KIChIK VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRIShNI RAGʻBATLANTIRISh TOʻGʻRISIDA
(law, 2000-06-15)

1. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari
Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni ragʻbatlantirish ushbu Qonunga va boshqa normativ hujjatlarga muvofiq amalga oshiriladi. Qoraqalpogʻiston Respublikasida kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni ragʻbatlantirish, shuningdek Qoraqalpogʻiston Respublikasi qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

2. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari
Quyidagilar kichik tadbirkorlik subyektlari hisoblanadi: mulk shaklidan qatʼi nazar, ishlab chiqarish tarmoqlarida band boʻlgan xodimlarining oʻrtacha yillik soni oʻn kishigacha, savdo, xizmat koʻrsatish va noishlab chiqarish sohasining boshqa tarmoqlarida — besh kishigacha boʻlgan mikrofirmalar; mulk shaklidan qatʼi nazar, sanoat sohasida band boʻlgan xodimlarining oʻrtacha yillik soni qirq kishigacha, qurilish, qishloq xoʻjaligi va boshqa ishlab chiqarish tarmoqlarida — yigirma kishigacha, fan, ilmiy xizmat koʻrsatish, chakana savdo va noishlab chiqarish sohasining boshqa tarmoqlarida — oʻn kishigacha boʻlgan kichik korxonalar. Ishlovchilarning belgilab qoʻyilgan sonini hisobot davrida oshirishga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda va shartlarda yoʻl qoʻyiladi. Oʻzining yoki boshqa shaxslarning jalb etilgan mol-mulki asosida oʻz mehnati yoki yollangan mehnatni qoʻllanish vositasida, tavakkal qilib va mulkiy javobgarlikni zimmasiga olib, tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar koʻrsatishga, foyda (daromad) olishga qaratilgan tashabbuskor faoliyatni amalga oshirayotgan yuridik shaxslar xususiy tadbirkorlik subyektlari hisoblanadilar. Yuridik shaxsni tuzmasdan turib tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan jismoniy shaxslar ham kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari hisoblanadilar.

3. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining xoʻjalik uyushmalari
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini rivojlantirish hamda ularning faoliyati bilan bogʻlik vazifalarni birgalikda hal etish maqsadida xoʻjalik uyushmalari tuzilishi mumkin boʻlib, ular oʻzlarining ustavdagi vazifalarini roʻyobga chiqarish uchun ishlab chiqarish va boshqa tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishga haqlidir

4. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini davlat roʻyxatiga olish
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini davlat roʻyxatiga olish qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari zarur hujjatlarni taqdim etgan taqdirda, mahalliy davlat hokimiyati organlari ularni roʻyxatga olishni rad etishga yoki roʻyxatga olish uchun qoʻshimcha shartlar belgilashga haqli emas. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini davlat roʻyxatiga olishni asossiz rad etish ustidan belgilangan tartibda sudga shikoyat qilish mumkin. Sud roʻyxatga olish organining xatti-harakatini (qarorini) qonunga xilof deb topgan taqdirda, kichik va xususiy tadbirkorlik subyektining roʻyxatdan oʻtish bilan bogʻliq xarajatlarini mazkur organ qoplaydi. Roʻyxatdan oʻtishdan boʻyin tovlagan taqdirda kichik va xususiy tadbirkorlik subyekti qonun hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladi.

5. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari tomonidan hisobotlarni taqdim etish tartibi
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari davlat statistika muhosiba hisobotlarini Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan, hisobotdorlikning soddalashtirilgan taomili hamda shakllarini nazarda tutadigan tartibda taqdim etadilar.

6. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari huquqlari va manfaatlarining kafolatlari
Davlat kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining huquqlari hamda qonuniy manfaatlariga rioya etilishini kafolatlaydi, erkin raqobat uchun shart-sharoit yaratadi, moddiy, moliyaviy mehnatga oid va boshqa resurslardan foydalanishda teng imkoniyatlarni taʼminlaydi. Vazirliklar, davlat qoʻmitalari, idoralar va mahalliy davlat hokimiyati organlarining kichik va xususiy tadbirkorlik masalalariga oid, hamma uchun majburiy boʻlgan normativ hujjatlari tegishincha Adliya vazirligida, uning mahalliy organlarida huquqiy ekspertizadan oʻtkazilishi, davlat roʻyxatiga olinishi zarur, bu hujjatlar ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari xoʻjalik va boshqaruv faoliyatini amalga oshirishda oʻz tashabbusi bilan qonun hujjatlariga zid boʻlmagan har qanday qaror qabul qilishga haqlidir. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatning xizmat yoki tijorat siri boʻlgan axborotlarning himoya qilinishi kafolatlanadi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatini rejali tartibda tekshirishlar Oʻzbekiston Respublikasi Nazorat organlari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi respublika kengashining qaroriga binoan soliq va boshqa nazorat qiluvchi organlar tomonidan yiliga koʻpi bilan bir marta amalga oshirilishi mumkin. Soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni oʻz vaqtida hamda toʻla hajmda toʻlovchi, boshqa norma va qoidalarga rioya qiluvchi, auditorlarning har yilgi tegishli xulosalariga ega boʻlgan kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining faoliyatini tekshirishlar nazorat qiluvchi organlar tomonidan, qoida tariqasida, ikki yilda koʻpi bilan bir marta amalga oshiriladi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatini tekshirishdan oʻtkazish muddatlari oʻttiz kalendar kunidan oshmasligi lozim. Alohida hollarda Nazorat organlari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi respublika kengashining qaroriga binoan bu muddat uzaytirilishi mumkin. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining, Oʻzbekiston Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatasi aʼzolarining faoliyatini tekshirishlar Palata yuridik xizmatlari va hududiy tuzilmalarining majburiy ishtirokida amalga oshiriladi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini ularning xoʻjalik faoliyatini taftish qilish bilan bogʻliq boʻlmagan holda tekshirishlar Nazorat organlari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi respublika Kengashi tasdiqlagan rejalar asosida tegishli nazorat qiluvchi (yongʻinga qarshi, sanitariya, veterinariya, energetika nazorati va boshqa) organlar tomonidan, qoida tariqasida, bir yoʻla oʻtkaziladigan kompleks tekshiruv davomida amalga oshiriladi. Auditorlik tekshirishlarini oʻtkazish xarajatlari shu tekshirishlarni tayinlagan tashkilotlar hisobidan qoplanadi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari oʻz faoliyati tekshirishdan oʻtkazilayotganda quyidagi huquqlarga ega: oʻz faoliyati tekshirilishi toʻgʻrisidagi tegishli axborotga ega boʻlish; nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslaridan Nazorat organlari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi respublika kengashi yoki uning hududiy komissiyalari qarorini, tekshirish oʻtkazish uchun asos hisoblanuvchi boshqa hujjatlarni talab qilish, tekshiruvchilarning shaxsini tasdiqlovchi hujjatlar bilan tanishish; tekshirish oʻtkazish uchun asosga ega boʻlmagan shaxslarning tekshirish oʻtkazishiga yoʻl qoʻymaslik; nazorat qiluvchi organlarning ular vakolatiga kirmaydigan masalalarga oid talablarini bajarmaslik va tekshirish predmetiga taalluqli boʻlmagan materiallar bilan ularni tanishtirmaslik; nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslaridan tekshirish tugaganidan soʻng oʻn kungacha boʻlgan muddat ichida tekshirish natijalarini aks ettiruvchi hujjatning bir nusxasini olish; tekshirish natijalari ustidan qonunda belgilangan tartibda shikoyat qilish.

7. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining faoliyatiga aralashuviga yoʻl qoʻyilmasligi
Davlat organlari va boshqa organlarning, ulardagi mansabdor shaxslar va xodimlarning, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga aralashuviga yoʻl qoʻyilmaydi. Davlat organlari yoki boshqa organlarning hamda ulardagi mansabdor shaxslarning kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini buzuvchi xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Davlat organlari yoki boshqa organlarning hamda ulardagi mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) tufayli kichik va xususiy tadbirkorlik subyektiga yetkazilgan zarar, boy berilgan foydani qoʻshgan holda, shu organlar tomonidan qoplanishi lozim. Zararni qoplash toʻgʻrisidagi nizolar sudda hal etiladi. Davlat tomonidan kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining mol-mulki olib qoʻyilishiga yoʻl qoʻyilmaydi, qonun hujjatlarida belgilangan holda va tartibda olib qoʻyish bundan mustasno.

8. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni davlat tomonidan ragʻbatlantirishning asosiy yoʻnalishlari
Kichik va xususiy tadbirkorlikni shakllantirish, rivojlantirish jarayonlarini tartibga solish va ragʻbatlantirish davlat tomonidan normativ-huquqiy negizini takomillashtirish, infrastrukturani shakllantirish hamda kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyati uchun shart-sharoit yaratish asosida iqtisodiy taʼsir koʻrsatish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Mahalliy davlat hokimiyati organlari oʻz vakolatlari doirasida: kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun mahalliy soliqlar va yigʻimlar boʻyicha imtiyozlar belgilaydilar; kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning hududiy dasturini ishlab chiqadilar; kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini aniqlaydilar.

9. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari
Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish Vazirlar Mahkamasi va mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan ishlab chiqiladigan kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning davlat hamda hududiy dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning davlat va hududiy dasturlari bozor infrastrukturasini vujudga keltirishni, qulay tadbirkorlik muhitini shakllantirishni hamda kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni iqtisodiy ragʻbatlantirish tadbirlarini oʻz ichiga oladi. Dasturlarni moliyaviy taʼminlash kichik va xususiy tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash fondlari, xalqaro dasturlar boʻyicha, xususiy va boshqa manbalardan jalb etilgan mablagʻlar hisobiga amalga oshiriladi.

10. Kichik va xususiy tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash fondlari
Kichik va xususiy tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash fondlari: kreditlar, shu jumladan imtiyozli kreditlar berish asosida investitsiya loyihalarini moliyaviy taʼminlash; ustav sarmoyasida ishtirok etish; maslahat va axborot xizmatlari koʻrsatish shaklida texnik jihatdan koʻmaklashish; infrastrukturani rivojlantirishga koʻmaklashish; olinayotgan kreditlar uchun kafolatlar, majburiyatlar va kafilliklar berish yoʻli hamda qoʻllab-quvvatlashning boshqa shakllari bilan kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini rivojlantirishni ragʻbatlantirish uchun hosil qilinadi.

11. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni ragʻbatlantirishning ustuvorliklari
Qishloq joylardagi kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini, shuningdek raqobatbardosh va eksportga moʻljallangan mahsulotlar ishlab chiqarish va shunday xizmatlar koʻrsatish yuzasidan kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini barpo etish kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni ragʻbatlantirishning ustuvor yoʻnalishlaridir.

12. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini barpo etishda xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarishning xususiyatlari
Kichik va xususiy korxonalarni barpo etishda davlat tasarrufidan chiqarilayotgan va xususiylashtirilayotgan asosiy fondlar qiymatining imtiyozli indeksatsiyasi qoʻllanadi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari xususiylashtirilganidan keyin, maxsus investitsiya fondlari va banklarini tashkil etish, kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlarini roʻyobga chiqarish uchun xususiylashtirishdan tushgan mablagʻlarni jamlash va ulardan foydalanish yoʻli bilan, shuningdek boshqa shakllarda qoʻllab-quvvatlanadi.

13. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga mol-mulkni ijaraga berish
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari yer uchastkalarini ijaraga olish, shuningdek binolarni, inshootlarni, mashinalarni, uskunalarni va boshqa mol-mulkni ijaraga olish, shu jumladan ixtisoslashtirilgan lizing korxonalari vositachiligida keyinchalik sotib oladigan tarzda ijaraga olish huquqiga ega. Qishloq joylardagi kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari imoratni ijaraga olish yoki sotib olishda, savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlarini ular joylashgan yer uchastkalari bilan birgalikda sotib olishda birinchi navbat huquqiga ega.

14. Axborot sohasida qoʻllab-quvvatlash
Davlat boshqaruv organlari kichik va xususiy tadbirkorlik obyektlarini iqtisodiy, huquqiy, statistika, ishlab chiqarish-texnologiyaga oid va samarali faoliyat yuritish uchun kerakli boshqa axborotlar bilan taʼminlash chora-tadbirlarini ishlab chiqadilar va amalga oshiradilar. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga axborot xizmati koʻrsatish qonun hujjatlarida nazarda tutilgan imtiyozli shartlarda amalga oshiriladi.

15. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni ishlab chikarish-texnologiya jihatidan qoʻllab-quvvatlash
Davlat boshqaruv organlari kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari zamonaviy uskuna va texnologiyalar olishiga, texnoparklar, lizing korxonalari, biznes-inkubatorlar, ishlab chiqarish-texnologiya markazlari va infrastrukturaning boshqa obyektlari tarmogʻini barpo etishga yordam berish yuzasidan tadbirlar ishlab chiqilishi va amalga oshirilishini taʼminlaydilar, ixtisoslashgan ulgurji bozorlar, yarmarkalar barpo etish va tashkil etishda yordamlashadilar.

16. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining davlat ehtiyojlari uchun mahsulotlar ishlab chiqarish va xizmatlar koʻrsatishdagi ishtiroki
Davlat boshqaruv organlari mahsulotlar xarid etish va yetkazab berish, xizmatlar koʻrsatish uchun shartnomalarni tuzish vaqtida buyurtmalarni tanlov asosida kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga taqsimlab berishlari mumkin.

17. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining mahsulotlari va xizmatlarini realizatsiya qilish vaqtida narx belgilash
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari oʻz mahsulotlari va xizmatlarini, mavjud talab-ehtiyojlardan kelib chiqib erkin bahoda realizatsiya qiladilar.

18. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlaridan soliq olish
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlaridan, shu jumladan qishloq joylarda faoliyat olib borayotgan yoki raqobatbardosh va eksportga moʻljallangan mahsulot ishlab chiqarish, xizmatlar koʻrsatish bilan shugʻullanayotgan kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlaridan soliq olish, shuningdek ularni soliq toʻlashdan ozod qilish, soliq toʻlashni kechiktirib turish tartibi va soliq olish boʻyicha boshqa imtiyozlar qonun hujjatlari bilan belgilab qoʻyiladi. Soliq olishga doir qonun hujjatlariga kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun birmuncha noqulayroq sharoitlarni yuzaga keltiradigan oʻzgartishlar kiritilgan taqdirda, mazkur subyektlardan keyingi ikki yil mobaynida ular davlat roʻyxatidan oʻtgan paytda amalda boʻlgan qonun hujjatlariga muvofiq soliq undiriladi.

19. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatidan mahalliy budjetlarga tushadigan soliq tushumlari
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatidan keladigan soliq tushumlarining mahalliy budjetlarga yoʻllanadigan ajratmalari normativlari qonun hujjatlari bilan belgilab qoʻyiladi.

20. Tezlashtirilgan amortizatsiya
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari ishlab chiqarish chiqimlariga moʻljallangan xarajatlarga kiritib, asosiy ishlab chiqarish fondlarining tezlashtirilgan amortizatsiyasini tegishli fondlar uchun belgilangan normadan ikki martadan koʻproq oshib ketmaydigan miqdorda qoʻllanishga haqlidir. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari uch yildan koʻproq muddat davomida ishlatilib, amortizatsiya ajratmalari ajratib kelingan asosiy fondlar dastlabki qiymatining 50 foiziga qadarini hisobdan chiqarishga haqlidir. Kichik yoki xususiy korxona ishga tushgan paytdan eʼtiboran ikki yil oʻtgunga qadar oʻz faoliyatini tugatgan taqdirda qoʻshimcha ravishda hisoblab chiqarilgan (tezlashtirilgan) amortizatsiya summasi kichik yoki xususiy korxonaning balans foydasi koʻpayishi hisobiga qaytarilishi kerak.

21. Qishloqdagi kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga energiya taʼminoti manbaini ishlatishda beriladigan imtiyozlar
Energiya taʼminoti manbaidan foydalanishda qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilari uchun belgilangan imtiyozli tariflar qishloqdagi kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga ham taalluqlidir.

22. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini imtiyozli kreditlash
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini kreditlash qonun hujjatlarida belgilangan tartibda qarz oluvchining qarzni toʻlashga qodirligini va tavakkal qilish darajasini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini imtiyozli kreditlashni maxsus fondlar ixtisoslashtirilgan agentliklarning sugʻurta polisi asosida amalga oshiradilar.

23. Kichik va xususiy tadbirkorlikni sugʻurta yoʻli bilan himoya qilish
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini sugʻurtalashni sugʻurta tashkilotlari amalga oshiradilar. Tadbirkorlik tavakkalchiliklaridan hamda kreditlar qoplanmaganligi uchun qarzdorni javobgarlikdan imtiyozli shartlarda sugʻurta yoʻli bilan himoya qilish ixtisoslashtirilgan sugʻurta agentliklari va boshqa sugʻurta tashkilotlari tomonidan taʼminlanadi. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini sugʻurta qilishni amalga oshirayotgan sugʻurta tashkilotlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda imtiyozlardan foydalanadilar.

24. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining oʻzaro kredit berishi
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari qatnashchilarning vaqtincha ishlatilmayotgan pul mablagʻlarini moliyaviy yordam koʻrsatish maqsadida jamlash uchun oʻzaro kredit berish jamiyatini tashkil etishga haqlidir. Shu bilan birga kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun ushbu Qonunda nazarda tutilgan imtiyozlar oʻzaro kredit berish jamiyatiga ham tatbiq etiladi.

25. Tijorat banklarining kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga zarar yetkazilganligi uchun javobgarligi
Tijorat banklari kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga zarar yetkazilganligi uchun, shu jumladan boy berilgan foyda tarzida zarar yetkazilganligi uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar. Tijorat banklari kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlariga bankdagi oʻz hisobvaraqlaridan oʻz mablagʻlarini olishni rad etishga haqli emas.

26. Tashqi iqtisodiy faoliyatdagi hamkorlik
Davlat boshqaruv organlari kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining eksport-import operatsiyalaridagi ishtirokini kengaytirishga, shuningdek mazkur subyektlarning tashqi iqtisodiy faoliyat sohasidagi dasturlarni va loyihalarni roʻyobga chiqarishda qatnashuviga oid tadbirlarni amalga oshiradilar, ularning xalqaro koʻrgazmalar va yarmarkalarda katnashishlariga yordam beradilar.

27. Kichik va xususiy tadbirkorlik uchun kadrlar tayyorlashni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash
Davlat kichik va xususiy tadbirkorlik uchun kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini rivojlantirishni taʼminlaydi. Qishloq joylardagi kichik va xususiy tadbirkorlik uchun kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish bilan shugʻullanuvchi muassasalar va tashkilotlar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda imtiyozlardan foydalanadilar.

28. Xalqaro shartnomalar va bitimlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari yoki bitimlarida ushbu Qonunda nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma yoki bitimning qoidasi qoʻllaniladi.