“Yer osti boyliklari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq normativ hujjatlarni tasdiqlash haqida
(law, 2018-12-05)

“Yer osti boyliklari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: Quyidagilar tasdiqlansin: Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratish tartibi toʻgʻrisida Nizom 1-ilovaga muvofiq; Qazib olingan va qazib olish jarayonida nobud boʻlgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer osti boyliklaridan foydalanuvchi hisobidan chiqarish tartibi toʻgʻrisida Nizom 3-ilovaga muvofiq; Foydali qazilmalarni qazish chogʻida yer osti boyliklarini muhofaza qilishning yagona qoidalari 4-ilovaga muvofiq. 1. Mazkur Nizom “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni va “Sanoatgeokontexnazorat” — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Yer qaʼrini geologik oʻrganish, sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi toʻgʻrisidagi Nizom talablari hisobga olingan holda ishlab chiqilgan. Nizom foydali qazilmalarni qazib olish uchun respublika hududida Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan foydali qazilmalarni* qazib olish uchun kon ajratishning yagona tartibini belgilaydi. Litsenziyaga muvofiq va yer osti boyliklaridan foydalanish huquqini beruvchi litsenziyada koʻrsatilgan maqsadlarda foydalanishga berilgan maydoni va chuqurligiga koʻra cheklangan yer osti boyligining geometriklashtirilgan uchastkasi kon ajratish deb ataladi. Kon ajratish kon ajratish dalolatnomasi (Nizomga 1-ilova) asosida amalga oshiriladi. Dalolatnoma litsenziya egasining litsenziya bilan berilgan yer osti boyligidan foydalanish huquqini amalga oshirish huquqini tasdiqlaydi. 2. Nizom, mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, foydali qazilmalarni, shu jumladan texnogen hosilalarni qazib oluvchi korxonalarni loyihalashtiruvchi, quruvchi, rekonstruksiya qiluvchi, kengaytiruvchi yer osti foydalanuvchilarining barchasi uchun majburiy hisoblanadi. 3. Foydali qazilmalar konini yoki uning bir qismini litsenziyasiz va kon ajratilmasdan yoki uning chegarasidan tashqarini ishlatish yer osti boyliklaridan oʻzboshimchalik bilan foydalanish hisoblanadi va ishlab chiqarish xarajatlari qoplanmagan holda belgilangan tartibda toʻxtatiladi. 4. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratish yer ostining mazkur uchastkasidan foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnoma (litsenziya)ni qonunda belgilangan tartibda rasmiylashtirgan (olgan) Oʻzbekiston Respublikasining, boshqa davlatlarning yuridik va jismoniy shaxslariga, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga berilishi mumkin. 5. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun ajratiladigan yoki uning bir qismi asosiy qazilma va u bilan birgalikda joylashgan foydali qazilmalar va ularning tarkibidagi komponentlar zaxiralari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha Davlat komissiyasi (OʻR ZDK) yoki Davlat geologiya qoʻmitasi huzuridagi foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha Markaziy komissiyasi (ZMK) tomonidan tasdiqlangan va kon belgilangan tartibda sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirilishi uchun berilgan, shuningdek yer osti boyliklarini muhofaza qilish va litsenziya hamda ishlarni bexatar olib borish qoidalari va normalari talablari hisobga olingan holda bajarilgan foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishning tasdiqlangan loyihasi mavjud boʻlgan taqdirda beriladi. 6. Yer ajratmasi loyihasiga quyidagilar ilova qilinishi kerak: sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun foydali qazilmalar konini berish-qabul qilib olish toʻgʻrisidagi dalolatnoma nusxasi — neft va gaz konlari uchun, bundan tashqari ularni qazish loyihasi tasdiqlanganligi toʻgʻrisidagi hujjatlar nusxasi; foydali qazilmalarni qazib olish korxonasini qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishning belgilangan tartibda kelishilgan va tasdiqlangan loyihasi (kon ajratmasi berish loyihasi koʻrib chiqilgandan keyin foydalanuvchiga qaytariladi); yerdan foydalanuvchining yer ajratishga roziligi toʻgʻrisidagi dastlabki xulosasi; boʻysunuviga koʻra yuqori tashkilotning yer ajratmasi berish toʻgʻrisida iltimosnomasi (tabiatdan foydalanuvchi mustaqil boʻlsa ushbu iltimosnoma talab qilinmaydi). Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi kon ajratmasi berish uchun boshqa vakolatli organlarda mavjud boʻlgan zarur hujjatlar va axborotlarni belgilangan tartibda oʻzaro axborot hamkorligi yoʻli bilan, shu jumladan elektron tarzda mustaqil ravishda oladi, ushbu bandda nazarda tutilgan hujjatlar va axborotlar bundan mustasno. 7. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun qurilayotgan, rekonstruksiya qilinayotgan va kengaytirilayotgan korxonalar uchun kon ajratish ushbu korxonalar qurilishi, rekonstruksiya qilinishi yoki kengaytirilishi boshlanishidan oldin rasmiylashtiriladi. 8. Foydali qazilmalarni qazuvchi va foydali qazilmalar konlarini ishlatuvchi korxonalar qurilishi uchun yer uchastkasi ajratish kon ajratilgandan keyin Oʻzbekiston Respublikasining yer qonunchiligida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. 9. Yer osti boyliklaridan foydalanuvchining unga ajratilgan konni boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga berishi taqiqlanadi. Korxonaning nomi oʻzgargan taqdirda kon ajratish dalolatnomasi va topografiya rejasi nusxasidagi yozuv qayta rasmiylashtiriladi. 10. Korxonalar, binolar, inshootlar, shaharlar va boshqa aholi punktlari, kurortlar, oʻrmonzor bogʻlar, qoʻriqxonalar, suv taʼminoti manbalari, daryolar, suv havzalari, tarix, madaniyat va sanʼat yodgorliklari, qimmatli qishloq xoʻjaligi ekinlari, chegara zonalari, aerodromlar, maxsus vazifali poligonlar, ajratib olingan zonalar, mustahkamlangan rayonlar, qabristonlar va boshqa obyektlar joylashgan joy hududi ostidagi foydali qazilma konlarini ishlatish uchun kon ajratish manfaatdor yuridik va jismoniy shaxslar hamda mahalliy hokimiyat organlari bilan kelishilgandan keyin amalga oshiriladi. 11. Maxsus vazifali yerlar doirasida kon ajratish qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. 12. Yer uchastkasidan foydalanish (egalik qilish) huquqining mavjudligi ushbu uchastkada joylashgan foydali qazilmalarni ishlatish huquqini bermaydi, mazkur boʻlimning 15-bandida nazarda tutilgan holatlar bundan mustasnodir. 13. Foydali qazilmalarni qazib olish boʻyicha korxonalarni qurish, rekonstruksiyalash va kengaytirish ishlarini mablagʻ bilan taʼminlashga faqat kon ajratishni tasdiqlovchi dalolatnoma mavjud boʻlganda yoʻl qoʻyiladi va u olib qoʻyilganda toʻxtatiladi. 14. Yer egalari va yerdan foydalanuvchilar ularga berilgan yer uchastkalari doirasida yer osti boyliklaridan keng tarqalgan foydali qazilmalarni, yer osti suvlarini xoʻjalik va maishiy ehtiyojlar uchun qazish maqsadida litsenziya berilmagan va kon ajratilmasdan quyidagi shartlarga rioya qilish sharti bilan foydalanish huquqiga ega boʻladilar: keng tarqalgan foydali qazilmalarni qazib olish ochiq usulda, bir oʻyiqning balandligi ikki metrdan va maydoni bir gektardan koʻp boʻlmagan holda amalga oshirilishi kerak; ish xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilingan holda olib borilishi kerak; unumdor qatlamni olib tashlash va saqlash, shuningdek buzilgan yerni keyinchalik qayta tiklash masalasi hal etilishi kerak; kon ishlari boshlanishidan 10 kun oldin mahalliy hokimiyat organlari va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi xabardor qilinishi kerak; qazib olingan keng tarqalgan foydali qazilmalar va yer osti suvlaridan yer uchastkasi egasi (foydalanuvchi)ning xoʻjalik yoki maishiy ehtiyojlari uchungina foydalanilishi kerak. Foyda olish maqsadida qazilgan foydali qazilmalarni boshqa korxonalar, tashkilotlar va fuqarolarga sotish yoki berishga yoʻl qoʻyilmaydi. 15. Foydali qazilmalarni qazuvchi korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish va kengaytirish ishlarini mablagʻ bilan taʼminlashga kon ajratilganligini tasdiqlovchi dalolatnoma mavjud boʻlgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi hamda dalolatnoma olib qoʻyilgach toʻxtatiladi. 1. Kon ajratish yer osti boyliklaridan foydalanuvchiga litsenziya konni sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun berish-qabul qilib olish dalolatnomasi boʻyicha sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun beriladigan tasdiqlangan zaxiralar joylashgan butun maydonga va uning chuqurligiga beriladi. Ushbu talab foydali qazilmalarning birgalikda joylashgan bir necha turlaridan iborat boʻlgan kompleks konlarga nisbatan ham tatbiq etiladi. Favqulodda hollarda ushbu konning muayyan uchastkasidan foydalanish huquqiga ega boʻlgan ikki yoki bir necha yer osti boyliklaridan foydalanuvchilarga foydali qazilmalarning yirik konlarini qazish uchun kon ajratilishi mumkin. Foydali qazilmalarning bir maydonda joylashgan har xil turlari konlarini qazish zarurati tugʻilganda kon ajratmalari har bir konni ishlatish uchun alohida beriladi. Ushbu holda, shuningdek foydali qazilma yirik konlari bir necha yer osti boyliklaridan foydalanuvchilar tomonidan qazilganda konni yoki uning qismlarini ishlatish izchilligi hamda kon ishlari oʻzaro aloqadorligi topilgan zaxiralarning yer qaʼridan eng toʻliq, kompleks va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq qazib olinishini, yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va ishlarni bexatar olib borish talablari bajarilishini taʼminlashi kerak. Bir maydondagi neft va gaz gorizontlari yer osti boyliklaridan ikkita foydalanuvchi tomonidan qazib olinganda mazkur Nizomda belgilangan tartibda ikkita mustaqil kon ajratmasi rasmiylashtirilishi zarur. 2. Qattiq foydali qazilmalar konlarini qazib olish uchun kon ajratish chegaralari Oʻzbekiston Respublikasi foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha Davlat komissiyasi tomonidan tasdiqlangan zaxiralar yoki ularning qismlari konturlari bilan belgilanadi, togʻ jinslari siljishi yoki karyer yon devorlari kengayishi zonalari hisobga olingan holda loyihalashtirish uchun Oʻzbekiston Respublikasi foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha Davlat komissiyasi tomonidan ruxsat berilgan hajmlardagi S toifasi ham shu jumlaga kiradi. Neft va gaz konlari uchun kon ajratish chegaralari har bir kon uchun Oʻzbekiston Respublikasi foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha Davlat komissiyasi tomonidan tasdiqlangan A+V+S toifalar zaxiralarining konturi boʻyicha, har qaysi zaxira uchun belgilanadi. Razvedka qilish tugallangan, 1 mln tonnagacha neft va 3 mlrd kub metrgacha gaz zaxiralari qazib olingan konlar uchun kon ajratmalari chegaralari Davlat komissiyasi tomonidan qabul qilingan A+V+S va S toifalar zaxiralari konturlari boʻyicha belgilanishi mumkin. Qazishda konturdan tashqari suv bilan toʻldirishni qoʻllash nazarda tutilgan konlar uchun kon ajratish chegaralari konturdan tashqari haydaydigan quduqlar joylashuvi perimetri boʻyicha belgilanadi. Kon uchastkalarini, ruda jismlarni mustaqil qazib olish uchun yaroqsiz boʻlgan togʻ jinslari va qatlamlarni ajratilgan kon tashqarisida qoldirish taqiqlanadi. 3. Ishlab turgan korxonaga ajratilgan kon chegarasidan tashqarida joylashgan kon uchastkalarini qazib olish uchun jalb etish maqsadida kesib olish mazkur Nizom bilan belgilangan tartibda yangi kon ajratish sifatida rasmiylashtiriladi. 4. Togʻ jinslari qatlami va ruda jismlardan iborat koʻmir konlari uchun kon ajratish barcha qatlamlar va ruda jismlari boʻyicha rasmiylashtiriladi. Agar ushbu zaxiralarni oʻyish qolgan qatlamlar va ruda jismlariga, zaxiralariga zararli taʼsir koʻrsatmasa yoki ularning keyinchalik qazib olinishini qiyinlashtirmasa va yer qaʼridagi mineral xomashyoning qoʻshimcha ravishda kamayishiga olib kelmasa, alohida qatlamlar va ruda jinslari, zaxiralari boʻyicha kon ajratishga, istisno tariqasida, yoʻl qoʻyiladi. 5. Yer ostini gazlashtirish usuli bilan qaziladigan koʻmir konlari chegarasida koʻmir qazib olish uchun kon ajratishga, ochiq yoki yopiq usul bilan qaziladigan koʻmir koni chegarasida yer ostini gazlashtirish uchun kon ajratishga faqat maxsus loyihalar boʻyicha va yer ostini gazlashtirish rayonida kon ishlarining xavfsizligi toʻgʻrisida va gazlashtirishning qoʻshni foydali qazilma konlariga zararli taʼsiri yoʻqligi haqida ekspert xulosasi mavjud boʻlgan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi. 6. Foydali qazilmalar konlarini qazish uchun kon ajratish muddati cheklanmagan va cheklangan muddatli boʻlishi mumkin. Foydalanish muddati cheklangan hollarda kon ajratish litsenziyada belgilangan muddatga, neft va gaz konlari uchun esa — 5 yildan koʻp boʻlmagan muddatga beriladi. Zarurat boʻlganda kon ajratishning amal qilish muddati uzaytirilishi mumkin. Kon ajratishning amal qilish muddatini uzaytirishda faqat kon ajratish dalolatnomasi va topografiya rejalaridagi yozuvlar qayta rasmiylashtiriladi. 7. Foydali qazilmalar konlarini qazish uchun kon ajratish loyihalari, odatda, Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi organlarida roʻyxatdan oʻtkazilgan ixtisoslashtirilgan loyiha tashkilotlari tomonidan ishlab chiqiladi. Kon ajratmalari loyihalarining foydali qazilmalarni qazuvchi korxonalar loyiha-konstruktorlik byurolari tomonidan ishlab chiqilishiga yoʻl qoʻyiladi. Foydali qazilmalarni qazuvchi korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishni loyihalashtirishda ( kon ajratmasi loyihasi texnik loyiha tarkibida ishlab chiqilgan taqdirda) loyihalash tashkiloti asosiy texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarni, oʻlchamlarni, chegaralarni va boʻlajak kon va yer ajratishning boshqa asosiy parametrlarini, shuningdek foydali qazilmalar zaxiralaridan oqilona foydalanishni, atrof tabiiy muhit, xodimlar va aholi, binolar va inshootlarning kon ishlatilishi bilan bogʻliq kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilinishini taʼminlaydigan chora-tadbirlarni belgilaydi. 1. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratish loyihasi tushuntirish xatidan va chizma materiallardan iborat boʻlishi kerak. 2. Tushuntirish xatida soʻralayotgan kon ajratishdan koʻzda tutilgan maqsad koʻrsatiladi hamda uni olish zarurligi asoslanadi, shuningdek quyidagi masalalar bayon qilinadi: foydali qazilmalarni qazuvchi korxonani loyihalashtiruvchi, loyihani kelishgan va tasdiqlagan tashkilotning nomi, shuningdek kon ajratish loyihasini tayyorlagan tashkilotning nomi; soʻralayotgan kon ajratish hududi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar (geografik va maʼmuriy holati, maydonning kattaligi, qishloq xoʻjaligi ekinlari va oʻrmonzorlar tavsifi, obodonligi, foydalanilishi va boshqalar) ; konning qisqacha geologik tavsifi (qatlamlar, ruda jinslari, togʻ jinslari va boshqalarning oʻlchami va elementlari), konni ishlatishning kon-geologiya va gidrogeologiya shart-sharoitlari, yondosh kon ajratish toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; konning razvedka qilinganligi, asosiy foydali qazilmalar va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalar zaxiralarining razvedka qilingan va tasdiqlangan, operativ hisobga olingan miqdori, sifati, toifaliligi va ashyoviy tarkibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ochiq usulda qazishda esa — shuningdek foydali qazilma ustida joylashgan jinslar haqidagi maʼlumotlar; kon ajratish chegaralarini asoslash; qazish chogʻida va keyinchalik ishlov berishda mineral xomashyodan kompleks foydalanish chora-tadbirlari. 3. Chizma materiallar yer ajratishning loyiha chegaralarida yuzaning topografik (gipsometrik) rejasi nusxasidan va amaldagi yoʻriqnomalar va uslubiy koʻrsatmalar talablariga muvofiq tuzilgan geologiya (tarkibiy) xaritalari va usti ochiq konlar nusxalaridan iborat boʻlishi kerak. Yuzaning topografik rejasi nusxasida yuza relyefi va tayanch geodeziya tarmogʻi punktlari, foydali qazilmalar qatlamlarining yer yuzasiga yoki choʻkindi qatlamlarga chiqishi, mavjud kon inshootlari (shaxtalar, shtolenlar, shurflar va boshqalar)ning ogʻzi, razvedka qilish maqsadida qazilgan quduqlar va boshqa quduqlar; oʻrmonzorlar va qishloq xoʻjaligi ekinlarining tashqi koʻrinishi, kon maydonidagi yerdan foydalanish va aholi punktlari chegaralari va yaqinidagi inshootlar, binolar, ularning qavatlari, qoʻshni va soʻralayotgan yer ajratish chegaralari, burchak nuqtalar va kon ishlarini bexatar olib borish chegaralari belgilangan holda yer ajratish koʻrsatilishi kerak. Topografik rejaning boʻsh qismida gorizontal yassilikda yer ajratmasi proyeksiyasi maydoni (gektarlarda), reja va usti ochiq kon boʻyicha grafik bilan belgilanadigan soʻralayotgan yer ajratmasi burchak nuqtalarining X,U, Z koordinatlari kattaligi, reja toʻldirilgan sana koʻrsatiladi. Rejaning yuqorigi oʻng tomonida 2-ilovaga muvofiq burchaklik shtamp qoʻyiladi. Topografiya rejasi nusxasi masshtabi tasvirlanayotgan uchastka oʻlchamiga, foydali qazilmalar qazish boʻyicha korxonaning xususiyati va vazifasiga bogʻliq holda qabul qilinadi, biroq u 1:5000 masshtabdan kam boʻlmasligi kerak. Anchagina maydonga ega boʻlgan kon ajratmalari uchun topografiya rejasi nusxasini 1:5000 dan 1:25000 gacha boʻlgan masshtabda taqdim etishga ruxsat beriladi. Kon ajratishni rasmiylashtirish uchun taqdim etilgan topografiya rejasi nusxalaridan biri polotno kalkada, lavsanda yoki ularda muhr yaxshi saqlanishini taʼminlaydigan boshqa materiallarda tayyorlanishi kerak. Geologiya xaritasi va usti ochiq konlar nusxalarida konning va unga tutashib ketgan hududning geologik tuzilishi, foydali qazilmalar qatlamlari konturlari, ularning yer yuzasiga va choʻkindi qatlamlarga chiqishi, tektonik buzilishlar, oʻpirilishlar joyi va uchastkalarning foydalanish uchun yaroqsiz boʻlgan boshqa joylari; konning va unga yaqin hududning gidrogeologik va muhandislik-geologik sharoitlari; foydali qazilmalar zaxiralarining tasdiqlangan va operativ hisobga olingan zaxiralari hisob-kitobi konturlari, soʻralayotgan yer ajratishning maydoni va chuqurligi boʻyicha konturlari koʻrsatilishi kerak. 4. Koʻmir konini qazish uchun yer ajratish loyihasida, shuningdek ularga yer ajratish loyiha konturi chizilgan holda 1:5000 masshtabida razvedka qilingan barcha qatlamlarning gipsometrik rejalari taqdim etilishi kerak. Ikki yoki undan koʻp qatlamlardan iborat boʻlgan koʻmir konini qazish uchun ajratilgan yer konturining topografiya rejasida siljish burchaklari hisobga olingan holda proyeksiyalar boʻyicha chekka burchak nuqtalari belgilanadi. 5. Neft va gaz konlarini ishlatish uchun kon ajratmalari olishda geologiya xaritasi oʻrniga har bir sanoat neft yoki gaz gorizonti boʻyicha kamida 1:50000 macshtabli A+V+S va S toifalar zaxiralari chegarali koʻrsatilgan holda tarkibiy xaritalar, shuningdek unumdor togʻ jinslari tizmasi va gorizontlar joylashgan joy chuqurligi koʻrsatiladigan tarkibiy xarita bilan bogʻliq boʻlgan geologik profillar (uzunasi va bir-biri bilan kesishadigan chiziq boʻylab) taqdim etilishi kerak. 6. Yer ajratmasi loyihasiga quyidagilar ilova qilinishi kerak: yer osti boyliklaridan foydalanish huquqi berilgan litsenziya; sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun foydali qazilmalar konini berish - qabul qilib olish toʻgʻrisidagi dalolatnoma nusxasi, neft va gaz konlari uchun bundan tashqari ularni qazish loyihasi tasdiqlanganligi toʻgʻrisidagi hujjatlar nusxalari taqdim etilishi kerak; Oʻzbekiston Respublikasi foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha Davlat komissiyasi (zaxiralar boʻyicha Markaziy komissiya)ning foydali qazilmalar zaxiralarini tasdiqlash toʻgʻrisidagi protokoli nusxasi, shuningdek ularni hisoblab chiqish jadvallaridan tegishli koʻchirmalar; foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonani qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirish loyihasining belgilangan tartibda kelishilgan va tasdiqlangan loyihasi (er ajratish loyihasi koʻrib chiqilgandan keyin yer osti boyliklaridan foydalanuvchiga qaytariladi); Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasining hududiy organlari tomonidan berilgan suvdan maxsus foydalanishga yoki suv isteʼmoliga ruxsatnoma; er ajratilganligiga rozilik bildirilganligi toʻgʻrisida yerdan foydalanuvchining dastlabki xulosasi; boʻysunishiga koʻra yuqori turuvchi tashkilotning kon ajratish toʻgʻrisidagi iltimosnomasi (agar tabiatdan foydalanuvchi mustaqil boʻlsa, ushbu iltimosnoma talab etilmaydi). 7. Kon ajratish loyihasini loyihalash tashkilotining direktori (bosh muhandisi) va kon ajratilishini soʻrayotgan korxona rahbari imzolaydilar, ularning imzolari muhr bilan tasdiqlanadi. 1. Foydali qazilmalar konini yoki uning uchastkasini qazish huquqiga litsenziya olgan yuridik yoki jismoniy shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga buyurtmanoma yuboradilar. Buyurtmanomada korxonaning nomi, uning idoraviy mansubligi va manzili, kon joylashgan joy koʻrsatiladi. Buyurtmanomaga ikki nusxada zarur ilovalar bilan birgalikda kon ajratish loyihasi ilova qilinadi. Buyurtmanomani foydali qazilmalar konini qazuvchi korxona rahbari yoki korxona boʻysunadigan yuqori tashkilotning rahbari imzolaydi. 2. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi, zarurat boʻlganda, ajratiladigan konni olishdan manfaatdor boʻlgan korxona vakili ishtirokida taqdim etilgan materiallarni koʻrib chiqadi hamda buyurtmanoma olingandan keyin 30 kundan kechikmay tegishli qaror chiqaradi. 3. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi kon ajratish toʻgʻrisidagi masalani hal etish chogʻida quyidagilarni koʻrib chiqadi va tekshiradi: loyihaga ilova qilinishi zarur boʻlgan hujjatlarning mavjudligi; yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va mazkur Nizom talablari hisobga olingan holda kon ajratmasi chegaralarining toʻgʻriligi va asoslanganligi; uning uchun kon ajratish soʻralayotgan foydali qazilmalarni qazuvchi korxonani qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirish loyihasining kondan oqilona, kompleks foydalanish va yer osti boyliklarini muhofaza qilish, ishlovchilarning va aholining salomatligi va hayoti xavfsizligini taʼminlash, binolar, inshootlar va boshqa obyektlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish bilan bogʻliq masalalar boʻyicha loyiha yechimlarining toʻliqligi va asoslanganligiga oid qismi; buzilgan yerlarni qayta tiklash chora-tadbirlari. 4. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasining kon ajratish loyihasi koʻrib chiqilishi natijalariga oid qarori barcha manfaatdor tashkilotlarga maʼlum qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasining qaroridan norozi boʻlingan taqdirda ushbu qaror ustidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sudga shikoyat qilinishi mumkin. 5. Kon ajratilganligini tasdiqlovchi dalolatnoma ikki nusxada tuziladi. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi rahbarining kon ajratish dalolatnomasidagi va topografiya rejasi burchakli shtampidagi imzosi muhr bilan tasdiqlanadi. 6. Kon ajratilganligini tasdiqlovchi dalolatnomaning va kon ajratishning rasmiylashtirilgan loyihasi birinchi nusxalari foydali qazilmalar konini qazuvchi korxonaga beriladi, ushbu hujjatlarning ikkinchi nusxalari esa Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasida saqlanadi. 7. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan ajratilgan konlarni hisobga olish 3-ilovada keltirilgan shakldagi daftarda amalga oshiriladi. 1. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun yer osti boyliklaridan foydalanish huquqi Oʻzbekiston Respublikasining yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi Qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda toʻxtatilishi, birmuncha vaqt toʻxtatilishi yoki cheklab qoʻyilishi mumkin. 2. Yer osti boyliklaridan foydalanuvchi tomonidan foydali qazilmalar konlarini ishlatish qoidalari va normalari buzilgan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi kon ajratib berilganligini tasdiqlovchi dalolatnomani bekor qiladi hamda yer osti boyliklaridan foydalanish huquqiga litsenziya bergan organlar oldiga litsenziyani bekor qilish masalasini qoʻyadi. 3. Foydali qazilmalarni qazuvchi korxona konservatsiya qilinganda yoki tugatilganda kon ajratish dalolatnomasi korxona konservatsiya qilinishi yoki tugatilishi toʻgʻrisidagi dalolatnoma belgilangan tartibda rasmiylashtirilgandan keyin 30 kun muddatda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga qaytariladi. 1. Yer ajratishni rasmiylashtirish, uni oʻz vaqtida olish va uning saqlanishi uchun mazkur Nizom bilan belgilangan tartibga rioya qilish uchun javobgarlik foydali qazilmalarni qazuvchi korxona rahbarlariga yuklatiladi, foydali qazilmalarni qazuvchi korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishni loyihalashda esa — loyiha bosh muhandisiga va loyiha tashkiloti rahbariga yuklatiladi. Foydali qazilmalarni qazuvchi korxonaning rahbarlari va mansabdor shaxslari shuningdek yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablari hamda yer ajratishni tasdiqlovchi dalolatnomada bayon qilingan yer osti boyliklaridan foydalanuvchining majburiyatlari buzilganligi uchun ham javob beradilar. Foydali qazilmalarni oʻzboshimchalik bilan qazib olishda aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar. 2. Yer osti boyliklaridan foydalanuvchilarda kon ajratishni tasdiqlovchi dalolatnomalar mavjudligi, kon ajratish hujjatlarining toʻliqligi va toʻgʻriligini, shuningdek kon ishlarini bajarish chogʻida yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablariga rioya etilishi ustidan nazoratni Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi amalga oshiradi. Korxona foydali qazilma konini qazib olish uchun ajratilgan konda quyidagilarni bajarishga majburdir: foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonaning tasdiqlangan loyihasiga, kon ishlarini rivojlantirish rejasiga, neft, gaz va yer osti suvlari konlarini qazib olish loyihalari va sxemalariga hamda texnikaviy foydalanish qoidalariga muvofiq konni qazib olish; ajratilgan kon va unga tutashib ketgan hududlarda barcha yer usti, yer osti inshootlarini, shuningdek atrof tabiiy muhitni kon ishlanmalarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish; zaxiralarning holati va harakati, foydali qazilmalarning kamayishi va aralashib ketishini hisobga olish, ishlanayotgan (yer qaʼrida vaqtincha konservatsiya qilingan) va u bilan qoʻshni konlarda foydali qazilmalar buzilishiga yoʻl qoʻymaslik; foydali qazilma ustida joylashgan jinslardan oqilona foydalanishni, shuningdek ularning jinslarini xususiyatlari va yerning qayta tiklanishi talablari hisobga olingan holda joylashtirilishini taʼminlash; ajratilgan kon ustidagi hududda, shuningdek foydali qazilmalar konlariga tutash maydonlarda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi organlarining ruxsatisiz imoratlar qurilishiga yoʻl qoʻymaslik, kondan foydalanishda ulardan foydalanish yoki portlatish ishlari va ushbu konlarni ishlatishda hosil boʻladigan koʻchkilarning xavfli va zararli taʼsiri ularga yoyilishi mumkin; kon ishlari boshlanishidan 15 kun oldin bu haqda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga maʼlum qilish. Agar yer osti boyliklaridan foydalanuvchi bir yil davomida yer osti boyliklaridan foydalanishga kirishmasa kon ajratish dalolatnomasi oʻz kuchini yoʻqotadi va u Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga qaytarilishi kerak. Foydali qazilmalarni qazuvchi korxona konservatsiya qilinganda yoki tugatilganda obyekt tugatilishi yoki konservatsiya qilinishiga oid ishlar tamom boʻlgan kunda toʻldirilgan geologiya va marksheyder hujjatlarining asl nusxalari 10 kun muddatda oʻzining yuqori turgan tashkilotiga topshirilishi, marksheyder rejalari, geologiya xaritalari va usti ochiq konlar nusxalari esa mana shu muddatda manfaatdor korxonalarga, tashkilotlarga, shu jumladan qoʻshni korxonalarga berilishi kerak. Korxonaning unga berilgan konni boshqa korxonaga berishi taqiqlanadi. Kon ajratish dalolatnomasi marksheyder va geologiya hujjatlarining nusxalari olinganligi toʻgʻrisida manfaatdor tashkilotlarning tilxatlari nusxalari bilan birgalikda kon korxonasi konservatsiya qilinishi yoki tugatilishi haqidagi dalolatnoma rasmiylashtirilgandan keyin 15 kun muddatda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga topshiriladi. Koʻrsatib oʻtilgan majburiyatlar bajarilmaganligi uchun foydali qazilmalarni qazuvchi korxona rahbarlari va mansabdor shaxslari qonunga muvofiq javob beradilar. 1. Mazkur Nizom “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Yer qaʼrini geologik oʻrganish, sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq ishlab chiqilgan. 2. Nizom qazib olingan va qazib olish jarayonida nobud boʻlgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer osti boyliklaridan foydalanuvchi hisobidan chiqarishning yagona tartibini belgilaydi. Foydali qazilmalar qazib oluvchi korxonalar tomonidan hisobga olingan foydali qazilmalar zaxiralariga Davlat balansida turuvchi foydali qazilmalar zaxiralari, shuningdek geologiya-qidiruv ishlari va konlarni qazish natijasida qoʻshimcha orttirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari davlat komissiyasi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya qoʻmitasi huzuridagi Zaxiralar markaziy komissiyasi tomonidan tasdiqlangan foydali qazilmalar zaxiralari kiradi. 3. Nizom Oʻzbekiston Respublikasi hududida foydali qazilmalar qazib oluvchi korxonalarni loyihalashni, qurishni, rekonstruksiya qilishni, kengaytirishni, ulardan foydalanishni, shu jumladan, tajriba-sanoat yoʻsinida foydalanishni, konservatsiya qilishni va tugatishni amalga oshiruvchi barcha yer osti boyliklaridan foydalanuvchilar uchun (ularning idoraviy mansubligidan va mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar), shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi texnogen tuzilmalar uchun majburiy hisoblanadi. 4. Neft-gaz qazib oluvchi korxonalar boʻyicha asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarning balansdagi va balansdan tashqari zaxiralari — neft, birikmagan holdagi gaz, neftda eritilgan gaz, kondensat va uning tarkibidagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan komponentlar, shuningdek, neft suvlari tarkibidagi yod, brom va boshqa qimmatli komponentlarning quyidagi: a) qazib olingan va isteʼmolchilarga hamda omborxonalarga joʻnatilganlari; b) qazib olish jarayonida nobud boʻlganlari, shu jumladan, yer ostida maydalangan va maydalanmagan holda qoldirilganlari, yer osti boyliklaridan ajratib olinganlari va jinsli agʻdarmalarga joʻnatilganlari, shuningdek, transportda tashishda, ortish va tushirishda nobud boʻlganlari; v) kon ustida yetgan jinslar bilan birga qazib olinganlari va boʻsh jinsli umumiy agʻdarmalarga joʻnatilganlari; g) qazib olingan va maxsus ajratmalarga joylab qoʻyilgan, biroq sanoatboplik ahamiyatini yoʻqotganlari yer osti boyliklaridan foydalanuvchi hisobidan chiqarilishi kerak. 5. 4-bandning “a”, “b” kichik bandlarida koʻrsatilgan sabablar boʻyicha balansdagi va balansdan tashqaridagi zaxiralarni hisobdan chiqarish yer osti boyliklaridan foydalanuvchi hisobidan butunlay olib tashlash yoʻli bilan, “v” kichik bandi uchun esa yer osti boyliklaridan foydalanish huquqini beruvchi litsenziya bergan tashkilotning xulosasi boʻlganda yoki bunday chiqarib tashlash litsenziya shartlari bilan belgilangan boʻlsa, amaldagi yillik ish miqdorida amalga oshiriladi. 6. 4-bandning “g” kichik bandida koʻrsatilgan zaxiralar sanoatboplik ahamiyatini yoʻqotgan zaxiralar sifatida tasniflanishi (klassifikatsiya qilinishi) kerak va ular qonun hujjatlari bilan belgilangan tartibda roʻyxatdan chiqariladi. 7. Foydali qazilmalar qazib oluvchi korxonalarni loyihalashda, qurishda, rekonstruksiya qilishda va kengaytirishda foydali qazilmalarning balansli hamda balansdan tashqari zaxiralarini roʻyxatdan chiqarishga, qazib olish yoki mineral xomashyoni qayta ishlash texnologiyasini qayta koʻrib chiqish bilan, zaxiralarni tasdiqlashda qabul qilgandagiga qaraganda xomashyo sifatiga nisbatan texnik reglamentlar yoki standartlar talablarini oʻzgartirish bilan, agar bu konditsiyalarni qayta koʻrib chiqish zarurligini belgilansa, istisno tariqasida, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari davlat komissiyasining qaroriga koʻra, buning uchun loyiha ishlari olib borilayotgan korxonaning, kon qidirishni amalga oshirayotgan tashkilotning va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasining xulosasi boʻlganda, yoʻl qoʻyiladi. 8. Sanoat jihatidan ahamiyatini yoʻqotgan, yoxud keyingi geologiya-qidiruv ishlarida yoki konlarni qazishda tasdiqlanmagan zaxiralarni yer osti boyliklaridan foydalanuvchi hisobidan chiqarish zaxiralarni qonun hujjatlari bilan belgilangan tartibda tasdiqlagan organlar tomonidan amalga oshiriladi. 1. Qazib olingan (yer osti boyliklaridan ajratib olingan) balansli (shu jumladan, ajratib olinadigan neft, birikmali gaz, neftda eritilgan gaz va kondensat) va balansdan tashqari foydali qazilmalar zaxiralari, shuningdek, qazib olish jarayonida nobud boʻlgan zaxiralarni roʻyxatdan chiqarish keyingi hisobot yilining 1 choragida Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan amalga oshiriladi. Keyingi geologiya-qidiruv ishlarida va konlarni qidirishda aniqlangan qazilmalar hisobidan qazib olingan foydali qazilmalarning zaxiralari ularning koʻpayishi belgilangan tartibda rasmiylashtirilgandan soʻnggina roʻyxatdan chiqariladi. 2. Qazib olingan va qazib olish jarayonida nobud boʻlgan foydali qazilmalarning zaxiralarini roʻyxatdan chiqarish haqidagi masalani koʻrib chiqish uchun yer osti boyliklaridan foydalanuvchi Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga quyidagi hujjatlarni joʻnatadi: a) 1, 2, 3-ilovalarga muvofiq foydali qazilmalarni ajratib olish toʻgʻrisidagi hisobot shakli; b) moʻljallanayotgan hisobdan chiqarishni asoslab beruvchi qisqacha tushuntirish xati; v) 1 boʻlim 4-bandining “v” kichik bandida koʻrsatib oʻtilgan zaxiralar uchun yer osti boyliklaridan foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnoma (litsenziya) bergan tashkilotning xulosasi (yoki ruxsatnomadan koʻchirma). 3. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga taqdim etiladigan qazib olishda foydali qazilmalarni ajratib olish toʻgʻrisidagi hisobot (1, 2, 3-ilovalar) har bir qazilma birligi (blok, lava, pogʻona, uyum, gorizont, qatlam va boshqalar) boʻyicha tuziladi, bunda qazib olish chogʻida foydali qazilmalarning nobud boʻlishini aniqlash va hisobga olish boʻyicha tarmoq yoʻriqnomalariga muvofiq amaldagi koʻrsatkichlar, normativ koʻrsatkichlar esa kon ishlari rejalari va konlarni qazib olish loyihalari boʻyicha belgilanadi. Shu joyning oʻzida qidirish bilan birga foydali qazilmalarni qazib olish koʻrsatiladi. Sanoatda ishlatilmaydigan balansdan tashqari qazib olingan rudalar alohida satrda koʻrsatiladi yoki konditsiya xomashyosi bilan birga sifatsizlantiruvchi jinslar kabi qayta ishlashga joʻnatiladi. Qazib olishda amaldagi nobudgarchiliklarni toʻgʻridan toʻgʻri aniqlash mumkin boʻlmagan, qazilma birligini toʻliq qazib olish hisobot yili oxirigacha tugallanmagan hollarda esa hisobdan chiqarilishi kerak boʻlgan yoʻqotilgan zaxiralar soni shartli ravishda mazkur qazilma birligi uchun belgilangan nobud boʻlish normativini va undan qazib olingan foydali qazilma sonini hisobga olgan holda aniqlanadi. Qazilma birligi boʻyicha hisobdan chiqarilishi kerak boʻlgan yoʻqotilgan foydali qazilmalarning uzil-kesil miqdori u butunlay qazib boʻlingandan soʻng aniqlanadi. Toʻliq qazib boʻlingan (hisobdan chiqarilgan) qazish birliklariga hisobot yilida qazib boʻlingan qazish birikmalari, foydalanishga topshirish yili qachon boshlanishidan qatʼi nazar, kiradi. Nobud boʻlgan foydali qazilmalarni bir qazish birikmasidan boshqasiga koʻchirish taqiqlanadi. Umumshaxta tayanchlarini va ularning parametrlarini qoldirishning zarurati, ular boʻyicha foydali qazilmalar miqdori kon qazishning texnik loyihasi bilan belgilanishi kerak. Umumshaxta tayanchlari hisobida turuvchi foydali qazilmalar zaxiralarini talafotlarga kiritish va roʻyxatdan chiqarish gorizont, maydon hisobdan chiqarilgandan yoki korxona tugatilgandan soʻng amalga oshiriladi. 4. Qisqacha tushuntirish xatida talafotlarni aniqlash usullari qazish chogʻida foydali qazilmalarni belgilash va talafotlarni hisobga olish tarmoq yoʻriqnomasi bilan belgilangan roʻyxatga muvofiq amaldagi talafotlarni rasshifrovka qilish, normadan ortiq talafotlarning va sifatsiz ishlarning paydo boʻlish sabablari, shuningdek, ularni bartaraf etish va bundan keyin ularga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha chora-tadbirlar, hisobot yilida toʻliq qazib boʻlingan (hisobdan chiqarilgan) qazilma birliklarining (qattiq foydali qazilmalar uchun) miqdori va nomyerlari koʻrsatib oʻtiladi. 5. Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi yer osti boyliklaridan foydalanuvchi tashkilot vakillari ishtirokida taqdim etilgan hisobotni koʻrib chiqadi va qazish jarayonida qazib olingan va nobud boʻlgan foydali qazilmalar zaxiralarini va komponentlarni konlar balansidan chiqarish toʻgʻrisidagi masalani hal qiladi. Foydali qazilmalar zaxiralarini roʻyxatdan chiqarish bilan bogʻliq murakkab masalalar boʻyicha qaror, zarur boʻlganda, Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari davlat komissiyasi bilan birgalikda qabul qilinadi. Qazish jarayonida qazib olingan va nobud boʻlgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer osti boyliklaridan foydalanuvchi hisobidan chiqarish yoki rad etish toʻgʻrisidagi qaror, rad etish sababi koʻrsatilgan holda, majlis qarori bilan rasmiylashtiriladi. Majlis qarori materiallar olingandan soʻng kechi bilan 15 kunda yer osti boyliklaridan foydalanuvchiga va Davlat geologiya fondiga, rad etilgan hollarda esa “Oʻzistiqbolstat” davlat qoʻmitasiga yuboriladi. Foydali qazilmalar zaxiralarini roʻyxatdan chiqarish rad etilgan hollarda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi ayni shu muddatlarda rad etish sabablari toʻgʻrisida yer osti boyliklaridan foydalanuvchiga, Davlat geologiya fondiga va “Oʻzistiqbolstat” davlat qoʻmitasiga xabar qiladi. Foydali qazilmalarning yer osti zaxiralarini foydalanuvchining hisobidan chiqarish toʻgʻrisidagi masalani qayta koʻrib chiqishda foydali qazilmalarning yer osti zaxiralarini foydalanuvchining hisobidan chiqarishning hisobdan chiqarishni rad etish toʻgʻrisidagi qarorda ilgari koʻrsatilmagan yangi asoslar boʻyicha rad etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi; Davlat geologiya fondi Oʻzbekiston Respublikasining foydali qazilmalari zaxiralarining yigʻma balansini tuzish chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasining majlisi qarori bilan qabul qilingan qarorni hisobga oladi. 6. Foydali qazilmalar zaxiralarini roʻyxatdan chiqarish toʻgʻrisidagi masala uzil-kesil hal boʻlgunga qadar moʻljallanayotgan roʻyxatdan chiqarish bilan bogʻliq oʻzgartirishlarni statistika hisobotiga va hujjatlarga kiritish taqiqlanadi. 7. Qazishda foydali qazilmalarni ajratib olishga oid hisobotlarning haqiqiy ahvolga muvofiqligini tekshirish keyingi hisobot yili mobaynida korxona tekshirilayotganda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan amalga oshiriladi. 8. Yer osti boyliklaridan foydalanuvchi korxonada roʻyxatdan chiqarilgan balansdagi (shu jumladan, olinadigan neft, birikmagan gaz, neftda eritilgan gaz va kondensat zaxiralari) va balansdan tashqari foydali qazilmalar zaxiralarining miqdori va oʻrni toʻgʻrisidagi maʼlumotlar barcha hollarda ularning kamayishini hisobga olishning har bir elementi (qatlam, togʻ jinsi, linza, gorizont, blok, lava, kamera, tayanch, maydon va boshqalar) boʻyicha hisobga olish geologiya-marksheyder hujjatida, kon jadvali hujjatida va roʻyxatdan chiqarilgan foydali qazilmalarni maxsus hisobga olish daftarida aks ettiriladi (4-ilova). 1. Foydali qazilmalarning normadan ortiqcha nobud boʻlishi (kon ishlarini rivojlantirish rejalarini kelishib olishda tasdiqlangan) qazilma birliklari boʻyicha nobud boʻlishning amaldagi va normadagi miqdori oʻrtasidagi farq tarzida, suyuq va gazsimon foydali qazilmalar uchun esa, (har yili Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadigan) nobud boʻlishning amaldagi va normalanadigan gorizont uchun alohida foydali qazilmalar oʻrtasidagi farq tarzida belgilanadi. Qazilishi kerak boʻlgan, biroq, quyidagilar natijasida nobud boʻlgan foydali qazilmalar zaxiralari ham normadan ortiqcha nobud boʻlishlarga kiradi: foydali qazilmalar qazib olishga oid ishlab chiqarishlardagi avariyalar (tabiiy ofatlar bundan mustasno); konlarni qazishning tasdiqlangan loyihalarini, kon ishlarini rivojlantirish, qazib olish texnologiyasi rejalarini (qattiq foydali qazilmalar uchun) buzishlar; tajriba-sanoat ishlanmalarining, konlarni ishga tushirishning, texnologiya sxemalarining (suyuq va gazsimon foydali qazilmalar uchun) tasdiqlangan loyihalarini buzish; qoʻriqlanayotgan obyekt tugatilgan yoki uni kon ishlarining zararli taʼsiridan bundan buyon muhofaza qilishning maqsadga muvofiq emasligi hollaridagi himoya qiluvchi himoya tayanchlarining tashlab ketilishi; zaxiralari roʻyxatdan chiqarilishi moʻljallangan uchastkalarga borish uchun xizmat qiladigan kon ishlanmalarini hisobdan chiqarish; konlarni qazib olishda yer osti boyliklarini toʻliq ajratib olmaslik; ishlarni bexatar olib borish va yer osti boyliklarini muhofaza qilish qoidalari va talablarini buzish. 2. Kon ishlarini rivojlantirishning kalendar rejalarida nazarda tutilmagan qazilma birliklaridagi foydali qazilmalarning amaldagi nobud boʻlishi normadan ortiqcha talafotlarga kiradi. 1. Mazkur Nizom bilan belgilangan foydali qazilmalar zaxiralarini roʻyxatdan chiqarishni tashkil etish va uning tartibiga rioya qilish uchun javobgarlik foydali qazilmalarni qazib olish korxonalari rahbarlariga, bosh muhandislariga, bosh (katta) geologlariga, bosh (katta) marksheydyerlariga, foydali qazilmalar qazib olish korxonalarini loyihalash, qurish, rekonstruksiya qilish va kengaytirish chogʻida esa loyiha bosh muhandisiga va loyihalash tashkilotining rahbariga yuklanadi. 2. Foydali qazilmalarning normadan ortiqcha nobud boʻlishiga yoʻl qoʻyganlik uchun yer osti boyliklaridan foydalanuvchi qonunchilik bilan belgilangan miqdorlarda va tartibda zararni toʻlaydi. 3. Zaxiralarni roʻyxatdan chiqarishning belgilangan tartibi talablarini buzishda, shuningdek, normadan ortiqcha nobud boʻlishlarga yoʻl qoʻyishda aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar qonunda belgilangan tartibda javob beradilar. 4. Mazkur Nizomga rioya qilish, foydali qazilmalar zaxiralarini yer osti boyliklaridan foydalanuvchi hisobidan chiqarishning toʻgʻriligi va oʻz vaqtidaligi ustidan nazoratni, zaxiralarni hisobdan chiqarishga olib kelgan sabablardan qatʼi nazar, Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi amalga oshiradi. 1. Mazkur qoidalar “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining tegishli talablarini hisobga olib ishlab chiqilgan boʻlib, ular foydali qazilmalardan oqilona, kompleks foydalanish va yer osti boyliklarini muhofaza qilish boʻyicha yagona talablarni belgilaydi. 2. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida foydali qazilmalar konlarini qazish, foydali qazilmalar qazish korxonalarini loyihalashtirish, qurish, rekonstruksiya qilish, tugatish va konservatsiya qilishni amalga oshiruvchi barcha yuridik va jismoniy shaxslar uchun majburiy hisoblanadi. 3. Foydali qazilma konlarini qazishga “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni talablari bajarilgan va quyidagilar mavjud boʻlgan hollarda yoʻl qoʻyiladi: foydali qazilmalarni qazib chiqarish uchun yer osti boyliklaridan foydalanish huquqini beruvchi litsenziya; belgilangan tartibda tasdiqlangan foydali qazilmalar zaxiralari hisoblangan hisobot; qidirib topilgan konni sanoatda oʻzlashtirish uchun qabul qilish-berish dalolatnomasi; yangi korxonalar qurish yoki ishlab turganlarini kengaytirish, rekonstruksiya qilish va texnikaviy qayta jihozlash hamda konni qazish boʻyicha tasdiqlangan loyiha va davlat ekologiya ekspertizasidan oʻtkazilganlik; kon ajratishni tasdiqlovchi dalolatnoma; erdan doimiy foydalanish huquqini beruvchi davlat dalolatnomasi; davlat komissiyasining korxonani qabul qilish yoki uning bir qismini ishga tushirish toʻgʻrisidagi dalolatnomasi; suvdan maxsus foydalanishga yoki suv isteʼmoliga ruxsatnoma, zarur hollarda esa Oʻzbekiston Respublikasi ZDK ning yer osti suvlari zaxiralarini tasdiqlashga oid protokoli; kon ishlarini rivojlantirish rejasi; qidirib topilayotgan quduqlarning kerni va keyingi geologik oʻrganishlar hamda konni qazish uchun zarur namunalarning dublikatlari. 4. Korxona tozalash va oʻtkazish komplekslari, yer qazishda, kon transport mashinalari va mexanizmlarini, kon ishlarini olib borishda hamda foydali qazilmalarni yanada toʻliqroq, kompleks ajratib olishda xavfsizlikni taʼminlovchi, loyihada koʻzda tutilgan boshqa texnika vositalariga, shuningdek tutuvchi asbob-uskunalar va zararli moddalar chiqindi va oqavalarining atrof muhitga taʼsirini yoʻqotuvchi yoki kamaytiruvchi tozalash inshootlariga ega boʻlishi lozim. 5. Yer bagʻri kon ajratishni tasdiqlovchi litsenziya va dalolatnomaga asosan foydali qazilmalar qazib chiqarish uchun foydalanishga beriladi. Kon ajratmalari foydali qazilma konlarini qazish uchun Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan belgilangan tartibda beriladi. 6. Korxonalar qurish va foydali qazilma konlarini qazish uchun yer maydonlari ajratish kon ajratmasining Oʻzbekiston Respublikasi yer qonunchiligida belgilangan tartibda rasmiylashtirilgandan soʻng amalga oshiriladi. 7. Foydali qazilmalarni tajriba-sanoat koʻlamida kavlab olish litsenziya asosida, kon ajratmasi bermasdan (neft va gaz konlaridan tashqari), foydali qazilmalarni boyitish va qayta ishlash texnologiyasini ishlab chiqish yoki takomillashtirish, foydali qazilmalar konlarini sanoat yoʻli bilan ishga tushirishning oqilona usullari va metodlarini tanlash, shuningdek texnogen mineral hosilalardan foydalanish maqsadida yer qaʼrini geologik jihatdan oʻrganish jarayonida amalga oshiriladi. Tajriba-sanoat koʻlamida kavlab olish Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi va “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan mustaqil loyiha boʻyicha amalga oshiriladi. 8. Kon ishlarini rivojlantirish rejalari Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda yuqori tashkilotlar tomonidan tasdiqlanadi. Kon ishlarini rivojlantirish rejalari loyihaga muvofiq bir yilga ishlab chiqiladi. Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejasiga har bir yer ajratmasi boʻyicha hisoblangan nobudgarchilik va sifatsizlanish normativlari kiradi. Kon ishlarini rivojlantirish rejalarida qazib chiqarish, qazishga jalb etilishida foydali qazilmalarning kamayishi va sifatsizlanishini optimallashtirish chora-tadbirlari, zarur boʻlganda ilgari konservatsiya qilingan va balansdan tashqari zaxiralar, birgalikda joylashgan foydali qazilmalardan foydalanish va yuzasi ochilgan jinslar, maxsus agʻdarilgan tuproqdagi nokonditsion mineral xomashyoning yigʻilishi, fan va texnika yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etish, shuningdek istiqbolli texnologik qarorlar va yer osti boyliklarini muhofaza qilish sohasidagi ilmiy-tadqiqot va tajriba ishlarining natijalari nazarda tutilishi lozim. Kon ishlarini rivojlantirish dasturlari hamda kamayish va sifatsizlanish normativlarini tuzish va kelishish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan namunaviy uslubiy koʻrsatmalar, shuningdek vazirliklar va idoralar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishgan holda tasdiqlangan tarmoq uslubiy koʻrsatmalari bilan belgilanadi. 9. Nodir geologiya togʻ jinslari ochilmalari, mineralogiya mahsulotlari, paleontologiya obyektlari va belgilangan tartibda qoʻriqxona yoxud tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklari deb eʼlon qilingan yer bagʻri maydonlarining saqlanishini buzuvchi har qanday faoliyat taqiqlanadi. Nodir geologiya togʻ jinslari ochilmalari va mineralogik mahsulotlar mavjud boʻlgan yer bagʻridan foydalanishda meteoritlar, paleontologik, arxeologik va boshqa fan va madaniyat uchun qiziqish uygʻotuvchi obyektlarga duch kelingan taqdirda tegishli maydondagi ishlar zudlik bilan toʻxtatiladi va yuqori tashkilot va manfaatdor davlat organiga bu haqda xabar beriladi. Bu maydonda ishlarni yangidan boshlashga manfaatdor davlat organlari bilan kelishilgan holda ruxsat etiladi. 10. Yer bagʻridan foydalanuvchilar yer bagʻridan foydali qazilmalarni ajratib olish va ulardan kompleks foydalanishda ular erishgan yuqori koʻrsatkichlar uchun mehnat jamoalari va alohida xodimlarni moddiy va maʼnaviy taqdirlash choralarini koʻrishlari, shuningdek mineral xomashyoning uni qazib olish va unga dastlabki ishlov berishda nobudgarchilikning kamayishiga koʻmaklashuvchi mehnatni tashkil etishning ilgʻor tajribalarini tatbiq etishlari lozim. Korxonalarning xodimlari yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilik va mazkur Qoidalarga rioya etilishiga faol koʻmaklashishlari zarur. Foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga olib keluvchi yoki olib kelgan qoida buzilishini sezgan xodim zudlik bilan bu haqda texnika nazoratining tegishli shaxsiga yoki korxona maʼmuriyatiga chora koʻrish uchun xabar berishi lozim. 11. Qazib chiqariladigan mineral xomashyodan zaxiralarni tasdiqlash chogʻida ZDK (ZMK) qarorida nazarda tutilmagan maqsadlarda yoki bu qarorni buzib foydalanilgan taqdirda foydali qazilmalar qazib olish man etiladi. 12. Foydali qazilmalarni qazib olish va mineral xomashyoni qayta ishlashga tayyorlashni amalga oshiruvchi vazirliklar, idoralar, tashkilotlar va yer osti boyliklaridan foydalanuvchilar konni kompleks oʻzlashtirish va mineral-xomashyo resurslaridan oqilona foydalanish uchun toʻliq javob beradilar. 13. Mazkur Qoidalar talablari korxonalar xizmatlari, boʻlinmalari va alohida mansabdor shaxslarining ishlab chiqarish faoliyatini tartibga soluvchi tegishli tarmoq hujjatlari (texnik foydalanish qoidalari, ustavlar, xizmatlar, yoʻriqnomalar va shu kabilar)da aks etishi lozim. 1. Foydali qazilmalarni qazib chiqarish va mineral xomashyoni qayta ishlash korxonalarini loyihalashtirish tasdiqlangan zaxiralar va koʻzda tutilayotgan qurilish maydonida texnika xavfsizligi va hududning ekologik holatini hisobga olib yer bagʻrining oʻrganilishi asosida amalga oshiriladi. 2. Korxona joylashadigan joy — foydali qazilmalarni qazib chiqaruvchi korxona qurilishi uchun maydon Oʻzbekiston Respublikasi yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari, respublikaning yer, suv toʻgʻrisidagi va boshqa qonunchiliklariga muvofiq, shuningdek qurilish boʻyicha yoʻriqnomalar talablariga muvofiq tanlanadi. 3. Foydali qazilmalarni qazib chiqaruvchi korxonalar joylashadigan joylar loyihalash ishlari boshlangunga qadar mahalliy hokimiyat organlari, konchilik munosabatlari sohasidagi maxsus vakolatli boshqaruv organlari, boshqa manfaatdor organlar bilan kelishiladi. 4. Loyihalash tashkiloti — bosh loyihachi, zarur hollarda maxsus loyihalash va qidiruv tashkilotlarini jalb etib buyurtmachining topshirigʻiga binoan asoslovchi hisob-kitoblar, foydali qazilmalar qazib chiqarish korxonasini qurish uchun tanlangan turli maydonlarda joylashtirishning texnik-iqtisodiy qiyoslash variantlarini amalga oshiradi va oqilona variant boʻyicha taklif tayyorlaydi. Bu materiallar va takliflar hajmi hamda tarkibi obyektlarning mukammalligi bilan belgilanadi va konlardan, qazib olinadigan foydali qazilmalardan oqilona kompleks foydalanish va yer osti boyliklarini muhofaza qilish boʻyicha moʻljallanayotgan qarorlarning samaradorligi toʻgʻrisida xulosalar tayyorlash uchun yetarli boʻlishi lozim. 5. Asoslovchi hisob-kitoblar, foydali qazilmalar qazib chiqaruvchi korxonalarni joylashtirish variantlarini texnik-iqtisodiy qiyoslash va oqilona variant boʻyicha takliflar bilan materiallarni loyihalash tashkiloti — bosh loyihachi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasiga xulosa berish uchun joʻnatadi, ularning vakillari korxona qurilishi uchun maydoncha tanlashda ishtirok etishlari kerak. 6. Foydali qazilmalarni qazib chiqaruvchi korxona qurilishi uchun maydon tanlash uchun buyurtmachi tomonidan belgilangan tartibda komissiya tuziladi, unda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi vakillari albatta ishtirok etishlari zarur. Foydali qazilmalarni qazib chiqaruvchi korxona qurilishi uchun maydon tanlash toʻgʻrisidagi dalolatnoma (yoki komissiyaning hamma aʼzolari imzolaydilar) belgilangan tartibda tasdiqlanadi va u foydali qazilmalarni qazib chiqaruvchi korxonaning joylashish oʻrni kelishilganligi toʻgʻrisidagi hujjat hisoblanadi. 7. Foydali qazilmalarni qazib chiqaruvchi korxona qurilishi uchun maydon tanlangan taqdirda buyurtmachi loyihani ishlab chiqish boshlanguniga qadar belgilangan tartibda foydali qazilmalar joylashgan joylarda imorat qurishga ruxsatnomani rasmiylashtirishi lozim. 8. Korxona loyihasi, shu jumladan konni tajriba-sanoat yoʻli bilan qazish loyihasi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, loyihalash va qurish boʻyicha amaldagi normativ hujjatlar, xavfsizlik va texnik foydalanishning tarmoq normalari va qoidalari, shuningdek mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Loyihada Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari davlat komissiyasining zaxiralarni tasdiqlash boʻyicha ZDK qarorlari va tavsiyalarini bajarishni taʼminlovchi chora-tadbirlar nazarda tutilishi zarur. 9. Korxona loyihasi, shu jumladan konni tajriba-sanoat yoʻli bilan qazish loyihasi hamda yuqori tashkilot tomonidan tasdiqlangan loyihalashtirish boʻyicha topshiriqqa asosan ishlab chiqiladi. Yer osti boyliklari va mazkur Qoidalardan chekinishlar mavjud boʻlgan korxonalar loyihalari ular tasdiqlanguniga qadar yer osti boyliklarini muhofaza qilish qismi boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilishi lozim. 10. Korxona loyihasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim: korxonaning yer usti va yer osti inshootlari joylashuvi, foydali qazilmalarni ochish usullari va qazib olish tizimlari ishlab chiqarish jarayonlarida yer osti boyliklarini eng toʻla, kompleks va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq qazib olish va asosiy hamda ular atrofida joylashgan foydali qazilmalar zaxiralaridan samarali foydalanishni taʼminlovchi mexanizatsiya va avtomatlashtirish vositalarini qoʻllash, shuningdek yer bagʻrida saqlash yoki balansdan tashqari zaxiralarni, ularni keyinchalik sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun, yigʻish; qazib olingan foydali qazilmalarni mineral xomashyoni boyitish va samarali qayta ishlashning istiqbolli sxemalarini qoʻllab, ulardan sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan komponentlarni oqilona kompleks ajratib olish imkonini beradigan qilib tayyorlash; foydali qazilmalarni qazib olish chogʻida kon ustidagi ochiq va aralash jinslardan hamda ishlab chiqarish chiqitlaridan oqilona foydalanish; ishlab chiqarishning zararli chiqitlarini zararsizlantirish yoki koʻmish; yoʻl-yoʻlakay qazib olingan, vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalar, shuningdek foydali qazilma komponentlari boʻlgan ishlab chiqarish chiqitlarini alohida yigʻish va saqlash hamda foydali qazilmalar va ishlab chiqarish chiqitlarini foydalanishga jalb etish muddatlari, xomashyoning kamayishi va buzilishining oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar; korxonani qurish va uning ishlash jarayonida ochilgan yer osti boyliklarini geologik oʻrganish, qazilma va qayta ishlashning kon-geologik sharoitlarini prognozlash uchun zarur boʻlgan hajmda geologik marksheyder hujjatlarini tayyorlash; qazib olinadigan mineral xomashyoning miqdori va sifatini ishonchli hisoblash boʻyicha texnik vositalar; korxonaning geologik va marksheyder xizmatlari tarkibi, ularning texnikaviy jihozlanishi; korxona xodimlari va aholi xavfsizligini, yer osti boyliklari, atmosfera havosi, yer, oʻrmonlar, suv va atrof tabiiy muhitiga oid boshqa obyektlar, binolar, inshootlar, qoʻriqxonalar, tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklarini yer bagʻridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarning zararli taʼsiridan saqlashni taʼminlovchi chora-tadbirlar; texnika xavfsizligiga oid choralar; er bagʻridan foydalanishda buzilgan yer maydonlari va suv omborlarini xavfsiz holga, shuningdek ulardan amaldagi qonunchilikka muvofiq xalq xoʻjaligida foydalanish uchun mos holga keltirish. Atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish choralari korxona loyihasida boshqa masalalar bilan bir qatorda: yerlarni kon qazishga ajratishni kamaytirish; mineral xomashyoni atrof tabiiy muhitiga eng kam zararli tashlanma va uzilmalar bilan qazish va uni dastlabki qayta ishlash texnologiyalarini tanlash; atrof tabiiy muhitining holatini nazorat qilishni tashkil etish hamda yer bagʻridan foydalanish bilan bogʻliq atrof tabiiy muhitidagi oʻzgarishlarni baholashni prognozlash masalalarini hal etishni ham nazarda tutishi lozim. 11. Ikki va undan koʻp korxonalar joylashtiriladigan yirik foydali qazilma konlarini qazishda konni oʻzlashtirish va qazishning quyidagilarni nazarda tutuvchi kompleks loyihasi ishlab chiqilishi zarur: konni yer osti boyliklaridan eng toʻliq ajratib olish va asosiy hamda ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalar, shuningdek ulardagi komponentlardan kompleks foydalanish imkonini taʼminlovchi shaxta (karyer) maydonlariga oqilona taqsimlash, shuningdek korxona xodimlari va aholi xavfsizligini taʼminlash chora-tadbirlari; har bir korxonaning eng oqilona quvvatlarini asoslash, qatlamlar, maʼdan jismlari va har xil tur (koʻrinish) va shakllardagi foydali qazilmalar tizimlarini ularga qoʻshimcha ishlov berish va asossiz nobud qilishni istisno etuvchi qazishlarning navbati bilan amalga oshirilishi; korxonalarning ishlatish uchun zarur boʻlgan yer ustidagi binolari va inshootlari bilan asosiy va yordamchi sanoat maydonlari, shu jumladan foydali qazilma omborlari, ochiq va aralash jinslar agʻdarmalari, shuningdek turar joy posyelkalari va kommunikatsiyalar, temir va avtomobil yoʻllari, elektr uzatish va aloqa liniyalari, suv va issiqlik taʼminoti, tozalash inshootlari boʻlgan kanalizatsiyalar va boshqa obyektlarini eng maqbul joylashtirish; alohida korxonalarni qurish va ishga tushirishning navbati bilan amalga oshirilishi; alohida korxonalar va kon boʻyicha toʻliq kapital xarajatlar va texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar. Konni oʻzlashtirish va qazishning kompleks loyihasi belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi va unga asosan ushbu konda joylashadigan alohida korxonalarning loyihalari ishlab chiqiladi. 12. Korxona loyihasida qabul qilingan konni ochish sxemasi, qazish usullari va tizimi xavfsizlik shartlariga javob beruvchi hamda yer osti boyliklaridan foydali qazilma zaxiralarini tugatiladigan balans zaxiralarida (tonna, kub. m) maksimal iqtisodiy samarali hajmda maqbul darajada toʻla va sifatli ajratib olishni taʼminlovchi, xalq xoʻjaligi yoʻnalishlari va atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish talablari hisobga olingan variantlarni tanlab variantlar boʻyicha texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar orqali asoslangan boʻlishi lozim. Korxonalar loyihalarida qazishning usullari va tizimlarini asoslashda shu bilan birga shaxta maydonlarini yonboshdan markazga tomon qazib borish, qazish uchastkalarini maydon nuqtai nazaridan tayyorlash variantlari koʻrib chiqilishi, shuningdek qazilma birliklarining maqbul parametrlari belgilangan boʻlishi lozim. Loyihalarda amalga oshirishga qabul qilingan variantlar ishlarning xavfsizligini taʼminlashi hamda kondagi qolgan balans zaxiralarini kamaytirishga, shuningdek ruda jismlari va uyumlarini qaytadan ishlashga olib keluvchi (buning oqibatida ularda boʻlgan foydali qazilmalar sanoat ahamiyatini yoʻqotishi yoki butunlay isrof boʻlishi mumkin) konlarning boy uchastkalari va mahsuldor qatlamlar, ruda jismlari va uyumlarini tanlab qazishni istisno etishi zarur. 13. Agar ishlayotgan korxonada balansdan tashqari zaxiralar, balansdagi zaxiralar, asosiysi bilan birga joylashgan boshqa foydali qazilmalarni qazish loyihada koʻrsatilmagan va amalda ish olib borilayotgan boʻlsa korxona loyihaga birga joylashgan foydali qazilmalarni qazib olish tartibi va sharoitlari, zarur holda ularni maxsus agʻdarmalarda yigʻish va kelajakda foydalanish uchun saqlash tartibini ham nazarda tutuvchi loyihaga qoʻshimchani ishlab chiqishi hamda belgilangan tartibda tasdiqlashi kerak. Loyihaga qoʻshimchalarni ishlab chiqishda xomashyoni qazish va qayta ishlashda istiqbolli texnologiyalar qoʻllanilib undan yanada toʻlaroq kompleks foydalanish taʼminlanishi va quyidagilar hisobga olinishi lozim: balansdan tashqari hamda birgalikda joylashgan foydali qazilmalarning oʻrganilganlik darajasi, sifati va joylashish holati; isteʼmolchilarning mavjudligi hamda ushbu foydali qazilmalarga ehtiyojlar prognozi. 14. Qiyin kon-geologiya sharoitlarida joylashgan konlardagi korxonalar loyihalarida murakkab tabiiy sharoitlarning yer osti boyliklaridan oqilona, kompleks foydalanishga zararli taʼsirini bartaraf etuvchi yoki ancha kamaytiruvchi hamda kon ishlarini xavfsiz olib borishni, yer osti boyliklarini va atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish ishlarida xavfsizlikni taʼminlovchi chora-tadbirlarni nazarda tutuvchi maxsus boʻlim boʻlishi zarur. Bunday korxonalarni qurish va ishlatish koʻmir va slanets shaxtalaridagi xavfsizlik qoidalarini, maʼdanli, nomaʼdanli hamda sochma konlarni yer osti usuli bilan qazishda xavfsizlikning yagona qoidalarini, Foydali qazilma konlarini ochiq usulda qazishda xavfsizlikning yagona qoidalarini, inshootlar va tabiiy obyektlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish boʻyicha qoidalar (koʻrsatmalar)ning tegishli talablarini, shuningdek nazarda tutilgan va mazkur qoidalardagi maxsus yoʻriqnomalar talablarini qatʼiy bajargan holda amalga oshirilishi kerak. 15. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari davlat komissiyasi tomonidan kompleks mineral xomashyodan koʻp maqsadli belgilanganda korxona loyihasida konni oʻzlashtirishning hamda qazib olinadigan xomashyoni qoʻllashning oqilona varianti aniqlab berilishi lozim. 16. Tabiiy toshli qurilish materiallari, gips, ohaktosh, toshli va kaliy tuzlarini yer osti usulida qazib oluvchi korxonalarning loyihalarida qazilmalarning ularni foydali qazilmalarni qazish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda ishlatish uchun uzoq muddat saqlashni taʼminlashni hisobga olgan holda maqsadli tayyorlanishi koʻrib chiqilishi zarur. 17. Yangi korxonalarni qurishda va ishlayotganlarini rekonstruksiya qilishda, shuningdek ularga gorizontlar va qazish uchastkalari tayyorlashda tasdiqlangan loyihalarga yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilik hamda mazkur qoidalar talablari buzilishiga olib keluvchi yoki biron-bir oʻzgartirish va qoʻshimchani, ularni loyihani ishlab chiqqan loyihalash tashkiloti, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan oldindan kelishmasdan, shuningdek loyihani tasdiqlagan tashkilotning oʻzgartirishlar kiritishga yozma ravishdagi ruxsatisiz kiritish taqiqlanadi. 18. Qurilishi (rekonstruksiya qilinishi, kengaytirilishi) tasdiqlangan loyihaga muvofiq tugallangan va foydalanishga tayyorlangan korxonalar buyurtmachi tomonidan davlat qabul komissiyalariga qabul qilish uchun tavsiya etilishi kerak. Davlat qabul komissiyalari tarkibi, ularni tayinlash va ish tartibi qonunchilik bilan belgilanadi. Qurilishi tugallangan obyektlarni davlat qabul komissiyalari tomonidan foydalanishga qabul qilish dalolatnomalar bilan rasmiylashtiriladi. 19. Loyiha qarorlarining qaziladigan kon va qazib olinadigan foydali qazilmalardan oqilona, kompleks foydalanishni, yer osti boyliklari hamda atrof tabiiy muhitini muhofaza qilishni taʼminlash qismidagi asosiy maʼlumotlar davlat ekologiya ekspertizasidan oʻtishi lozim boʻlgan loyihaning tarkibidagi maxsus “Yer osti boyliklari va atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish” boʻlimida aks ettirilishi zarur. 1. Foydali qazilma konlari qazishni, foydali qazilmalar qazish korxonalarini loyihalash va qurishni amalga oshiruvchi vazirliklar, idoralar, korxonalar va boshqa yer osti boyliklaridan foydalanuvchilar geologik va marksheyderlik xizmatlariga ega boʻlishlari kerak. Foydali qazilmalarni qurilish materiallari ishlab chiqarish uchun qazuvchi korxonalarda geologiya-marksheyderlik xizmatlarini, agar ushbu korxonada mazkur xizmat mavjud boʻlmasa, yuqori idora tomonidan markazlashtirilgan holda amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi. Ushbu xizmatlarning tuzilmasi, vazifalari, majburiyatlari va huquqlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlangan Idoraviy geologik xizmat toʻgʻrisidagi namunaviy nizom hamda Idoraviy marksheyderlik xizmati toʻgʻrisidagi namunaviy nizom, shuningdek koʻrsatib oʻtilgan xizmatlar toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda vazirliklar va idoralar tomonidan tasdiqlangan tarmoqlar nizomlari bilan belgilanadi. 2. Korxonalar zarur hollarda qaziladigan konlarni mineral xomashyo negizini mustahkamlash va oʻrganilgan zaxiralarning ishonchliligini oshirish maqsadida dastlabki qidiruvni va ekspluatatsiya qidiruvini amalga oshirishlari lozim. Korxonalar: konlarning murakkab uchastkalarida qazishning kon-geologiya sharoitlarini oʻrganish maqsadida geologiya ishlarini amalga oshirishlari; foydali qazilma konlaridan yanada toʻlaroq va kompleks foydalanish, kon ishlarini samarali va xavfsiz amalga oshirish, yer osti boyliklari, binolar, inshootlar va tabiat obyektlarini kon qazish ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilishni taʼminlash maqsadida marksheyderlik ishlarini bajarishlari; belgilangan geologiya va marksheyderlik hujjatlarini yuritishlari; foydali qazilmalar zaxiralarining holati va harakati, nobud boʻlganligi va sifatsizlanishini hisobga olishi, shuningdek yoʻl-yoʻlakay qazib olinadigan, vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalar va foydali komponentlari boʻlgan ishlab chiqarish chiqitlarining hisobga olinishini taʼminlashlari zarur. Kon ishlarini oʻz vaqtida va sifatli geologik va marksheyderlik jihatidan taʼminlamasdan, shuningdek foydali qazilmalarning holati va zaxiralarning harakati, nobud boʻlishi va sifatsizlanishi hisobini yuritmasdan konlarni qazish va korxonalarni qurish (rekonstruksiya qilish) taqiqlanadi. 3. Qazilayotgan kon doirasidagi geologiya ishlari tasdiqlangan loyiha, tarmoq normativ hujjatlari va koʻrsatmalariga muvofiq, shuningdek ZDK yoʻriqnomalari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya qoʻmitasi nizomlari hamda koʻrsatmalari va ishlarni xavfsiz olib borishga oid qoidalar talablariga rioya qilingan holda olib boriladi. Foydalanish maqsadidagi qidiruvlarni rejalashtirish va olib borish Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan kon ishlarining yillik rejalari boʻyicha amalga oshiriladi. 4. Konlarni yoki ularning ayrim uchastkalarini puxta oʻrganib chiqish va ekspluatatsion oʻrganish korxona tomonidan berilgan geologik topshiriq boʻyicha korxona yoki ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan amalga oshiriladi. 5. Konlarning yetarlicha puxta oʻrganilmagan qismlarini, (yonboshlar, chuqur gorizontlar, alohida uchastkalar) puxta oʻrganib chiqish bosqichma-bosqich, korxonalar loyihalari hamda kon ishlarini rivojlantirish rejalari bilan bogʻliq holda amalga oshirilishi kerak. Ekspluatatsion oʻrganish tayyorlov va tozalash ishlari rivojidan oldin bajarilishi hamda korxona faoliyat koʻrsatgan butun muddat mobaynida amalga oshirilishi zarur. 6. Konlarni puxta oʻrganib chiqish boʻyicha ishlarning loyihalarida quyidagilar nazarda tutilishi lozim: maqsadli topshiriq, ishlarning yoʻlga qoʻyilishini va vazifalarini asoslash; qabul qilingan geologik, geofizik, gidrogeologik, burgʻilash va geologiya muhandisligi ishlari kompleksini oʻtkazishning, shuningdek texnologik va koʻzlangan topshiriqni bajarish uchun zarur boʻlgan izlanishlar boshqa turlarining uslublari va texnologiyasi; ishlarning amaldagi hajmlari hisob-kitobi; foydali qazilmalar zaxiralarining koʻpayishi boʻyicha, ularni oʻrganishning darajalariga qarab zaxiralarni yanada yuqori toifalarga oʻtkazish boʻyicha, shuningdek konlarning yoki ularning ayrim uchastkalarining geologik xususiyatlarini aniqlash boʻyicha kutilayotgan natijalar. Konlar yoki ularning qismlarini qazishning qiyin kon-geologiya sharoitlarida (togʻ massalari va gazlarining toʻsatdan otilishi, kon urilishlari, suv va toshqinlarning urib ketishi, koʻchki koʻrinishlari va shu kabilar) puxta oʻrganib chiqish loyihalarida kon ishlarini samarali va xavfsiz olib borishni taʼminlash boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish uchun maxsus tadqiqotlar oʻtkazish nazarda tutilishi kerak. Puxta oʻrganib chiqish loyihalari konni puxta oʻrganib chiqish maqsadlari uchun kapital, tayyorlov, qirqma kon qazilmalari va burgʻilash quduqlaridan eng toʻliq foydalanishni nazarda tutishi zarur. Topilgan kon laxmlaridan ekspluatatsiya ishlari uchun eng toʻliq foydalanilishi lozim. 7. Geologik, gidrogeologik, geofizik, texnologik va boshqa ishlarning korxonani qurish va ishlatish, puxta oʻrganish va ekspluatatsion oʻrganish jarayonida olingan natijalari kon ishlab chiqarishi, shu jumladan kapital, tayyorlov va tozalash ishlarini loyihalash, oqilona rejalashni geologik asoslash uchun oʻz vaqtida ishlab chiqilishi hamda foydalanilishi kerak. Korxonani qurish va undan foydalanish, puxta oʻrganib chiqish hamda ekspluatatsion oʻrganish chogʻida olingan batafsil oʻrganish maʼlumotlari va amaldagi maʼlumotlar oʻrtasida tafovutlar mavjud boʻlgan taqdirda qiyoslash materiallarini korxona bilan batafsil oʻrganishni amalga oshirgan tashkilot birgalikda koʻrib chiqishi lozim. Katta tafovutlar boʻlsa materiallar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari davlat komissiyasiga koʻrib chiqish uchun taqdim etiladi. Korxona va ixtisoslashgan tashkilot oʻtkazilgan geologik-qidiruv ishlari natijalari yuzasidan belgilangan tartibda geologik hisobotlar tayyorlashlari lozim. Kon ishlarini, shuningdek ular ishlab chiqarishini oldindan geologik asoslashlarsiz loyihalash va rejalashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi. 8. Barcha qidirib topilgan kon laxmlari va burgʻilash quduqlari geologik jihatdan hujjatlashtiriladi, ularda foydali qazilma jismlari topilganda va boshqa zarur hollarda, ular shu jumladan loyihaga muvofiq texnologik sinovdan oʻtkaziladi. Turli maqsadlardagi kapital, tayyorlov, qirqma va tozalash kon laxmlari va burgʻilash quduqlari geologik jihatdan hujjatlashtiriladi va sinovdan oʻtkaziladi. Korxona geologik ishlarda nazarda tutilgan barcha foydali komponentlar va zararli aralashmalarni kimyoviy, spektral va sinab tahlil qilishning boshqa turlarini bajarishni, shuningdek foydali qazilmalarning hamda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan ulardagi komponentlarning texnologik oʻxshashliklarini tadqiq qilishni oʻz vaqtida taʼminlashi zarur. 9. Dastlabki geologik hujjatlarni tuzishning oʻz vaqtidaligi va sifatliligini geologik xizmatning yuqori mansabdor shaxsi yilning har choragida majburiy tekshiruvdan oʻtkazishi shart. 10. Kon ishlari texnologiyasini qiyinlashtirishi yoki ularni toʻxtatishi mumkin boʻlgan kon-geologiya sharoitlaridagi barcha oʻzgarishlarni geologik xizmat zudlik bilan geologiya ishlari boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq korxona rahbarlariga maʼlum qilishi lozim. 11. Dastlabki geologik hujjatlashtirish asosida yigʻma geologik hujjatlar tuzilishi zarur. Dastlabki va yigʻma geologik hujjatlarning majburiy komplekti va mazmuni geologiya ishlari yoʻriqnomasida belgilanadi. Murakkab qurilmadagi yoki foydali komponentlar va zararli aralashmalar noteng taqsimlangan konlar uchun konni yoki uning qismini maxsus grafik hujjatlar tuzib oʻziga xos tafsiliy geometriklashtirishni amalga oshirish majburiydir. 12. Grafik geologiya hujjatlari marksheyder asosida konning grafik hujjatlari uchun qabul qilingan shartli belgilarga rioya etilgan holda tuzilishi lozim. Chizmalar uchun ularning xizmat qilishi va saqlanishi boʻyicha belgilangan muddatlarni taʼminlovchi materiallar qoʻllanilishi zarur. Geologik ishchi hujjatlar amaldagi maʼlumotlar toʻplanishiga qarab, ammo har oyda kamida bir marta toʻldirib boriladi. Yigʻma geologik hujjatlar yilning har choragida toʻldiriladi. Geologik hujjatlarni toʻldirishda kechikishga yoʻl qoʻyilmaydi. Qurilish materiallari boʻyicha foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalar uchun ishchi hujjatlarni har chorakda, yigʻma hujjatlarni har yarim yillikda bir martadan tayyorlashga ruxsat beriladi. 13. Konni puxta oʻrganib chiqish, ekspluatatsion oʻrganish va qazish jarayonida bajarilgan sinovdan oʻtkazish va boshqa geologiya ishlari maʼlumotlariga geologiya hujjatlari boʻyicha foydali qazilmalarning alohida qazilmalari, uchastkalari, foydali qazilmalar jismlari va umuman konning balansdagi va balansdan tashqari zaxiralarini hisoblash yoki qayta hisoblash uchun konturlari, joylashuv elementlari, sifati va texnologik oʻxshashliklari belgilanishi va aniqlashtirilishi lozim. Balansdagi zaxiralar konturlari ularni hisoblash yoki qayta hisoblash uchun belgilangan tartibda tasdiqlangan tegishli konditsiyalar asosida aniqlanadi. 14. Qurilayotgan va faoliyat koʻrsatayotgan korxonalarda quyidagi marksheyderlik ishlari bajarilishi lozim: oʻz vaqtida geodeziya va marksheyderlik tayanch hamda xaritalash tarmoqlarini yaratish va ular asosida kon grafik hujjatlarini tuzish va muntazam toʻldirib borish uchun zarur boʻlgan marksheyderlik oʻlchovlari va hisoblashlarning barcha kompleksini amalga oshirish, kon ishlab chiqarishi uchun turli kon-geometrik vazifalarni hal etish; er yuzasidagi va yer ostidagi turli obyektlar qurilishi loyihasi parametrlarini naturaga chiqarish, kon va oʻrganish laxmlariga kon ishlarini rivojlantirish loyihalari va rejalariga muvofiq yoʻnalishlar berish, shuningdek ularga rioya qilish ustidan nazorat oʻrnatish; kon jismlarining surilishi, yer yuzasi, binolar, inshootlarning deformatsiyalari, karyerlar pogʻonalari va bortlarining barqarorligini asboblar orqali kuzatishni amalga oshirish; himoyalovchi va baryer tseliklari hamda kon ishlarini xavfsiz yuritish chegaralarini oʻz vaqtida hisob-kitob qilish hamda ularni kon grafik hujjatlariga kiritish; amaldagi qazilmalar, yuqori kon bosimidagi zonalarga aralash qatlamlar (uyumlar) va gazodinamik koʻrinishlar (otilib chiqishlar, kon urilishlari)idagi tseliklardan suv va gaz oʻtib ketishi mumkin boʻlgan xavfli zonalarni aniqlash va ularni oʻz vaqtida kon grafik hujjatlariga kiritish; xavfli hududlar yaqinida va doirasida kon ishlarini olib borish xavfsizligiga doir tasdiqlangan tadbirlarga marksheyderlik taʼminoti xizmati boʻyicha rioya etilishini nazorat qilish; foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda oʻzboshimchalik bilan imorat qurishlarga yoʻl qoʻymaslikni nazorat qilish. 15. Marksheyderlik ishlari ularni bajarish muddatlariga, marksheyderlik ishlarini amalga oshirishga oid yoʻriqnomalar va boshqa normativ hujjatlar talablariga muvofiq, shuningdek yer osti boyliklari, xavfsizlik qoidalari va normalari, texnik foydalanish qoidalari va mazkur Qoidalarga rioya qilgan holda bajarilishi lozim. Maxsus usullarni, texnik vositalar va asbob-uskunalarni qoʻllashni talab etuvchi marksheyderlik ishlari ixtisoslashtirilgan tashkilotlar (byurolar) tomonidan bajarilishi zarur. 16. Geologik qidiruv, kon va qurilish ishlarini marksheyderlikni taʼminlamasdan bajarish taqiqlanadi. 17. Har bir korxonada geologik va marksheyderlik koʻrsatmalar daftarlari boʻlishi va ular muntazam yuritilishi, ularni olgan mansabdor shaxslarning bajarishlari majburiy boʻlishi lozim. Bu koʻrsatmalardan foydalanish korxona rahbari yoki bosh muhandisi tomonidan muntazam nazorat qilinishi kerak. 18. Foydali qazilmalar zaxiralarining holati va harakati, nobud boʻlishi va sifatsizlanishini hisoblash, zaxiralarni ularning qazishga tayyorligi darajasi boʻyicha hisoblash tarmoq yoʻriqnomalari va foydali qazilmalar zaxiralarini hisoblash va 5-gr. shaklidagi hisobot balanslari tuzish boʻyicha yoʻriqnomalar talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Yoʻl-yoʻlakay qaziladigan, vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalar, kon ishlab chiqarishining ochiq jinslari va chiqitlarini hisoblash tarmoqlar yoʻriqnomalariga muvofiq amalga oshiriladi. 19. Zaxiralarning holati va harakatini, foydali qazilmalarning nobud boʻlishi va sifatsizlanishini hisobga olish quyidagi asosiy talablarga rioya etilgan holda bajarilishi lozim: ZDK (ZMK) tomonidan tasdiqlangan foydali qazilmalar kabi ZDK talablariga muvofiq hisoblab chiqilgan Davlat geologiya qoʻmitasi huzuridagi ZMKning foydali qazilmalar boʻyicha markaziy komissiyalari tomonidan qabul qilingan zaxiralar ham hisobga olinadi; foydali qazilmalar zaxiralari V, S1 va S2 toifalari boʻyicha va foydali qazilmalarning konlari, uchastkalari, gorizontlari, alohida maʼdanli jismlar, shaxta maydonlari, qazilma birliklari, qazish usullari va tizimlari, asosiy sanoat (texnologiya) turlari va navlari boʻyicha alohida-alohida hisobga olinadi; foydali qazilmalar zaxiralari, qazib olish va qayta ishlash chogʻida mumkin boʻlgan sifatsizlanish va nobudgarchiliklardan qatʼi nazar, ularning yer osti boyliklaridagi miqdori boʻyicha hisoblanadi; foydali qazilmalarni ularni qazib olish, nobud boʻlishi, ularning sanoat ahamiyatini yoʻqotishi hamda tasdiqlanmasligi natijasida korxonalar hisobidan chiqarish foydali qazilmalar zaxiralarini korxonalar hisobidan chiqarish toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq amalga oshiriladi; zaxiralarni hisobdan chiqarish geologiya va marksheyderlik hujjatlarida hisobga olish elementlari boʻyicha aks etishi hamda maxsus “Hisobdan chiqarilgan zaxiralar” daftariga kiritilishi lozim; asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalar zaxiralari va ulardagi komponentlarni koʻpayishi va oʻrganilishi darajasiga koʻra yanada yuqori toifaga oʻtkazish ularni amaldagi geologiya materiallari boʻyicha hisoblab chiqishga asosan amalga oshiriladi va belgilangan tartibda tasdiqlanadi. 20. Zaxiralarning holati va harakatini, nobudgarchiligi va sifatsizlanishini hisobga olish zaxiralarning dastlabki hisobi, yigʻma hisobi va yillik hisobot balansini oʻz ichiga oladi. Dastlabki hisobga olish geologik qidiruv, kapital, tayyorlov va qirqma qazilmalarni tayyorlash hamda tozalash qazishlarini amalga oshirish jarayonida bajarilgan geologiya va marksheyderlik ishlarining materiallari asosida qazilmalar birliklari boʻyicha amalga oshiriladi. Dastlabki hisobga olish maʼlumotlariga asoslanib gorizontlar, uchastkalar, kon (shaxta maydoni) va umuman korxona boʻyicha zaxiralarning holati va harakati, nobudgarchiligi va sifatsizlanishining yigʻma hisobi amalga oshiriladi. 21. Zaxiralarning yillik hisobot balansi korxona tomonidan foydali qazilmalar zaxiralari, nobudgarchiligi va sifatsizlanishining har yili birinchi yanvardagi holatiga koʻra dastlabki va yigʻma hisoblarga asosan tuziladi. Korxonalar zaxiralarining har yilgi hisobot balansiga keyingi geologiya-qidiruv ishlari va kon qazish chogʻida zaxiralarning koʻpayganligi natijasida oʻzgarganligini, sanoat ahamiyatini yoʻqotganligi sifatida yoki tasdiqlanmaganligi oqibatida hisobdan chiqarilishini asoslovchi materiallar ilova qilinishi lozim. 22. Balans zaxiralari hisobidan chiqarish yoki ularni sanoat ahamiyatini konlar boʻyicha balansdan tashqari guruhga oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi va Davlat geologiya qoʻmitasi bilan kelishilgan holda: ZDK ning tegishli qarori mavjud boʻlgan, zaxiralari ZDK tomonidan tasdiqlangan konlar; ZMK qarori boʻyicha uning tomonidan tasdiqlangan zaxiralarga ega boʻlgan konlar boʻyicha amalga oshiriladi. 23. Zaxiralarni ularning qazishga tayyorlanganligi darajasi boʻyicha holati va harakatini hisobga olish korxonalar tomonidan: ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan zaxiralar; qazish yoʻllari, kon turlari va qoʻllaniladigan qazish tizimlari boʻyicha alohida; qazilma birliklari boʻyicha amalga oshiriladi. 24. Foydali qazilma zaxiralarining qazishga tayyorlanganligi darajasi boʻyicha holati va harakatini hisobga olish maʼlumotlari, shuningdek qazib olish boʻyicha rejali topshiriqlarga asoslanib korxonalarning geologik, marksheyderlik va boshqa xizmatlari ochilgan, tayyorlangan hamda qazishga tayyor boʻlgan zaxiralarning oʻrnini toʻldirish, konni yanada toʻlaroq, kompleks oʻzlashtirishni taʼminlovchi kon ishlarining yoʻnaltirilishi va rivojlantirilishiga oid takliflarni tayyorlashlari lozim. 1. Kon ishlarini rivojlantirish hamda foydali qazilmalar konlarini qazish jarayonlarini rejalashtirish va loyihalashtirish yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilik, korxona loyihasi, amaldagi normativ hujjatlarga qatʼiy muvofiqlikda amalga oshirilishi va kon ishlab chiqarishi texnologiyasining konni qazishning toʻgʻriligini, yer osti boyliklari va tabiiy muhitdan oqilona, kompleks foydalanish, uni muhofaza qilishni taʼminlovchi barcha masalalarni hal etishni nazarda tutishi lozim. 2. Kon ishlarini rivojlantirishning istiqbol rejalari quyidagilarni nazarda tutishi lozim: konni puxta oʻrganib chiqish va ekspluatatsion qidirish; konni yoki uning bir qismini qazishning qazish chogʻida yer bagʻridan foydali qazilmalarni maqbul darajada ajratib olishni taʼminlovchi va boy uchastkalarni tanlab qazishni, konning sanoat ahamiyatini pasaytirishni va uni qazish sharoitlarini qiyinlashtirishni istisno etuvchi rejaliligi; qoʻllanilayotganlarni takomillashtirish, qazishning yangi istiqbolli yoʻllari va tizimlarini, shuningdek yer bagʻridan foydali qazilmalarni ajratib olish darajasini oshirish, mehnat xavfsizligini, binolarni, inshootlar va atrof tabiiy muhitini kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilishni yaxshilash maqsadida qazib olishning yangi texnologiyalarini joriy etish; ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan zaxiralarni korxonaga belgilangan topshiriqlar (normativlar)ga muvofiq butlash; balansdan tashqari va foydali qazilmalarning ilgari konservatsiyalab qoʻyilgan balansdagi zaxiralarini saqlash yoki ularni ishlatishga qoʻshish; ochilgan va aralash jinslardan foydalanish; texnika xavfsizligi, konni yoki uning bir qismini foydali qazilmalar sifatini va konning sanoat ahamiyatini tushiruvchi yoki uni qazishni qiyinlashtiruvchi suv toshib ketishi, suv oʻtishi, yongʻinlar va boshqa omillardan muhofaza qilish choralari; boʻshliqlarni toʻldirish tartibi va muddatlari; binolar, inshootlar, atrof tabiiy muhitini kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish choralari; agar bunday qazish yer bagʻridan foydali qazilmalarni ajratib olishni koʻpaytiradigan yoki sifatsizlanishini kamaytiradigan boʻlsa boʻsh jinslarni qazilgan boʻshliqlarda qoldirib foydali qazilmalar zaxiralarini selektiv yoʻl bilan qazishni qoʻllash; kon ishlari tomonidan buzilgan yerlarning unumdorligini tiklash. Kon ishlarini rivojlantirishning istiqbolli rejalarini ishlab chiqishda korxonaning bosh loyihachisi ishtirok etishi kerak. Texnikaning rivojlanishi, foydali qazilmalarni qazib olish va mineral xomashyoni qayta ishlash texnologiyalarining takomillashishi, tovar mahsulotga texnik reglamentlar yoki standartlarning oʻzgarib borishi barobarida iqtisodiy jihatdan oqlangan balansdan tashqari zaxiralarni balansga oʻtkazish uchun sharoitlar yaratish chogʻida istiqbol rejalarida mineral xomashyo boʻyicha konditsiyalar va belgilangan tartibda qaytadan tasdiqlash toʻgʻrisidagi masala koʻrib chiqilishi zarur. 3. Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalari rejalanayotgan yilda tovar mahsulot ishlab chiqarish boʻyicha yer osti boyliklarini muhofaza qilish va mineral resurslardan oqilona foydalanish boʻyicha korxonaga rejali topshiriqlardan kelib chiqqan holda istiqbol rejalarini aniqlashtirish va quyidagilarni nazarda tutishi lozim: konlarni qazishning yer bagʻridan asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni eng toʻliq ajratib olishni taʼminlovchi usullari va tizimlarini qoʻllash; rejalashtirilgan qazish tizimining foydali qazilmalarni yer bagʻridan oqilona ajratib olish va har bir qazilma birligi boʻyicha kon ishlarining xavfsizligi boʻyicha kon-geologiya sharoitlariga muvofiq boʻlishi; konni tayyorlash va qirqma qazilma hamda ochish ishlari rejalashtirilgan hajmlarining zaxiralarning ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan topshiriqlari (normativlari)ga, shuningdek foydali qazilmalarni qazib olishga oid topshiriqlarga muvofiq boʻlishi; foydali qazilmalarning tasdiqlangan konditsiyalarga muvofiq qazib olinishi; er bagʻridan asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni va ulardagi komponentlarni ajratib olish koʻrsatgichlarini yaxshilashga qaratilgan tajriba-konstruktorlik, ilmiy-tadqiqot va boshqa ishlarni olib borish; bir yoʻla qazilayotgan qazilma birliklarining foydali qazilmalarni talab etilgan miqdor va sifatda qazib olishni taʼminlaydigan oqilona miqdori; qazilayotgan qazilma birliklarining oqilona yuki; kon uchastkalarining eng yaxshi, yaʼni eng boy yoki qulay sharoitlarda joylashgan qazilmalarida ajratib olinadigan zaxiralarning yoʻl qoʻyiladigan hajmlari; har bir qazilma birligidan foydali qazilmalarni qazib olish va ularni tugatishning kalendar jadvallariga rioya etish. 4. Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalarida quyidagilar mavjud boʻlishi kerak: kon va qazilma birliklarining qisqacha geologik tavsifi; ularning qazishga tayyorgarliklari darajasiga koʻra qoʻllanilayotgan qazish tizimlari va korxonalarning zaxiralar bilan taʼminlanganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; qazib olish boʻyicha reja topshiriqlari, qazilma birliklari boʻyicha nobudgarchilik va sifatsizlanishning belgilangan normativlarining kutilgan bajarilishi maʼlumotlari; rejalashtirilayotgan yilda qazib olish hajmlari va nobudgarchilik va sifatsizlanish normativlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; konni qazishga tayyorlashni (yoki karyerlardagi ochish ishlarini) bajarish hajmlari, yoʻnalishlari va muddatlari; kon ishlarining yilning har choragi yoki oylar boʻyicha tuzilgan (vertikal yoki gorizontal boʻyicha proyeksiya) rejasi va konning boshqa zarur grafik hujjatlari; yangidan qazish boshlangan qazilma birliklari boʻyicha ekspluatatsiya nobudgarchiliklari va sifatsizlanish normativlarining texnik-iqtisodiy hisob-kitoblari; joriy yilda ruxsat etilgan normativdan yuqori nobudgarchiliklar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va ularning yuzaga kelishi sabablari; foydali qazilmalarni ularni qazib olishda rejalashtirilgan darajada olish, shuningdek zaxiralardan oqilona, kompleks foydalanishni taʼminlashga oid tadbirlar; qazib olinadigan foydali qazilmalar sifatini boshqarish tartibi; vaqtinchalik tseliklardan ularga zarurat kamayganda foydali qazilma zaxiralarini qazib olishga oid tadbirlar; vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalarni qazish va omborlarga joylash, shuningdek birga joylashgan yoki ochiq jinslarda joylashgan foydali qazilmalarni qazib olish tartibi; ochilgan jinslarni va kavlangan kon chiqitlarini agʻdarmalarda, chiqindi saqlash joylarida va shlamtindirgichlarda joylashtirish sxemasi; konning qazib olinayotgan, uni boshqa korxonalar qazib olishi mumkin boʻlmagan qismiga tutash boʻlagida joylashgan foydali qazilma boyliklarini qazish tartibi; qazib boʻlingan kon qazilmalarini xalq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun saqlash va foydalanishga oid tadbirlar; vaqtincha faol boʻlmagan zaxiralarning mavjudligi va ularni qazib boʻlish va tugatish tartibi hamda muddatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, shuningdek kon ishlarining koʻp gorizontalligi va tarqoqligini qisqartirish boʻyicha tadbirlar; qurish ishlari rejalari va loyihalarini bajarish chora-tarbirlari; ishlar hajmi va kon hamda kon ishlari uchastkalarini quritish tartibi; boʻshliqlarning miqdori va ularni toʻldirish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; kon ishlarini xavfsiz yuritishni taʼminlash tadbirlari; tabiiy muhitni tiklash va muhofaza qilishga oid tadbirlar. 5. Tayyorlash va tozalash ishlarini ishlab chiqish tizimlari, texnologik sxemalari va qazilgan makonni boshqarish yoʻllari, qabul qilinadigan kon ishlarini rivojlantirish rejalarida shuningdek quyidagilar taʼminlanishi lozim: jismlardan foydali qazilmalarni minimal konditsion quvvatlar va cheklangan sifat bilan ajratib olish; qazib olish chogʻida nurash, oksidlanish, oʻz-oʻzidan yonish va shu kabilar natijasida foydali qazilmalar sifati pasayishining oldini olish; vaqtincha konservatsiyalangan zaxiralarni muhofaza qilish; turli maqsadlardagi tseliklarda nobudgarchiliklarni istisno qilish yoki kamaytirish. 6. Konni yer osti usulida qazishda tayyorlov qazilmalarini boshlash va yoʻnaltirish zaxiralarni eng koʻp ajratib olish va kon qazilmalarini samarali ushlab turishni hisobga olgan holda rejalashtiriladi. Kon qazilmalarining foydali qazilma jismlari konturidan tashqarida joylashish varianti albatta koʻrib chiqiladi. 7. Foydali qazilmalarning nobudgarchiligi va sifatsizligini normativlari kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalarida hisoblab chiqiladi va qazilma birliklarining barcha asosiy va qazish uchun loyihada nazarda tutilgan ular bilan joylashgan foydali qazilmalari boʻyicha kon-geologiya sharoitlarini aniq hisobga olgan holda koʻrib chiqiladi va belgilanadi. Qazilma birligi doirasida foydali qazilmalar joylashuvining kon-geologiya sharoitlari, qazib olish (tozalash) ishlari texnologiyasi, shuningdek nobudgarchilik va sifatsizlanishni normalashda hisobga olinadigan texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar oʻzgargan taqdirda nobudgarchilik va sifatsizlanishning belgilangan normalari Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda oʻz vaqtida qaytadan koʻrib chiqilishi va belgilangan tartibda tasdiqlanishi lozim. 8. Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalarida quyidagilarni nazarda tutish taqiqlanadi: konning boy uchastkalarini foydali qazilmalar balans zaxiralarining asossiz nobudgarchiligiga olib keladigan tarzda tanlab qazish; qazilayotgan va konning unga qoʻshni boʻlgan uchastkalari sanoatboplik ahamiyati koʻpligining pasayishi yoki ularni kelajakda qazib olish sharoitlarining qiyinlashuvi, shuningdek yer osti boyliklarida korservatsiyalangan zaxiralarning asossiz koʻpayishiga olib kelishi mumkin boʻlgan tayyorlash va tozalash ishlari hamda ularni amalga oshirish navbatlarini yoʻnaltirish; foydali qazilma zaxiralarini kelajakda qazish mumkin boʻlmagan yoki qiyinlashadigan karyer (shaxta) maydonlari chegarasida yoki tugatilgan zaxiralar konturlarida qoldirish; balansdagi sanoat ahamiyatini yoʻqotgan, belgilangan tartibda tugatilmagan zaxiralari boʻlgan uchastkalarni reja loyihasidan chiqarish; qazilma birliklaridagi maydalangan foydali qazilmalarni qazib olishni (agar bu kon ishlari texnologiyasida nazarda tutilmagan boʻlsa, keyingi davrlarga qoldirish. 9. Har bir qazilma birligi uchun uni qazish boʻyicha loyiha ishlab chiqilishi lozim. Bu loyihani ishlab chiqish uchun korxona loyihasi va kon ishlarini rivojlantirish rejasi asos hisoblanadi. Qazilma birligi loyihasida quyidagilar texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan asoslanishi zarur: er bagʻridan foydali qazilmalarni ajratib olish (er bagʻridan ajratib olish koeffitsiyenti); foydali qazilmalarning qazib olish chogʻida sifatsizlanishi yoki sifatining oʻzgarishi (sifat oʻzgarishi koeffitsiyenti); turli xildagi va navdagi foydali qazilmalarni qazish boʻyicha chora-tadbirlar; qazish birligining oqilona parametrlari; foydali qazilmalarni ajratib olishning amaldagi koʻrsatkichlarini belgilashning zarur toʻliqligi, ishonchliligi va tezkorligini taʼminlovchi (toʻgʻridan toʻgʻri, bilvosita yoki kombinatsiyalangan) hisoblashni belgilash uslublari. 10. Qazilma birligini qazish boʻyicha loyiha yer osti usulida qazish uchun ishlab chiqiladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: geologik tavsifnoma; qazilishi lozim boʻlgan zaxiralar, shu jumladan qazilma konturiga kiritilgan balansdan tashqari zaxiralar toʻgʻrisida maʼlumotlar; ekspluatatsion qidiruv uslublari va qazilma birligini qazishga tayyorlash usuli; qazish tizimi va uning asosiy parametrlari tavsifi; tozalash va tayyorlash qazilmalarini shamollatish sxemasi; kon bosimi va qazilmaning mustahkamlanishini boshqarish pasporti; tozalash va tayyorlash ishlarini mexanizatsiyalash vositalarining roʻyxati; yetkazib berish, tashish va elektr taʼminoti sxemasi; burgʻilash-portlatish ishlari loyihasi (pasporti); foydali qazilmalarning nobudgarchiligi va sifatsizlanishi normativlari; ishlarning xavfsizligini taʼminlash. jinslarning otilib chiqishi bilan kurashish, gazsizlantirish, oʻz-oʻzidan yonish, yer osti suvlari va turdosh qazilmalarning quyuq oqavalari bilan toʻlib qolish va shu kabilarning oldini olish tadbirlari; tozalash va tayyorlash joylarida ishlarni tashkil etish jadvallari va asosiy texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar, qazilma birligini qazib boʻlishning meʼyoriy muddatlari; planogrammaga muvofiq qazib chiqarishda foydali komponent tarkibi pastki meʼyorining texnik-iqtisodiy asoslanishi (konni foydali qazilma va aralashma jinslarni qulatgan holda yer osti usulida qazish chogʻida); qazib olinadigan foydali qazilmadagi foydali komponentning meʼyoriy sifatsiz tarkiblari. qazilma birligining loyihasi belgilangan tartibda tasdiqlangan boʻlishi kerak. 11. Har bir qazilma birligi uchun foydali qazilmalar holati va harakatini (koʻmir va yoqilgʻi slanetsdan tashqari) hisobga olish pasporti yuritilishi lozim, uning shakli va tarkibi tarmoq yoʻriqnomasi bilan belgilanadi. 1. Kon yoki uning bir qismini ochish usuli va sxemasi, shuningdek asosiy ochish qazilmalarining joylashuv oʻrinlari quyidagilarni taʼminlashi lozim: kon ajratmasi doirasidagi asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni yer osti boyliklaridan eng koʻp va iqtisodiy maqsadga muvofiq holda ajratib olish; kon ishlarining xavfsizligi; sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan alohida joylashgan, izolatsiyalangan maʼdanli jinslar, qatlamlar va uyumlarni qazib tugatish imkoniyati; konni uning suvga toʻlib ketishidan, suv bosishi va boshqa nobudgarchiliklarga olib keluvchi, foydali qazilmalar sifatini va konlarning sanoat ahamiyatini pasaytiruvchi yoki uni qazishni qiyinlashtiruvchi omillardan muhofaza qilish; aralashma jinslarni qazib olingan boʻshliqqa joylash imkoniyati. 2. Korxonaning sanoat maydoni va asosiy ochish qazilmalari (stvollar, shtolnyalar va boshqalar) odatda rudasiz uchastkalarda yoxud nokonditsiyali yoki past sifatli foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda joylashtirilishi lozim. Bu talab bajarilishi mumkin boʻlmagan hollarda sanoat maydonchalari va asosiy ochish qazilmalarini ular ostidagi saqlash tseliklarida foydali qazilmalarning eng kam miqdori konservatsiyalangan va korxona tugatilishi chogʻida eng kam talafotlar bilan ajratib olinadigan shartlarda foydali qazilmalar joylashgan maydonlarga joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi. 3. Sanoat maydonlari va asosiy ochish qazilmalarini joylashtirishning barcha variantlarida ularga kon qazishning zararli taʼsiri istisno etilgan boʻlishi kerak. 4. Foydali qazilmalar konlarini ochish va tayyorlash korxona loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Amaldagi kon-geologiya sharoitlari loyihadagiga mos kelmasa unga oʻz vaqtida va belgilangan tartibda tegishli oʻzgartirishlar va qoʻshimchalar kiritilishi zarur. 5. Ochish va tayyorlash ishlarini amalga oshirishning maʼqul topilgan yoʻllari, hajmlari va muddatlari qazish uchun belgilangan ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan zaxiralarning belgilangan miqdorini taʼminlashi lozim. 6. Konni ochish va qazishga tayyorlash jarayonida quyidagilar taʼminlanishi zarur: loyihada nazarda tutilgan kon qazilmalari yoʻnalishlari va parametrlarining joylashish oʻrinlari, himoyalovchi tseliklari oʻlchamlari, qazishni oʻtkazishning texnologik sxemalariga rioya qilinishi ustidan nazorat; ekspluatatsion qidiruv va boshqa geologiya ishlari toʻliq hajmda bajarilishi; kon bosimi koʻrinishlarini, kon massivining qurilishi va konni qazish chogʻida yuzaga keluvchi boshqa hodisalarni kuzatib borish. 7. Kon qazilmalarini ochish va tayyorlashni foydali qazilmalar qazib olish bilan birgalikda olib boruvchi korxonalar: zarur holda asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni selektiv yoʻl bilan qazib olishni amalga oshirishi; ularning qazib olinishi va talafoti hisobini yuritishi; isteʼmolchi boʻlmagan holda qazib olingan foydali qazilmalarni omborlarga joylashni va saqlanishini taʼminlashlari lozim. 8. Konni (shaxta maydonini) ochish va tayyorlash jarayonida balansdagi va balansdan tashqari zaxiralari boʻlgan foydali qazilmalarning unga yondosh jismlari (qatlamlar, uyumlar) uchastkalarini buzishga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunda tegishli asoslashlarsiz quyidagilar taqiqlanadi: koʻrsatilgan uchastkalarda kon qazishlarni bajarish, shuningdek ularga agʻdarmalarni aralashtirish; jism (qatlam, uyum)lar uchastkalarini keyinchalik ularni ishlatish mumkin boʻlmasligiga sharoitlar yaratib ishlatish; karyerning loyihadagi konturlariga yondosh boʻlgan joylarda foydali qazilmalar saqlanishi va kon ishlarini olib borishning xavfsizligini taʼminlovchi choralarni koʻrmasdan konni tayyorlash ishlarini bajarish; yer osti usulida qazish uchastkalarida agʻdarmalarni ustiga qulab tushgan jismlar bilan aralashtirish; tayyorlov ishlarini oʻtkazish jarayonida geologik buzilish zonalarining faollashuviga yoʻl qoʻyish; qazilma birliklarini tugatishga dalolatnomalarsiz qazib boʻlingan maydonlarda jinslar qoldiqlarini joylashtirish, oʻtish yoʻllari qurish, turli kommunikatsiyalar va shu kabilarni oʻtkazish; ochish pogʻonalari maydonlarida texnologik yoʻllar qurish chogʻida foydali qazilmalardan ballastlash materiali sifatida foydalanish. 9. Yer osti kapital kon qazilmalarini muhofaza qilish loyihada nazarda tutilishi, inshootlar va tabiiy obyektlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish qoidalari yoki boshqa tegishli hujjatlarga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Bunda quyidagilar taʼminlanishi zarur: tayyorlov qazilmalari foydali qazilma (qatlam, uyum)lar jismlariga nisbatan, shuningdek qazilgan boʻshliq va geologik buzilishlarga nisbatan oqilona joylashishi; tayyorlash va tozalash joylari jinslaridan kon qazilmalarini muhofaza qilish maqsadida sunʼiy tseliklar (polosalar)ni ishga tushirish uchun va qazilgan boʻshliqni bostirib qoʻyish yoki qazilmalarni saqlashni taʼminlovchi oqilona oʻlchamdagi foydali qazilmalar tseliklarini qoldirish uchun foydalanish. 10. Faoliyat koʻrsatayotgan korxonalarda foydali qazilmalar tseliklari bilan muhofaza qilinadigan yer osti tayyorlov qazilmalarini tugatish chogʻida zaxiralar tseliklardan maxsus loyiha boʻyicha ajratib olinishi lozim. Zaxiralarni ajratib olishning toʻliqligi texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan belgilanadi. 11. Tayyorlov ishlari imkoni boricha foydali qazilma konlarining tegishli uchastkalarini oʻz vaqtida qidirib topishni taʼminlashi zarur. 12. Konlarni ochiq usulda qazish chogʻida ochilgan jinslarning foydali qazilmalardan eng kam nobudgarchilik va sifatsizlanish bilan ajralishi, shuningdek ochilgan jinslarning qazilgan boʻshliqqa joylanishi taʼminlanishi lozim. Foydali qazilmani qazishga tayyorlangan tozalangan maydonlarning sifati geologik xizmat tomonidan nazorat qilinishi kerak. 13. Tayyorlash ishlarini bajarishda katta suv oqimi boʻlgan sharoitlarda quritish samaradorligini oshirish, kon qazilmalarining barqarorligi va foydali qazilmalarni yanada toʻliq qazib olish, shuningdek kon ishlarini xavfsiz olib borishni taʼminlash maqsadida boshlangʻich gidro-geologik maʼlumotlar va hisob-kitob parametrlarini aniqlash amalga oshiriladi. 14. Tayyorlov qazilmalarini tayyorlash chogʻida kon bosimi va kon jismlarining surilishi muntazam kuzatib borilishi lozim. Kuzatishlarni tahlil qilish natijalariga koʻra surilish burchaklari aniqlanishi, yer yuzasi va xavfli zonalar chegaralarining deformatsiyalanishi kengligi belgilanishi, balansdagi va qayerda bu maqsadga muvofiq boʻlsa - balansdan ortiqcha siljish zonasiga tushuvchi foydali qazilmalarni qazishning zararli taʼsiridan himoya qiluvchi tadbirlar ishlab chiqilishi va amalga oshirilishi zarur. 15. Yuqori suvli gorizontlar va toʻlib qolgan kon qazilmalarida sizot qazilmalarini qazish quyidagilarni nazarda tutuvchi maxsus loyiha asosida amalga oshiriladi: uzunligi yer osti kon qazilmalari ustini mustahkamlash va boshqarish pasportida koʻrsatiladigan oʻzib boruvchi quduqlarni burgʻilash; qazilmaga suv oʻtib ketishining oldini oluvchi va odamlarni xavfsiz olib chiqish va asbob-uskunalarni saqlashni taʼminlovchi qurilmalar; sizot suvlarni samarali chiqarish. 16. Korxona bosh marksheyderi va bosh geologi korxona bosh muhandisini kon ishlarining suv oʻtib ketishi, loy, boʻtana va zararli gazlar boʻyicha xavfli boʻlgan zonalar chegaralariga kelib qolishi, shuningdek kon ishlari bilan bu chegaralarning kesishuvi va ulardan chiqishi toʻgʻrisida bir oydan kechikmay yozma ravishda xabardor etishi lozim. Suv, loy, boʻtana va zararli gazlar bexosdan oʻtib ketishining oldini olish boʻyicha hamda foydali qazilmalarning mumkin boʻlgan nobudgarchiligining oldini olishga oid chora-tadbirlarni amalga oshirmasdan turib xavfli zonalar chegaralarida kon ishlarini bajarish taqiqlanadi. 17. Kon qazilmalarining barqarorligiga salbiy taʼsir etuvchi yer osti ishlarida mashgʻul boʻlgan odamlar hayoti va sogʻligʻiga xavf tugʻdiruvchi, shu bilan birga foydali qazilma zaxiralarining asossiz nobudgarchiligiga olib kelishi mumkin boʻlgan omillar aniqlanganda kon ishlari ishlarni olib borish xavfsizligi va yer osti boyliklarini muhofaza qilishni taʼminlashga oid chora-tadbirlar koʻrilmaguniga qadar toʻxtatib turilishi lozim. 18. Konni bir vaqtning oʻzida ochiq va yer osti usulida qazishda foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga yoʻl qoʻymaslik hamda ishlarni bajarish xavfsizligini taʼminlash maqsadida korxona loyihasi va kon ishlarini rivojlantirish rejalarida nazarda tutiladigan maxsus chora-tadbirlar amalga oshirilishi zarur. Bunda kamarlar qiyaliklari va tuproqlari hamda karyer bortlarining holati instrumental va vizual kuzatuv, shuningdek yer osti boʻshliqlari va qazilmalarini ishchi maydonlari, yoʻllari hamda kommunikatsiyalari sifatida oʻz vaqtida harakatdan toʻxtatish ustidan muntazam nazorat olib borilishi kerak. 1. Qazish (tozalash) ishlari qatʼiy tartibda qazilma birligini qazish loyihasi va kon ishlarini rivojlantirish rejalariga muvofiq olib borilishi lozim. Loyihada nazarda tutilgan mehnat sharoitlari xavfsizligini, qazib olish boʻyicha real topshiriqlarining bir maromda bajarilishi hamda foydali qazilmalarni ajratib olishning toʻlaqonliligini taʼminlovchi tayyorlov va qirqma (taxtlovchi) laxmlar tayyorlanguniga qadar qazish (tozalash) ishlariga kirishish taqiqlanadi. 2. Qazish ishlarida qoʻllaniladigan qazish mexanizmlari va komplekslari foydali qazilmalarning qazilayotgan jism (qatlamlar, uyumlar)lar parametrlariga mos boʻlishi zarur. 3. Foydali qazilmalarning qazishga tayyor zaxiralari miqdori, ularning sifati, ekspluatatsion nobudgarchiligi va sifatsizlanishi normativlari qazilma birliklari, shaxtalar va karyerlar boʻyicha belgilanadi. 4. Yer osti qazilma birligini foydalanishga qabul qilish uchun xoʻjalik yurituvchi tashkilot buyrugʻi bilan tarkibiga Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi vakili albatta kiritiladigan qabul komissiyasi tayinlanadi. Qazilma birligini foydalanishga qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomada qazilma birligining geologik tavsifi, qaziladigan zaxiralari, geometrik parametrlari, shuningdek oʻtkazilgan qidiruv, tayyorlash va qirqma (taxtlash) ishlarining loyihaga, xavfsizlik qoidalari va normalariga muvofiqligi koʻrsatilishi lozim. Qazilma birligini foydalanishga qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma komissiyaning tayinlagan tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 5. Korxonada bir vaqtning oʻzida foydalanishda boʻlgan qazilma birliklarining soni: sifati boʻyicha turli boʻlgan foydali qazilma zaxiralarini yer osti boyliklaridan foydali qazilmalarni toʻliq va kompleks ajratib olish hamda topshirilgan sifatdagi mineral xomashyoga erishishni taʼminlovchi nisbatlarda qazib olishni; kon ishlarini konsentratsiyalashni taʼminlashi zarur. Foydali qazilma konlarining foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga yoki qolgan balansdagi zaxiralar qiymatining pasayishiga olib keluvchi boy yoki oson olinadigan uchastkalarini tanlab qazish maqsadida qoʻshimcha qazilma birliklarini foydalanishga kiritish taqiqlanadi. 6. Korxonalar tozalov qazishi jarayonida: balansdagi zaxiralarning qoldirilishi, konservatsiyalanishi hamda ruda jism (qatlam, qavat)larining kichik quvvatlarida va aralash jinslar bilan kontaktda nobud boʻlishiga yoʻl qoʻymasliklari; vaqtincha faol boʻlmagan zaxiralarning shakllanishiga yoʻl qoʻymasliklari; tozalash zaboylarida muntazam geologik kuzatuvlar olib borishlari hamda kon ishlarini tezkor boshqarish uchun oʻz vaqtida geologik prognozlarni taʼminlashlari; ashyoviy tarkib va texnologik oʻxshashliklarni oʻrganishlari, sinov natijalarini umumlashtirishlari, foydali qazilmalar sifati oʻzgarishining Qonuniyligini aniqlashlari; qazib olish, yer bagʻridan ajratib olish, har bir qazilma boʻyicha nobudgarchilik va sifatsizlanish koʻrsatkichlari hisobini olib borishlari lozim. 7. Tozalash ishlarini amalga oshirishda: foydali qazilmalarning boy yoki oson olinadigan uchastkalari jismlari (qatlamlari)ni foydali qazilmalarning balansdagi va balansdan tashqari zaxiralarining asossiz nobudgarchiligiga olib keladigan tarzda tanlab qazish; foydali qazilma zaxiralarini kelajakda ularni qazishning qiyinlashuviga, bu zaxiralarning toʻliq yoki qisman nobud boʻlishiga olib keladigan holda qoldirilishi (konservatsiyalanishi); foydali qazilma zaxiralarini ularning nobud boʻlishiga olib keladigan holda qazib qoʻyish; normadan ortiqcha nobudgarchilik va sifatsizlanishga yoʻl qoʻyish; shaxta (karyer) maydonlari chegaralarida yoki qazib boʻlingan zaxiralar konturlarida foydali qazilma zaxiralarini qazib olishning belgilangan muddatlarini buzish (buning oqibatida ularni qazish qiyinlashib yoki mumkin boʻlmay qolsa) taqiqlanadi. 8. Korxonalar nogabaritlar, gaz va chang chiqindilari chiqishini pasaytirish, foydali qazilmalarning oʻta maydalashib ketishini bartaraf etish, aralashma jinslar bilan kontaktda sifatsizlanish hamda nobud boʻlishini kamaytirish maqsadida burgʻilab portlatish ishlari parametrlarini doimiy takomillashtirib borishlari lozim. 9. Qazilma birligi konturlarida qazilma birligi loyihasida qazish nazarda tutilmagan nokonditsiyali foydali qazilmalar aniqlangan taqdirda bunday zaxiralarni yer bagʻrida qoldirish yoki qazib chiqarish toʻgʻrisidagi qaror texnik-iqtisodiy hisob-kitoblarga tayangan holda qabul qilinishi zarur. 10. Qazilma birligini qazish tugaganidan soʻng bir oy muddatda uning tugatilishi boʻyicha dalolatnoma rasmiylashtirilishi lozim. Dalolatnomada qazilma birligining boshlangʻich balansidan ortiqcha zaxiralari, tugatilgan zaxiralar va qazib chiqarilgan foydali qazilmalar miqdori, nobudgarchilik va sifatsizlanishning normativdagi va amaldagi qiymati va yer bagʻridan foydali qazilmalar va komponentlarni ajratib olishning toʻlaqonliligi va sifatini belgilaydigan boshqa koʻrsatkichlar, shuningdek kon laxmlarining holati keltiriladi. Dalolatnoma korxonaning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi. 11. Koʻp komponentli foydali qazilmalarda ajratib olishning toʻlaqonliligi va sifatini baholash asosiysi kabi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan yoʻl-yoʻlakay komponentlar boʻyicha ham amalga oshiriladi. Yer bagʻridan foydali qazilmalarni ajratib olish, nobudgarchilik va sifatsizlanish koʻrsatkichlarini aniqlash qazish usuli va tizimi, qazilma birliklari boʻyicha alohida dastlabki hisoblar asosida va qazib olish chogʻida foydali qazilmalarni aniqlash, normalash, hisobga olish va iqtisodiy baholash boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tasdiqlagan namunaviy uslubiy koʻrsatmalar hamda tegishli tarmoq yoʻriqnomalari talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 12. Foydali qazilmalarning nobudgarchiligi va sifatsizlanishi miqdorlari toʻgʻridan toʻgʻri, kombinatsiyalangan va bevosita usullar bilan aniqlanadi. Bevosita kombinatsiyalangan usullarni qoʻllashga Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda ruxsat etiladi. Qazish chogʻida foydali qazilmalar nobudgarchiligini aniqlash usullari: nobudgarchilik miqdorini talab etilgan aniqlik bilan hisoblab chiqishni; nobudgarchilikni bevosita qazib chiqarishning texnologik jarayonida ularning vujudga kelish koʻrinishlari va joylari boʻyicha aniqlashni; normativdan ortiqcha nobudgarchiliklarni va ularning yuzaga kelishi sabablarini aniqlashni taʼminlashi zarur. 13. Karyerlarda qazib chiqarishni belgilash, hisobga olish va nazorat qilish karyerlarda qazib chiqarish va ochishni belgilash va nazorat qilish boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan tarmoqlararo yoʻriqnoma talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Konlarni yer osti usulida qazishda qazib chiqarilgan foydali qazilmani hisobga olish uchun, shuningdek yiliga 1 mln tonna va undan koʻp mahsuldorlikdagi karyerlar (qirqmalar)da tortish qurilmalarini qoʻllash majburiydir. Selikdagi jinslarning zichligi belgilangan uslub boʻyicha aniqlanadi. Geologik qurilish boʻyicha oddiy konlar uchun zarur tadqiqotlarni amalga oshirish hamda uslubiyotni tuzish korxonalarning geologik xizmati zimmasiga yuklanadi, kon-geologiya sharoitlariga koʻra qiyin konlar uchun esa ilmiy-tadqiqot tashkilotlari jalb etilishi lozim. 14. Qazib chiqarilgan foydali qazilmalar sifatini aniqlash sinash orqali amalga oshiriladi. Sinash usullari, sinov miqdori, sinash davriyligi koʻrsatkichlarini aniqlash usullari, sinashga tanlash va tahlil laboratoriyalari ishini nazorat qilish usullari korxona rahbari tasdiqlagan yoʻriqnoma bilan belgilanadi. 15. Normativdan yuqori nobudgarchilik va normativdan ortiqcha sifatsizlanish qazish birliklari boʻyicha amaldagi va normativdagi nobudgarchilik hamda sifatsizlanish oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Normativdan yuqori nobudgarchiliklar yuzaga kelgan vaziyatlar Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi ishtirokida koʻrib chiqilishi lozim. Normativdan yuqori nobudgarchilik uchun aybdor shaxslar qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda javob beradilar. Korxona normativdan yuqori nobudgarchilik va normativdan ortiqcha sifatsizlanish yuzaga kelgan joylar va ularning sabablarini aniqlashi hamda keyinchalik bunga yoʻl qoʻymaslik choralarini ishlab chiqishi va koʻrishi zarur. 16. Tozalash ishlarini bajarish chogʻida foydali qazilmalarni ajratib olishning toʻliqligi va sifat koʻrsatkichlarining ishonchliligini belgilash, hisobga olish hamda baholash marksheyderlik va geologiya xizmatlari, texnik-nazorat xizmatlari tomonidan, zarur hollarda korxonaning boʻlinmalari va xizmatlarini jalb etgan holda amalga oshiriladi. Qazib chiqarishda foydali qazilmalarni ajratib olish va ularning nobudgarchiligini oʻz vaqtida va ishonchli hisobga olinishini nazorat qilish uchun korxonaning bosh muhandisi javob beradi. 17. Mineral xomashyoga amaldagi konditsiyalar parametrlariga qoʻshimcha sifatida foydali qazilma zaxiralaridan yanada toʻlaroq foydalanishni taʼminlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishib qazib chiqarilgan foydali qazilmalardagi foydali komponentlarning muayyan yaroqsiz qismini qoʻllash mumkin. Yaroqsiz qismlar muayyan qazilma birligi yoki ular guruhiga mansub boʻlishi va aniq kon-geologik, texnologik va iqtisodiy sharoitlarni hisobga olib belgilanishi lozim. 18. Qazilma birliklarini toʻliq qazib olmaslik man etiladi. Istisnoli vaziyatlarda (bu boshqa konning yanada boy uchastkalarini tanlab qazishga yoki foydali qazilmalarning qoʻshimcha nobudgarchiligiga olib kelmagan sharoitda) Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda qazib boʻlinmagan balansdagi foydali qazilma zaxiralari bilan qazilma birliklarini vaqtincha, lekin koʻpi bilan bir yilga qoldirishga yoʻl qoʻyiladi. 19. Korxonalar yer bagʻridan foydali qazilmalarni ajratib olishning toʻliqligi va sifatini oshirish maqsadida quyidagilar boʻyicha doimiy choralarni koʻrishlari lozim: puxta qidirish va ekspluatatsion qidirish usullari kon qazish texnologiyalarini, yer bagʻridagi foydali qazilmalar va qazib chiqarilgan mineral xomashyo sifatini nazorat qilish usullarini takomillashtirish; istiqbolli kon texnikasini joriy etish; balansdan tashqari zaxiralar, shuningdek ilgari yer bagʻrida qoldirilgan yoki ushbu konda qabul qilingan texnologiya boʻyicha qazilmaydigan konning lokal uchastkalaridagi zaxiralarni qazuvga jalb etish. Konni yer osti usulida qazishda, shuningdek: foydali qazilma tseliklarini jins boʻyicha izolatsiyalash zonalari bilan almashtirish imkoniyati; yongʻin oʻchirilgan uchastkalardagi foydali qazilmalarni qazib olishning maqsadga muvofiqligi; zaxiralarni ularning zarurati qolmagan himoyalash va baryer tseliklaridan chiqarib olish imkoniyati; oʻta tanqis va qimmatli foydali qazilma konlarini yanada toʻlaroq qazib olish uchun qazilgan boʻshliqni burmalash; qazilmalar tuprogʻini maʼdan maydalaridan puxta tozalashni tashkil etish; sizot va shaxta suvlarini tozalash choralari ham koʻrib chiqilishi zarur. Bu masalalar boʻyicha qarorlar texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida hamda tabiatni muhofaza qilish talablari, xavfsizlik qoida va normativlariga rioya etilgan sharoitda qabul qilinishi lozim. 20. Tajriba-sanoat yoʻli bilan yangi qazish tizimlari va ularning parametrlarini joriy etish va amaldagilarini takomillashtirishga belgilangan tartibda tasdiqlangan hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan maxsus loyihaga binoan yoʻl qoʻyiladi. Tajriba-sanoat ishlarini amalga oshirish uchun uchastkalar oʻz sharoitlari boʻyicha kon uchun namunaviy, ish hajmlari esa shunga yarasha boʻlishi lozim. Nazarda tutilgan ishlar uchun boy maʼdanlar yoki foydali qazilma konlarining zaxiralari sifati oʻrtachadan yuqori boʻlgan boshqa uchastkalarini ajratish taqiqlanadi. 21. Konni ochiq usulda qazishda oqilona parametrlarni belgilash va ularning deformatsiyalanishini bartaraf etish maqsadida karyer bortlari, pogʻonalar va togʻ jinslari qiyalik holatini kuzatish majburiy tartibda amalga oshirilishi lozim. Murakkab kon-geologik va gidrogeologik sharoitlardagi konlarni qazishda karyer bortlari pogʻonalarining va togʻ jinslari qiyaliklarining oqilona parametrlarini aniqlash uchun ilmiy-tadqiqot tashkilotlari jalb etilishi zarur. Karyer bortlari, pogʻonalar va togʻ jinslari qiyaliklarining deformatsiyalanishi deformatsiyalanishning yuzaga kelishi sabablari va iqtisodiy zararlar hajmi koʻrsatilgan holda majburiy tartibda hujjatlashtiriladi. Deformatsiyalangan pogʻonalar va karyer bortlarida ishlarni xavfsizlik choralarini koʻrmasdan amalga oshirish taqiqlanadi. 22. Shift va kamyerlararo tseliklarni qoldiradigan hamda tozalash makonini tabiiy ushlab turish tizimi bilan konni yer osti usulida qazishda korxonalar (zarur hollarda ixtisoslashtirilgan yoki ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini jalb etgan holda) ulardagi deformatsiyalarni oʻz vaqtida aniqlash, tseliklarning yaroqliligi muddatlari hamda oqilona oʻlchamlarini belgilash, foydali qazilmalar nobudgarchiligini minimumga keltirish va ishlarning xavfsizligini taʼminlash uchun shiftlar, tuproqlar hamda tseliklar holatini muntazam kuzatib borishlari lozim. 23. Konlarni ruda hamda aralashma jinslarni qulatish tizimlari bilan qazishda maydalangan foydali qazilmalarni chiqarish planogrammasiga qatʼiy rioya etish, kon jinslarining qulash va surilish zonalarini, surilish burchaklarini aniqlash hamda yuzaning choʻkishi kattaligini aniqlash va yuza va yer osti obyektlarini kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish choralarini ishlab chiqish maqsadida muntazam kuzatib borish lozim. Kon jinslarining qulashi yoki surilishi zonalarida joylashgan foydali qazilma zaxiralaridan foydalanish yoki ularni muhofaza qilish masalalarini koʻrib chiqish va hal etish majburiydir. 24. Foydali qazilmani qazib chiqaradigan har bir korxona tomonidan quyidagi imkoniyatlar koʻrib chiqilishi lozim: ilgari konni yoki uning bir qismini qazishda qoldirilgan foydali qazilma zaxiralarini qazib chiqarish; tarkibida foydali komponentlar boʻlgan toʻlgʻazmalarni qazish; tugatilgan balansdagi zaxiralar zonasida joylashgan balansdan tashqari zaxiralar uchastkalarini qazish; foydali qazilmalar hamda aralashma jinslarning oʻpirilishi yoʻli bilan qazish tizimlarida qazilgan boʻshliqda qoldirilgan foydali qazilmalarni qazish; aralashma va ochish jinslari agʻdarmalaridan foydali qazilmalarni ajratib olish. Bunday ishlar loyihalash tashkiloti tomonidan tuzilgan hamda belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishuvga binoan tasdiqlangan maxsus loyiha asosida amalga oshirilishi lozim. Loyiha quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim: foydali qazilma zaxiralarini qazishning texnik-iqtisodiy bahosi; korxonaning asosiy kon ishlariga bogʻliq tayyorlash va tozalash ishlarining uslubi va texnologiyasi; kon ishlarini bajarishning xavfsizlik choralari. 1. Qiyin kon-geologik va boshqa tabiiy sharoitlardagi konlarga quyidagi konlar kiradi: gaz, qoʻqqisdan otilish va kon zarblari boʻyicha xavfli boʻlgan konlar; oʻz-oʻzidan yonishga moyil foydali qazilmalar; suvda oson aralashadigan foydali qazilmalar; sochma; qimmatbaho, yarim qimmatbaho, zebu-ziynat tayyorlanadigan toshlar va pyezo-optika xomashyolari; havzalar tubida, hovuzlar hamda suv oqimlari tagida, oʻpirilishlar, koʻchki, sel, karst xavfi boʻlgan va yuqori seysmik holatdagi zonalarda joylashgan konlar; katta chuqurliklarda, oʻz-oʻzidan oʻpirilishga moyil boʻlgan jinslarda, shuningdek tarkibida tez maʼdanlashadigan suv boʻlgan jinslarda joylashgan konlar. 2. 7.1-bandda koʻrsatilgan konlarni qazishda ishlayotgan korxonalarda xavfsizlik qoidalari va meʼyorlarini hamda murakkab tabiiy omillarning foydali qazilma zaxiralaridan oqilona, kompleks foydalanishga zararli taʼsirining oldini olishni hisobga olib ishlab chiqilgan maxsus tadbirlar amalga oshirilishi lozim. 3. Koʻplab suv bosgan, quyuq oqava hamda karst boʻshliqlari mavjud boʻlgan foydali qazilma konlarida suvli gorizont va suv bosgan jinslarning toʻsatdan suv toshishi hamda foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga olib keluvchi surilishlarga sabab boʻluvchi kon ishlari texnologiyasini qoʻllash taqiqlanadi. 4. Oʻz-oʻzidan yonishga moyil foydali qazilma va jinslar konlarini qazish Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan maxsus yoʻriqnomalarga muvofiq amalga oshirilishi zarur. Maydalangan foydali qazilma uzoq vaqt tozalangan boʻshliqda qoldiriladigan qazish tizimini qoʻllash, shuningdek maydalangan qazilmalarni qazilgan boʻshliqda qoldirish taqiqlanadi. 5. Yer osti usulida qazib olinadigan suvga tez aralashadigan foydali qazilma konlarida kon qazilmalariga suv oʻtib ketishini bartaraf etuvchi tadbirlar amalga oshirilishi lozim. Bunday foydali qazilmalarni shaxta usulida qaziladigan konlar maydonida yer osti usulida tanlab eritmaga oʻtkazish usulida qazib olish taqiqlanadi. 6. Kon ishlari jarayonida xalq xoʻjaligi yoki ilmiy qiymatga ega boʻlgan qimmatbaho, yarim qimmatbaho va zebu-ziynat yasaladigan toshlar, optik va pyezo elektrik kristallar, muzey va kolleksiya namunalari, druzlar yoki boshqa tabiat mahsulotlari namoyon boʻlgan taqdirda korxona rahbariyati ularni saqlash va keyinchalik qazib olinishi uchun sharoitlar yaratish uchun javob beradi. Yuqorida sanab oʻtilgan foydali qazilmalar koʻrinishlari belgilangan tartibda qidirilishi hamda ularning zaxiralari korxona rahbari tomonidan tasdiqlangan va tegishli konchilik tashkiloti bilan kelishilgan maxsus loyiha boʻyicha ajratib olinishi lozim. Loyihada foydali qazilmalar nobudgarchiligi yoki buzilishini bartaraf etuvchi massivdan ajralishi, transportda tashish va saqlash usullari nazarda tutilishi zarur. Hisoblash tarozida tortish yoʻli bilan amalga oshiriladi. 7. 6-bandda sanab oʻtilgan, shuningdek qoplama va binokorlik toshlarining qimmatli turlari boʻyicha foydali qazilma konlarini erkin qazish chogʻida qazib olishning ularning tabiiy sifati buzilishiga yoki pasayishiga olib keluvchi usullarini hamda qazish tizimlarini, shuningdek usullarini qoʻllash taqiqlanadi. 1. Korxonalar loyiha, texnik reglamentlar yoki standartlar talablaridan kelib chiqib qazib olingan foydali qazilmalarni isteʼmolchi tomonidan mineral xomashyoni qayta ishlash chogʻida uning tarkibidagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan komponentlar eng toʻliq ajratib olinishini, shuningdek uning tovar sifati saqlanishini taʼminlash maqsadida yuklab joʻnatish va qayta ishlashga tayyorlashni amalga oshirishlari lozim. Korxonalar foydali qazilmalar va komponentlarni eng toʻliq ajratib olish hamda ulardan kompleks foydalanishni taʼminlovchi mineral xomashyoni yetkazib berish boʻyicha texnik reglamentlar yoki standartlarni aniqlashtirishga oid takliflarni kiritishlari zarur. 2. Konlarni qazish chogʻida mineral xomashyoni qayta ishlash texnologiyasini takomillashtirish va samaradorligini oshirish maqsadida undan texnologik namuna olish muntazam amalga oshirilishi lozim. Bunda texnologik namunalarning mineral tarkib, asosiy fizik oʻxshashliklar va boshqa tavsiflar boʻyicha maqbulligi taʼminlanishi kerak. 3. Mineral xomashyo texnologik namunalarini tanlab olishga texnik shartlar quyidagi asosiy parametrlarni belgilashni nazarda tutishi lozim: texnologik namunaning umumiy ogʻirligi va uning tarkibiy qismlari ogʻirligi; foydali qazilmalar va ularning oʻxshashliklarining tabiiy yoki texnologik turlari, navlari; har bir foydali qazilma turi, navining oʻrtacha kimyoviy va mineralogik tarkibi, tarkibidagi zararli aralashmalar; maʼqul topilgan namunaning tanlash chogʻidagi sifatsizlanishi. Har bir texnologik namuna uchun tanlab olinganligi toʻgʻrisida dalolatnoma tuziladi hamda tarmoq yoʻriqnomasiga muvofiq pasport toʻldiriladi. 4. Isteʼmolchiga yetkazib beriladigan yoki qayta ishlashga joʻnatiladigan qazib olingan mineral xomashyoga kon ishlab chiqarishining yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga muvofiq qatʼiy hisob va nazoratga olinadigan yakuniy mahsuloti sifatida qaralishi lozim. 5. Korxona mineral xomashyoni samarali tayyorlash va uning miqdorini va tovarlik sifatini yoʻqotmasdan isteʼmolchiga yetkazib berishni taʼminlovchi maxsus texnik vosita va qurilmalar inshootiga, shuningdek qazib chiqarilgan foydali qazilmalarning minimal zaxirasiga ega boʻlishi zarur. Qazib chiqarilgan mineral xomashyoni yigʻish, ombor va bunkyerlar sigʻimi hamda ularning qurilmasi korxona mahsuldorligi, foydali qazilmaning qiymati va fizik-mexanik oʻxshashliklarini, xomashyoni tayyorlash, shu jumladan uning sifatini barqarorlashtirish, erkin oqimlar, tur va navlarning ajratilishi boʻyicha texnologik operatsiyalarni bajarish zaruriyati, shuningdek mexanik nobudgarchiliklarni bartaraf etishni hisobga olgan holda belgilanadi. Qimmatli foydali qazilmalarni atmosfera omillarining qazib chiqarilgan mineral xomashyoning saqlanishi va sifatiga taʼsir koʻrsatadigan sharoitda ularni ochiq omborlarga toʻplashga yoʻl qoʻyilmaydi. Ochiq omborlardan foydalanishga alohida hollarda yuqori tashkilot tomonidan albatta foydali qazilmalar nobudgarchiligi va sifati pasayishining oldini olish boʻyicha maxsus choralar koʻrilgan sharoitda ruxsat etilishi mumkin. 6. Qazib chiqarilgan mineral xomashyo isteʼmolchiga uning texnik nazorat xizmati yoki tashkilotning boshqa vakolatli maxsus xizmati tomonidan qabul qilingandan soʻng hamda uning texnik reglamentlari yoki standartlariga mos boʻlgan sharoitda yuklab joʻnatiladi. Mineral xomashyoni yetkazib berishning texnik talablari manfaatdor organlar bilan kelishilishi hamda belgilangan tartibda tasdiqlanishi lozim. Qazib chiqarilgan mineral xomashyoni qayta ishlash chogʻida foydali komponentlarni ajratib olishning kamayishiga olib keluvchi texnik reglamentlar yoki standartlarni buzgan holda yetkazib berish taqiqlanadi. 7. Omborlarda toʻplangan va saqlanayotgan, keyinchalik yuklab joʻnatishga tayyorlanayotgan va yuklab joʻnatilayotgan mineral xomashyoning miqdori hamda sifatini hisobga olish va nazorat qilish texnik nazorat xizmati yoki boshqa maxsus vakolatli xizmat tomonidan amalga oshiriladi. Qazib chiqarilgan mineral xomashyo miqdori va sifatini hisobga olish va nazorat qilish maʼlumotlari korxona boʻyicha: yer bagʻrida tugatilgan, qazish chogʻida nobud qilingan, qazib chiqarilgan va yuklab joʻnatilgan qazilmalar, tovar mahsulotlar, agʻdarma mahsulotlar va ular tarkibidagi foydali komponentlar zaxiralarining jamlanma balansini tuzishni taʼminlashi lozim. 8. Omborlarda toʻplangan va saqlanayotgan, yuklashga tayyorlanayotgan va yuklab joʻnatilayotgan mineral xomashyo sifati hamda miqdorini hisobga olish va nazorat qilish tartibi va uni tashkil etish tarmoq yoʻriqnomasi yoki korxonaning yuqori tashkilot tasdiqlagan yoʻriqnomasi bilan belgilanadi. Yoʻriqnoma namunalarni tanlashning tartibi, usuli va takrorlanishi darajasini, tortish qurilmalari, tovar xomashyo sifati hamda miqdorini hisoblash va nazorat qilish punktlarining joylashishini, aniqlangan komponentlar va fizik-mexanik oʻxshashliklar, shuningdek namunani tahlil qilish hamda ularning aniqligini nazorat etish usullarini belgilashi lozim. Olingan axborotlar ishonchliligining pasayishiga olib keluvchi tovar xomashyo miqdori hamda sifatini hisoblash va nazorat qilish punktlarini joylashtirishga qoʻl qoʻyilmaydi. 9. Qimmatli foydali qazilmalar qazib chiqarishni amalga oshiruvchi korxonalar texnologik jarayonda xulosa beradigan namunalarni tanlash uchun maxsus qurilmalarga yoki qazib olinadigan mineral xomashyo sifatini betoʻxtov aniqlovchi priborga ega boʻlishlari zarur. 10. Korxonalarga mineral xomashyo yetkazib berish quruq massani qayta hisoblashni hamda yuklab joʻnatilayotgan xomashyoning tovarlik sifatini ishonchli va tezkor aniqlashni taʼminlagan holda ogʻirlik hisobi asosida amalga oshirilishi lozim. Qazib chiqarilgan foydali qazilmalarni yuklab joʻnatishni hisoblashning vaqtincha boshqa usullarini qoʻllashga istisno hollarda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilib ogʻirlikning hisobini majburiy nazorat qilgan holda yoʻl qoʻyiladi. 11. Korxonalar (joʻnatuvchi va qabul qilib oluvchi) transport sigʻimlarini muntazam nazorat etish va tozalashni amalga oshirishlari lozim. Mineral xomashyoni yuklab joʻnatish chogʻida transportda tashishda uning nobud boʻlishini bartaraf etish boʻyicha, shuningdek xomashyoning muzlab qotib qolishi, yopishib qolishi va uning ifloslanishi va sifatining pasayishiga qarshi choralar koʻriladi. Temir yoʻl vagonlariga yuklab joʻnatishda, shuningdek mineral xomashyo havo oqimining taʼsiridan, zarur boʻlganda atmosfera yogʻinlarining zararli taʼsiridan saqlanishi kerak. 12. Qazib chiqarilgan foydali qazilmalar miqdori va sifatining geologik va marksheyderlik maʼlumotlariga qayta ishlash ishlab chiqarishi (boyitish fabrikasi)ning hisob maʼlumotlari boʻyicha tuzatishlar kiritishga yoʻl qoʻyilmaydi. Qazib chiqarilgan, yuklab joʻnatilgan hamda qayta ishlangan mineral xomashyo miqdori va sifatini aniqlashda muntazam har xilliklar yuzaga kelgan taqdirda manfaatdor korxonalar va tashkilotlar tomonidan bu chalkashliklar sababini aniqlash va ularni tuzatish boʻyicha oʻz vaqtida birgalikdagi choralar koʻrilishi lozim. 13. Isteʼmolchiga yuklab joʻnatilgan tovar xomashyosining har bir guruhi texnologik turlar, navlar hamda ular tarkibidagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan asosiy va qoʻshimcha komponentlar boʻyicha mineral xomashyo miqdori va sifati koʻrsatiladigan sertifikat yoki tovar pasporti rasmiylashtirilgan boʻlishi lozim. Sertifikatlar va tovar pasportlarining nusxalari operatsiya oʻtkazilgan yil mobaynida korxonada saqlanadi hamda qazib chiqarilgan foydali qazilmalarni yuklab joʻnatishning shakli va toʻldirish tartibi tarmoq yoʻriqnomasi bilan belgilanadigan hisoblash daftarini toʻldirish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Isteʼmolchiga tovar xomashyoni uzluksiz joʻnatishda (konveyyerlar, pnevmogidrotransport qurilmalari va joʻnatishning boshqa uzluksiz texnologiyasi yordamida) joʻnatishni hisoblash daftari joʻnatilgan mineral xomashyo miqdori va sifatini bevosita yuklash jarayonida maxsus tortish qurilmalari va priborlari yordamida aniqlash maʼlumotlari boʻyicha toʻldiriladi. 14. Qazib chiqarilgan, ammo vaqtincha foydalanilmaydigan mineral xomashyo keyinchalik qayta ishlashga jalb etilishi uchun toʻplanishi, hisoblanishi, saqlanishi lozim. Toʻplash chogʻida mineral xomashyoning suv eroziyasi, oʻz-oʻzidan yonish va boshqa sabablar bilan nobud boʻlishi yoki buzilishini bartaraf etish tadbirlari koʻrilishi zarur. Ombor (agʻdarma) hududi sizot va toshqin suvlari bosishidan himoya qilingan boʻlishi kerak. Vaqtincha foydalanilmaydigan xomashyoni saqlash joylarini shaxta maydonlarining qulash zonalarida, surilish zonalarida hamda bevosita shaxta (karyer) maydonlarini qazish konturlariga yaqin joylarda joylashtirish taqiqlanadi. 15. Vaqtincha foydalanilmaydigan mineral xomashyoni toʻplash vujudga kelgan xomashyo hajmini instrumental oʻlchashni taʼminlagan holda uni saqlash va keyinchalik qayta ishlash texnologiyasi hamda muddatlariga qarab turlar va navlarga ajratilib amalga oshiriladi. Foydalanilmaydigan mineral xomashyoni saqlash joylarining har biri boʻyicha korxona bosh muhandisi tasdiqlaydigan shakldagi pasport yuritilishi lozim. 16. Koʻp komponentli mineral xomashyodan kompleks foydalanish taʼminlanmagan taqdirda uni yuklab joʻnatish taqiqlanadi. Alohida hollarda, Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi organlari bilan kelishuvga koʻra bunday yuklab joʻnatishga yuqori tarmoq tashkiloti tomonidan xomashyodan kompleks foydalanishni taʼminlashning muddati va tartibi belgilanishi sharti bilan vaqtincha ruxsat etilishi mumkin. 1. Foydali qazilma qazib chiqarish korxonalarini qurish, rekonstruksiya qilish hamda ulardan foydalanishda tabiatni muhofaza qilish qonunchiligi talablariga muvofiq yer bagʻridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarning zararli taʼsiridan aholi hayoti va sogʻligʻini, atmosfera havosini, yerlar, oʻrmonlar, suvlar, hayvonot dunyosi hamda atrof tabiiy muhitining boshqa obyektlarini, binolar va inshootlarni muhofaza qilish, shuningdek qoʻriqxonalar, tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklarini saqlash uchun xavfsizlik taʼminlanishi lozim. 2. Korxonalar tabiiy muhit ahvolini hamda loyihada nazarda tutilgan tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarining bajarilishini muntazam nazorat qilib borishlari kerak. Korxonalarning tegishli xizmatlari tabiiy muhitning ifloslanishi va oʻzgarishini samarali nazorat etish uchun zarur texnik vositalar bilan taʼminlanishi zarur. Agar foydali qazilma konlarini qazish chogʻida loyihaviy qarorlarni anchagina yoki toʻliq oʻzgartirishni talab etuvchi atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish boʻyicha yanada samarali choralarni qoʻllash zarurati paydo boʻlsa, korxona bosh loyihachiga loyihaning tegishli boʻlimlarini oʻzgartirish yuzasidan texnik topshiriq berishi lozim. 3. Foydali qazilma konlarini qazuvchi, ularga foydalanish uchun berilgan qishloq xoʻjaligi yerlari yoki oʻrmonzorlar, suv havzalari va qirgʻoq oldi zonalarida geologik qidiruv, qurilish va boshqa ishlarni bajaruvchi korxonalar bu yerlarda zaruriyat qolmagach ularni oʻzlarining hisobidan qishloq, oʻrmon yoki baliqchilik xoʻjaliklarida foydalanish uchun yaroqli holga, nazarda tutilayotgan ishlar boshqa yerlarda amalga oshirilgan chogʻda ularni oʻz yoʻnalishi boʻyicha foydalanish mumkin boʻladigan holga keltirishlari zarur. Yer uchastkalarini yaroqli holga keltirish ishlarning borishi jarayonida, buning imkoniyati boʻlmaganda, ishlar tugatilganidan soʻng, yer maydonlarini foydalanishga bergan organlar belgilagan muddatlarda, belgilangan tartibda tasdiqlangan loyihalarga muvofiq amalga oshiriladi. Korxonalar foydali qazilma konlarini qazishda va tuproq qatlamini buzish bilan bogʻliq boshqa ishlarni bajarishda tuproqning hosildor qatlamini chetga surib qoʻyishlari, saqlashlari va qayta tiklanadigan yerlarga yoki kammahsulli yerlarga keltirishlari lozim. Foydali qazilma konlarini qazishda kon ishlari texnologiyasiga tabiatni muhofaza qilishning quyidagi talablari qoʻyiladi: foydali qazilmalarni qazib chiqarishda yer imkoni boricha kam sarflanishi, yaʼni qazib chiqariladigan mineral xomashyo birligiga yer resurslari sarfi minimal darajada boʻlishi; karyer qurilishi va kondan foydalanish jarayonida yerning buzilish va tiklanish rejimi eng qulay boʻlishi, yaʼni yerning buzilishi va qayta tiklanishi orasidagi vaqt minimal darajada boʻlishi, buzilishlarning asosiy qismini (ayniqsa, mahsuldor maydonlarda) qazishning iloji boricha keyingi davrlariga qoldirish; qazilgan boʻshliq va boʻsh jinslar agʻdarmalarini shakllantirishning buzilgan yerlardan keyinchalik foydalanishning qabul qilingan yoʻnalishlariga asosan qayta tiklash talablariga javob berishi; kon qazish kompleksi obyektlarida atmosferaga eng kam miqdorda chiqindi chiqaruvchi mashina va mexanizmlardan foydalanish; zararli moddalar otilib chiqishining kamayishini, chiqadigan gazlarni chang tutish va gaz tozalash qurilmalarida tozalashni taʼminlovchi texnologik jarayonlarni takomillashtirish va soddalashtirish; changtutgich va gaz tozalash qurilmalaridan foydalanish va ular ishini hamda boshqa tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarining bajarilishini nazorat qilishni puxta tashkil etish; yer osti suvlarining oziqlanishi, harakati va kamayishi sharoitlarining oʻzgarishiga olib keluvchi, voronka (chuqur) hosil boʻlishi, deformatsiyalanish va yer yuzasining choʻkishi, tez aralashadigan jinslarning tanlab eritmaga oʻtkazilishiga olib keluvchi gidro-geologik va injener-geologik holatlar bilan hamkorlikda olib boriladigan foydali qazilma konlarini ochish usullari va qazish tizimini qoʻllash, shuningdek kon-tayyorlash ishlarini oʻtkazish taqiqlanadi; ochiq suv havzalariga maʼdanlangan suvlar, achchiq va ishqorli karyer, shaxta va sizot suvlarining tushishiga yoʻl qoʻymaslik; maʼdanlangan suvlarni tozalashning termik, membran, ion almashish va gidrotexnik usullarini qoʻllash; karyerlarda kon ishlarini rivojlantirishni osilma yondan ostki yonga qarab amalga oshirish, bunda rudaning nobudgarchiligi va jinslarning aralashib ketishi sezilarli darajada kam boʻladi; gorizontal va qiyalikdagi konlarni ochiq usulda qazishda ichki agʻdarma hosil qilish usulida qazib chiqarish imkonini beruvchi ochish sxemasi va qazish tizimini qoʻllash; tashqi agʻdarma hosil qilish usulida qazib chiqarish texnologiyasini qoʻllash taqiqlanadi; tashqi agʻdarma hosil qilish usulida ochish sxemasi va qazish tizimi istisno hollarda (ruda jismlarining tikkasiga qulashi, konni qazishning murakkab geologik va kon-texnik sharoitlar) Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi bilan kelishilib qoʻllanadi; karyerlarning qabul qilingan parametrlari, qazish tizimlari va pogʻonalar elementlari atrof tabiiy muhitiga eng kam taʼsir koʻrsatishni taʼminlashi zarur; texnogen konlarini yaratish chogʻida turli mineral xomashyolarni ularning barcha turlari sifatini saqlagan holda aralashtirmaslik; xomashyoning har bir turiga bir xilda borish mumkin boʻlishini va egallash maydonining eng kam boʻlishini taʼminlash, texnogen konlarni yaratish va qazishning texnologik jarayonlarida minimal mehnat sarfi va yuqori tejamlilikni taʼminlash. 4. Foydali qazilma konlarini qazishda tuproqning suv va havodan nurashining rivojlanishi, turlanishi, botqoqlanishi yoki yerlarning hosildorligini yoʻqotishning boshqa shakllarini bartaraf etuvchi yoki unga toʻsqinlik qiluvchi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim. Ochish jinslari agʻdarmalari, ishlab chiqarishning boshqa chiqindilari, vaqtincha foydalanilmaydigan, kelajakda foydalaniladigan va qayta tiklanmaydigan mineral xomashyo saqlash joylari atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish talablarini hisobga olgan holda shakllantirilishi zarur. 5. Korxonalar aholining ichimlik va maishiy ehtiyojlarini birinchi navbatda qondirish, ularni ifloslanish va kamayishdan saqlash, oqava va shaxta suvlarining tabiat obyektlariga zararli taʼsiridan ogoh qilish va ularni bartaraf etish maqsadida yer usti va osti suvlaridan oqilona foydalanishni taʼminlashlari lozim. Agar bunday taʼsirga baliqchilik xoʻjaligi havzalari tushib qolsa, unda tabiatni muhofaza qilish organlari bilan kelishilgan, baliqlar, boshqa suv jonivorlari va oʻsimliklarini muhofaza qilishni va ularning koʻpayishi uchun sharoitlarni taʼminlovchi chora-tadbirlar ham amalga oshirilishi kerak. 6. Korxonalar suvdan foydalanish va suv isteʼmolining belgilangan rejalari, texnologik normalari va qoidalariga rioya qilishlari, shuningdek korxonaning ishlab chiqarish faoliyati taʼsiridagi zonada yer osti va yerusti suvlarining holatini gidrogeologik kuzatish va nazorat qilishni amalga oshirishlari lozim. 7. Tozalanmagan oqava va shaxta suvlarini suvli obyektlarga oqizib yuborish taqiqlanadi. Oqava va shaxta suvlarini suvli obyektlarga oqizish shartlari suv boʻyicha qonunchilik talablariga javob berishi zarur. Oqizib yuboriladigan suvlardagi turli xil ifloslantiruvchi moddalarning tarkibiga doir talablar buzilgan taqdirda bu buzilishlarning sabablari aniqlanadi va ularni tugatish choralari koʻriladi. Oqava va shaxta suvlarini davolash, shuningdek baliqlarning uvuldiriq sochish va toʻyinish joylari hamda qishlaydigan chuqurlariga oqizish taqiqlanadi. Suvdan foydalanish va suv ajratish hisobi suv boʻyicha qonunchilikka muvofiq amalga oshirilishi lozim. 8. Konlarni qazishda yer osti suvli gorizontlari ochilgan boʻlsa korxonalar bu haqda suvlardan foydalanish va uni muhofaza qilishni tartibga solish organlariga oʻz vaqtida xabar qilishlari zarur. Burgʻilash ishlarini bajaruvchi korxonalar tabiiy quduqlarni tartibga solish qurilmalari bilan jihozlashlari, bu quduqlarni belgilangan tartibda konservatsiyalashlari yoki tugatishlari lozim. 9. Quyidagilarni foydalanishga topshirish taqiqlanadi: oqava va shaxta suvlarini tozalash uchun qurilmalar bilan taʼminlanmagan korxonalar va ularning obyektlari; suv qabul qiluvchi va boshqa inshootlarning belgilangan tartibda tayyorlanguniga qadar konlardagi quritish tizimlari; suv olish inshootlarini tasdiqlangan loyihaga muvofiq baliq saqlash qurilmalarisiz; suvdagi burgʻilash quduqlarini ularning suvni tartibga solish qurilmalari bilan taʼminlamasdan va tegishli hollarda sanitariya muhofazasi zonalarini belgilamasdan; suv omborlari, chiqindi omborlari va gidroagʻdarmalarni (ularni toʻldirish) loyihada nazarda tutilgan oʻzanlarni tayyorlash, shu jumladan bu obyektlarni filtratsiyaga qarshi ekranlar bilan jihozlashga oid chora-tadbirlarni amalga oshirmay. 10. Foydali qazilmalarni qazib chiqarish, burgʻilab portlatish ishlari, jinslar agʻdarmalari, ishlab chiqarish chiqindilari omborlarini joylashtirish va ulardan foydalanish atmosfera havosini ifloslantirishni bartaraf etish yoki qisqartirish usullari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi bilan kelishilgan qoidalarga rioya etilgan holda amalga oshiriladi. Aholi punktlarida atmosfera havosini chang, zararli gazlar, sassiq moddalar bilan ifloslantiruvchi manba hisoblanuvchi jinslar agʻdarmalari va chiqindi omborlarini joylashtirish, shuningdek chiqindilarni korxona hududida va aholi punktlarida maxsus qurilmalardan tashqarida yoqish taqiqlanadi. Korxonalar atmosfera havosini ifloslantiruvchi chiqindilarni oʻz vaqtida ulardan xomashyo sifatida foydalanuvchi korxonalarga yoki ixtisoslashtirilgan poligonlarga olib chiqishlari lozim. 11. Konlarni qazish chogʻida atmosferaga chiqadigan chiqitlarning yoʻl qoʻyilishi mumkin (bunga barcha ifloslantirish manbalaridan otilib chiqishlar kiradi) normativlariga qatʼiy rioya qilinishi zarur. Atmosfera havosiga tegishli normativlar oʻrnatilmagan kimyoviy, fizik va biologik omillarning zararli taʼsiriga Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi organlari tomonidan muayyan muddatga berilgan ruxsatnomalar boʻyicha faqat istisno vaziyatlarda yoʻl qoʻyilishi mumkin. Ushbu muddat mobaynida bu omilning atmosferaga zararli taʼsirining yoʻl qoʻyilishi chegarasi normativlari belgilanishi va atmosfera havosini muhofaza qilishga oid chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim. Ifloslantiruvchi moddalar yoʻl qoʻyiladigan otilib chiqish boʻyicha belgilangan normativlardan oshib ketgan hollarda korxona zudlik bilan bu haqda atmosfera havosini muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organga xabar berishi va yoʻl qoʻyilgan buzilishni tugatish chora-tadbirlarini koʻrishi zarur. 12. Faoliyati atmosferaga ifloslantiruvchi moddalarning chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan korxonalar, ifloslantirish manbalari paydo boʻlgan vaqtdan qatʼi nazar, atmosferaga ifloslantiruvchi moddalarning chiqishini tutish, toʻxtatish yoki tozalash uchun inshootlar, asbob-uskunalar va apparatlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim hamda bu inshootlar, asbob-uskunalar va apparatlarning toʻxtovsiz, samarali ishlashini va soz holatda saqlanishini, shuningdek ifloslantiruvchi moddalar miqdorining va ularning tarkibi muntazam hisobini amalga oshirishlari zarur. 1. Foydali qazilma zaxiralarini qazishni tugallagach, shuningdek texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar va boshqa asoslashlar boʻyicha konni yoki uning bir qismini qazishni davom ettirish maqsadga nomuvofiq topilsa yoki mumkin boʻlmasa konni qaziyotgan korxona yoki shu korxonaning tegishli qismi tugatiladi yoxud vaqtincha toʻxtatiladi. Korxona toʻliq yoki qisman tugatilganda yoxud vaqtincha toʻxtatilganda kon lahmlari va burgʻi quduqlari aholi xavfsizligi, atrof tabiiy muhitini, binolar va inshootlarni muhofaza qilishni, vaqtincha toʻxtatilganda esa, shuningdek konlar, kon lahimlari hamda burgʻi quduqlarini vaqtincha toʻxtatishning butun davri mobaynida muhofaza qilishni taʼminlovchi holga keltirilishi lozim. 2. Korxona yoki uning bir qismining tugatilishiga foydali qazilmalarning balansdagi zaxiralari toʻliq qazib boʻlingandan soʻng, ularning koʻpayishi, konni qayta qazish hamda balansdan tashqari zaxiralarni qazib chiqarishga harakat qilishning istiqboli boʻlmagan taqdirda va zaxiralarning sanoat ahamiyatini yoʻqotgan qoldiqlari hisobdan chiqarilgan sharoitda yoʻl qoʻyiladi. Korxonani tugatishda kon qazilmalari va burgʻi quduqlaridan boshqa xalq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanish imkoniyatlari toʻgʻrisidagi masala hal etilishi lozim. Foydali qazilma konlarini qazishda “Oʻzistiqbolstat” davlat qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda yer osti kon qazilmalarini uzoq muddat saqlash va undan xalq xoʻjaligida keyinchalik samarali foydalanish imkoniyatini taʼminlovchi maqsadli tayyorlash amalga oshirilgan korxonani yoki uning bir qismini tugatish taqiqlanadi. 3. Korxona yoki uning bir qismini vaqtincha toʻxtatishga kon yoki uning alohida uchastkalarini texnik-iqtisodiy, kon-geologik va boshqa sabablar boʻyicha qazish vaqtincha mumkin boʻlmagan yoki qazishni davom ettirish maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda, asosiy kon qazilmalari va inshootlarini, ularning holatini nazorat qilib, majburan saqlagan holda yoʻl qoʻyiladi. 4. Oʻzbekiston Respublikasi “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi ularda foydali qazilmalar qazib chiqarish bilan bogʻliq boʻlmagan obyektlarni joylashtirish istiqbolli deb hisoblagan kon qazilmalari majburan vaqtincha toʻxtatiladi. Bunday qazilmalarning konservatsiyalanishi tartibi hamda qazilma vaqtincha toʻxtatilishi zarur boʻlgan muddat Oʻzbekiston Respublikasi “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi tomonidan belgilanadi. “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi maʼqul topgan qazilmalarni tugatishga istisno vaziyatlarda Oʻzbekiston Respublikasi “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi kelishgan holda yoʻl qoʻyiladi. 6. Xavfsizlikni taʼminlash, foydali qazilmalarni qazib olishning toʻliqligi va yer osti boyliklarini muhofaza qilish hamda kon lahmlarini boshqa xalq xoʻjaligi maqsadlari uchun saqlash qismida korxonalarni toʻliq yoki qisman tugatish va vaqtincha toʻxtatish tartibi, shuningdek materiallarni rasmiylashtirish Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi va Oʻzbekiston Respublikasi “Davarxitektqurilish” qoʻmitasi tasdiqlagan yoʻriqnoma bilan belgilanadi. 7. Korxona yoki uning bir qismini tugatish va vaqtincha toʻxtatish Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi organlari, boshqa manfaatdor organlar bilan kelishilgan va belgilangan tartibda tasdiqlangan maxsus loyiha asosida amalga oshiriladi. Loyihalar tegishli tayyorgarlik ishlari va bevosita korxonani tugatish yoki vaqtincha toʻxtatish ishlarini oʻz ichiga olishi va quyidagilarni nazarda tutishi lozim: balansdagi hamda iqtisodiy jihatdan qazib olish maqsadga muvofiq boʻlgan balansdan tashqari zaxiralarni qazib olish tartibi va jadvali; konni takroriy qazishning maqsadga muvofiqligi toʻgʻrisidagi, shuningdek omborlarda saqlanayotgan vaqtincha toʻxtatilmagan foydali qazilmalar va ishlab chiqarish chiqitlaridan xalq xoʻjaligida foydalanish toʻgʻrisidagi masalalar hamda ularning saqlanishini taʼminlash chora-tadbirlarining hal etilishi; aholi xavfsizligi, yer osti boyliklari va atrof tabiiy muhitini, binolar, inshootlarni muhofaza qilishni taʼminlash, shuningdek suv va gaz oʻtishi (toshishi)ni, yer osti yongʻinlarining tarqalishi va shunga oʻxshashlarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlar; kon qazilmalari va burgʻi quduqlaridan boshqa xalq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanish masalalarini hal etish; korxona yoki uning bir qismini tugatish yoki vaqtincha toʻxtatish usullari; er ustidagi va suvli obyektlarni Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq keyinchalik xalq xoʻjaligida foydalanish uchun yaroqli holga keltirish choralari; kon xususiyati, ochish sxemasi va qazish tizimi bilan bogʻliq boshqa loyihaviy qarorlar. Yer osti boyliklarining katta hajmlariga ega boʻlgan korxonalarni tugatish boʻyicha loyihalarga ixtisoslashtirilgan ilmiy-tadqiqot tashkilotlarining xulosalari olinishi lozim. 8. Korxona yoki uning bir qismini tugatish va vaqtincha toʻxtatishda quyidagilar taqiqlanadi: loyihada nazarda tutilgan zaxiralarni toʻliq qazib olish va yer osti boyliklarini muhofaza qilishni taʼminlovchi barcha chora-tadbirlar bajarilguniga qadar foydali qazilmalarni qazib chiqarish ishlarini toʻxtatib turish; yer osti yongʻinlari toʻliq va ishonchli bartaraf etilmagan hollarda kon qazib chiqarish korxonasi yoki uning bir qismini tugatish va “quruq” vaqtincha toʻxtatish; suvga aralashadigan (tabiiy tuzlar, gipslar va shu kabilar) foydali qazilmalar qazib chiqaruvchi korxona yoki uning bir qismini “namli” vaqtincha toʻxtatish; qazilgan boʻshliq va omborlarda oʻz-oʻzidan yonishga moyil foydali qazilmalarni qoldirish; foydali qazilmalar qazib chiqarish ishlarini uzoq vaqt toʻxtatib turish oqibatida konning buzilishi yoki yer bagʻridagi foydali qazilma zaxiralari sifatini ancha pasaytirishi, shuningdek kon qazilmalarining qolgan foydali qazilma zaxiralarini ajratib olish maqsadga muvofiq boʻlmay qoladigan buzilishiga olib keluvchi holatlarda korxonani toʻliq yoki qisman vaqtincha toʻxtatish. 9. Ishlarni toʻxtatish davrida toʻldirilgan geologik va marksheyderlik hujjatlarining asl nusxalari saqlash uchun belgilangan tartibda topshiriladi. Korxona tugatilganda, shuningdek besh yildan ortiq muddatga vaqtincha toʻxtatilganda kon ajratish dalolatnomasi Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasining tegishli organiga qaytariladi. 10. Korxona toʻliq, yoki qisman tugatilgandan yoki vaqtincha toʻxtatilgandan soʻng Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi organlarining roziligi va tegishli vazirlik (idora), mahalliy hokimiyatning buyrugʻi (farmoyishi, qarori) bilan rasmiylashtirilgan ruxsatisiz kon qazilmalaridan biron-bir maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi. 11. Kon ishlari tufayli buzilgan maydonlarda imorat qurish faqat surilish jarayoni tugagach, Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi organlarining ruxsatnomasi olingach va quriladigan obyektlarga kon ishlarining zararli taʼsirini bartaraf etish boʻyicha maxsus tadbirlar oʻtkazilgandan soʻng amalga oshirilishi mumkin. 1. Yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilikning buzilishida hamda mazkur Qoidalarning bajarilmasligida aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar va muhandis-texnik xodimlar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq jinoiy, maʼmuriy, intizomiy yoki boshqa javobgarliklarga tortiladilar. 2. Korxonalar, tashkilotlar va muassasalar yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi Qonunchilikning buzilganligi va mazkur qoidalarning bajarilmaganligi oqibatida yetkazilgan zararlarni Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi bilan belgilanadigan miqdorda va tartibda qoplashga majburdirlar. 3. Korxonalarning yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilikning buzilishi va mazkur Qoidalarning bajarilmaganligi oqibatida yetkazilgan zararlarni qoplash bilan bogʻliq xarajatlar qilishda aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar va muhandis-texnik xodimlar belgilangan tartibda moddiy javobgarlikka tortiladilar.