Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (8-sonli BHMS) “Konsolidasiyalashgan moliyaviy hisobotlar va shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar hisobi”ni tasdiqlash haqida
(order, 2024-07-26)

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (8-sonli) BHMS “Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar va shoʻba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar hisobi” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 14-oktabr 50-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (8-son BHMS) “Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar va shoʻba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar hisobi” (roʻyxat raqami 580, 1998-yil 28-dekabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 1999-y., 6-son, 150-modda) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin. 3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. 1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi. 2. Mazkur BHMSning maqsadi xoʻjalik yurituvchi jamiyat (bundan buyon matnda bosh tashkilot deb yuritiladi) tomonidan u nazorat qiladigan xoʻjalik yurituvchi jamiyatlar (bundan buyon matnda shuʼba xoʻjalik jamiyati deb yuritiladi) guruhining konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotini tuzish va taqdim etish tartibini belgilab berish hisoblanadi. Mazkur BHMSda shuʼba xoʻjalik jamiyatlarga investitsiyalarni bosh tashkilotning alohida moliyaviy hisobotida hisobga olish tartibi ham koʻrib chiqiladi. 3. Ushbu BHMS quyidagilarga nisbatan qoʻllanilmaydi: birgalikda faoliyatdagi investitsiyalarni hisobga olishga; taʼsir ostidagi (qaram) tashkilotlarga investitsiyalarni hisobga olishga; vazirliklar, idoralar va budjet tashkilotlarining jamlanma moliyaviy hisobotiga. 4. Ushbu BHMSda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: bosh tashkilot — bir yoki bir nechta shuʼba xoʻjalik jamiyatlarni nazorat qiluvchi xoʻjalik yurituvchi subyekt. Bunda, nazorat qilish deganda shuʼba xoʻjalik jamiyatidagi ishtirokidan daromadlar oʻzgarishi riskiga moyil boʻlgan yoki bunday daromadlarni olish huquqiga ega boʻlgan bosh tashkilotning shuʼba xoʻjalik jamiyatiga boʻlgan vakolatlarini amalga oshirish natijasida ushbu daromadlarga taʼsir koʻrsatishi tushuniladi; shuʼba xoʻjalik jamiyati — agar bir (bosh) xoʻjalik jamiyati yoki shirkati ikkinchi xoʻjalik jamiyatining ustav fondida undan ustunlik mavqeyiga ega boʻlgan holda ishtirok etishi tufayli yoxud ular oʻrtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq yo boʻlmasa boshqacha tarzda ikkinchi xoʻjalik jamiyati tomonidan qabul qilinadigan qarorlarni belgilab berish imkoniga ega boʻlsa, ushbu ikkinchi xoʻjalik jamiyati shuʼba xoʻjalik jamiyati hisoblanadi. guruh — bosh tashkilot va unga qarashli barcha shuʼba xoʻjalik jamiyatlaridir; konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar — hisobot davri uchun tuziladigan guruhning moliyaviy hisobotlaridir; alohida moliyaviy hisobotlar — konsolidatsiyalanishi lozim boʻlgan har bir guruh aʼzosining hisobotidir; nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulush — shuʼba xoʻjalik jamiyati xususiy kapitalining bevosita yoki bilvosita bosh tashkilotga tegishli boʻlmagan ulushi. 5. Bosh tashkilot konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni taqdim etishi lozim, bundan mazkur BHMSning 6-bandida nazarda tutilgan holat mustasno. 6. Boshqa bir jamiyatga shuʼba boʻlgan va boshqa jamiyat mulki hisoblangan bosh tashkilot, agar oʻzining bosh tashkiloti konsolidatsiyalashgan hisobot taqdim etishni talab qilmasa va bunga nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulush egalarining roziligi boʻlsa, konsolidatsiyalashgan hisobot taqdim etmasligi mumkin. Bunday bosh tashkilot oʻzining alohida moliyaviy hisobotlariga izohlarda quyidagilarni yoritib berishi lozim: a) konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot taqdim etilmagani sababini; b) shuʼba xoʻjalik jamiyatiga kiritilgan investitsiyalarni hisobga olish usulini; v) konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot taqdim etadigan oʻzining bosh tashkiloti nomi va uning roʻyxatga olingan joyini. 7. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot tuzadigan bosh tashkilot barcha xorijiy va mahalliy shuʼba xoʻjalik jamiyatlarining konsolidatsiyasini amalga oshirishi lozim. 8. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda bosh tashkilot va uning barcha konsolidatsiya qilinadigan shuʼba xoʻjalik jamiyatlari moliyaviy hisobotlari aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar va xarajatlarning bir xil moddalarini satrma-satr qoʻshish yoʻli bilan birlashtiriladi. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni tuzish uchun: a) quyidagilar chiqarib tashlanishi: har bir shuʼba xoʻjalik jamiyatiga bosh tashkilot investitsiyalarining balans qiymati va bosh tashkilotning har bir shuʼba xoʻjalik jamiyati xususiy kapitalidagi ulushi; bosh tashkilot va shuʼba xoʻjalik jamiyatlari oʻrtasida oʻzaro hisob-kitob qilish schyotlari boʻyicha saldolar; daromadlar, xarajatlar, dividendlar boʻyicha guruh ichidagi hisob-kitob operatsiyalari, shuningdek ushbu operatsiyalar natijasida yuzaga kelgan realizatsiya qilinmagan foyda va zararlar, bundan qoplanishi mumkin boʻlmagan zararlar mustasno; b) bosh tashkilotga tegishli sof daromad summasini aniqlashda guruhning daromadini kamaytiradigan shuʼba xoʻjalik jamiyatining sof daromadida nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulushi aniqlanishi; v) quyidagilarni qoʻshgan holda shuʼba xoʻjalik jamiyati sof aktivlaridagi nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulushni aniqlanishi va uni hisobot davri uchun konsolidatsiyalashgan buxgalteriya balansida bosh tashkilotning majburiyatlari va xususiy kapitalidan alohida koʻrsatilishi lozim: shoʻba tashkilot dastlab xarid qilingan paytda hisoblangan nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulush summasi; shoʻba tashkilot xarid qilingan paytdan hisobot sanasigacha boʻlgan davrda uning xususiy kapitali oʻzgarishida nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulushning salmogʻi. 9. Bir xil hisobot davri uchun va bir xil hisobot sanasiga tuzilgan bosh tashkilotning va shuʼba xoʻjalik jamiyatlarning moliyaviy hisobotlari hamda nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulushlari konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotda birlashtiriladi. Agar bosh tashkilot hisobot davrining oxiri shuʼba xoʻjalik jamiyatlari hisobot davrining oxiridan farq qilsa, bosh tashkilot shuʼba xoʻjalik jamiyatlarning moliyaviy maʼlumotlarini konsolidatsiyalash imkoniyatiga ega boʻlishi uchun qoʻshimcha moliyaviy maʼlumotlarni bosh tashkilotning moliyaviy hisoboti bilan ayni bir sanaga tayyorlaydi. Agar buni bajarishning imkoni boʻlmasa, bosh tashkilot shuʼba xoʻjalik jamiyatlarning moliyaviy maʼlumotlarini konsolidatsiyalashni mazkur subyektning eng soʻnggi moliyaviy hisobotiga, ularning tuzilgan sanasi va konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot sanasi oraligʻidagi davrda sodir boʻlgan ahamiyatli hodisalar yoki operatsiyalarning taʼsirini hisobga olib, tuzatishlar kiritgan holda amalga oshirishi lozim. Har qanday holda ham shuʼba xoʻjalik jamiyatlarning moliyaviy hisoboti sanasi va konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot sanasi oʻrtasidagi farq uch oydan oshmasligi, hisobot davrlari muddati hamda moliyaviy hisobotlar sanalari oʻrtasidagi farq esa davrdan davrga mos kelishi lozim. 10. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar tayyorlanishi uchun bosh tashkilot va shuʼba xoʻjalik jamiyatlari oʻxshash operatsiyalar va moliya-xoʻjalik faoliyatining boshqa hodisalari uchun yagona hisob siyosatidan foydalanishi lozim. Agar guruh ishtirokchilaridan biri oʻxshash operatsiyalar boʻyicha konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot tuzishda qabul qilingan hisob siyosatidan farq qiladigan hisob siyosatidan foydalansa, u xolda ushbu moliyaviy hisobotlarga konsolidatsiyalash jarayonida tegishli tuzatishlar kiritiladi. Agar konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda yagona hisob siyosatidan foydalanishning imkoniyati boʻlmasa, ushbu fakt konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga izohlar qismida yoritib berilishi lozim. 11. Shuʼba xoʻjalik jamiyatlari xoʻjalik faoliyatining natijalari u xarid qilingan sanadan boshlab, yaʼni xarid qilingan shuʼba xoʻjalik jamiyati ustidan nazorat qilish xaridorga haqiqatda berilgan sanadan boshlab, chiqib ketgan shuʼba xoʻjalik jamiyatlari boʻyicha esa chiqib ketgan sanagacha konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga kiritiladi. 12. Shuʼba xoʻjalik jamiyatini sotishdan tushum va sotish sanasidagi majburiyatlarni ayirib tashlagan holda uning aktivlarining balans qiymati oʻrtasidagi farq konsolidatsiyalashgan moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda shuʼba xoʻjalik jamiyatini sotishdan olingan foyda va zarar sifatida aks ettiriladi. 13. Shuʼba xoʻjalik jamiyatiga kiritilgan investitsiyalar bosh tashkilot shuʼba xoʻjalik jamiyati ustidan nazoratni yoʻqotgan va shuʼba xoʻjalik jamiyati taʼrifiga mos kelmaydigan sanadan boshlab Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish”ga (roʻyxat raqami 3531, 2024-yil 18-iyul) muvofiq aks ettirilishi lozim. 14. Nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulush konsolidatsiyalashgan buxgalteriya balansida majburiyatlar va xususiy kapitaldan alohida koʻrsatilishi lozim. Guruh daromadida ham nazorat kuchiga ega boʻlmagan ulush alohida koʻrsatilishi lozim. 15. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni tuzishda hisobga olingan shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar bosh tashkilotning alohida (mustaqil) moliyaviy hisobotlarida quyidagilardan foydalanib aks ettiriladi: xususiy kapitalni hisobga olish usuli (ulushli qatnashish usuli); uzoq muddatli investitsiyalar qiymatini hisobga olish boʻyicha usuli. 16. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga kiritilmagan shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar bosh tashkilotning alohida moliyaviy hisobotida Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish”ga (roʻyxat raqami 3531, 2024-yil 18-iyul) muvofiq aks ettirilishi lozim. 17. Mazkur BHMSning 6 va 10-bandlarida yoritib berish talab qilingan axborotlarga qoʻshimcha ravishda quyidagi maʼlumotlarni ham yoritib berish lozim: joylashgan joyi yoki roʻyxatga olgan mamlakatlar nomini, mulkka egalik ulushini va ovoz berish huquqiga ega boʻlgan aksiyalar sonini (agar ular mulkka egalik ulushiga mos kelmasa) koʻrsatgan holda yirik shuʼba xoʻjalik jamiyatlari roʻyxatini; shuʼba xoʻjalik jamiyatining hisoboti konsolidatsiyalashgan hisobotga kiritilmaganligining sabablarini; bosh tashkilot bevosita yoki bilvosita ovozlar sonining yarmidan koʻprogʻiga ega boʻlmagan hollarda, bosh tashkilotga shuʼba xoʻjalik jamiyati ustidan uni nazorat qilishga imkon beradigan oʻzaro munosabatlar tavsifini; bevosita yoki bilvosita ovozlarning yarmidan koʻprogʻiga egalik qiladigan, lekin nazorat yoʻqligi sababli shuʼba xoʻjalik jamiyati hisoblanmaydigan jamiyatlarning nomlarini; jamiyatni xarid qilish (tashkil etish) va sotish (tugatish)ning hisobot yilidagi moliyaviy holatga, hisobot davridagi moliyaviy natijalarga va oldingi davrning tegishli summalariga taʼsirini; bosh tashkilot alohida moliyaviy hisobotida shuʼba xoʻjalik jamiyatiga investitsiyalarni hisobga olish uchun foydalanadigan usulni.