Bugʻ va issiq suv quvurlari qurish va ulardan foydalanishda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2026-03-19)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-sonli “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi va 2013-yil 6-noyabrdagi 300-sonli “Respublikaning issiqlik va suv taʼminoti tashkilotlarini moliyaviy sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Bugʻ va issiq suv quvurlari qurish va ulardan foydalanishda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar bugʻ va issiq suv quvurlari qurish va ulardan foydalanishda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar ish bosimi 0,07 MRa (0,7 kgs/sm2) boʻlgan suv bugʻi yoki harorati 115 °C dan yuqori boʻlgan bugʻ va issiq suv quvurlarini quruvchi va ulardan foydalanuvchi tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilot deb yuritiladi) nisbatan tatbiq etiladi. 2. Mazkur Qoidalar talablari ishlab chiqarish binolari va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, texnologik jarayonlarni va sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shartligini istisno etmaydi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 5. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish boʻyicha qoidalarni oʻz ichiga olgan jamoa shartnomasi; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha nazorat yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari uchun mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar. 6. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 7. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas. 9. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 10. Xodimlar oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriq berilishi kerak. 11. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 12. Har bir kasb va ish turlari uchun mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 13. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 “Tabiatni muhofaza qilish. Atmosfera. Sanoat korxonalari zararli moddalarining yoʻl qoʻyiladigan chiqarishlarini oʻrnatish qoidalari” boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 14. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnat sharoitlarini attestatsiya qilish orqali belgilanishi kerak. 15. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarganda, xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tashkilot rahbari tomonidan tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 16. Tashkilotlar oʻta xavfli kasblar va ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. 17. Lavozim yoʻriqnomalariga muvofiq, xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlarni, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlarni, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan rezervuarlar, elektr qurilmalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlarni hamda tegishli tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomasiga muvofiq boshqa xavfli ishlarni bajarishni nazarda tutuvchi kasblar oʻta xavfli kasblar roʻyxatiga, mazkur vazifalarni bir martalik topshiriq asosida bajarilishini nazarda tutuvchi ishlar oʻta xavfli ishlar roʻyxatiga kiritilishi zarur. 18. Oʻta xavfli ishlarni bajarish faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hujjat (naryad-ruxsatnoma)ga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 19. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari va ishlarni xavfsiz bajarish usullarini oʻzlashtirishlari shart. 20. Oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi uchun tashkilot rahbariyati javobgardir. 21. Xodimlar xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalari bilan himoyalangan boʻlishi lozim. 22. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari ishlab chiqarish xonalari va ish joylaridagi barcha xodimlarga taʼsir qilgan taqdirda qoʻllanilishi zarur hamda tashkilot binolarini qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi shart. 23. Jamoaviy himoya vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini normallashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo harorati va namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda qurilmalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 24. Xodimlar Qurilish, qurilish-montaj va taʼmirlash-qurilish korxonalari xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va yakka tartibda himoyalanishning boshqa vositalarini bepul berishning namunaviy normalari (roʻyxat raqami 2224, 2011-yil 10-may) muvofiq maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibdagi himoyalanish vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 25. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllash, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga ega boʻlishi kerak. 26. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalarining samaradorligi va sozligi; yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; yakka tartibdagi himoya vositalarini qoʻllash va ulardan toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazoratni amalga oshirish; xavfli va zaharli moddalar bilan ishlashda foydalanilgan yakka tartibdagi himoya vositalarini dezinfeksiya qilish, bir marta qoʻllaniladigan vositalar bundan mustasno. 27. Zaharli moddalar bilan ishlashda teri kasalliklarining oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish zarur. 28. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 29. Xodimlar va ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomasiga muvofiq zarur maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 30. Bosim ostida va boshqa oʻta xavfli ishlarda ishlovchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtganligini tasdiqlovchi hujjatga ega boʻlishi shart. 31. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq, oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir, zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 33. Xodimlarni ishlab chiqarish jarayonida qatnashishga qoʻyish oldidan quyidagilar tekshirilishi zarur: ish joyining mazkur Qoidalarda belgilangan sanitariya va gigiyena, xavfsizlik talablariga, shuningdek shovqin va tebranishga, shamollatish va isitishga qoʻyiladigan talablarga muvofiqligi; xodimning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish, unga yoʻl-yoʻriq berish va salomatligini nazorat qilish davriyligiga amal qilinganligi; texnologik jarayonlarda ishtirok etuvchi asbob-uskunalar va ularning himoya vositalari sozligi; jamoaviy himoya vositalarining sozligi, xodimning yakka tartibdagi himoya vositalariga egaligi. 34. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 35. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash muassasasi bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi lozim. 36. Majburiy tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, agar ular boʻlmagan taqdirda tashkilot joylashgan joydagi hududiy davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. 37. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 38. Tashkilot rahbariyati oʻz xodimlarining majburiy tibbiy koʻrikdan oʻz vaqtida oʻtishi uchun va majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan shaxslarni ishga qoʻyish natijasida fuqarolarning sogʻligʻiga yetkazilgan zararli oqibatlar uchun javobgar boʻladilar. 39. Xodimlarni sogʻligʻining holati tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarga qoʻyish taqiqlanadi. 40. Tashkilot ish hududidagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 41. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari quyidagi talablarga muvofiq saqlanishi lozim: havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning ogʻirlik darajasiga koʻra toifasi va yil mavsumini hisobga olgan holda belgilanishi; ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorugʻligi SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish. Loyihalashtirish meʼyorlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorugʻlik kuchini taʼminlashi; yoritish asboblari chang toʻplanishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega boʻlishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq boʻlishi. 42. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini amalga oshirishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari” talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 43. Ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarini gigiyenik jihatdan toza saqlash va xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qoʻyiladigan talablar tegishli normativ hujjatlarda belgilangan qoidalarga muvofiq boʻlishi lozim. 44. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi kerak. 45. Tashkilotda transport vositalari va piyodalarning tashkilot hududida harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi hamda tashkilotga kirish va chiqish joylari hamda ish joylarining koʻrinarli qismiga osib qoʻyilishi zarur. 46. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Maydonlardagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suv oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 47. Yozgi mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan boʻlishi kerak. 48. Qishki mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylari qordan tozalanib, qum sepilgan hamda binolarning tomlari qordan, karnizlari esa muzdan tozalab turilishi zarur. 49. Yoʻlovchilar uchun moʻljallangan yoʻlaklar va tashkilotga kirish joyi tekis, kengligi kamida 1,5 m boʻlib, yon tomonlari devorcha va toʻsiqlarga ega boʻlishi kerak. 50. Tashkilot hududida har kuni tozalab va dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi shart. 51. Tashkilotning hududi chegara boʻylab toʻsilgan va uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim. 52. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari, yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 53. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari hamda yordamchi binolar va xonalardagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 54. Muntazam ishlashga moʻljallangan xonalarning pollariga yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi, mazkur pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalangan boʻlishi zarur. 55. Binoning transport vositalari kirish joylarida darvozalar va signal asbob-uskunalari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 56. Darvoza tavaqalari darvozaning yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar bilan mustahkam tutib turilgan boʻlishi kerak. 57. Transport vositalarining binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari enidan ortiq boʻlishi, darvozalarning balandligi transport vositalarining balandligidan kamida 0,2 m ortiq boʻlishi zarur. 58. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 59. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda kamida ikki marta (bahorgi va kuzgi mavsumda) tashkilot rahbari tayinlagan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va ularni amalga oshirish muddatlari koʻrsatilgan dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilishi zarur. 60. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Bunda xavfli hududlardagi ish jarayoni halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi va u yerdagi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 61. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari va omborxonalari yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 62. Kirish va chiqish yoʻllari turli jismlar va asbob-uskunalar bilan toʻsib qoʻyilmasligi kerak. Evakuatsiya chiqish yoʻllarining barcha eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha ochilishi zarur. 63. Ish joylarida, xonalarda va tashkilot hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya meʼyorlari”, SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya meʼyorlari”, GOST 12.1.003-2014 “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va GOST 12.1.012-2004 “Tebranma. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 64. Ish joylarida shovqin va tebranish darajasi muntazam nazorat qilib turilishi kerak. Agarda u belgilangan meʼyorlardan yuqori boʻlsa, uni pasaytirish uchun quyidagi tadbirlar qoʻllanishi lozim: detallarning zarbali harakatlarini zarbasiz harakatlarga, ilgarilama-qaytma harakatlarni aylanma harakatlarga oʻzgartirish; shovqin chiqaruvchi agregat yoki uning ayrim qismlariga shovqinni toʻsuvchi qobiqlar oʻrnatish; agregatdan chiqayotgan aerodinamik shovqinlarga qarshi samarali tovush soʻndirgichlar qoʻllash; shovqinli uskunalarni (parraklar, kompressor) toʻsilgan xonalarda yoki ishlab chiqarish xonalaridan tashqariga joylashtirish; tebranish manbalarini (elektr dvigatellar, parraklar va boshqalar) poldan va binoning boshqa konstruksiyalaridan izolyatsiyalangan mustaqil poydevorlarda yoki maxsus hisoblab chiqilgan amortizatorlarga oʻrnatish. 65. Shovqinni texnik vositalar bilan bartaraf etish imkoni boʻlmasa, eshitish aʼzolarini yakka tartibdagi himoya vositalari va shovqinga qarshi kaskalardan foydalangan holda himoyalash kerak. 66. Shamollatish va isitish tizimi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 67. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi kerak. 68. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari oʻtish yoʻlaklarining kengligiga qoʻyilgan talablarni buzmasligi zarur. 69. Ish joylaridagi havo harorati yengil jismoniy ishda 21 °C, oʻrtacha ogʻir ishda 17 °C va ogʻir ishda 16 °C dan past boʻlmasligi kerak. 70. Xodimlarning isinishi uchun moʻljallangan xonalardagi havo harorati 22 °C dan kam boʻlmasligi kerak. 71. Xodimlarning isinishi uchun moʻljallangan xonalargacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan va bino tashqarisidagi ish joylaridan 150 m dan koʻp boʻlmasligi kerak. 72. Suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” shaharsozlik normalari va qoidalari talabiga mos kelishi zarur. 73. Ichimlik suvi OʻzDSt 950-2011 “Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifatini nazorat qilish” talablariga muvofiq boʻlishi, uning harorati 8 °C dan 20 °C gacha boʻlishi kerak. 74. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar oʻrnatilishi yoki maxsus idishlarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 75. Tashkilot hududi va ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish. Loyihalashtirish meʼyorlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 76. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi zarur. Yorugʻlik tushuvchi oynalar har yili kamida ikki marotaba tozalanishi lozim. 77. Yorugʻlik tushuvchi oyna va eshiklar turli buyumlar bilan toʻsib qoʻyilmasligi kerak. 78. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizim orqali amalga oshirilishi zarur. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 79. Tashkilot hududi va ishlab chiqarish xonalarida yoritish vositalarining koʻzni qamashtirishidan saqlash choralari koʻrilgan boʻlishi kerak. 80. Ish joylari va xonalarda portlash xavfi boʻlgan gaz va chang konsentratsiyasi yigʻilib qolish ehtimoli mavjud boʻlsa, elektr yoritish tizimi xonadan tashqarida oʻrnatilishi kerak. 81. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 82. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan elektr oʻtkazgichlar qoʻllanilishi zarur. 83. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi kerak. 84. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchami va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalab turilishi lozim. 85. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi zarur. 86. Tashkilotlarning maishiy bino va xonalari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 87. Kiyim almashtirish xonalari, dushxonalarning oʻlchamlari, dush setkalari, oyoq vannalari, bet-qoʻl yuvgichlar, ichimlik suvi taʼminoti qurilmalari, hojatxonalar va boshqa maishiy xona va jihozlarning soni smenadagi eng koʻp xodimlar soni hisobga olingan holda belgilanishi zarur. 88. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim. 89. Barcha maishiy imoratlar ozoda saqlanishi, muntazam dezinfeksiya qilinishi va sutkaning qorongʻi paytida yoritilgan boʻlishi kerak. 90. Tashkilot faoliyati atrof tabiiy muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim. 91. Tashkilotlarda ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda atrof tabiiy muhitni oqova suvlar, shamollatish tizimi chiqindilari va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 92. Tashkilotlarda chiqindilarni yigʻish uchun atrofi oʻralgan maxsus joy ajratilishi va chiqindilar uchun maxsus idishlar bilan taʼminlanishi kerak. Ushbu idishlar chiqindilar boʻshatilganda xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak. 93. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilot tomonidan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 94. Ishlab chiqarish jarayonlarida xavfsizlikni taʼminlashda: bugʻ va issiq suv quvurlarini qurish va foydalanishda mos boʻlgan texnologik jarayonlarni qoʻllash; shikastlanish va kasb kasalliklariga olib kelmaydigan ishlab chiqarish uskunalarini qoʻllash; nazorat-oʻlchov asboblarini, avariyalarga qarshi himoya qurilmalarini hamda axborotni qabul qilish, qayta ishlash va uzatish vositalarini qoʻllash; tezkor va germetik ishlaydigan berkituvchi va tartiblovchi armaturalarni hamda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini chegaralovchi vositalarni qoʻllash; ishlab chiqarish uskunalarini qulay joylashtirish va ish joylarini tashkil qilish; portlashning oldini olish va yongʻindan himoyalanishga doir texnik va tashkiliy tadbirlarni amalga oshirish zarur. 95. Ishlab chiqarishda gaz xavfi bor ishlarni bajarish faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hujjat (naryad-ruxsatnoma)ga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 96. Bugʻ va issiq suv quvurlarini qurish va ulardan foydalanish jarayonlarida yongʻin va portlash xavfi bor muhitning ruxsat etilgan chegarasi haqida xabar beruvchi va qurilmani xavfsiz tarzda toʻxtatib qoʻyadigan yoki jarayonni xavfsiz holatga oʻtkazadigan avtomatik himoya tizimi rejalashtirilishi lozim. 97. Quvurlarni yotqizish loyiha hujjatlari SHNQ 2.04.07-22 “Issiqlik tarmoqlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi. 98. I toifali quvurni yer ostida bitta kanalda boshqa texnologik quvurlar bilan birga yotqizish taqiqlanadi. 99. Quvurlarni yarim oʻtish kanallariga yotqizishda kanal balandligi yuqoriga kamida 1,5 m, izolyatsiyalangan quvurlar oraligʻidagi kenglik kamida 0,6 m boʻlishi kerak. 100. Quvurlarni oʻtish tonnellari (kollektorlar)ga yotqizishda tonnellar (kollektor)lar balandligi kamida 2 m, izolyatsiyalangan quvurlar oraligʻidagi kenglik kamida 0,7 m boʻlishi shart. 101. Boshqarish armaturalari (jihozlar) joylashgan uchastkalarda tonnel kengligi oʻrnatilgan armaturalar (jihozlar)ga xizmat koʻrsatishga qulay boʻlishi zarur. 102. Tonnellarda bir nechta quvurlar yotqizilishi hollarida ularning oʻzaro joylashishi quvurlarni taʼmirlash hamda alohida boʻlaklarini almashtirish uchun qulay boʻlgan holatda joylashtirilishi zarur. 103. Yer osti quvurlariga xizmat koʻrsatish kameralarining zinapoya yoki shu kabi moslama (skoba) bilan jihozlangan kamida ikkita qopqoqli lyuklari boʻlishi shart. 104. Oʻtish kanallarida zinapoya yoki shu kabi moslama (skoba)lar bilan jihozlangan kirish lyuklari boʻlishi shart. Lyuklar orasidagi masofa kamida 300 m, bir nechta quvurlarni yotqizish hollarida esa kamida 50 m boʻlishi zarur. 105. Kirish lyuklari, shuningdek quvurlarning barcha oxirgi nuqtalarida, trassaning burilish joylarida hamda armaturalar oʻrnatilgan uchastkalarda koʻzda tutilishi zarur. 106. Trassalarni yotqizishda suv yigʻiladigan chuqurliklarning paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaslik zarur. 107. Armaturalar xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun qulay joylarga oʻrnatilishi zarur. Zarur joylarda zinapoyalar oʻrnatilishi va maydonchalar boʻlishi lozim. 108. Oʻrnatilayotgan choʻyan armatura bukilishdan himoyalangan boʻlishi zarur. 109. Ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda yongʻin va portlash xavfsizligi GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga muvofiq taʼminlanishi lozim. 110. Belgilangan tartibda sinovdan oʻtkazilmagan yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni ishlab chiqarishda qoʻllash taqiqlanadi. 111. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatidan xavflilik darajalari loyiha tashkiloti tomonidan SHNQ 2.01.19-22 “Portlab-yonish va yongʻin xavfi boʻlgan xonalar, binolar va tashqi qurilmalar toifalarini aniqlash” shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq har bir holat uchun alohida aniqlanishi kerak. 112. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yongʻinlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir boʻlishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 113. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 114. Shamollatish tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi lozim. 115. Yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 116. Yongʻin va portlash xavfi mavjud boʻlgan uskunalar va ish joylarida ochiq olovdan foydalanishni taqiqlovchi hamda alangalanuvchi va portlovchi moddalar bilan ishlashda ehtiyotkorlikka rioya qilish zarurligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi belgilar boʻlishi zarur. 117. Aralashganida portlovchi modda hosil qilishi mumkin boʻlgan gazlarni umumiy kollektorga chiqarish taqiqlanadi. 118. Ishlab chiqarish amalga oshiriladigan boʻlimlarda tamaki mahsulotlarini isteʼmol qilish taqiqlanadi. 119. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va ularga yongʻinning oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 120. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatishda va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilinishi kerak. 121. Elektr energiyasidan foydalanadigan tashkilotlarda tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi shart. 122. Elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishi uchun elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish uchun esa IV malaka guruhiga ega boʻlishi talab etiladi. Masʼul xodim davriy ravishda va oʻrnatilgan tartibda tashkilotda tuzilgan elektr xavfsizligi boʻyicha komissiyada sinovdan oʻtishi shart. 123. Elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim: elektr qurilmalarining ishonchli, tejamli va xavfsiz ishlashini; elektr qurilma va tarmoqlarda rejali taʼmirlash ishlari hamda profilaktik sinovlarning belgilangan muddatlarda oʻtkazilishini; elektr energiya sarfining hisobi olib borilishini; himoya vositalari va yongʻinga qarshi jihozlar mavjudligi hamda ularning oʻz vaqtida sinovdan oʻtkazib turilishini taʼminlashi kerak. 124. Elektr toki oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslarda montaj qilinishi lozim. 125. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa, suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart. 126. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi zarur. 127. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qoʻllaniluvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim. 128. Kabellar va elektr simlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokidan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va oʻlchash asboblari orqali tekshirib turilishi kerak. 129. Elektr apparatlari va agregatlarining nollash va yerga ulash simlari butunligi kamida 6 oyda bir marta tekshirilishi, tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi zarur. 130. Quyidagi elektr qurilmalari nollanishi yoki yerga ulanishi lozim: kuchlanishi 380 V undan yuqori boʻlgan oʻzgaruvchan tok hamda 440 V va undan yuqori boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlovchi barcha elektr qurilmalari; nominal kuchlanishi 42 V dan yuqori, lekin 380 V dan past boʻlgan oʻzgaruvchan tok va 110 V dan yuqori, lekin 440 V dan past oʻzgarmas tokda ishlovchi yuqori xavfli tashqi qurilmalar. 131. Nominal kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan oʻzgaruvchan tokda va 110 V gacha boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlaydigan elektr qurilmalarini nollash yoki yerga ulash talab etilmaydi, metall konstruksiyaga oʻrnatilgan nazorat kabellari, kuch kabellarining metall qobiqlari hamda portlash xavfi boʻlgan xonalardagi elektr qurilmalar, payvandlash transformatorining ikkilamchi choʻlgʻamalari bundan mustasno. 132. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 133. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun uskunalarning gʻiloflari, asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. 134. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻr bilan oʻralgan va toʻr yerga ulangan boʻlishi lozim. 135. Tashkilotning bino va inshootlari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi zarur. Yashin qaytargichlar har yili bahorgi mavsumda tekshirib turilishi, aniqlangan nosozliklar bartaraf etilishi lozim. 136. Bugʻ va issiq suv quvurlarini qurish SHNQ 3.01.02-23 “Qurilishda xavfsizlik texnikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga rioya qilingan holda amalga oshirilishi kerak. 137. Issiqlik tarmoqlari quvurlarining yangisini qurish, amaldagilarini kengaytirish va qayta taʼmirlash ishchi chizmalari, ishlab chiqarish loyihalari SHNQ 2.04.07-22 “Issiqlik tarmoqlari” shaharsozlik normalari va qoidalari va mazkur Qoidalar talablariga rioya qilishi kerak. 138. Issiqlik tarmoqlarini qurish buyurtmachi va ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlarning texnik nazorati ostida oʻtkaziladi. Texnik nazorat funksiyasiga tasdiqlangan loyiha boʻyicha bajarilgan ishlarni qabul qilish, ishning sifati, qoʻllanilayotgan materiallar va jihozlarning muvofiqligi nazorat qilish kiradi. 139. Yer qazish ishlarini yer osti kommunikatsiyalari (elektr kabellari, telefon aloqalari kabellari, gaz oʻtkazgich, issiqlik va suv oʻtkazgich hamda oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari) egalari bilan kelishgan yoki ularning ruxsatini olgan holda bajarilishi lozim. Yer qazish ishlarini bajarish joyi ishonchli toʻsiqlar bilan toʻsilishi, 5 m uzoqlikda transport harakatlanadigan tarafga, boshqa hamma taraflarga balandligi 1,5 m boʻlgan ogohlantiruvchi belgilar qoʻyilishi kerak. Tungi vaqtlarda ish joyi projektorlar yoki kamida 2 m balandlikda joylashtirilgan koʻchma elektr chiroqlari bilan yoritilishi kerak. Elektr simlari rezina himoya qobiqli, elektr chiroqlarda esa metall setkali saqlagich boʻlishi zarur. 140. Elektr simlari yer ostidan oʻtkazilgan joylarda lom, kerki, belkurak va bolgʻalardan foydalanish taqiqlanadi. 141. Yer qazish ishlarini olib borishda gaz hidi aniqlangan xollarda tezkorlik bilan ish toʻxtatiladi va darhol xodimlar xavfli ish joyidan, gaz hidini paydo boʻlish sabablari bartaraf etilguniga qadar olib chiqib ketilishi kerak. 142. Tik devorli kotlavan va transheya qazishda nurab ketmaslik va odamni bosib qolmasligi uchun mustahkamlash moslamalari quyilishi kerak. 143. Transheya va kotlovanlarning mustahkamlovchi moslamalarsiz tik devorlar va qiyaliklari holati yuzasidan tizimli kuzatuv olib borilishi kerak. 144. Kotlovan va transheyalarga suyanchiqli narvon yoki qadab quyiladigan zinapoyalar bilan tushish lozim. 145. Odamlar va transport vositalari harakat qiladigan joylarda qazilgan kotlovan va transheyalar toʻsilgan boʻlishi shart. Toʻsiqlarga ogohlantiruvchi yozuv va belgilar, tungi vaqtlarda signalli yoritish oʻrnatilishi kerak. 146. Transheya chetidan tuproq tushmasligi uchun, tuproqni transheya chetidan 0,5 m masofaga qoʻyilishi lozim. 147. Elektr isitgichlar bilan qizdiriladigan uchastkalar toʻsiqlar bilan toʻsilgan, ogohlantiruvchi signallar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Kunning qorongʻi vaqtlarida isitiladigan maydon yoritilishi kerak. Toʻsiq va isitiladigan uchastkani oraliq masofasi 3 m dan kam boʻlmasligi kerak. 148. Tabiiy namlikdagi tuproqni elektr bilan qizdirishda 380 V kuchlanishdagi elektr tokini qoʻllashga ruxsat etiladi. 149. Yuqori kuchlanish ostidagi uchastkalarda boʻlish va ishlash taqiqlanadi. 150. Transformatordan tortilgan vaqtinchalik elektr liniyalari qizdiriladigan uchastkalarda himoya qobiqli oʻtkazgich simlardan tortilib, yerdan kamida 0,5 m balandlikda moslamaga mahkamlab qoʻyish lozim. 151. Elektr jihozlarining sozligini, izolyatsiya qilingan simlarni yaroqliligini har kuni jihozlar va simlar koʻrilgandan soʻng tekshirilishi kerak. 152. Tuproqni bugʻ yoki ochiq olov bilan qizdirganda xodimlarni kuyib qolish va zaharlanishdan muhofaza qilish choralarini koʻrib qoʻyish lozim. 153. Yerni qaziydigan mashina bilan tuproq ishlarini bajarishda xodimlarni oldindan mustahkamlanmagan joyga tuproqni tushirish taqiqlanadi. 154. Ekskavator ishlayotgan vaqtda xodimlarga quyidagilar taqiqlanadi: ekskavator kovshining ish radiusidan 5 m dan kam masofada boʻlish; kovsh koʻtarilib turganda uni tozalash. 155. Transheyalarni qayta koʻmish ishlari izolyatsiya va qurilish-montaj ishlari toʻliq tugatilgandan keyin bajarilishi lozim. 156. Qayta koʻmish ishlari loyihada boshqa koʻrsatmalar berilmagan boʻlsa, boʻshliqni urib-urib, 20 sm qalinlikda qatlam qatlam qilib oʻtkazilishi lozim: 157. Kanal va kameralarda suvni pasaytirish oldin qurilmalarini oʻchirilgandan keyin yer osti sizot suvlari yoʻqligini koʻzdan kechirish kerak. 158. Transheya qazimasdan quvur qismlarini yotqizish va (quvurlarga) futlyarlar kiydirish uchun teshish, bosish va gorizontal tarzda qazish usullari sentrator foydalanilgan holda bajarilishi kerak. 159. Yer osti ishlarining rahbarlari ish boshlanishidan oldin ish uchastkasining geologik va gidrogeologik sharoitlari bilan tanishtirilgan boʻlishi zarur. Avariya yuz berishi mumkin boʻlgan sharoit yuzaga kelganda, darhol tegishli choralar koʻrilgunga qadar ish toʻxtatilishi lozim. Har bir uchastkada avariyani bartaraf etish uchun zarur asboblar, materiallar zaxirasi, oʻt oʻchirish va boshqa vositalar hamda ularni qoʻllash boʻyicha koʻrsatmalar boʻlishi zarur. 160. Yer osti ishlab chiqarishini vaqtincha mustahkamlash texnologik kartasi (mustahkamlash pasporti)ga muvofiq oʻtkaziladi, geologik va gidrologik shartlar oʻzgarganda texnologik karta ham qayta koʻrib chiqilishi lozim. 161. Yer osti ishlari davri davomida ishlab chiqarishni mustahkamlash holati yuzasidan va loyihada koʻrsatilgan sharoitlar bilan uchastkadagi geologik va gidrogeologik sharoitlar muvofiq boʻlishi kerak. 162. Tunellarning oʻtish joyida: oʻrnatilgan toʻsgichlar, uning mexanizmlari va moslamalari mustahkam oʻrnatilganligi dalolatnoma bilan qabul qilingandan keyin foydalanish lozim; tuproq faqat toʻsgichning chetigacha ishlab chiqilishi lozim; toʻsiqni ish halqasi enidan oshib ketadigan masofaga surmaslik kerak; barqaror boʻlmagan, boʻsh tuproqlarni qazilma boyliklar qazib olinadigan joylarning tepa qismiga vaqtinchalik mustahkamlagichlar bilan mahkamlash lozim; sochilib ketadigan tuproqlarni nurab ketmasligi uchun toʻsgichlar gorizontal maydonlarga, tuproq qiyaligining barqarorligi shart-sharoitlaridan kelib chiqib belgilanishi kerak; toʻsgichlarni surish faqat smena ustasi yoki ishlab chiqaruvchi nazorati ostida amalga oshirilishi kerak. 163. Agʻdarilib ketishi mumkin boʻlgan vagonchalardan foydalanilganda, ularni oʻzi agʻdarilib ketmasligi uchun tirgaklar qoʻyilishi lozim. 164. Qazish ishlari bajarilayotgan joyda vagonchani bir vaqtni oʻzida ham qoʻlda, ham mexanizatsiyalashgan holda sudrash va siljitishga yoʻl qoʻyilmaydi. Qoʻl bilan vagonchani siljitayotganda, vagonchaning oldingi devoriga xabar beruvchi signalizatsiya tizimi oʻrnatilishi kerak. 165. Shaxta va tunnelning oʻtish joylari payvandlash va boshqa ishlardan ajralib chiqadigan zararli moddalarni soʻrib oluvchi shamollatish uchun qurilma bilan taʼminlanishi kerak. 166. Quvurlarni gorizontal bukishda xodimlarni bu joyda quvurning diametri 1200 mm dan, uzunligi 40 m kam boʻlmagan hollarda ruxsat etiladi. Quvurlarning ichida xodimlarning ish bajarish uchun boʻlishi bir soatdan oshmasligi, ish sikllari oʻrtasidagi oraliq vaqti 30 daqiqadan kam boʻlmasligi zarur. Uzunligi 10 m va undan oshiq suv quvurlari 10 m3/s miqdorda toza havo beruvchi ogohlantiruvchi shamollatish qurilma bilan taʼminlanishi zarur. 167. Quvurlarni tayyorlash xonalarida quyidagilar: ish joyi yaxshi yoritilgan, poli tekis, asbob-uskunalar va dastgohlar ishga toʻliq yaroqli boʻlishi kerak; tokarlik, yoʻnadigan, metallga ishlov beradigan, teshadigan, quvurni kesadigan dastgohlar ishonchli va qattiq mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak; dastgohlarning aylanadigan qismi shesternalari, shkivlari, vallari va golovkalari qoplama yoki gʻilof bilan toʻsilgan boʻlishi kerak; verstak (dastgoh)lar, iskanja taxtakachlar, qisqich moslamalar va boshqa jihozlar mustahkam joylashtirilgan boʻlishi kerak; metallarni kesish uchun qachov, kreysmeysel toʻgʻri charxlangan va toblangan boʻlishi kerak. 168. Xodim ishlov berayotgan buyum va materiallarni dastgohga mustahkamlashi lozim. Metallni kesishda qachov va kreysmeysel boʻyni qoʻlga nisbatan 15 — 20 mm yuqori boʻlishi kerak. Kesilayotgan metall iskanja taxtakachda qattiq mustahkamlanishi kerak; metallni kesishda metall parchalari xodimning oyogʻini shikastlamasligi uchun ehtiyot choralari koʻrilishi kerak. 169. Quvurlarni yoki poʻlatni keskanda qoʻl barmoqlarini kesish yoʻnalishi yoniga qoʻymaslik kerak. Poʻlatning chetini kesganda xodimning tanasini kesib ketmasligiga ehtiyot choralari koʻrilishi lozim. Detalni arralashni boshlashdan oldin chilangar egov va arrani qoʻl dastasi ishonchli mustahkamlanganligini va ishlov beriladigan detalni iskanja taxtakachga mustahkam oʻrnatilganligini tekshirishi kerak. Yaroqsiz klesha va gaykalarni buraydigan klyuchlar bilan ishlash, kleshalar gubkasini tagiga metalldan taglik qoʻyish va quvurlarni kesadigan kleshni qoʻlga kiyib olish taqiqlanadi. 170. Charxda ishlovchi xodim oynali qoʻl bilan ushlab foydalaniladigan himoya qalqonchasiga ega boʻlishi kerak. Dasta bilan toshning yuza qismi oʻrtasidagi oraliq 3-4 mm boʻlishi kerak. Tosh tekis yuzaga ega boʻlishi kerak. Saqlovchi qalqoncha boʻlmaganda charxlash vaqtida koʻzoynak taqish zarur boʻladi. 171. Qoplamasiz, himoya qalqonchasiz yoki maxsus koʻzoynaksiz nosoz charxda ishlash, shuningdek charx toshining yon tomonlari yuzasiga charxlash taqiqlanadi. 172. Charx ishlayotgan vaqtda uni yonidan toʻsiqlarni olib qoʻyish, taʼmirlash va tozalash taqiqlanadi. 173. Shesternalari, shkivlari, tasmalari va shpindellari toʻsilmagan parmalashlash dastgohlarida ishlash taqiqlanadi. Shpindel yiqilib ketmasligi uchun qarama-qarshi yuk qoʻyilishi kerak. 174. Machtani koʻtarish va oʻrnatish, katta diametrli quvur va armaturalarni montaj qilish, kameralar, kanallar, nasos stansiyalarining jihozlari va materiallarini berish boʻyicha barcha ishlar masʼul xodim rahbarligida oʻtkazilishi kerak. 175. Takelaj moslamalari yordamida ogʻir yuklarni gorizontal holda boshqa joyga koʻchirish masʼul xodim yoki brigadirning rahbarligida SanQvaM № 0141-03 “Ishlab chiqarish muhiti, mehnat jarayonini ogʻirligi va zoʻriqib ishlash xavfli omillari va zararliligi koʻrsatgichlari boʻyicha mehnat sharoitlarining gigiyenik tasnifi talablarini inobatga olgan holda oʻtkazilishi shart. 176. Qurilish-montaj uchastkasiga kelib tushayotgan takelaj jihozlari (qoʻl bilan ilinadigan va uzatma kichkina ilgichlar, domkratlar, yuk koʻtaradigan eng sodda gʻaltakli qurilmalar, poʻlat simli arqonlar, kanop ipdan toʻqilgan yoʻgʻon arqonlar va h.) inventar raqamiga ega boʻlishi kerak va raqamlangan maxsus takelaj daftariga kiritilishi lozim. 177. Rezervuarlar, apparatlar, quduqlar va drenajli kanallarni koʻzdan kechirish, tozalash hamda taʼmirlash ishlari naryad boʻyicha oʻtkazilishi kerak. 178. Rezervuarlar ichida, shuningdek drenajli kanallar va quduqlarda ishlayotgan har bir xodim bajarayotgan ishiga muvofiq yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan taʼminlanishi kerak. 179. Rezervuarlar, quduqlar ichida bajariladigan ishlarda xodimlar himoya kamarlari va arqonlarini majburiy qoʻllagan holda oʻtkazilishi kerak. Himoya kamarlari yelka bilan bogʻlanadigan tasmali arqonni mustahkam bogʻlash uchun moʻljallangan temir halqali boʻlishi lozim. Himoya kamarlarini yelka bilan bogʻlanadigan tasmalarsiz qoʻllash taqiqlanadi. 180. Gaz xavfi boʻlgan har qanday ishlarni bajarishdan oldin protivagazni zich yopilganligi tekshirilishi lozim. Protivogazni kiygandan keyin gofrirli shlangni uchi qoʻl bilan qattiq qisiladi. Agar shunday holatda nafas olish imkoniyati boʻlmagan taqdirda, protivogaz ishlatishga yaroqli hisoblanadi. 181. Quduqni koʻzdan kechirish qopqogʻi poʻlatdan yasalgan uzunligi 500 mm, diametri 10 mm li maxsus ochqich bilan ochiladi. Qopqoqni qoʻl bilan (ochqichsiz) ochish taqiqlanadi, qopqogʻi ochiq quduqlarning ogʻziga vaqtinchalik temir panjara va ishonchli toʻsiqlar qoʻyilishi, tungi vaqtlarda bunday joylar yaxshi yoritilgan boʻlishi lozim. 182. Rezervuar, drenajli kanallar va quduqlarga ishlash uchun tushishdan oldin ular tabiiy yoki sunʼiy shamollatish qurilmasi bilan shamollatilishi, gazni aniqlash asbobi bilan gazlangan yoki gazlanmaganligi aniqlanishi kerak. 183. Gazni gugurt yoqish yoki zajigalka bilan yoqib aniqlash qatʼiyan taqiqlanadi. Har qanday holatda shamollatishni samaraliligini ishning boshlanishi oldidan havoni takroriy tekshirish orqali aniqlanadi. 184. Rezervuar va quduqlar ichida ishlar toʻliq yoʻl-yoʻriqdan oʻtgan, kamida 2 ta xodim tomonidan amalga oshirilishi lozim. Yaqinida odamlar boʻlmagan joylarda, gaz boʻlish ehtimoli yuqori boʻlgan rezurvuarlar yoki quduqlarda kamida 3 ta xodim tomonidan amalga oshirilishi kerak. 185. Rezervuar va quduqning ichidagi xodim oʻzini yomon his qila boshlasa, tashqaridagi xodimlarga arqonni tortib signal berishi kerak, kuzatuvchi tezlik bilan uni ish joyidan chiqarib olish uchun choralar koʻrishi kerak. 186. Rezervuarlar, kanallar va quduqlarda bajariladigan ishlarda band boʻlgan xodimlar har 20 daqiqada tashqarida 10 daqiqa tanaffus qilishlari shart. 187. Gaz ajralib chiqishi mumkin boʻlgan rezervuarlarni va quduqlarni shamollatish uchun xodimlar tashqariga tanaffuslarga chiqishlari lozim. 188. Xodimlarga rezervuar, drenajli kanallar va quduqlarda havoning harorati 50 °C dan ortiq boʻlganda ishlashga ruxsat etilmaydi. 40° — 50 °C haroratli havoda xodimlarning rezervuar, drenajli kanallar va quduqlarda ishlash vaqti 20 daqiqadan oshmasligi lozim. 189. Rezervuarlar, kanallar va quduqlarda 200 mm dan oshiq suv boʻlganda harorat 50 °C dan kam boʻlsa, ishlash taqiqlanadi. 190. Bugʻ va issiq suvlarni haydovchi nasos stansiyalarining uskunalarini ishlatish tezkor (navbatchi) va taʼmirlash xodimlari tomonidan amalga oshirilishi kerak. 191. Bugʻ va issiq suvlarni haydovchi nasos stansiyalarida quyidagilar amalga oshirilishi lozim: texnik xizmat koʻrsatish; tezkor, rejali, rejadan tashqari diagnostik tekshiruv oʻtkazish; uskunalar va boshqa texnik jihozlar nosoz holga kelganda kundalik, oʻrta va kapital taʼmirlash ishlarini oʻtkazish; bugʻ va issiq suvlarni haydovchi nasos stansiyalarni reglamentli toʻxtatish. 192. Bugʻ va issiq suvlarni haydovchi nasos stansiyalarda quyidagilar taʼminlangan boʻlishi kerak: uskunalarni ishlatishni ishlab chiqaruvchi tashkilotning yoʻriqnomasi talablari asosida ishlab chiqilgan yoʻriqnomalarga muvofiq tashkil qilish; bugʻ va issiq suvlarni haydovchi stansiyalar tizimini ishlatishda texnologik rejimlarga rioya qilish; uskunalarning ishlash imkoniyatini tekshirish va baholash; yongʻinga qarshi vosita va tizimning mavjudligi va ularning sozligini tekshirish. 193. Agregatni ishga tushirish quyidagi holatlarda taqiqlanadi: nasos suyuqlik bilan toʻldirilmaganda; oqimli-soʻruvchi shamollatish tizimi yoqilmaganda; moy tizimi yoqilmaganda; germetikligi buzilganda; nosoz va sabablari aniqlanmagan boshqa texnologik buzilishlar mavjud boʻlganda. 194. Nasos agregatlarini ishlatish jarayonida har chorakda kamida bir marta moydan namuna olinishi va kimyoviy tahlil qilinishi kerak. 195. Elektr kimyoviy himoya vositalarini tanlash inshootlarning joylashish sharoitlarini va ularning metallariga nisbatan muhitning korroziyali faolligi haqidagi maʼlumotlarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. 196. Quvur va aloqa kabellarini birgalikda himoya qilishda quvurlardan kabel qobigʻiga tok oʻtishining oldini olish uchun ventil qurilmasi potensial tekislovchi elektr tutashtirgichlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 197. Anodli yertutashtirgich va protektorlarni oʻrnatish, solishtirma qarshiligi eng kam boʻlgan, tuproqning muzlash chuqurligidan pastda koʻzda tutilishi kerak. Drenaj kabelining anodli yertutashtirgich joyi tanituvchi belgi bilan koʻrsatilishi lozim. 198. Bugʻ va issiq suv quvurlari obyektlaridan foydalanish jarayonida ichki korroziya (zanglash) belgilari aniqlanganda, uning sabablarini aniqlash, korroziyani toʻxtatish va oldini olish choralari koʻrilishi zarur. 199. Barcha nazorat-oʻlchov punktlaridagi yer osti metall inshootlarining korroziya holatini nazorat qilish zarur. 200. “Inshoot — yer” potensiallar farqini oʻlchash uchun yiliga ikki marta quyidagilar amalga oshirilishi lozim: korroziyadan himoyalanish tizimining samaradorligini aniqlash; faol himoya sxemalari va uni ishlatish rejimlaridagi zarur oʻzgarishlarni aniqlash; korroziyaga nisbatan oʻta xavfli uchastkalarni aniqlash; uchastkalar boʻyicha himoyalovchi qoplamalarni taʼmirlash. 201. Pnevmatik vositalar GOST 12.2.010-75 “SSBT Qoʻlda foydalaniladigan pnevmatik mashinalar Xavfsizlikning umumiy talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 202. Kompressordan foydalanganda uning barcha aylanuvchi va harakatlanuvchi qismlari oʻralgan boʻlishi kerak. 203. Kompressor bilan ishlovchi xodimlar uning ishlash tartibi va unga xizmat koʻrsatishni bilishlari shart. 204. Kompressorda bosimni nazorat qilish uchun saqlash qopqoqlari va manometr oʻrnatilib, ular har kuni tekshirib turilishi lozim. 205. Pnevmatik asboblar qopqoqlari mustahkam berkitilishi va yopiq holatda havo oʻtkazmasligi kerak. Ularning sozligi masʼul xodim tomonidan tekshirilishi kerak. 206. Pnevmatik bolgʻacha orqaga urish minimal boʻlishi uchun moslangan boʻlishi kerak. Pnevmatik asbobdan faqatgina u ishchi holatga keltirilganda, havo oʻtishi mumkin. 207. Asbobga rezina shlangni ulash siqilgan havo berish yoʻq vaqtda amalga oshiriladi. Bosim ostida shlangni chiqarish taqiqlanadi. Oʻrmon va havozada ishlaganda zaxira va almashuvchi vositalardan foydalaniladi, tayyorlovchi asbob va boshqa materiallar maxsus qutiga solinadi. 208. Pnevmatik asbobni yoqqanda qopqoq tez ochilib, yopilishi va yopiq holatda havo oʻtkazmasligi kerak. 209. Pnevmatik asbob uchun egiluvchan shlangdan foydalanish kerak. Shikastlangan shlangdan foydalanish taʼqiqlanadi. 210. Shlangni pnevmatik asbobga birlashtirish nippel shtutser va xomut yordamida bajariladi. Ingichka simdan foydalanish taqiqlanadi. Pnevmatik asbobga havo shlangini ulash joyi quvur hamda shlang qoʻshilgan joyda havo oʻtkazmasligi kerak. 211. Havo oʻtkazuvchi quvurlarda armaturalar qulflangan boʻlishi kerak. 212. Shlangni magistral va asbobga ulashda yopiq berkitilgan armaturalardan foydalaniladi. Shlang shunday joylashishi kerakki, transport tekkanda uzilmasligi kerak. 213. Ish vaqtida shlangni tortish va buklash taqiqlanadi. 214. Pnevmatik asbob berilishdan oldin uni berayotgan shaxs tomonidan kuzdan kechiriladi. Uni ishlatish jarayonida har kuni tozalanib turilishi kerak. Pnevmatik asbob 6 oyda 1-marta yuvib tozalanadi. Shikastlangan joylari almashtiriladi. 215. Uskunalar ularning texnik hujjatlari talablariga muvofiq holda saqlanishi lozim. 216. Uskunalarni zarur texnik holatda saqlab turish uchun unga xizmat koʻrsatishni yaxshilash, rejaviy-profilaktik taʼmirlashning bajarilishi va taʼmirlash ishlarining sifatini yaxshilash boʻyicha choralar koʻrilishi zarur. 217. Texnologik jarayonda qoʻllaniladigan asosiy asbob-uskunalarni kapital va joriy taʼmirlash tashkilot tomonidan ishlab chiqiladigan va tasdiqlanadigan dasturga muvofiq amalga oshirilishi kerak. 218. Kapital va joriy taʼmirlash dasturlarida taʼmirlashni oʻtkazish uchun masʼul shaxslar, shuningdek taʼmirlash ishlarini bajarish tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlash choralari belgilanishi lozim. 219. Taʼmirlash ishlarini oʻtkazishda bajariladigan ishlarning texnologik ketma-ketligi aks ettirilgan taʼmirlash hujjatlari rasmiylashtirilgan boʻlishi va ularda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak: ishlarni bajarish usullari va uslublari; amalga oshirilishi lozim boʻlgan xavfsizlik choralari va maxsus texnologik jarayonlar; taʼmirlash uchun zarur boʻlgan asbob-uskuna va anjomlarning turlari; taʼmirlangan uskunalar va ularning qismlari texnik talablarga javob berishi haqidagi hujjatlar. 220. Pudratchi tashkilotlar tomonidan bajariladigan taʼmirlash, qurilish va montaj ishlari naryad-ruxsatnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim. 221. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarini bajarish tartibi va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi kerak. 222. Taʼmirlash ishlari tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan masʼul xodim rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi lozim. 223. Taʼmirlash ishlari bajariladigan hudud toʻsilgan va u yerda xavfsizlik belgilari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 224. Taʼmirlash ishlarini boshlashdan oldin unda ishtirok etadigan barcha xodimlar taʼmirlash ishlarini tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va ularga taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavfsizlik choralariga rioya qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq berilishi zarur. 225. Taʼmirlash jarayonida yechib olingan agregatlar, detallar va metall konstruksiyalar yigʻishtirib qoʻyilishi lozim. 226. Taʼmirlash paytida ish joylari, yoʻllar va zinapoyalarni turli buyumlar bilan toʻsib qoʻyish taqiqlanadi. 227. Qismlarga ajratish bilan bogʻliq taʼmirlash ishlari amalga oshiriladigan kompressorlar boshqa barcha texnologik quvurlar va oʻtkazgichlardan uzib qoʻyilishi lozim. 228. Sigʻimlar, bunkerlar va boshqa chuqur joylarda ishlayotgan xodim mahkamlangan qutqaruv arqoniga ega boʻlishi, arqonning ikkinchi uchi tashqariga chiqarilgan va kuzatuvchi nazorati ostida boʻlishi kerak. 229. Taʼmirlash ishlarini balandlikda bajarishda havoza va taxta toʻshamalardan foydalanish zarur. 230. Havoza va taxta toʻshama oʻrnatishning imkoni boʻlmasa, xodimlar balandlikda ishlash uchun ehtiyot kamarlari va arqonlardan foydalanishlari shart. Ehtiyot kamarlari va arqonlar mahkamlanadigan joylar konstruksiyalarda oldindan belgilab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 231. Taʼmirlash ishlarini balandlikda bajarganda, asbob-uskuna va materiallarni maydoncha qirgʻogʻiga qoʻyish yoki yerga tashlash taqiqlanadi. Asbob-uskunalarni saqlash va tashishda maxsus sumka yoki qutilardan foydalanish zarur. 232. Qizigan uskunaning ichiga kirgan holda taʼmirlash ishlarini olib borishga uskuna shamollatilib, ichidagi gazlar butunlay chiqarib yuborilgandan va undagi harorat kamida 40 °C gacha pasaytirilgandan soʻng ruxsat etiladi. 233. Materiallarni uskunaning ish maydonchasiga uzatish mexanizatsiyalashgan boʻlishi va tushib ketmaydigan usulda bajarilishi kerak. 234. Yoritish chiroqlarini taʼmirlash ishlarida faqat 12 V kuchlanishdagi koʻchma lampalar, portlashdan himoyalangan akkumulyatorli chiroqlardan foydalanish kerak. 235. Yoritish maqsadida mashʼala, gugurt, kerosinli fonarlar, shamchiroqlardan foydalanish taqiqlanadi. 236. Asbob-uskunalarni taʼmirlash va sozlash ishlari maxsus oʻqitilgan va yoʻl-yoʻriq berilgan, tegishli bilim va malakaga ega xodim tomonidan amalga oshirilishi kerak. 237. “Yoqilmasin, odamlar ishlayapti!” deb yozilgan yozuvni olib tashlash, xavfsizlik texnikasi boʻyicha talablar qoʻyiladigan ishlar bajarilgandan soʻng uskunani ishga tushirish, faqat masʼul xodim ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 238. Taʼmirlash ishlari tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, asbob-uskunalar, materiallar va chiqindilar ish joyidan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi moslamalar oʻz joyiga oʻrnatilishi kerak. 239. Koʻzdan kechirish yoki taʼmirlash uchun yer ostidagi bugʻ va issiq suv quvurlarini ochishda, kotlovan ishlash uchun ochiq va boʻsh boʻlishi kerak. 240. Transheya va kotlovanlar yon bagʻri qiyaligi oʻrnatilgan meʼyorlarga muvofiq belgilanishi lozim. 241. Agar ish jarayonida transheya devorlarida tuproq uyumi agʻanab tushish xavfini keltiruvchi yoriqlar paydo boʻlsa, u holda xodimlar uni darhol tashlab chiqishlari va tuproq buzilishiga qarshi transheya devorlarini mustahkamlash, qiyalikni oshirish uchun tuproqni kesish va boshqa shu kabi choralar qabul qilishlari kerak. 242. Toʻla ochish uchun moslanmagan ekskavator choʻmichidan quvur oʻtkazgich shikastlanishining oldini olish uchun quvurning yuzi va yon tomonidagi tuproq 0,15 — 0,20 m masofagacha yumshatilishi zarur. 243. Yer ishlari olib borilayotgan joylarda elektr kabeli, suv oʻtkazgich magistrallari, gaz oʻtkazgich va boshqa nomaʼlum yer osti kommunikatsiyalari aniqlanganda, ishlarni toʻxtatish va kommunikatsiya egasini chaqirish zarur. Zarbli asboblardan foydalanish taqiqlanadi va keskin urilishlarga yoʻl qoʻymasdan, belkurakdan foydalanish lozim. 244. Agar bugʻ va issiq suv quvurlarini ochayotganda yoki uni taʼmirlash jarayonida bugʻ va issiq suvning oqib chiqishi paydo boʻlsa, ishlarni toʻxtatish, ekskavator dvigateli va bugʻ va issiq suv chiqishi yaqinidagi mexanizmlarni toʻxtatish va xodimlarni xavfli hududdan chiqarish lozim. Sodir boʻlgan voqea haqida rahbariyatga va dispetcherga xabar berish hamda avariya brigadalarini chaqirib oʻt oʻchirish vositalarini tayyor holga keltirish kerak. 245. Quvur oʻtkazgichning yuk koʻtaruvchi mexanizmlar yordamida koʻtarilgan holatda qoldirilishi taqiqlanadi. 246. Magistral va texnologik oʻtkazgich quvurlarda katushkani (quvur boʻlagi, gʻaltak) olovsiz metod bilan kesishda, daydi toklardan elektr uchquni hosil boʻlishining oldini olish uchun shuntirlovchi tutashtirgichni montaj qilish zarur. 247. Bugʻ va issiq suv quvurlarini koʻmishdan oldin, ishlarning xavfsiz olib borilishiga javobgar shaxs transheyada odam yoʻqligiga ishonch hosil qilishi kerak. 248. Taʼmirlanayotgan bugʻ va issiq suv quvurlari uchastkasida quvur yuzasigacha 0,8 m dan kam boʻlgan qalinlikdagi tuproq uyumi qatlamini hosil qiluvchi joydan buldozerning oʻtishi taqiqlanadi. 249. Odamlar oʻtish joylarida yoki transport vositalari yoʻllarida transheya qaziganda, tegishli joylarda toʻsiqlar va xavfsizlik belgilari oʻrnatilishi, tungi vaqtlarda esa yorugʻlik xavfsizlik signali oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 250. Bugʻ va issiq suv quvurini kotlovanga markazlashtirilgan holda tushirib joylash yoki uni koʻtarish ishlari boʻyicha barcha operatsiyalarni master yoki brigadirning bevosita rahbarligi ostida oʻtkazish lozim. 251. Gaz bilan kesuvchilar va elektr payvandchilar kotlovanda bir vaqtda ishlashi taqiqlanadi. 252. Quvurlarga izolyatsiya qoplamasini qoplash mexanizatsiyalashgan usullar bilan bajarilishi kerak. Izolyatsiya qoplashni qoʻlda bajarishga faqat izolyatsiya qoplamasining shikastlangan qismini taʼmirlashda yoki ish hajmi uncha koʻp boʻlmaganda amalga oshiriladi. 253. Quvurlarni transheyaga tushirish boʻyicha ishlarni boshlashdan oldin kanatlar, bloklar, tormoz qurilmalari, quvur yotqizgichlarning holatlarini va poʻlat sochiqlarning yumshoq qamrab olinganligini tekshirish zarur. Poʻlat sochiqlar soz boʻlishi, xavfsizlik meʼyorlariga mos kelishi kerak. 254. Ish boshlanguniga qadar masʼul xodim barcha taʼmirlash brigadalarini shaxsan kuzatib, xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya etilishini taʼminlaydi. Bosim va kuchlanish boʻlgan uskunalarda taʼmirlash ishlarini olib borish taqiqlanadi. 255. Magistral issiqlik tarmoqlarini taʼmirlashda foydalanadigan mashina va mexanizmlar barqaror holatda oʻrnatilgan va mustahkamlangan boʻlishi kerak. 256. Ish joyiga kirishdan oldin gaz chiqishi xavfi boʻlishi sababli, bu joy sinchiklab tekshiriladi. Gaz aniqlanganda, u bartaraf etilib keyin takroriy tekshiruv oʻtkaziladi. Kutilmaganda gaz chiqishi sodir boʻlganda, uni darhol bartaraf etish va xodimlarni xavfli hududdan olib chiqish zarur. 257. Gazlangan muhitda ishlaganda rangli metalldan qilingan bolgʻachalar, kuvaldalar va boshqa asbob-uskunalar qoʻllaniladi. Qora metalldan tayyorlangan vosita va asboblar oʻralgan boʻlishi va zarb xususiyatini oʻtkazmasligi kerak. Qachovning kesadigan qismi, elektrparmalash va boshqa oʻtli uchqun chiqaradigan elektr asboblaridan foydalanish gazlangan muhitda taqiqlanadi. 258. Payvandlash ishlarini boshlashdan oldin gaz mavjudligi va havoga gaz tarqalganligi tekshiriladi. Havodagi kislorod hajmi 20,5% dan kam boʻlmasligi kerak. Tekshirishga olinadigan havoni yomon ventelatsiya qilinadigan joydan olinadi. 259. Gazni solishtirma ogʻirligi yengil boʻlganligi sababli tekshirish uchun ish joyining yuqori qismidan olinadi. Havodan yengil boʻlgan gaz uchun (tabiiy gaz,koks va boshqa) havo yuqori zonadan olinadi. Havodan ogʻir boʻlgan gaz uchun (propan, butan) pastki zonadan olinadi. 260. Kamera(tunnel)dagi payvandlash ishlari vaqtida havo aylanishi yaxshi holatda boʻlishini taʼminlash kerak. Payvandlash va boshqa ishlarni bajarishda gazlangan muhit (atmosfera)da yonuvchi vositalarni qoʻllash taqiqlanadi. 261. Jihozlar va quvurlarni demontaj qilish bilan bogʻliq taʼmirlash ishlarini bajarish jarayonida qolgan uzellar va jihozlar elementlarini chidamliligini taʼminlab, davomli tarzda operatsiyalar oʻtkaziladi. Quvurlarning qolgan uchastkalari va jihozlarning qolgan elementlarining yaroqliligi va mustahkamligi yuzasidan muntazam kuzatuv olib borilishi kerak. 262. Ish bajarilayotgan joyda elektr simlarini oʻtkazishda izolyatsiyalangan simlardan foydalanish va ularni ishonchli joylarga kamida 2,5 m balandlikka osib qoʻyish xodimlarning tepasidan 3 m va oʻtish joylarining tepasidan 5 m balandlikda joylashishi kerak. Yerdan, poldan yoki qatlamdan 2,5 m dan kam balandlikda joylashgan elektr simlari quvurlarga solinishi yoki korobalar (qoplama) bilan qoplanishi kerak. 263. Flanetsli ulanishlar boltlari kiygiziladigan teshiklarining mos kelishini tekshirish faqat maxsus moslamalar bilan bajarilishi lozim. Bu ishlarni barmoq bilan bajarish taqiqlanadi. 264. Issiqlik quvurlarini taʼmirlash ishlarini boshlashdan oldin ruxsat beruvchi sex, uchastka masteri (smena, sex boshligʻi) ish joyini taʼmirlash ishlarini xavfsiz oʻtkazishni taʼminlash uchun quyidagilarni amalga oshirishi lozim: gazanalizator bilan kamerani gazlanganligini tekshirish; zarur oʻzgarishlarni oʻtkazish; taʼmirlanadigan issiqlik tarmogʻining har ikkala tomonidan zulfin va ventillarni taqsimlagichdan quvurgacha, drenaj tomonidan, aylanib oʻtadigan joylarni qulflanadigan zanjir bilan berkitish. 265. “Ochmang, odamlar ishlayapti!” deb yozilgan plakatlarni taʼmirlash uchun belgilangan issiqlik tarmogʻining oʻchiriladigan qismlari tarafidagi zulfinlar va ventillarga yozib qoʻyilishi lozim. 266. Taʼmirlash uchun zarur boʻlmagan elektr toki olib kelingan simlarini uzib, saqlagichlari olib qoʻyilishi zarur. 267. Oʻchiruvchi zulfin va ventillarni ishga ruxsat berishdan oldin zarur berkitish imkoni boʻlmagan hollarda, issiqlik tarmogʻining taʼmirlanayotgan uchastkasi ajratilib, quvurni bekitish uchun maxsus tiqin bilan yopib qoʻyilishi kerak. Tiqinning qalinligi quvurning ishchi muhitidagi (bugʻ va suvning) bosimiga muvofiq boʻlishi kerak. Tiqinni koʻrinib turadigan dumi boʻlishi va yuqorisidan yaqqol koʻrinadigan qilib oʻrnatilishi kerak 268. Ishlarni tashkil etishga masʼul xodim quvurda bosim mavjud boʻlmaganda zulfin va ventillarni mahkam yopilganligini shaxsan tekshirishi kerak. Quvurda bosim mavjud boʻlganda taʼmirlash ishlarini bajarish taqiqlanadi. 269. Suv va issiqlik zaxni qochirishda tushiriladigan armatura orqali bajarilib, quvurlarda bosimni tushirish gardishli vositalar yordamida istisno vaziyatlarda esa, drenaj qurilmalari yordamida amalga oshiriladi. Boltlarni boʻshatish ish bajarayotgan xodimning qarama-qarshi tomonidan turib amalga oshirilishi lozim. 270. Kamera va tunnellarda ogʻir jihozlarni taʼmirlash koʻtaruvchi mexanizmlardan foydalanilgan holda amalga oshiriladi. 271. Magistral quvurlarni taʼmirlashda trassaga olib borilgan quvurlar transheyadan kamida 1 m masofaga tushirilishi kerak. 272. Qulflanuvchi armaturalarni montaj qilish ishlarini bajarish masʼul xodim ishtirokida amalga oshiriladi. 273. Payvandlash ishlarini oʻtkazish joyi atmosfera chiqindilaridan kuchli shamol va quyosh nurlaridan himoyalangan ayvon, palatka va boshqa joylarda oʻtkaziladi. Jala vaqtida ishlayotgan barcha mexanizm va quvurlar oʻchirilib xavfsiz joyga olib oʻtilishi kerak. 274. Quvurlarni tushirish vaqtida uskuna va boshqa uning elementlari oʻz oʻrnida boʻlishi kerak. Oʻrnatilgan quvur, uzel va jihozlarni oxirigacha mahkamlanguniga qadar ishlatish taqiqlanadi. 275. Quvur va uskunalarni montaj qilish elektr toki kuchlanishini oʻchirgan holda amalga oshiriladi. 276. Gaz bilan bogʻliq barcha ishlar gaz xoʻjaligiga ixtisoslashgan ekspluatatsiya tashkilotlari kuchi bilan amalga oshiriladi. 277. Xodimlarni quvurlarni ichiga kirib, uni keraksiz narsalardan tozalash uchun faqat toʻgʻri yoʻnalishdagi, uzunligi 150 m dan kam boʻlmagan, diametri 800 mm boʻlgan quvurlarga ruxsat etiladi. Uchastkaning quvurlarini koʻrikdan oʻtadigan va tozalanadigan har ikkala oxiridan erkin chiqishi taʼminlanishi kerak. Uchastkada tarmoqlar mavjud boʻlganda, boshqa quvurlar bilan birlashganda, u ishonchli tarzda oʻchirilishi kerak. 278. Quvurni koʻrikdan oʻtkazish va tozalash ishlarida kamida 3 xodim qatnashib, ulardan ikkitasi ishlayotgan quvurni ikkala oxirida, bittasi ishlarni bajarilishini kuzatib turadi. Xodim quvurlarda ishlaganda tizzasiga maxsus moslama kiyadi, himoya kamari orqali quvurga kirish tomonidan oxirigacha kuzatuvda boʻladi. 279. Quvurning ichki sirtini korroziyadan tozalash ishlari maxsus loyiha asosida bajariladi. Quvur ichida boʻlish vaqti 30 daqiqadan oshmasligi kerak. 280. Tashkilotlarni (sexlarni) loyihalashtirishda, qurishda (montaj qilishda) mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 281. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 282. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi va “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi bilan kelishilgan.