisobida turgan bemorlar ambulatoriya daftarchasidan koʻchirma va sud-psixiatriya ekspertizasini oʻtkazgan muassasadan ekspertiza xulosalari nusxasi soʻraladi; v) maʼlum ruhiy oʻzgarishlar borligiga gumon qilinganda muassasa shifokorlari oʻzlarining diagnostik xulosalarini taxminiy moʻljallab chiqaradi. Tekshirilayotgan shaxsda ruhiy oʻzgarishlar bor yoki yoʻqligini toʻliq aniqlash faqat psixiatr shifokorning huquq doirasiga kiradi. Muassasa shtatlari tarkibida psixiatr shifokori lavozimi boʻlmasa, bu maqsadlar uchun IIV, IIBB, IIBning yoki mahalliy sogʻliqni saqlash idoralari davolash-profilaktika muassasalarining psixiatr-shifokorlari jalb etiladi; g) ruhiy ahvoli birdek boʻlmagan shaxslar, nevrotik mazmundagi shikoyatlar bilan tez-tez murojaat qiluvchilar yoki yurish-turishida oʻzgarishlari boʻlgan shaxslar (tez qizishib ketuvchilar, tez-tez maʼnisiz harakatlar qiluvchilar, muassasada mahkumlarni saqlash tartibini tez-tez buzuvchilar, janjalkashlar va boshqalar), hamda PND hisobida boʻlganlar, sud-psixiatriya ekspertizasi xulosasiga koʻra oʻz harakatlariga javob bera olgan, lekin ruhiy yetishmovchiliklari boʻlgan shaxslar psixiatr-shifokorining chuqur tibbiy tekshiruvidan oʻtishlari kerak. 316. Ruhiy anomaliyasi bor boʻlgan shaxslar aniqlanganda, ularga nisbatan dispanser kuzatuvi amalga oshiriladi. 317. Tergov hibsxonalarida va jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan ruhiy kasallarni davolash ambulator sharoitida yoki tibbiy boʻlim statsionarida oʻtkazilishi mumkin. Sud-psixiatriya ekspertizasi belgilangan shaxslarni ruhiy kasalligi boʻyicha davolash, faqatgina oʻtkir psixotik holatlarda, tutqanoq boʻlganda va ogʻir ruhiy dekompensatsiya hollarida oʻtkaziladi. Shuursiz (oʻz harakatlarining ahamiyatini anglay olmaydigan va boshqara olmaydigan) deb topilgan shaxslarni (sud hukmi bilan ularning taqdiri belgilanguncha) tibbiy boʻlimning statsionarida davolash va saqlash albatta boshqalardan ajratilgan holda amalga oshiriladi. Muassasa tibbiyot boʻlimi statsionarida boʻlgan ruhiy kasallar psixiatr shifokori tomonidan har kuni koʻriladi. Muassasada psixiatr shifokori lavozimi boʻlmasa ruhiy kasalliklarni davolash tadbirlari tibbiyot boʻlimi boshligʻi yoki IIV, IIBB, IIB poliklinikalari psixiatr-shifokorlari maslahatlari asosida terapevt shifokor tomonidan olib boriladi. Tibbiy koʻrik natijalari statsionar bemorni tibbiy hujjatlariga yozib boriladi. Bemor statsionardan chiqayotgan vaqtda batafsil epikriz tuzilib, bemorning ambulator daftarchasiga koʻchiriladi. 318. Oʻtkir psixotik holatlardagi va tez-tez dekompensatsiya boʻlib, tibbiy boʻlim statsionari sharoitida uzoq vaqt davolanishiga qaramay kasallik koʻrinishlari oʻtib ketmayotgan hollarda statsionar yordam JIEBB RK psixiatriya boʻlinmalarida oʻtkaziladi. Oʻtkir psixotik holatdagi bemorlar shifokor tomonidan har kuni koʻriladi va uning ahvoli haqida tibbiy daftarchasiga har kuni yoziladi, oʻtkir holatdan chiqqach bemor uch kunda bir marta koʻriladi va bu haqda tibbiy daftarchasiga yoziladi. Bemor statsionarda uzoq yotib qolganda har 3 oyda, shu oʻtgan vaqtga epikriz yoziladi. Bemor kasalxonadan (boʻlimdan) chiqarilayotganda toʻliq umumlashtirilgan epikriz, oʻtkaziladigan ambulator kuzatuvi, davolanishi va kasalligiga qarab ishga joylashtirish savollarini ichiga olgan tibbiy maslahatlari koʻrsatilib tuziladi. 319. Surunkali ruhiy kasalligi tufayli jazo oʻtashdan muddatidan oldin ozod qilinishi mumkin boʻlgan bemorni statsionar sharoitda chuqur va har tomonlama tekshirilishi majburiy hisoblanadi. Statsionar sharoitda chuqur tibbiy tekshiruvdan oʻtganidan soʻng, bemorga kamida ikkita vrach-psixiatr ishtirokida psixiatrik koʻrik dalolatnomasi tuziladi va u IIVning Maxsus tibbiy komissiyasi koʻrigiga taqdim qilinadi. Koʻrik natijalari boʻyicha IIV Maxsus tibbiy komissiyasi mahkumni kasalligi tufayli muddatidan ilgari jazoni oʻtashdan ozod qilishga taqdim etish mumkinligi haqida tibbiy xulosa chiqarsa, bu kasallar avval saqlanayotgan joylariga qaytarilmaydi, muassasa taqdimnomasiga asosan sud idoralari tomonidan uzil kesil yechimi boʻlmaguncha kasalxonada (boʻlimda) saqlanadi. Agar mahkumga tibbiy yoʻsindagi chora koʻrilib majburiy davolanish qoʻllaniladigan boʻlsa, umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasiga yoki kuzatuvi kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasiga yuboriladi. 320. Ichkilikbozlik va giyohvandlikdan majburiy davolanish belgilangan mahkumlar faqatgina shunday davolanish uchun ixtisoslashtirilgan maxsus jazoni ijro etish muassasasiga yuboriladi. Ichkilikbozlik va giyohvandlikdan majburiy davolanish sud qarori (hukmi) asosida maxsus muassasa tibbiy boʻlimi statsionarida psixiatr-narkolog shifokori tomonidan oʻtkaziladi. Psixiatr-narkolog yoʻq boʻlgan holatlarda shunday davolanishni tibbiy boʻlim boshligʻi yoki terapevt shifokori tashkil etadi. 321. Sud qarori (hukmi) bilan ichkilikbozlik va giyohvandlikdan majburiy davolanish belgilangan mahkum JIEMga kelganidan soʻng 3 kun muddat ichida psixiatr-narkolog shifokori koʻrigidan oʻtkazilishi shart. Psixiatr-narkolog shifokori birinchi suhbat chogʻidayoq bemor mahkumni muassasada majburiy davolanishni tashkillashtirilganligi va uni oʻtkazishni asosiy qoidalari bilan tanishtiradi. Bu mahkumlar dispanser hisobiga qoʻyiladi, bu toifadagi har bir mahkumga ruhiy kasallarga rasmiylashtiriladigan dispanser kuzatuvi nazorat varaqasi va narkologik bemorning tibbiy ambulator varaqasi tuziladi. Davolash, ichkilikbozlikka (giyohvandlikka) qarshi oʻtkaziladigan davolash jarayonining oxirigacha uzluksiz boʻlishi kerak. Alkogolga qarshi oʻtkazilgan faol davolanish davri tugagach shu erishilgan natijani ushlab turadigan ambulator davolash uslublari qoʻllaniladi. Intizom boʻlinmalari, kamera tipidagi xonalarda saqlanayotgan mahkumlarga alkogolga qarshi rejalashtirilgan maxsus davolash tadbirlarini oʻtkazish tavsiya etilmaydi. 322. Bemorning davolanishdan bosh tortishi muassasada saqlanish tartibini jiddiy buzilishi boʻlib, mahkumga oʻrnatilgan tartibda jazo choralari qoʻllanadi. Shunda barcha psixoterapevtik taʼsir choralari qoʻllanib boʻlingach ham mahkum davolanishdan bosh tortsa, uni tibbiy boʻlim boshligʻi tavsiyasiga koʻra muassasa boshligʻi huquqlari bilan jazolanadi. 323. Davolanish davrida bemor “davolanishni buzsa” yaʼni “alkogol ichimligidan ichib qoʻysa” ularga qaytadan retsidivga qarshi davolash oʻtkaziladi. Davolanishni buzilishi deganda, bu majburiy davolanishda boʻlgan mahkumni spirtli va oʻzlari qoʻlda tayyorlagan turli xil ichimliklar, narkotiklar, boshqa mast qiluvchi ichimliklarni qabul qilishi tushuniladi. 324. Majburiy davolanish kurslarini tugatmagan mahkumlarni maxsus jazoni ijro etish muassasalaridan boshqasiga oʻtkazish istisno tariqasida ayrim hollardagina amalga oshirilishi mumkin. Bu hollarda bemorni ahvoli toʻgʻrisida va oʻtkazilgan alkogolga (giyohvandlikka) qarshi davolanish haqida batafsil epikriz tuziladi. 325. Sud qarori (hukmi) bilan majburiy davolanish belgilanmagan mahkumlarda surunkali ichkilikbozlik (giyohvandlik) kasalliklari aniqlanganda, ularga oʻz xohishlari bilan alkogolga (giyohvandlikka) qarshi davolanish oʻtishlari taklif qilinadi. Oʻz xohishi bilan ichkilikbozlik (giyohvandlik)dan davolanish mahkum jazoni oʻtayotgan muassasada oʻtkaziladi. Mahkum oʻz xohishi bilan davolanishdan bosh tortganda muassasa tibbiy boʻlim boshligʻi, psixiatr-narkolog shifokori va terapevt shifokoridan tashkil topgan komissiya tibbiy koʻrik oʻtkazadi va xulosa chiqaradi. Shu xulosa asosida muassasa maʼmuriyati hududiy sud idoralaridan tibbiy xarakterdagi majburiy davolash choralarini qoʻllash haqida taklif kiritadi. 326. Majburiy davolanishni toʻxtatish muassasa tibbiy komissiyasining majburiy davolanishni tugaganligi haqidagi xulosaga asosan, muassasa boshligʻi kiritgan tavsiyasiga koʻra sudlar tomonidan chiqarilgan qaror bilan amalga oshiriladi. Majburiy davolanishni toʻxtatish masalasini hal qilishga tibbiy komissiyaning xulosasi asos boʻladi. 327. Ichkilikbozlik yoki giyohvandlikdan majburiy davolanish oʻtgan mahkum jazo oʻtashdan ozod boʻlayotgan barcha hollarda tibbiy boʻlim, mahkum ozod boʻlishidan 1 oy oldin u borib yashaydigan hududdagi sogʻliqni saqlash idoralariga ichkilikbozlikka (giyohvandlikka) qarshi oʻtkazilgan davolanish va uning samaralari haqida narkologik bemorni ambulator daftaridan koʻchirma yuboradi. 328. Majburiy davolash qoʻllanilgan mahkum, shartli ozod qilish tufayli, avf etish yoki amnistiya, hamda kasalligi tufayli jazodan muddatidan ilgari ozod boʻlganda, shuningdek, unga jazoni yengilrogʻi bilan almashtirish qoʻllanilganda, tibbiy boʻlim mahkum ozod boʻlgandan keyingi 3 kun ichida uning tibbiy ambulator daftaridan koʻchirmani mahkum boradigan manzilga yuboradi. 329. Tergov hibsxonasiga keltirilgan har bir shaxs tanosil va boshqa yuqumli teri kasalliklarining belgilari bor-yoʻqligini aniqlash maqsadida sinchiklab tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi kerak. Boshning sochli qismi, ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavati, jinsiy aʼzolar, anus atrofi va boʻyin sohalari, jagʻ osti, oʻmrov usti va osti, qoʻltiq osti, chov sohasi, limfa tugunlari paypaslab koʻriladi. Zaxm, soʻzak va boshqa tanosil kasalliklari bor, deb gumon qilingan shaxslarni kasalligini tasdiqlash yoki istisno etish uchun albatta dermatovenerolog shifokori koʻrishi shart. 330. Tergov hibsxonalariga keltirilgan barcha kontingent zaxmga majburiy serologik tekshiruvdan oʻtkazilishi shart. Soʻzakka doir klinik-laboratoriya tekshiruvlaridan Jinoyat kodeksi 113-moddasi qoʻllanilgan shaxslar va ayollar oʻtkazilishi kerak. 331. Tugʻma zaxmni oldini olish maqsadida tergov hibsxonalarida va JIEMlarda barcha homilador ayollarni homiladorlikning birinchi va ikkinchi yarmida majburiy serologik tekshiruvdan oʻtkaziladi (homilador ayolning hisobga turish uchun birinchi bor akusher-ginekologga murojaat qilganda) va homiladorlikning ikkinchi yarmida (homiladorlikning 6-7 oylarida). Agarda homilador ayolda zaxmga gumon boʻlgan toshmalar aniqlansa yoki qonda seroreaksiyalar musbatligi aniqlansa akusher-ginekolog tashxisni aniqlash maqsadida darhol dermatovenerolog shifokor bilan maslahatlashishi shart. 332. Zaxm serodiagnostikasi, 3 reaksiyani oʻz ichiga olgan holda, kompleks ravishda olib borilishi kerak: Vasserman va 2 ta choʻkindi (Kan va mikroreaksiyalar). Serodiagnostika kompleksi zaxm bilan zararlanganlikning maksimal aniqlashga imkon beradi, chunki zaxmni har xil turida serologik reaksiyalarning sezgirligi har xil boʻladi. Serodiagnostika kompleksi oʻtkazishga imkoniyat boʻlmasa, ekspress-metod bilan diagnostika, yaʼni qon plazmasi zardobi va kardiolipin antigeni bilan mikroreaksiya qilinadi. Yashirin zaxmni tashxislash uchun OTIR (RIT) va IFR (RIF) usullaridan foydalaniladi. OTIR (RIT) va IFR (RIF) reaksiyalarini “musbat” natijalari zaxm tashxisini tasdiqlaydi. Buni ayniqsa, bemorlarda standart serologik reaksiyalar kuchsiz musbat yoki turgʻun boʻlmaganda nazarga olmoq muhim ahamiyatga ega. Qonni OTIR (RIT) va IFR (RIF)ga tekshirishni imkoni boʻlmasa, ammo klassik serologik reaksiyalar 2 marotaba tekshirilganda ham musbat boʻlgan boʻlsa (10-14 kun oraliq tekshiruvda va musbat reaksiyalar kuzatiladigan kasalliklar boʻlmagan hollarda) yashirin zaxm tashxisi qoʻyiladi va zaxmga oid davo tayinlanadi. 333. Tekshiruvdan oʻtkazilayotgan shaxsning yigʻilgan anamnezida, u jinoiy javobgarlikka tortilishiga qadar tanosil kasalligi boʻyicha davolash oʻtganligi yoki teri-tanosil kasalliklari dispanserida hisobda turganligi haqida axborot boʻlsa, tergov hibsxonasining tibbiyot boʻlimi 3 kun ichida koʻrsatilgan muassasaga kasallik tashxisi, oʻtkazilgan davolash va serologik nazorat muddatlari haqida soʻrov xati yuboradi. Bunday kasallarni davolash yoki serologik nazorati, tergov hibsxonasining tibbiy boʻlimda, olingan javoblarga muvofiqlashtirib oʻtkaziladi. Bundan tashqari, ilgari tanosil kasalligi bilan ogʻriganligini daʼvo qilayotgan, ammo tanosil kasalliklarining tashqi belgilari boʻlmagan shaxs, serologik reaksiyalar kompleksiga, imkoni boʻlsa OTIR (RIT) va IFR (RIF)ga tekshiriladi. “Musbat” natijalar olinsa bemorga yashirin zaxm tashxisi qoʻyilib, ularni davolash Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 334. Tanosil kasalligi yakuniy tashxisi qoʻyilgandan keyin va qarshi koʻrsatmalar boʻlmasa bemorga tezkor ravishda Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan tartibda davolash tayinlanadi. Tanosil kasalliklari tashxisi qoʻyilgan shaxs, tashxis qoʻyilgan vaqtda, davo olayotgan vaqtida, to serologik nazoratdan chiqarilguncha kasal, deb hisoblanadi. 335. Agar tanosil kasalligi tashxisi tergov hibsxonasida birinchi bor aniqlangan boʻlsa, tibbiy boʻlim uch kun muddat ichida bemor hibsga olingunga qadar yashagan joyidagi teri-tanosil kasalliklari dispanseriga u bilan jinsiy va maishiy aloqada boʻlganlarni tanosil kasalligiga tekshirish zarurligi haqida xabarnoma yuboradi. Agar zaxm bilan kasallangan bemor hibsgacha yashash joyidagi teri-tanosil dispanserida spetsifik davolash olayotganida u buzilgan boʻlsa, hamda navbatdagi davolanish kursidan keyingi uzilish 3 oydan oshgan boʻlsa, davolanish tergov hibsxonasida qaytadan yangitdan oʻtkaziladi. 336. Bemorni tanosil kasalligidan keyingi nazoratdan chiqarish JIEBB Respublika kasalxonasi Teri-tanosil kasalliklari boʻlimida amalga oshiriladi. 337. Ayollarda soʻzakni aniqlash uchun, tekshiruvga material zararlanish oʻchogʻini uch nuqtasidan olinadi (tservikal kanal, uretra, qin). Soʻzakka tekshirilayotgan ayolda asosiy eʼtibor jinsiy aʼzolarda surunkali yaligʻlanishni bor yoki yoʻqligiga qaratiladi. Bunda, albatta aralash provakatsiya usullaridan foydalaniladi. Aralash provakatsiyani asosiy turlariga: biologik (gonovaksina, pirogenal yuborish); termik (diatermiya); erkaklarda-mexanik (bujlash, bujda uqalash) alimentar va ximik (protorgol, kumush nitrat eritmalari). Ayollarda fiziologik provokatsiyadan ham foydalaniladi (hayz). Bemorda ajralmadan gonokokk topilmasa, ammo anamnezi va klinikasi shubha tugʻdirsa, bunday bemor soʻzakka “shubhali” deb hisoblanadi. Ushbu bemorlar surunkali soʻzak kasalligini davolash sxemasi boʻyicha profilaktik davolanadilar. 50-60% holatda soʻzak bilan ogʻriyotgan ayollarda gonokokk, qin trixomonadasi bilan simbiozda (endotsitoz hodisasi) boʻlishini hisobga olib, soʻzak bilan birga trixomoniazga qarshi davolash ham qoʻllaniladi. Besoqolbozlik (gomoseksualizm) aniqlangan shaxslarda odatiy tekshiruvlardan (yuqoridagilardan) tashqari toʻgʻri ichagidan ham material olib tekshiriladi. Yiringli ajralmalar boʻlsa, surtma oddiy holatda olinadi, boʻlmasa yuvilgan suvlarni ekish usuli bilan tekshiriladi (oziq muhitga ekish). Ekish, antibakterial preparatlar va mahalliy antiseptik vositalar ishlatilgandan keyin, kamida 7-10 kun oʻtgandan keyin oʻtkaziladi. 338. “Tanosil kasalligi” tashxisi qoʻyilgandan soʻng bemor bilan kasallik xususiyatlari, davolanishning zarurligi, oʻzini tutish qoidalari, davolanish muddatlari, kuzatuv nazorati va tanosil kasalliklari bilan kasallangan shaxs javobgarliklari, ularni gigiyenasi haqida suhbat oʻtkaziladi. Bir vaqtni oʻzida tanosil kasalligi bilan kasallangan shaxsga, ogohlantirish varaqasi toʻldiriladi, unga bemor va shifokor imzo qoʻyadilar. Ogohlantirish varaqasi bemorni tibbiy ambulator daftarchasiga yoki bemorning statsionardagi tibbiy daftarchasiga tikib qoʻyiladi. Zaxm bilan kasallangan bemorlardan boshqalarga quyish uchun qon olish, davolanish vaqtida ham roʻyxatdan chiqarilgandan keyin ham taqiqlanadi. Shifokor bemorni ogohlantiruvchi varaqaga imzo qoʻyishga imkoniyat yaratib berishi kerak. 339. Tanosil kasalligi tashxisi aniqlansa, TX, JIEM tibbiy boʻlimlari 24 soat ichida IIV, IIBB, IIB, sanitariya-epidemiologik xizmatiga tezkor xabar berishi shart. 340. Tanosil kasalligiga chalingan bemor tergov hibsxonasidan ixtisoslashtirilgan JIEMga oʻtkazilishidan oldin, shifokor-dermatovenerolog yoki shifokor-terapevt bemorning tibbiy ambulator daftarchasiga keyingi oʻtkaziladigan davolanish va nazorat kuzatuvi haqida tavsiyalar berilgan bosqich epikrizi shaklida yozuv yoziladi. 341. Tanosil kasalliklariga chalingan bemorlar JIEMga kelishi bilan keyingi davolanish va serologik nazoratni oʻtkazish uchun dispanser hisobiga qoʻyiladi. Agarda tibbiy boʻlimda shifokor-dermatovenerolog boʻlmasa tanosil kasalliklariga chalingan bemorlarni davolash va serologik nazoratini olib borish terapevt yoki ginekologga (ayollar JIEMida) yuklatiladi. 342. Zaxm, soʻzak va boshqa tanosil kasalliklariga chalingan va toʻla-toʻkis maxsus davolanish kursini olgan, hamda preventiv davolangan shaxslar klinik-serologik nazoratga qoʻyiladi. Zaxmning erta bosqichlari bilan kasallangan bemor bilan jinsiy yoki maishiy aloqada boʻlgan shaxslarga, preventiv davolash oʻtkaziladi va bunday shaxslar 3 oy mobaynida klinik-serologik nazoratda boʻlishadi va bir marotaba klinik-serologik nazoratdan oʻtkaziladi. Birlamchi seronegativ zaxm bilan ogʻrigan bemorlar 6 oy mobaynida serologik nazoratda boʻladilar. Birlamchi seropozitiv va ikkilamchi yangi zaxm bilan ogʻrigan bemorlar klinik-serologik nazoratga 1 yil muddatga qoʻyiladi, agarda davolash vaqtida yoki undan keyin qonni negativatsiyasi 3 oy mobaynida ijobiy tomonga oʻzgargan boʻlsa. Agarda negativatsiya sust boʻlsa (yaʼni 3 oydan 1 yilgacha) unda seronazorat yana 2 yilga uzaytirilishi mumkin. Ikkilamchi retsidiv, uchlamchi, yashirin (ertangi, kechki, aniqlanmagan) visseral va neyrozaxm bilan ogʻrigan bemorlar 3 yil muddatga serologik nazoratga olinadi. SRK 2 yil mobaynida har chorakda, 3 yili esa 6 oyda 1-marta oʻtkaziladi. Agarda qonda SRK, OTIR (RIT), IFR (RIF) negativatsiyasi 3 yildan oldin ijobiy boʻlsa (6 oy mobaynida manfiy boʻlsa), bemorni muddatidan oldin ham seronazoratdan chiqarish mumkin. Dispanser hisobida turgan gomoseksullardan zaxm kasalligiga har 6 oyda SRKga qon olib turilishi kerak. 343. Jazoni ijro etish muassasalarida xavf guruhiga (besoqolbozlar) olingan va shu sababli serologik nazoratda boʻlgan mahkumlar, hamda qayta serologik tekshiruvdan oʻtmagan shaxslar zaxm kasalligiga serologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. 344. JIEMda zaxmni yuqumli formalari va boshqa jinsiy aloqa orqali yuquvchi kasalliklar aniqlansa bemor tezkor holda izolatsiya qilinadi. Zaxmni yuqumli formalari (birlamchi zaxm, ikkilamchi yangi retsidiv zaxm) erta yashirin zaxm (birinchi marotaba aniqlangan) bulardan tashqari, asoratlangan va surunkali soʻzak tashxisi qoʻyilsa bemor qisqa vaqt ichida mahkumlar uchun kasalxonaga yuborilishi shart. Tanosil kasalligi aniqlangan bemorlarni JIEM kasalxonasi teri-tanosil boʻlimiga yoki boshqa boʻlimlarga (terapiya, yuqumli kasalliklar boʻlimi) alohida xona va joy ajratib joylashtiriladi. Tanosil kasalliklari bor bemorlarni kasalxonaga yuborishni imkoni boʻlmasa JIEM tibbiy boʻlim statsionariga alohida xona ajratib yotqiziladi. Bundan tashqari tibbiy koʻrsatma boʻyicha qayta davolanish kursini olishi kerak boʻlgan va zaxm kasali bor odam bilan jinsiy aloqa qilgan bemorlar ham gospitalizatsiya qilinadi. Zaxm kasalligi oqibatida ichki aʼzolari va asab tizimi zararlagan bemorlar shifokor-dermatovenerolog maslahatidan keyin mahkumlar uchun maxsus kasalxonalarda spetsifik davo oladilar, ichki aʼzolar zaxmida terapiya boʻlimida, asab tizimi zaxmida-nevrologiya boʻlimida. Koʻrsatib oʻtilgan bemorlarga spetsifik davo Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan tartiblar asosida oʻtkaziladi. Bemor statsionar sharoitda davolanib boʻlganidan soʻng, tanosil kasalligiga chalingan mahkumlarni saqlash va davolash uchun ixtisoslashgan JIEMga yuboriladi (7-ilova). Surunkali ichkilikbozlik va giyohvandlik tufayli majburiy davolash belgilangan mahkumda zaxm kasalligi aniqlansa, u statsionar sharoitda davolanganidan soʻng, surunkali ichkilikbozlik va giyohvandlik kasalligiga chalingan mahkumlarni saqlash va davolashga ixtisoslashtirilgan JIEMga (7-ilova) yuboriladi. 345. Yuqumli teri va tanosil kasalliklari tufayli davolanayotgan va kasalligi hali yuqumli hisoblangan mahkumlar manzil koloniyasiga yuborilmaydi. 346. Yuqumli teri va tanosil kasalliklari bilan ogʻrigan mahkumlarga uchrashuvlar shifokor ruxsati bilan beriladi. 347. Mahkum uzoqroq davom etadigan uchrashuv vaqtida tanosil kasalligi yuqtirgan hol aniqlanganda, JIEM tibbiy boʻlim ehtimol etilayotgan kasallik yuqish manbaini tanosil kasalligiga tekshirish zarurligi haqida teri-tanosil kasalliklari dispanseriga xabarnoma yuboradi. 348. Jazo oʻtash muddati tugayotgan, dispanser hisobidan chiqarilmagan bemor haqida JIEM tibbiy boʻlim ular ozod boʻlishidan 1 oy oldin, ozod boʻlayotgan mahkum tanlagan turar joy teri-tanosil dispanseriga kasalni tashxisi, olgan davosi va qancha muddat seronazoratda boʻlgani haqida axborotnoma yuboradi. 349. Agarda tanosil kasalligi bilan zararlanish ommaviy tus olsa, muassasada epidemiyaga qarshi kompleks choralar koʻrilayotgan vaqtda, mahkumlar ustidan kuchaytirilgan tibbiy kuzatuv olib boriladi. Bir vaqtda kasallanganlar va ular bilan jinsiy aloqada boʻlganlar izolatsiya qilinadi. Bemor bilan yaqin muloqotda boʻlgan mahkumlar mutaxassis-shifokorlar yordamida serologik reaksiyalarni qoʻllagan holda profilaktik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Shifokor-dermatovenerolog xulosasi boʻyicha maqsadli koʻrik 3 oyda qaytariladi, badan tekshiruvlari 2 oy mobaynida har haftada oʻtkaziladi. Tanosil kasali oʻchogʻida epidemiyaga qarshi choralar (izolatsiya, gospitalizatsiya, kasallik manbaini aniqlash, aloqada boʻlganlarni topish) IIV, IIBB, IIB SEX nazorati ostida JIEM tibbiy boʻlimlari zimmasiga yuklatiladi. 350. Terining yiringli kasalliklari bilan kurashishda kompleks profilaktik ishlarni bajarish muhim ahamiyatga ega. Buning uchun gigiyenik rejimni saqlash, ishlab chiqarish va maishiy sharoitlarni yaxshilash va piokokk infeksiyasiga olib keladigan sabablarni istisno qilish kerak. Terining gigiyenik parvarish qilish va uning normal holati yiringli kasalliklarni oldini olishda katta ahamiyatga ega. Ishdan keyin terini parvarish qilish kerak. Sanitar tozalash joylarida shaxsiy mochalkalardan foydalanish kerak. Kirni yuvgandan keyin, albatta, dazmollash zarur. Ishlab chiqarish korxonalarida jarohatlar olinganda oʻz-oʻziga va boshqalarga yordam koʻrsatish qoidalarini oʻrgatish kerak. Korxona ustalarida tez yordam aptechkalari saqlanishi kerak. Terining yiringli kasalliklarini oldini olish uchun ishchilar shaxsiy himoya vositalarini (himoya surtmalari, pastalar, kremlar) ishlatish kerak. Ishdan oldin pastalarni yuvilgan qoʻlni terisiga bir tekisda surtiladi. Ishdan keyin pastalar iliq suv va sovun bilan yuviladi. Organizmning infeksiyaga himoya kuchlarini koʻtarish uchun, JIEMda yilning qishki-bahorgi paytlarida taomlarni S-vitamini bilan toʻyintirish kerak. Bu tadbirni bajarilishini doimo nazorat qilish tibbiy xodimlarga yuklatiladi. 351. Oyoq-panja mikozi bilan kurashishda kasallik epidemiologik zanjirining barcha halqalariga taʼsir qiladigan kompleks tadbirlar koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. Oyoq-panja mikozlari bilan kurashishni tashkil qilishdagi asosiy formalar: aniqlash, roʻyxatga olish, davolash, dispanser kuzatuvi, sanitariya-gigiyenik sharoitlarni yaxshilash va sanitariya oqartuv ishlarini olib borish. Muayyan guruhlarni (hammomchilar, issiq sex ishchilari, har kuni dushga kiradigan shaxslar) tekshiruvdan oʻtishlari katta ahamiyatga ega. Hamma aniqlangan bemorlar dermatovenerolog maslahatidan keyin, ular saqlanishi belgilangan muassasalarda davolanishga jalb qilinadilar. JIEM tibbiy boʻlimlarida oyoq-panja mikozi bilan ogʻrigan bemorlarga dispanser varaqalari ochiladi. Oyoq-panja mikozlarini oldini olishda sanitariya tozalash joylaridan oʻtayotganda, yogʻochli tagliklarni rezinali yoki plastmassa gilamchalar bilan almashtirilishi kerak, chunki ular gigiyenik boʻlib oson zararsizlantiriladi, dezinfeksiya qilingan va hammom poyafzalidan foydalanilganidan soʻng uni dezinfeksiyadan oʻtkazish katta ahamiyatga ega. Hammomda oyoqni yuvish uchun belgilangan toslar boʻlishi kerak. Oyogʻi terlaydigan shaxslar har kuni oyogʻini sovuq suv va sovun bilan yuvishlari, tirnoqlarni olishlari, paypoqlarini va paytavalarini tez-tez yuvib turishlari kerak. Oyogʻi terlaydigan shaxslar rezinali etiklarini va sintetik paypoqlarini kiymasliklari kerak. 352. Qoʻtirni oldini olishni asosiy choralari — bu ambulator qabullarda (JIEM va TX tibbiy boʻlimlarida) bemorlarni erta aniqlash. Agar tibbiyot xodimi qoʻtir bilan ogʻrigan bemorni topsa, uni tezda alohida qilib davolashni boshlash kerak. Bir vaqtda bemorni kiyimi, oʻrin koʻrpalarini (kamerali) dezinfeksiya qilish kerak. Kamera boʻlmasa ustki kiyimlarni ochiq havoda shamollatish, ichki kiyimlarni esa dazmollash kerak. Qoʻtir aniqlangandan soʻng aloqador shaxslarni puxta tekshirish kerak. 353. Silga qarshi kurashishni tashkillashtirishda muassasa tibbiy xizmatining asosiy maqsadiga silni erta aniqlash, oldini olish va davolash choralarini koʻrish kiradi. Buning uchun quyidagi tadbirlarni oʻtkazish zarur boʻladi: a) rentgenoflyurografiya orqali sil kasalligiga chalingan bemorlarni oʻz vaqtida aniqlash; b) qisqa vaqtda faol sil kasalligiga chalingan bemorlarni ajratish; v) sil bilan ogʻriyotgan bemorlarni statsionar va ambulator sharoitlarda zamonaviy vositalar va metodlar bilan davolash; g) sil kasali bilan roʻyxatda turgan bemorlarni dispanser kuzatuvini olib borish; d) maxsus kontingent orasida sil kasali paydo boʻlishi va tarqalishini oldini olish uchun profilaktik chora-tadbirlar (ximioprofilaktika) oʻtkazish; e) sanitariya-gigiyenik va epidemiyaga qarshi chora-tadbirlar; j) maxsus kontingentni salomatligini mustahkamlash va organizmni sil infeksiyasiga qarshilik koʻrsatish kuchlarini oshirishga qaratilgan umumiy sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari; z) sanitariya-oqartiruv ishlari. 354. Sil kasali bor bemorlarni va boshqa oʻpka patologiyasini oʻz vaqtida aniqlash uchun koʻkrak qafasi aʼzolarini flyuorografik tekshiruvdan oʻtkaziladi. TXga tushgandan soʻng, birlamchi flyurografik tekshiruvi 10 sutkadan kechiktirilmasdan oʻtkaziladi. Agarda JIEMga kelgan shaxslar flyuorografik tekshiruvidan oʻtmagan boʻlishsa, joylarda ular qisqa vaqt ichida ushbu tekshiruvdan oʻtkaziladi. Buning uchun IIV, IIBB, IIB, JIEBB, IQBB, QQBB boʻlinmalarining flyurografik qurilmalaridan, hamda mahalliy sogʻliqni saqlash idoralari kuch vositalaridan foydalanish mumkin. Agarda flyurografik tekshiruvni oʻtkazishni imkoniyati boʻlmasa, toʻgʻridan toʻgʻri rentgenoskopiya tekshiruvi oʻtkaziladi (shu vaqt ichida). Voyaga yetmaganlar faqat flyurografik tekshiruvdan oʻtkaziladi, agar buning iloji boʻlmasa, koʻkrak qafasi rentgenografik tekshiruvidan oʻtkaziladi. Flyurografik va rentgenologik tekshiruv natijalari tibbiy varaqaga qayd qilinadi va flyuorogrammalar unga yopishtirib qoʻyiladi. 355. Oʻpkasida faol sil kasalligiga gumon qilingan shaxslar sogʻlom kontingentdan zudlik bilan ajratiladi (TXda-maxsus ajratilgan hujra, JIEM tibbiyot qism statsionariga). Qoʻshimcha tekshiruvdan soʻng ftiziatr-shifokor jalb etilishi bilan dastlabki yoki yakuniy sil tashxisi qoʻyiladi. Har bir faol va nofaol sil kasalligi bilan aniqlangan bemorlar haqida IIV, IIBB, IIB, sanitariya-epidemiologiya xizmatiga oʻrnatilgan tartibda xabar beriladi. Sogʻlom kontingent orasida faol sil kasalligi bor bemorlarni saqlash qatʼiyan man etiladi. TX, oʻta muhim tartibli JIEM va qamoqxonalarda faol sil bilan kasallangan bemorlar alohida saqlanadi, bunda sil muassasalaridagi kabi epidemiyaga qarshi chora-tadbirlar oʻtkazilishi kerak. Statsionar davoga muhtoj boʻlgan bemorlar, qisqa vaqt ichida sil kasalxonalariga yoki somatik kasalxonalar sil kasalliklari boʻlimlariga yuboriladilar, ambulator davoga muhtoj boʻlgan bemorlar faol sil kasallari saqlaniladigan davolash huquqiga ega boʻlgan maxsus JIEMlarga yuboriladi. TX va JIEMda sil kasaliga chalingan bemorlarni davolash va dispanser kuzatuvi silga qarshi kurashish xizmatini bosqichma-bosqich yordam koʻrsatish tizimiga qattiq rioya qilgan holda oʻtkaziladi. 356. Davolashning birinchi bosqichida, sil kasalxonasi sharoitida, asosiy antibakterial terapiya kurslari oʻtkaziladi. I-dispanser nazorat guruhiga aloqador boʻlgan kasallar TX va JIEM da aniqlansa ularni statsionar sharoitida davolash lozim, shu bilan bir qatorda ambulator davolanish va dispanser koʻrik davrida qaytalangan holatlar ham kiradi. TX da davolashni asosiy kursi maxsuslashtirilgan kameralarda yoki tibbiy boʻlim alohida xonalarida IIV, IIB tibbiy muassasasi va sogʻliqni saqlash mutaxassislari ishtirokida hibsxona shifokorlari tomonidan olib boriladi. Jazo kuchga kirgandan keyin, bu bemorlar sil kasalliklari kasalxonalariga yuboriladi. Ammo kasallikning kechish jarayoni mahbusning hayotiga xavf solib rivojlansa, sud hukmi chiqqunga qadar ham bemor sil statsionariga yuborilishi zarur. Statsionarda davolanish muddati sil jarayonining kechishi, kasallikning davomiyligi, shakli va darajasiga bogʻliq. Tashxisi birinchi marta qoʻyilgan va kasalligi zoʻraygan bemorlarni kompleksli antibakterial terapiyasi 12 oygacha oʻtkaziladi. Davolash jarayonida sil kasalligini kechishi turgʻunlashsa va kasalligida salbiy dinamika boʻlmagan bemorlar koʻrsatilgan muddatlardan oldin ham ambulator davolanishga yuborilishi mumkin. Sil kasalligini surunkali kechish jarayoni shakllangan bemorlarni kasallik zoʻrayishini soʻnishi kuzatilgunga qadar qisqa muddatli (4 oygacha) ximioterapiya oʻtkaziladi. Davolash jarayonida dinamika ijobiy boʻlsa, kasallik jarayoni turgʻunlashguncha davolash muddati uzaytiriladi. Kasallik jarayonini kechishi, davolashni samarasini aniqlash va tegishli tavsiyalar berish uchun bemor yilning har choragida kasalxona sil kasalligi boʻlimi davolash-nazorat komissiyasi tomonidan koʻriladi. Statsionar davolanishdan keyin I-dispanser hisobi guruhidagi (DXG) bemorlar sil kasaliga ixtisoslashgan JIEMlarga ambulator davolanishga yuboriladi. 357. Ikkinchi bosqichda davolashning asosiy kursi bemor II-DXGga oʻtkazilgunga qadar yoki sil kasaliga ixtisoslashgan koloniya sharoitida qayta ambulator qisqa muddatli (3-4 oy) profilaktik ximioterapiya kurslari oʻtkaziladi. Ambulator davolanishga I-II DXG kuzatuvidagi sil kasaliga chalingan bemorlar yuboriladi: a) Ia DHGdagi bemorlar — statsionar davoni olgandan soʻng; b) Ib DHGdagi bemorlar — qisqa muddatli statsionar davolanishdan soʻng, sil jarayoni turgʻunlashganda va kasallik zoʻrayishi qaytganda; v) II DHGdagi bemorlar. Sil kasaliga ixtisoslashgan JIEMlarda saqlanayotgan mahkumlar orasida sil jarayoni zoʻraysa, antibakterial terapiya kursi shu JIEMning tibbiy boʻlimidagi statsionarda yoki sil kasalxonasi (boʻlimi)da zoʻrayish soʻnguncha olib boriladi. Bu holda bemor maxsus davolash-nazorat komissiyasi tomonidan yilda ikki marta koʻriladi. Keyinchalik ular kasalxonadan (boʻlimdan) yana ambulator davolanishni davom ettirish uchun sil kasaliga ixtisoslashgan JIEMlarga yuboriladilar (7-ilova). Sil kasaliga ixtisoslashgan JIEMlarda bemorlarni ushlab turish muddati sil jarayonini kechish dinamikasiga bogʻliq boʻladi. 358. Uchinchi bosqichda sil kasalini oʻtkazgan (III va VII DHGdagi) shaxslarning dispanser nazorati umumiy asosdagi JIEMlar sharoitida olib boriladi. Davolash-profilaktik chora-tadbirlarini oʻtkazish ushbu Qoidalarni X-bobida qayd etilgan. 359. Sil kasaliga ixtisoslashgan JIEM yotoqxonalarida har bir mahkum uchun yashash joyining meʼyori 2 kvadrat metrdan kam boʻlmasligi lozim. Sil muassasalarida saqlanayotgan shaxslar uchun ichki tartib-qoidalari toʻliq hajmda boʻladi. Intizomiy boʻlinmalar va karsyerlarda I, II, III, V, VII- DHGdagi shaxslarni va sogʻ shaxslarni birga saqlash taqiqlanadi. Bemorlar saqlangan intizomiy xonalarning joriy dezinfeksiyasi oʻrnatilgan tartibga koʻra, yakuniy esa kameralar bemorlardan boʻshatilgandan keyin oʻtkaziladi. 360. Bemorlarni statsionar va ambulator davolanishga yuborish oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi. 361. Bemorni DHGsini oʻzgartirish va davolashni keyingi bosqichiga oʻtkazish kasalxona boshligʻi (yoki uning oʻrinbosarlari) yoki tibbiy boʻlim boshligʻi, boʻlinma boshligʻi, davolovchi shifokor-ftiziatr yoki zarurati boʻlsa shifokor-ftizioxirurg ishtirokidagi komissiyada hal qilinadi. Qabul qilingan xulosa tuzilgandan soʻng, bemorning tibbiy ambulator varaqasiga tikib qoʻyiladi. 362. TXda faol sil kasali bor boʻlgan va shu qatorda umrida birinchi marta sil tashxisi qoʻyilgan shaxslar aniqlansa hibsga olinishdan oldingi yashash joyidagi silga qarshi kurashish dispanseriga xabarnoma yuboriladi. Faol sil kasali bor boʻlgan bemorlar (I, II, Va, Vb DHG) jazoni ijro etish joylaridan ozod etilayotganda, ular yashashni tanlagan joydagi silga qarshi kurashish dispansyerlariga yakuniy tashxis va dispanser hisobi guruhi haqidagi xabarnoma yuboriladi. Jazoni ijro etish muassasalarida sildan oʻlgan mahkum (mahbus)lar haqida ham yashash joyidagi silga qarshi kurashish dispansyerlariga xabarnoma yuboriladi. 363. Mehnat terapiyasi oʻtkazish uchun mehnat faoliyatining har xil turlari qoʻllanilishi mumkin, biroq bunda bemorning umumiy ahvoli, sil jarayonining faolligi va nogironlik guruhi hisobga olinadi. 364. Maxsus kontingentni sil kasalligiga moyilligini aniqlash va maxsus profilaktika uchun TXda 18 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlarga 2 TBda Mantu sinamasi qoʻyiladi (6-ilova). Mantu sinamasi salbiy natija bergan shaxslarga albatta BSJ vaksinasi bilan revaksinatsiya qilinishi shart. Tuberkulinga giperergik reaksiya bergan shaxslarda sil kasalining mahalliy turlarini inkor qilish uchun ular chuqur tibbiy tekshiruvdan oʻtkazilishi shart. Oʻpkasida spetsifik oʻzgarishlar aniqlanmagan shaxslarga JIEMning tibbiy boʻlimida 2-3 oylik ximioprofilaktika davolash kursi oʻtkaziladi, TXlarda hisobga olingan shaxslarga esa JIEMga kelishi bilan. 365. TX yoki JIEMda faol sil kasali bor boʻlgan bemorlar aniqlansa, ular bilan bitta kamerada boʻlgan shaxslarni IV DHGga olib, kerakli chora-tadbirlar oʻtkaziladi. Ularga bir marta 2-3 oylik ximioterapiya kursi oʻtkaziladi (6-ilova). 366. Tuberkulinodiagnostika natijalari, profilaktik chora-tadbirlar oʻtkazilganligi va sil bemori bilan aloqada boʻlganligi sababli roʻyxatga olinganligi tibbiy ambulator varaqaga qayd etilishi lozim. 367. Silga qarshi kurashish xizmati va uning oxirgi natijalarini asosiy koʻrsatkichlari quyidagilar: a) sogʻ kontingent orasida I, II, Va, Vb DHG kuzatuvidagi bemorlarning yoʻqligi; b) TX lariga tushayotgan sil kasali bor boʻlgan bemorlar soniga nisbatan JIEMlarda birinchi bor sil kasali bilan ogʻrigan bemorlar sonining kamroq aniqlanishi va shu bilan birgalikda mahkumlar orasida sil bilan kasallanishni turgʻun kamayib borishligi; v) JIEMlardan ozod boʻlayotgan faol sil kasalligi bilan kasallangan shaxslarning sonini TXga tushgan faol sil kasalligi bor boʻlgan shaxslar soniga nisbatan kam boʻlishligi; g) JIEMlardan ozod boʻlayotgan sil kasalining ogʻir boʻlmagan formalari bilan kasallangan shaxslar sonini TXga tushayotgan shunday shaxslar soniga nisbatan koʻproq boʻlishligi. 368. Maxsus kontingent oʻrtasida jarohatlanish va zaharlanishni oldini olish chora-tadbirlari TX va JIEMlarni hamma boʻlimlarida tashkil etiladi. Tadbirlar aniq, maqsadli va xavfsizlikni taʼminlash shartlariga va muassasaning xoʻjalik-ishlab chiqarish faoliyatiga javob berishi kerak. 369. Quyidagilar zaharlanish va jarohatlanishga sabab boʻladi: a) maxsus kontingentni saqlash qoidalarini buzilishi, operativ-tartib talablariga rioya qilmaslik; maxsus kontingentni jinoiy harakatlari, narkotik effekt olish uchun har xil (texnik, tarkibida spirt boʻlgan va boshqa) moddalardan foydalanish, ishlab chiqarishda texnika xavfsizligi qoidasini buzilishi; muassasa maʼmuriyati, ishlab chiqarish xizmati xodimlari tomonidan ishlab chiqarish faoliyatini tashkil qilish, ishlab chiqarish obyektlari, texnika vositalari ustidan nazorat yetarli emasligi; b) turli xildagi transport vositalarida maxsus kontingentni tashish qoidalarini buzilishi. 3691. Zaharlanish va jarohatlanishni oldini olishni asosiy chora-tadbirlari: a) muassasa boshliqlari, tibbiyot xodimlari IIV buyruqlari va yoʻriqnomalariga asoslanib, maxsus kontingentni toʻgʻri saqlanishini, ish bilan taʼminlanishini, zaharlanishlar va turli baxtsiz hodisalardan himoya qilinishini doimiy nazorat qilishlari kerak; b) xizmat boshliqlari doimiy ravishda qoʻl ostidagilar bilan buyruq va yoʻriqnomalarni bajarish haqida mashgʻulotlar oʻtkazishlari kerak; v) mahkumlar sogʻligʻi va malakasiga qarab ish bilan taʼminlanishi kerak; g) mahkumlar bilan doimiy ravishda texnika xavfsizligi, jarohat olganda va zaharlanishda shaxsiy profilaktika, birinchi tibbiy yordam koʻrsatish haqida mashgʻulotlar oʻtkazish; d) texnik yoʻriqnoma va maʼlum bir ishga oʻtkazishga ruxsat berish; e) maʼlum turli ishlarga texnik yoʻriqnoma va ruxsat berishni rasmiylashtirish; j) sanitariya-oqartuv ishlarini oʻtkazish; z) jismonan kam rivojlangan, surunkali kasalligi bor shaxslarni doimiy nazorat qilish, ularga mehnat tavsiyalarini aniqlash va ularni ishga joylashishini nazorat qilish; i) jarohat va zaharlanishlarning asosiy sabablarini doimiy ravishda oʻrganib borish va ularni oldini olish uchun aniq chora-tadbirlar ishlab chiqish. 3692. Muassasa tibbiy boʻlim ish rejasi boʻyicha quyidagilar amalga oshiriladi: mahkumlar mehnatini sanitariya-gigiyenik sharoitlarini tibbiy nazorati, mehnatni muhofaza qilish va ishlab chiqarish sanitariyasi qoidalarini amalga oshirish, aptechkalarni va sanitariya xaltachalarni borligi va ularning toʻliqligi, ishlab chiqarish joylarida ichimlik suvi bilan taʼminlanganlik holati, maxsus kiyimni borligi, hovli hududini, ish joylarini sanitariya holati. Tekshiruv natijalari dalolatnomalari sexlarni maʼmuriyatlariga buyruq usulida (kamchiliklarni aniq yoʻqotish vaqti koʻrsatilib) rasmiylashtiriladi. Agar ishlab chiqarish joylarida sanitariya-gigiyenik qoidalarning qoʻpol buzilishi aniqlansa, ularni tezkor bartaraf qilish uchun bevosita muassasa rahbariyatiga axborot beriladi. Kamchiliklarni bartaraf qilish choralari qabul qilinmasa tibbiy boʻlim boshligʻi oʻzidan yuqori turgan tibbiy boshliqqa xabar beradi. 3693. Ishlab chiqarish muassasalari tibbiy yordam bilan quyidagi tartibda taʼminlanadi: a) baʼzi muassasalarda salomatlik punktlari tashkil etiladi, ularni tibbiy buyumlar va dori-darmon bilan taʼminlash, muassasani xoʻjalik boʻlimi yoki ishlab chiqarish hisobidan amalga oshiriladi; b) hamma sexlar, mustaqil uchastkalar, ustaxonalar va hokazolar birinchi tibbiy yordam aptechkalari bilan taʼminlanadi. Aptechkalarni saqlanishi va vaqtida toʻldirilishiga sexlarni, uchastkalarni boshliqlari, ustalar javob berishadi. Aptechkalarni toʻldirilishini tibbiyot xodimi muassasaning mablagʻlari hisobidan amalga oshiradi; v) uzoq uchastkada ishlayotgan har bir ishlab chiqarish brigadasida yoki brigada guruhida, birinchi tibbiy yordam koʻrsatish uchun tayyorlangan, mahkumlardan biri ajratiladi. Shu mahkumni muassasani tibbiyot boʻlimi, dori-darmon va bogʻlov vositalari bor boʻlgan sanitariya xaltacha bilan taʼminlaydi; g) agar ish vaqtida jarohatlangan mahkum tezkor tibbiy yordamga muhtoj boʻlsa, uni tibbiyot boʻlimiga yoki yaqin atrofdagi davolash muassasalariga olib borish tashkil qilinadi. 370. Qamoqda saqlanayotgan shaxs qamoqda saqlash joylarida tan jarohatlari olganda qamoqda saqlash joylarining tibbiy xodimlari tomonidan yordam koʻrsatiladi va kechiktirmasdan tibbiy guvohlantirish oʻtkaziladi. Tibbiy guvohlantirish natijalari belgilangan tartibda qayd etiladi va jabrlanuvchiga maʼlum qilinadi. Tibbiy guvohlantirish qamoqda saqlash joyi boshligʻining yoxud jinoyat ishini yuritayotgan mansabdor shaxs yoki organning shaxsiy tashabbusiga yoxud uning himoyachisining iltimosiga koʻra chiqarilgan qarori asosida davlat sogʻliqni saqlash tizimining tibbiy muassasalari xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. 371. Ishlab chiqarishdagi shikastlanish natijasida mehnat qobiliyati bir kundan koʻproq yoʻqolgan yoki asosiy ishdan boshqa ishga oʻtishga olib kelsa, bu haqda belgilangan usuldagi dalolatnoma tuziladi. Ishlab chiqarish jarohati, kasallik yoki zaharlanish haqidagi dalolatnoma bilan tekshiruv materiallari belgilangan tartibda shaxsiy hujjatga biriktirib qoʻyiladi. Kasbga oid zaharlanish va kasalliklar hodisalari Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi belgilagan tartib boʻyicha tekshiriladi. Agar oʻtkazilgan tekshiruv paytida mahkumni oʻlishi yoki mehnat qobiliyatini yoʻqotishi mushtlashish, oʻzi tomonidan tana aʼzolariga zarar yetkazish, qotillik va hokazo yoki ataylab har xil texnik suyuqliklarni ichib zaharlanishi natijasida boʻlsa, bunda baxtsiz hodisa uchun tuziladigan belgilangan shakldagi dalolatnoma tuzilmaydi. 372. Muassasalarning tibbiy boʻlimlari (salomatlik punktlari) shikastlanganlarga birinchi tibbiy yordamni koʻrsatish uchun hamma zarur jihozlar bilan taʼminlangan va tezkor ravishda davolash muassasasiga, ixtisoslik boʻyicha tibbiy yordam koʻrsatishga olib borishga tayyor boʻlishlari kerak. 373. Dispanserizatsiya koʻrigidan oʻtkazish ishlari jazoni ijro etish muassasalari tibbiyot boʻlimlari faoliyatining asosiy boʻlaklaridan boʻlib, mahkumlarning sogʻligʻi ahvolini faol kuzatishni va ular mehnat-maishiy sharoitlarini yaxshilashni hamda kasallanishning oldini olish uchun davolash-profilaktika va sanitariya-gigiyena tadbirlarini oʻtkazishni oʻz ichiga oladi. 374. Dispanserizatsiya ishlarini oʻtkazishga tibbiy boʻlim vrachlari, mahkumlar kasalxonasi mutaxassislari, sanitariya-epidemiyaga qarshi xizmat vrachlari, muassasa maʼmuriyati jalb qilinadi. Mahkumlarni dispanserizatsiya koʻrigidan oʻtkazish ishlarini tashkillashtirishni va oʻtkazilishini nazorat qilishni muassasa tibbiy boʻlim boshligʻi bajaradi. Muassasa tibbiy boʻlimning shtatlar tarkibida kerakli mutaxassislar boʻlmasa shu sohadagi dispanserizatsiya ishlarini bajarish uchun mahkumlar kasalxonasi mutaxassislari jalb etilishi mumkin. 375. Dispanserizatsiyani unumli va sifatli oʻtkazish uchun quyidagilar kerak: a) har yili rejalashtirilgan profilaktik koʻriklarni oʻtkazish; b) dinamik kuzatuv uchun kontingent yigʻish; v) maʼlum guruhni sogʻligʻi ahvolini va har xil kasalliklari bor bemorlarni doimiy kuzatuvi; g) oʻz vaqtida sogʻlomlashtirish tadbirlari va kasallikni qayta qoʻzgʻalishi va profilaktikasi uchun retsidivga qarshi davolashni oʻtkazish; d) kuzatuv jarayonining hamma davrlarida va bemorni davolashda xizmat hamkorligiga hamisha rioya qilish (tibbiyot boʻlimi, kasalxona — tibbiyot boʻlimi); e) vrachlarni asosiy mutaxassisligi va mehnat gigiyenasi masalalari, kasb kasalliklari, vaqtincha mehnatga layoqatsizlikni ekspertiza qilish savollari boʻyicha malakasini oshirish; j) sanitariya maʼrifatini va tibbiyot targʻibotni keng avj oldirish, zararli odatlar bilan kurashish, sogʻlom hayot tarzi koʻnikmalarini singdirish; z) mahkumlarni turmush va mehnat sharoitlarini oʻrganish va muassasa maʼmuriyati va mahkumlar jamoa tuzilmalari faol ishtirokida ularni yaxshilash tadbirlarini oʻtkazish; i) belgilangan tibbiyot hujjatlarni rasmiylashtirish va olib borish; k) dispanserizatsiya natijalari va uni samaradorligini tahlil qilish. 376. Dispanserizatsiya ishi bosqichma-bosqich oʻtkaziladi, yaʼni dinamik kuzatuv uchun kontingent tanlab olinadi, dinamik kuzatuv oʻtkazish va davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari oʻtkaziladi, sifat koʻrsatkichlari va dispanserizatsiya natijalarini baholash tahlil qilinadi. 377. Dinamik kuzatuvga olinishi kerak boʻlgan shaxslarni tanlash profilaktik koʻriklar va mahkumlar kasalligi tufayli ambulator murojaat etganda oʻtkaziladi. Dinamik kuzatuvga shaxslarni tanlash shunday tarzda tashkil boʻlgan boʻlishi kerakki, kasalliklarni ilk boshlanish davrda aniqlashni va bemor sogʻligʻini ahvolidagi oʻzgarishlar oʻz holiga qaytadigan xususiyatli boʻlib, davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari kasalni sogʻligʻini va mehnat qobiliyatini tiklashni taʼminlashi mumkin boʻlishi kerak. Surunkali kechadigan kasalliklari bor bemorlarni tanlashda kasalliklari keng tarqalgan, kasallanish koʻrsatkichi yuqori boʻlgan (shu hisobda vaqtinchalik mehnat layoqatini yoʻqotish bilan kechadigan) nogironlikka, oʻlimga olib keluvchi kasalliklarga alohida oʻrin beriladi. Ularga yurak-qon tomir, onkologik, nerv-ruhiyat kasalliklari, nafas aʼzolari va oshqozon ichak trakti kasalliklari kiradi. Dinamik kuzatuv uchun bemorlarni tanlash jarayonida “xavf” guruhiga, organizmida oʻzgarishlar boʻlib ayrim aʼzolarida va sistemalarda hali funksional va organik oʻzgarishlar boʻlmagan, lekin boʻlishi mumkin boʻlgan vakillarga eʼtibor beriladi. 378. Turli xil kasalliklari boʻlgan bemorlarni dinamik kuzatuvi quyidagilarga boʻlinadi: a) surunkali kasalliklari boʻlgan bemorlarni dinamik kuzatuv; b) oʻtkir kechadigan kasalliklarni oʻtkazgan shaxslarni dispanser kuzatuvi; v) tugʻma kasalliklari va oʻsishdagi yetishmovchiliklari (nuqsonlari) boʻlgan bemorlarni dispanser kuzatuvi; 379. Surunkali kechadigan kasalliklari boʻlgan bemorlarni dispanser kuzatuvi kasallikning kechishi bosqichlariga va kompensatsiya, subkompensatsiya yoki dekompensatsiya bosqichlariga bogʻliq boʻlib, shu kasalliklarning asoratlarini hisobga olgan holda oʻtkaziladi. Kuzatuvdan maqsad bor boʻlgan surunkali kasallikning yomonlashib ketmasligini, nogironlikka chiqishni va yangi surunkali kasallikni paydo boʻlishini oldini olish, ishlab chiqarishdagi organizmga zararli taʼsirlarni yoʻqotish va mehnat sharoitini yaxshilash yoʻllari bilan mehnat qobiliyatini uzoq muddatga saqlashdir. Mehnatga layoqati cheklangan bemorlarni ular imkoniyatiga yarasha u yoki bu xizmatni bajara olishiga qarab ishga joylash kerak boʻladi. 380. Oʻtkir kechadigan kasalliklar bilan ogʻrigan shaxslarga dinamik kuzatuv oʻtkazilishdan maqsad shu kasallikni surunkali kechishga oʻtkazmaslik va uning asoratlarini oldini olishdir. Ularga dinamik kuzatuvni qancha vaqtda qaytadan oʻtkazish va davomiyligi kasallikning xili, koʻrinishi, shu oʻtkir jarayonning kechishi xususiyatlari va qolishi mumkin boʻlgan asoratlariga qarab har xil boʻladi. Dinamik kuzatuv bemor boshidan kechirgan kasalligini asoratlari xususiyatlarini hisobga olgan holda oʻtkaziladi. Bemorni boshdan kechirgan oʻtkir kasalligi boʻyicha dinamik kuzatuv nisbatan qisqa (2 haftadan — 3 oygacha, 3—6 oy, 6 oydan — 1 yilgacha) boʻlishi mumkin va kasallikning asoratlari oʻtib ketishi bilan bunday shaxslar sogʻlomlar guruhiga oʻtkazilishi mumkin. Agar bemorni oʻtkir kasalligi surunkali koʻrinishga oʻtsa, bemor surunkali kasallikka uchragan hisobda dinamik kuzatuvga olinadi. 381. Tugʻma kasalliklari va oʻsishdagi yetishmovchiliklari boʻlgan bemorlarni dinamik kuzatuvi ular asoratini ogʻirligi, mehnatga layoqatlikning yoʻqolishiga taʼsiriga qarab oʻtkaziladi. 382. Dinamik kuzatuv uchun hisobga olingan shaxslarga tibbiy tekshiruv, mutaxassislar konsultatsiyasini oʻtkazilishi muddatlari, laboratoriya va asboblar bilan tekshiruv hajmi belgilanadi, hamda davolash-sogʻlomlashtirish va reabilitatsiya tadbirlari aniq koʻrsatiladi. Har bir dinamik kuzatuviga olingan shaxsga nisbatan davolash profilaktika va sogʻlomlashtirish tadbirlarining alohida rejalari tuzib chiqiladi. 383. Davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari koʻrsatmasini bajarish ambulator, tibbiyot boʻlimi statsionarida va rejalashtirilgan holda bemorni kasalxonaga joʻnatish bilan oʻtkaziladi. Bemorlarni kasallik tufayli kasalxonada boʻlishi ularni har tomonlama tekshirilishi uchun yuqori darajada foydalanishi kerak. Bemor kasalxonadan chiqayotganda keyingi dinamik kuzatuv va davolash boʻyicha tavsiyalar beradi. 384. Terapevtik ixtisoslik kasalliklari, sil, surunkali alkogolizm, giyohvandlik, teri-tanosil va ruhiy kasalliklarga chalingan bemorlarni dispanser hisobi va dinamik kuzatuvi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Koʻrsatmalari, IIV Tibbiyot boshqarmasi koʻrsatmalari, yoʻriqnomalari va tavsiyalari asosida IIVning Tibbiyot boshqarmasi bosh mutaxassislari nazorati ostida oʻtkaziladi. 385. Dispanser kuzatuvi ishlarini muvaffaqiyati belgilangan tibbiy hujjatlarni aniq rasmiylashtirish va olib borishga, kasallarni tibbiy tekshiruvlarga oʻz muddatida kelishiga bogʻliq. Ambulator tibbiy daftarcha (025/u-i hisobot daftarchasi) va dispanser kuzatuvi nazorat varaqachalari (030/u-i hisob varaqachasi) asosiy tibbiy hujjatlardan hisoblanadi. Ambulator tibbiy daftarchaga birlamchi va keyingi tibbiy koʻruvlar natijalari, dispanser kuzatuvidagi shaxsni sogʻligʻida boʻlgan oʻzgarishlar kiritiladi. Epikriz yilning toʻliq davri uchun kuzatuv natijalari asosida tuziladi. Epikrizda toʻliq tashxis, davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari rejasi, ishga joylashish boʻyicha maslahatlar, yil davomida qaytadan oʻtkazilishi lozim boʻlgan tekshirishlar soni va muddatlari yoritilgan boʻlishi kerak. Har bir dinamik kuzatuvga olingan bemorlarni nazorat qilish uchun nazorat varaqachasi tuziladi, u shifokor koʻrsatmalari bajarilishini nazorat qilish uchun tezkor hujjat hisoblanadi. Bemorlarni dispanser kuzatuvi varaqachasini, kasalliklar turiga qarab belgilash tavsiya etiladi va shifokor belgilagan qatnash muddatiga qarab alohida, har oyga boʻlingan holda saqlanadi. Shifokor, haftada bir marta shu varaqachalarni koʻrib chiqadi va tekshirish yoki belgilangan muolajalarni bajarish uchun kasalni tibbiyot boʻlimiga oʻz vaqtiga chaqirilishi chora-tadbirlarini koʻradi. 386. Dispanser ishlari natijalarini va uni samaradorligini tahlil qilish dispanser ishlariga baho berish uchun oʻtkaziladi. U yoʻl qoʻygan xatolarni va oʻzini oqlagan uslublarni aniqlash, umumlashtirish va takomillashtirish uchun chora-tadbirlar koʻrish imkoniyatini beradi. Tahlil ikki yoʻnalishda oʻtkaziladi: a) tashkiliy chora-tadbirlar natijasi va sifatiga baho berish; b) dinamik kuzatuv guruhidagi shaxslarga davolash-profilaktika va sogʻlomlashtirishni toʻliq tadbirlarini samaradorligiga baho berish. Dispanserizatsiyaning tashkiliy chora-tadbirlari natijalarini va sifatini baholash uchun quyidagi koʻrsatkichlar hisoblanadi va tahlil qilinadi: a) kontingentni profilaktik koʻrigining toʻla qamrovini; b) kasallikni oʻz vaqtida aniqlash va kasallikni oxirgi davrlarida aniqlanishi sabablarini bilish; v) muhtoj boʻlganlarni oʻz vaqtida dinamik kuzatuvga olinishini; g) kuzatuvga olingan shaxslarni koʻrigi muddatlariga amal qilishni; d) davolash-profilaktika va sogʻlashlashtirish tadbirlarni toʻla, oʻz vaqtida va sifatli oʻtkazilishi. 387. Dispanser kuzatuvidagi bemorlarni alohida guruhlar boʻyicha dinamik kuzatuvining unumliligini baholash uchun quyidagi koʻrsatkichlar tahlil (koʻrsatkichlarning kami 2 yilligi olinadi) qilinadi: a) kasallikning qaytalanish soni; b) vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik bilan asosiy kasallik boʻyicha kasallanish; v) dispanser nazoratidagi shaxslarning sogʻligʻi holatining oʻzgarishi (sogʻayish, sogʻligʻining yaxshilanishi); g) birlamchi nogironlik (dinamik nazoratiga olish uchun sabab boʻlgan kasallik boʻyicha); d) oʻlim holatlari. JIEMlardan ozodlikka chiqqan shaxslar boʻyicha axborotlar oʻtkazilayotgan tahlildan olib tashlanadi. 388. Tibbiy boʻlim boshligʻi muassasada dispanser ishlarini oʻtkazishga javobgar shifokorlardan dispanserizatsiya unumligi va natijalari boʻyicha, kasallanish koʻrsatkichlari boʻyicha, mehnatga layoqatsizlik va uning dinamikasi boʻyicha vaqti-vaqti bilan axborotlar qabul qiladi. Tibbiy boʻlim boshligʻi har yili oʻtkazilgan dispanser ishlari boʻyicha oʻzidan yuqori turgan tibbiy boshligʻiga hisobot beradi. 389. Maxsus kontingentga dispanser usuli bilan tibbiy yordam koʻrsatish uchun quyidagilar talab qilinadi: jiddiy tahlil; aniq tashkiliy ishlar; davolash, sogʻlomlashtirish va profilaktik chora-tadbirlarning yaxshilab oʻylab chiqilgan rejasi va shu rejaning hamma elementlarini roʻyobga chiqarish boʻyicha uslubiy talabchanlik. Quyida berilgan bemorlarni dinamik kuzatuvining taxminiy sxemasida faqat kasallikning koʻp uchraydigan nozologik formalarigina berilgan. Mahkumlarni ishlab chiqarish faoliyatiga va klimatik sharoitga bogʻliq har bir konkret holat boʻyicha sogʻlomlar va bemorlarning belgilangan guruhlarini hisobga olinishi va dinamik kuzatuvini shifokor hal qiladi. Biroq maxsus kontingentni dinamik kuzatuvga olish koʻrsatmalarini kengaytirishga harakat qilish zarur. 390. Hamma sil bemorlari kasallikning aktivligiga, jarayon fazasiga, davolash va kuzatuv davomiyligiga qarab dispanser nazoratining (DNG) 8 ta guruhlaridan biriga hisobga olinadi. Aktiv sil (IA, IB, II, VA, VB DNG) bilan kasallangan mahkumlarni davolanishi va nazorati maxsuslashgan JIEM va sil shifoxonasi (boʻlimlari)ning shifokor-ftiziatrlari tomonidan amalga oshiriladi. III, VB va VII DNG kuzatuvidagi mahkumlar rejimning turiga qarab umumiy asosdagi JIEMlarda saqlanadi va oʻsha yerda ularga dispanser nazorati va retsidivga qarshi davolash oʻtkaziladi. Hamma sil bilan kasallangan voyaga yetmagan mahkumlar kasallikning aktivligiga, jarayon fazasiga, davolash va kuzatuv davomiyligiga qarab dispanser nazoratining 7 ta guruhlaridan biriga hisobga olinadi. VI DNGda oʻpkasida lokal oʻzgarishlar boʻlmagan sil bilan infitsirlangan oʻsmirlar kuzatuvda boʻladi. Bu kontingentni davolash va dispanser kuzatuvi muassasa tibbiyot boʻlimi shifokor-terapevti tomonidan kasalxona shifokor-ftiziatri tavsiyasi asosida amalga oshiriladi. 391. Birlamchi sil kompleksi regional limfa tugunlari va oʻpka toʻqimasida maxsus oʻzgarishlar bilan xarakterlanadi. Bu kasallik asosan bolalarda, kam hollarda esa 18—25 yoshdagi shaxslarda kuzatiladi. 392. Koʻkrak qafasi ichi limfa bezlari sili kasalligida oʻpkada oʻzgarishlar boʻlmagan holda koks oraligi va oʻpka ildizi limfa tugunlari shikastlanadi. Silning surunkali bu shakli asosan oʻsmirlarda kuzatiladi. Kasallikning boshlanishi bola yoshidagilarga toʻgʻri keladi. IIV maxsus kontingentlari orasida esa juda kam hollarda uchraydi. 393. Disseminatsiyali oʻpka silida infeksiya gematogen, limfogen va bronxogen yoʻllar bilan tarqaladi. Disseminatsiya jarayoni oʻtkir, oʻtkir osti va surunkali shakldagi koʻp qirrali klinik oʻzgarishlar bilan kechadi. Oʻtkir va oʻtkir osti shakllari uchun rivojlangan zaharlanish belgilari, jarayonning ikkala oʻpkada joylashganligi, oʻpka toʻqimasining simmetrik va bir xilda zararlanganligi xarakterlidir. Bunday bemorlar tuberkulinga yuqori sezgir boʻladi. Sil mikobakteriyalari asosan oʻpka toʻqimasida yemirilish kuzatilganda topiladi. Disseminatsiyali oʻpka sili kech aniqlanib, davolanmasa yoki davolanish noadekvat boʻlsa kasallik rivojlanib fibroz-kavernali oʻpka siliga aylanadi. Emirilgan infiltrativ oʻpka sili, kavernali yoki fibroz-kavernali oʻpka silida, oʻpkadan qon ketishdagi aspiratsion pnevmoniyada va limfa tugunining bronxga yorib kirishidagi bronxogen yoyilgan oʻchoqlarni disseminatsiyali oʻpka sili oʻchoqlariga kiritilmaydi. Chunki bu bronxogen disseminatsiya jarayonining fazasi hisoblanadi. 394. Oʻchoqli oʻpka silida bir yoki bir nechta polimorf oʻchoqlar asosan oʻpkaning 1-2 segmentlarida joylashgan boʻlib, ularning oʻlchami 10 mmgacha boʻladi. Yangi paydo boʻlgan oʻrta intensivlikdagi yumshoq oʻchoqlardan tashqari eski fibroz-oʻchoqli oʻzgarishlar ham kuzatiladi. Yangi yumshoq oʻchoqlar davolanish natijasida butunlay soʻrilib ketishi yoki oʻrnida kichik fibroz qolishi mumkin. Fibroz-oʻchoqli oʻzgarishlar yoki boshqacha qilib aytganda qattiq oʻchoqlarda jarayon qaytalansa davolanish faqat perifokal yalligʻlanishni soʻrilishiga olib kelishi mumkin. Fibroz-oʻchoqli oʻzgarishlarning faolligini aniqlash uchun chuqur tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim. Faolligi aniqlanmagan shaxslar sildan sogʻayganlar guruhiga kiritiladi. 395. Infiltrativ oʻpka silida bir nechta polimorf oʻchoqlarning bir-biriga qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan yoki gomogen va gomogen boʻlmagan 1 smdan katta boʻlgan infiltrativ-pnevmonik jarayon kuzatiladi. Klinik-rentgenologik belgilari boʻyicha lobulyar, yumaloq, bulutsimon infiltratlar, lobitlar, perississuritlar, kazeoz yalligʻlanishlarga farqlanadi. Aksariyat bemorlarda silning bu shakli oʻtkir osti yoki oʻtkir boshlanib, belgilaridan biri boʻlib oʻpkadan qon ketish hisoblanadi. Oʻz vaqtida aniqlanmagan va davolanmagan infiltrativ jarayonlar yemirishlarga duchor boʻladi. Jarayonning yanada kuchayishi fibroz-kavernali oʻpka silini kelib chiqishini taʼminlaydi. Sil tayoqchalari infiltrativ oʻpka silining yemirilish davrida koʻproq topiladi. 396. Oʻpka tuberkulomalari har xil genezga mansub boʻlib oʻlchami 1—1,5 smli kapsulaga oʻralgan oʻchoqlardir. Kapsulaga ega boʻlgan gomogen, qavatli va konglomeratli tuberkulomalar farqlanadi. Koʻplab va yirik (diametri 4 smdan yuqori) tuberkulomalarda jarayon rivojlanishi yemirilish, sochilish va oʻpkadan qon ketish koʻrinishida boʻladi. Tuberkulomalarni doimo oʻsma kasalliklari bilan differensiatsiya qilish lozim. 1,5—2 smli mayda tuberkulomalar 3 yil mobaynida nazorat qilinadi, jarayon qaytalanishi kuzatilmasa klinik sogʻaygan deb hisoblanadi. Kavernali oʻpka sili bu sil jarayonining yemirilish shakli bilan fibrozli-kaverna oʻrtasidagi oraliq shakldir. 397. Kavernali oʻpka silida kaverna shakllangan boʻlib, odatda rivojlanmagan perifokal yalligʻlanish mavjud boʻladi. Kaverna atrofida esa fibroz kuzatilmaydi. Kavernali oʻpka sili tashxisi asosan infiltrativ, disseminatsiyali oʻpka sili va tuberkulomalarning yemirilish shakllarini davolash jarayonida perifokal yalligʻlanishning soʻrilishi hamda shakllangan kavernaning aniqlanishi bilan qoʻyiladi. Yangi aniqlangan sil bemorlari oʻpkasida shakllangan kavernaning aniqlanishi va perifokal yalligʻlanishning boʻlmasligi tashxisni birlamchi qoʻyishga asos boʻladi. 398. Fibroz-kavernali oʻpka sili fibrozli kaverna atrofidagi oʻpka toʻqimasida rivojlangan fibroz mavjudligi bilan xarakterlanadi. Oʻpka toʻqimasidagi destruksiya maydoni 10—12 oy ichida fibrozli kavernaga aylanishi mumkin, shuning uchun fibroz-kavernali oʻpka sili tashxisi destruksiya aniqlanishidan 10—12 oydan soʻng qoʻyiladi. Bu davr ichida kaverna atrofidagi oʻpka toʻqimasida fibroz rivojlanadi, oʻpka hajm jihatdan kichrayib, qovurgʻalararo masofa kamayadi. Bu belgilar rentgenogrammada yaqqol koʻrinadi. Kavernasi mavjud boʻlgan tsirrotik oʻzgarishlarni ham fibroz-kavernali oʻpka sili shakliga kiritiladi. Silning bu shaklida sil mikobakteriyalari doimo yoki vaqti-vaqti bilan ajralib turadi. Kasallik davolanmasa yoki noadekvat davolansa jarayon qaytalanib toʻlqinsimon kechishga ega boʻladi. 399. Sirrotik oʻpka sili faol sil jarayonining kliniko-rentgenologik koʻrinishlarini saqlanishi bilan oʻpkada fibrozli oʻzgarishlarining ifodalanishi, emfizema va bronxoektazlarning borligi, koks oraligʻi aʼzolari va traxeyaning siljishi bilan xarakterlanadi. Sirrotik oʻpka sili fibroz-kavernali, disseminatsiyali jarayonlarning uzoq kechishidan kelib chiqadi. Undan tashqari tsirrotik oʻpka sili lobit tipidagi infiltrativ oʻzgarishlarning soʻrilishi va biriktiruvchi toʻqimaning oʻsishidan, hamda sil oʻzgarishlari mavjud boʻlgan oʻpka toʻqimasining atelektaz maydonlarida rivojlanadi. Va nihoyat tsirrotik oʻpka sili uzoq kechuvchi plevrit, pnevmoplevrit va pnevmotoraks oqibatida ham kelib chiqadi. Bu holatlardagi tsirrotik sil jarayoni plyevrogen rivojlanishiga ega boʻlgani uchun “plyevropnevmotsirroz” deb ham yuritiladi. Sirrotik oʻpka sili klinikasida silning zaharlanish belgilari, jarayonning qaytalanib turishi, qon tupurish va sil tayoqchalarining ajralib turilishi saqlangan boʻladi. 400. Sil plevriti kamdan kam hollarda mustaqil kasallik boʻlib rivojlanadi. Asosan oʻpka va oʻpkadan tashqari aʼzolar sili bilan birga kechib, sil jarayonlari shakllarining asorati hisoblanadi. Shuning uchun bu tashxis puxta oʻtkazilgan kliniko-rentgenologik tekshiruvlardan soʻng qoʻyilishi kerak. Kaverna yoki plevraosti joylashgan oʻchoqlarning perforatsiyasidan kelib chiqqan plevra empiyemalari bronx yoki koʻkrak oqmalarini keltirib chiqarishi mumkin. 401. Yuqori nafas yoʻllari sili odatda asosiy sil jarayonining asorati boʻlib rivojlanadi, shuning uchun mustaqil jarayon qilib koʻrsatilishi oʻzini oqlamagan. 402. Boshqa aʼzolar va tizimlar sili maxsus jarayonlarning keng koʻlamdagi guruhlarini oʻz ichiga oladi, qaysiki miya qobigʻi va markaziy asab tizimi, ichak, suyak va boʻgʻimlar, tanosil-jinsiy aʼzolar silidan tortib, jigar, taloq, miokard siligacha boʻlgan har xil aʼzolar va toʻqimalarni zararlaydi. Sil xarakteristikasining asosiy elementlari boʻlib jarayon joylashuvi va kengligi, uning fazasi, sil tayoqchalarini ajralishi hisoblanadi. Jarayon joylashuvi va kengligi oʻpka boʻlaklari va segmentlar boʻyicha aniqlanib, tashxisda koʻrsatiladi. Sil jarayoni fazasi yangi aniqlangan bemorlarda sil faolligini va jarayon qaytalanishini yalligʻlanish, yemirilish, sochilish kabi koʻrinishlar bilan xarakterlaydi. Kasallikning kliniko-rentgenologik belgilari bilan kechadigan sil jarayonini faol deb hisoblanadi (belgilari-zaharlanish, perifokal yalligʻlanishi mavjud boʻlgan fibrozli va oʻchoqli oʻzgarishlar, yemirilishi bor yoki yoʻq boʻlgan infiltratlar, eritrotsitlar choʻkish tezligi (EChT) kuchayishi, leykotsitar formulada siljish va boshqalar). Sil jarayoni faolligida albatta davolash choralari koʻrilishi kerak. Silga qarshi preparatlar bilan sinovchi davo oʻtkazilganda rentgenologik ijobiy dinamika kuzatilishi jarayon faolligidan dalolat beradi. Jarayon fazalariga soʻrilish, qattiqlanish, chandiqlanish va ohaklanish kabi jarayonlar kiradi. Bu fazalar sil jarayonining soʻnishidan dalolat beradi. 403. Sil tayoqchalarini ajratilishi kasallik faolligini koʻrsatadi. Kliniko-rentgenologik belgilari mavjud boʻlgan har bir bemorda istalgan usul bilan hattoki bir marotaba sil tayoqchalari aniqlansa yoki kliniko-rentgenologik belgilari boʻlmagan holda sil tayoqchalari ikki marotaba aniqlansa batsilla ajratuvchilar (VK+) deb hisoblanadi. Sil tayoqchalarini aniqlash uchun har bir bemor balgʻami (bronx, traxeya va oshqozon yuvindi suvlari) 2 marotaba oddiy bakterioskopiya usuli bilan tekshiriladi, sil tayoqchalari aniqlanmagan holda flotatsiya usuli bilan tekshiriladi. Bu tekshirishlarni oʻtkazilishidan qatʼiy nazar, birinchi bor aniqlangan bemorlarda yoki jarayon qaytalangan va kuchaygan hollarda davolanishni boshlashdan oldin 3 marotaba ekish usuli bilan tekshiriladi. Keyingi tekshirishlar davolanish jarayonida boʻlib, 1 oyda 1 marotaba toki kamida 3 marotaba bakterioskopik va kultural usullar bilan tasdiqlangan sil tayoqchalarining aniqlanmasligi va tomografiya bilan tasdiqlangan yemirilgan maydonning chandiqlanishigacha amalga oshiriladi. Keyingi tekshiruvlar asosiy ximioterapiya kursini tamomlaguncha 6 oyda 1 marotaba oʻtkazilishi kerak. Asosiy ximioterapiya kursi deb, sil jarayonining sogʻayishiga qaratilgan statsionar yoki ambulator sharoitda antibakterial preparatlar bilan uzoq va uzluksiz kombinatsiyali davolanishga aytiladi. Davolanish davomiyligi soʻrilish va chandiqlanish fazalariga qarab belgilanadi. Yalligʻlangan maydonlarning butunlay soʻrilib ketishi va qoldiq oʻzgarishlarning paydo boʻlishi yoki usiz, yemirilgan maydonlarning yoʻqolishi va sil tayoqchalarining aniqlanmasligidan boshlab 10—12 oydan soʻng, hamda kamida 2 ta rentgenogrammalar bilan tasdiqlangan jarayon stabilizatsiyasini kuzatilishi bilan asosiy ximioterapiya kursini toʻxtatish mumkin. Jarayon stabilizatsiyasini tasdiqlovchi rentgenogrammalar orasidagi vaqt 3 oy boʻlishi kerak. Tergov hibsxonasida oʻtkazilgan ximioterapiya asosiy davolanish kursiga qoʻshiladi. 404. Klinik tashxis quyidagi tartibda shakllantiriladi — klinik shakl xarakteristikasi, jarayonning joylanishi (segment va boʻlaklar boʻyicha), jarayon fazasi, dispanser guruhi, sil tayoqchalarini ajratish (VK+, VK-), asorati. Asorat asosiy tashxisga toʻldiruvchi hisoblanadi. Unga quyidagilar kiradi: oʻpkadan qon ketish, spontan pnevmotoraks, oʻpka-yurak yetishmovchiligi, atelektaz, amiloidoz, buyrak va jigar yetishmovchiligi, bronxial va torakal oqmalar va hokazo. Asosiy tashxisdan soʻng yoʻldosh boʻlgan boshqa aʼzolar va tizimlar kasalliklari koʻrsatiladi. Infiltrativ oʻpka sili tashxisini shakllantirganda jarayon fazasi koʻrsatilmaydi, chunki tashxisning oʻzi jarayon fazasini anglatadi. Kazeoz yalligʻlanish infiltrativ oʻpka silining ogʻir shakli hisoblanib, sil jarayonining asoratiga kiritilmaydi va tashxisni shakllantirganda quyidagicha yoziladi: Tashxis: Oʻng oʻpka yuqori va oʻrta boʻlaklari infiltrativ sili yemirilish va sochilish davri, kazeoz yalligʻlanish tipida. IA VK+. Asorati — Oʻpkadan qon ketish. Oʻpka-yurak yetishmovchiligi II darajasi. Tashxis unumli davolanish oqibatida rentgenotomografik tekshiruv bilan tasdiqlangan yemirilish oʻchogʻining chandiqlanishi va VK ajralishining toʻxtatilishidan 10—12 oydan soʻnggina oʻzgartirish mumkin. Undan tashqari sil bemorlari kontingenti sil jarayonining formasi, fazasi va aktivligiga binoan dispanser guruhlariga ajratiladi, qaysiki guruhlar klinik tashxisda ham koʻrsatiladi. 405. I DNG — bu guruhga aktiv sil bemorlari kiritilib, ular klinik sogʻayish va mehnat qobiliyatini tiklash uchun tibbiy hamda ijtimoiy profilaktik tadbirlarga muhtoj hisoblanadi. Sil infeksiyasi oʻchogʻini sogʻlomlashtirish tadbirlari oʻtkaziladi. I DNG quyidagi”A” va “B” guruhlarga boʻlinadi: “A” guruh — sil jarayoni birinchi bor aniqlangan, ilgari unumli davolangan sil jarayonining rivojlangan yoki qaytalangan bemorlar. Ular asosiy kompleks ximioterapiya kursiga muhtojdirlar, koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, statsionar sharoitida xirurgik muolajalar qoʻllanishi bilan jarayon turgʻunligiga qadar davolanishlari mumkin. “B” guruh — toʻliq boʻlmagan yoki unumsiz antibakterial davolanish oʻtkazilganda, hamda ularni oʻtkazishga qarshi koʻrsatmalar oqibatida surunkali sil jarayoni shakllangan bemorlar. VK ajratilishi va kaverna 2 yildan ortiq saqlanishi yoki VK ajratmaydigan qobiq hosil qilib haltalangan empiyema, yemirilgan tuberkuloma mavjud boʻlgan bemorlar bu guruhda kuzatiladi. Bular orasidan uzoq ximioterapiya yoki xirurgik davolanishga muhtoj bemorlar tanlanadi. Uni oʻtkazishga imkoniyat boʻlmasa, ularga statsionar sharoitida jarayon zoʻrayishini soʻndirish uchun yoki ambulator sharoitlarda uni oldini olish uchun qisqa muddatli davolanish kurslari oʻtkaziladi. II DNGda I DNGdan oʻtkazilgan soʻnuvchi aktiv sil bemorlari nazoratda boʻladi. Ularda jarayon barqarorligi yuzaga kelgan boʻlib, batsilla ajratilishi toʻxtagan boʻladi va oʻpkasida yemirilish maydonlari boʻlmaydi. Bu bemorlar yiliga 2 marotaba 2—3 oydan ximioterapiya kurslarini ambulatoriya sharoitida qabul qilishi lozim boʻladi. III DNGda — I-II DNGdan oʻtkazilgan sil kasalligidan sogʻaygan shaxslar kuzatuvda boʻladi. Ular yiliga 2 marotaba mavsumiy 2 oylik kasallik qaytalanishiga qarshi boʻlgan ximioterapiya kurslarini ambulatoriya sharoitida qabul qilishlari lozim (6-ilova). IV DNGda batsilla ajratuvchi sil bemorlari bilan yaqin muloqotda boʻlgan shaxslar kuzatuvda boʻladi. Ularga sil preparatlari bilan bir marta 2 oylik ximioprofilaktika davolash kursi oʻtkazilishi lozim. V DNG — oʻpkadan tashqari aʼzolar sili bemorlari kuzatuvda boʻladi. Uning 3ta guruhchasi mavjud boʻlib, “A” guruhi — I DNGga, “B” guruhi — IIDNGga, “V” guruhi — III DNGga mos keladi va ularga kerakli davolash-profilaktika chora-tadbirlari oʻtkaziladi. VII DNG — oʻpkasida katta qoldiq oʻzgarishlar mavjud shaxslar hayot davomida nazoratda turadi va ularga organizmning rezistentligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar oʻtkazilib, organizmning kurashish kuchini susaytiruvchi omillar yuzaga kelgan vaqtda ximioprofilaktika kurslari oʻtkaziladi. “O”(nolinchi) guruhda oʻpkasida maʼlum oʻzgarish mavjud boʻlib, faolligini aniqlash zarur boʻlgan shaxslar nazoratda turadi. Ularda 3 oy mobaynida oʻpkasida sil faolligi bor yoʻqligini aniqlash lozim. Faolligi aniqlangandan soʻng DNGning qaysi biriga mansub boʻlsa shu guruhga mos ravishda kerakli davolash-profilaktika chora-tadbirlari olib boriladi. Bemorni bir guruhdan boshqa guruhga oʻtkazish yoki dispanser hisobidan oʻchirish tibbiyot boʻlimi (sil shifoxonasi yoki boʻlimi) boshligʻi va davolovchi shifokor-ftiziatr ishtirokida har bir holat uchun alohida, komissiyada, asoslangan, kerakli tekshirishlar bilan tasdiqlangan va tibbiy karta (kasallik tarixi)ga oʻrnatilgan tartibda qayd qilish bilan koʻrib chiqiladi. I-guruhdagi bemorlar II guruhga asosiy ximioterapiya kursi yoki xirurgik muolajalar unumli oʻtkazilib, kliniko-rentgenologik va laborator koʻrsatkichlar bilan tasdiqlangan VK ajratilishi va destruksiya maydonining yoʻqolgan holatlarda oʻtkaziladi. Oʻpkasida kichik formadagi destruksiyasiz sil jarayoni mavjud, VK ajratmaydigan bemorlarda toʻliq soʻrilish yoki kichik qoldiq oʻzgarishlar qolgan boʻlsa, I guruhdan toʻgʻridan— toʻgʻri III guruhga oʻtkazilishi mumkin. Kichik qoldiq oʻzgarishli bemorlar II DNG da kamida 1 yil mobaynida kuzatiladi. Sil jarayoni toʻliq davolanmasligi va surunkali destruksiyali sil jarayonidan keyingi katta qoldiq oʻzgarishlarda bu guruhda nazorat qilish muddati 2—3 yilga choʻziladi. Tuberkulomasining diametri 4 smdan katta boʻlgan bemorlar koʻp yillar mobaynida kuzatuvda boʻladi. III DNG da kuzatuv muddati aniqlangan sil jarayonining shakliga qarab belgilanadi. Aniqlangan sil jarayonida destruksiyasiz va VK ajratmaslik hollarida kuzatuv muddati — 3 yil, surunkali destruksiyali katta sil jarayonida esa — 5 yil. 406. Ichkilikbozlik va giyohvandlik bilan kasal mahkumlar maxsus JIEMlarida saqlanadi va davolanadi, bu mahkumlarni shu muassasa psixiatr va narkolog shifokorlari dispanser koʻrigidan oʻtkazadilar. Agarda ichkilikbozlik va giyohvandlikka qarshi majburiy davolanishga muhtoj mahkumlar mutaxassis-shifokorlar boʻlmagan JIEMga yuborish hollarida, davolash va dispanser nazoratini shu muassasa tibbiyot boʻlimi boshligʻi yoki shifokor-terapevti psixiatr-narkolog tavsiyasi asosida olib boradi. Bu hollarda dispanser nazoratini olib borish asoslari oʻzgarmaydi. 407. Ichkilikbozlikka qarshi majburiy davolanishga lozim boʻlgan, hamda shunday davolanishni qabul qilgan hamma mahkumlar ozodlikdan mahrum etilgan joylarda jazoni oʻtashni davom ettirgan holda dispanser hisobiga olinadi. Ularga oʻrnatilgan namunadagi nazorat kartasi yurgiziladi va 2 ta boʻlimdan iborat aktiv va passiv hisobga ega boʻlgan kartotekaga joylashtiriladi. Ichkilikbozlik bilan kasal mahkumlar JIEMga jazoni va majburiy davolanishni oʻtash uchun kelganlarida kamida 3 kun ichida psixiatr-narkolog shifokori tomonidan koʻriladi va 1-guruh dispanser hisobiga qoʻyiladi. Bu mahkumlarga aktiv va madad beruvchi ambulator, zarur boʻlgan holda statsionar ichkilikbozlikka qarshi davo, halq sudi tomonidan tibbiy xaraktyerga ega boʻlgan majburiy choralar bekor qilinguncha yoki JIEMdan ozod boʻlgunga qadar olib boriladi. 1-guruh dispanser hisobiga shunday mahkumlar olinishi mumkinki, ichkilikbozlikka qarshi majburiy davo olishga majbur boʻlmagan, oʻzlari mustaqil ravishda narkologiya yordamiga murojaat etib, ichkilikbozlikka qarshi davoga ijobiy natija beradigan mahkumlar kiradi. Bu mahkumlar murojaat etgan vaqtdan boshlab hisobga olinadi. Agarda ozodlikdan mahrum etilgan joyda mahkum ichkilikbozlik bilan kasallanganligi aniqlansa va davolanishdan bosh tortsa, sud tomonidan majburiy davolanish tavsiya etilsa, shu vaqtdan boshlab dispanser nazoratiga qoʻyiladi. Birinchi guruh dispanser nazoratida turuvchi mahkumlar uchun 6 oy muddatgacha boʻlgan ichkilikbozlikka qarshi samarali davolanish tavsiya etiladi. Har bir holatda davolanish muddati davomiyligi tibbiyot boʻlimi boshligʻi, psixiatr-narkolog shifokor va terapevt-shifokor tarkibdagi komissiya tomonidan har bir kasal mahkumni oʻziga xosligi va kasallik kechishiga qarab belgilanadi. Bemorlar bir oyda bir marotaba shifokor koʻrigiga chaqiriladi. Toʻliq aktiv ichkilikbozlikka qarshi davolash muolajalarini olgan mahkumlar, sud tomonidan majburiy xarakterdagi tibbiy chora-tadbirlarni bekor qilingan sharoitlarda mahkumlar passiv hisob guruhiga oʻtkaziladi. Madad beruvchi davolash, faqatgina kasallik qaytalanganda (ichkilikni qayta boshlab yuborganda) yoki shifokorga alkogolga oʻtkir moyillik sezgan hollarida mustaqil ravishda murojaat etganlarida olib boriladi. Agarda mahkum ichkilikni qayta boshlab yuborgan hollarida, kasallik qaytalanishiga qarshi madad beruvchi davodan bosh tortsa, u holda sudga murojaat etib mahkumga ozodlikdan mahrum etilgan joyda majburiy davolanishni tayinlanishiga maʼmuriyat huquqi borligi haqida ogohlantiriladi. Passiv guruh hisobida kuzatilayotgan kasallar profilaktika koʻruvi yoki kasallik qaytalanishiga qarshi madad beruvchi davo oʻtkazilish davrida psixiatr-narkolog shifokori tomonidan koʻrib boriladi. 408. Giyohvandlikdan majburiy davolanishi lozim boʻlgan mahkumlarni hammasi dispanser nazoratiga qoʻyiladi. Ularga oʻrnatilgan namunadagi nazorat varaqasi yurgiziladi, 2 ta nazorat guruhi koʻzda tutilgan: faol (1-DXG), qayta nazorat (2-DXG). Oʻzbekiston Respublikasi JKni 96-moddasiga muvofiq giyohvandlikdan davolanishi majbur boʻlgan mahkumlarning hammasi aktiv guruh dispanser hisobiga quyiladi. Bu shaxslarga majburiy tartibda, davomiyligi 60 kundan kam boʻlmagan giyohvandlikka qarshi birlamchi statsionar davolanish kursi va madad beruvchi ambulator davolanish kursi mehnat terapiyasi bilan birgalikda olib boriladi. Amaliyot shuni koʻrsatayaptiki, JIEM tizimida giyohvandlikka qarshi majburiy davolanish optimal muddati 2 yilga boradi. Kuzatuvdagi giyohvandlik bilan kasal mahkumlarni 1-yil davolanishida bir oyda bir marotaba psixiatr-narkolog tomonidan koʻrikdan oʻtkazib boradi. 2-yili esa 2 oyda bir marotaba koʻrikdan oʻtkazadi. har 3 oyda 3—4 haftalik madad beruvchi ambulator davo kursi olib boriladi. Giyohvandlikka qarshi davolash uslubini har bir holat uchun davolovchi shifokorni oʻzi belgilaydi. Giyohvandlik bilan kasal mahkumlar 2 yil davomida tartib bilan davolansalar, tibbiyot boʻlimi boshligʻi, psixiatr-narkolog shifokor va terapevt-shifokor tarkibdagi komissiya tomonidan majburiy davolanishni toʻxtatish haqida qaror qabul qilinishi mumkin. Toʻliq davolanish kursini olmagan (bir yildan kam) shaxslarga majburiy davolanish kursini toʻxtatish haqida qaror qabul qilish tavsiya etilmaydi. Giyohvandlik bilan kasal mahkumlar oʻrnatilgan tartibdagi majburiy davolanish kursini tugatganlaridan soʻng, komissiya koʻrigidan soʻng 2-guruh dispanser nazorat hisobiga oʻtkaziladilar. Bu guruhda ular muddatlari tugagunlariga qadar (5 yildan koʻp boʻlmagan muddatda turgʻun remissiya boʻlsa) va narkolog shifokori tomonidan bir yilda 2 marotaba koʻrib boriladi. 409. Barcha voyaga yetmaganlar tergov hibsxonalarida boʻlgan vaqtlarida, ularni boʻgʻma (difteriya) kasalligini chaqiruvchisi va gijjalari bor-yoʻqligiga tekshiriladi. Bu tekshiruvlar musbat natijalar bersa, toʻliq davolash-profilaktika va epidemiyaga qarshi choralar oʻtkazilgandan soʻng ularni tarbiya koloniyalariga yuborilishiga ruxsat etiladi. Oʻsmirlarda gijja aniqlanganda, gijjalarni tushirish choralari koʻriladi, shu tadbirlar tugallanmay qolgan hollarda, ular muassasaga borgach tugatiladi. Koʻrsatmaga asoslanib boʻgʻma va boshqa yuqumli kasalliklarga qarshi emlash oʻtkaziladi. Koʻkrak qafasi aʼzolarini profilaktik tekshiruvlaridan faqat flyuorografiya tekshiruvi oʻtkaziladi. 410. Voyaga yetmaganlarni qabul qilib olish guruhi tarkibiga kiruvchi tibbiy boʻlim boshligʻi, muassasaga yangi kelgan mahkumlarni ular salomatligi holatini eʼtiborga olgan holda tegishlicha ishga joylashtirish, mutaxassislik va umumiy taʼlim oʻqishi boʻyicha, halq xoʻjaligi va unga bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarish korxonalarida qoʻllanishi mumkin boʻlgan kasb mutaxassisligiga oʻqitish haqida guruh rahbariga oʻz tavsiyalarini beradi. Bir vaqtning oʻzida vrach-psixiatrda ruhiy profilaktika va davolanishga muhtojlar yoki psixolog va tarbiyachi tomonidan tarbiyaviy-psixologik taʼsirga muhtojlar aniqlanadi. 411. Yilda ikki marta barcha tarbiyalanuvchilar chuqur tibbiy profilaktik koʻrikdan oʻtkaziladi (antropometrik oʻlchovlar, vaznini tortib koʻrish va laboratoriya tahlillari hamda flyuorografik tekshiruvlar). Koʻrik natijalariga koʻra sogʻligini holati va jismoniy quvvatiga qarab tarbiyalanuvchilar jismoniy tarbiya mashgʻulotlarini oʻtkazish uchun quyidagi guruhlarga boʻlinadi: asosiy, tayyorlov, maxsus va nogironlar. Sogʻligi ahvoli yaxshilanib borishiga qarab bir guruhdan boshqasiga oʻtkaziladi. Asosiy guruhga sogʻligʻida oʻzgarish boʻlmagan, hamda sogʻligʻida morfologik va funksional oʻzgarishlari koʻp boʻlmagan, jismonan baquvvat boʻlgan oʻsmirlar kiradi. Ular oʻquv dasturi boʻyicha majburiy boʻlgan jismoniy tarbiya mashgʻulotlarida qatnashib, belgilangan normativlarni topshiradilar va jismoniy sogʻlomlashtirish tadbirlarida qatnashadilar, qoʻshimcha sport toʻgaraklariga qatnashishlari mumkin. Tayyorlov guruhiga salomatlik holatida biroz oʻzgarishlar boʻlgan va jismonan baquvvat boʻlmagan oʻspirinlar kiradi. Jismonan baquvvat boʻlmagan oʻspirinlar bilan jismoniy tarbiya darsi harakatlanish qobiliyatlarini va koʻnikmalarini asta-sekinlik bilan oshirib borishga qaratilgan, hamda organizmga ortiqcha eʼtibor talab qiladigan (puls, qon bosimi va boshqa koʻrsatgichlarni nazorat qilish) mashqlar kiritilmagan oʻquv dasturi asosida olib boriladi. Ular belgilangan normativlarni tanlab topshiradilar, jismoniy sogʻlomlashtirish tadbirlarida qatnashadilar. Umumiy jismoniy tarbiya toʻgaraklariga borishlari mumkin. Maxsus guruhga sogʻligʻida sezilarli, doimiy yoki vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlgan oʻzgarishlari bor boʻlgan, oʻqish va mehnat faoliyatiga ruxsat etilgan oʻspirinlar kiradi. Ular bilan jismoniy tarbiya darslari maxsus dastur asosida kasalligini xususiyati va ogʻirligi inobatga olingan holda olib boriladi va davolash tadbiri sifatida oʻtkaziladi. Bu turkum bilan qoʻshimcha mashgʻulotlar, sport oʻyinlari tashkillashtiriladi, sogʻligini ahvoli nazorat qilinadi. Ayrim oʻspirinlar bilan mashgʻulotlar vrach maslahati asosida oʻtkaziladi. 412. Muassasaning tibbiy xodimlari oʻspirinlar ichidan sogʻligi boʻyicha sogʻlomlashtirishga, tibbiy kuzatuvga va kuchaytirilgan ovqatlantirishga muhtojlarini ajratib olib tibbiy boʻlim statsionarida sogʻlomlashtirish guruhlarini tuzadi. Sogʻlomlashtirish guruhlariga quyidagi oʻspirinlar kiritiladi: a) jismonan kamquvvat va vazni belgilangan koʻrsatkichlardan past boʻlganlar; b) har xil ogʻir kasalliklarni, jarohatlarni va jarrohlik operatsiyalarni boshdan kechirganlar; v) sogʻligʻida sezilarli, doimiy tarzdagi oʻzgarishlari boʻlib maxsus guruhga kiritilgan va doimiy dispanser kuzatuv guruhi hisobida turuvchi voyaga yetmaganlar. Tibbiy boʻlim boshligʻi sogʻlomlashtirish guruhidagilar roʻyxatini tuzib, uni muassasa boshligʻi imzosi bilan tasdiqlaydi. Sogʻlomlashtirish guruhiga kiritilganlarni sogʻlomlashtirish muddatini vrach aniqlaydi va u 30 kundan oshmasligi kerak. Tibbiy koʻrsatkichlar asosida bu muddat oʻzgartirilishi ham mumkin. Bu davr ichida oʻspirinlar statsionarda boʻladilar. Ularga kun tartibini tibbiyot boʻlimi boshligʻi aniqlaydi. Ular muassasa maktabiga, kasb-texnika oʻquv yurtiga qatnashi mumkin, ishga borsa u mehnat-davolanish koʻrinishida boʻladi. Tibbiyot xodimi nazorati asosida davolash va jismoniy tarbiya mashgʻulotlari oʻtkaziladi. Bu guruh aʼzolarini tibbiyot hujjatlarida ularni vazni ogʻirligi, kun tartibi, dori-darmon va vitamin bilan davolash, jismoniy mashgʻulotlar va ishlash natijalari yozib boriladi. 413. Voyaga yetmaganlar saqlanadigan muassasalarda tibbiy-sanitariya taʼminotini takomillashtirish maqsadida quyidagi tadbirlar koʻriladi: a) tarbiya koloniyalari yuqori malakali konsultativ va statsionar yordam olish uchun shu hududdagi tuman, viloyat kasalxonalariga biriktiriladi; b) Oʻzbekiston Respublikasi IIV JIEBB Respublika kasalxonasi har yili 2-marta profilaktik koʻrik oʻtkazishga yordam berishi uchun mutaxassislar: otolaringolog, nevropatolog, okulist, jarroh, stomatolog, psixiatr va boshqa mutaxassislarni ajratadi. Rentgen-flyurografiya oʻtkazish guruhi shu koʻrik rejalangan vaqtdan oldinroq barcha tarbiyalanuvchi — oʻspirinlarni flyuorografiya koʻrigidan oʻtkazadi; v) Oʻzbekiston Respublikasi IIV JIEBB Respublika kasalxonasi mutaxassislari voyaga yetmaganlar saqlanadigan muassasalarga konsultativ va metodik yordam koʻrsatadilar. Ular muassasaga kelib dispanser nazorat guruhida hisobda turganlarga dispanser kuzatuvini tashkillashtirishda, ularga davolash-profilaktika tadbirlarini toʻlaligicha oʻtkazilishiga, alkogolizm va giyohvandlikka chalingan bemorlarga majburiy davolashni oʻtkazishda yordam koʻrsatadilar. Bu ishlarni amalga oshirish uchun dermatovenerolog, ftiziatr hamda boshqa mutaxassis-shifokorlar muassasaga borib amaliy yordam koʻrsatadilar. 414. Tibbiy boʻlim vrach-terapevti statsionarda 2 hafta ichida davolanishi mumkin boʻlgan bemorlarni davolaydi. Bu muddatdan uzoqroq vaqt ichida davolanishi kerak boʻlgan hollarda vrach bemor oʻspirinni JIEBB Respublika kasalxonasiga yoki yaqin atrofdagi sogʻliqni saqlash idoralari kasalxonalariga oʻrnatilgan tartibda yuboradi. 415. Muassasaga kelgan barcha oʻspirin mahkumlar vrach-psixiatr koʻrigidan oʻtishi kerak. Tibbiy koʻrsatmalari boʻyicha majburiy davolash choralarini qoʻllash belgilangan voyaga yetmagan mahkumlar ixtisoslashtirilgan muassasalarda davolanadilar. Ambulator davolash (ixtisoslashtirilgan muassasa boʻlmagan holatlarda xam mutaxassis tavsiyasi va nazorati ostida) tibbiy boʻlimda vrach-psixiatr (psixiatr-narkolog) yoki tibbiy boʻlim boshligʻi tomonidan amalga oshiriladi. Giyohvand bemorlarni tarbiya koloniyasi sharoitida davolash, majburiy tartibda mehnat va oʻqish jarayoni bilan uzluksiz ravishda, muassasa texnika mutaxassislik bilim yurti yoki umumiy taʼlim maktabining giyohvand bemorlar bilan ishlash jarayonini tashkil qilish tayyorgarligidan oʻtgan xodimlarini jalb qilgan holda olib boriladi. Yuqorida koʻrsatilgan barcha tadbirlar vrach-psixiatr tomonidan tarbiyachi va psixolog bilan hamkorlikda olib boriladi. Ular tomonidan oʻspirinlar orasida sogʻlom turmush tarzi, giyohvand moddalarni zarari haqida kompleks tadbirlar targʻiboti olib boriladi. 416. Ayollarga tibbiy yordam koʻrsatish boʻyicha TX va JIEMlar tibbiyot boʻlimlari vazifalari quyidagilardan iborat: a) homiladorlikning kechishida, tugʻish va tugʻishdan keyingi davrda roʻy berishi mumkin boʻlgan asoratlarni oldini olish tadbirlarini koʻrish; b) ginekologik kasalliklarni oldini olish va davolash. 417. Tibbiy boʻlim quyidagilarni amalga oshiradi: a) homilador ayollarni dispanser koʻrigidan oʻtkazish; b) tugʻishga tayyorgarlik uchun psixoprofilaktika ishlarini olib borish; v) “onalar maktabi” ishini olib borish. Tibbiy boʻlim quyidagilarni nazorat qiladi: a) ayollarni mehnatga toʻgʻri jalb qilib ishlatilishini (homiladorlar va koʻkrak yoshidagi bolali ayollarni tungi xizmatlarga, ish vaqtidan ortiqcha ishlarga, zararli ishlab chiqarishga va dam olish kunlarida ishga jalb etilmasligini); b) gigiyena xonalari borligini va ularni sanitariya holatini, jihozlanishini; v) homilador va koʻkrak yoshidagi bolalari bor ayollarni ovqatlanishini nazorat qiladi. 418. Tergov hibsxonalari va JIEMlarida saqlanayotgan homilador ayollar tugʻish uchun muassasa joylashgan hududdagi sogʻliqni saqlash tizimidagi tugʻruqxonalarga yotqiziladi. 419. Barcha homilador ayollar dispanser kuzatuvida boʻladi. Akusherlik patologiyasi va ekstragenital kasalliklari bor boʻlgan ayollar alohida “xavfli” guruhga ajratiladi. Homilador ayol birlamchi koʻrikdan oʻtayotgan paytda: a) hayoti va kasallik tarixi maʼlumotlari toʻplanadi, ichki bezlar faoliyatiga, xayz koʻrishga, uning kechishi va avvalgi homiladorligi, tugʻish va ularni kechishi haqida maʼlumotlar yigʻiladi; b) umumiy, maxsus va ultratovush tekshirishlari oʻtkaziladi, vazni va qon bosimi oʻlchanadi; v) laboratoriya tekshiruvlari (qon, siydikning umumiy tahlili, Vasserman tekshiruvi homiladorlikning birinchi va ikkinchi davrida oʻtkaziladi, qon guruhi, rezusni qaysi guruhga mansubligi, qin ajratmalarini, OITS tekshiruvlari) oʻtkaziladi; g) vrach terapevt va stomatolog koʻrigi oʻtkaziladi. Akusherlik anamnezi ogʻir kechgan boʻlsa, homilador ayollar toksoplazmozga tekshiriladi, kerakli mutaxassislarga ahvoliga qarab koʻrsatiladi. Akusher-ginekolog koʻrigiga kelish muddatlari quyidagicha belgilanadi: a) homiladorlikning 1 davrida — 1 oyda 1-marta; b) homiladorlikning 2 davrida — 1 oyda 2-marta; v) homiladorlikning 32 haftasida — har haftada; g) akusherlik anamnezi ogʻir kechgan hollarda, homilador ayol kasal hollarda yoki shu homiladorlik patologik kechayotgan (statsionar davolanish zarur boʻlmagan) hollarda necha kunda koʻrik oʻtkazish alohida hal qilinadi, zarur boʻlsa kerakli hajmda laboratoriya tekshiruvlari oʻtkaziladi. Homiladorlik aniqlangan vaqtdan boshlab ayol yengil ishga koʻchiriladi va quyidagilar oʻtkaziladi: a) shaxsiy gigiyena qoidalariga, ish va dam olish tartibini saqlash haqida sanitariya-targʻibot ishlari oʻtkaziladi; b) nosogʻlom boʻlgan homilador ayollar (yurak kasalliklari, homiladorlik toksikozi va boshqalar) bilan jismoniy tarbiya mashgʻulotlari alohida tartibda maxsus mashqlar bilan oʻtkaziladi; v) har haftada bir marta tugʻish uchun ayolni ruhiy jihatdan tayyorlash mashqlari oʻtkaziladi (6 dars); g) homiladorlikning 14—16 haftasidan boshlab “onalar maktabi” darsi oʻtkaziladi. Statsionar tekshirishga va davolanishga quyidagi ayollar yuboriladi: a) homiladorlik patologik kechgan (toksikozni ogʻir koʻrinishlari, bola tashlash xavfi boʻlganda, nefropatiya, preeklampsiya, jinsiy aʼzolar yoʻlidan qon oqqanda, homila ota-onasining qon rezusi qarama-qarshi boʻlgan homiladorlikda, muddatidan oldin tugʻib qoʻyish xavfi boʻlgan va boshqa) hollarda; b) ekstragenital kasalliklar (yurak nuqsoni, qon bosim kasalligi, giperterioz, diabet, anemiya, leykoz, tsistit va boshqa) qayd etilgan hollarda; v) oʻzi sogʻlom boʻlgan ayollarda tugʻish jarayoni qiyinchiliklar (bachadondagi chandiq, homila koʻndalang yoki yonlama joylashganda, bachadonda bir necha homila boʻlganda, homila ona qornida nobud boʻlganda, bachadon miomasi va boshqalar) boʻlishi mumkin boʻlgan hollarda; g) ambulatoriya sharoitida tashxis qoʻyishni, kasallik asoratini aniqlash imkoni boʻlmagan hollarda. 420. Akusherlik statsionaridan chiqqandan soʻng koʻrik quyidagi muddatlarda boʻladi: a) 7—10 kundan keyin — 1 koʻrik; b) 1 oydan keyin — 2 koʻrik; v) 2 oydan keyin — 3 koʻrik. Birinchi koʻrik paytida akusherlik statsionari maʼlumotlari oʻrganiladi, shikoyatlar aniqlanadi, kerak boʻlsa qinni tekshiruvlari oʻtkaziladi. Shaxsiy gigiyena talablarini bajarish haqida suhbatlar oʻtkaziladi. Zarurat boʻlgan hollarda mutaxassis vrachlarning maslahat koʻriklari oʻtkaziladi. Ikkinchi koʻrik paytida ayolning shikoyatlari oʻrganiladi, zarurligiga qarab laboratoriya tekshiruvlari oʻtkaziladi. Tugʻishdan keyingi davrni kechishi fiziologik holatda boʻlsa uchinchi koʻrikdan soʻng ayol dispanser hisobidan oʻchiriladi. Tuqqan ayolning sogʻligi ahvolini vrach akusher-ginekolog, tugʻilgan chaqaloqni ahvoli va oʻsishini vrach-pediatr kuzatadi. 421. Ginekologik yordam koʻrsatishni tashkillashtirish vazifalari: a) ginekologik kasalliklarni oldini olish; b) ularni ilk boshlanish davrida aniqlash; v) ginekologik bemorlarga tibbiy yordam koʻrsatish. Ayollardagi ginekologik kasalliklar akusher-ginekolog qabuliga ayollar murojaat etganda va har yilgi profilaktik koʻrik vaqtida aniqlanadi. JIEM va TX saqlanayotgan barcha ayollar koʻruvdan oʻtishi kerak, ular akusher-ginekolog vrachi tomonidan har yili kamida bir marta koʻriladi. Kasallik aniqlanganda (yoki uni borligiga shubha boʻlganda) vrach quyidagilarni oʻtkazadi: a) kasallik tarixi yigʻiladi; b) kasallarni umumiy va ginekologik koʻrikdan oʻtkaziladi; v) bakteriologik va tsitologik tekshiruvlar oynaga surkash yoʻli bilan olinadi. Rejali asosda statsionarga yotqiziladigan bemorlar oldin toʻliq tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi, ular uchun statsionarda boʻsh joy qoldiriladi. Ayollardagi bor boʻlgan kasallikni tibbiy boʻlim sharoitida davolashni imkoni boʻlmasa ularni sogʻliqni saqlash idoralari kasalxonalariga yuboriladi. Kerak boʻlgan hollarda homilani oldirib tashlash uchun quyidagilar oʻtkaziladi: a) qonni Vasserman usuli bilan tekshirish; b) qinni surkov olib tekshirish; v) birinchi bor homilador boʻlganlar qonini rezusga tekshirish. Boshqa tekshiruvlar zaruriyatga qarab oʻtkaziladi. Sunʼiy yoʻl bilan homilani rivojini toʻxtatishga boʻlgan qarshiliklar: a) kechishi oʻtkir va oraliq soʻzak (gonoreya); b) qayerda joylashganidan qatʼiy nazar kechishi oʻtkir va oraliq barcha yalligʻlanish hollari; v) oʻtkir yuqumli kasalliklar. Ginekologik bemorlar ikki guruhga boʻlinadi: a) davolanishi talab etilayotganlar; b) muntazam kuzatuvga va koʻruvga muhtojlar. Birinchi guruhga jarrohlik usuli bilan davolanish talab qilinadigan tashqi jinsiy aʼzolarining oʻta xavfli oʻsmalari, xavfli boʻlmagan oʻsmalari, bachadon miomasi, kistomasi va tuxumdon kistasi, qin shilliq qavati osilib tushishi va osilib qolishi hollari; menstrual buzilishi boʻlgan bemorlar, patologik klimaksi va boshqa holatlar boʻlgan bemorlar kiradi. Ikkinchi guruhga belgilari yaqqol bilinmaydigan, davolanishga muhtoj boʻlmagan miomalari bor boʻlgan ayollar, operativ-jarrohlik davolanishi kerak boʻlmagan tuxumdon va qin kistasi bor boʻlgan bemorlar, bachadon va qin shilliq qavatlari chiqib turadigan va jarrohlik yoʻli bilan davolanishga qarshiliklari boʻlgan, hamda operativ yoki konservativ davolanishdan soʻng birinchi guruhdan oʻtkazilgan bemorlar kiradi. Qancha muddatga, necha martalab koʻrikdan oʻtkazish, kuzatuv muddatlari har bir ayol uchun vrach tomonidan kasallikning kechishi, kasallik davri va uning oʻziga xos kechishi hisobga olingan holda aniqlanadi. 422. Bolalar uyi mahkuma ayollarning bolalarini saqlash va tarbiyalashga moʻljallangan bolalar muassasasidir. Bolalar uyi oʻrnatilgan tartibda ayollar jazoni ijro etish muassasalarida tashkillashtiriladi. Bolalar uyi muassasa hududidan tashqarida joylashadi yoki mahkumalar umum yashash joyidan ajratilgan boʻladi. Bolalar uyi joylashgan yer maydoni toʻsiq bilan oʻralgan boʻlib, u yerda har bir guruh, bolalar yil davomida sayr qilishi va toza havoda uxlashlarini moʻljallab alohida jihozlanadi. Bolalar uyida bolalar tugʻilganidan to uch yoshga toʻlguniga qadar tarbiyalanadi. Bolalar uyidagi bola uch yoshga toʻlganidan keyin onasining roziligi bilan uning qarindoshlariga yoki homiylik va vasiylik organi qaroriga koʻra boshqa shaxslarga berilishi mumkin yoki boshqa sharoitlarda bolalar sogʻliqni saqlash idoralariga qarashli bolalar muassasalariga oʻtkaziladilar. Barcha chaqaloqlar Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FXDYo) idoralaridan oʻz vaqtida roʻyxatdan oʻtkazilib, tugʻilganligi haqidagi guvohnoma rasmiylashtirilishi shart. Bola oʻlik tugʻilsa yoki chaqaloq tugʻilganidan keyingi yetti kun ichida vafot etsa, bunday holatlar uch kun muddat ichida FXDYo idoralarida qayd etish roʻyxatidan oʻtkazilishi kerak. Tugʻilishdan oldin nobud boʻlgan har bir bola (homila) haqida tegishli maʼlumotnoma toʻldiriladi. Bolalar uyida har bir bolaga turar joyi maydoni 5 kvadrat metrdan (shu hisobda yotoq xonasi, oʻynaydigan joyi, ovqatlantirish xonalari) kam boʻlmasligi kerak. Yotoqxonada har bir bolaga toʻgʻri keladigan maydon 2 kv.m. kam boʻlmasligi kerak. Bolalar uyi faoliyatini uning boshligʻi — vrach-pediatr boshqaradi, u bolalar uyining tibbiy, tarbiyaviy va boshqaruv-xoʻjalik faoliyatiga rahbarlik qiladi, amaldagi sogʻliqni saqlash qonunchiligi va Oʻzbekiston Respublikasi IIV buyruq va yoʻriqnomalari asosida ish yuritadi. Bolalar uyi joylashgan muassasa boshligʻi va shu muassasa tibbiy boʻlim boshligʻi bolalar uyi faoliyatini tashkillashtirishga shaxsan javobgardirlar. 423. Bolalar uyida sogʻlomlashtirish va tarbiyaviy ishlarni toʻgʻri tashkillashtirish uchun bolalar yoshiga qarab boʻlingan guruhlar tashkil etiladi. Yoshiga qarab taqsimlangan bolalar guruhlari va guruhlar soni haqiqatda bor boʻlgan bolalar soniga, yoshiga va psixofiziologik oʻsishini hisobga olgan holda tashkil etiladi. Bolalarni yoshga qarab guruhlarga boʻlinishi: a) birinchi guruh — 10 oygacha boʻlgan bolalar (bunda 4 oygacha boʻlgan bolalar uchun guruhchalar tuziladi); b) ikkinchi guruh — 10 oydan 1,5 yoshgacha; v) uchinchi guruh — 1,5 yoshdan 2 yoshgacha; g) toʻrtinchi guruh — 2 yoshdan 3 yoshgacha. Birinchi va ikkinchi guruhdagi bolalar soni oʻrtacha 10 tadan, uchinchi va toʻrtinchi guruhdagilar — 13 tadan oshmasligi kerak. Agar biror guruhdagi bolalar soni belgilangan meʼyordan oshib ketsa, yana bitta shunaqa guruh tuziladi. 424. Bolalarni tibbiy taʼminoti quyidagi yoʻnalishlarda boʻladi: a) sogʻlom bolani jismonan va maʼnan toʻgʻri oʻsishini tashkillashtirish; b) yuqumli va somatik kasalliklarni oldini olish va davolash. 425. Bolalar uyida tibbiyot xodimlari quyidagilarni taʼminlaydilar: a) 1 yoshgacha boʻlgan bolalarni toʻgʻri ovqatlantirish va 1 yoshdan oshgan bolalarni toʻlaqonli ovqatlantirish; b) bolalarga belgilangan yoshlarida profilaktik emlashlarni oʻtkazish; v) chiniqtirish muolajalarini va badan tarbiya mashqlarini oʻtkazish; g) bolalar uyidagi kasallangan bolalarni boshqalardan ajratish va karantin choralari bilan bogʻliq tadbirlarni oʻtkazish; d) onalar va bolalar uyi xodimlari bilan sanitariya-targʻibot ishlarini oʻtkazish; e) hisobot ishlarini olib borish. 426. Bir yoshgacha boʻlgan bolalarni ovqatlantirish Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan meʼyorlar asosida tashkillashtiriladi. Bu ishda tibbiyot xodimlari quyidagilarni bajaradi: a) bolalarni toʻliq koʻkrak suti bilan boqilishi uchun harakat qilish; b) koʻkrak suti yetmagan taqdirda va donorlik sutini olish imkoniyati boʻlmasa, bolani oʻz vaqtida aralash va sunʼiy ovqatlantirishga oʻtkazish; v) bolaning yoshi va oʻziga xos ayrim xususiyatlariga qarab, taomnomaga sharbatlar, vitaminlar, boshqa har xil qoʻshimcha ovqatlar qoʻshilishiga erishish; g) bolaning ovqatlarida asosiy ovqat moddalarini uning fiziologik talabi darajasida boʻlishini qattiq nazorat qilish; d) bolaning sogʻligʻi va individual xususiyatlari, tarbiyalanish sharoitlari, atrof muhit eʼtiborda boʻlishi kerak. Bola ovqatlanishini toʻgʻri tashkil etilganligini bola boʻyi va vazni bir tekisda oʻsishi bilan belgilanadi. Xavf guruhiga kiruvchi — chala tugʻilganlar, koʻp homilalilar, katta ogʻirlikda tugʻilganlar va gipotrofiyaga chalingan bolalar alohida guruhga ajratiladi. Bunday bolalarni ovqatlantirish masalasi faqat individual hal qilinadi. 427. Bolalarni profilaktik emlash Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan tartiblar asosida oʻtkaziladi. Buning uchun quyidagi tadbirlar oʻtkaziladi: a) emlash tadbirlari yil, kvartal, oyni moʻljallab rejalashtiriladi; b) emlash oʻtkazilgan kuni vrach koʻrigi oʻtkazilib, tana harorati oʻlchanadi; v) sanitariya-gigiyena qoidalariga, aseptika qoidalariga (emlash oʻtkazadigan alohida xona, tibbiy jihozlarni sterilizatsiya qilish) amal qilish; g) oʻtkazilgan profilaktik emlashni va uning natijasida boʻlgan oʻzgarishlarni aniq qayd etish; d) emlashni boshqa muddatga qoldirilish sababini asoslab, uni qachon oʻtkazish mumkinligini belgilash. 428. Bolalarni chiniqtirish Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan uslublar va IIV Tibbiyot boshqarmasi tavsiyalari asosida quyidagi shart-sharoitlarga amal qilgan holda oʻtkaziladi: a) chiniqtirish uslubini oʻtkazishda har bir bolaning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olish; b) chiniqtirish muolajalari va tabiiy omillarni qoʻllashni birgalikda olib borish; v) tabiiy omillar taʼsir kuchini asta-sekinlik bilan oshirib borish; g) chiniqtirish yil boʻyi oʻtkaziladi, uni uslublari yil fasli va ob-havoga qarab oʻzgartirib boriladi; d) chiniqtirish muolajasi vaqtida bolaning quvnoq, xush holda boʻlishi. Bir yoshgacha boʻlgan bolalarning jismoniy tarbiya mashqlari har bir bolaga alohida boʻlib, uqalash va gimnastikani oʻz ichiga oladi. Bir yoshdan katta bolalarga jismoniy tarbiya harakatli oʻyinlar, hamda turli gimnastik mashqlardan iborat boʻladi. Bolalarni sogʻligʻi ahvoli kompleks uslubda mutaxassis-vrachlar jalb etilib baholanadi. Bu ishning pirovardi natijasi barcha bolalarni sogʻligʻi boʻyicha bir guruhga birlashtirish boʻlib, bu sogʻlomlashtirish tadbirlarini oʻtkazishni yengillashtiradi. 429. Bolalar uyiga kelgan barcha bolalar vrach tomonidan zudlik bilan va chuqur tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bolalarni vrach tomonidan koʻrigi quyidagi muddatlarda oʻtkaziladi: a) 1 oylik boʻlgunicha — har kunda; b) 1 oydan 6 oylik boʻlgunicha — besh kunda bir marta; v) 6 oydan 9 oylik boʻlgunicha — oʻn kunda bir marta; g) 9 oydan 1 yoshga toʻlguncha — ikki haftada bir marta; d) 1 yoshdan 3 yoshga toʻlgunicha — bir oyda bir marta. Bolalarni koʻrik natijalari va ruhiy jismoniy oʻsishi haqidagi maʼlumotlar bolaning rivojlanish tarixi daftariga (112–U–I shakl) qayd etiladi. Nimjon va salomatlik holatida oʻzgarishlar boʻlgan bolalar IIV va mahalliy sogʻliqni saqlash idoralari mutaxassis vrachlarini jalb etilib koʻriladi. Bolalar uyiga barcha yangi kelgan bolalarda antropometrik oʻlchovlar oʻtkaziladi va bu oʻlchovlar bola 1 yoshga toʻlguncha har olti oyda qaytadan oʻtkaziladi. Sogʻlom bolalarni 4 oylik boʻlguniga qadar kunora, 4 oydan 1 yoshga toʻlguniga qadar 5 kunda 1-marta, 1 yoshdan 1 yoshu 6 oylik boʻlguniga qadar 10 kunda 1-marta, 1 yoshu 6 oyligidan 3 yoshga toʻlguniga qadar har oyda 1-marta vazni oʻlchanadi. Nimjon bolalar ovqatlanishdan oldin va undan keyin 3—4 oylik boʻlguniga qadar kunda bir marta vazni oʻlchanib turiladi. 430. Yuqumli kasalliklar tarqalishini oldini olish maqsadida bolalar uyiga yangi kelgan yoshi ikki oydan oshgan bolalar 21 kun davomida karantinda boʻladilar. Yoshi ikki oygacha boʻlgan bolalar 3—5 kunga karantin binosida alohida xonaga yotqiziladilar. Tez rivojlanuvchi ogʻir kasallikka va yuqumli kasalliklarga chalingan bolalar karantin binosiga yotqizilmay sogʻliqni saqlash idoralari kasalxonalariga joʻnatiladilar va ular kasalxonaga joʻnatilgunga qadar tibbiy izolyatorda boʻladilar. Bolalar karantin oʻtishi uchun bolalar uyi binosidan boshqa joyda alohida xona tashkillashtiriladi, undagi oʻrinlar soni bolalar uyining shtat boʻyicha umumiy oʻrinlar sonining 10 foizidan kam boʻlmasligi kerak. Karantin binosi 2—3 xonali qabul boʻlinmasi, bolalarni onalari bilan birgalikda saqlash uchun xonalar (maydoni har bir bola uchun 5,1 kv.m. va onalar uchun 3 kv.m. kam boʻlmagan), yuvish xonasi, hojatxona, ayvoncha va sayr qilish uchun maydonchalardan tashkil topadi. Karantin xonalarida har xil yoshli bolalar boʻlib, ularning kun tartibi har biriga alohida, tarbiya ishlari ularning yoshiga xos boʻladi. Karantin vaqtida bolalar va onalar boʻgʻma, ichak infeksiyalari guruhi (yoki shu mikrob tashuvchilari) bor-yoʻqligiga (shu jumladan, qorin tifi, paratif, ichburugʻ), gijjalar borligi, sil va zaxm kasalliklariga, qonni Vasserman uslubida tekshirishga, qizchalar va onalarni gonoreya kasalligiga tekshiriladi. Boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar klinik va epidemiologik asoslar boʻlsagina oʻtkaziladi. Zaxm kasalligi bilan ogʻrigan yoki kasallanib davolangan onalardan tugʻilgan bolalarga tegishli tadbirlar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan tartiblar asosida oʻtkaziladi. 431. Izolyator bolalar uyi umumiy oʻrinlar sonini 10% miqdorida oʻrinlar bilan jihozlanadi, u sogʻlom guruhlardan ajratilgan boʻlib, kirib-chiqishi alohida boʻlishi kerak. U qabul xonasi, kasallar uchun 1—2 xona (maydoni har bir bemorga 3 kv.m. kam boʻlmasligi kerak), hojatxona, yuvinish xonasi va bemor bola uchun alohida xonadan iborat boʻladi. Bu izolyatorda ayvoncha va sayr qilish uchun maydoncha boʻlishi kerak. Karantin boʻlinmasi va izolyator kerakli asbob-anjomlar va bemorlarni parvarish qilish buyumlari bilan jihozlanadi. 432. Guruh va kichik guruhlarda kun tartibi bolalarning yoshi va oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olib tuziladi. Har bir guruhda bolalarning yoshiga muvofiq, ularning normal oʻsishini taʼminlovchi sogʻlomlashtirish va tarbiya tadbirlari oʻtkaziladi. 433. Tibbiyot xodimlari bolalarni maksimal ravishda koʻkrak suti bilan boqishni saqlab qolishga intilishlari kerak. Onaning koʻkrak suti boʻlmagan hollarda, bolaga boshqa boquvchi ayollar koʻkrak sutini, donor sutini yoki ona sutiga yaqinlashtirilgan quritilgan sut aralashmasini olish mumkin. Bolalar uyi qoshida sut oshxonasi tashkil etiladi. 434. Nimjon bolalar uchun bolalar uyida ularni kerakli darajada sogʻlomlashtirish uchun oʻziga xos shart-sharoiti va tartibi boʻlgan sanatoriya guruhlari tashkil etilishi mumkin. 435. Bolalar uyi boshligʻi har bir yuqumli kasallik hollarida zudlik bilan muassasa tibbiy boʻlim boshligʻiga xabar beradi. Yuqumli kasal bolalar bilan muloqotda boʻlgan bolalarga epidemiyaga qarshi barcha zarur tadbirlar oʻtkaziladi. Ular alohida guruhga ajratilib, boshqa xonalarga joylashtiriladi. Yuqumli kasal chiqqan guruhda joriy dezinfeksiya, yakuniy tashxis qoʻyilgandan soʻng yakuniy dezinfeksiya oʻtkaziladi. Oʻtkir ichak infeksiyasi aniqlanganda, shu guruhdagi bolalar va shu guruhga xizmat koʻrsatayotgan xodimlar va oshxona ishchilari ichak guruhi mikroblariga tekshiriladi. 436. Surunkali kechadigan kasalligi boʻlgan bolalar dinamik kuzatuv guruhiga olinadi. Kasalligi kechishi va xususiyatlariga qarab qaytalanishiga qarshi, maxsus va umumiy quvvatlovchi davolash oʻtkaziladi. Sogʻliqni saqlash vazirligini bolalarga dispanserizatsiya oʻtkazish boʻyicha koʻrsatmalariga asoslanib bolalar vaqti-vaqti bilan mutaxassis vrachlar jalb etilgan holda chuqur tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 437. Sanitariya-targʻibot ishlarini bolalar uyi boshligʻi tashkillashtiradi. Bunda onalar va xizmatchi xodimlarga norasida bolalarni tarbiyalash va parvarish qilishda sanitariya-gigiyena bilim va amaliyotlari oʻrgatiladi. Sanitariya-targʻibot ishlari sanitariya va gigiyena, mavsumiy kasalliklarni oldini olish, “onalar maktabi” devoriy gazetalari, tibbiyotga oid oʻtkaziladigan maʼruza va suhbatlar barcha onalar va xodimlarga tushunarli boʻlishi kerak, mazmuni boʻyicha sermazmun, shakli boʻyicha aniq-ravshan boʻlishi kerak. 438. Muassasa maʼmuriyati emizikli bolasi bor boʻlgan onalarga kuniga har uch soat oraligʻida 30 minutli muddatga bolasini borib koʻrishi uchun sharoitni yaratadi, ikki yoki undan ortiq chaqalogʻi boʻlsa bir soatdan kam boʻlmagan muddatga. Onalar bolalari oldiga qatnab turish vaqti vrach-pediatr tomonidan aniqlanadi va muassasa maʼmuriyati bilan kelishiladi. Muassasa maʼmuriyati bolasini koʻkrak suti bilan boqmaydiganlarga ular har kuni 1 soat mobaynida kelib bolasini koʻrishi uchun sharoit yaratadi. 439. Bolalar uyi boshligʻi mahkuma ayollardan soʻrov yoʻli bilan, kerakli hollarda ularning yaqin qarindoshlariga xat yozishib, ularning bolani oʻz tarbiyalariga olish xohishlarini aniqlaydi. Mahkuma ayolga, bolalarini joylashtirib kelish uchun, qarindoshlarinikiga borib kelish imkoniyati yaratiladi. Yoʻl xarajatlari mahkuma mablagʻi hisobidan boʻladi. Agar mahkuma ayol biror sabab bilan qarindoshlarinikiga bolasini joylashtirib kelishga bora olmasa, qarindoshlari bolani oʻz tarbiyalariga olishga xohishlari boʻlsa-yu, lekin yoʻl xarajatlariga mablagʻlari boʻlmasa, muassasa yoʻl haqini ularga toʻlab, shu xarajatlarni “Ozod etilish xarajatlari” moddasi hisobiga kiritadi. Agar qarindosh-urugʻlari boshqa sabablarga asosan kelolmasalar, bola ularning turar joyiga tibbiy xodim kuzatuvida yuboriladi. Bolani oʻz tarbiyasiga qabul qilgan qarindoshiga bolani tarbiyaga topshirilganligi haqidagi dalolatnoma nusxasi, tugʻilganligi haqidagi guvohnomasi, bolani oʻsishi tarixi daftaridan koʻchirma, unda bolaning sogʻligʻi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalar, olingan profilaktik emlash va oʻtkazgan kasalliklari yozilgan boʻladi. Agar bolani qarindoshlari tarbiyasiga olish iloji boʻlmagan hollarda, bolalar uyi boshligʻi 2—3 oy oldindan sogʻliqni saqlash idoralariga, bolani ular muassasalariga oʻtkazish kerakligi haqida xabar beradi. Bolalar sogʻliqni saqlash idoralarining bolalar muassasalariga yuborilayotgan vaqtda yuqumli kasalliklari boʻlgan bolalar bilan muloqotda boʻlmagan boʻlishi kerak. Onaning roziligi bilan vasiylik va gʻamxoʻrlik idoralari qarori asosida bolani boshqa shaxslarga ham berilishi mumkin. Markaziy nerv tizimi organik jarohatlari, tugʻma mayiblik va boshqa ogʻir kasalliklari bor bolalar umumiy turdagi bolalar uyiga yuborilmasdan maxsus turdagi bolalar uyiga yoki sogʻliqni saqlash idoralari davolash muassasalariga yuboriladi. Qarindoshlariga yoki bolalar uylariga oʻtkazilayotgan bolalar muassasa tomonidan tekinga berilayotgan kiyim, ichki kiyimlar va poyabzallar bilan taʼminlanadi. Yoʻlda bolalarga alohida joy (oʻrin) olinadi, yotish jihozlari va toʻla sifatli ovqatlanish muassasa tomonidan taʼminlanadi. Kuzatib boruvchi tibbiyot xodimi oʻzi bilan birga bolani parvarishi uchun kerakli jihozlar, ovqatlanishi uchun idishlar va dori-darmonlar olgan boʻlishi shart. 440. Jazo oʻtashdan ozod boʻlayotgan ayolning bolasi muassasada boʻlsa, unga bolaning tugʻilganligi haqidagi guvohnoma va bolaning sogʻligʻi haqida, oʻtkazilgan emlashlarni va bola oʻtkazgan kasalliklar maʼlumoti yozilgan bolaning oʻsishi tarixi daftaridan koʻchirmani onaga olganligi haqida qoʻl qoʻydirib topshiriladi. Agar ayol jazo oʻtashdan ozod boʻlayotgan vaqtida bolasi betob boʻlib, kasalxonada davolanishga muhtoj boʻlsa, onaning roziligi bilan shu hududdagi sogʻliqni saqlash idoralari statsionariga yotqaziladi. 441. Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik deb vaqtinchalik mehnat qobiliyatini (uni tiklanguncha yoki nogironlik belgilanishiga qadar) kasallik tufayli yoki biror baxtsiz hodisa, yoki boshqa sabablarga (tugʻishgacha va tugʻishdan keyingi davrlar, protez qoʻydirish, donorlik, bola oldirish, majburiy davolash oʻtkazish uchun ishdan ozod qilishga) koʻra yoʻqotish natijasida oʻz ishini bajara olmaslik tushuniladi. 442. Muassasalarda mehnatga layoqatsizlikni ekspertiza qilishning asosiy vazifasi mahkumlar mehnat qobiliyatini uzoq muddatga yoki doimiy yoʻqotganlik belgilarini aniqlash, tibbiy mehnat ekspert komissiyasi (TMEK) koʻrigini tashkil qilish, nogiron boʻlmasada sogʻligʻi tufayli yengil sharoitlarda ishlashga muhtoj boʻlganlarga ularga mos mehnat sharoitiga oʻtishni tavsiya qilish kabilardan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi IIV Tibbiyot boshqarmasi shu vazifa boʻyicha umumiy nazoratni olib boradi. 443. Vaqtincha mehnatga layoqatsizlik aniqlangan hollarda va ambulatoriya sharoitida davolanish uchun ishdan ozod etilganda bemorning tibbiy ambulatoriya daftarida, ambulatoriya sharoitida davolanayotgan bemorlarni qayd etish daftarida, qabul qilish daftarida kasallik haqida barcha maʼlumotlar toʻliq yozib chiqiladi, mehnatga vaqtincha layoqatsizlik varaqasi (taloni) toʻldiriladi. Vrach tomonidan bemorni kasalligi tufayli ishdan ozod qilish bir yoʻla muddati 5 kungacha boʻlishi mumkin. Hammasi boʻlib shu kasallik boʻyicha vrach 10 kungacha ishdan ozod qilishga haqli. Bemorni koʻrmay turib sirtdan ishdan ozod qilish taqiqlanadi, hamda ishdan ozod qilish muddati uzaytirilayotganda va ishga chiqishga ruxsat etilishi oldidan vrach bemorni koʻrikdan oʻtkazishi shart. Vaqti-vaqti bilan vrach bemorlarni koʻrikdan oʻtkazib tursa kasallik kechishini kuzatishga imkon boʻladi va davolanish-sogʻlomlashtirish tadbirlarini toʻgʻri olib borilishini oʻz vaqtida yoʻlga soladi. Gripp epidemiyasi kechayotgan vaqtda vrach bemorda mehnatga layoqatsizlikni aniqlasa birdaniga 5 kunga ishdan ozod etishi mumkin. Ishdan ozod etish muddatini 5 kundan koʻpga uzaytirish, faqat tibbiy boʻlimi boshligʻi yoki uning vazifasini bajaruvchi shaxs tomonidan bemorni koʻrib, oʻz qarorini tibbiy ambulator daftarga yozish va imzo qoʻyish orqali amalga oshiriladi. Uzoq kechadigan kasalliklarda bunday koʻriklar 10 kundan koʻp boʻlmagan vaqtga kasallikning klinik asoslanishi bilan uzaytiriladi. Bir vrach ishlaydigan muassasalarda kasallanishning boshidan oxirigacha mehnatdan vaqtincha ozod qilish muddatini uzaytirishni uning bir oʻzi hal qiladi. Tibbiy boʻlim statsionarida yoki kasalxonada davolanish yoki tekshiruvdan oʻtish ishdan ozod etishga asos boʻla oladi. 444. Vaqtincha mehnatga layoqatsizlik kasallikning kechishi xususiyatlariga bogʻliq boʻladi. Oʻtkir kechadigan kasalliklarda bemorning mehnat qobiliyati tiklanguniga qadar ishdan ozod qilinadi. Oʻtkir kechayotgan kasalliklar surunkali koʻrinishga oʻtishiga moyil hollarda ishdan ozod qilish bemorning mehnat qobiliyati saqlanganligi alomatlari yaqqol bilinib turgan vaqtiga beriladi. Kasallik kechishi yomon yoki shubhali boʻlsa, bemorni vrachlar TMEKga nogironlikni aniqlash uchun yuboradi. Bemorda nogironlik belgilari aniqlanmasa, lekin sogʻligʻi boʻyicha mehnat qobiliyatida cheklanishlar boʻlsa, unda, bemor vrach xulosasi asosida boshqa ishga oʻtkaziladi. Surunkali kasalliklarda odatda ishdan ozod qilinmaydi. Baʼzi hollarda, kasallik qaytalanganda, xurujlar boʻlganda, tutqanoqlarda, kasallikning shu belgilari yoʻqolguniga qadar ishdan ozod etiladi. 445. Alohida eʼtiborni uzoq va tez-tez kasallanadiganlarga qaratib, ular bilan davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari oʻtkaziladi. Oʻz vaqtida va toʻgʻri tashkil etilgan dispanser kuzatuvi bu guruh bemorlar orasida mehnat qobiliyatini yoʻqotishga keltiruvchi kasalliklarni kamayishiga olib keladi, kasallikning oldini olish imkonini beradi. 446. Doimiy yoki uzoq vaqtga mehnat qobiliyati yoʻqotilsa, hamda mehnat qobiliyati sezilarli cheklanib qolgan bemorlarga nogironlik belgilanadi. Ozodlikdan mahrum etilgan shaxslarga nogironlikni belgilash (TMEK) tomonidan amalga oshiriladi. 447. Maxsus kontingentga protezlash yordami TX, JIEM, mahkumlar kasalxonalarida tashkil etilgan xoʻjalik hisobidagi tish protezlash laboratoriyalarida amalga oshiriladi. Bundan tashqari tish protezlash yordami, shartnoma asosida, sogʻliqni saqlash muassasalari tomonidan ham amalga oshiriladi. 448. Tish protezlashga quyidagilar mutloq koʻrsatma hisoblanadi: a) tepa va pastki jagʻlardagi tishlarni yoʻqligi; b) tepa va pastki jagʻlardagi yon tishlarni yoʻqligi; v) yon tishlarni borligidan qatʼiy nazar, tepa va pastki jagʻlardagi bir nechta oldingi tishlarni yoʻqligi; g) medial va distal tayanchni saqlangani holda, tepa va pastki jagʻdagi ikkitadan kam boʻlmagan, yonma-yon tishlarning yoʻqligi; d) parodontoz, chaynov apparatini holatiga qarab. 449. Tish protezlashga navbatni shifokor-protezist belgilaydi. Birinchi navbatda mutloq va nisbiy koʻrsatmalar inobatga olinadi. Tish protezlashga navbatni TX, JIEM tibbiy boʻlim boshligʻi yoki kasalxona boshligʻi nazorat qiladi. 450. Mahkumlar protez-ortopedik mahsulotlar, ortopedik oyoq kiyim va ortopedik apparatlar uchun oyoq kiyim, protezlar uchun oyoq kiyim, bandaj mahsulotlari, eshituv va ovoz hosil qiluvchi apparatlar, koʻzoynaklar bilan taʼminlanish huquqiga ega. Mahkumlarga kosmetik protezlash va shu maqsadda jarrohlik muolajasi oʻtkazilmaydi. 451. Protezlarni yasash va taʼmirlash ishlari bu haqda shifokor-mutaxassis va TMEK xulosasi boʻlganda, mahkumni oʻz hisobidan yoki JIEM hisobidan amalga oshiriladi. 452. Mahkumlarga JIEM hisobidan protez yasash va taʼmirlash quyidagi hollarda amalga oshiriladi: a) jazoni oʻtash vaqtida, maʼmuriyatning aybi bilan ishlab chiqarishda jarohat olsa; b) protezlashga koʻrsatma boʻlsa, 1—2 guruh nogironlari, bolalikdan nogironlar, ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va ularga tenglashtirilganlar; v) tepa va pastki jagʻlarda oʻsmalar va boshqa kasalliklar natijasida jarrohlik muolajasi oʻtkazilgan boʻlsa, shuni natijasida chaynov funksiyasini buzilishi, koʻp qism suyakni yoʻqolishiga olib kelgan boʻlsa. Bunda protezlashga ketadigan xarajatlar JIEMni “Tibbiy xizmat koʻrsatish” smetasi asosida toʻlanadi. Bundan boshqa hollarda protezlash, mahkum protezni belgilangan toʻliq narxini toʻlaganidan keyin amalga oshiriladi. Protezlash, JIEM boshligʻi ruxsati bilan agar bu hodisa mahkumni boshqa muassasa (boʻlinma)ga koʻchirish bilan bogʻliq boʻlsa, JIEBB, IIBB, IIB rahbariyati ruxsati bilan amalga oshiriladi. Muassasa hisobidan protezlash, quyidagi hujjatlar boʻlganda amalga oshiriladi: mahkumning arizasi, ishlab chiqarishda olgan jarohati haqidagi dalolatnoma, TMEKning mahkum nogironligi va protezlashga muhtojligi haqidagi xulosasi. Mahkum 2-jahon urushi ishtirokchisi boʻlsa, tegishlicha tasdiqlovchi hujjati boʻlishi kerak. 453. Mahkumni oʻz hisobidan protezlash, shifokor-mutaxassis xulosasidan keyin va TMEK qarori boʻyicha mahkumni arizasi asosida amalga oshiriladi. 454. Protez-ortopedik mahsulotlar, ortopedik oyoq kiyimlar, ortopedik apparatlar uchun oyoq kiyimlar, protezlar uchun oyoq kiyimlar, bandajlarni yasash, Mehnat va aholini ijtimoiy himoya qilish vazirligining protez-ortopedik korxonalarida oldindan kelishilgan shartnomalar asosida amalga oshiriladi. 455. Agar mahkumga shifokor-okulist tomonidan koʻrishni korreksiya qilish uchun koʻzoynak buyurilgan boʻlsa, tibbiy boʻlim boshligʻi, jazoni ijro etish muassasalari dorixonalari, dorixona omborlari orqali mahkumni koʻzoynak bilan taʼminlaydi. Koʻzoynakni, 1—2 guruh nogironlaridan tashqari, mahkum oʻz hisobidan oladi. Baʼzi holatlarda koʻzoynak JIEM va TXlar hisobidan olinadi. Xarajatlar “Tibbiy xizmat koʻrsatish” moddasiga kiritiladi. 456. Maxsus kontingent bir jazoni ijro etish muassasasidan yoki tergov hibsxonasidan boshqa jazoni ijro etish muassasasi yoki tergov xibsxonasiga joʻnatilishidan oldin shifokorlar tibbiy koʻrigidan va sanitariya tozalanishdan oʻtkaziladi, tibbiy koʻrik natijalari ular ambulator tibbiy daftariga qayd etiladi. Yuqumli kasalliklarga chalingan bemorlar, shu jumladan, faol zaxm kasali bilan ogʻriyotgan bemorlar, toki kasallikning yuqumli bosqichi bartaraf etilmaguncha, oʻtkir soʻzak kasali bilan ogʻriyotganlar toʻliq tuzalmagunicha, boshqa TX va JIEMlarga oʻtkazilmaydi, davolash muassasalari bundan mustasno. Zaxm kasali bilan ogʻriyotgan bemorlarni koʻchirish, davolovchi shifokor ruxsati bilan, davo kurslari orasidagi tanaffus vaqtida amalga oshiriladi. Ogʻir kasalligi tufayli joyidan koʻzgʻatib boʻlmaydigan bemorlar bir muassasadan boshqa muassasaga koʻchirilmaydi. 457. Mahkumlarni eshelonda tashilganda, ular orasida malakali tibbiy yordamga muhtojlar boʻlsa, ularni kuzatib borishga tibbiyot xodimi ham ajratiladi. 458. Mahkumlarni eshelonda kuzatib borish uchun ajratilgan tibbiy xodimlarning majburiyatlari: a) qorovul tomonidan mahkumlarni qabul qilishda ishtirok etish va ularni joʻnatishdan oldingi kompleks sanitariya tozalashni nazorat qilish; b) mahkumlarni eshelonga chiqarishdan bir necha soat oldin, eshelon boshligʻi va temir yoʻl tibbiyot xizmati vakili bilan birgalikda, vagonlarni jihozlanishi (suv saqlash uchun sigʻim, ovqat yeyish uchun idishlar, pechka, fonar, yotish joylari) oziq-ovqatlarning sifati va saqlanishini tekshirish; v) yoʻlda ketayotganda kasallanib qolgan mahkumlarga, xizmatchi xodimlarga va qorovul qoʻshinlari shaxsiy tarkibiga tibbiy yordam koʻrsatish; g) yoʻlda eshelonni sanitariya holatini, oziq-ovqat mahsulotlarini saqlanishini, suv bilan taʼminlanishini nazorat qilish; d) tibbiy yordam soʻrab murojaat qilganlarni roʻyxatga olish; e) belgilangan joyga yetib borgandan keyin, mahkumlarni topshirishda ishtirok etish va hujjatlarni rasmiylashtirish ishlarini amalga oshirish. 459. Kuzatib borishga tibbiyot xodimlari qoʻshib berilmagan holatlarda, yoʻl davomida qorovul qoʻshinlari xizmatchilariga, hamda ular qoʻriqlab olib ketayotgan maxsus kontingentga zarur tibbiy yordam, yaqinroqda joylashgan tibbiyot muassasasi tomonidan harbiy qorovul rahbari telegrammasi asosida oʻtkaziladi. 460. Ovqat yeyishdan bosh tortayotgan maxsus kontingentni sudga, tergov organlariga va jazoni ijro etish muassasalariga boshqalardan alohida ajratilgan holda (maxsus vagon yoki maxsus mashinani alohida kamerasida), tibbiyot xodimi kuzatuvida yuboriladi. 461. Agar yoʻlga kuzatishdan oldin tibbiy koʻrikdan toʻliq oʻtmagan boʻlsa yoki bemor JIEBB tibbiy muassasalarida sababsiz qabul qilinmagan boʻlsa, tekshiruv oʻtkaziladi va aybdorlar javobgarlikka tortiladi. 462. Yuqumli kasallar, shu jumladan, faol turdagi sil kasalligi bor bemorlar, homiladorligi 6 oydan oshiq boʻlgan ayollar, ikki yoshgacha boʻlgan bolalari bor ayollar, ruhiy kasallar va ogʻir kasallar maxsus vagonlarda boshqalardan ajratilgan holda, yuborayotgan muassasa ajratgan tibbiyot xodimi kuzatuvi ostida olib ketiladi. Maxsus vagonda kuzatib ketayotgan tibbiyot xodimiga, dam olishi uchun xona va koʻrpa-toʻshak ajratib beriladi. Moxov kasali bilan ogʻrigan bemorlarni, alohida jihozlangan yuk vagonlarida tashiladi. 463. JIEM va TXlardan ozod qilingan va statsionar davolanishga zaruriyati borlar, sogʻliqni saqlash idoralari kasalxonalariga yotqiziladi. 464. I, II-guruh nogironlari, alkogolizm va narkomaniyadan majburiy davolanishi tugamagan shaxslar, hamda yuqumli kasallikka chalingan shaxslar, yuqorida koʻrsatilgan kasalliklari davolanib boʻlmasdan yoki nogironlik guruhlari olib tashlanmasdan oldin manzil koloniyalariga yuborilmaydilar. 465. Agar ozodlikka chiqarilgan mahkum kasalligi natijasida, ruhiy holati sababli, tanlagan yashash joyiga oʻzi bora olmasa, tibbiy boʻlim boshligʻi shu haqda JIEM boshligʻiga maʼlum qiladi va JIEM boshligʻi oʻrnatilgan tartibda olib borib qoʻyish uchun odam ajratadi. 466. Yoʻlda (temir yoʻlda) ketayotganda vafot etgan mahkum murdasi va uning narsalari yaqin transport ichki ishlar idorasiga topshiriladi. 467. Tergov hibsxonalarini va jazoni ijro etish muassasalarini tibbiy taʼminoti davlat budjetidan, xarajatlar smetasini tegishli moddalari bilan shu maqsadlar uchun ajratilgan mablagʻlar hisobidan, hamda xoʻjalik hisobidagi faoliyat orqali tushgan mablagʻlardan va muassasani rivojlantirish manbai hisobidan amalga oshiriladi. Dori-darmonlar, tibbiy uskunalar va tibbiy anjomlarni markazlashgan holda sotib olinishi va muassasalar oʻzi ham sotib olishi mumkin. Sotib olish sotuvning tender shartlariga amal qilgan holda, amaldagi ehtiyojni va sotib olinayotgan dori-darmonlar va tibbiy uskunalar sifatiga eʼtibor qilgan holda amalga oshiriladi. 468. TX yoki JIEMlari shtatlarida provizor (farmatsevt) lavozimlari boʻlmasa, tibbiyot boʻlimi boshligʻi bu vazifani biron bir maxsus farmatsevtik tayyorgarlikni oʻtagan tibbiy xodimga yuklaydi. 469. Dorixonalar muassasalarning qoʻriqlanadigan obyektlaridan tashqarida joylashadi. Bu yerga maxsus kontingentning kirishi taqiqlanadi. 470. Dori-darmonlarni hisobi, saqlanishi, tarqatilishi Sogʻliqni saqlash va Ichki ishlar vazirliklari meʼyoriy hujjatlari boʻyicha amalga oshiriladi. 471. Dorixonalarga qabul qilinuvchi dori-darmonlar va tibbiy vositalar moddiy boyliklar hisobi kitobiga yozib qoʻyiladi. Moddiy boyliklar hisobi kitoblari varaqlari raqamlangan, tikilgan, muassasa muhri bilan muhrlangan va rahbar imzosi bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak. Daftardagi yozuvlar aniq va tushunarli boʻlishi kerak, oʻzgartishlar qizil siyoh bilan yoziladi va imzo bilan tasdiqlanadi. Daftar dorixonalarda talabnomalar bilan birga saqlanadi. Zaharli, giyohvand, kuchli taʼsir qiluvchi dorilarning hisobi alohida kitobga yoziladi. 472. Dori-darmonlarning yoki boshqa tibbiy vositalarning xarajati summasi haqida hisobot, dorixona xodimi tomonidan muassasa buxgalteriyasiga beriladi. 473. Dori-darmonlar tibbiyot boʻlimi yoki kasalxonaga (kasalxona boʻlimi) faqat talabnoma boʻyicha va qabul qilish uchun tayyor holda beriladi. Kasalxonalarda talabnomalar, kasalxona boʻlimi katta hamshirasi tomonidan yozilib, boʻlim boshligʻi tomonidan qoʻl qoʻyiladi. Tibbiy boʻlimlarida ular feldsher tomonidan yozilib, tibbiyot boʻlimi boshligʻi tomonidan qoʻl qoʻyiladi. Zaharli, giyohvand va kuchli taʼsir qiluvchi dori vositalari bundan tashqari kasalxona boshligʻi tomonidan tasdiqlanadi. 474. TX, JIEM dorixonalaridagi dorilar hisobi, saqlanishi va ishlatilishi ustidan nazorat quyidagi yoʻl bilan amalga oshiriladi: a) muassasa boshligʻi, tibbiy boʻlim boshliqlari yoki ular topshirigʻiga koʻra tuzilgan komissiyalar tomonidan rejali va toʻsatdan tekshirishlar; b) tibbiy boʻlim va kasalxonalar boʻlimlarida dorilarning soni va saqlanish qoidalariga rioya qilinishini dorixona mudiri tekshiradi va tekshirish natijalari toʻgʻrisida tibbiy boʻlim boshligʻiga va kasalxona boshligʻiga xabar beriladi; v) IIV, IIV Tibbiyot boshqarmasi, IIV JIEBB, QR IIV, viloyatlar IIB tibbiy xizmatlari tomonidan oʻtkaziladigan tekshiruvlar davomida. TX, JIEM, kasalxonalarda tibbiy vositalarning rejali tekshirish quyidagi holatlarda amalga oshiriladi: a) barcha tibbiy anjom va dori-darmonlarni har yillik inventarizatsiyasi davrida; b) har yarim yilda bir marta tanlab tekshirish oʻtkaziladi. Bunda kamida xarajatning 25 turi, jihozlarning 15 turi tekshiriladi; v) yilning har choragida — giyohvand, psixotrop, prekursor dori vositalari tekshiriladi; g) har oyda — kuchli taʼsir qiluvchi va giyohvand moddalar tekshiriladi. Rejali va toʻsatdan tekshirish vaqtida komissiyalar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash va Ichki ishlar vazirliklari buyruqlari, yoʻriqnomalari va koʻrsatmalaridan foydalanadilar. Tekshiruv natijalari boʻyicha maʼlumotnoma tuziladi va muassasa boshligʻiga axborot beriladi. Dori-darmonlarning ishlatilish muddati tugaganligi yoki ular foydalanishga yaroqsizligi aniqlanganda, ularni hisobdan chiqarish haqida maʼlumotnoma tuziladi. Maʼlumotnoma muassasa boshligʻi tayinlagan, tarkibida bosh hisobchi va dorixona mudiri boʻlgan komissiya tomonidan tuziladi, bunda dori-darmonlarni yaroqsiz holga kelganligi sababi oʻrganiladi va aybdor shaxslar aniqlanadi. Dorilarning yaroqsiz holga kelishiga sababchi boʻlgan aybdor shaxsdan ularning qiymati oʻrnatilgan tartibda undirib olinadi. Uzoq muddat ishlatiladigan tibbiy jihozlarni yaroqsiz holga kelganligi haqida taqdim etilgan hujjatlar asosida ularni hisobdan chiqarish haqida maʼlumotnoma 2 nusxada tuziladi, ularning biri buxgalteriyaga, yana biri saqlab qoʻyish uchun dorixonaga beriladi. Muassasa boshligʻi va tibbiy boʻlim boshligʻi dorixonalarni tekshirish davomida aniqlangan barcha kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha hamma choralarni koʻradi. 475. Dori-darmonlar dorixonalardan ularni 5 kun davomida ishlatishga moʻljallab beriladi, ayrim hollarda zaruratga qarab beriladi. Dori-darmonlar, begona kishilar olishi mumkin boʻlmagan, qulflanadigan, tovushli va chiroqli vositalar bilan taʼminlangan xonalarda, metalldan yasalgan seyflarda saqlanadi. Dorixonalardagi dori vositalari zaxirasi oʻrtacha olti oyga yetadigan boʻlishi kerak, dezinfeksiyalovchi moddalar zaxirasi epidemiya mavsumiga yetarli boʻlishi kerak. 476. Sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish JIEM va tergov hibsxonalari tibbiy boʻlimlarning muassasada oʻtkaziladigan tarbiyaviy va ommaviy-madaniy ishlar bilan yaqin hamkorlikda olib boradigan faoliyatining asosiy va ajratib boʻlmaydigan qismidir. Sogʻlom turmush tarzini targʻib qilishning asosiy vazifasi maxsus kontingent ichida tibbiyot va gigiyena bilimlarini targʻib qilish, ularda sogʻlom turmush tarzi koʻnikmalarini shakllantirishdan iborat. IIV Tibbiyot boshqarmasi, IIV JIEBB, QR IIV va viloyatlar IIBlari tibbiyot boʻlim (xizmat)lari sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish ustidan tashkiliy-uslubiy rahbarlik qilib, bu ishni muassasalarda oʻtkazilishini doimo oʻrganadi va nazorat qiladi. Muassasalarda sogʻlom turmush tarzini targʻib qilishni tashkillashtirish, rejalashtirish va oʻtkazishga javobgarlikni tibbiy boʻlim boshligʻi, kasalxonalarda esa uning boshligʻi yoki boshliqning davolash ishlari boʻyicha muovinlariga yuklatiladi. 477. Maxsus kontingent bilan oʻtkazilayotgan sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish ishlarining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: a) Oʻzbekiston Respublikasi hukumati tomonidan sogʻliqni saqlashga oid oʻtkazilayotgan tadbirlarni targʻibot qilish; b) jarohat va zaharlanishlarda oʻziga-oʻzi va oʻzgaga tibbiy yordam berish bilimlari va amaliy koʻnikmalarini oshirish; v) tibbiyot va gigiyena bilimlarini, tibbiyot ilmi yutuqlarini tarqatish, alkogol va giyohvand moddalar zarari hamda sogʻlom turmush tarzi haqida targʻibot ishlarini oʻtkazish; g) sanitariya madaniyatini oshirish, yuqumli kasalliklardan shaxsiy va xamjihatlikda himoyalanish qoidalariga oʻrgatish; d) muassasada sanitariya-epidemiologik holatni barqarorlashtirishga va salomatlikni saqlashga yoʻnaltirilgan ichki tartib talablarini ongli ravishda bajarishiga barcha maxsus kontingentni jalb qilish. Sogʻlom turmush tarzini targʻib qilishni aniq maqsad bilan, reja asosida va doimiy oʻtkazish uning samaradorligini asosiy shartidir. Sogʻlom turmush tarzini rejalashtirishda muassasa tartib turi, mehnat qilish xususiyati, maxsus kontingent orasida kasallanish, jarohatlanish va mehnat qobiliyatini yoʻqotishni tahlili, muassasaning sanitariya holati, yuqumli kasalliklarni tarqalishiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan epidemiologik xususiyatlar, JIEBB kasalxonasi turi va bemorlarning tarkibi hamda davolanish — saqlanish tartibi talablariga eʼtibor qilinadi. Sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish mavzulari muassasadagi ishlab chiqarish vazifalariga, yilning maʼlum vaqtiga va maxsus kontingent oʻzgarishiga mos ravishda oʻzgarishi mumkin. Tibbiy boʻlimlar boshliqlari muassasa joylashgan hududdagi salomatlik markazlari bilan aloqada boʻlib, ularni moddiy-uslubiy qoʻllanmalaridan (kinofilmlar, adabiyotlar, koʻrgazmali oʻquv qurollaridan) keng koʻlamda foydalanadilar. Sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish ishlarini olib borishda turli xil uslub va shaklardan: maʼruza, suhbat, adabiyotlar va radiodan chiqish, sanitariya byulletenlarini chiqarish, plakatlardan foydalanish, diapozitiv diafilm, fotokoʻrgazmalar, kinofilmlarni namoyish qilishlardan va boshqalardan foydalaniladi. Tibbiyot va gigiyena ilmlarini targʻib qilishda qatnashish muassasaning barcha tibbiyot xodimlari xizmat vazifasidir. Barcha tibbiyot xodimlari uchun sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish uchun majburiy minimal soatlar belgilanadi. 478. Tibbiy hisobni yurgizish va uni tuzish maxsus kontengentni salomatlik holati, tibbiyot xizmati faoliyatini xususiyati, hajmi va natijalari haqidagi aniq maʼlumotlar manbadir. Muassasada tibbiy taʼminotni tashkillashtirish va tibbiyot boʻlimi jihozlaridan toʻla foydalana bilish uchun; oʻtkazilayotgan davolash-profilaktika, epidemiyaga qarshi va sanitariya-gigiyena tadbirlarini samaradorligi va oʻz vaqtida oʻtkazilayotganligini nazorat qilish uchun; muassasa boshligʻini va yuqori turuvchi tibbiy boshliqlarga oʻz vaqtida tibbiy taʼminot ahvoli haqida axborot berish uchun; muassasa tibbiyot xizmati ish tajribasini oʻrganish va umumlashtirish uchun statistik maʼlumotlarini olish maqsadida tibbiy hisobni yurgizish va hisobot tuzish ishlari olib boriladi. 479. Tibbiy hisob yurgizish va hisobot tuzish Oʻzbekiston Respublikasi IIVning 2002-yilgi 27-sonli buyrugʻi bilan eʼlon qilingan tibbiy statistik hisobot va tibbiy hujjatlarni hisobot shakllari asosida olib boriladi. Tibbiy hisob yurgizish va hisobot tuzish quyidagilarni oʻz ichiga oladi: hibsdagilar va mahkumlarni sogʻligʻi ahvoli hisobini yurgizish, kasallanishni, oʻlim holatlarini, kasallik tufayli mehnatdan ozod qilish holatlari hisobini yurgizish, ambulator va statsionar tibbiy yordam koʻrsatish boʻyicha tibbiy boʻlimning ishi hisoboti, hamda boshqa davolash-profilaktika, epidemiyaga qarshi va sanitariya-gigiyena tadbirlari hisoboti. Tibbiy hisobni yurgazish va hisobot tuzish asosida maxsus kontengentni sogʻligʻi ahvolidagi va tibbiyot xizmati faoliyatidagi oʻzgarishlar tahlil qilinadi. 480. Tibbiyot hisobini yurgazish va hisobot tuzish toʻgʻri, toʻla, bir-biriga taqqoslasa boʻladigan va oʻz vaqtida boʻlishi kerak. Uning tahlili tibbiyot statistikasi talablari asosida oʻtkazilishi kerak va muassasada saqlanayotganlarning yashash va mehnat sharoitini chuqur va har tomonlama oʻrganishga asoslanishi kerak. 481. Muassasada tibbiy hisobni yurgizish va hisobot tuzishni tashkillashtirish uchun tibbiyot boʻlimi boshligʻi (kasalxonada — kasalxona boshligʻi) javobgardir. U oʻz qoʻl ostidagi xodimlarni tibbiy hisob yurgizish va hisobot tuzish boʻyicha ishlarini tashkillashtiradi va nazorat qiladi, tibbiy hisobotni yuqori tibbiy boshliqlarga oʻz vaqtida yetkizadi, maxsus kontingent salomatlik holati haqidagi maʼlumotlarni va tibbiy xizmat faoliyatini doimiy ravishda tahlil qilib boradi, olingan maʼlumot va xulosalar boʻyicha muassasa rahbari va yuqori turuvchi tibbiy boshliqqa axborot beradi, olingan xulosalardan muassasani tibbiy taʼminlashni rejalashtirishda foydalanadi. 482. Tergov hibsxonasi va jazoni ijro etish muassasasi tibbiy boʻlimda bir feldsher (hamshira)ga blanklarni saqlash va toʻgʻri ishlatish, hisob-kitob va hisobga olish jurnal va kitoblarini, tibbiy ambulator daftarlarni hisobini yuritish, shifokor koʻrsatmasiga koʻra tibbiy hisobga olish hujjatlarini yozib borish va shifokorga hisob-kitobda yordam berish yuklatiladi. Shifoxonada bu ishlarni tibbiy statist olib boradi. 483. Tibbiy hujjatlarni hisob-kitob ishlariga maxsus kontingentni jalb etish qatʼiyan man etiladi. 484. Maxsus kontingent salomatligini va muassasa tibbiy xizmati faoliyatini bir yilda bir marotaba tibbiy boʻlim (kasalxona) boshligʻi chuqur statistik tahlil qilib chiqadi. Bundan tashqari u yil davomida vaqti-vaqti bilan (har chorakda, har oyda) kasallanish dinamikasini, bemorlarni statsionarga (kasalxonaga) asosli va oʻz vaqtida yotqizilishini, bemorlarni statsionarda (kasalxonada) davolanishini davomiyligini (shu jumladan eng kam yoki juda koʻp kun davolanish holatlarini), oʻlim (kasalxonadagi oʻlim) sabablarini, tibbiyot boʻlimi (kasalxona) faoliyatidagi kamchiliklarni — noxush oqibatlarga olib kelgan tashxis qoʻyishdagi va davolashdagi xatolarni tahlil qiladi. 485. Tibbiy xizmat ishini rejalashtirish oʻz oldiga qoʻyilgan topshiriqlarni bajarishda kuch va mablagʻlarni toʻgʻri taqsimlashga yordam beradi. Reja — bu oldindan belgilangan chora-tadbirlar, tartiblarni nazarda tutish, ketma-ketlik va ish bajarilishini muddatini belgilaydigan tizimdir. 486. Tergov hibsxonasi va JIEM tibbiyot boʻlimlari, kasalxona tarkibiy boʻlimlari yil choragi uchun ish rejasini, kasalxonalar esa yillik asosiy tashkiliy chora-tadbirlar ish rejasini ishlab chiqadi. Bu ish rejasiga ish faoliyatini hamma boʻlimlari kirishi zarur. Maxsus rejalar — ichki ishlar idoralari ish faoliyatini rejalashtirish haqida IIV buyrugʻiga muvofiq butun muassasa boʻyicha tuziladi. 487. Rejalashtirishning asosiy talablari: a) har bir rejalashtirilayotgan chora-tadbirlarni aniqligi, uning tarkibi, chora-tadbirlarning maqsadi, uslubi, ketma-ketligi, bajarilish muddati, masʼul shaxs tayinlanishi; b) keng qamrovli boʻlishi lozim. Rejaga tibbiy taʼminotga oid asosiy tadbirlar: tashkiliy, davolash-profilaktik, sanitariya-gigenik, epidemiyaga qarshi, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish kabi tadbirlar kiritiladi. Kun tartibidagi tadbirlar rejaga kiritilmaydi. Biriktirilgan kontingentni salomatligi haqidagi maʼlumotlar, tibbiyot xizmati faoliyatini asosiy koʻrsatkichlari, moddiy-texnik holati, davolash-profilaktika ishi sifatini oshirish masalalari, buyruqlar, yuqori turuvchi boshliqlarning koʻrsatmalari rejaning asosi boʻlib hisoblanadi. 488. Rejalashtirish quyidagi ketma-ketlikda ishlab chiqiladi: a) tibbiyot xizmati erishgan natijalarni tahlil qilish va baholash; b) biriktirilgan kontingentni kasallanishini, salomatlik holatini tahlil qilish; v) boshliqlar koʻrsatmalari va buyruqlarini oʻrganish; g) ishlab chiqarilayotgan rejani maqsad va masalalarini belgilash; d) qoʻyilgan masalalarni bajarilishiga sarflanadigan kuch, vositalar va vaqtni hisoblash; e) tadbirlarni aniq belgilash, bajaruvchilarni va muddatni aniqlash; j) rejani boshliq tomonidan tasdiqlatish; Ish rejasida quyidagilar oʻz aksini topishi zarur: a) tashkiliy-analitik ish; b) davolash-profilaktika ishi; v) sanitariya-gigiyenik va epidemiyaga qarshi ish; g) kadrlar bilan ishlash, tibbiy xodimlarni maxsus tayyorlash; d) sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish ishlari; e) moddiy-texnik negizni, tibbiy taʼminotni rivojlantirish masalalari. Tashkiliy-analitik boʻlimda tibbiyot boʻlimi ish faoliyati, biriktirilgan kontingentni salomatlik holati, hisobot tuzishni tahlil etish oʻz aksini topishi kerak. Davolash-profilaktika boʻlimida quyidagi tadbirlar rejaga kiritiladi: davolash-diagnostika jarayonini rivojlantirish, dispanser va tibbiy koʻrik masalalari, davolash-diagnostika jarayoniga va biriktirilgan kontingent salomatligiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan muhitni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar, maslahat yordamini tashkil etish. Sanitariya-gigiyena va epidemiyaga qarshi kurash boʻlimi quyidagi tadbirlarni oʻz ichiga oladi: joriy va ogohlantiruvchi sanitariya nazorati, ovqatlanish ustidan nazorat, suv bilan taʼminlanish, joylashtirish, maishiy xizmat koʻrsatish, ish sharoitlari va boshqa masalalar; epidemiyaga qarshi tadbirlar, profilaktik emlash, laboratoriya tekshiruvlari, dezinfeksiya tadbirlari, kerak boʻlgan hollarda ayrim yuqumli kasalliklar profilaktikasi boʻyicha boʻlim ajratiladi. Kadrlar bilan ishlash va maxsus tayyorgarlik boʻlimi oʻz ichiga xodimlar malakasini oshirish, oʻqitish, konferensiyalar va seminarlar oʻtkazish, boshqa shifokorlik mutaxassisligini oʻrganish, shifokorlar va oʻrta tibbiy xodimlarga malaka toifasi berish kabi tadbirlarni amalga oshirish masalalarini oladi. Sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish boʻlimida maʼruzalarni asosiy mavzusi, suhbatlar, radioda chiqishlar, devoriy gazetalar, byulletenlar chiqarish, jamoatchi sanitariya faollari bilan ishlashni rejalashtiriladi. Tibbiy taʼminot va moddiy-texnik negizni rivojlantirish boʻlimida zaruriyat boʻlsa tibbiy va boshqa obyektlar moddiy-texnik negizini mustahkamlash, jihozlarga boʻlgan ehtiyoj, dori-darmonlar, ularni saqlanishi ustidan nazorat, dori vositalarini, bogʻlov vositalarini va tibbiy anjomlarni hisob-kitobi va ishlatilishi masalalarini oʻz ichiga olishi zarur. 489. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi bilan kelishilgan. 1. Gipertonik kriz: Nitroprussid natriy 50 ml 250 ml 5% glyukoza eritmasida vena ichiga. Nitroglitserin vena ichiga 5-10 mkg/min. Labetalol 20 mg vena ichiga, 20-80 mg dan har 10 minutda. 2. Oʻpka shishi. Morfin 2-5 mg dan har 10-25 minutda. Nitroglitserin 0,4 mg dan til ostiga. 3. Ogʻriq sindromi (shu jumladan kardiogen ogʻriqlar): Morfin miokard infarktida 1-4 mg dan vena ichiga har 5-10 minutda. 4. Arterial gipotenziya: 5. Anafilaktik shok: 6. Astmatik status: Barotek yoki V2 selektiv adrenomimetiklari albuteral, terbutanil yoki boshqalar. Ingalatsion kortikosteroidlar beklametazol, flunizolid. 7. Yurak ritmini oʻtkir buzilishi: Adenozin 6-12 mg dan vena ichiga. Verapamil 5-10 mg dan vena ichiga. 8. Zaharlanishda ishlatiladigan antidot va fiziologik antagonistlar. 9. Shoshilinch yordam koʻrsatishda ishlatiladigan boshqa dori vositalari, bogʻlov materiallari, tibbiy anjomlar. 1. Tibbiy boʻlim boshligʻi muassasa boshligʻiga yoki uning muovinlaridan biriga boʻysunadi, davolash profilaktika, sanitariya va epidemiyaga qarshi masalalar boʻyicha yuqori turgan tibbiy boshliqlarga boʻysunadi. Tibbiy boʻlim boshligʻi boʻlmagan vaqtida ordinator-vrach yoki feldsher uning vazifasini bajaradi. 2. Tibbiy boʻlim boshligʻi muassasadagi tibbiy xizmatni boshqaradi, muassasadagi barcha davolash profilaktika va sanitariya-epidemiyaga qarshi ishlarga javob beradi, tibbiy boʻlim oldiga qoʻyilgan vazifalarni bajarilishiga shaxsan javob beradi. 3. Tibbiy boʻlim boshligʻi maxsus kontingentga malakali tibbiy yordam (ambulator yoki statsionar) koʻrsatilishni taʼminlaydi, hamda muassasada oʻrnatilish kerak boʻlgan sanitariya epidemiyaga qarshi tartibni nazorat qiladi. U tunu kun davomida, shuningdek, dam olish va bayram kunlarida ham shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishni tibbiy boʻlim qoshidagi tish-protezlash laboratoriyasi (bor boʻlgan taqdirda) ishini tashkillashtiradi. 4. Tibbiyot boʻlimi boshligʻi quyidagilarni bajarishi shart. Tibbiyot xizmati faoliyatini tahlil qiladi va muassasaning boshqa xizmatlari bilan birgalikda tibbiy taʼminotni, maxsus kontingent jismoniy holatini mustahkamlash, hamda kasallanishni, jarohatlanishni, mehnatga layoqatsizlikni va birlamchi nogironlikni oldini olish va uni kamaytirishga qaratilgan tadbirlarni ishlab chiqish. Vrachlar, oʻrta va kichik tibbiy xodimlar ishini boshqarish, ular orasida doimiy ravishda tarbiyaviy ishlar olib borish. Tibbiy boʻlim ishlarini rejalashtirish. Muassasa boshligʻidan tibbiy boʻlim ish rejasi, ish tartibini va statsionarda yoki tibbiy izolyatorda yotgan kasallarni ichki tartib qoidalarini, hamda tibbiyot xodimlarini xizmat vazifalarini tasdiqlatish. Barcha tibbiy xodimlarga buyruqlar, yuqorida turgan xizmatlarni koʻrsatmalarini doimo yetkazib turish. Vaqt-vaqti bilan oʻz qoʻl ostidagi xodimlarning faoliyatini, ularning xizmat vazifalarini va rejalashtirilgan tadbirlar bajarilishni nazorat tariqasida tekshirib turish. Tibbiy boʻlimdagi kasallarni, tibbiy tekshiruvni va davolanishni doimo nazorat qilish. Maxsus kontingentni turli tibbiy koʻrik va tekshiruvlardan oʻtkazilishini tashkillashtirish. Har kuni tibbiy xodimlarni muassasa intizomiy boʻlimlariga, kamera tipidagi xonalarga, karserga, bir kishilik kameralarga (agar u yerda maxsus kontingent boʻlganda) borishini taʼminlash. Yuqorida koʻrsatilgan xonalarni sanitariya holatini, hamda u yerdagilarga tibbiy yordam koʻrsatilish sifatini shaxsan nazorat qiladi. Tibbiy boʻlimdagi hamma favqulodda hodisalarni, hamda bir guruh va yoppasiga boʻlgan yuqumli kasallik bilan kasallanishni, statsionarga kech yotqizilish hollarini, maxsus kontingent orasidagi toʻsatdan sodir boʻlgan oʻlim hollarini, oʻz vaqtida oʻtkazilmagan va toʻliq boʻlmagan tibbiy yordam hollarini oʻz vaqtida va sinchkovlik bilan puxta tekshirish, natijalari boʻyicha va koʻrilgan chora-tadbirlar haqida yuqori turuvchi tibbiy boshliqqa axborot berish. Tibbiy boʻlim ichki tartib qoidasini buzganligi va boshqa sabablarga koʻra kasallarni statsionardan vaqtli chiqarib yuborish masalalarini hal etish. Muassasaning tezkor-tartib xizmati bilan birgalikda ruhiy kasallarni, narkotik isteʼmol qilayotganlarni va gomoseksualizmga moyil shaxslarni aniqlashni tashkillashtirish, hamda maxsus kontingent orasida sanitariya targʻiboti ishlarini olib borish. Parhez taomni, taomnomalar tuzilishini hamda taomlarni sifatli tayyorlashni taʼminlashni nazorat qilishda qatnashish. Tayyor taomlarni tatib koʻrish, ularni bakteriologik, laborator tekshiruvi, gigiyenik ekspertizaga olinishini oʻtkazish. Muassasa fuqaro mudofaasi tibbiy taʼminoti rejasini ishlab chiqish, muassasaning fuqaro mudofaasida hamma vaqtdagi va tibbiy ofat hollaridagi tibbiyot xizmati ishini taʼminlash. Tibbiy boʻlim moddiy-texnik negizini talab darajasida taʼminlanganligini tahlil qilish va uni mustahkamlash choralarini koʻrish. Statistik hisobotlarni sifatini va oʻz vaqtida tuzilishini tashkillashtirish va ularni yuqori idoralarga oʻz vaqtida berish. Tibbiy boʻlimda barcha hisobot hujjatlarini olib borilishini nazorat qilish. Kasallarga yordam koʻrsatishda Respublika kasalxonasi bilan xizmat hamkorligini taʼminlash. Maxsus kontingent orasida roʻy bergan ishlab chiqarish va maishiy jarohat va zaharlanish holatlari haqida oʻrnatilgan tartibda muassasa maʼmuriyati, SEX va yuqori turgan tibbiy boshliqlarga tezda axborotlar berish. Muassasa rahbariyati topshirigʻiga koʻra, maxsus kontingent va ularning qarindoshlaridan tushgan tibbiy-sanitariya taʼminoti boʻyicha ariza va shikoyatlarni eʼtibor bilan xolis koʻrib chiqish, doimo ularni keltirib chiqargan sabablarni oʻrganib, tahlil qilish va ular boʻyicha kerakli choralar koʻrish; xat, shikoyat va arizalarda muassasa tibbiyot boʻlimi ishini takomillashtirish boʻyicha keltirilgan takliflarni amalda qoʻllash. IIV Tibbiyot boshqarmasi, IIV JIEBB, QR IIV, viloyatlar IIB tibbiyot boʻlimi(xizmati) bilan, tibbiyot xodimlari malakasini oshirish va mutaxassislikni egallashni rejalashtirish, ularga malaka toifalari belgilash ishlarini tashkil qilish. Tibbiyotdagi diagnostik va davolash yangiliklarini, yangi tibbiyot asbob-uskunalarini ishlatishni va dori-darmonlarni oʻrganish va tibbiy boʻlim amaliyotiga tadbiq etish. Davolash, sanitariya targʻiboti ishlarida va tibbiy xodimlari bilan ishlashda mahalliy sogʻliqni saqlash idoralari bilan doimiy hamkorlik qilish. 5. Oʻz vazifalarini bajarishda tibbiyot boʻlimi boshligʻi quyidagi huquqlarga ega. Oʻzining xizmat vazifasi doirasida tergov hibsxonasi, JIEM boshligʻiga muassasaning xizmat boʻlinmalari faoliyati boʻyicha takliflar kiritish. Muassasa rahbariyatiga tibbiy boʻlim xodimlarini ragʻbatlantirish yoki ularni intizomiy jazolash, oʻzining qoʻli ostidagi vrachlar va oʻrta tibbiy xodimlarning lavozimlarini oʻzgartirish takliflarini kiritish. Tibbiy boʻlim faoliyatiga tegishli masalalar koʻrilayotgan majlislarda qatnashish. Oʻrnatilgan tartibda, muassasaning hamma obyektlariga sanitariya-gigiyena va epidemiyaga qarshi nazoratni oʻtkazish uchun borish, muassasaning sanitariya holatni nazorati boʻyicha mutassadi xodimlaridan axborot va hujjatlarni soʻrash, sanitariya-gigiyena qoida va talablari buzilishini bartaraf etish boʻyicha koʻrsatmalar berish. Tibbiy xodimlar tomonidan oziq-ovqatlarni yaroqsiz deb topilganda, ularni ovqatlanishda ishlatishni taqiqlash. Atrofga infeksiya tarqalishni oldini olish maqsadida bakteriya tashuvchi deb topilgan shaxslarni xizmat faoliyati xususiyatiga qarab ishdan chetlatish. Yuqumli kasallar bilan muloqotda boʻlgan shaxslarni alohidalash. 6. Tibbiyot boʻlimi boshligʻi oʻzining ish faoliyatida quyidagi savollar boʻyicha boshqa xizmatlar bilan oʻzaro munosabatda boʻladi. Bemorlarni tibbiy boʻlim statsionarida saqlanishi, maxsus kontingentni jarima va intizomiy izolyatorlarda, kamera tipidagi xonalarda, karsyerlarda, alohidalangan kameralarda saqlash, maxsus kontingent orasida tarbiyaviy ishlar olib borish, tibbiy boʻlimni mablagʻ bilan taʼminlash, muassasa boʻlimlari bilan tibbiy boʻlimni taʼmirlash ishlarini olib borish tartibi kabi savollar boʻyicha. IIV Tibbiyot boshqarmasi, IIV JIEBB, QR IIV, viloyatlar IIB tibbiyot boʻlimlari, xizmatlari bilan birgalikda maxsus kontingentni tibbiy taʼminotini tashkillashtirish. IIV, IIBB, IIB sanitariya-epidemiologik xizmati bilan birgalikda muassasada sanitariya tartibini va epidemiologik holatni saqlash. Tibbiy taʼminotni dorixona muassasalari, “Oʻztibtexnika” boʻlimlari, dorixona bazalari orqali amalga oshirish. Yangi qilingan tajribalarni oʻrganish, mutaxassislar tomonidan konsultatsiya tariqasida yordam olish, tibbiy kadrlarni tayyorlash, sogʻliqni saqlash muassasalari bosh shifokorlari bilan kelishgan holda shifoxonalarga zarurat boʻyicha kasal mahkumlarni yotqizish uchun joy ajratish. Mahalliy sanitariya-epidemiologiya xizmati bilan birgalikda aholi oʻrtasida epidemiologik holatni operativ kuzatib borish. Tibbiy boʻlimni sogʻlom turmush tarzini targʻib qiluvchi koʻrgazmalar bilan taʼminlash. 7. Tibbiy boʻlim boshligʻi faoliyati quyidagi asosiy koʻrsatkichlar bilan baholanadi: a) maxsus kontingentni sogʻligʻi ahvoli va tibbiy boʻlim koʻrsatkichlari; b) tibbiy boʻlimda favqulodda holatlarni boʻlmaganligi, qonunchilikni buzilmaganligi, diagnostika va davolash boʻyicha asosli shikoyatlar tushmaganligi, kasallarga eʼtiborsiz va beparvolik holatlari qayd etilmaganligi; v) tibbiyot xodimlari orasida xizmat vazifalarini toʻgʻri taqsimlanganligi, ular tomonidan rejalangan tadbirlarni va boshqa topshiriqlar bajarilishini nazorati taʼminlanganligi; g) tergov hibsxonalari, jazoni ijro etish muassasalari va tibbiyot xizmati meʼyoriy hujjatlarini bilish, boshqaruv savollarini huquq doirasida aniq hal qila bilishi; d) oʻz ishida statistik tahlil usullarini va rahbarlik madaniyatini ishlata bilishi; e) tibbiy boʻlim xodimlarini malakasini, tibbiyotdagi ilmini va kasb mahoratini oshirishi; j) muassasaning sanitariya ahvolini va epidemiologik barqarorlikni ushlab turish, tibbiyot boʻlimini did bilan jihozlanganligi; z) tibbiy boʻlim jamoasi ichida muayyan psixologik ahvolni ushlab turishi, janjalli vaziyatlarni yoʻqligi, xodimlardan tibbiy boʻlim boshligʻi faoliyatiga oʻrinli shikoyatlar tushmaganligi. 1. Mahkumlar uchun moʻljallangan kasalxona boshligʻi kasalxona faoliyati ustidan rahbarlik qiladi va uning oldida turgan vazifalarni bajarilishiga shaxsan javobgar hisoblanadi. Kasalxona boshligʻi boʻlmagan taqdirda uning vazifalarini kasalxona boshligʻining davolash ishlari boʻyicha oʻrinbosari yoki malakali boʻlim boshliqlaridan biri bajaradi. 2. Kasalxona boshligʻi quyidagilarni bajarishi shart. Kasalxona tarkibiy boʻlimlari ishini muvofiqlashtirish boʻyicha oʻzining muovinlari, boʻlim boshliqlari vazifalarini belgilashi. Mahkumlarga kasalxona sharoitida kompleks terapiya, parxez taomlar, fizioterapevtik davo usullari va qayta tiklovchi davolash usullarini qoʻllash bilan yuqori malakali statsionar yordamni tashkil qilishni taʼminlashi. Kasalxonada davolash-tahlil ishlarini mukammallashtirish, oʻrinlar omilkorligini oshirish, oʻlim holatini kamaytirish chora-tadbirlarini qoʻllash, kasalxona boʻlinmalarini boshqarish uslub va shakllarini takomillashtirish, boshqa davolash muassasalarini ilgʻor tajribalarini kasalxona faoliyatiga tadbiq qilish. Kasalxona ishini rejalashtirishni amalga oshirish va uni bajarilishini tashkil qilish. Kasalxona tarkibiy boʻlimlari ishini, shifokor-ordinatorlar ish jadvalini, kasalxona ichki tartibini, shu bilan birga xodimlar xizmat vazifalarini koʻrib chiqish va tasdiqlash. Qoʻl ostidagi xodimlarning xizmat vazifalarini va rejadagi chora-tadbirlarni qay darajada bajarilayotganini nazorat qilib turish. TMEK va Oʻzbekiston Respublikasi IIV Maxsus tibbiy komissiyasiga tayyorlanadigan hujjatlar va maʼlumotnomalarni oʻz vaqtida va sifatli tayyorlanishi ustidan nazoratni taʼminlash. Yuqori turgan tashkilotlar buyruq, koʻrsatma, yoʻriqnoma va uslubiy qoʻllanmalarini, kasallikni oldini olish, tashxis qoʻyish, davolashning yangi uslub va vositalari toʻgʻrisidagi axborotlarni muntazam ravishda kasalxona xodimlari eʼtiboriga havola qilish, ularni oʻz vaqtida ishlatish va tadbiq qilish. Oʻz vaqtida va sinchkovlik bilan kasalxonadagi barcha favquloddagi hodisalarni, shu bilan birga kasalxonaga bemorlarni kech yuborish holatlarini, toʻsatdan sodir boʻlgan oʻlim, tibbiy yordamning kechiktirib boshlanganligi holatlarini, kasalxona ichida tarqalgan infeksiya kabi hodisalarni tekshirish natijalari va koʻrilgan chora-tadbirlar haqida JIEBB va yuqori turuvchi tibbiy boshliqlarga axborot berish. Kasalxonada maslahat koʻriklari, konsiliumlar, ertalabki shifokorlar yigʻilishlari, rejali va navbatdan tashqari boʻlimlardagi, xonalardagi va boshqa kasalxona boʻlinmalaridagi koʻriklarni tashkil qilish va oʻz vaqtida oʻtkazish. Tibbiy xizmatchilar va kasalxona boshqa xodimlarini tanlash, joylashtirish, tarbiyalash va malakasini oshirish kabi ishlarni amalga oshirish. Kasalxonaning mavjud moddiy-texnik negizini amaliy talabga mosligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni aniqlash, uni yangilash, mustahkamlash va saqlashga qaratilgan chora-tadbirlarni qoʻllash. Kasalxonada sanitariya-gigiyenik tartib va epidemiyaga qarshi rejimni qoʻllanilishini taʼminlash, shu bilan birga kasalxona hududini koʻkalamzorlashtirishga eʼtibor berish. JIEM Ichki tartib qoidalariga rioya qilish, kasalxona xodimlari intizomi, bemorlarni saqlash tartibini taʼminlash. Bemorlar tomonidan kasalxona ichki tartib qoidalari va saqlash tartibi buzilganda ularni muddatidan oldin kasalxonadan chiqarib, tegishli JIEMga yuborish masalalarini hal qilish. Kasalxona faoliyati toʻgʻrisidagi hisobotni sifatli tuzilishini va uni yuqori tashkilotlarga oʻz vaqtida topshirilishini taʼminlash. Mahkumlarning va ular qarindoshlarining takliflari, shikoyatlari, arizalarini sifatli va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishini taʼminlash, ularning har biri toʻgʻrisida aniq xulosa chiqarilishini tashkil qilish. Bemorlarga xizmat koʻrsatishda kasalxona va tibbiy boʻlimlar oʻrtasidagi aloqani va uzviylikni taʼminlash. Kasalxonaga yuborilgan kasallarni tekshirish natijalarini tahlil qilish asosida (tashxisdagi tafovutlar, bemorni kasalxonaga yuborishdan oldin muassasalar tibbiy xodimlari tomonidan oʻtkazilgan tibbiy tekshiruv va davolashdagi jiddiy xatolar haqida) uslubiy va axborot xatlari tayyorlash va muassasalarga yuborish. Mahkumlarning umumiy kasallanishi va vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik bilan kechadigan kasallanishlarini oʻrganishda, kasallanishni kamaytirishga qaratilgan sogʻlomlashtirish va sanitariya-gigiyenik tadbirlarni ishlab chiqishda kasalxona mutaxassislarining ishtirokini taʼminlash. Oʻzbekiston Respublikasi IIV JIEBB bilan kelishilgan holda JIEMlardagi tibbiy boʻlimlar xodimlariga amaliy yordam koʻrsatish, profilaktika, tashxis qoʻyish, davolash ishlarini tashkil qilish va oʻzlashtirish, profilaktik koʻrikni tashkil qilish uchun kasalxona shifokor — mutaxassislarini yuborish. Favqulodda hodisalar, yongʻin va boshqa tabiiy ofatlarda bemorlarni qutqarish ishlariga kasalxonani tayyorligini taʼminlash, yongʻinga qarshi chora-tadbirlarni bajarilishini nazorat qilish. Kasalxona tarkibiy boʻlinmalarida tibbiy hujjatlarni, giyohvand, kuchli taʼsir qiluvchi va boshqa tibbiy vositalarni mavjud qonun-qoidalar asosida saqlanishini tashkil qilish. 3. Kasalxona boshligʻi oʻz vazifalarini bajarish vaqtida, quyidagi huquqlarga ega: Mustaqil davolash muassasasi boʻlgan kasalxonada: a) shahodatlangan tibbiy xodimlar lavozimiga shifokorlarni qabul qilish masalasini oʻrnatilgan tartibda yuqori turuvchi boshqarmalar bilan kelishish; b) ishchi va xizmatchilarni ishga qabul qilish va ozod qilish; v) oʻrnatilgan tartibda shifoxona xodimlari va kasalxonada davolanayotgan mahkumlarni ragʻbatlantirish va intizomiy jazolash; g) kasalxona tashkiliy ishlari bilan bogʻliq boʻlgan masalalar boʻyicha buyruqlar chiqarish; d) qarz olish, shartnomalar tuzishga buyruq berish. Shuningdek, mustaqil davolash muassasasi boʻlgan kasalxona boshligʻi yuqorida qayd etilgan huquqlardan tashqari, JIEMlari boshliqlariga boshqa meʼyoriy hujjatlar bilan belgilangan huquqlardan foydalanadi. JIEBBga, shuningdek, kasalxona faoliyati va xodimlar masalasi boʻyicha muassasa maʼmuriyatiga takliflar kiritadi. Kasalxona faoliyati bilan bogʻliq masalalarni koʻrib chiqayotgan kengash ishida ishtirok etadi. IIV JIEBB, Tibbiyot boshqarmasi, IIV, IIB tibbiyot boʻlimlari, xizmatlari rahbariyati eʼtiboriga tibbiy taʼminotni yaxshilash va maxsus kontingentni sogʻligʻini muhofaza qilishni takomillashtirish masalalari boʻyicha takliflar kiritadi. 4. Kasalxona boshligʻi oʻz faoliyati davomida quyidagilar bilan oʻzaro munosabatlarni taʼminlab turadi. Kasalxonani boshqarishda — mahalliy sogʻliqni saqlash organlari bilan. Tibbiy taʼminot borasida — dorixonalar boshqarmasi va “Oʻztibtexnika” boʻlimlari bilan. Ilgʻor ish tajribalarni oʻrganish, maslahat koʻriklarini oʻtkazishda yetuk mutaxassis-shifokorlar yordamidan foydalanish, konferensiyalar, ish joylarida tibbiy xodimlarni tayyorlash, koʻrsatmalar boʻlganda mahkumlarni sogʻliqni saqlash idoralari kasalxonalariga yotqizish uchun joylarni ajratishni — sogʻliqni saqlash idoralari kasalxonalarining bosh shifokorlari bilan. Kasalxonani qon va qon oʻrnini bosuvchi preparatlar bilan taʼminlashda — qon quyish stansiyasi bosh shifokori bilan. Tashxis qoʻyish va davolashni yangi usul va vositalarini amaliyotda qoʻllash uchun — ilmiy tekshirish institutlari va tibbiyot institutlari bilan. Kasalxona joylashgan hududdagi epidemiologik vaziyatni tezkor nazorat qilishda — mahalliy sanitariya-epidemiologik stansiyalari bilan. Sanitariya-gigiyenik va tibbiy tarbiya vositalari bilan kasalxonani taʼminlash — salomatlik markazlari bilan. Kasalxonada sanitariya tartibi va epidemiologik vaziyatni barqarorlikni taʼminlashda — IIV, IIBB, IIB sanitariya-epidemiologik xizmatlari bilan. Maxsus kontingentni saqlash va ular orasida tarbiya ishlarini olib borish, kasalxona faoliyatini mablagʻ bilan taʼminlash, yotoq fondini rivojlantirish, taʼmirlash ishlarini olib borish — JIEM maʼmuriyati bilan (JIEM qoshidagi kasalxonalar uchun). 5. Kasalxona boshligʻining ish natijalari quyidagi koʻrsatkichlar bilan baholanadi. Kasalxona faoliyatining koʻrsatkichlari (yotoq fondini samarali ishlatish, boʻlimlar ishlarini tashkil qilishdagi kamchiliklar bilan bogʻliq boʻlgan davolash-tahlil ishlaridagi qoʻpol xatolar, oʻlim holatlari, kasalxonaga yotqizishda asoslanmagan rad qilinishlar yoʻqligi). Kasalxonadagi favqulodda hodisalarning, davolash-tahlil ishlariga asoslangan shikoyatlarning, kasallarga nisbatan beparvolik holatlarini boʻlmaganligi. Qoʻl ostidagi xizmatchilar orasida lavozimlarni toʻgʻri taqsimlanishi, xodimlarni rejali va boshqa ishlari ustidan nazoratni taʼminlanganligi. Boshqarish masalasida bilimdonlik, kasalxona muassasalari faoliyatini belgilaydigan meʼyoriy hujjatlarni bilishi. Ish jarayonida statistik tekshirish usullari hamda boshqaruv madaniyatini qoʻllay bilishi. Kasalxona xodimlarining bilimini mukammallashtirish va kasbiy mahoratini oshirish borasida amalga oshirgan ishlari. Kasalxonada sanitariya tartibi va epidemiologik vaziyat barqarorligini taʼminlanganligi. Xodimlarning ish va maʼnaviy sifatlarini bilish, ularning mehnat sharoitlarini yaxshilash, sogʻligʻini muhofaza qilish ishlarini yoʻlga qoʻyilganligi. Jamoada qulay ruhiy muhit taʼminlanganligi va mojaroli holatlar boʻlmaganligi. 1. Kasalxonaga kelayotgan hamma bemorlar vrach koʻruvi va sanitariya ishlovidan soʻng navbatchi vrach koʻrsatmasiga koʻra tegishli boʻlimga yuboriladi. 2. Bemor kasalxonaga kelganida ustki, ichki kiyimlarini hamda oyoq kiyimlarini va boshqa shaxsiy narsalarini kasalxona xoʻjalik boʻlimi boshligʻiga yoki uni oʻrniga qoldirilgan shaxsga xat hujjat qilib topshiriladi. 3. Bemorlar kasalxonada boʻlgan vaqtda quyidagilarga amal qilishga majburdirlar: a) JIEM tomonidan oʻrnatilgan ichki tartib qoidalariga hamda kasalxona maʼmuriyati tomonidan oʻrnatilgan tartibga rioya etishlari kerak; b) nazoratchilar tarkibi hamda vrach koʻruvi vaqtida, tana haroratini oʻlchash vaqtida, uxlashga ajratilgan vaqtda, kechquringi uxlash vaqtida bemorlar oʻz palatalarida boʻlishlari kerak; v) sayr qilish vaqtida faqatgina kasalxonada sayr qilish uchun belgilangan joylardagina sayr qilish, chekish uchun maxsus ajratilgan joylardagina chekish zarur; g) kasalxona tibbiy xodimlarini koʻrsatmalarini va buyurgan ishlarni aniq bajarish; d) palatada, kasalxona ichida hamda kasalxona hududida tozalik va tartibga rioya etish; e) agarda bemorning umumiy ahvoli yaxshi boʻlsa, bemor oʻz oʻrnini va tumbochkasini tozalash va tartibga keltirishi zarur; j) palatadan chiqish vaqtida bemor albatta xalat (pijama) va oyoq kiyim kiyib chiqishi zarur; z) kasalxonaning barcha xonalarida tinchlik saqlash zarur; i) kasalxona jihozlarini avaylab ishlatish zarur. Bemorni aybi bilan kasalxona jihozlari buzilsa yetkazilgan zarar bemor hisobidan toʻlanadi; 4. Kasalxonadagi bemorlarga quyidagilar man etiladi: a) palatalar va koridorlarda chekish, qimor oʻynash, man etilgan buyumlarni saqlash, boshqa mahkumlar bilan deraza orqali suhbatlashish; b) kasalxonaning boshqa boʻlimlariga beruxsat kirish; v) oʻrinlarda ust kiyimlar bilan yotish yoki oʻtirish; g) boʻlinma boshliqlari ruxsatisiz palatalarning boʻsh oʻrinlaridagi choyshab va yostiqlardan foydalanish, boʻsh oʻrinlarga yoki palatalarga oʻzicha koʻchib oʻtish; d) palatalarda nonni saqlash va quritish, shuningdek, palatalardagi qutilarda tez buziluvchi mahsulotlarni saqlash; e) oʻrin-joylar tagida turli narsalarni saqlash. 5. Bemor mahkumlarga qarindoshlari bilan uchrashuvlar vrach ruxsati bilan, ular jazoni ijro etayotgan muassasa tartib turiga koʻra belgilangan tartibda, muassasa boshligʻi tomonidan ruxsat etiladi. Agar maxsus kontingentni kasalligi uning hayotiga xavf soladigan ravishda ogʻir boʻlsa, muassasa boshligʻi uning yaqin qarindoshlariga navbatdan tashqari uchrashuvga ruxsat berishi mumkin. Karantin paytida bemor mahkumlarni qarindoshlar bilan har qanday uchrashuvi bekor qilinadi. 6. Kasalxonada oʻrnatilgan tartibni va intizomni saqlash maqsadida davolash boʻlimlari boshliqlari tomonidan tibbiy xodimlarga yordam berish uchun bemor mahkumlar orasidan boʻlim va xonalar boʻyicha javobgar shaxslar ajratiladi. 7. Yongʻin sodir boʻlgan yoki boshqa favqulodda holatlarda kasallarni evakuatsiya qilish qatʼiy reja asosida kasalxona tibbiy xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. 8. Bemor yuzaga kelgan har qanday nizolar boʻyicha xizmat qiluvchi xodimlar va mahkumlar bilan oʻzaro bahslashmay yoki janjallashmay, balki boʻlim katta hamshirasiga, navbatchi yoki davolovchi shifokorga murojaat qiladi. 9. Kasalxona ichki tartibini qoʻpol ravishda yoki doimiy buzganligi uchun bemorlar kasalxonadan tegishli muassasaga joʻnatib yuboriladi yoki JIEMlari Ichki tartib qoidalariga koʻra jazolanadi (agar bu ish mahkumni sogʻligʻi yoki hayotiga xavf solmasa). 10. Bemorlarni shaxsiy masalalari boʻyicha qabul qilish kasalxona maʼmuriyati tomonidan oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi. 1. Mantu sinamasini tergov hibsxonalarida 18 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlarga flyuorografiya tekshiruvidan keyin oʻtkaziladi. Buni maxsus tayyorlangan va sinamani oʻtkazishga ruxsat etilgan hamshiralar amalga oshiradi. Mantu sinamasini oʻtkazish uchun M.A. Linnikov tuberkulini — PPD-L (tozalangan oqsil derivati) qoʻllaniladi. Uning tarkibida sterillikni taʼminlovchi 0,01%li xinozol boʻlib, qoʻllanishga tayyor suyuq holda ishlab chiqariladi. 5ml (50doza)lik flakon 25 kishiga, 3ml (30doza)lik flakon esa 15 kishiga moʻljallangan. Linnikov tuberkulini 0,1ml eritmasining biologik aktivligi 2 xalqaro birlik (2TB) ga mos keladi va 1 doza hisoblanadi. Preparat harorat 0°Sdan 4°Sgacha boʻlgan qorongʻu xonada saqlanganda 12 oy oʻzini xususiyatlarini saqlaydi. Har bir tuberkulin qutisida preparatni qoʻllash yoʻriqnomasi boʻladi. Sinamani oʻtkazishdan oldin shifokor va hamshira bu yoʻriqnomani albatta oʻqib chiqishi shart. Mantu sinamasini oʻtkazish uchun quyidagi maxsus asboblar toʻplamidan foydalaniladi: a) biks (18 ga 14 smli) paxta uchun — 1dona; b) 1 ml hajmli tuberkulin shpritslari — 50 dona; v) teri orasiga inyeksiya uchun 0415 raqamli kalta ignalar — 100 dona; g) sterilizatorlar — 3-4 dona; d) tuberkulinni flakondan olish uchun; e) 0840 raqamli inyeksion ignalar — 10 dona; j) 15 smli anatomik pinsetlar — 2 dona; z) 100 mmli oynasimon chizgich — 6 dona; i) dezinfeksiyalovchi eritmalar uchun 0,25 — 0,5 litrli idishlar — 2 dona. 2. Tuberkulin shpritslari va ignalarini avtoklavda sterilizatsiya qilinadi. Tuberkulin eritmasi bilakning oʻrta 3 dan 1 qismiga teri orasiga yuboriladi. Teri 70%li etil spirti bilan artilib, shpritsga 0,2 ml 2 doza tuberkulin eritmasi olinib 0,1 ml yuboriladi. Har bir inyeksiyadan oldin shpritsdan tuberkulin eritmasining 1 tomchisi chiqarib yuboriladi. Mantu sinamasi toʻgʻri bajarilganda terida oqish infiltrat paydo boʻladi. Bu infiltratni qichinish, suvga tekkizish va dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan artish mumkin emas. Mantu sinamasi 72 soatdan soʻng oʻqiladi. Buning uchun oynasimon chizgich bilan infiltratning gorizontal diametri mmda oʻlchanadi, giperemiyaning oʻlchami hisoblanmaydi. Bu holatda giperemiya bilan infiltratni ajrata bilish zarur. 3. Mantu sinamasi va uning natijalari 063/U raqamli tibbiy hujjatga qayd qilinadi. Mantu sinamasi natijalari: a) gumonli reaksiya-infiltrat (papula)ning oʻlchami 2—4 mm yoki infiltratsiz giperemiyaning har qanday oʻlchami; b) musbat reaksiya — infiltratning oʻlchami 5 mm va undan ortiq; v) giperergik reaksiyada infiltratning oʻlchami; g) bolalarda 17 mmdan ortiq; d) kattalarda 21 mmdan ortiq yoki ikkala holda ham har qanday oʻlchamli vezikulonekrotik oʻzgarishlar; e) manfiy reaksiya — inyeksiyaning nuqtasimon oʻrni. Mantu sinamasi natijalari — gumonli, musbat va giperergik reaksiyali shaxslarga BSJ vaksinasi qayta emlanmaydi. Giperergik reaksiyali shaxslar ftiziatr-shifokor orqali chuqur tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Aktiv sil aniqlanganda bemor statsionar davolanishga yuboriladi, patologiya aniqlanmaganda izoniazid preparati bilan 2 oy davomida ximioprofilaktika oʻtkaziladi. 4. Mantu sinamasini oʻtkazishga qarshi koʻrsatmalar: a) teri kasalliklari; b) oʻtkir va surunkali yuqumli kasalliklarning qaytalanish davri, hamda sogʻayishdan keyin 2 oy muddat davomida; v) allergik holat va anamnezida allergik reaksiya kuzatilganlik; g) revmatizmning oʻtkir va oʻtkir osti davri; d) bronxial astma; e) epilepsiya. 5. Silga qarshi emlash uchun quruq BSJ vaksinasi qoʻllaniladi. Emlash dozasi — 0,1 ml eritmadagi 0,05 mg preparatga teng. Vaksina 1 mg BSJ saqlangan ampulalarda ishlab chiqariladi. 1 ampulada 0,05 mg preparatdan 20 doza mavjud. Vaksinani saqlash muddati — 2 yil, saqlash sharoiti — 8° Sdan yuqori boʻlmagan muzlatgichda. 0,1 ml eritmada 0,05 mg BSJ dozasini olish uchun quruq BSJ vaksinasini 2 ml fiziologik eritmada eritiladi. Bir martali emlash uchun 0,2 ml (2 doza) eritilgan vaksinani sterillangan shpritsga olinadi, soʻng ignadan 0,1 millilitri chiqarib yuboriladi, 0,1 millilitri esa chap yelkaning yuqori va oʻrta qismlar chegarasiga teri orasiga yuboriladi. Vaksinani 0,1 mldan ortiq yuborish taqiqlanadi. Emlash texnikasi toʻgʻri bajarilganda, inyeksiyaning oʻrnida diametri 6—8 mm boʻlgan oqish papula paydo boʻladi. 15—20 minutdan soʻng papula yoʻqoladi va teri oʻz holatiga qaytadi. Emlangan joyni yod va boshqa dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan ishlov berish, hamda bogʻlam qoʻyish taqiqlanadi. Vaksinani qatʼiy ravishda teri orasiga yuboriladi, chunki vaksinani teri ostiga yuborilishi mahalliy sovuq abssessni keltirib chiqaradi. 1—2 oydan soʻng mahalliy emlash reaksiyasini tibbiy hujjatga qayd qilish bilan uning oʻlchami va xarakteriga qarab baholanadi. Tibbiy hujjatga quyidagilar qayd qilinadi: tuberkulin (BSJ vaksinasi)ni ishlab chiqargan muassasa; ularning seriyasi; nazorat raqami va preparatning yaroqlilik muddati; tuberkulin sinamasi (BSJ revaksinatsiyasi) oʻtkazilgan kun. Reaksiya natijasi mm larda oʻlchanadi. BSJ bilan faqat silga moyil boʻlmagan klinik sogʻ shaxslar Mantu sinamasidan keyin 3—14 kun ichida emlanadi. Qayta emlash quyidagi holatlarda amalga oshirilmaydi: — gumonli va musbat Mantu sinamasi; — sildan davolangan shaxslar; — Mantu sinamasini oʻtkazishga boʻlgan qarshi koʻrsatmalar shu holatga ham taalluqli. Silning maxsus profilaktikasini oʻtkazish unumlik mezoni — silga moyil boʻlmagan kontingentda immunitetni paydo qilish bilan sil bilan kasallanishni kamaytirish, Mantu sinamasi orqali giperergik reaksiyali shaxslarni oʻz vaqtida tekshirish, aktiv sil jarayonini aniqlash va maxsus davolashni boshlashdir. 6. Ximioprofilaktika sil tayoqchalarini ajratuvchi bemorlar bilan muloqotda boʻlgan va tuberkulinga giperergik reaksiyali hamma shaxslarga oʻtkaziladi. Ximioprofilaktikani boshlashdan oldin kontingentni albatta rentgenoflyuorografik va umumiy qon tahlili tekshiruvlaridan oʻtkaziladi. Flyuorogrammalar tibbiy kartaga tikib qoʻyilishi shart. Ximioprofilaktikadan bosh tortgan mahkumlarga muassasa tibbiy boʻlimi shifokorlari tomonidan tushuntirish ishlari olib boriladi. Har bir ximioprofilaktika oʻtkaziladigan mahkumga muolaja varaqasi tutiladi. Bu tibbiy hujjatda mahkumning F.I.Sh., tugʻilgan yili, tana vazni, otryadi, izoniazidning dozasi, preparatni qabul qilish muddatlari va ximioprofilaktikaning umumiy davomiyligi koʻrsatilishi shart. Ximioprofilaktika tugagandan soʻng muolaja varaqasi tibbiy kartaga yopishtiriladi. 7. Ximioprofilaktika izoniazid (tubazid) preparati bilan amalga oshiriladi. Preparat ovqatlangandan soʻng tana vazniga 10 mg/kg hisobida 1 mahal beriladi (60 kg vaznli bemorga — 0,6 tubazid, 90 kg va undan ortiq vaznda — 0,9 tubazid). Preparat 1 haftada 3 kun beriladi — intermittik usulda, yilda bir marta 3 oy davomida tibbiy xodim ishtirokida. Bu usul ximioprofilaktika qabul qilayotgan shaxslar uchun qulayligidan tashqari ilmiy tomondan unumligi tasdiqlangan, hamda hamshiraning ishini 2 marotaba yengillashtiradi. Preparatni qabul qilish feldsher yoki hamshiraning qatʼiy nazorati ostida amalga oshiriladi, bu bilan ximioprofilaktikani toʻgʻri bajarilayotganini va preparatni nojoʻya taʼsirini oʻz vaqtida aniqlash imkoniyati yaratiladi. Agar mahkum oʻzini yomon his qilib preparatni qabul qilishni toʻxtatgan boʻlsa, hamshira bu haqda shifokorga darhol aytishi lozim. Shifokor esa bemorni koʻrikdan oʻtkazgandan soʻng preparat dozasini kamaytirishi yoki ximioprofilaktikani toʻxtatishni hal qiladi. 8. Ximioprofilaktikani uyushgan holda oʻtkazish uchun hamma shaxslar 2 guruhga boʻlinadi. 1 guruh haftaning toq kunlari — dushanba, chorshanba, juma; 2 guruh — juft kunlar — seshanba, payshanba, shanba kunlari preparatni qabul qiladi. Aktiv oʻpka sili bilan doimo muloqotda boʻlgan shaxslarga ximioprofilaktika 3—5 yilda qaytariladi. Izoniazidni qabul qilganda — bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, yurak urishi tezlashishi, badanga toshmalar toshishi kabi nojoʻya taʼsirlar kuzatilishi mumkin. Agarda bu holatlar preparatni yarim dozasini qabul qilganda ham kuzatilsa, preparatni qabul qilish toʻxtatiladi. Oʻtkazilayotgan ximioprofilaktikani samaradorlik mezoni — muloqotda boʻlgan shaxslar orasida sil bilan kasallanishning yoʻqligi. 9. Izoniazidni siydikda aniqlash. Bir xil diametrli 2 ta probirkaga 2 ml dan siydik solinadi. 1-probirkaga darhol vanadiy ammoniy tuzining ishchi eritmasi qoʻshiladi. 10 daqiqadan soʻng esa 2-probirkaga qoʻshiladi. Izoniazid reaktiv bilan reaksiyaga kirishib qoʻngʻir-qizil rangni beradi, vaqt oʻtgan sayin qoʻngʻir-qizil rangning intensivligi kamayib boradi, 10 daqiqadan soʻng ikkala probirkadagi suyuqliklar rangining intensivligi solishtirib koʻriladi. Agarda siydikda izoniazid mavjud boʻlsa 2-probirkadagi suyuqlikning rangi birinchisiga qaranganda toʻqroq boʻladi. Izoniazid siydik tarkibida boʻlmasa ikkala probirkadagi suyuqliklarning rangi bir xil intensivlikda boʻladi. 10. Vanadiy ammoniy tuzining ishchi eritmasini tayyorlash. Asosiy eritma: 1 litr suvga 2,5 g vanadiy ammoniy tuzi qoʻshiladi va toʻliq erigunga qadar 48 soatga qoldiriladi. Eritma filtrlanadi va 5-6 kunga tindiriladi, soʻng undan ishchi eritma tayyorlanadi: 200 ml filtratga bir normali N2 SO4 dan 50 ml. qoʻshiladi.