Yoʻl qurilishi materiallari ishlab chiqarishda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2025-12-10)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Yoʻl qurilishi materiallari ishlab chiqarishda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuniga va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-sonli “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi hamda 2010-yil 20-iyuldagi 153-sonli “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi qarorlariga muvofiq, yoʻl-qurilish materiallarini ishlab chiqarishda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar yoʻl qurilishi materiallarini ishlab chiqaruvchi barcha tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Yoʻl qurilishi materiallari qum, chaqirtosh va shagʻal, toshqol chaqirtoshi va qumi, qum-shagʻal aralashmasi, chaqirtosh-shagʻal-qum aralashmasi, asfaltbeton, mineral kukun, sementbeton, sement, qovushqoq bitumlar, suyuq bitumlar, bitum emulsiyalari hisoblanadi. 3. Mazkur Qoidalar talablari yoʻl qurilish inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, ish joylarini texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanish va taʼmirlashda inobatga olinishi lozim. 4. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari bajarilishi shartligini istisno etmaydi. 5. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar orqali amalga oshiriladi. 6. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Mehnat muhofazasi boʻyicha ishlarni tashkil etish toʻgʻrisidagi namunaviy nizomga (roʻyxat raqami 273, 1996-yil 14-avgust) muvofiq amalga oshiriladi. 7. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish boʻyicha qoidalarni oʻz ichiga olgan jamoa shartnomasi; Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 15-sentabrdagi 263-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq yuritiladigan ish joyining mehnat sharoitlari xaritasi; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha nazorat yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari uchun mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar. 8. “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 14-moddasiga muvofiq, xodimlar soni 50 nafar va undan ortiq boʻlgan tashkilotlarda maxsus tayyorgarlikka ega shaxslar orasidan mehnatni muhofaza qilish xizmatlari tuziladi (lavozimlar joriy etiladi), 50 va undan ziyod transport vositalariga ega boʻlgan tashkilotlarda esa bundan tashqari yoʻl harakati xavfsizligi xizmatlari tuziladi (lavozimlar joriy etiladi). Xodimlar soni va transport vositalari miqdori kamroq tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish xizmatining vazifalarini bajarish rahbarlardan birining zimmasiga yuklatiladi. 9. Mehnatni muhofaza qilish xizmati oʻz maqomiga koʻra tashkilotning asosiy xizmatlariga tenglashtiriladi va uning rahbariga boʻysunadi hamda tashkilotning faoliyati tugatilgan taqdirda bekor qilinadi. 10. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas. 11. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 12. Xodimlar oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriq berilishi kerak. 13. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish Mehnat muhofazasi boʻyicha oʻqishlarni tashkil qilish va bilimlarni sinash toʻgʻrisidagi namunaviy nizomga (roʻyxat raqami 272, 1996-yil 14-avgust) muvofiq amalga oshiriladi. 14. Har bir kasb va ish turlari uchun mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar Mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 870, 2000-yil 7-yanvar) muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 15. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 “Tabiatni muhofaza qilish. Atmosfera. Sanoat korxonalari zararli moddalarining yoʻl qoʻyiladigan chiqarishlarini oʻrnatish qoidalari” boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 16. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnat sharoitlarini attestatsiya qilish orqali belgilanishi kerak. 17. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarganda, xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tashkilot rahbari tomonidan tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 18. Tashkilotlar oʻta xavfli kasblar va ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. 19. Lavozim yoʻriqnomalariga muvofiq, xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlarni, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlarni, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr qurilmalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlarni hamda tegishli tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomasiga muvofiq boshqa xavfli ishlarni bajarishni nazarda tutuvchi kasblar oʻta xavfli kasblar roʻyxatiga, mazkur vazifalarni bir martalik topshiriq asosida bajarilishini nazarda tutuvchi ishlar oʻta xavfli ishlar roʻyxatiga kiritilishi zarur. 20. Oʻta xavfli ishlarni bajarish faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hujjat (naryad-ruxsatnoma)ga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 21. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari va ishlarni xavfsiz bajarish usullarini oʻzlashtirishlari shart. 22. Oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi uchun tashkilot rahbariyati javobgardir. 23. Xodimlar xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalari bilan himoyalangan boʻlishi lozim. 24. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari ishlab chiqarish xonalari va ish joylaridagi barcha xodimlarga taʼsir qilgan taqdirda qoʻllanilishi zarur hamda tashkilot binolarini qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi shart. 25. Jamoaviy himoya vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini normallashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo harorati va namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda qurilmalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 26. Xodimlar tegishli ishlarni bajarish uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan miqdorda yakka tartibdagi himoya vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 27. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllash, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga ega boʻlishi kerak. 28. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalarining samaradorligi va sozligi; yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; yakka tartibdagi himoya vositalarini qoʻllash va ulardan toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazoratni amalga oshirish; xavfli va zaharli moddalar bilan ishlashda foydalanilgan yakka tartibdagi himoya vositalarini dezinfeksiya qilish, bir marta qoʻllaniladigan vositalar bundan mustasno. 29. Xavfli moddalar bilan ishlashda teri kasalliklarining oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish zarur. 30. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 31. Xodimlar va ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomasiga muvofiq zarur maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 33. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 34. Bosim ostida va boshqa oʻta xavfli ishlarda ishlovchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtganligini tasdiqlovchi hujjatga ega boʻlishi shart. 35. Xodimlarni ishlab chiqarish jarayonida qatnashishga qoʻyish oldidan quyidagilar tekshirilishi zarur: ish joyining mazkur Qoidalarda belgilangan sanitariya va gigiyena, xavfsizlik talablariga, shuningdek shovqin va tebranishga, shamollatish va isitishga qoʻyiladigan talablarga muvofiqligi; xodimning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish, unga yoʻl-yoʻriq berish va salomatligini nazorat qilish davriyligiga amal qilinganligi; texnologik jarayonlarda ishtirok etuvchi asbob-uskunalar va ularning himoya vositalari sozligi; jamoaviy himoya vositalarining sozligi, xodimning yakka tartibdagi himoya vositalariga egaligi. 36. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 37. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash muassasasi bilan birgalikda har yili davriy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi zarur. 38. Tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiyot xizmati koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, agar ular boʻlmagan taqdirda tashkilot joylashgan joydagi hududiy davolash-profilaktika muassasasi tomonidan oʻtkaziladi. 39. Tibbiy koʻrikdan oʻtishdan yoki tibbiy komissiyalarning tekshiruvlar natijasida bergan tavsiyalarini bajarishdan boʻyin tovlagan xodimlarni ish beruvchi ishga qoʻymaslikka haqlidir. 40. Tashkilot rahbariyati oʻz xodimlarining majburiy tibbiy koʻrikdan oʻz vaqtida oʻtishi uchun va majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan shaxslarni ishga qoʻyish natijasida fuqarolarning sogʻligʻiga yetkazilgan zararli oqibatlar uchun javobgar boʻladilar. 41. Xodimlarni sogʻligʻining holati tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarga qoʻyish taqiqlanadi. 42. Tashkilot ish hududidagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari” ga muvofiq boʻlishi kerak. 43. Tashkilotning xonalari quyidagi talablarga muvofiq saqlanishi lozim: havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning ogʻirlik darajasiga koʻra toifasi va yil mavsumini hisobga olgan holda belgilanishi; ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorugʻligi QMQ 3.01.05-98 “Tabiiy va sunʼiy yoritish. Loyihalashtirish meʼyorlari” ga muvofiq boʻlishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorugʻlik kuchini taʼminlashi; yoritish asboblari chang toʻplanishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega boʻlishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq boʻlishi. 44. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini amalga oshirishda samarali havo almashinuvi tizimini QMQ 2.04.05-97 “Isitish, ventilyatsiya va konditsionerlash” talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 45. Tashkilotning hududi chegara boʻylab toʻsilgan va uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim. 46. Tashkilotda transport vositalari va piyodalarning tashkilot hududida harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi hamda tashkilotga kirish va chiqish joylari hamda ish joylarining koʻrinarli qismiga osib qoʻyilishi zarur. 47. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Maydonlardagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suv oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 48. Yozgi mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan boʻlishi kerak. 49. Qishki mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylari qordan tozalanib, qum sepilgan hamda binolarning tomlari qordan, karnizlari esa muzdan tozalab turilishi zarur. 50. Yoʻlovchilar uchun moʻljallangan yoʻlaklar va tashkilotga kirish joyi tekis, kengligi kamida 1,5 m boʻlib, yon tomonlari devorcha va toʻsiqlarga ega boʻlishi kerak. 51. Tashkilot hududida har kuni tozalab va dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi shart. 52. Tashkilotdagi binolar va xonalar QMQ 2.09.04-98 “Tashkilotlarning maʼmuriy va maishiy binolari” talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 53. Binolar va xonalardagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablar”ga muvofiq boʻlishi kerak. 54. Muntazam ishlashga moʻljallangan xonalarning pollariga yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi, mazkur pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalangan boʻlishi zarur. 55. Binoning transport vositalari kirish joylarida darvozalar va signal asbob-uskunalari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 56. Darvoza tavaqalari darvozaning yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar bilan mustahkam tutib turilgan boʻlishi kerak. 57. Transport vositalarining binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari enidan ortiq boʻlishi, darvozalarning balandligi transport vositalarining balandligidan kamida 0,2 m ortiq boʻlishi zarur. 58. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 59. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda kamida ikki marta (bahorgi va kuzgi mavsumda) tashkilot rahbari tayinlagan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va ularni amalga oshirish muddatlari koʻrsatilgan dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilishi zarur. 60. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Bunda xavfli hududlardagi ishlar halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi va u yerdagi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 61. Tashkilotning binolari va inshootlari yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 62. Kirish va chiqish yoʻllari turli jismlar va asbob-uskunalar bilan toʻsib qoʻyilmasligi kerak. Evakuatsiya chiqish yoʻllarining barcha eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha ochilishi zarur. 63. Ish joylarida, xonalarda va tashkilot hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya meʼyorlari”, SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya meʼyorlari”, GOST 12.1.003-89 “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va GOST 12.1.012-90 “Tebranma. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 64. Ish joylarida shovqin va tebranish darajasi muntazam nazorat qilib turilishi kerak. Agarda u belgilangan meʼyorlardan yuqori boʻlsa, uni pasaytirish uchun quyidagi tadbirlar qoʻllanishi lozim: detallarning zarbali harakatlarini zarbasiz harakatlarga, ilgarilama-qaytma harakatlarni aylanma harakatlarga oʻzgartirish; shovqin chiqaruvchi agregat yoki uning ayrim qismlariga shovqinni toʻsuvchi qobiqlar oʻrnatish; agregatdan chiqayotgan aerodinamik shovqinlarga qarshi samarali tovush soʻndirgichlar qoʻllash; shovqinli uskunalarni (parraklar, kompressor) toʻsilgan xonalarda yoki ishlab chiqarish xonalaridan tashqariga joylashtirish; tebranish manbalarini (elektr dvigatellar, parraklar va boshqalar) poldan va binoning boshqa konstruksiyalaridan izolyatsiyalangan mustaqil poydevorlarda yoki maxsus hisoblab chiqilgan amortizatorlarga oʻrnatish. 65. Shovqinni texnik vositalar bilan bartaraf etish imkoni boʻlmasa, eshitish aʼzolarini yakka tartibdagi himoya vositalari va shovqinga qarshi kaskalardan foydalangan holda himoyalash kerak. 66. Shamollatish va isitish tizimi QMQ 2.04.05-97 “Isitish, shamollatish va konditsionerlash” talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 67. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi kerak. 68. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari oʻtish yoʻlaklarining kengligiga qoʻyilgan talablarni buzmasligi zarur. 69. Ish joylaridagi havo harorati yengil jismoniy ishda 21 oC, oʻrtacha ogʻir ishda 17 oC va ogʻir ishda 16 oC dan past boʻlmasligi kerak. 70. Xodimlarning isinishi uchun moʻljallangan xonalardagi havo harorati 22 oC dan kam boʻlmasligi kerak. 71. Xodimlarning isinishi uchun moʻljallangan xonalargacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan va bino tashqarisidagi ish joylaridan 150 m dan koʻp boʻlmasligi kerak. 72. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” talabiga mos kelishi kerak. 73. Ichimlik suvi O`zDSt 950-2011 “Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifatini nazorat qilish” talablariga muvofiq boʻlishi, uning harorati 8 oC dan 20 oC gacha boʻlishi kerak. 74. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar oʻrnatilishi yoki maxsus idishlarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 75. Tashkilot hududi va xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish QMQ 2.01.05-98 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 76. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi zarur. Yorugʻlik tushuvchi oynalar har yili kamida ikki marotaba tozalanishi lozim. 77. Yorugʻlik tushuvchi oyna va eshiklar turli buyumlar bilan toʻsib qoʻyilmasligi kerak. 78. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizim orqali amalga oshirilishi zarur. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 79. Tashkilot hududi va xonalarida yoritish vositalarining koʻzni qamashtirishidan saqlash choralari koʻrilgan boʻlishi kerak. 80. Ish joylari va xonalarda portlash xavfi boʻlgan gaz va chang konsentratsiyasi yigʻilib qolish ehtimoli mavjud boʻlsa, elektr yoritish tizimi xonadan tashqarida oʻrnatilishi kerak. 81. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlarning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 82. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan elektr oʻtkazgichlar qoʻllanilishi zarur. 83. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi kerak. 84. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchami va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalab turilishi lozim. 85. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi zarur. 86. Tashkilotlarning maishiy bino va xonalari SHNQ 2.09.04-09 “Tashkilotlarning maʼmuriy va maishiy binolari” talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 87. Kiyim almashtirish xonalari, dushxonalarning oʻlchamlari, dush setkalari, oyoq vannalari, bet-qoʻl yuvgichlar, ichimlik suvi taʼminoti qurilmalari, hojatxonalar va boshqa maishiy xona va jihozlarning soni smenadagi eng koʻp xodimlar soni hisobga olingan holda belgilanishi zarur. 88. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim. 89. Barcha maishiy imoratlar ozoda saqlanishi, muntazam dezinfeksiya qilinishi va sutkaning qorongʻi paytida yoritilgan boʻlishi kerak. 90. Tashkilot faoliyati atrof tabiiy muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim. 91. Yoʻl qurilish materiallari ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda atrof tabiiy muhitning oqova suvlarni chiqarib yuborish, shamollatish tizimi chiqindilari va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 92. Tashkilotlarda chiqindilarni yigʻish uchun atrofi oʻralgan maxsus joy ajratilishi va chiqindilar uchun maxsus idishlar bilan taʼminlanishi kerak. Ushbu idishlar chiqindilar boʻshatilganda xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak. 93. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan, qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilot tomonidan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 94. Ish jarayonlari GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Xavfsizlikning umumiy talablari” ga muvofiq tashkil etilishi kerak. 95. Ishlab chiqarish xonalaridagi ish jarayonlarining xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanishi lozim: ishlab chiqarish uskunalariga xizmat koʻrsatish tartibidagi ish turlari va usullarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; ish jarayonlari natijasida atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishi va zararli omillarning tegishli meʼyorlaridan ortiq darajada tarqalishining oldini olish. 96. Ish jarayonlarini amalga oshiruvchi uskunalar ketma-ketligi blokirovka (avtomatik toʻxtatib qoʻyish) tizimi bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. 97. Uskuna va avtomatlashtirilgan tarmoqlarda ularning ishga tushirilganligini bildiruvchi ovozli va yorugʻlik signallari boʻlishi kerak. Signal elementlari (elektr qoʻngʻiroq, oʻchib-yonuvchi chiroq) mexanik buzilishlardan himoyalangan va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar eshitadigan darajada boʻlishi lozim. 98. Avtomatlashtirilgan liniyalar ogohlantiruvchi yorugʻlik signali berish moslamasiga ega boʻlishi kerak. Avtomatlashtirilgan liniya toʻxtatilgandan soʻng, uni ovozli va yorugʻlik signali bermasdan ishga tushirish taqiqlanadi. 99. Ish jarayonlarini amalga oshiruvchi uskunalar ular ishga yaroqli, nazorat-oʻlchash asboblari va blokirovka (avtomatik toʻxtatib qoʻyish) tizimi soz holatda boʻlganida ishga tushirilishi lozim. 100. Blokirovka (avtomatik toʻxtatib qoʻyish) tizimi elektr tizimiga ulangandan keyin ishga tushiriluvchi uskunalarda blokirovka (avtomatik toʻxtatib qoʻyish) moslamasi mazkur uskunalar elektr tizimiga ulangandan keyin darhol ishga tushirilishi kerak. 101. Barcha tarmoqlarda ish jarayonlari xavfsiz bajarilishi lozim. 102. Tashkilotlarda ish jarayonlarini amalga oshiruvchi barcha uskunalarning texnik hujjatlari (pasporti, chizmasi va ishlatishga doir qoʻllanmasi) boʻlishi kerak. 103. Ish uskunalariga tashkilot rahbari tomonidan mazkur ishni bajarish topshirilgan xodim tomonidan xizmat koʻrsatilishi lozim. Begona shaxslarning ishlab chiqarish joylarida boʻlishlariga yoʻl qoʻyilmasligi zarur. 104. Ishlab chiqarish joylaridagi yoʻlaklarga xom ashyo, tayyor mahsulot va chiqindilarni joylashtirish (qoldirish) taqiqlanadi. 105. Barcha ishlab chiqarish joylarida mexanizmlarni tozalash va ish joylarini tartibga keltirish uchun zarur jihozlar boʻlishi lozim. Uskuna ishlab turganda, uni artish, sozlash, taʼmirlash va chiqindilarni olib tashlash taqiqlanadi. 106. Uskunalarga elektr energiyasi, suv, bugʻ va moy kelmay qolganda, ular keladigan manbalar berkitilishi va ish jarayoni toʻxtatilishi kerak. 107. Shamollatish tizimi nosoz holga kelganda, ish jarayoni toʻxtatilib, avariya-shamollatish tizimi ishga tushirilishi lozim. 108. Agregat mexanizmlarining normal ishidagi har qanday buzilishlar undagi barcha mexanizmlarning avtomatik tarzda toʻxtatilishi bilan yakunlanishi lozim. 109. Ishlab turgan uskunalar joylashgan joylar zarur toʻsiqlar, himoya va saqlovchi moslamalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ish joylari va ishlab chiqarish binolariga begona shaxslarning kirishiga yoʻl qoʻyilmasligi lozim. 110. Ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda yongʻin va portlash xavfsizligi GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablar” va GOST 12.1.010-76 “Portlash xavfsizligi. Umumiy talablar”ga muvofiq taʼminlanishi lozim. 111. Sinovdan oʻtkazilmagan, yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni ishlab chiqarishda qoʻllash taqiqlanadi. 112. Shamollatish va tutun tortish tizimlari yongʻin avtomatikasi tizimlari bilan bogʻlangan boʻlishi lozim. 113. Ishlab chiqarish binolari va xonalari birlamchi yongʻin oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 114. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatidan xavflilik darajalari loyiha tashkiloti tomonidan SHNQ 2.01.19-09 “Bino, xona va tashqi qurilmalarning portlash, yongʻin va yongʻin xavfliligi toifalarini aniqlash”ga muvofiq har bir holat uchun alohida aniqlanishi kerak. 115. Suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 116. Yongʻin va portlash xavfi mavjud boʻlgan uskunalar va ish joylarida ochiq olovdan foydalanishni taqiqlovchi hamda alangalanuvchi va portlovchi moddalar bilan ishlashda ehtiyotkorlikka rioya qilish zarurligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi belgilar boʻlishi zarur. 117. Aralashganida portlovchi modda hosil qilishi mumkin boʻlgan gazlarni umumiy kollektorga chiqarish taqiqlanadi. 118. Ishlab chiqarish amalga oshiriladigan boʻlimlarda tamaki mahsulotlarini isteʼmol qilish taqiqlanadi. 119. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va ularga yongʻinning oldini olish boʻyicha yoʻriqnomalar berilishi kerak. 120. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatishda va ulardan foydalanishda Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan texnik foydalanish qoidalari (roʻyxat raqami 1383, 2004-yil 9-iyul) hamda Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan foydalanishda texnika xavfsizligi qoidalari (roʻyxat raqami 1400, 2004-yil 20-avgust) talablariga rioya qilinishi kerak. 121. Elektr energiyasidan foydalanadigan tashkilotlarda tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi shart. 122. Elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalariga xizmat koʻrsatishi uchun elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalariga xizmat koʻrsatishi uchun esa, IV malaka guruhiga ega boʻlishi talab etiladi. Masʼul xodim davriy ravishda va oʻrnatilgan tartibda tashkilotda tuzilgan elektr xavfsizligi boʻyicha komissiyada sinovdan oʻtishi shart. 123. Elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim: elektr qurilmalarining ishonchli, tejamli va xavfsiz ishlashini; elektr qurilmalari va tarmoqlarida rejali taʼmirlash ishlari hamda profilaktik sinovlarning belgilangan muddatlarda oʻtkazilishini; elektr energiyasi sarfining hisobi olib borilishini; himoya vositalari va yongʻinga qarshi jihozlar mavjudligi hamda ularning oʻz vaqtida sinovdan oʻtkazib turilishini taʼminlashi kerak. 124. Elektr toki oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek, turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslarda montaj qilinishi lozim. 125. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart. 126. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi zarur. 127. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qoʻllaniluvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim. 128. Kabellar va elektr simlarining izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokidan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarining ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va oʻlchash asboblari orqali tekshirib turilishi kerak. 129. Elektr apparatlari va agregatlarining nol simiga ulash va yerga ulash simlari butunligi kamida 6 oyda bir marta tekshirilishi, tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi zarur. 130. Quyidagi elektr qurilmalari nol simiga ulash yoki yerga ulanishi lozim: kuchlanishi 380 V va undan yuqori boʻlgan oʻzgaruvchan tok hamda 440 V va undan yuqori boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlovchi barcha elektr qurilmalari; nominal kuchlanishi 42 V dan yuqori, lekin 380 V dan past boʻlgan oʻzgaruvchan tok va 110 V dan yuqori, lekin 440 V dan past oʻzgarmas tokda ishlovchi yuqori xavfli tashqi qurilmalar. 131. Nominal kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan oʻzgaruvchan tokda va 110 V gacha boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlaydigan elektr qurilmalarini nol simiga ulash yoki yerga ulash talab etilmaydi, metall konstruksiyaga oʻrnatilgan nazorat kabellari, kuch kabellarining metall qobiqlari hamda portlash xavfi boʻlgan xonalardagi elektr qurilmalar, payvandlash transformatorining ikkilamchi chulgʻamalari bundan mustasno. 132. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 133. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun uskunalarning gʻiloflari, asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. 134. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻr bilan oʻralgan va toʻr yerga ulangan boʻlishi lozim. 135. Tashkilotning bino va inshootlari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi zarur. Yashin qaytargichlar har yili bahorgi mavsumda tekshirib turilishi, aniqlangan nosozliklar bartaraf etilishi lozim. 136. Yuklarni ortish va tushirish hamda tashish ishlari Yuk ortish va tushirish ishlaridagi xavfsizlik qoidalariga (roʻyxat raqami 1582, 2006-yil 13-iyun) muvofiq amalga oshirilishi lozim. 137. Yuklarni ortish va tushirish maydonchalari toza va tartibli saqlanishi, toʻsib qoʻyilmasligi va narsalar bilan tirband qilinmasligi kerak. 138. Yuklarni ortish va tushirish maydonchalarida koʻtarma transport vositalarining harakatlanishi korxona maʼmuriyati tomonidan tasdiqlangan jadval boʻyicha tashkil qilinishi lozim. Maydonchaning tegishli joylarida “Kirish yoʻli”, “Chiqish yoʻli” va “Qayrilib olish” belgilari hamda transport vositalarining harakatlanish tezligini chegaralovchi belgilar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 139. Qishki mavsumda yuk ortish va tushirish maydonchalari qor va muzlardan muntazam tozalanishi, odamlar koʻp qatnaydigan joylarga esa qum sepilishi zarur. 140. Maydonchada relsli yoʻllarning avtomobil yoʻllari bilan kesishish soni kam boʻlishi kerak. Kesib oʻtish joylaridagi yoʻlning kengligi kamida 4,5 m boʻlishi lozim. 141. Maydonchalarda tarali yuklarni ortish va tushirish ishlarida avtomobil platformasi balandligiga teng estakadalar oʻrnatish tavsiya etiladi. 142. Uzun oʻlchamli yuklarni (quvurlar, yogʻochlar, toʻsinlar va boshqa) tashishda qisqich koʻrinishdagi maxsus qisish moslamalarni qoʻllash tavsiya etiladi. Bunda lom va belkurak dastaklarini qoʻllash taqiqlanadi. 143. Uzun oʻlchamli yuklar yelkada tashilganda, ishchilar yukni yelkalariga bir xil (oʻng yoki chap) qoʻyishlari va bir xil qadam tashlashlari kerak. Yukni koʻtarish va tushirish ish rahbarining koʻrsatmasi bilan amalga oshiriladi. 144. Ish boshlanishidan oldin ish rahbari qoʻllanilayotgan moslamalarning (taxta zina, koʻprikchalar, xodachalar, richaglar, tayanchlar va boshqa) sozligini tekshirishi lozim. 145. Yuklarni ortish va tushirish ishlari katta hajmdagi yuklarda mexanizatsiyalashgan usullar bilan (kranlar, yuklovchilar va boshqa), uncha katta boʻlmagan hajmdagi yuklarda kichik mexanizatsiya vositalari bilan (blok, tal, yuk koʻtarish mexanizmi va boshqa) amalga oshirilishi lozim. Vazni 50 kg dan ogʻir yuklarni 3 m dan yuqoriga koʻtarishda yuk ortish va tushirish ishlari mexanizatsiyalashgan usulda bajarilishi zarur. 146. Yuk koʻtarish mexanizmi bilan yuklarni koʻchirishga yukning ogʻirligi, yuk koʻtarish mexanizmining yuk koʻtarish qobiliyatidan oshmagandagina ruxsat berilishi mumkin. Strelali kranlarda strelaning qulochi, tayanchlar va posangi hisobga olinishi kerak. 147. Yuk koʻtarish mexanizmlarini ishlatishda uning pasportida va ishlatish yoʻriqnomasida bayon qilingan talablar buzilmasligi kerak. 148. Yuklarni ortish va tushirish ishlarida qoʻllaniladigan yuk koʻtarish mexanizmlari, changak va arqonlar ishga yaroqli, texnik shahodatlashdan oʻtgan boʻlishi lozim. Ishlab turgan yuk koʻtarish mexanizmlarida aniq belgilangan roʻyxat (inventar) raqami, yuk koʻtarish imkoniyati va keyingi texnik shahodatlanish sanasi yozilgan boʻlishi kerak. 149. Yuklarni ortish va tushirish maydonchasida transport vositalarning harakatlanish xavfsizligi taʼminlangan boʻlishi lozim. 150. Ogʻir va qoʻpol yuklarni ortish va tushirish hamda tashish ishlari maʼmuriy-texnik xodimlar ichidan maxsus tayinlangan xodimning bevosita rahbarligi ostida amalga oshirilishi zarur. 151. Ish rahbari ish boshlanishidan oldin yuk koʻtarish mexanizmlari va takelaj moslamalarining holatini tekshirishi lozim. Nosoz mexanizmlar va takelaj moslamalari bilan ishlash taqiqlanadi. 152. Balandligi 1,5 m dan yuqori boʻlgan shtabellarda ishlaganda, bir shtabeldan ikkinchisiga oʻtish uchun koʻchma maydonchalar va qoʻshoyoqli narvonlarni qoʻllash zarur. 153. Avtomobillarda, traktor tirkamalarda, vagonlarda va boshqa transport vositalarda tashiladigan yuklarning siljishi, agʻdarilishi va tushib ketishining oldini olish uchun yuklar ishonchli mahkamlangan boʻlishi kerak. 154. Agar tashilayotgan yuklarni yuklovchi kuzatishi zarur boʻlsa, u holda uning xavfsizligi taʼminlanishi kerak. Kuzatuvchining kuzovda, zinada turishi va bortda oʻtirishi taqiqlanadi. 155. Kuzovga joylashtirilgan yukning yuqori chegarasi koʻprik osti chegarasi va tonnellardan oʻtish joylari balandligidan oshmasligi kerak. Oʻralmaydigan yuklarni avtomobilga yuklashda u kuzov bortidan oshib ketmasligi va kuzovning barcha maydoni boʻyicha bir tekisda joylashtirilishi kerak. Kuzov bortidan chiqib ketadigan donali yuklarni kanat yoki arqonlar bilan mustahkam bogʻlash zarur. Bunda metall arqon va simlardan foydalanish taqiqlanadi. 156. Qutili, bochkali va boshqa donali yuklar zich, oraliqlarsiz joylashtirilishi, mahkamlanishi yoki harakatlanganda (keskin tormoz berilganda, joyidan koʻzgʻalganda va keskin burilishlarda) yuk kuzov poli boʻyicha siljimaydigan qilib bogʻlanishi kerak. Yuklar orasida boʻsh joy mavjud boʻlsa, ular orasiga mustahkam yogʻoch qistirmalari yoki tirgaklar tiqib qoʻyish lozim. 157. Chang chiqaradigan yuklarni chodir va zichlagichlar bilan jihozlangan transport vositalarida tashishga ruxsat beriladi. Yogʻoch kuzovlarda issiq yuklarni tashish taqiqlanadi. 158. Gabariti 2 m va undan uzun yuklar tirkamali avtomobillarda tashiladi. Turli uzunlikdagi yuklarni bir vaqtda tashiganda kalta oʻlchamli yuklarni eng ustiga joylashtirish kerak. 159. Uzun oʻlchamli yuklarni (quvur, rels, xoda va hokazo) tirkamali avtomobillarga yuklaganda, burilish va orqaga qayrilishda yuklar avtomobil kabinasi orqasida oʻrnatilgan shitga tegmasligi uchun, shit bilan yuklarning uchlari orasida boʻshliq qoldirish zarur. Tormoz berilganda va qiyalikda yurganda, yuklarni siljishining oldini olish uchun yuklar ishonchli mahkamlangan boʻlishi lozim. 160. Transport vositasining oldi yoki orqa tomonidan 1 m, gabarit chiroqlarining tashqi qirralaridan 0,4 m chiqib turgan yuklar, kunduz kuni transport vositasining oldi yoki orqa tomonidan ogohlantiruvchi bayroqchalar bilan belgilanishi lozim. Sutkaning qorongʻi paytida yoki koʻrinish masofasi yetarli boʻlmagan sharoitda yorugʻlik qaytaruvchi moslamalar va old tomonida oq, orqa tomonida qizil rangli chiroqlar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 161. Balandligi yoʻl sathidan 4,5 m va undan baland yuklarni tashish vaqtida yukli transport vositasining oldida harakatlanayotgan kuzatuvchi transport vositasiga bitta yoki ikkita ogohlantiruvchi sariq rangli chiroqcha oʻrnatilishi lozim, bu chiroqlar tunda yoki koʻrinish yetarli boʻlmagan sharoitlarda yoqiladi. Chiroqchalar tashilayotgan yuk hajmining yuqori chegarasidan 5–10 sm baland qilib oʻrnatilishi va ular asosiy transport vositasi haydovchisiga koʻrinib turishi kerak. 162. Avtopoyezdning uzunligi 20 m dan ortiq boʻlsa, transport vositasining orqa tomoniga maxsus taxtacha oʻrnatiladi. Unda avtopoyezdning haqiqiy uzunligini koʻrsatuvchi yozuv boʻlishi zarur. 163. Yarim tirkamalarga yuklarni yuklash tirkamalarning old tomonidan (agʻdarilib ketmasligi uchun), yuklarni tushirish esa orqa tomonidan boshlanishi kerak. 164. Yuk ortish va tushirish maydonchalarida yuklarni ortish va tushirish uchun transport vositalari kolonnasida transport vositalarining ketma-ketligi orasidagi masofa kamida 10 m, yuk ortish va tushirish maydonchasidagi transport vositalari orasidagi masofa kamida 1,5 m, ombor devori bilan transport vositalari orasidagi masofa kamida 0,5 m, yuk shtabeli bilan transport vositalari orasidagi masofa kamida 1 m boʻlishi lozim. 165. Yuklarni estakada, platforma, balandligi kuzov poli yuzasiga teng rampalardan ortish va tushirishda, avtomobil ularga juda yaqin kelishi kerak. Avtomobil kuzovi va platforma estakada, rampa balandligi bilan bir xil boʻlmagan hollarda traplar, xodacha va shunga oʻxshash jihozlardan foydalanish zarur. 166. Yuk koʻtarish mexanizmlari yordamida materiallarni transport vositalariga yuklashda xodimlar transport vositasining kuzovida yoki koʻtarilgan yuk ostida, haydovchi transport vositasining kabinasida boʻlishi taqiqlanadi. Bunda yuk uzun dastakli changaklar bilan yoʻnaltirilishi lozim. 167. Payvandlash bazalarida quvurlar seksiyasini yuklash va ularni trassada tushirish kranlar yoki universal ilgakli quvuryotqizgichlar bilan bajarilishi kerak. 168. Quvurlar seksiyasini transport vositasiga yuklashdan oldin, tirkamaning gʻildiraklari ostiga uning yurib ketishiga qarshi tayanch (boshmoqlar) qoʻyilishi zarur. 169. Quvurlar seksiyasini ikki bosqichda yuklashda dastlab seksiyaning oldingi uchini transport vositasining egariga, orqa uchini esa tirkama egariga joylashtirish lozim. 170. Avtopoyezdlarni ulash haydovchi, ulovchi xodim va ularning ishini muvofiqlashtiruvchi shaxs bilan bajariladi. 171. Quvur va quvurlar seksiyasini avtopoyezdlarda tashishdan oldin quyidagilarni bajarish zarur: quvur va quvurlar seksiyasini ishonchli mahkamlab joylash, ularning old va orqa uchlarini avtomobil yoki shatak egariga mahkamlab bogʻlash; kabinaning orqa devoridan 0,5 m masofada qalinligi 8 — 10 mm poʻlat shit oʻrnatish; avtopoyezdning tirkamasi va shataklagichini poʻlat arqon bilan ishonchli ulash; quvurlar va seksiyalarni orqa tomondan qizil bayroqchalar, sutkaning qorongʻi paytida va koʻrinishi 20 m dan kam boʻlgan kunduzgi paytlarda qizil chiroqlar bilan belgilash. 172. Quvurlar seksiyasini avtopoyezddan traktor yoki boshqa transport vositalari bilan sudrab tushirish taqiqlanadi. 173. Tosh materiallari qum GOST 8736-93 “Qurilish ishlari uchun qum. Texnikaviy shartlar”, chaqirtosh va shagʻal GOST 8267-93 “Qurilish ishlari uchun qattiq togʻ jinsli chaqirtosh va shagʻal. Texnikaviy shartlar”, qum-shagʻal aralashmasi GOST 23735-79 “Qurilish ishlari uchun qum-shagʻal aralashmasi. Texnikaviy shartlar”, chaqirtosh-shagʻal-qum aralashmasi GOST 25607-2009 “Avtomobil yoʻllari va aerodrom asos va qoplamalarini qurish uchun chaqirtosh-shagʻal-qum aralashmalari. Texnikaviy shartlar” talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 174. Tosh maydalash qurilmalariga xizmat koʻrsatishda xavfsizlikni taʼminlash uchun quyidagilarni bajarish lozim: ishga ogohlantiruvchi signali boʻlgan qurilmani qoʻyish; qurilmaning uzatmalari va boshqa xavfli joylarida toʻsiqlar oʻrnatish; odamlar oʻtadigan joylarda transportyor yoki elevatorlar orqali tosh tushishidan himoyalovchi toʻsiqlar oʻrnatish; maydalash kamerasiga tosh solish jarayonini mexanizatsiyalashtirish; tosh maydalash qurilmasining material solinadigan tuynugini toʻsish va ishni boshlashdan oldin qurilmani material bilan toʻgʻri, yaʼni toʻliq oborotlar soniga erishilgandan soʻng toʻldirish. 175. Tosh maydalash bazalari va qurilmalarida barcha tosh materiallariga ishlov berish (maydalash, saralash, tuyish) jarayonlari togʻ jinslarini karyerlarda qazib olish va ularni maydalash-saralash qurilmalariga keltirish bilan bogʻlangan bitta texnologik sxemaga birlashtirilishi lozim. 176. Ishlarning xavfsizligini taʼminlash uchun barcha jarayonlarni toʻliq mexanizatsiyalashtirish, tosh maydalash qurilmasi va avtoblokirovkali texnologik jarayonlarni uzoqdan turib avtomatik tarzda boshqarishni tashkil etish lozim. 177. Uzoqdan turib boshqarish va avtoblokirovka quyidagilarni koʻzda tutishi lozim: mexanizmlarning ishga tushganligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi signalizatsiya; texnologik potok mexanizmlarini chaqir toshni tushirishdan toʻxtatish; bitta mexanizm avariya tufayli toʻxtab qolganda, zanjirning ushbu mexanizmga material yetkazib berayotgan qismini toʻxtatishni taʼminlaydigan dvigatellar blokirovkasi; biror mexanizmda avariya sodir boʻlganda, uni darhol toʻxtatish imkoniyati. 178. Material solinadigan tuynukka xizmat koʻrsatish yoki taʼmirlash ishlarini bajarish uchun kamida 1 m balandlikdagi panjara bilan toʻsilgan va kengligi kamida 0,85 m boʻlgan tutqichli narvon bilan jihozlangan maydoncha boʻlishi kerak. 179. Asfaltbeton, sementbeton aralashtirgichlar va uskunalar (transportyorlar, elevatorlar)ning chang hosil boʻladigan (material tushadigan) joylari chang soʻruvchi tizimga (aspiratsiyaga) ulangan kojuxlar bilan berkitilgan boʻlishi kerak. 180. Aralashtirgichlarning barcha xavfli joylari kojuxlar yoki metall baryerlar bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. Aralashtirgichlardan foydalanish chogʻida xavfsizlikka eʼtibor qaratilishi lozim. 181. Forsunkalarning orqa tomonida toʻsiq ekran oʻrnatilgan, forsunka maydonchasi va yon devori poʻlat taxta bilan qoplangan, bitum tarozixonasi zich yopiladigan qopqoqli, majburiy harakatlanuvchi aralashtirgichning usti saqlovchi panjara bilan yopilgan, uning uzatmasi esa kojux bilan toʻsilgan boʻlishi lozim. 182. Havo yoki bugʻ, bitum va neft oʻtkazgichlar mustahkam oʻrnatilishi hamda aralashtirgich chegarasida va odamlar turadigan joylarda termoizolyatsiyalangan boʻlishi kerak. 183. Sementbeton qorishmasini tayyorlashda dozalash-saralash sexlaridan xavfsiz foydalanish uchun ular mustahkam konstruksiya, toʻsiqlar bilan taʼminlanishi, rejali-profilaktika tizimi boʻyicha tashkil etiladigan, mashina va mexanizmlarning soz holatda saqlanishini taʼminlaydigan majburiy tadbirlar majmuasini oʻz ichiga olgan xizmat butun tashkilotga oʻz vaqtida va toʻgʻri koʻrsatilishi lozim. 184. Dozalash-saralash sexlari mashinalarini ishga tushirishdan oldin ularda begona narsalarning yoʻqligi, materialni ortish va tushirish punktlarining hamda ortish-tushirish qurilmalarining holati, ularning materiallarni qabul qilish va chiqarish uchun tayyorligi koʻzdan kechirilishi va tekshirilishi lozim. 185. Barabanni material qoldiqlaridan tozalash ishlari baraban toʻxtagandan keyin, mashina ishga tushib ketmasligiga ishonch hosil qilingandan soʻng amalga oshirilishi kerak. Boshqaruv pultiga “Qoʻshilmasin, odamlar ishlayapti!” degan soʻzlar yozilgan plakatlar osib qoʻyilishi lozim. 186. Temir-beton konstruksiyalari (detallari) ishlab chiqariladigan sexlarda baxtsiz hodisalar betonqorgichlarga xizmat koʻrsatish, beton qorishmasini zichlash, beton buyumlarga bugʻ bilan ishlov berish, armaturani tayyorlash va montaj qilish ishlarini bajarish chogʻida sodir boʻlishini inobatga olgan holda, temir-beton mahsulotlari sexlarini tashkil etish va ulardan foydalanishda quyidagi texnika xavfsizligi talablariga rioya qilinishi lozim: ish joylari zarur himoya va saqlash moslamalari bilan jihozlangan va yaxshi yoritilgan boʻlishi; elektr vibrator bilan ishlaganda, shlangni armatura boʻylab sudrash, shuningdek vibratorni shlangdan ushlab tortish va koʻtarish taqiqlanishi; chuqurlikda ishlaydigan vibrator bilan ishlaganda, uning barcha ishchi yuzasi beton ichida boʻlishini kuzatib turishi; yotqizilayotgan betondan vibrator faqat ishlayotgan holatda sugʻurib olinishi; ishchilarning bugʻ bilan ishlov berish kamerasiga 40oC dan yuqori boʻlmagan haroratda kirishiga ruxsat etilishi; beton buyumlarga bugʻ bilan ishlov berish uchun tasodifiy idishlar (bochkalar, sisternalar) dan foydalanish taqiqlanishi; ishlarni qish vaqtida elektr yordamida qizdirish usulini qoʻllagan holda bajarish chogʻida, ishchilar elektr toki urishi xavfi toʻgʻrisida ogohlantirilgan va ularga yoʻriqnoma berilgan boʻlishi kerak; qizdiriladigan joylar atrofida ogohlantiruvchi yozuvlar osilgan boʻlishi kerak; elektr kuchlanishi orqali beton haroratini oʻlchaydigan shaxslar rezina kalish (yoki etik) va rezina qoʻlqopda boʻlishlari kerak. Kuchlanish 110 V dan yuqori boʻlganda, haroratni elektr kuchlanishi ostida oʻlchash taqiqlanadi; betonni elektr yordamida qizdirish boʻyicha barcha ishlar elektr mexanigi yoki katta elektr montyor rahbarligi ostida bajarilishi lozim; betonni elektr yordamida qizdirish chogʻida elektr toki bilan bogʻliq ishlarni olib borishga doir barcha qoidalarga rioya qilinishi lozim. 187. Xavfsizlikni oshirish va zararli mehnat sharoitlarida ishlaydigan ishchilar sonini kamaytirish uchun asfaltbeton va sementbeton sexlari hamda qurilmalarida boshqarishni avtomatlashtirish va uzoqdan turib boshqarishni joriy etish orqali ish joylarini changlanish darajasi yuqori boʻlgan hududlardan uzoqroqqa koʻchirish lozim. 188. Montaj yoki demontaj ishlarini bajarish jarayonida baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun konstruksiya bilan bogʻliq barcha jihatlar loyiha va rejada koʻzda tutilgan tartibda qatʼi bajarilishi lozim. 189. Montaj va demontaj ishlari faqat tajribali mexanik rahbarligi ostida bajarilishi lozim. 190. Montaj ishlari boshlangunga qadar maydoncha begona narsalardan tozalangan va tekislangan boʻlishi kerak. Montaj ishlari bajariladigan, hatto tasodifan ishchilar boʻlishi mumkin boʻlgan barcha xavfli joylar toʻsilgan boʻlishi lozim. Zarur hollarda montaj yoki demontaj ishlarida xavfsizlikni taʼminlaydigan mustahkam materiallardan tagliklar oʻrnatilishi kerak. 191. Montaj ishlari chogʻida barcha elektr simlari metall quvurlar orqali oʻtkazilganligiga alohida eʼtibor qaratilishi lozim. 192. Texnik qarov yoki joriy taʼmirlash chogʻida ishchilar ishlashi mumkin boʻlgan barcha maydonchalar va ularga olib boruvchi zinalar balandligi 1 m boʻlgan panjaralar bilan toʻsilishi lozim. 193. Organik bogʻlovchi materiallar tayyorlanadigan baza va sexlarga xizmat koʻrsatish chogʻida xavfsizlikni taʼminlash uchun asfaltbeton uskunalarni avtomatlashtirish, uzoqdan turib boshqarish hamda bitumni elektr yordamida qizdirish joriy etilishi lozim. 194. Bitum va emulsiya bazalarida bitumni eritish va emulsiya qurilmalarining qulay joylashishi, ularni montaj qilish va taʼmirlash xavfsizligi taʼminlanishi lozim. Bitum va eʼmulsiyalar, qovushqoq bitumlar GOST 22245-90 “Yoʻlbop qovushqoq neft bitumlari. Texnikaviy shartlar”, suyuq bitumlar GOST 11955-82 “Yoʻlbop suyuq neft bitumlari. Texnikaviy shartlar”, bitum emulsiyalar GOST 18659-2005 “Yoʻlbop bitum emulsiyalari. Texnikaviy shartlar” talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 195. Bitum eritish qozonlarini oʻrnatayotganda quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim: gʻisht terib oʻralgan bitum eritish qozonlari ustki maydonining tashqi tomonida balandligi kamida 1 m boʻlgan toʻsiq oʻrnatilishi kerak; kengligi kamida 0,75 m boʻlgan panjarali narvon, shuningdek bitum eritish qurilmasi devorlaridan bitumning oqib tushishi, oldini olish uchun balandligi kamida 0,2 m boʻlgan gʻishtin bort koʻzda tutilishi kerak; gʻisht terib, birgalikda oʻralgan qozonlarning qopqoqlari (lyuklari) oʻrtasida, shuningdek, qopqoqlar va toʻsiqlar oʻrtasida kengligi kamida 1 m boʻlgan oʻtish joylari boʻlishi lozim; bitum eritiladigan qozonlarning qopqoqlari (lyuklari) kataklarining oʻlchami 250x250 mm boʻlgan panjara, shuningdek qopqoqlar bilan berkitilishi kerak; bitum eritiladigan qozonlar va qurilmalar qizdirilayotgan material sirkulyatsiyasiga imkon beradigan tizim bilan jihozlangan boʻlishi zarur. Sirkulyatsiya tizimi boʻlmagan hollarda mexanik aralashtirgich oʻrnatilishi lozim; uzoqdan turib boshqariladigan bitum eritish qurilmalari avtomatik ravishda ishlaydigan signalizatsiya tizimiga, shuningdek yonish toʻxtab qolganda, yoqilgʻi berilishini uzib qoʻyadigan blokirovkaga ega boʻlishi kerak; qozonga material solish oldin qizdirilgan bitumni u saqlanadigan joydan haydash yoʻli bilan amalga oshirilishi lozim; qozondagi bitum yonganda, qozon ogʻzini qopqoq bilan zich yopish va oʻtxonani oʻchirish lozim; bitum va qatronni eritish uchun moʻljallangan qozonlarni maxsus ajratilgan maydonchalarda, yangi qurilayotgan binolar, yonadigan qurilmalar va qurilish materiallaridan kamida 20 m uzoqda oʻrnatish lozim; qozonlarni chordoqda va qoplamalarda (yonmaydigan qoplamalardan tashqari) oʻrnatish taqiqlanadi. bitum qaynatilayotgan joylar oʻtni oʻchirish uchun moʻljallangan 0,5 m3 sigʻimli quruq qum solingan yashiklar, kuraklar va koʻpikli oʻt oʻchirish vositalari bilan taʼminlanishi lozim; qozon konstruksiyasida bitum qaynab, oʻtxonaga va gaz uskunasiga tushishining oldini oladigan qurilma koʻzda tutilishi kerak. 196. Bitum nasoslariga xizmat koʻrsatishda quyidagi shartlarga rioya qilinishi lozim: nasosni barcha bitum oʻtkazgichlar qizigandan keyingina ishga tushirishda ruxsat etiladi; magistrallarda bitumning bosimi belgilangan 0,15-0,2 MPa dan oshmasligi kerak; bitum turli qozonlardan ketma-ket soʻrib olinganda, bir qozondan ikkinchisiga ulangan bitum oʻtkazgichlar kranlarini yopib qoʻyish taqiqlanadi; kranni yopishdan oldin nasosni toʻxtatish lozim; nasosda begona tovushlar eshitilganda, avariya va kuyishning oldini olish uchun ishni toʻxtatib, nosozlikni bartaraf etish lozim. 197. Elektr qizdirish qurilmalari bilan jihozlangan bitum eritish qurilmalarida ishlayotganda, quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim: barcha tok oʻtkazuvchi qismlar izolyatsiyalangan yoki toʻsilgan, toʻsiqlar va boshqa tok oʻtkazmaydigan metall qismlar yerga ulangan boʻlishi kerak; bitum sathini oʻlchash, uni aralashtirish va shu kabi boshqa ishlar uchun metall jismlarni ishlatish ruxsat etilmaydi; elektr qurilmani taʼmirlash tokdan uzilgan holda amalga oshirilishi lozim; elektr qizdirish elementlarining spirallari bitumga toʻliq botishi kerak, qozon elektr qizdirish spirallari ulangan holda qoldirilmasligi lozim. 198. Bitum qabul qilish va saqlashda havo muhitini nazorat qilib turish uchun avtomatik gaz tahlil moslamasini oʻrnatish lozim. Ushbu moslama mavjud boʻlmasa, vaqti-vaqti bilan havo muhitining laboratoriya tahlili amalga oshirib turilishi zarur. 199. Bitum va boshqa tez alangalanadigan moddalar toʻplangan joylarda hamda issiq bitum toʻldirilgan sigʻimlar yonida olovli ishlar, payvandlash, metallni qirqish, koks (qattiqlashtirilgan koʻmir)ni yondirish taqiqlanadi. 200. Bitum quyiladigan va saqlanadigan idishlarni taʼmirlash ishlarini boshlashdan oldin quyidagi ishlarni bajarish lozim: idishlarni boʻshatish; yonilgʻi, bitum va bugʻ oʻtkazuvchi quvurlarni berkitish; idishlarga neft mahsulotlarini yetkazib beruvchi nasoslarning elektr dvigatellarini tok manbaidan uzib qoʻyib, “Ulamang, odamlar ishlayapti!” degan yozuvli plakatlar osib qoʻyish; qopqoq va joʻmraklarga “Ochmang, odamlar ishlayapti!” degan yozuvli plakatlar osib qoʻyish; idishlarni shamollatib, ular ichidagi havodan namuna olib, ularda portlashdan xavfli bugʻlar konsentratsiyasi bor-yoʻqligini aniqlash. 201. Idishlar va quvur oʻtkazgichlarni neft mahsulotlari va reagentlardan boʻshatish sxemasi, bugʻlash sxemasi, shamollatish usullari va xodimlarning xavfsizligini taʼminlovchi tadbirlar ishlab chiqilishi kerak. 202. Sigʻimlarni tozalash va ichki koʻrikdan oʻtkazish va ularni oʻrab turgan quvur oʻtkazgichlarni ochish ishlari masʼul xodim ishtirokida bajarilishi lozim. 203. Eritilgan bitum ustiga yogʻin tushmasligining oldini olish maqsadida bitum qabul qilish joyi usti yopilgan boʻlishi lozim. 204. Bitum qabul qilish va saqlash sigʻimlari bitumni bugʻ yordamida isitish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu tizimda kondensatni doimiy chiqarib turuvchi moslama boʻlishi zarur. Tizimning barcha ulanmalari mahkamlangan boʻlib, ulardan bugʻ va kondensat chiqishiga yoʻl qoʻymaslik lozim. 205. Bitum qabul qilish sigʻimlari konteyner va sisternadan suyuq bitumni qabul qilish uchun lyukli yaxlit metall qopqoqlar bilan yopilgan boʻlishi zarur. Lyuklar oʻlchami 150 x 150 mm katakchalardan iborat boʻlgan metall toʻrlar bilan yopilgan boʻlishi lozim. 206. Bitum qabul qilish va saqlash sigʻimlari bitum sathi ruxsat etilgan maksimal belgiga yetganda, xabar beruvchi signalizatsiyalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 207. Bitum ortilgan konteynerlar (bunkerli yarim vagonlar)ni agʻdarish, shuningdek boʻsh konteynerlarni tashish holatiga keltirish ishlari mexanizatsiyalashgan boʻlishi lozim. 208. Bitum qabul qilish joyida ishlovchi xodimlar sisternalarni va konteynerlarni boʻshatish vaqtida bugʻ gʻiloflariga bugʻ berish uchun koʻchma shlanglar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Koʻchma shlanglar issiqdan izolyatsiyalangan boʻlishi lozim. 209. Bitum qabul qilish va bitum saqlash sigʻimlarini ichki koʻrikdan oʻtkazish, tozalash, taʼmirlash havo harorati 40 oC dan oshmagan taqdirda, naryad-ruxsatnoma asosida amalga oshirilishi lozim. 210. Bitum qabul qilish va saqlash sigʻimlarini ishlatishda quyidagilar taqiqlanadi: bitum qabul qilish sigʻimlarining qopqoqlarida turish (yurish); bitum toʻkilayotganda qabul qilish sigʻimlarining lyuklari yaqinida va konteynerlarni siltash joylarida boʻlish; konteynerlarni richag yordamida qoʻl bilan siltash; bitum qabul qilish sigʻimlarining lyuklari yaqinida sisternalarni qizdirish paytida kondensatni toʻkish; bitum va boshqa tez alangalanadigan moddalar toʻplangan joylarda hamda issiq bitum toʻldirilgan sigʻimlar yonida olovli ishlar, payvandlash, metallni qirqish, koks (qattiqlashtirilgan koʻmir)ni yondirish. 211. Tashkilotda idishlar va quvur oʻtkazgichlarni neft mahsulotlari va reagentlardan boʻshatish sxemasi, bugʻlash sxemasi, shamollatish usullari va xodimlarning xavfsizligini taʼminlovchi tadbirlar ishlab chiqilishi kerak. 212. Idishlarni tozalash va ichki koʻrikdan oʻtkazish va ularni oʻrab turgan quvur oʻtkazgichlarni ochish ishlari masʼul xodim ishtirokida bajarilishi lozim. 213. Kompressorning qismlari silindridagi chiqaruvchi va soʻruvchi klapanlarni almashtirish sababli qisqa vaqtga toʻxtatilganda quyidagilarni bajarish zarur: qabul qiluvchi va chiqaruvchi zulfinlarni mahkam berkitib, ularga qulf solib qoʻyish; kompressordagi mahsulotni toʻliq chiqarib yuborilganligiga ishonch hosil qilish; silindrlarni bugʻ yoki inert gazi bilan puflash; kompressorni oʻrab turgan barcha yopiq berkitish armaturalariga va elektrga ulanadigan joyiga “Ulamang, odamlar ishlayapti!” degan yozuvni osib qoʻyish; mazkur ishlarni bajaruvchilarga tegishli yoʻl-yoʻriq berish; ishlarni protivogaz kiyib bajarish; faqat uchqundan xavfsiz asbob-uskunalarni ishlatish; ishlarni uch nafar xodimdan iborat brigada (ulardan biri muhandis) gazdan qutqarish xizmatining ishtirokida bajarish. 214. Bugʻ qabul qilishda quvur joʻmraklarini kondensat tushishi uchun toʻliq ochish zarur. Bugʻ quvurining nasos va uskunaga oʻtadigan hamma yoʻnalishidagi qopqoqlari yopilishi kerak. 215. Qurilma bugʻ, elektr energiya va havo bilan taʼminlangandan soʻng, idish va quvur oʻtkazgichda oʻtkazuvchanlik va zichlikka qarshi sinash ishlari olib borilishi kerak. Idishlar va quvur oʻtkazgichlardagi bosim ruxsat etilgan meʼyordan oshmasligi zarur. 216. Avariyalarga yoʻl qoʻymaslik maqsadida quyidagilarga rioya qilish lozim: quvursimon pechlardan chiqayotgan bitumning harorati belgilangan meʼyordan ortib ketmasligiga; idishlar, reaktorlar va bugʻlatgich-kolonnalardagi bitum haroratini oshirmaslik va keskin oʻzgartirmasligiga; oksidlash uchun berilayotgan havo bosimining nobarqarorlashuvi yoki koʻtarilib ketmasligiga; oksidlash apparatlari va idishlarga haddan ziyod mahsulot toʻldirilmasligiga. 217. Texnologik uskunalarda nosozliklar va avariyalar sodir boʻlmasligi uchun quyidagilarni taʼminlash lozim: apparatlar, quvur oʻtkazgichlar, berkitish armaturalari, manometrlar sozligi; tartiblovchi va saqlovchi klapanlar sozligi; suv, elektr energiya va havoning toʻxtovsiz kelishi; nasoslarni toʻxtatmasdan yaxshi ishlashi. 218. Uskuna va avtomatlashtirilgan liniyalar ishga tushirilganligi toʻgʻrisida ishlovchilarni ogohlantiruvchi signalizatsiya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Signal elementlari (qoʻngʻiroqlar, sirenalar, chiroqlar) mexanik shikastlanishdan himoyalangan boʻlishi, xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning ish hududida eshitish va koʻrish ishonchli taʼminlangan holatda joylashtirilishi lozim. 219. Agar signal qurilmalari boʻlmasa yoki ular nosoz holatda boʻlsa, uskunani ishlatish taqiqlanadi. 220. Sexlarda va ish joylarida signallarga doir jadvallar va uskunani ishga tushirish va toʻxtatish toʻgʻrisidagi yoʻriqnomalar osilgan boʻlishi lozim. 221. Har bir ishlab chiqarish korxonasi, odatda, shahar va ichki telefon aloqasiga ega boʻlishi kerak. 222. Asfaltbeton sexlaridagi ishlab chiqarishning asosiy zararli omillari chang, ishlab chiqarish zaharlari, shovqin, vibratsiya hisoblanadi. 223. Chang koʻp hosil boʻladigan hududlarda ishlash (masalan, sementni tushirish) chogʻida changni oʻtkazmaydigan qattiq matodan tayyorlangan maxsus kiyim, nafas olish organlari uchun individual himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. 224. Yoʻl qurilishi materiallarini ishlab chiqarishda bajarilayotgan ish xususiyatiga qarab quyidagi himoya vositalaridan foydalanish lozim: himoya koʻzoynaklari va shitlar, respiratorlar, protivogazlar, chivin niqob, shovqindan himoyalaydigan naushniklar, shuningdek himoya belbogʻlari, dielektr kalishlar, qoʻlqoplar va boshqa himoya moslamalari. Ular shikastlanishning oldini olish va ishlab chiqarishning zararli omillaridan himoyalanish uchun shaxsan ishlovchilar tomonidan ishlatilishi kerak. 225. Shovqinning ishlovchilarga koʻrsatadigan zararli taʼsirini bartaraf etish maqsadida quyidagi chora-tadbirlar qabul qilinishi lozim: shovqin hosil qiladigan uskunani almashtirish yoʻli bilan texnologiyaga oʻzgartirish kiritish yoki shovqinni yutadigan qurilmalar qoʻllash; statsionar mashina va mexanizmlar ostiga izolyatsion qistirmali poydevorlar qurish; agregatlar yoki ularning qismlari uchun shovqinni oʻtkazmaydigan kojuxlar qoʻllash; titraydigan yuzalarni vibratsiyani yutuvchi ichki ishqalanishi yuqori boʻlgan materiallar (bitum shimdirilgan fitr, ruberoid, maxsus plastmassa yoki mastika) bilan berkitish; metall detallarni plastmassadan yasalgan detallar bilan almashtirish, xizmat koʻrsatuvchi ishchilar uchun shovqin oʻtkazmaydigan kabinalar qurish; agregatlarning gaz chiqaradigan va havo soʻradigan tuynuklarida shovqinni kamaytiradigan moslamalar oʻrnatish, koʻtarib turuvchi konstruksiyalarga (toʻsinlar, fermalar) turli shovqin yutqichlar bilan ishlov berish; kichik hajmdagi xonalarning ichki yuzalarini shovqinni yutadigan materiallar bilan qoplash. 226. Agar ish sharoitiga koʻra ish joylarida shovqin darajasini kamaytirish imkoni boʻlmasa, ishchilarning ish va dam olish rejimini oʻzgartirish, quloqni bezovta qilmaydigan va shovqinni belgilangan meʼyorlar darajasigacha kamaytiradigan individual himoya vositalari (naushniklar, shlemlar, tiqinlar, shovqinga qarshi vkladishlar) bilan taʼminlash orqali ishchilarning sogʻligʻini muhofaza qilish boʻyicha profilaktik chora-tadbirlar tizimi koʻzda tutilishi lozim. 227. Qoʻl orqali ishchilarning organizmiga oʻtadigan vibratsiyaning chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan darajalari SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va mahalliy vibratsiyaning sanitariya meʼyorlari” bilan tartibga solinadi. 228. Agar vibratsiya miqdorini oʻlchash natijalari belgilangan meʼyorlardan oshsa, ishchilar turgan joylarda va qoʻlda ishlanadigan vibroasbob ishlash chogʻida vibratsiya tarqalishining oldini olish boʻyicha texnik tadbirlar oʻtkazilishi lozim. Bu tadbirlar quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: bevosita chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan meʼyorlargacha vibratsiya hosil qiluvchi agregat yoki mashina bilan bogʻliq ish joyidagi vibratsiyani kamaytiruvchi amortizatsiya qurilmasini oʻrnatish; mashinalarni uzoqdan turib boshqarish qurilmasini oʻrnatish; agar vibratsiya texnologik jarayonning zarur elementi boʻlsa, masalan, beton qorishmasini vibrozichlashda, ishlovchilarni vibratsiya hosil qilinadigan yuzalarda turishini taqiqlash boʻyicha choralar; traktorchilar, mashinistlar, haydovchilarning kabinalarida oʻrindiqlarning ostiga turli elastik qistirmalar, yostiqchalar, prujinalar, rezina amortizatorlar oʻrnatish; qoʻlda ishlanadigan pnevmatik asboblar bilan ishlash chogʻida profilaktik chora sifatida himoya qoʻlqoplaridan foydalanish; ishlovchilarni terapevt, nevropatolog, oftalmolog, otolaringolog va xirurg ishtirokida kamida bir yilda bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish. 229. Sex va bazalar uzoqdan turib va avtomatik boshqarish tizimlari bilan jihozlanishi lozim. 230. Ishlovchilarni vibratsiya, silkinish, shovqindan muhofaza qilish uchun beton qorishmalarini tayyorlashning akustik texnologiyasini qoʻllash lozim. 231. Bitum, emulsiya bazalari va sexlarida ishlash chogʻida texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilinishi lozim. 232. Ishlovchilar mehnatni muhofaza qilish, yongʻin xavfsizligi va mehnat intizomi qoidalariga rioya qilishlari lozim. 233. Ishlab chiqarish uskunalari ularning texnik hujjatlari talablariga muvofiq holda saqlanishi lozim. 234. Uskunalarni zarur texnik holatda saqlab turish uchun ularga xizmat koʻrsatishni yaxshilash, rejaviy-profilaktik taʼmirlashning bajarilishi va taʼmirlash ishlarining sifatini yaxshilash boʻyicha choralar koʻrilishi zarur. 235. Texnologik jarayonda qoʻllaniladigan asosiy asbob-uskunalarni kapital va joriy taʼmirlash tashkilot tomonidan ishlab chiqiladigan va tasdiqlanadigan dasturga muvofiq amalga oshirilishi zarur. 236. Ishlab chiqarish uskunalari butun xizmat muddati davomida xavfsizlik talablariga javob berishi kerak. 237. Qurilish materiallari sanoati korxonalari tomonidan chiqariladigan ishlab chiqarish uskunalari Oʻzbekiston Respublikasida mehnatni muhofaza qilish talablariga javob berishi lozim. 238. Ishlab chiqarish uskunasi GOST 12.2.003-91 “Ishlab chiqarish uskunalari. Xavfsizlikning umumiy talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 239. Ishlab chiqarish uskunasining xavfsizligi quyidagilar yordamida taʼminlanishi lozim: ishlash prinsiplari, konstruktiv sxemalar, xavfsiz konstruksiya elementlarini tanlash; konstruksiyalarda mexanizatsiya, avtomatizatsiya va uzoqdan turib boshqarish vositalarini qoʻllash; konstruksiyalarda himoya vositalarini qoʻllash; ergonomik talablarni bajarish; montaj qilish, foydalanish, taʼmirlash, tashish va saqlashga doir texnik hujjatlarga xavfsizlik talablarini kiritish. 240. Zararli moddalar chiqaradigan ishlab chiqarish uskunasidan foydalanganda bu moddalarning ish hududi havosidagi miqdori GOST 12.1.005-88 “Ish joyining havosiga qoʻyiladigan umumiy sanitar-gigiyenik talablar. Xavfsizlikning umumiy talablari” da belgilangan chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyalar miqdoridan oshmasligi kerak. 241. Tosh maydalash drobilkalarining boshqarish pultlari kuzatish va masofadan boshqarish xonalarida joylashishi lozim. 242. Tosh maydalash drobilkalarning toshni qabul qilish tuynuk va bunkerlariga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar uchun erkin harakat qilishga maydonlar boʻlishi lozim. 243. Tosh maydalash drobilkalarida toshni qabul qilish tuynuklari material boʻlaklarining otilib ketishidan saqlash uchun temir toʻsiqlarga ega boʻlishi kerak. 244. Tosh maydalash drobilkasi ishlayotganda quyidagilar taqiqlanadi: xom ashyo boʻlaklarini kiritish va chiqarib olish; taʼminlovchi va oqimlardagi uyumlarni yoʻqotish; drobilka va oqimlarni yopishgan narsalardan tozalash; ishlayotgan jihozning korpusida boʻlish; taʼmirlash va sozlash ishlarini bajarish; himoya toʻsigʻi va signalizatsiya tizimi yoʻqligida yoki ishlamayotganida ishlash; valikli drobilkaning koʻrish tuynigini ochish. 245. Tosh materiallarini quruq maydalaydigan drabilkalar havo tozalovchi aspiratsiya tizimiga ulangan boʻlishi lozim. 246. Ishlab chiqarish xonasiga chang chiqib ketishining oldini olish maqsadida drobilka oqimini taʼminlovchi quvurlar va boʻshatish qoplamasi biriktirilgan joyi zichlangan boʻlishi lozim. 247. Drobilka ishga tushayotganligi va toʻxtayotganligi haqida xodimlarni ogohlantirish uchun tovushli va nurli signallar boʻlishi lozim. 248. Drobilka xonasida lyuklarning qopqogʻini taʼmirlash ishlari olib borilganida ochish uchun yuk koʻtarish qurilmasi oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 249. Drobilka ishlayotganida undan xom ashyolarni olish toʻsiqlar orqasiga oʻtish yoki uni yechish, yoxud taʼmirlash ishlarini olib borish taqiqlanadi. 250. Drobilkani ishlatish quyidagi hollarda taqiqlanadi: blokirovkasi yoki signalizatsiya nosoz boʻlsa; toʻsiqlar yechilgan yoki mahkamlanmagan boʻlsa; korpusda yoriqlar boʻlsa; plitani qotiruvchi boltlar boʻshaganda yoki yoʻq boʻlganda; parchalanayotgan material lyuk zichligi orasidan va bolt teshigidan ajralib chiqqanda; aspiratsiya tizimi nosoz boʻlsa yoki samarali ishlamayotganda. 251. Konteynerlarning yopiluvchi qurilmalari konteynerning oʻz-oʻzidan ochilib ketmasligini taʼminlashi lozim. 252. Tebranma-valikli drobilkalar korpusining qopqogʻi ochilganda, drobilka dvigateli avtomatik tarzda toʻxtaydigan va blokirovkalanadigan boʻlishi kerak. 253. Tebranma-valikli drobilkalardagi xavo oʻtkazgichlar issiqdan izolyatsiyalangan boʻlishi lozim. Tashqi yuzasidagi harorat 45 oC dan oshmasligi lozim. 254. Tosh maydalash drobilkada toshni maydalash quyidagi qoidalarga rioya qilingan holda bajarilishi lozim: drobilkaga solinayotgan material uning material solinadigan tuynugi oʻlchamlariga mos boʻlishi; material solinadigan tuynukka tosh, ilgak va temir kosovlar yordamida solinadi; material tushadigan tuynukni tozalash ishlari drabilka toʻliq toʻxtagandan keyin amalga oshirilishi; vibrogʻalvir romida kuchli (rezonansli) tebranishlar paydo boʻlganda, gʻalvirni qisqa muddatga toʻxtatishi; drobilkaning normal ishlashi buzilganda, uni zudlik bilan toʻxtatish, nosozlik sababini aniqlash va bartaraf etishi. 255. Material solinadigan tuynukka toshni qoʻl, oyoq yoki kurak bilan itarish taqiqlanadi. 256. Asfaltbeton qorishmasi GOST 9128-2013 “Avtomobil yoʻllari va aerodromlar uchun asfaltbeton, polimerasfaltbeton qorishmalari, asfaltbeton va polimerasfaltbeton. Texnikaviy shartlar” talabiga muvofiq boʻlishi kerak. 257. Asfaltbeton tayyorlash uskunasini ishga tushirishdan oldin quyidagilar bajarilishi lozim: mashinani sinchkovlik bilan tekshirish va uning sozligiga ishonch hosil qilish; bitum oʻtadigan kommunikatsiyalarni tekshirish va bitum qoldigʻi qotib qolgan quvur va kranlarni qizdirish; xizmat koʻrsatuvchi ishchilarning oʻz joyidaligini tekshirish; ogohlantiruvchi tovush signali berish. 258. Asfaltbeton tayyorlash uskunasini quyidagi ketma-ketlikda ishga tushiriladi: dvigatel elektr manbaiga ulanadi; mashinaning soz va nosozligi salt holatida tekshirib koʻriladi; quritish barabanining forsunkasiga oʻt oldiriladi. 259. Avtomatlashtirilgan asfaltbeton sexlarida ishlaganda: boshqaruv pultini qurilmadan uzoqda (kamida 15 m masofada) joylashtirish va qulay sanitariya sharoitlarini taʼminlash; har smenadan oldin avtomatika sim va tugunlarini, mexanizmlar hamda ayrim mashina va uskunalarning mahalliy ishga tushirish qurilmalari va boshqaruv mexanizmlarining (uzatmalar) sozligini tekshirish, uzoqdan turib boshqarilganda barcha mexanizmlarni (agregatlar va qurilmalar) tayyor mahsulot chiqadigan punktdan materiallarni ortish punkti yoʻnalishida qatʼiy ketma-ketlikda ishga tushirish; elektr pnevmatik uzatma qoʻllanilganda, siqilgan havo bosimini boshqaruv pultida (dozalash boʻlimida) 0,7 MPa va bosimga qarshi magistrallarda 0,35 MPa atrofida ushlab turish; kuchlanish va yoritish elektr simlarini mexanik shikastlanishdan himoyalash; smena tugagunga qadar barcha mexanizmlarni keyingi smenaga kelgan ishchiga topshirish, aniqlangan nuqsonlar va ularni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarni koʻrsatgan holda smena jurnalida qayd qilish. Jurnal muntazam ravishda sexning texnik rahbari tomonidan tekshirib turilishi lozim. 260. Asfaltbeton sexlarida ish tugagandan keyin kuchlanishni uzish lozim. Uni koʻzdan kechirish va texnik xizmat koʻrsatish chogʻida 36 V, qozon, sisterna, rezervuarlarda va nam joylarda ishlaganda esa, 12 V kuchlanishli koʻchma elektr chiroqlari ishlatilishi kerak. Kuchlanishni kamaytiruvchi transformatorning oʻzak va kojuxlari hamda past kuchlanishli bitta klemmasi yerga ulangan boʻlishi kerak. 261. Asfaltbeton ishlab chiqaruvchi qurilmalar chang tutqichlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 262. Asfaltbeton qorishmalarini tayyorlovchi uskunalar quyidagi talablarga rioya qilgan holda ishga tushirilishi lozim: ishga tushirishdan oldin mashinani koʻzdan kechirish, mashinalarda keraksiz narsalar yoʻqligini tekshirish, materialni ortish va tushirish punktlari, ularning materiallarni qabul qilish va tarqatishga tayyorligi, ortish-tushirish qurilmalarining holatini tekshirish; signal berish va 1-2 sekundga elektr dvigatelni ishga tushirish (ogohlantiruvchi ishga tushirish) va 10 — 15 sekund pauzadan soʻng elektr dvigatelni yuk ostida ishlash uchun qoʻshish; dvigatellar ishga tushirilgandan keyin shiberlar va material tushiriladigan bunkerlar, voronka va techkalarning qopqoqlarini ochish va material qabul qilish noviga sochilmasdan bir maromda tushishini sozlash lozim. 263. Quritish barabanlari tayanch roliklardagi baraban korpusini oʻqi boʻylab siljishining oldini oluvchi qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 264. Quritish barabanining korpusi toʻsilgan boʻlishi kerak. Toʻsiqlar balandligi kamida 1 m boʻlgan ajraladigan metall seksiyalardan tuzilishi, sariq rangga boʻyalishi va quritish barabani oʻqidan radiusi qoʻshimcha 1 m masofada boʻlishi kerak. 265. Quritish barabanining tayanch va tirgakli roliklari yaxlit bir butun metall toʻsiqlar bilan oʻralgan boʻlishi kerak. 266. Olovli ishlar amalga oshiriladigan xona, gaz yoʻllari, siklon (girdob) va quritish barabanining filtrlari issiqdan izolyatsiyalangan boʻlishi kerak. 267. Quritish barabanining yuk ortish va tushirish kameralari bilan ulangan uzellari hamda flanetsli ulanmalari zichlangan boʻlishi kerak. 268. Quritish barabanini ishga tushirilishi haqida ogohlantirish uchun u tovushli va nurli signal berish moslamasi (elektr qoʻngʻiroq va oʻchib-yonuvchi lampalar) bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 269. Koʻzdan kechirish va taʼmirlashdan oldin quritish barabani boʻsh boʻlishi, barabandagi haroratni 40 oC gacha sovutish kerak. 270. Qozonxonaning isitish va shamollatish tizimi QMQ 2.04.13-99 “Qozonxona uskunalari” talablariga muvofiq boʻlishi zarur. 271. Qozonxona qurilmasi qismlarini koʻrikdan oʻtkazish, tartibga solish, sozlash paytida foydalaniladigan yechib olinadigan uskunalarini jips oʻrnatish uchun ularga boʻyoq yoki lak surtish taqiqlanadi. 272. Qozonxona binosidagi birinchi qavat polining balandligi bino atrofidagi hudud balandligidan past boʻlmasligi kerak. 273. Qozonxonadan chiqadigan eshiklar tashqariga ochilishi lozim. Eshiklarda ichkaridan berkitiladigan moslama boʻlmasligi kerak. Qozonxonadan chiqadigan eshiklar qozonlar ishlab turganda berkitilmasligi zarur. 274. Qozonxona qurilmasining konstruksiyasi uni montaj qilishda, sinash va taʼmirlashda hamda xizmat muddati davomida ishlatishda xavfsizlikni taʼminlashi lozim. Toʻsiqlarning gʻilof va eshiklarida ularning ishonchli berk holatda turishini taʼminlaydigan moslamalar boʻlishi shart. 275. Qozondagi suvning sathini koʻrsatish moslamasi yassi, silliq yoki shaffof shisha plastinkadan iborat boʻlib, kamida 8 mm li koʻrish teshigiga ega boʻlishi zarur. 276. Toʻgʻri harakatlanuvchi mazkur koʻrsatish moslamasi koʻpi bilan 2 m balandlikda, old tomonga koʻpi bilan 300 qiya qilib, tik holatda oʻrnatilishi lozim. 277. Qozonga, umumiy bugʻ oʻtkazish qobiliyati qozonning bir soatlik unumdorligidan past boʻlmagan kamida ikkita bugʻ saqlagich klapanlar oʻrnatilgan boʻlish kerak. 278. Saqlagich klapanlar ularga xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning tegib ketishidan himoyalovchi toʻsiqlarga ega boʻlishi lozim. 279. Qozon oʻrnatilgan binoda tez alangalanadigan yoqilgʻi solingan idishlar hamda yonuvchi moylash materiallari zaxirasini saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 280. Suyuq yoqilgʻini yondirishda forsunkalardan tomadigan yoqilgʻini qozonxona poliga tushishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. 281. Qozonxonalarga keladigan suyuq yoqilgʻi oʻtkazgich quvurlariga berkitish joʻmraklari oʻrnatilishi zarur. 282. Qozonxonada favqulodda vaziyatlar uchun ovozli signalizatsiya tizimi, tashkilot rahbariyati va bugʻ isteʼmolchilari bilan aloqa oʻrnatish uchun aloqa vositalari boʻlishi zarur. 283. Qozon ichidagi taʼmirlash ishlari uchun xodimga beriladigan naryad-ruxsatnoma qozon ichidagi harorat 40 oC dan ortiq boʻlmaganda berilib, rasmiylashtirilishi kerak. 284. Gaz oʻtish yoʻllarida ishlashga undagi harorat 40 oCdan ortiq boʻlmaganda ruxsat beriladi. Ish boshlashdan oldin mazkur joylar shamollatilishi, ishlab turgan qozonlar gaz va changlar kirmaydigan qilib qulflab qoʻyilishi kerak. 285. Joʻmraklar orqali uzib qoʻyiladigan oʻtkazgich quvurlar, bugʻ va gaz oʻtkazgichlarining qismlarida hamda qozon qurilmasining gaz oʻtish yoʻllarida ishlar olib borilayotganda, joʻmraklarga, qopqoqlarga, tutun soʻrgich va havo xaydovchi shamollatgich hamda yoqilgʻi taʼminlagichning ishga tushirish qurilmalariga “Ulamang, odamlar ishlamoqda!” degan yozuv osib qoʻyish lozim. 286. Qozonxona binosida qozon qurilmasi va ekonomayzerlarga xizmat koʻrsatishda, qozonxona uskunalarini taʼmirlashga yoki bugʻ va issiq suv olish texnologiyasiga bevosita aloqasi boʻlmagan mashina va asboblarni oʻrnatish taqiqlanadi. 287. Qozonlar ishlab turganda quyidagilar taqiqlanadi: oʻchoqda yonish jarayoni tugab, undagi bosim atmosfera bosimi darajasiga tushmaguncha qozonni qarovsiz qoldirish; qozonning bosim ostidagi elementlarida taʼmirlash ishlarini oʻtkazish; navbatchilikda turgan mashinistga (oʻt yoquvchi) uning ishlab chiqarish yoʻriqnomasida koʻzda tutilmagan ishni bajarishni topshirish. 288. Taʼminot asboblari, avtomatikasi, yongʻinni oʻchirish vositalari va signalizatsiyasi nosoz qozonlarni ishga tushirish va ishlatish taqiqlanadi. 289. Qozon xonadagi ishni avariya sababli toʻxtatishda xavfsizlikni taʼminlash uchun quyidagi chora-tadbirlar qoʻllanishi zarur: yoqilgʻi va havo kelishini toʻxtatib, tutun tortish tizimini tezda ishlatish; zudlik bilan oʻchoqdagi yoqilgʻini olib tashlash; saqlagich klapanlarini sal koʻtarib qoʻyish yoki avariya joʻmragi orqali bugʻlarni chiqarish. 290. Qozonxonada yongʻin sodir boʻlganda, yongʻindan saqlash xizmatini tezda chaqirib, qozon holatining nazoratini davom ettirish va yongʻinni oʻchirish tadbirlarini qoʻllash lozim. Qozonxonada yongʻin roʻy berganda, qozonxona binosining tashqarisidagi joʻmrak yordamida gaz kelishi toʻxtatilishi kerak. Yongʻin qozonlarga xavf solayotgan boʻlsa va uni oʻchirishning iloji boʻlmasa, qozonxonalarni avariya tartibida tezda toʻxtatish, unga suv yuborib, ichidagi bugʻni atmosferaga (bino tashqarisi) chiqarib yuborish lozim. 291. Qozonxonalarda uskunalar, nazorat va sozlash asboblarini joriy taʼmirlash uchun taʼmirlash uchastkasi yoki xonasi ajratilishi kerak. 292. Qozonlarga va qozonxona qurilmasi ishiga bevosita aloqasi boʻlmagan shaxslarni qozonxonaga kirishi mumkin emas. 293. Sementbeton qorishmasi GOST 26633-2012 “Ogʻir va mayda donali betonlar. Texnikaviy shartlar” talabiga muvofiq boʻlishi kerak. 294. Betonqorgichda ishlaganda, aylanayotgan baraban ichiga kurak yoki boshqa asbobni kiritib, beton qorishmasining tezroq tushishini tezlashtirish taqiqlanadi. 295. Betonqorgichda ishlaganda, materialning sochilishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Materiallarni kovshga betonqorgich barabanida avvalgi material qorilayotgan paytda solish lozim. Betonqorgich ishlayotganda, material soladigan kovshning yoʻnaltiruvchi toʻsinlari yaqinida turish taqiqlanadi. 296. Betonqorgich ishlayotganda podshipniklarning harorati, qorish barabanining bir tekis aylanishi va undan oqib tushayotgan betonqorishmasini kuzatib turish lozim. Ishdan keyin qorgich barabanni egik holatda qoldirish kerak. 297. Avtomatlashtirilgan beton tashkilotlarida ishlayotganda, quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim: ish boshlashdan oldin buriluvchi voronkaning aniq belgilangan joyda toʻxtashini tekshirish uchun uni salt holatda burib koʻrish kerak. Agar belgilangan joyda toʻxtamasa, oxiridagi yoqish-oʻchirish tugmasini surish va voronka uzatmasining tormoz kolodkalarini rostlash lozim. Osma klapanli voronkada osma klapanning voronka korpusiga zich tegib turishini tekshirish lozim; egiladigan barabanli betonqorgichda ishlaganda, barabanning egilishi va koʻtarilishini yuzaga keltiruvchi pnevmatik silindrlarning ishlashini tekshirish lozim; siqilgan havoning bosimi dozalash boʻlimining boshqaruv pultida 0,7 MPa dan va bosimga qarshi magistrallarda 0,35 MPa dan pastga tushmasligi kerak. 298. Armatura kesadigan stanokni ishga tushirishdan oldin tormoz va ishga tushirish qurilmalari, tishli ulovchi moslamalarning sozligi, himoya kojuxlarining borligi va pichoqlarning toʻgʻri oʻrnatilganligini tekshirish lozim. Harakatlanadigan va harakatlanmaydigan pichoqlarning yuzalari oʻrtasidagi tirqish koʻpi bilan 1 mm boʻlishi kerak. Tormoz va ishga tushirish qurilmalarini bevosita ish joyida montaj qilish lozim. 299. Konveyerlardan foydalanish GOST 12.2.022-80 “Konveyerlar. Xavfsizlikning umumiy talablari” asosida amalga oshiriladi. 300. Konveyer qurilmalarini va yordamchi moslamalarini ish boshlanishidan oldin boʻsh holda sinab koʻrish lozim. 301. Elektrdastgoh va elektr qurilmalarning tok oʻtkazuvchi qismlari mustahkam izolyatsiya qilingan va oʻralgan boʻlishi lozim. 302. Ish sharoitiga bogʻliq ravishda konveyerlar chiroqli yoki ovozli signalizatsiyaga ega boʻlishi hamda ularning signallari yaxshi koʻrinishi va eshitilishi lozim. 303. “Tezkor toʻxtashish” uchun konveyerlar oraligʻida qizil rangli tezkor “Toʻxtatish” tugmasi har 20 m da oʻrnatilgan boʻlishi zarur. 304. Bir vaqtning oʻzida bir nechta konveyerlar ishlaganda, ularni boshqarish markazlashtirilgan boshqaruv pulti orqali amalga oshiriladi. 305. Konveyerlarning oʻqli aylanalari va oʻqli qurilmalari mustahkam oʻralgan boʻlishi lozim. 306. Konveyerlarning tortuvchi zanjirlari butun uzunligi boʻyicha gʻilofga solingan boʻlishi lozim. 307. Konveyerlarning yuklarni tashishga moʻljallangan aravachalarida tormoz boʻlishi lozim. 308. Sochiluvchan materiallar va mineral toʻldiruvchilarni saqlash uchun qurilgan bunkerlar ularga yuk ortish va tushirish ishlari bajarilayotganda sodir boʻlgan changni ushlab qoluvchi moslamalar, tebratkichlar, aralashtirgichlar va aeratsiya tizimida materiallar toʻplanib yoki osilib qolishining oldini oluvchi uskunalar bilan jihozlanishi lozim. 309. Bunkerlarni ichki koʻrikdan oʻtkazish, tozalash va taʼmirlash ishlari qurilish materiallarini ishlab chiqarish sanitariyasi va xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq naryad-ruxsatnoma va ishlab chiqarish ishlari loyihasi asosida amalga oshirilishi kerak. 310. Bunker va sigʻim lyuklarining katagi 100 x 100 mm dan katta boʻlmagan panjara bilan jihozlanishi va ilgaklarga ega boʻlishi kerak. Lyuklarning panjaralari kalit bilan qulflanib yopilishi kerak. 311. Ishlab chiqarishga mineral materiallarni yuborish pnevmotransport vositasi orqali amalga oshiriladi. Pnevmotizim avariya sababli toʻxtaganda, yuk havo bilan yumshatilib, oʻzining ogʻirligi bilan bunkerning pastki lyuki orqali boʻshatilishi lozim. 312. Bunkerlar tepa qismining atrofi oʻralgan boʻlishi kerak. 313. Bunkerga uning ostki va yon tomondagi lyuklaridan kirishga faqat taʼmirlash ishlarini amalga oshirish uchun ruxsat beriladi. Bunkerning devorlari va yopilmalarida materiallar osilib qolmasligi uchun oldindan tozalab turilishi kerak. 314. Xodimlarni bunker ichiga tushishi koʻtarish uchun maxsus moʻljallangan chigʻir aravachalari yordamida amalga oshiriladi. 315. Aravachalarni bunker ichiga tushirishdan oldin quyidagilar tekshirilishi shart: chigʻir gʻaltagidagi temir arqonning mahkamlanganligi; chigʻirning bunker qopqogʻiga mahkamlanganligi; temir arqon, blok, tormoz va chigʻir simlarining sozligi; aravacha toʻsiqlari va polining mustahkamligi. 316. Bunker ichiga tushayotgan xodimlar ish bajarishlari uchun kerakli asbob-uskunalar, ish xususiyati va sharoitiga qarab yakka tartibdagi himoya vositalari, signalizatsiya va aloqa vositalari (ogohlantirish arqoni, soʻzlashuv moslamasi) bilan taʼminlangan boʻlishlari kerak. 317. Ishga tushirish, yuk ortish va tushirish moslamalari hamda pnevmotransport joʻmraklariga “Yoqilmasin, odamlar ishlayapti!” degan yozuvli plakatlar osib qoʻyilishi lozim. 318. Bunkerlarda taʼmirlash ishlari olib borilganda, 12 V dan koʻp boʻlmagan kuchlanishli koʻchma elektr yoritqichlardan foydalanish lozim. 319. Bunkerning transport vositasi yordamida toʻkiladigan tomonida tutqichli toʻsiqlar oʻrniga balandligi 600 mm dan kam boʻlmagan toʻsiq boʻlishi kerak. 320. Bunkerga tushishdan oldin quyidagilarni amalga oshirish zarur: transport vositasidan bunkerga toʻkishning oldini olish, buning uchun transport vositasining harakatini kuzatuvchi xodimni tayinlash, bunkerga toʻkishni taqiqlovchi signallarni yoqish; bunkerga yukni ortish joyidagi shiberni yopish; bunkerni mahsulotdan tozalash. 321. Chaqir tosh va qum shtabellari ostida joylashgan konveyer galereyalarida konveyer va devor oʻrtasida kengligi kamida 0,8 m, ikkita konveyer oʻrtasida esa, kengligi kamida 1 m boʻlgan oʻtish joyi qoldirilishi lozim. Galereyalarning balandligi kamida 1,8 m, shu bilan birga konveyerning eng baland qismi va ship oʻrtasidagi boʻshliq kamida 0,6 m boʻlishi kerak. Shtabellar “Shtabelga kirish taqiqlanadi, shtabel ostidan material tushadi” degan yozuvlar bilan toʻsilgan boʻlishi lozim. 322. Konveyer tasmalariga chaqir tosh va qum tushadigan tuynuklar har 1,5-2 m da oʻrnatilishi lozim. 323. Tosh maydalash bazalarida mashinalarning barcha harakatlanadigan yoki xavf tugʻdiradigan qismlari maxsus kojuxlar bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. Toʻsiq oʻrnatilgandan keyin oʻtish joylarining kengligi yirik va sinchkovlik bilan kuzatish talab etiladigan uskunalar yaqinida kamida 1,2-1,5 m, boshqa uskunalar yaqinida esa kamida 1 m, uskunaning harakatlanmaydigan qismlari yaqinida kamida 0,8 m boʻlishi kerak. 324. Kengligi 600 mm gacha boʻlgan tasmali konveyerlar boʻylab joylashgan oʻtish joylarining kengligi kamida 0,8 mm, tasmaning kengligi 600 mm dan ortiq boʻlganda esa, oʻtish joyining kengligi kamida 1,1 m boʻlishi lozim. Konveyerlarning uzatmali stansiyalari va oxirgi qismlariga borish uchun uch tomondan kengligi kamida 1 m boʻlgan oʻtish joylari boʻlishi kerak. 325. Asfaltbeton ishlab chiqarish uskunalari joylashtirilgan xonalar va ish joylari xizmat koʻrsatuvchi xodimlar uchun xavf tugʻdirmasligi kerak. 326. Sementbeton sehlarida konveyerlar galereya, bostirma va transheyalarda oʻrnatilganda, devor va konveyerning eng koʻp chiqib turadigan qismi oʻrtasida kamida 0,8 m li oʻtish joyi qoldirilishi lozim. Konveyerning eng baland qismi va ship oʻrtasidagi masofa kamida 0,6 m, konveyer tasmasining ishchi qismi va pol oʻrtasidagi masofa esa kamida 0,8 m boʻlishi kerak. 327. Konveyer liniyalari ustidan oʻtish joylari balandligi kamida 1 m boʻlgan mustahkam panjaralar bilan toʻsilgan, kamida 0,6 m kenglikdagi koʻprikchalar koʻrinishida qurilishi lozim. 328. Bitum va emulsiya bazalarida bitumni eritish hamda emulsiya qurilmalarining joylashishi va konstruksiyasi ularga borish qulayligi hamda ularni montaj qilish, foydalanish va taʼmirlash xavfsizligini taʼminlashi lozim. 329. Bitum eritish qozonlarini oʻrnatayotganda, quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim: balandligi kamida 1 m boʻlgan toʻsiq; kengligi kamida 0,75 m boʻlgan panjarali narvon; bitumning bitum eritish qurilmasi devorlaridan oqib tushishining oldini olish uchun balandligi kamida 0,2 m boʻlgan gʻishtin bort; gʻisht bilan oʻralgan qozonlarning ogʻizlari va toʻsiqlari oʻrtasida kengligi kamida 1 m boʻlgan oʻtish joylari boʻlishi kerak. 330. Faollashtirilgan mineral kukun ishlab chiqariladigan sex maydonchalari SHNQ 2.05.02-07 “Avtomobil yoʻllari”da bayon etilgan maydonchalarni tanlashga doir umumiy qoidalarga muvofiq tanlanadi. Mineral kukun GOST 16557-2005 “Asfaltbeton qorishmalari uchun mineral kukun. Texnikaviy shartlar” talabiga muvofiq boʻlishi kerak. 331. Sexlarni loyihalashda QMQ 1.03.01-96 “Loyiha-smeta hujjatlarining tarkibi, ularni ishlab chiqish, kelishish va tasdiqlash tartibi toʻgʻrisida yoʻriqnoma” va boshqa normativ hujjatlarga amal qilinishi lozim. 332. Sexlardagi oʻtish joylarining kengligi quyida koʻrsatilgan miqdorlardan kam boʻlmasligi kerak: magistral oʻtish joylari uchun 1,5 m; uskunalar oʻrtasidagi oʻtish joylari uchun 1,2 m; ishlab chiqarish binosi devorlari va uskuna oʻrtasidagi oʻtish joylari uchun 1,0 m; uskunaga xizmat koʻrsatish va uni taʼmirlash maqsadida unga boriladigan oʻtish joylari uchun 0,7 m. 333. Konveyer qurilmalari, ishlab chiqarish binolari, galereyalar, tunnellar va estakadalarning joylashishi GOST 12.2.022-80 “Konveyrlar. Xavfsizlikning umumiy talablari”ga javob berishi kerak. 334. Taʼmirlash ishlarini oʻtkazishda bajariladigan ishlarning texnologik ketma-ketligi aks ettirilgan taʼmirlash hujjatlari rasmiylashtirilgan boʻlishi va ularda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak: ishlarni bajarish usullari va uslublari; amalga oshirilishi lozim boʻlgan xavfsizlik choralari va maxsus texnologik jarayonlar; taʼmirlash uchun zarur boʻlgan asbob-uskuna va anjomlarning turlari; taʼmirlangan uskunalar va ularning qismlari texnik talablarga muvofiqligi haqidagi hujjatlar. 335. Aralashtiruvchi hovuz va gidroaralashtirgichlarning ichiga xodimlarning tushishi bilan bogʻliq ichki koʻriklar oʻtkazish va taʼmirlash faqatgina naryad-ruxsatnoma asosida amalga oshirilishi zarur. 336. Kapital va joriy taʼmirlash dasturlarida taʼmirlashni oʻtkazish uchun masʼul shaxslar, shuningdek taʼmirlash ishlarini bajarish tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlash choralari belgilanishi lozim. 337. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarini bajarish tartibi va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi kerak. 338. Taʼmirlash ishlari tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan masʼul xodim rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi lozim. 339. Pudratchi tashkilotlar tomonidan bajariladigan taʼmirlash, qurilish va montaj ishlari naryad-ruxsatnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim. 340. Asbob-uskunalarni taʼmirlash va sozlash ishlari maxsus oʻqitilgan va yoʻl-yoʻriq berilgan, tegishli bilim va malakaga ega xodim tomonidan amalga oshirilishi kerak. 341. Kapital taʼmirlashdan soʻng asbob-uskunani ishga tushirishga tashkilot bosh mexanigi (bosh energetik), mehnat muhofazasi xizmati xodimi, ishlab chiqarish majmuasi boshligʻi va kasaba uyushmasi vakillaridan iborat tarkibdagi komissiya tomonidan tashkilot rahbari yoki bosh muhandis tasdiqlaydigan tegishli dalolatnoma tuzilib, qabul qilingandan soʻng ruxsat beriladi. 342. “Yoqilmasin, odamlar ishlayapti!” deb yozilgan yozuvni olib tashlash, xavfsizlik texnikasi boʻyicha talablar qoʻyiladigan ishlar bajarilgandan soʻng uskunani ishga tushirish faqat masʼul xodim ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 343. Taʼmirlash ishlari bajariladigan hudud toʻsilgan va u yerda xavfsizlik belgilari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 344. Taʼmirlash ishlarini boshlashdan oldin unda ishtirok etadigan barcha xodimlar taʼmirlash ishlarini tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va ularga taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavfsizlik choralariga rioya qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq berilishi zarur. 345. Taʼmirlash jarayonida yechib olingan agregatlar, detallar va metall konstruksiyalar yigʻishtirib qoʻyilishi lozim. 346. Taʼmirlash paytida ish joylari, yoʻllar va zinapoyalarni turli buyumlar bilan toʻsib qoʻyish taqiqlanadi. 347. Balandlikda taʼmirlash ishlarini bajarishda havoza va taxta toʻshamalardan foydalanish zarur. 348. Havoza va taxta toʻshama oʻrnatishning imkoni boʻlmasa, xodimlar balandlikda ishlash uchun ehtiyot kamarlari va arqonlardan foydalanishlari shart. Ehtiyot kamarlari va arqonlar mahkamlanadigan joylar konstruksiyalarda oldindan belgilab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 349. Balandlikda taʼmirlash ishlarini bajarganda, asbob-uskuna va materiallarni maydoncha qirgʻogʻiga qoʻyish yoki yerga tashlash taqiqlanadi. Asbob-uskunalarni saqlash va tashishda maxsus sumka yoki qutilardan foydalanish zarur. 350. Qizigan uskunaning ichiga kirgan holda taʼmirlash ishlarini olib borishga uskuna shamollatilib, ichidagi gazlar butunlay chiqarib yuborilgandan va undagi harorat kamida 40 oC gacha pasaytirilgandan soʻng ruxsat etiladi. 351. Materiallarni uskunaning ish maydonchasiga uzatish mexanizatsiyalashgan boʻlishi va tushib ketmaydigan usulda bajarilishi kerak. 352. Yoritish chiroqlarini taʼmirlash ishlarida faqat 12 V kuchlanishdagi koʻchma lampalar, portlashdan himoyalangan akkumulyatorli chiroqlardan foydalanish kerak. 353. Yoritish maqsadida mashʼala, gugurt, kerosinli fonarlar, shamchiroqlardan foydalanish taqiqlanadi. 354. Suyuq yonilgʻi saqlanadigan sigʻimlar, bitum saqlagichlar, konveyerlar, shimdirish vannalari va neft mahsulotlari mavjud boshqa sigʻimlarni taʼmirlashda ushbu sigʻimlar undagi mahsulotlardan boʻshatilishi zarur. 355. Qismlarga ajratish bilan bogʻliq taʼmirlash ishlari amalga oshiriladigan kompressorlar boshqa barcha texnologik quvurlar va oʻtkazgichlardan uzib qoʻyilishi lozim. 356. Sigʻimlar, bunkerlar va boshqa chuqur joylarda ishlayotgan xodim mahkamlangan qutqaruv arqoniga ega boʻlishi, arqonning ikkinchi uchi tashqariga chiqarilgan va kuzatuvchi nazorati ostida boʻlishi kerak. 357. Taʼmirlash ishlari tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, asbob-uskunalar, materiallar va chiqindilar ish joyidan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi moslamalar oʻz joyiga oʻrnatilishi kerak. 358. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 359. Mansabdor shaxslar va xodimlar xavfsizlik qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladilar. 360. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, “Oʻzqurilishmateriallari” aksiyadorlik kompaniyasi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi, “Oʻzavtoyoʻl” davlat aksiyadorlik kompaniyasi bilan kelishilgan.