Sudlar tomonidan nikohdan ajratish haqidagi ishlarni koʻrishda qonunlarni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida
(law, 2011-07-20)

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi respublika sudlarining faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasidan kelib chiqqan holda oilani har tomonlama himoyalashga, bolalarni Vatanga va oilaga sadoqat ruhida ijtimoiy tarbiyaga mos holda, oila va jamiyat oldida javobgarlik hissida tarbiyalashga qaratilganligini taʼkidlaydi. 1998-yil 1-sentabrdan amalda boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksi oilani mustahkamlash, onalik, otalik va bolalikni davlat tomonidan muhofaza qilish boʻyicha konstitutsiyaviy normalarga asoslangan. Oilani mustahkamlash, yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda oila aʼzolarining manfaatlarini qoʻriqlash, voyaga yetmagan bolalar va mehnatga layoqatsiz oila aʼzolarini himoyalashning ustunligini nazarda tutish uning asosiy maqsadlari hisoblanadi. Shu bilan birga sudlar faoliyatida nikohdan ajratish haqidagi ishlarni koʻrishda oila hamda fuqarolik protsessual qonunlarini qoʻllashda jiddiy xatolar mavjuddir. Ayrim hollarda daʼvo arizalarini qabul qilish, ishlarni sudda koʻrish uchun tayyorlash tartibini belgilovchi qonunlarning talablari bajarilmayotir, voyaga yetmagan farzandlari va mulkiy nizolari boʻlmagan taqdirda nikohdan sudsiz ajralish tartibi mavjudligi taraflarga tushuntirilmayotir. Baʼzi sudlar bunday nizolarni hal qilishda shoshma-shosharlikka va eʼtiborsizlikka yoʻl qoʻymoqdalar, er-xotinlarni yarashtirish choralarini koʻrmayotirlar. Er-xotinlarni yarashtirish uchun muhlat berishni bayonnoma asosida olib borish, taraflarning sudga kelmaganliklari sababli ish yuritishni asossiz ravishda tugatish hollari koʻp uchramoqda. Baʼzi sudlar ish boʻyicha muayyan holatlarni yetarli ravishda tekshirmaydilar, er-xotin oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni, nikohdan ajralish asoslarini, oiladagi kelishmovchiliklarning haqiqiy sabablarini toʻliq aniqlamaydilar. Taraflarning nikohdan ajratish talablariga asos qilib qoʻygan vajlarini tekshirish uchun kamdan-kam hollarda guvohlar soʻraladi. Sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisidagi xabar berilmagan va u ishtirokisiz ishni koʻrishga rozilik bermagan vaziyatda er-xotindan birortasi yoʻqligida nikohdan ajratish haqida hal qiluv qarori chiqarilgan holatlar ham uchrab turadi. Nikohdan ajratish haqidagi daʼvolarni qanoatlantira turib, sudlar nikohdan ajratilgandan keyin voyaga yetmagan farzandlar ota-onadan qaysi biri bilan yashab qolishini, qonunga zid ravishda hamma vaqt ham aniqlamaydilar. Daʼvo berilgan-berilmaganidan qatʼi nazar, bolalar taʼminoti uchun sudning nafaqa undirish huquqi borligi, baʼzi talablarini esa, (jumladan, kvartirani boʻlish, uyga kiritib qoʻyish va koʻchirish) nikohdan ajratish haqidagi ish bilan bir vaqtda koʻrilishi mumkin emasligi toʻgʻrisidagi qonun talabi eʼtibordan chetda qolmoqda. Mol-mulklarni boʻlish va ularning qiymatini aniqlash haqidagi nizolarni hal qilishda ham xatoliklarga yoʻl qoʻyilmoqda. Koʻpchilik ishlar boʻyicha hal qiluv qarorlari Fuqarolik protsessual kodeksi talablariga javob bermaydi. Ularda taraflarning oʻzaro munosabatlarining tavsifi va ajralish sabablari yoritilmaydi, sudning u yoki bu dalillarni eʼtiborga olmasligi uchun asos boʻlgan holatlar, sud qoʻllagan qonunlar koʻrsatilmaydi. Xulosa qismida nikohdan ajralishni fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlarida roʻyxatdan oʻtkazish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar keltirilmaydi. Davlat boji taraflarning moddiy ahvoli, shuningdek nikohning tugatilishiga ulardan qaysi birining sababchi ekanligini hisobga olmagan holda undiriladi. Bolalarning toʻgʻri tarbiyalanishiga xavf tugʻdiradigan er yoki xotinning oiladagi noloyiq xulqiga koʻpincha tegishli chora koʻrilmasdan qoladi. Oilaning jamiyatdagi mavqeyi hamda kelajak avlodni sogʻlom tarbiyalashdagi oshib borayotgan ahamiyatini eʼtiborga olib, shuningdek yangi Oila va Fuqarolik-protsessual kodekslari qabul qilinganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi: 1. Respublika sudlariga oilani mustahkamlash, er-xotinlar va ular farzandlarining qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilishdan kelib chiqqan holda nikohdan ajratish haqidagi ishlarni fuqarolik ishlarining eng muhim turkumlaridan biri deb hisoblash va bunday ishlarni koʻrishga eʼtiborni kuchaytirish majburiyati yuklatilsin. Yosh oilalarning va voyaga yetmagan farzandlari boʻlgan er-xotinlarning nikohlarini mustahkamlashga va ularning barqarorligini saqlab qolishga sudlarning alohida eʼtibori qaratilsin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 40-moddasi talabiga koʻra, nikohdan ajratish haqidagi ishlar sudda er yoki xotinning arizasiga binoan daʼvo ishlarini hal qilish uchun belgilangan tartibda koʻriladi. Agar muomala layoqatiga ega boʻlmagan er yoki xotinning manfaatini himoya qilish talab qilinsa, zarur hollarda nikohdan ajralish haqidagi daʼvo vasiy yoki prokuror tomonidan qoʻzgʻatiladi. Sud Oʻzbekiston Respublikasi FPKning 48-moddasi 2-qismiga muvofiq, vasiylik organini ish boʻyicha tegishli xulosa berish uchun protsessda ishtirok etishga jalb qilishi mumkin. Sudlarga tushuntirilsinki, FPKning 241-moddasidagi daʼvogarning tanlashi boʻyicha sudlovga taalluqlilik toʻgʻrisidagi qoidalardagi istisnolar hisobga olingan holda nikohdan ajratish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha daʼvolar qoida tarzida, javobgar doimiy yashab turgan joyidagi tuman (shahar) sudida qoʻzgʻatiladi (FPKning 145-moddasi). 3. Oila kodeksining 39-moddasiga binoan, er xotinining homiladorlik vaqtida va bola tugʻilganidan keyin bir yil mobaynida xotinining roziligisiz nikohdan ajratish toʻgʻrisida ish qoʻzgʻatishga haqli emas. Bolaning otasi deb qayd etilmagan hollarda ham er bola tugʻilganidan keyin bir yil mobaynida xotinining roziligisiz nikohdan ajralish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatishga haqli emas. Ushbu qoida bola oʻlik tugʻilgan yoki 1 yoshgacha yashamay, vafot etgan hollarga ham tatbiq qilinishi lozim. Nikohdan ajralish toʻgʻrisidagi ishni qoʻzgʻatish uchun xotinining roziligi boʻlmasa, sud eridan daʼvo arizasini qabul qilishni rad etadi, agar qabul qilingan boʻlsa, ish yurgizishni tugatadi. Xotin sudda ish qoʻzgʻatishdan oldin erining arizasi boʻyicha nikohdan ajralishga rozilik berib, ishni koʻrishda unga qarshilik bildirsa ham ish yurgizishni tugatish lozim boʻladi. Koʻrsatilgan holatlar xotinning oʻzi nikohdan ajratish masalasini qoʻyishiga toʻsqinlik qilmaydi. Agar xotinning homiladorligi va nikohdan ajralishga roziligi yoʻqligi ishni apellatsiya, kassatsiya yoki nazorat bosqichida koʻrish vaqtida maʼlum boʻlib qolsa, ish yuritish shu bosqichda tugatilishi lozim. 4. Voyaga yetmagan bolalari boʻlmagan er-xotin nikohdan ajralishga oʻzaro rozi boʻlsalar, qoida boʻyicha ular nikohdan fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida ajratiladi (Oila kodeksining 42-moddasi). Er-xotin oʻrtasida muhtoj boʻlgan mehnatga layoqatsiz er yoki xotinga taʼminot toʻlash haqida yoki ularning birgalikdagi umumiy mulkini boʻlish haqida nizo boʻlsa, er-xotin yoxud ulardan biri nikohdan ajratish haqida daʼvo bilan sudga murojaat qilishga haqli. Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida nikohdan ajratishning iloji boʻlmaganligi haqida dalillar (nikohdan ajratish haqida ariza bergan er-xotindan birining nikohdan ajratishni qayd qilish uchun fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organiga kelmaganligi yoki fuqarolik holati dalolatnomalarini yozishga ariza berishdan bosh tortganligi va shunga oʻxshash holatlar toʻgʻrisida fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organining xati) mavjud boʻlganda, sud nikohdan ajratish toʻgʻrisidagi daʼvo arizani qabul qilishga haqli. 5. Oila kodeksining 43-moddasida nazarda tutilgan ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli qonun bilan belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar bilan nikohdan ajratish tartibini spirtli ichimliklar, giyohvandlik moddalari yoki psixotrop moddalarni suiisteʼmol qilish natijasida muomalaga layoqatliligi cheklangan fuqarolar bilan nikohdan ajratish holatlariga tatbiq qilish mumkin emas. Qayd etilgan shaxslar bilan nikohdan ajratish toʻgʻrisidagi daʼvolar yoki bundaylarning nikohdan ajratish daʼvolari daʼvo ishlarini hal qilish uchun belgilangan tartibda hal qilinadi. 6. Uch yildan kam boʻlgan muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslar bilan nikohdan ajratish haqidagi ishlar sudlovga tegishliligi boʻyicha umumiy qoidalarga rioya qilgan holda koʻrilishini sudlar nazarda tutmoqlari lozim. Ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm qilingan shaxslar bilan nikohdan ajratish haqidagi daʼvo ariza FPKning 145-moddasiga koʻra sudning ish yuritishiga qabul qilinadigan boʻlsa, bunda uning hukm qilinguniga qadar oxirgi yashash joyidan kelib chiqish lozim boʻladi. FPK 241-moddasining 11-qismiga binoan uch yildan kam boʻlgan muddatga ozodlikdan mahrum qilingan shaxslar bilan nikohdan ajratish haqidagi ishlar, daʼvogarning xohishiga qarab, u yashaydigan joyda koʻriladi. Uch yildan kam boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan va Oila kodeksining 44-moddasida koʻrsatilgan boshqa nizolari boʻlmagan shaxslar bilan nikohdan ajratish Oila kodeksining 43-moddasida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 7. Yashash joyi nomaʼlum boʻlgan shaxs bilan nikohdan ajratish haqidagi daʼvo, daʼvogarning xohishiga qarab javobgarning maʼlum boʻlgan oxirgi yashash joyi yoki uning mulki turgan joydagi sudda, agar daʼvogar bilan voyaga yetmagan farzandlari yashayotgan boʻlsa yoki sogʻligʻi tufayli javobgarning yashash joyiga borish qiyinchilik tugʻdirsa, daʼvogarning yashash joyidagi sudda qoʻzgʻatilishi mumkin. 8. Mustaqil Davlatlar hamdoʻstligi tarkibiga kirgan davlatlarga ketgan va manzilgohi maʼlum boʻlgan shaxslar bilan nikohdan ajratish haqidagi daʼvo, daʼvogarning xohishiga qarab (javobgarning oxirgi yashash joyi yoki yangi yashash joyida), Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi tarkibiga kirmaydigan boshqa davlatlarga ketgan shaxslar bilan nikohdan ajratish haqidagi daʼvolar esa daʼvogarning yashash joyidagi sudda qoʻzgʻatilishi mumkin. 9. Oila kodeksining 43-moddasiga koʻra, bedarak yoʻqolgan deb topilgan shaxslar bilan nikohdan ajratish fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan amalga oshiriladi. Shuning uchun bir yil davomida oʻzining yashash joyi haqida maʼlumot boʻlmagan shaxslar bilan nikohdan ajratish haqidagi daʼvo bilan murojaat qilinganda, sudya bunday daʼvo bilan murojaat qilgan er yoki xotinga fuqarolarni bedarak yoʻqolgan deb topish haqidagi tartibni tushuntiradi. Shu bilan birga, agar er yoki xotin xotini yoki erini bedarak yoʻqolgan deb topish haqida ariza berishdan bosh tortsa, sudya daʼvo arizani qabul qilishni rad etishga haqli emas, sud bunday shaxs bilan nikohdan ajratish haqidagi daʼvoni umumiy asoslarda koʻrishga majbur. 10. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining chet el fuqarolari bilan tuzgan nikohlaridan, chet el fuqarolarining bir-biri bilan tuzgan nikohlaridan ajratish, shuningdek ularning shaxsiy va mulkiy huquqiy munosabatlariga tegishli nizolarni hal qilish Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 5-boʻlimida qayd etilgan normalar hamda Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligiga kirgan davlatlar va boshqa davlatlar bilan tuzilgan fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar boʻyicha huquqiy munosabatlar va huquqiy yordam toʻgʻrisidagi Shartnoma (Konvensiya)lar asosida rasmiylashtiriladi. 11. Nikohdan ajratish haqidagi daʼvo ariza FPKning 149-moddasi talabiga javob berishi kerak. Shuningdek, unda qachon va qayerda nikoh rasmiylashtirilganligi, nikohlaridan farzandlari bor-yoʻqligi, ularning yoshi, er-xotin oʻrtasida farzandlarini taʼminlash va tarbiyalash haqida kelishuv boʻlgan-boʻlmaganligi, nikohdan ajratish haqidagi daʼvo bilan birga koʻrilishi mumkin boʻlgan boshqa talablar qoʻyilayotganligi yoki yoʻqligi, nikohdan ajralish sabablari koʻrsatilgan boʻlishi lozim. Arizaga nikoh haqidagi guvohnoma, bolalarning tugʻilganligi haqidagi guvohnoma nusxalari, er-xotinning oylik maoshi va oʻzga daromadlari haqidagi hujjatlar va boshqa zarur boʻlgan hujjatlar ilova qilinadi. 12. Nikohdan ajratish ishlarini vakillar orqali yuritish qonunga zid emas. Lekin bu turkumdagi ishlarning xususiyatini hisobga olib, ular qoidaga koʻra er-xotinning bevosita oʻzlari ishtirokida koʻrilishi lozim, faqat alohida hollardagina (ogʻir kasallik, uzoq muddat boʻlmaslik va boshqalar) nikohdan ajratish taraf ishtirokisiz, faqat vakilning ishtiroki bilan koʻrilishi mumkin. 13. Ishni sudda koʻrishga puxta tayyorlash zarurligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin. Sudya tomonidan FPKning 160-moddasiga muvofiq olib borilgan barcha tayyorgarlik harakatlari ajrimda oʻz aksini topishi shart. Sudya nikohdan ajratish haqidagi arizani qabul qilib, odatda javobgarni chaqirishi, uning ushbu arizaga munosabatini aniqlashi, er-xotinni yarashtirish choralarini koʻrishi shart. Qolaversa, sudya taraflarning har biri bilan alohida, shuningdek ularning har ikkalasi bilan birgalikda oilani saqlab qolish masalasida suhbat oʻtkazishi lozim. Ishni sudda koʻrishga tayyorlash jarayonida, sudya, er-xotin oʻrtasida sud tomonidan hal etiladigan boshqa nizoli masalalar bor-yoʻqligini aniqlaydi, qanday talablar nikohdan ajralish haqidagi daʼvo bilan birgalikda koʻrilishi mumkinligini tushuntiradi, taraflar oʻrtasida muqaddam nikohdan ajralish haqidagi ish boʻlgan-boʻlmaganligini aniqlaydi, agar bunday ish boʻlsa, uni taraflarning haqiqiy munosabatlarini aniqlash maqsadida, sud majlisida koʻzdan kechirish uchun chaqiradi. Ishni tayyorlashni yetarli deb topgach, sudya ishni sudda koʻrishga tayinlash haqida ajrim chiqaradi (FPKning 161-moddasi). 14. Nikohdan ajratish haqidagi ishni koʻrishda sud er-xotinni yarashtirish va oilaviy vaziyatni sogʻlomlashtirish choralarini koʻrishga majburligini nazarda tutmoq lozim. Er-xotinni yarashtirish choralarini koʻrishda sud taraflarning yoki ulardan birining iltimosiga yoxud oʻz tashabbusiga koʻra ishning koʻrilishini boshqa vaqtga qoldirishga va er-xotinga yarashishlari uchun Oila kodeksining 40-moddasida koʻrsatilgan doirada muhlat belgilashga haqli. Sud yarashtirish uchun berilgan muddatda, er-xotinni yarashtirish maqsadida, zarur holatlarda ajrim nusxalarini ular yashaydigan joydagi xotin-qizlar qoʻmitalariga, mahalla kengashlariga va oʻzini oʻzi boshqarish organlariga muhokama qilish va yarashtirish uchun yuborishi mumkin. Ishning koʻrilishi boshqa vaqtga qoldirilayotgan muhlat er-xotinning oʻzaro munosabatlarini va ularning yashab ketish imkoniyatlarini hisobga olgan holda belgilanishi lozim. Oilani saqlash manfaatida sud ikkinchi marta ishni koʻrishni qoldirishga va er-xotinning yarashishi uchun qonunda koʻrsatilgan, olti oygacha boʻlgan muhlatni belgilashga haqli. Aniq holatlarni hisobga olgan holda sud er-xotinning yoki ulardan birining arizasiga koʻra, ularga yarashishlari uchun berilgan muhlatni oʻzgartirishga va bu muhlat oʻtgunga qadar ishni koʻrishga haqli. Yarashish uchun muhlat berish haqidagi ajrim, ish holatlari tekshirilganidan va sudga murojaat qilishga olib kelgan haqiqiy asoslar aniqlanganidan keyin chiqariladi. Er-xotinning yarashishi uchun ish koʻrishni boshqa kunga qoldirish haqidagi ajrim alohida xonada (maslahatxonada) chiqariladi (FPKning 237-moddasi). Er-xotinning yarashishi uchun ish koʻrishni boshqa kunga qoldirish haqidagi ajrim ishning kelgusidagi harakatiga toʻsqinlik qilmasligi sababli uning ustidan FPKning 346, 34816-moddasiga muvofiq apellatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat qilinishi yoki protest keltirilishi mumkin emas. 15. Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 44-moddasi 2-qismiga muvofiq, sudlar ajralishayotgan er-xotinlarning voyaga yetmagan farzandlarining huquq va manfaatlarini himoya qilish choralarini koʻrishlari kerak. Sudya nikohdan ajratish haqidagi arizani qabul qilishda, shuningdek sud ishni koʻrish jarayonida, er-xotin nikohdan ajralgan taqdirda, oʻrtalaridagi farzandlarini taʼminlash va tarbiyalash haqida oʻzaro kelishuvga kelgan-kelmaganligini aniqlashi shart. Agar bunday kelishuv boʻlmagan boʻlsa, sudya bolalarning qaysisi ota-onadan qaysi birida qolishi va ularning taʼminoti uchun nafaqa undirish masalasini hal qilish tartibini tushuntiradi. Shuningdek, sud ajrashayotgan ota-onaga boladan alohida turadigan ota yoki ona bolani taʼminlash va tarbiyalashda ishtirok etishga majburligi, bola bilan birga ota yoki ona boshqa turadigan ota yoki onaga bu masalada qarshilik koʻrsatishga haqli emasligini tushuntirishi lozim. Ota yoki onaning bolani oʻz tarbiyasiga olib berish haqidagi daʼvosi rad qilingan holda bu ota yoki ona otalik yoki onalik huquqidan mahrum qilinmaydi. Sharoitlar oʻzgarganda (ota yoki ona bilan bola oʻrtasidagi munosabatlar tiklangan, bolaning yashash sharoitlari yomonlashgan va boshqa hollarda) manfaatdor ota yoki ona bolani oʻz tarbiyasiga olib berish haqida qaytadan daʼvo qoʻzgʻash huquqiga ega. 16. Voyaga yetmagan bolalarning huquq va manfaatlarini har tomonlama himoya qilish maqsadida, sud ishda aniqlangan holatlarga muvofiq OKning 44-moddasi 2-qismidagi qoidani hisobga olgan holda daʼvo qoʻzgʻatilgan-qoʻzgʻatilmaganligidan qatʼi nazar bolalar tarbiyasi uchun nafaqa undirish masalasini muhokama qilishi mumkin. Ishni koʻrish boshqa kunga qoldirilgan va er-xotinga yarashish uchun muhlat berilganda sud FPKning 263-moddasi va OKning 112-moddasiga koʻra ish koʻrilguniga qadar bolalar taʼminoti uchun nafaqa undirish masalasini muhokama qilishga haqli. Nikohdan ajratish haqidagi daʼvo rad qilingan holda nafaqa undirish toʻgʻrisidagi talab mazmunan koʻrish uchun alohida ish yuritishga ajratiladi. 17. Agar nafaqa undirish haqidagi talab sirtdan hal qiluv qarori chiqarish tartibida (FPKning 224-moddasi) hal qilingan boʻlsa, nafaqa toʻlashga majbur boʻlgan shaxs sudning qaroridan norozi boʻlgan taqdirda hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqida sudga ariza berishi mumkin. Agar qarzdor sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorning bekor qilinishini talab qilsa, sudya nafaqa undirish haqidagi ushbu qarorni bekor qilish haqida ajrim chiqaradi va ishni Fuqarolik-protsessual kodeksida belgilangan qoidalar boʻyicha koʻradi (OK 235-modda). Nikohdan ajralish protsessida qoʻzgʻatilgan nafaqa undirish haqidagi talabni alohida ish yuritishda koʻrishda, agar FPKning 263-moddasi tartibida muqaddam nafaqa undirilmagan boʻlsa, Oila kodeksining 136-moddasiga koʻra, nafaqa sudga murojaat qilingan kundan boshlab undirilishini, agar sud tomonidan daʼvogar aliment undirish uchun barcha choralarni koʻrishiga qaramay, javobgar uni toʻlashdan bosh tortgani sababli aliment undira olmaganini, shuningdek daʼvogar oilani saqlab qolish maqsadida yoki boshqa uzrli sabablar bilan oʻz vaqtida daʼvo taqdim qilmaganligi aniqlansa, sud ish holatlariga qarab, oʻtgan vaqt uchun, ammo uch yildan ortiq boʻlmagan muddatga aliment undirish mumkinligini nazarda tutishi lozim. Bolalar taʼminoti uchun nafaqa undirish toʻgʻrisidagi daʼvo qoʻzgʻatilganda, ikkinchi tomon tugʻilish toʻgʻrisidagi yozuvlarni qayd qilish daftaridagi yozuvda otasi yoki onasi deb yozilganiga eʼtiroz bildirsa, bu ikki talab nikohdan ajratish haqidagi ishdan alohida ish yuritishda birgalikda koʻrish uchun ajratilishi lozim. 18. Nikohdan ajratish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud er-xotinning oʻzaro munosabatlarini, nikohdan ajratish uchun qoʻyilayotgan asoslarni, er-xotin oʻrtasidagi kelishmovchilikning asl sabablarini har tomonlama tekshirishga majbur. Sudlar oilaning barbod boʻlganlik sabablarini aniqlab, er-xotinning noloyiq xatti-harakati hamda oilaning barbod boʻlishiga sababchi boʻlgan boshqa shaxslar ustidan alohida ajrimlar chiqarishi, tarbiyaviy xaraktyerga ega boʻlgan choralar koʻrishi, oilaviy kelishmovchiliklarni echishga yordam berish uchun ajrim nusxalarini ularning ish, oʻqish yoki yashash joylaridagi xotin-qizlar qoʻmitalariga yuborishi zarur. Nikohdan ajratish haqida daʼvo qoʻzgʻatishga er-xotindan birining spirtli ichimliklarni suiisteʼmol qilishi sabab boʻlgan boʻlsa, sudlar surunkali ichkilikbozlik kasaliga duchor boʻlgan shaxsni majburiy davolashga yuborish chorasini koʻrishlari lozim. Shu maqsadda, sud, qoidaga koʻra, ishni er-xotinning har ikkalasi ishtirokida koʻrishi lozim. Er-xotindan biri kelmaganida ishni koʻrishga faqat favqulodda hollardagina (FPKning 174-moddasi) va asoslantirilgan sudning ajrimiga koʻra yoʻl qoʻyilishi mumkin. Er-xotindan biri doimiy yashash uchun Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga koʻchib ketgan boʻlsa, sud ishning koʻrilishi haqida unga xabar qiladi va uning sudga kelish imkoniyati boʻlmaydigan hollarda sud tegishli ajrim chiqarib, ishni mazmunan koʻradi. 19. Oiladagi vaqtinchalik kelishmovchilik, tasodifiy sabablarga koʻra er-xotin oʻrtasida kelib chiqqan nizolar, shuningdek jiddiy asoslarga ega boʻlmagan sabablarga koʻra er-xotindan birining yoxud har ikkalasining nikoh munosabatini davom ettirishini xohlamasligi nikohni bekor qilish uchun yetarli asos boʻla olmaydi. Er-xotinning bundan buyon birgalikda yashashiga va oilani saqlab qolishga imkoniyat yoʻqligi, yaʼni oilaning tamomila barbod boʻlganligi aniqlansagina, sud nikohdan ajratish haqidagi talabni qanoatlantirishga haqli (OKning 41-moddasi). 20. Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 44-moddasida, nikohdan ajratish toʻgʻrisida hal qiluv qarori chiqarish vaqtida sud tomonidan hal etiladigan masalalar yoritilgan. Nikohdan ajratish haqidagi daʼvo bilan bir vaqtda er-xotinning ushbu qonunda koʻrsatilgandan tashqari boshqa talablarini koʻrib chiqish qonunda koʻzda tutilmagan. Er-xotinning nikohgacha boʻlgan xususiy va boshqa mulklarini undirish haqidagi talablari nikohdan ajratish ishida koʻrilishi mumkin emas. Agar nikohdan ajratish masalasi koʻrilayotgan sud jarayonida ushbu ish bilan birga hal qilinishi mumkin boʻlmagan talablar qoʻyilgan boʻlsa, bu talablar koʻrmasdan qoldiriladi va sud manfaatdor tarafga nizoni umumiy asoslarda, alohida daʼvo qoʻzgʻatish yoʻli bilan (davlat bojini toʻlab) hal etish mumkinligini tushuntiradi. Sud bir ish yuritishda bir-biriga bogʻliq boʻlgan nikohdan ajratish va nikohni haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi daʼvolarni hal qilishga haqli. 21. Oila kodeksining 29-moddasi er-xotinga nikohda boʻlgan davrlarida va er-xotin nikohdan ajratilgan taqdirda oʻzgalarning mulki huquq hamda majburiyatlarini belgilovchi kelishuv tuzishlariga imkon berishiga sudlarning eʼtibori qaratilsin. Nikoh shartnomasining subyektlari boʻlib faqat nikohga kiruvchi shaxslar va er-xotinlar boʻlishi mumkin. 22. Nikoh shartnomasi nikoh davlat roʻyxatiga olinguniga qadar ham, shuningdek nikoh davrida ham tuzilishi mumkinligini, nikoh davlat roʻyxatiga olinguniga qadar tuzilgan nikoh shartnomasi nikoh davlat roʻyxatiga olingan kundan boshlab kuchga kirishini, nikoh shartnomasi yozma shaklda tuzilib, notarial tartibda tasdiqlanishi lozimligini nazarda tutish lozim. Nikoh shartnomasi er va xotinning mavjud mol-mulkiga nisbatan ham, boʻlgʻusi mol-mulkiga nisbatan ham tuzilishi mumkin. Nikoh shartnomasiga Oila kodeksining 31-moddasida koʻrsatilgan munosabatlardan tashqari, er va xotinning mulkiy munosabatlariga oid boshqa qoidalar ham kiritilishi mumkin. 23. Oila kodeksining 23-moddasi er va xotinning nikoh davomida orttirgan mol-mulklari, shuningdek nikoh qayd etilgunga qadar, boʻlajak er-xotinning umumiy mablagʻlari hisobiga olingan mol-mulklari, agar qonun yoki nikoh shartnomasida boshqacha hol koʻrsatilmagan boʻlsa, ularning birgalikdagi umumiy mulklari ekanligini belgilaydi. Er va xotinning nikoh davomida orttirgan mol-mulklari jumlasiga er va xotin har birining mehnat faoliyatidan, tadbirkorlik faoliyatidan va intellektual faoliyat natijalaridan orttirgan daromadlari, ular tomonidan olingan pensiyalar, nafaqalar, shuningdek maxsus maqsadga moʻljallanmagan boshqa pul toʻlovlari kiradi. Nikohni FHDY organlarida qayd qildirmagan holda bir oila boʻlib yashagan shaxslarning mulkiy munosabatlari fuqarolik qonunlari meʼyorlari bilan tartibga solinadi. 24. Oila kodeksining 25-moddasiga muvofiq, er va xotinning nikohga qadar oʻziga tegishli boʻlgan mol-mulki, shuningdek ulardan har birining nikoh davomida hadya, meros tariqasida yoxud boshqa bepul bitimlar asosida olgan mol-mulklari ulardan har birining oʻz mulki hisoblanadi. Er-xotinning tekinga olgan mulklari, jumladan toʻy munosabati bilan olgan sovgʻalar (toʻydan keyin oʻtkaziladigan marosimlardan olgan sovgʻalari), agar ular umumiy foydalanish buyumlaridan iborat boʻlsa, er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki tarkibiga kiradi. Agarda toʻy sovgʻalari er-xotindan birining shaxsiy foydalanishi uchun moʻljallangan boʻlsa, ular oʻsha er yoki xotinning xususiy mulki hisoblanadi (qimmatbaho va serhasham buyumlar bundan mustasno). Er-xotinning nikohga (toʻyga) qadar olgan hadyalari (masalan, kelinning sepi va sh.oʻ.), bu buyumlardan turmushda foydalanish imkoniyatidan qatʼi nazar, ularning birgalikdagi umumiy mulki tarkibiga kirmaydi. Agar er-xotinning har biriga tegishli boʻlgan mulkiga nikohlari davomida shu mulkning qiymatidan ancha oshiq mablagʻ sarflanganligi (qayta taʼmirlash, qoʻshimcha qurilish qilish, qayta oʻzgartirish va h.k) aniqlansa, bu mulk er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki deb topilishi mumkin. 25. Nikohdan ajratish haqidagi nizoni hal qilishda, sudlar toʻyni oʻtkazishga ketgan sarf-xarajatlarni undirish toʻgʻrisidagi talablarning qanoatlantirmasligini nazarda tutishlari shart (OKning 44-moddasi). 26. Er va xotinning umumiy daromadlari hisobiga olingan koʻchar va koʻchmas ashyolari, qimmatli qogʻozlari, paylari, omonatlari, kredit muassasalariga yoki boshqa tijorat tashkilotlariga kiritilgan kapitaldagi ulushlari hamda er va xotinning nikoh davomida orttirgan boshqa har qanday mol-mulklari, ular er yoki xotindan birining nomiga rasmiylashtirilgan yoxud pul mablagʻlari kimning nomiga yoki er va xotinning qaysi biri tomonidan kiritilgan boʻlishidan qatʼi nazar, agar qonun yoki nikoh shartnomasida boshqacha holat koʻrsatilmagan boʻlsa, ular ham er va xotinning umumiy mol-mulki hisoblanadi. 27. Jamgʻarma va kredit muassasalari yoki boshqa tijorat tashkilotlariga kiritilgan kapitaldagi ulushlar faqat qayd qilingan nikohda turgan er-xotin oʻrtasida boʻlinishi mumkin. Er-xotindan biri, ikkinchisi tomonidan uchinchi shaxs nomiga qoʻyilgan omonatning boʻlinishini talab qila olmaydi. Er-xotindan birining nomiga qoʻyilgan omonatni boʻlish haqidagi nizoni uchinchi shaxslarning talabiga koʻra alohida ish yurgizishga ajratib boʻlmaydi, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 768-moddasida koʻrsatilgan hol bundan mustasnodir. Omonatning uchinchi shaxs mablagʻi hisobiga (pul yuborish, oʻtkazish va h.k.) yigʻilganligini aniq isbotlovchi dalillar sudga taqdim qilingan taqdirda, mazkur shaxs er-xotinga nisbatan omonatni boʻlish haqida emas, balki nizolashayotgan summani qaytarib berish toʻgʻrisida alohida tartibda daʼvo qoʻzgʻatishi mumkin. 28. Fermer xoʻjaligi va dehqon xoʻjaligi aʼzolarining birgalikdagi mulki boʻlgan mol-mulkka nisbatan er va xotinning egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish huquqlari fermer xoʻjaligi va dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisidagi qonunlarda belgilanadi. Fermer xoʻjaligi va dehqon xoʻjaligining mol-mulkini boʻlish Fuqarolik kodeksining 223 va 225-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar asosida amalga oshiriladi. 29. Oila kodeksining 27-moddasiga muvofiq, er-xotin oʻrtasida boʻlinadigan mulklar tarkibiga ularning nikoh davomida orttirgan va mavjud boʻlgan yoxud uchinchi shaxslarda boʻlgan, mulklari (shu jumladan, pul mablagʻlari) kiradi. Er-xotinning umumiy mol-mulkini boʻlishda er va xotinning umumiy qarzlari ularga belgilangan ulushlarga mutanosib ravishda har ikkalasi oʻrtasida taqsimlanadi. Agar er-xotindan biri umumiy mulkni eri yoki xotinining ixtiyoriga qarshi va oila manfaatiga mos boʻlmagan holda oʻz ixtiyori bilan ishlatib yuborgan yoki boshqa shaxsga oʻtkazgan boʻlsa, uni boʻlishda bu mulk yoki uning qiymati hisobga olinadi. Oilaviy munosabatlar tugatilganida, sud er va xotin alohida yashagan davrda orttirgan mol-mulkini ulardan har birining oʻz mulki deb topishi mumkin. 30. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, er (xotin)ning majburiyatlari boʻyicha haq undirish faqat uning mol-mulkiga qaratilishi mumkin. Bu mol-mulk yetarli boʻlmasa, haq undirish er-xotinning mol-mulkiga qaratish uchun kreditor qarzdor er (xotin) ulushini er-xotinning umumiy mol-mulkidan ajratib berilishini talab qilishga haqlidir. 31. Er-xotindan birining majburiyatlari boʻyicha orttirgan barcha ashyolari oila ehtiyojlari uchun ishlatilganligi aniqlansa, er-xotinning umumiy majburiyatlari boʻyicha, shuningdek ulardan birining majburiyatlari boʻyicha haq undirish er-xotinning umumiy mol-mulkiga ham qaratiladi. Bu mol-mulk yetarli boʻlmagan taqdirda er-xotin koʻrsatib oʻtilgan majburiyatlar yuzasidan ularning har biriga qarashli mol-mulk bilan sherik javobgar boʻladilar. Voyaga yetmagan bolalar ehtiyojini qondirish uchun olingan buyumlar boʻlinmaydi hamda bolalar er va xotindan qaysi biri bilan yashasa, unga kompensatsiyasiz beriladi. Er va xotinning umumiy mol-mulki hisobidan oʻrtadagi voyaga yetmagan bolalar nomiga qoʻyilgan omonatlar oʻsha bolalarga tegishli hisoblanib, er-xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish paytida eʼtiborga olinmaydi. 32. Er va xotinning umumiy mol-mulkini boʻlishda hamda ularning shu mol-mulkdagi ulushlarini aniqlashda agar er va xotin oʻrtasidagi nikoh shartnomasida boshqacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, er va xotinning ulushlari teng hisoblanadi. Sud voyaga yetmagan bolalarning manfaatini yoki er-xotindan birining eʼtiborga sazovor manfaatlarini hisobga olib, jumladan agar er yoki xotin uzrsiz sabablarga koʻra daromad olmagan boʻlsa yoki er va xotinning umumiy mol-mulkini oila manfaatlariga zarar yetkazgan holda sarflagan boʻlsa, er va xotinning umumiy mol-mulkidagi ulushlari tengligidan chekinishga haqlidir. Agar er va xotindan biri umumiy mol-mulkni er yoki xotinning erkiga zid ravishda va oila manfaatiga mos boʻlmagan holda oʻz xohishiga koʻra sarflagan yoki boshqa shaxsga oʻtkazgan boʻlsa, uni boʻlishda bu mol-mulk yoki uning qiymati hisobga olinadi. Sud er-xotinning umumiy mulkidagi hissani teng qilib belgilash qoidasidan chetga chiqish asoslarini hal qiluv qarorida koʻrsatishi shart. 33. FPKning 210-moddasiga muvofiq, sud mol-mulkni asl holida undirish toʻgʻrisida chiqargan hal qiluv qarorida, agar hal qiluv qarorini ijro etish vaqtida boʻlingan mulk naqd boʻlmasa, javobgardan undirib olinishi lozim boʻlgan mulkning qiymatini ham hal qiluv qarorida koʻrsatishi shart. Er-xotindan biriga u yoki bu mulkni asl holida berish masalasini hal etishda sud mulkning xarakteri va qanday ehtiyoj uchun moʻljallanganligani, sotib olish shartlarini va boshqa eʼtiborga molik holatlarni eʼtiborga olishi lozim. Chunonchi, avtomobilni boʻlishda sud er-xotindan qaysi biri undan haqiqatda foydalanganligini, texnik holatiga qarab kelganligini, uni boshqarish uchun huquqi borligini va h.k.larni eʼtiborga oladi. 34. Er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki boʻlgan uy-joyni boʻlish haqida nizo boʻlgan taqdirda, sudlar uy-joyga boʻlgan umumiy mulk huquqini tartibga soluvchi qonun normalari talablarini hisobga olgan holda uyni asl holida boʻlish mumkinligi masalasini muhokama qilishlari lozim. Uy-joyning qiymati hal qiluv qarori chiqarilayotgan vaqtdagi nizoli uy joylashgan hududda amalda boʻlgan narxdan kelib chiqqan holda belgilanadi. Er-xotinning boshqa mulklari qiymatini, ularning ishlatilganlik darajasini hisobga olgan holda, aniqlash uchun, zarur hollarda tegishli ekspertiza tayinlash mumkin. Mulklarning qiymati oʻzgarganda ularning qiymati hal qiluv qarori chiqarilayotgan kunda amalda boʻlgan narxlar boʻyicha belgilanadi. 35. Bolalar ham oʻzlariga tegishli boʻlgan mulklar va ulardan kelgan daromadlarga mulkdor hisoblanishlariga sudlarning eʼtibori qaratilsin. Ota-ona va bolalarning oʻrtasida kelib chiqqan umumiy mulklariga bolalarning egalik qilishi, ulardan foydalanishi va ularni tasarruf etishi fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadi. 36. Oila kodeksi 27-moddasining 9-qismida koʻrsatilgan, ajralgan er-xotinning birgalikdagi umumiy mulkini boʻlish haqidagi talablari uchun belgilangan uch yillik daʼvo muddatining oʻtishi, er yoki xotin oʻzining huquqi buzilganini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlanadi. Daʼvo muddati nikohdan ajratish haqidagi sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab hisoblanadi. 37. Sud nikohdan ajratish haqidagi daʼvoni rad etgan boʻlsa, nikohdan ajratish bilan birga berilgan boshqa nizolarni hal qilmaydi. Bunday vaziyatda taraflar sudlovlik haqidagi qoidaga rioya qilgan holda bu talablar boʻyicha qaytadan daʼvo qoʻzgʻatishga haqlidirlar. 38. Nikohdan ajratish yoxud nikohdan ajratishni rad qilish haqidagi hal qiluv qarori qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi hamda sud majlisida har tomonlama tekshirilgan dalillarga asoslangan boʻlishi lozim. Hal qiluv qarorining asoslantirish qismida sud tomonidan aniqlangan er-xotin oʻrtasidagi kelishmovchiliklarning sabablari, sudning oilani saqlash imkoniyati borligi yoxud uning batamom barbod boʻlganligi haqidagi xulosaga kelishi uchun asos boʻlgan dalillar, sudning u yoki bu dalillarni inobatga olmasligi uchun asos qilib olgan vajlari, sud qoʻllagan qonunlar koʻrsatiladi. Nikohdan ajratish haqidagi daʼvoni qanoatlantirish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarorining xulosa qismi taraflarning barcha talablari boʻyicha, shu jumladan birgalikda koʻrish uchun birlashtirilgan talablari boʻyicha ham sudning xulosalarini oʻz ichiga olishi lozim. Shuningdek, hal qiluv qarorining bu qismida zarur maʼlumotlar (nikoh qayd qilingan vaqt, dalolatnoma yozuvining soni, nikohni qayd qilgan organning nomi, 18 yoshgacha boʻlgan bolalarning soni) ham koʻrsatilishi lozim. Er-xotinning familiyalari hal qiluv qarorida nikoh qayd etilganlik haqidagi guvohnoma asosida yoziladi. Nikohga kirgan vaqtda familiya oʻzgargan boʻlsa, hal qiluv qarorining kirish qismida nikohgacha boʻlgan familiya ham koʻrsatiladi. Nikohga kirish vaqtida oʻz familiyasini oʻzgartirgan er (xotin) nikohdan ajratilgandan keyin ham shu familiyada qolishga haqli yoxud uning xohishiga binoan sud tomonidan nikohdan ajratish toʻgʻrisidagi qaror chiqarilayotganda unga nikohgacha boʻlgan familiyasi qaytarilishi mumkin. hal qiluv qarorida er-xotindan qaysi biridan va qaysi miqdorda davlat boji undirilishi va er-xotindan qaysi biri uni toʻlashdan ozod qilinganligi haqida toʻliq va aniq maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim. Nikohdan ajratilgan holda er-xotindan undirilishi lozim boʻlgan davlat bojining miqdorini belgilashda sud ularning har birining moddiy ahvolini, oilaning barbod boʻlishidagi aybi darajasini va boshqa muayyan holatlarni, jumladan voyaga yetmagan bolalarning er-xotindan qaysi biri bilan yashash uchun qolayotganligini hisobga oladi. 39. Sudlarga tushuntirilsinki, xuddi shu taraflar tomonidan avvalgi asoslar boʻyicha nikohdan ajratish haqida qaytadan berilgan daʼvo ariza sudning ish yuritishiga sudning daʼvoni rad qilish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori yoxud daʼvogarning daʼvodan voz kechgani yoki taraflar yarashganligi sababli ish yuritishni tugatish haqidagi ajrimi qonuniy kuchga kirganidan soʻng olti oydan kam boʻlmagan muddat oʻtgach, qabul qilinishi mumkin. Bunday daʼvo ariza yangi asoslarga koʻra yuqoridagi muddatga rioya qilinmasdan ham berilishi mumkin. 40. Taraflarning yarashganligi uchun, shuningdek boshqa asoslarga koʻra ish yuritish tugatilganda, sud FPKning 237-moddasiga muvofiq ajrim chiqarishi lozim va taraflarga nikoh haqidagi guvohnomani qaytarib berishga majbur. 41. Taraflarga yarashishi uchun muhlat berishda ham, shuningdek ishni mazmunan koʻrishda ham, oilani saqlab qolish manfaati uchun ehtiyoj yuzaga kelsa, zarur hollarda, jamoat vakillarini ishga jalb qilish sudlarga tavsiya qilinsin. 42. Nikohdan fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida ajratilganda fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organida nikohdan ajratilganlik roʻyxatga olingan kundan, nikohdan sudda ajratilganda esa, sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab nikoh tugatilgan hisoblanadi. Oila kodeksining 47-modda 1-qismida belgilangan nikohning tugatilish vaqti 1998-yil 1-sentabrdan keyin ajratilgan nikohlarga tatbiq etiladi. Nikohdan ajratish haqidagi hal qiluv qarori fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlarida davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim. Nikohdan ajratish toʻgʻrisidagi sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori nusxasi nikohdan ajratilganlik toʻgʻrisidagi guvohnomaga tenglashtiriladi (OKning 47-modda). 43. Oila kodeksining 49-moddasiga muvofiq, qonunda belgilangan nikoh tuzish shartlarini buzib qayd qilingan nikoh sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Jumladan, nikoh tuzish uchun nikohlanuvchilarning oʻzaro roziliklari boʻlmasa, boshqa bekor qilinmagan nikoh mavjud boʻlsa, nasl-nasab shajarasi boʻyicha toʻgʻri tutashgan qarindoshlar oʻrtasida, tugʻishgan va oʻgay aka-ukalar bilan opa-singillar oʻrtasida tuzilgan boʻlsa, loaqal bittasi ruhiyat buzilishi (ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi) sababli sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs bilan, nikoh yoshiga yetmagan shaxs bilan nikohga kirilgan boʻlsa soxta nikoh, yaʼni er-xotin yoki ulardan biri oila qurish maqsadini koʻzlamay tuzgan nikoh haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Agar nikohga kiruvchining nikohni qayd qilish vaqtida oʻz harakatlarining mohiyatini tushunmaganligi va ularni idora qila olmaganligi, shu sababli nikohga kirishga haqiqiy roziligini ifoda eta olmaganligi aniqlansa ham nikoh haqiqiy emas deb topilishi mumkin. 44. Agar sud tomonidan nikohdan ajratish haqida hal qiluv qarori chiqarilgan boʻlsa, nikohni haqiqiy emas deb topish haqidagi daʼvo, qayd qilingan qaror bekor qilinganidan keyingina koʻrilishi lozim, chunki sud bunday qarorni qabul qilishda nikohning haqiqiylik faktidan kelib chiqqan. FPKning 60-moddasiga muvofiq, bunday hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar va huquqiy munosabatlarga oʻsha shaxslar ishtirok etayotgan boshqa fuqarolik ishlarini koʻrayotganda yangidan isbot qilinmaydi. 45. Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida nikohdan ajratilgan, keyinchalik esa nikohdan ajratish qayd qilinganlik yozuvini bekor qilish va uni haqiqiy emas deb topish haqida talab qoʻyilganida, sud bu har ikki talabni bir vaqtda hal qiladi. 46. Ish boʻyicha nikohdan ajratish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori apellatsiya, kassatsiya yoki nazorat tartibida bekor qilinganidan keyin sud ishni yangidan koʻrishda nikohdan ajratilganlik fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida qayd qilingan-qilinmaganligini tekshirishga majbur. Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida nikohdan ajralish qayd qilingan taqdirda sud yangi qaror chiqara turib, bu yozuvni bekor qilish masalasini hal qilishi shart. Agar bu vaqtga qadar er-xotindan biri yangi nikohga kirgan boʻlsa, bu nikohning haqiqiy emaslik masalasi birinchi nikohdan ajratish haqidagi daʼvoni rad qilish toʻgʻrisida chiqarilgan hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin manfaatdor shaxsning daʼvosiga koʻra hal qilinishi lozim. 47. Nikohdan ajratish haqidagi ishlar boʻyicha sud majlisi bayonlari FPKning 21-moddasi talablariga mos kelishi lozim. Jumladan, ularda sud muhokamasining barcha ahamiyatli holatlari: daʼvogar va javobgar toʻgʻrisidagi, bolalar va ularning yoshlari haqidagi maʼlumotlar, daʼvoning mohiyati yuzasidan toʻliq tushuntirishlar, guvohlar bayonotlari, sud tomonidan boshqa dalillarning tekshirilganligi, shuningdek sudning taraflarni yarashtirish borasida qilgan harakatlari koʻrsatilishi shart. 48. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyat sudlari va Toshkent shahar sudi raislarining eʼtiborlari nikohdan ajratish haqidagi hal qiluv qarorlari ustidan protest keltirish masalasini, jumladan er-xotindan biri boshqa nikohga kirgan boʻlsa, chuqur mulohaza qilib hal etish zarurligiga qaratilsin. Nikohdan ajratish haqidagi sudning hal qiluv qarorlarini nazorat tartibida bekor qilishga taraflarning alohida ahamiyatga molik boʻlgan huquqlari buzilgan taqdirda va taraflardan birining shikoyati boʻlganda, faqat favqulodda hollardagina yoʻl qoʻyilishi mumkin. 49. Nikoh va oila qonunchiligi toʻgʻri tatbiq qilinishini taʼminlash maqsadida Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyat sudlari va Toshkent shahar sudiga: a) nikohdan ajratish haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirish; b) sudyalar bilan seminar mashgʻulotlari oʻtkazish va qonunchilikni targʻibot qilishda faol ishtirok etish majburiyati yuklatilsin. 50. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 19-iyuldagi Oʻzbekiston Respublikasi sudlari tomonidan “Nikohdan ajratish haqidagi ishlarni koʻrishda qonunlarni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 17-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.