Turar joy va jamoat binolaridan foydalanishda, shuningdek ularni joriy va mukammal taʼmirlashda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2026-04-18)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Turar joy va jamoat binolaridan foydalanishda, shuningdek ularni joriy va mukammal taʼmirlashda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar turar joy va jamoat binolaridan foydalanishda, shuningdek ularni joriy va mukammal taʼmirlashda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar turar joy va jamoat binolaridan foydalanuvchi, shuningdek ularni joriy va mukammal taʼmirlovchi tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 3. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi. 5. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqiladi (tasdiqlanadi) va yuritiladi: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma; tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari boʻyicha mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari. 6. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 7. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas. 9. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 10. Tashkilot xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlarini sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriq berilishi kerak. 11. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 12. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq ishlab chiqiladi hamda ishchilar va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 13. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 “Tabiatni muhofaza qilish. Atmosfera. Sanoat korxonalari zararli moddalarning yoʻl qoʻyiladigan chiqarishlarini oʻrnatish qoidalari” boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 14. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnatning ogʻir sharoitlari attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim. 15. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli omillar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 16. Tashkilot oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 17. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari va ishlarni xavfsiz bajarish usullarini oʻzlashtirishlari shart. 18. Oʻta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 19. Tashkilot rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga toʻla javobgardir. 20. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilish jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 21. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini meʼyorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasini yuqori darajadagi haroratidan himoya qilish vositalari; mexanik, kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 22. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi. 23. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 24. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi; himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi; yakka tartibdagi himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ular uy-joy kommunal xoʻjaligini dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 25. Uy-joy-kommunal xoʻjaligi xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va yakka tartibda himoyalanishning boshqa vositalarini bepul berishning namunaviy normalariga (roʻyxat raqami 2275, 2011-yil 6-oktabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2011-y., 40-son, 446-modda) muvofiq xodimlar yakka tartibdagi himoyalanish vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 26. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 27. Xodimlar, ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 28. Bosim ostida ishlovchi asbob-uskunalar va xavfi yuqori boʻlgan ishlarda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart. 29. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 31. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 35-son, 407-modda) asosida amalga oshirilishi lozim. 32. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi lozim. 33. Majburiy tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiyot xizmati koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, agar ular boʻlmagan taqdirda tashkilot joylashgan joydagi hududiy davolash-profilaktika muassasasi tomonidan oʻtkaziladi. 34. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 35. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklanadi. 36. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 37. Taʼmirlash ishlari olib borilayotgan hududda transport vositalarining va piyodalarning hududda harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak. 38. Taʼmirlash ishlari olib borilayotgan hududda yilning yoz vaqtida yoʻlkalar va oʻtish joylariga suv sepilgan, qishda qordan tozalanib, qum sepilgan boʻlishi lozim. 39. Taʼmirlash ishlari olib borilayotgan hududda har kuni tozalab va dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi kerak. 40. Taʼmirlash ishlari olib borilayotgan hududdagi hojatxonalarni ozoda saqlash, muntazam dezinfeksiya qilish, sutkaning qorongʻi paytida esa yoritilishi kerak. 41. Taʼmirlash ishlari olib borilayotgan hudud butun chegara boʻylab toʻsilgan boʻlishi, uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim. 42. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” talabiga mos kelishi kerak. 43. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar boʻlishi kerak. Suv quvurlari yoʻq boʻlganda maxsus idishlarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 44. Ichimlik suvining harorati 8° S dan 20° S gacha boʻlishi kerak. 45. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talablariga mos boʻlishi lozim. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. 46. Yorugʻlik tushuvchi oynalarni yilida kamida ikki marotaba tozalash lozim. 47. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) bilan toʻsib qoʻyishga ruxsat etilmaydi. 48. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan (umumiy mahalliy bilan birgalikda) tizim orqali amalga oshiriladi. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 49. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanishi lozim. 50. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchamlari va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim. 51. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim. 52. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilotlar tomonidan qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 53. Ishlab chiqarish xonalaridagi texnologik jarayonlar GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 54. Ishlab chiqarish xonalaridagi texnologik jarayonlarining xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanishi lozim: ishlab chiqarish uskunalariga xizmat koʻrsatish tartibidagi texnologik jarayonlarni (ish turlarini), ish usullari va rejimlarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; ishlab chiqarish jarayonlari atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli meʼyorlaridan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi. 55. Texnologik jarayonlarni amalga oshirishda ish bajaradigan dastgoh va mexanizmlar ketma-ketligi blokirovka tizimi bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. Avariya holatida biror bir mexanizm toʻxtab qolsa, barcha dastgoh va mexanizmlarning toʻxtashi nazarda tutilgan boʻlishi kerak. 56. Uskuna va avtomatlashtirilgan tarmoqlarda ular ishga tushirilganligini bildiruvchi ovozli va yorugʻlik signallari boʻlishi kerak. Signal elementlari (elektr qoʻngʻiroq va oʻchib-yonuvchi lampa) mexanik buzilishlardan himoyalangan boʻlib, xizmat koʻrsatuvchi xodimlar eshitadigan darajada boʻlishi lozim. 57. Liniya toʻxtagandan soʻng, ovozli va yorugʻlik signali bermasdan uni ishga tushirish taqiqlanadi. 58. Texnologik jarayonlar soz asbob-uskunalar va nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar hamda ishga tushiruvchi apparatlari mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim. 59. Ishlab turgan uskunalar joylashgan joylar zarur toʻsiqlar, himoya va saqlovchi moslamalar hamda qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 60. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlarning uskunalari yaroqli boʻlishi, nazorat-oʻlchash asboblari soz, apparatlar blokirovka vositalari mavjud boʻlganda ishga tushirilishi lozim. 61. Barcha tarmoqlarda texnologik jarayon xavfsiz bajarilishi, tashkiliy-texnik chora-tadbirlar koʻrilishi hamda xavfsizlik texnikasi talablariga rioya qilinishi lozim. 62. Agregat mexanizmlarining normal ishidagi har qanday buzilishlar undagi barcha mexanizmlarning avtomatik tarzda toʻxtatilishi bilan yakunlanishi zarur. 63. Texnologik jarayon buzilgan hollarda, xodimlarga xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining taʼsiri boʻlmasligi maqsadida buzilish sabablarini aniqlash va ularni bartaraf etish uchun ish jarayonini toʻxtatilishi hamda xodimlar ish joylarini tark etishlari lozim. 64. Xonalarning kirish joylarida “Yongʻindan xavfli!”, “Chekilmasin!”, “Begonlar kirishi taqiqlanadi!” degan xavfsizlik belgilari osib qoʻyilishi lozim. 65. Ishlab chiqarish jarayonlari yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga va mazkur Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim. 66. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 67. Shamollatish tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak. 68. Yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 69. Portlashning oldini olish uchun mashina va agregatlarning ishqalanuvchi qismlarini qizib ketishiga yoʻl qoʻymaslik lozim. 70. Qoʻlda yasalgan, avtomatika tizimi nosoz boʻlgan yoki yongʻin xavfsizligi talablariga javob bermaydigan maishiy isitish asboblaridan foydalanish taqiqlanadi. 71. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatishda va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilinishi kerak. 72. Elektr energiyasidan foydalanishda tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xoʻjaligi uchun javobgar xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi kerak. 73. Elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodim kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishi uchun elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish uchun esa IV malaka guruhiga ega boʻlishi talab etiladi. 74. Elektr toki oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar yonmaydigan qilib montaj qilinishi lozim. 75. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan va elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart. 76. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi lozim. 77. Kabellar va elektr oʻtkazgichlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokdan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va asboblar bilan oʻlchash orqali tekshirilib turilishi lozim. 78. Tok uzatilmaganligi sababli uskuna toʻxtatilgan hollarda elektr dvigatellar oʻchirilishi kerak. 79. Elektr apparatlari va agregatlarining nolga va yerga ulash simlarining butunligi kamida olti oyda bir marta tekshirilishi lozim. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 80. Kam quvvatli elektr lampalari va asboblarini kattaroq quvvatlilariga almashtirish tarmoq uchun yoʻl qoʻyiluvchi yuklanishni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodimning ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 81. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 82. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun mashinalarning gʻiloflari, uning asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. 83. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻrlar bilan oʻralgan va yerga ulangan boʻlishi lozim. 84. Gaz ballonlarni alohida maxsus jihozlangan xonada, tik holatda va boʻsh ballonlarni esa gaz toʻldirilgan ballonlardan alohida saqlash kerak. 85. Gaz ballonlarni boʻyash va ulardagi mavjud gaz nomini koʻrsatgan holda aniq yozuvlarni qayd etish lozim. Siqilgan gazli ballonlar zarblardan himoyalangan boʻlishi kerak. 86. Kislorodli va atsetilenli ballonlarni ishlar bajariladigan joyda toʻgʻridan-toʻgʻri tushadigan quyosh nurlari taʼsiridan himoya qilish zarur. Nosoz manometrli reduktorlar, shuningdek tekshirish muddati oʻtgan manometrlardan foydalanish taqiqlanadi. 87. Atsetilenli ballon joʻmragini ochish yoki unda reduktorni mustahkamlash faqat maxsus klyuch yordamida bajarilishi lozim. 88. Portlashi (yongʻin chiqarishi) xavfi boʻlgan gazlar paydo boʻlishi mumkin boʻlgan joylarda (quduqlar, yer osti rezervuarlari, konlar va boshqalar) gaz payvandlash ishlarini olib borish taqiqlanadi. 89. Materiallarga gaz alangasi bilan ishlov berish uchun 6 kg s/sm2 ga qadar bosimga moʻljallangan shlanglar yoki 10 kgs/sm2 ga qadar bosim uchun moʻljallangan shlanglar qoʻllanishi kerak. Shlangning uzunligi 30 m dan oshmasligi lozim. 90. Suyultirilgan gazli sisternalar va bochkalar uchun ularni isitishning eng yuqori harorati 50o S dan, ballonlar uchun — 45o S dan oshmasligi kerak. 91. Ballonlarni faqat kislorodli va yonuvchi gazli balonlar bilan ishlash boʻyicha imtihon topshirgan xodimlargina tashishi, saqlashi, berishi va olishi kerak. 92. Suyultirilgan gazli ballonlarni tashish uchun moʻljallangan mashinalar oʻt oʻchirgichlar bilan taʼminlanishi kerak. 93. Toʻldirilgan yoki boʻsh ballonlar tokli simlarga tegib ketishdan saqlanishi kerak. Ballonlar bilan tokli sim oʻrtasidagi masofa 1 m dan kam boʻlmasligi kerak. 94. Suyultirilgan gazli ballonlar maxsus ramkali xonalarda yoki tabiiy shamollatish boʻlgan metall javonlarda turishi kerak. 95. Kislorod uchun ilgari suyultirilgan gaz bilan ishlashda foydalanilgan reduktorlar va shlanglardan foydalanish taqiqlanadi. 96. Tomni buzishga qadar radio va televideniye antennalari, radio va telefon simlari, reklama schitlarining konstruksiya va simlari demontaj qilinishi, suv, issiqlik, gaz quvurlari va boshqa tarmoqlar uzib qoʻyilishi kerak. 97. Nishabi 15o dan ortiq boʻlgan tomlarni buzishda ikki tomonli koʻchma narvonlar oʻrnatilishi kerak. 98. Shamolning tezligi 12 m/sek (6 ball)dan yuqori boʻlganda quyuq tuman, jala va kuchli qor yogʻgan paytda tomlarni buzish ishlari amalga oshirilmasligi lozim. 99. Cherdak toʻsinlaridan oʻtish uchun toʻsinlarga eni kamida 0,5 m boʻlgan shit toʻshamasi joylashtirilishi kerak. 100. Buzib olingan tom elementlari va materiallarini (tom yopish materiallari, novlar, asbotsement listlar, tomga yopilgan plitkalar va boshqalar) tashqi devordan kamida 1 m uzoqlikka joylashtirish lozim. Tom yopish elementlari va ularni qismlarga ajratish materiallarini toʻsinga va binodan tashqariga tashlash taqiqlanadi. 101. Qiya toʻsinlar demontaj qilinganida olib qoʻyiladigan qator taxtalar mixlardan chiqarilishi lozim. 102. Tomlarni buzayotganda mahkamlagich vositalari (Skobalar, boltlar, xomutlar, buragichlar va hokazo) idishga joylashtirilishi kerak. 103. Tutun chiqish quvurlari va shamollatish shaxtalarini buzishda koʻchma taxtasupalarda turib olib tashlanadi. Buzishda olinadigan gʻishtni idishga (konteyner, togʻora) joylashtirish va ishning borishiga qarab mexanizatsiyalashgan usul bilan (kran, lebedka, koʻtargichda) taxtakoʻprik yoki toʻsindan olib tashlash kerak. 104. Asboblar saqlanadigan omborlarda soz asboblar komplektlarining tegishli zaxirasi boʻlishi lozim. 105. Asboblarni tiklash, tuzatish, charxlash, oʻrnatish va toʻldirish markazlashtirilgan tartibda tegishli vositalar va moslamalar bilan jihozlangan punktlarda bajarilishi va malakali mutaxassislar tomonidan amalga oshirilishi kerak. 106. Tirgak, ikki tomonga suriladigan va osma narvonlarda turib mexanizatsiyalashgan (elektrlashtirilgan, pnevmatik, oʻqotar) asboblar bilan ishlash taqiqlanadi. 107. Ishdagi tanaffuslar chogʻida yoki mexanizatsiyalashgan asbobni boshqa joyga koʻchirganda dvigatelni oʻchirish lozim. Elektr tarmogʻiga yoki siqilgan havo tarmogʻiga ulangan mexanizatsiyalashgan asbobni nazoratsiz qoldirish taqiqlanadi. 108. Qoʻl asboblarining yogʻoch dastalari qattiq va qayishqoq turdagi yogʻochlardan tayyorlanishi, silliq boʻlishi va mustahkam tarzda mahkamlanishi kerak. Dastalarning sirtida oʻyiq siniq va gʻadir-budur va oʻtkir qirrali joylari boʻlmasligi lozim. 109. Zarb bilan ishlaydigan asboblarning (bolgʻalar, boltalar, choʻkichlar va boshqalar) dastalarining uchi yoʻgʻon boʻlgan ovalsimon shaklga ega boʻlishi lozim. 110. Gayka klyuchlarini gaykalarning oʻlchamlariga qarab tanlash kerak. Klyuchning ish sirtlarida qirqilgan qiya joylar, dastalarida esa yoriqlar va kesiklar boʻlmasligi kerak. 111. Gayka klyuchi bilan ishlash paytida unga boʻlgan zoʻr berishlarni kuchaytirish uchun boshqa narsalardan foydalanish mumkin emas. 112. Gayka va klyuchning qirralari oʻrtasida metall plastinkalarni qoʻygan holda gaykani katta oʻlchamlardagi gayka klyuchi bilan ochish va burash taqiqlanadi. 113. Bolgʻacha va kulachoklar yordamida ponalar yoki zubilolar bilan ishlaganda uzunligi 0,7 m dan kam boʻlmagan dastali pona tutgichni qoʻllash kerak. Agar bu ishni ikki ishchi bajarsa, ular bir-biriga 90o burchakda joylashishlari lozim. 114. Egovlar, otvertkalar, iskanalar, dlotolar va dastalarni oʻrnatish uchun oʻtkir uchga ega boʻlgan asboblardan dastasiz foydalanish taqiqlanadi. 115. Dastgohlar, iskanjalar va boshqa statsionar moslamalarni mahkamlab qoʻyish lozim. 116. Qurilish-montaj porshenli toʻpponchalari bilan ishlaganda KMK 3.01.02-00 “Qurilishda texnika xavfsizligi” talablariga muvofiq bajarish kerak. 117. Qurilish-montaj toʻpponchalari va patronlari omborlarda alohida muhrlanadigan (plombalanadigan) poʻlat javon yoki yashiklarda saqlanishi kerak. 118. Ish joyi tayyorlanganidan keyin toʻpponcha oʻqlanishi kerak. Oʻqlangan toʻpponchani saqlash, shuningdek uni joydan joyga olib oʻtish taqiqlanadi. 119. Nosoz toʻpponcha bilan ishlash, uni nazoratsiz qoldirish yoki boshqa xodimlarga berish, shuningdek portlash va yongʻin chiqish xavfi boʻlgan xonalarda qoʻllash va saqlash taqiqlanadi. 120. Xodimlar silliq poʻlat himoya kaskalari, sinmaydigan shishadan yasalgan niqoblar, shovqin oʻtkazmaydigan quloqliklar (antifonlar) va charm qoʻlqoplar bilan taʼminlanishi lozim. 121. Qurilish-montaj toʻpponchasi bilan otiladigan qurilish konstruksiyalarini usta yoki ishlarni olib boruvchi masʼul xodim shaxsan koʻzdan kechirishi va qoʻshni xonalardan odamlarni chiqarishi hamda ish joyini zarur anjomlar bilan taʼminlashi lozim. 122. Choʻyan, keramik va yengil teshiladigan materiallar, qurilish konstruksiyalarining tutashgan joylari va choklari, toblangan poʻlat, prujinali qismlar, toshlarning qattiq turlari va betonlarga uzunligi 40 mm dan katta dyubellarni qoqish taqiqlanadi. 123. Dyubel bilan ishlaganda uni sachrab ketishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻrish lozim. 124. Oʻq otilmay qolgan taqdirda 1 daqiqa mobaynida toʻpponchani ochish va oʻqlash taqiqlanadi. 125. Qurilish-montaj toʻpponchasi qoʻllanadigan ishlarda xodim toʻsiqli havozalar (taxtasupalar)da boʻlishi kerak. 126. Qurilish-montaj toʻpponchalari va ularning patronlarini tashish, saqlash va berishda ishtirok etuvchi xodimlar taʼmirlash-qurilish va montaj ishlarini oʻtkazish chogʻida mehnatni muhofaza qilish (texnika xavfsizligi) boʻyicha tegishli yoʻl-yoʻriq olgan boʻlishi lozim. 127. Qurilish mashinalari, mexanizmlar va moslamalar pasport hamda inventar raqamlariga ega boʻlishlari kerak. Ularga qarab ularning texnik holatini hisobga olish jurnaliga yozuvlar qayd etilishi lozim. 128. Qurilish mashinalari va mexanizmlarini boshqarishga ularni boshqarish huquqiga ega guvohnomasi boʻlmagan ishchilarni qoʻyish taqiqlanadi. 129. Qurilish mashinalariga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar texnika xavfsizligi talablari, signallar tizimi, mashina ishining chegaralangan yuklamalari, tezliklari, operatsiyalarni xavfsiz olib borish toʻgʻrisida yoʻriqnomadan oʻtgan boʻlishi kerak. 130. Elektr qurilish mashinalari va mexanizmlarning metall qismlari (korpuslari, konstruksiyalari), minora kranlarning kran ostidagi rels yoʻllari va avtokompressorlar yerga ulanishi kerak. Himoya uchun yerga ulash, uni vaqti-vaqti bilan koʻzdan kechirishlar, yerga ulovchi qurilmaning qarshiligini tekshirish va uning natijalari maxsus jurnalga qayd etilishi kerak. 131. Oʻzi yurar mashinalar ovozli yoki nurli signalizatsiya bilan jihozlanishi kerak. Mashinaga yoki uning ishlash hududiga ogohlantiruvchi yozuvlar, avtomobil va temir yoʻl belgilari, texnika xavfsizligi boʻyicha plakatlar va yoʻriqnomalar osilishi lozim. Nosoz mashinalar va mexanizmlarda ishlash taqiqlanadi. 132. Yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyasi qoʻriqlanadigan hududda undan foydalanuvchi tashkilotning roziligini olmasdan turib qurilish ishlarini olib borish, materiallarni uyib qoʻyish, mashinalarning toʻxtash joylarini barpo etish taqiqlanadi. Qurilish maydonchasining hududida bunday qoʻriqlash zonalari kuchlanishi 20 kV gacha boʻlgan yuqori liniyalar chetdagi simlardan 10 m masofada, 35 kV gacha boʻlsa 15 m va 110 kV gacha boʻlganda 20 m masofada turgan parallel toʻgʻri liniyalar bilan belgilanishi lozim. 133. Tirab qoʻyiladigan yuk koʻtargichlar binolarning mustahkam, pishiq qismlariga mahkamlanishi kerak. Tirab qoʻyiladigan yuk koʻtargichlarni qurilish havozalariga mahkamlash taqiqlanadi. 134. Har bir tirab qoʻyiladigan va machtali yuk koʻtargich yuk platformasi eng chetdagi yuqori holatni egallagan paytda yuritish mexanizmini avtomat tarzda oʻchiradigan koʻtarish balandligini cheklagichga ega boʻlishi kerak. 135. Tros uzilishini oldini olish uchun yuk koʻtargichlarning yuk platformalari avtomatik harakatlanuvchi ushlab qolgichlar bilan jihozlanishi kerak. 136. Tirab qoʻyiladigan va machtali yuk koʻtargichlarning yuk platformalari har tomondan toʻsiqqa ega boʻlishlari kerak. Yukni toʻsiqdan yuqori joylashtirish taqiqlanadi. Yuk koʻtargich atrofidagi xavfli zona toʻsilgan boʻlishi kerak. 137. Yuk tushirish maydonchalarida yukni qabul qilish tomonidan barpo etilgan qaytarma tutqichlar boʻlishi kerak. 138. Yuk koʻtargichlarning lebedkalarini (chigʻirlarini) yopiq xonalarda oʻrnatish yoki gʻilof bilan yopilishi lozim. Ishga tushirish qurilmasi qulflanadigan javonga joylashtirilishi lozim. 139. Vishkalar osma kajavasining devor va eshiklarining balandligi koʻpi bilan 1,1 m va yacheykasining oʻlchami 20 x 20 mm dan koʻp boʻlmagan sidirgʻa yoki toʻrli toʻsiqqa ega boʻlishi lozim. Toʻrli toʻsiqda kajavaning pasti boʻylab pol sathidan 100 mm balandda sidirgʻa qoplama boʻlishi kerak. 140. Vishka yoʻlning yurish qismiga oʻrnatilganida transport vositasining harakat yoʻnalishiga qarshi tomonda 50 m masofada ogohlantiruvchi belgilar oʻrnatilishi lozim. 141. Balandda ishlash vaqtida vishka kajavasining eshigini ochish yoki undan strelka qismiga osilib chiqish taqiqlanadi. 142. Boʻyoqchilik ishlarini xavfsiz bajarishda quyidagilar hisobga olinishi kerak: quruq boʻyoqlarni alifmoy bilan almashtirish va sirtlarni qumqayroq yoki jilvirtosh bilan silliqlash chogʻida chang ajralib chiqishi; tepa qismlar mexanizmlar yordamida boʻyalganda boʻyoq eng mayda zarralarining atrof muhitga sochilishi; boʻyoqlar quriganda zararli moddalar va gazlarning ajralib chiqishi; eski boʻyoq qirib olinganda zararli gazlarning ajralib chiqishi; boʻyoqchilarning koʻpincha balandda havozalar, taxtasupalarda ishlashi; baʼzi materiallarning yongʻin va portlashlarga sabab boʻladigan xavfliligi. 143. Inventar havozalar, taxtasupalarning har bir turi muayyan maksimal yuklama bilan birga ishlarning muayyan turlari uchun qatʼiyan moʻljallangan boʻlishi kerak. 144. Ichki boʻyoqchilik ishlari inventar taxtasupalarda turib bajarilishi lozim. 145. Nitroboʻyoqlar va portlash xavfi boʻlgan uchuvchan bugʻlarni hosil qiladigan boshqa materiallar qoʻllanadigan xonalarda elektr simi uzib qoʻyilishi hamda chekish va ochiq olovdan foydalanish yoki uchqun hosil qilish bilan bogʻliq ishlarni bajarish taqiqlanadi. 146. Suvli tarkiblar bilan boʻyaladigan xonalarda boʻyoqchilik ishlari vaqtida elektr sim toksizlantiradi hamda elektr simlar izolyatsiyasining qorishma taʼsirida shikastlanishi va u singishining oldini oluvchi choralar koʻrilishi lozim. 147. Perxlorvinil boʻyoqlar qoʻllanadigan ishlarda band boʻlgan xodimlar ularning sarflanish materiallarini saqlashning xavfsiz rejimi toʻgʻrisida yoʻl-yoʻriq olishlari kerak. 148. Deraza oʻrinlarini toʻldirishning tashqi sirtlarini deraza tokchalaridan turib, ishchini ehtiyot kamari va binoning mustahkam elementlariga mahkamlanadigan ehtiyot qilish arqoni bilan taʼminlash sharti bilan boʻyashga yoʻl qoʻyiladi. 149. Peshtoqlarni ohakli tarkiblar bilan boʻyashda ishchilar himoya koʻzoynaklari bilan taʼminlanishlari kerak. 150. Tashkilotning taʼmirlash xizmati uskunalarning mehnat xavfsizligi standartlari, ularning texnik pasportlari, texnik yoʻriqnomalari va ishlab chiqaruvchi tashkilotning boshqa hujjatlarining talablariga mosligini taʼminlashi kerak. 151. Asbob-uskunalarni joriy va mukammal taʼmirlash belgilangan tartibda ishlab chiqilgan va tasdiqlangan ishlarni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Ishlarni tashkil etish loyihalarida taʼmirlashni oʻtkazishga javobgar shaxslar, shuningdek taʼmirlash ishlarining tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlovchi choralar koʻrilishi lozim. 152. Taʼmirlash ishlarini oʻtkazishda ishlarning bajarilishi texnologik ketma-ketlikda koʻrsatilishi kerak. Bunda quyidagilar koʻrsatilishi zarur: ishlarni bajarish usullari va uslublari; taʼmirlash uchun zarur boʻlgan asbob-uskuna va anjomlar turlari; taʼmirlangan mahsulotlar va ular qismlarining texnik talablarga javob berishi. 153. Taʼmirlash jihozlari va uskunalari ishlash uchun qulay joylashtirilishi, ish holatida oson oʻrnatilib yechilishi lozim. 154. Dastgohlar, stollar va stellajlar mustahkam oʻrnatilishi va ishlash uchun qulay balandlikka ega boʻlishi lozim. 155. Dastgohlar sirti silliq material (poʻlatli va alyuminli list, linoleum) bilan qoplangan boʻlishi lozim. 156. Dastgohdagi iskanja soz holatda boʻlishi va ushlab turadigan buyumni yetarli darajada ushlashi lozim. 157. Dastgohdagi iskanjalar orasidagi masofa 1 m boʻlishi va dastgohning eni 0,75 m dan kam boʻlmasligi hamda dastgohlar oraligʻiga 1 m dan kam boʻlmagan himoya toʻri oʻrnatilishi lozim. 158. Qoʻl asboblari quyidagi talablarga javob berishi lozim: yogʻoch soplar yogʻochning qattiq va qayishqoq navlaridan qilinishi, silliqlangan va mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi; instrumentning ish qismida yoriqlar, gʻadir-budurlar va singan joylari boʻlmasligi. 159. Qoʻl omburi va qaychilari silliq va ichki tomonida qoʻlni siqib qoʻyishdan himoyalaydigan tayanchi boʻlishi lozim. 160. Qoʻl asboblari himoya qoplamasi bilan qoplangan boʻlishi lozim. 161. Elektr taʼminoti toʻxtagan yoki tanaffus vaqtida elektr dastgoh elektr tokidan uzilgan boʻlishi lozim. 162. Elektr dastgohda nosozliklar aniqlangan taqdirda darhol ish toʻxtatilishi kerak. 163. Siqilgan havo elektr dastgohlari bilan ishlashda ularni chang, nam va neft mahsulotlari taʼsiridan saqlash lozim. 164. Dastgohlarni yigʻish, qayd etish, biriktirish elementlarini qisish, qotishma, flyus qoplash va boshqa yigʻma detallarni oʻrnatish maxsus qoʻllanma asosida texnologik hujjatlarda koʻrsatilgan tartibda amalga oshirilishi lozim. 165. Kavsharlagichda ish boshlashdan oldin quyidagi ishlarni bajarish kerak: elektr toki zarar yetkazishidan himoyalashning muvofiqligi tekshirilishi; kabel va shtepsel vilkasining sozligi, himoya qoplamasi va dastasining izolyatsiyasi tashqi koʻrikdan oʻtkazilishi. 166. Taʼmirlash ishlari tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, asbob-uskunalar, materiallar va chiqindilar sexdan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi blokirovka moslamalari oʻz joyiga oʻrnatilishi kerak. 167. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 168. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 169. Mazkur Qoidalar “Oʻzkommunxizmat” agentligi, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi va Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi va bilan kelishilgan.