MONOPOLISTIK FAOLIYATNI ChEKLASh TOʻGʻRISIDA
(law, 1997-01-08)

1. Qonunni qoʻllanish sohasi
1. Ushbu Qonun respublika va mahalliy tovarlar bozoridagi faoliyatda qatnashayotgan mulkchilikning shaklidan qatʼi nazar, xoʻjalik yurituvchi subyektlar, davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari, ayrim mansabdor shaxslar oʻrtasidagi munosabatlarga tatbiq etiladi. 2. Yuridik va jismoniy shaxslar Oʻzbekiston Respublikasining hududidan tashqarida sodir etayotgan xatti-harakatlar yoki tuzayotgan bitimlar respublika bozorida rakobatning cheklanishiga olib kelayotgan yoki boshqa salbiy oqibatlarga sabab boʻlayotgan hollarda ham ushbu Qonun qoʻllaniladi. 3. Qonun: energetika tarmogʻi korxonalari; mudofaa ahamiyatiga molik mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar; magistral temir yoʻllar; quvur oʻtkazish transporti; umumdavlat ahamiyatiga ega boʻlgan aloqa tizimlari faoliyati bilan bogʻliq munosabatlarga tatbiq etilmaydi. Qonun, shuningdek ixtirolar, sanoat namunalari, tovar belgilari va mualliflik huquqlarini huquqiy jihatdan himoya qilish meʼyorlarini tartibga soluvchi munosabatlarga ham tatbiq etilmaydi. Bu huquqlar ularning egalari tomonidan raqobatni cheklash maqsadida qasddan qoʻllanilayotgan hollar bundan mustasnodir. 4. Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududida monopoliyaga qarshi tadbirlarni amalga oshirish tartibi Qoraqalpogʻiston Respublikasining qonunlari bilan belgilab beriladi.

2. Bozordagi ustunlik mavqeini suiisteʼmol qilishga yoʻl qoʻymaslik
1. Ustun mavqe deganda xoʻjalik yurituvchi subyektning muayyan tovar bozoridagi ulushi monopoliyaga qarshi faoliyatini amalga oshirishga vakolatli idora belgilab qoʻygan eng yuqori meʼyor chegarasidan oshib ketgan va bu hol unga mustaqil ravishda yoki boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlar bilan birgalikda ish koʻrib, tovarlarning oldi-sotdisiga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatish, xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektlarning bozorga kirishini qiyinlashtirib qoʻyish va shu tariqa isteʼmolchilar va jamiyatning qonuniy manfaatlariga ziyon yetkazish imkonini beradigan hukmron mavqei tushuniladi. 2. Bozorda ustun mavqega ega boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarni quyidagi xatti-harakatlarni qilishi taqiqlanadi: bozorda taqchillikni keltirib chiqarish yoki saqlab turish maqsadida tovarlarni ishlab chiqarishni kamaytirish yoxud toʻxtatib qoʻyish, shuningdek ularni muomaladan olib qoʻyish; moʻmay foyda olish maqsadida haddan tashqari baland narx belgilash va uni sunʼiy ravishda shunday ushlab turish, narxlarni asossiz ravishda pasaytirish davlat tomonidan boshqarib turiladigan narx-navoni boshqa yoʻsindagi buzishlar; xoʻjalik yurituvchi subyektlarga ularni boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarga nisbatan noteng ahvolga solib qoʻyadigan shartlarni tiqishtirish; xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishiga oʻzgacha toʻsqinlik qilish.

3. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar oʻrtasida qonunga xilof bitimlar tuzilishini (kelishib qilinadigan harakatlarni) taqiqlash
1. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar oʻrtasida: kimoshdi savdolarida, birjalarda va boshqa savdolarda narxlarni oshirish, saqlab turish yoki pasaytirish; bozorlarni hududiy prinsip boʻyicha, oldi-sotdi hajmi boʻyicha, sotilajak tovarlarning turlari boʻyicha, sotuvchilar yoki xaridorlar (buyurtmachilar) doirasi boʻyicha yoxud ularni monopoliya qilib olish maqsadida boshqa belgilar boʻyicha taqsimlab olish; sotuvchi yoki xaridor (buyurtmachi) sifatida xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishini cheklash yoki ularni bozordan siqib chiqarish; muayyan sotuvchilar yoki xaridorlar (buyurtmachilar) bilan shartnomalar tuzishdan bosh tortish maqsadida til biriktirish; raqobatni jiddiy tarzda cheklaydigan yoki cheklashi mumkin boʻlgan boshqa tadbirlarni amalga oshirish yoʻli bilan raqobatni cheklashga qaratilgan bitimlar tuzish (kelishib harakat qilish) taqiqlanadi hamda haqiqiy emas deb topiladi. 2. Biri ustun mavqega ega boʻlgan, ikkinchisi esa mahsulot yetkazib beruvchi yoki isteʼmolchi (buyurtmachi) boʻlgan va bir-biri bilan raqobatlashmayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar oʻrtasida tuzilgan bitimlar (kelishib harakat qilishlar), basharti bunday bitimlar pirovardida raqobatni jiddiy tarzda cheklab qoʻysa, yoxud cheklab qoʻyishi mumkin boʻlsa, bunday bitimlar (kelishib harakat qilishlar) haqiqiy emas deb topiladi. 3. Alohida hollardagina xoʻjalik yurituvchi subyektlarning ushbu moddaning 1 va 2-bandlarida aytib oʻtilgan xatti-harakatlari, basharti bu subyektlar oʻz xatti-harakatlari bozorning tovarlar bilan moʻl-koʻl boʻlishiga, tovarlarning isteʼmol xususiyatlari yaxshilanishiga yoki tashqi bozorda oʻzlarining raqobat layoqatlarining oshishiga yordam berishini isbotlab bersalar, toʻgʻri deb topilishi mumkin.

4. Raqobatni cheklaydigan tashkiliy qayta tuzilishlarni taqiqlash
1. Bozorda ustun mavqega ega boʻlishini taʼminlaydigan xoʻjalik yurituvchi subyektlarni tashkil etish, birlashtirish, qoʻshib olish; qayta tuzish, tugatish, ularning xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektlarning (shu jumladan hamma turdagi xoʻjalik uyushmalarining) ustav jamgʻarmasida ishtirok etishi taqiqlanadi. 2. Tovarlar (xizmatlar) bozorida monopolistik faoliyat olib borayotgan yoki raqobatning jiddiy ravishda cheklanishiga olib keluvchi xatti-harakatlarga yoʻl qoʻyayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar majburiy tartibda boʻlib yuborilishi mumkin.

5. Davlat hokimiyati va boshqaruv idoralarining hamda ular mansabdor shaxslarining raqobatni cheklovchi xatti-harakatlariga yoʻl qoʻymaslik
1. Davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari, ularning mansabdor shaxslari xoʻjalik yurituvchi subyektlarning mustaqilligini cheklovchi, ulardan ayrimlarining faoliyat olib borishini kamsituvchi yoki, aksincha ular uchun qulaylik tugʻdiruvchi sharoit yaratib beruvchi huquqiy hujjatlar chiqarishga yoki harakatlar qilishga haqli emaslar, basharti bunday hujjatlar yoki harakatlar oʻz pirovardida raqobatning jiddiy ravishda cheklanishiga yoki xoʻjalik subyektlari yoxud jismoniy shaxslarning manfaatlariga zarar yetkazilishiga olib kelsa yoki olib kelishi mumkin boʻlsa. Davlat hokimiyati va boshqaruv idoralarining quyidagi harakatlarni qilishi taqiqlanadi: xoʻjalik yurituvchi subyektlarning muayyan faoliyat turlarini amalga oshirishiga, ayrim tovar turlarini ishlab chiqarishga taqiq belgilash, qonunlarda koʻzda tutilgan hollar bundan mustasno; xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishini cheklash yoki ularni bozordan chetlatish; xoʻjalik yurituvchi ayrim subyektlarga ularni bozorga xuddi shu xil tovar chiqarayotgan xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektlarga nisbatan ustun mavqega qoʻyadigan soliq imtiyozi yoki oʻzga imtiyozlarni asossiz ravishda berish; xoʻjalik yurituvchi subyektlarga shartnomalar tuzishda kimgadir ustunlik berish toʻgʻrisida yoki muayyan xaridorlar (buyurtmachilar) doirasiga mollarni birinchi navbatda yetkazib berish (ishlarni bajarish, xizmat koʻrsatish) toʻgʻrisida koʻrsatmalar berish; faoliyatning muayyan sohasida xoʻjalik yurituvchi yangi subyektlar tashkil etishga asossiz toʻsqinlik qilish; xoʻjalik yurituvchi subyektlar mustaqilligini cheklovchi qonunga xilof boshqa harakatlar sodir etish. 2. Mansabdor shaxslarga (Oʻzbekiston Respublikasining qonunlarida belgilangan roʻyxatdagi mansabdor shaxslarga) quyidagilar taqiqlanadi: tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanish; korxonaning egasi yoki muassis boʻlish; davlat tasarrufida boʻlmagan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning boshqaruv idoralarida rahbarlik lavozimlarini egallash; aksiyali jamiyatlarning, masʼuliyati cheklangan jamiyatlarning yoki boshqa xil shirkatlarning umumiy yigʻilishi qarorlarini qabul qilishda mustaqil ravishda yoki vakil orqali oʻziga tegishli aksiyalar, ulush qatnashuvdagi hissa vositasida ovoz berish.

6. Gʻirrom raqobatni taqiqlash
Gʻirrom raqobatga, shu jumladan: xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektning mol-mulki va tadbirkorlik nufuziga ziyon yetkazishi mumkin boʻlgan yolgʻon, noaniq yoki buzib koʻrsatilgan maʼlumotlar tarqatishga; tovar belgisidan, tovarning firma nomidan yoki markasidan oʻzboshimchalik bilan foydalanish, shuningdek xoʻjalik yurituvchi boshqa subyekt tovalarining shaklini, idishini, tashqi bezagini aynan koʻchirib olishga; ilmiy-texnikaviy, ishlab chiqarish, iqtisodiy, savdo va boshqa sohaga oid maxfiy axborotni egasining roziligisiz olish, undan foydalanish va uni oshkor qilishga; tovarlarning xususiyati, ularni tayyorlash usuli va oʻrni, isteʼmol xossalari va sifati xususida isteʼmolchilarni chalgʻitishga; xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektlarning bozorga kirishini cheklovchi xatti-harakatlar qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

7. Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora
1. Oʻzbekiston Respublikasida monopoliyaga qarshi davlat siyosatini yurgizish maqsadida monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora tuziladi, uning asosiy vazifasi quyidagilardan iborat boʻladi: tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash, tovar bozorida raqobatni rivojlantirish; monopolistik faoliyatning, bozordagi ustun mavqeni suiisteʼmol qilishlarning oldini olish va ularga yoʻl qoʻymaslikka, monopolist korxonalar belgilaydigan narx-navolarni boshqarib borishga, gʻirrom raqobatning payini qirqishga qaratilgan choralar koʻrish; monopoliyaga qarshi qonunlarga rioya etilishini nazorat qilib turish. 2. Monopoliyaga qarshi qonunlar buzilgan hollarda monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora qonunbuzarliklarni toʻxtatish, dastlabki holatni tiklash toʻgʻrisida, asossiz orttirilgan daromadni tegishli budjetga oʻtkazish toʻgʻrisida, xoʻjalik yurituvchi subyektlarni majburiy tartibda maydalab (boʻlib) yuborish toʻgʻrisida va xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozordagi ustun maqeini bartaraf etish yoki pasaytirishga qaratilgan boshqa tadbirlar toʻgʻrisida xoʻjalik yurituvchi subyektlar bajarishi shart boʻlgan koʻrsatmalar berishga, shuningdek xoʻjalik yurituvchi subyektlarga, boshqaruv idoralariga va mansabdor shaxslarga jarima solishga haqlidir. 3. Tegishli hollarda monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora materiallarni qonunda belgilab qoʻyilgan tartibda koʻrib chiqish uchun sud yoki hakamlik sudiga, prokuratura idoralariga yuboradi.

8. Zararni qoplash
1. Monopoliyaga qarshi qonunlarni buzgan xoʻjalik yurituvchi subyekt oʻzining monopolistik faoliyati, bozordagi ustun mavqeini suiisteʼmol qilishi yoki gʻirrom raqobati oqibatida yetkazilgan zararni sud yoki hakamlik sudining qaroriga binoan jabr koʻrgan xoʻjalik yurituvchi subyektga toʻlashga majburdir. 2. Agar boshqaruv idorasining monopoliyaga qarshi qonunlarni buzib qabul qilgan hujjati tufayli xoʻjalik yurituvchi subyektga zarar yetkazilgan boʻlsa, jabrlanuvchi tomon zararni qoplash toʻgʻrisidagi daʼvo bilan hakamlik sudiga murojaat etishga haqlidir.

9. Monopoliyaga qarshi qonunlarni buzganlik uchun jarimalar
1. Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli organ xoʻjalik yurituvchi subyektlarga: a) qoidabuzarlikni toʻxtatish, dastlabki holatni tiklash, ushbu Qonunga zid shartnomalarni bekor qilish yoki oʻzgartirish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalarni bajarishdan boʻyin tovlaganlik yoki oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun: boshqaruv organlariga va yuridik shaxs boʻlmish xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam oylik ish haqining 100 baravaridan 500 baravarigacha miqdorda; jismoniy shaxs boʻlmish xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam oylik ish haqining 5 baravaridan 7 baravarigacha miqdorda; davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining hamda xoʻjalik yurituvchi subyektlarning mansabdor shaxslariga — eng kam oylik ish haqining 3 baravaridan 5 baravarigacha miqdorda; b) monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli organga xabar bermaganlik yoki qasddan notoʻgʻri maʼlumot berganlik uchun: boshqaruv organlariga va yuridik shaxs boʻlmish xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam oylik ish haqining 40 baravaridan 50 baravarigacha miqdorda; jismoniy shaxs boʻlmish xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam oylik ish haqining 5 baravaridan 7 baravarigacha miqdorda; davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining hamda xoʻjalik yurituvchi subyektlarning mansabdor shaxslariga — eng kam oylik ish haqining 3 baravaridan 5 baravarigacha miqdorda jarima solishga haqlidir. 2. Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora tomonidan solingan jarimani xoʻjalik yurituvchi subyekt, boshqaruv idorasi yoki mansabdor shaxs jarima solinganligi toʻgʻrisidagi qarorni olgan paytdan boshlab 30 kun ichida toʻlashi kerak. Jarimani belgilangan muddatda toʻlashdan boʻyin tovlangan yoki jarima toʻliq miqdorda toʻlanmagan taqdirda monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora tegishli ariza bilan sudga yoki hakamlik sudiga murojaat qilishga xaqlidir. Agar jarima solish toʻgʻrisidagi qarorning darhol ijro etilishi korxonani sinishga olib kelishi mumkin boʻlsa, u holda monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora, sud yoki hakamlik sudi jarima solingan xoʻjalik yurituvchi subyektning arizasiga binoan unga jarimani boʻlib-boʻlib toʻlash imkonini berishga haqlidir. Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora tomonidan solingan jarimalar tegishli budjetga toʻlanadi yoki shu budjet foydasiga undiriladi.

10. Ushbu Qonunni buzganlik toʻgʻrisidagi ishlarni qarab chiqish uchun asoslar
1. Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idora monopoliyaga qarshi qonunlarni buzish hollariga oid ishlarni oʻz materiallari asosida, xoʻjalik yurituvchi subyektlarning, davlat hokimiyati va boshqaruv idoralarining, isteʼmolchilar jamiyatlari va uyushmalarining, boshqa jamoat tashkilotlari va ayrim shaxslarning arizalari, prokuratura, sud va hakamlik sudining materiallari asosida qarab chiqadi. Arizalar monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idoraga yozma shaklda beriladi, ularga monopoliyaga qarshi qonunlarni buzish hollaridan shohidlik beruvchi hujjatlar ilova qilinadi. Arizalar va hujjatlarning mazmuni oshkor qilinishi mumkin emas. 2. Sud yoki hakamlik sudi monopoliyaga qarshi qonunlarni buzganlik haqidagi ishlarni monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idoraning arizasi, prokuratura materiallari, xoʻjalik yurituvchi subyektlar va boshqaruv idoralarining murojaatlari asosida qarab chiqadi.

11. Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idoraning qarorlari ustidan shikoyat qilish tartibi
1. Boshqaruv idoralari, xoʻjalik yurituvchi subyektlar, mansabdor shaxslar monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idoraning qarorlariga norozi boʻlgan taqdirda bunday qarorlarning butunlay yoki qisman haqiqiy emas deb topilishi haqidagi yoxud jarima solinganlik toʻgʻrisidagi qarorlarni bekor qilish yoki oʻzgartirish haqidagi ariza bilan sudga yoki hakamlik sudiga murojaat qilishga haqlidirlar. 2. Arizalar hakamlik sudi tomonidan — boshqaruv idoralarining hujjatlarini haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi arizalarni qarab chiqish uchun belgilangan tartibda, sud tomonidan esa — maʼmuriy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan ishlarni koʻrish uchun Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksida nazarda tutilgan tartibda qarab chiqiladi. 3. Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idoraning noqonuniy xatti-harakatlari natijasida yetkazilgan zararlar manfaatdor shaxslarning daʼvosiga binoan qonunda belgilangan tartibda qoplanadi.

12. Xoʻjalik yurituvchi subyektning asossiz ravishda orttirgan foydasini tortib olish
Monopoliyaga qarshi faoliyatni amalga oshirishga vakolatli idoraning koʻrsatmasi bajarilmagan taqdirda xoʻjalik yurituvchi subyektning bozordagi ustun mavqeni suiisteʼmol qilish yoki gʻirrom raqobat natijasida olgan foydasi sudning yoki hakamlik sudining qarori bilan tegishli budjet foydasiga tortib olinadi.

13. Monopoliyaga qarshi qonunlarga rioya etilishi ustidan jamoat nazorati
Oʻz nizomlariga koʻra raqobatni rivojlantirishga va isteʼmolchilarning manfaatlarini monopolistik faoliyatdan himoya qilishga koʻmaklashish maqsadini koʻzlovchi jamoat uyushmalari tegishli idoralar bilan hamkorlikda monopoliyaga qarshi qonunlarga rioya etilishi ustidan jamoat nazoratini amalga oshirishga haqlidirlar. Mazkur uyushmalar oʻz faoliyatlarida amaldagi qonunlarga rioya qiladilar.