TAMAKI ISHLAB CHIQARISH XODIMLARI UCHUN MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI TASDIQLASH HAQIDA
(order, 2025-12-10)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlari toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Tamaki ishlab chiqarish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar tamaki ishlab chiqarish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar tamaki ishlab chiqaruvchi tashkilotlarga (bundan keyingi oʻrinlarda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Mazkur Qoidalar ishlab chiqarish binolari va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Ushbu Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa normativ hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 7. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqiladi (tasdiqlanadi) va yuritiladi: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma; tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; ishchilar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlar bilan yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari boʻyicha mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari. 8. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq, ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 9. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. 10. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlariga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas. 11. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 12. Tashkilot xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlarini sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriq berilishi kerak. 14. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari ishlab chiqiladi va xodimlar hamda ish joylarini shu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 15. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 16. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnatning ogʻir sharoitlari attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim. 17. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli omillar yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli omillar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 18. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish muhiti omillaridan himoya qilish belgilangan standartlar va meʼyorlar talablariga mos jamoaviy va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 19. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini meʼyorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 20. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari xonadagi barcha xodimlarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va tashkilotni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim. 21. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda shaxsiy himoya vositalari qoʻllanishi lozim. Bunday hollarda shaxsiy himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi. 22. Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 23. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: shaxsiy himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi; himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi; shaxsiy himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni degazatsiya va dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 24. Xodimlar Yogʻ-moy va tamaki ishlab chiqarish xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalarini bepul berishning namunaviy meʼyorlariga (roʻyxat raqami 2113, 2010-yil 23-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 24-25-son, 205-modda) muvofiq shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 25. Tashkilot oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 26. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishi va ishlarni bajarish usullarini oʻzlashtirib olishi shart. 27. Oʻta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 28. Tashkilot rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va xavfsiz bajarishda belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga toʻla javobgardir. 29. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 30. Xodimlar, ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 31. Bosim ostida ishlovchi uskunalar va xavfi yuqori boʻlgan ishlarda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart. 32. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 34. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 35. Tashkilot maʼmuriyati (yoki ish beruvchi) kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning koʻrikka kelishini taʼminlashi lozim. 36. Majburiy tibbiy koʻriklar korxonalarga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa korxona joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. Majburiy tibbiy koʻriklar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari belgilangan tekshirish dalolatnomasi bilan yakunlanishi lozim. 37. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 38. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklanadi. 39. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 40. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” talabiga mos boʻlishi kerak. 41. Tashkilotda transport vositalarini va piyodalarni tashkilot hududida harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak. 42. Transport vositalari va tashkilot hududida piyodalarning harakati chizmasi tashkilotga kirish va chiqish hamda ish uchastkalari va sexlarning koʻrinarli joylariga osib qoʻyilishi kerak. 43. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 44. Tashkilot maydonidagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suvlar oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 45. Yilning yoz vaqtida yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan, qishda qordan tozalanib, qum sepilgan boʻlishi lozim. 46. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 47. Yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari”ga mos kelishi lozim. 48. Ishlab chiqarish va yordamchi xonalarning (harorati, nisbiy namligi, havoni harakatlanish tezligi va boshqalar) mikroiqlimi GOST 12.1.005-88 talabiga javob berishi kerak. 49. Nam xonalarda hamda issiq oʻtkazuvchi pollarda (betonli, gʻishtli, plitali va boshqalar) muntazam ishlashga moʻljallangan ish joylarida yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi kerak. 50. Pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalangan boʻlishi kerak. 51. Binoga transport vositalarini kirish joylari darvozalar va signal asbob-uskunalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 52. Darvoza tavaqalari yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 53. Transport vositalarini binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari eni miqdoridan oshiq boʻlishi kerak. 54. Darvozalar balandligi transport vositasining balandligidan kamida 0,2 m dan oshiq boʻlishi kerak. 55. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 56. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda ikki martadan (bahor va kuzda) kam boʻlmagan holda tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari, ularda topilgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va muddati koʻrsatilgan dalolatnomalar orqali rasmiylashtirilishi kerak. 57. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Xavfli hududlarda ishlab chiqarish jarayonlari halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi lozim, shuningdek xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 58. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talablariga mos boʻlishi lozim. 59. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarini ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritishlarni sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim. 60. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. Yorugʻ tushuvchi oynalarni yilda kamida ikki marotaba tozalash lozim. 61. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) toʻsib qoʻyishiga ruxsat etilmaydi. 62. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizimda ishlatiladi (umumiy mahalliy bilan birgalikda). Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 63. Uchastka va xonalarda portlash boʻyicha xavfli gaz va changlar konsentratsiyasi yigʻilib qolish ehtimoli boʻlsa, elektr yoritish tizimi portlashdan alohida bajarilishi kerak. 64. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, silososlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ni ichki sirtini yoritish uchun koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 65. Shamollatish va isitish SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” talabiga muvofiq boʻlishi lozim. 66. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi kerak. 67. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan oʻtish yoʻlaklarining enini kamaytirmasligi kerak. 68. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21°S, oʻrtacha ogʻir ishda 17°S, ogʻir ishda 16°S dan past boʻlmasligi lozim. 69. Xodimlarning isinishi uchun xonalarda havo harorati 22°S dan kam boʻlmasligi kerak. 70. Isinish xonalarigacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan, bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 m dan koʻp boʻlmasligi lozim. 71. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” talabiga mos kelishi kerak. 72. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar boʻlishi kerak. Suv quvurlari yoʻq boʻlganda baklarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 73. Ichimlik suvining harorati 8°S dan 20°S gacha boʻlishi kerak. 74. Tashkilot hududidagi hojatxonalar issiq va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga ulangan boʻlishi lozim. 75. Tashkilotda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi yoʻq boʻlganda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining hududiy boshqarmalari yoki tuman (shahar) boʻlimlari bilan kelishilgan holda korxonada yer qatlamini ifloslantirmaslikka va ishlab chiqarish oqova suvlariga dushxonalardan va yuz-qoʻl yuvgichlardan suv oqmaydigan qurilmali axlat oʻralariga ruxsat etiladi. 76. Elektr qurilmalarini va tarmoqlarini montaj qilish va ishlatish vaqtida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilish kerak. 77. Elektr tok oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslar (marmar, tekstolit, getinaks va boshqalar)da montaj qilinishi lozim. 78. Yoritish va quvvatli uskunalar hamda elektr tarmoqlarining tuzilishi xonalardagi sharoitlarga va ulardagi ishlab chiqarishning xususiyatiga mos boʻlishi shart. 79. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan yoki yopiq ijroda boʻlishi shart. 80. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi lozim. 81. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qoʻllanuvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim. 82. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qalpoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanishi lozim. 83. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi lozim. 84. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchamlari va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim. 85. Kabellar va elektr oʻtkazgichlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, himoyalovchi yerga ulagichlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va asboblar bilan oʻlchash orqali tekshirilib turilishi lozim. 86. Elektr apparatlari va agregatlarini nolga va yerga ulash simlarining butunligi tashkilot bosh energetigi boshchiligidagi komissiya tomonidan kamida 6 oyda bir marta tekshirilishi lozim. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 87. Kam quvvatli elektr lampalari va asboblarini kattaroq quvvatlilariga almashtirish tarmoq uchun yoʻl qoʻyiluvchi yuklanishni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligi uchun javobgar xodimning ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 88. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 89. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun mashinalarning gʻiloflari, uning asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻrlar bilan oʻralgan va toʻr yer bilan ulangan boʻlishi lozim. 90. Tashkilotning barcha turdagi bino va inshootlari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi lozim. Yashin qaytargichlar har yili bahorda tekshirilib turilishi va nosozliklari bartaraf etilishi lozim. 91. Tamaki ishlab chiqarish texnologik jarayonlari GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 92. Ishlab chiqarish jarayonlarining xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanadi: ishlab chiqarish uskunalariga xizmat koʻrsatish tartibidagi texnologik jarayonlarni (ish turlarini), ish usullari va rejimlarini qoʻllash; ishlovchilarga zararli taʼsir koʻrsatmaydigan xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni, butlovchi mahsulotlarni qoʻllash (ushbu talabni bajarishning imkoni boʻlmagan taqdirda ishlab chiqarish jarayonining xavfsizligini va xodimlarning himoyasini taʼminlovchi choralar koʻrish orqali); shikastlanish va kasb kasalliklari manbai boʻlmagan ishlab chiqarish uskunalarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; ishlab chiqarish uskunalarini toʻgʻri joylashtirish va ish joylarini toʻgʻri tashkil etish; xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni, tayyor mahsulotlarni va ishlab chiqarish chiqindilarini saqlash va transport vositalarida tashishning xavfsiz usullarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining xususiyatiga mos keluvchi himoyalash vositalarini qoʻllash; ish bajarilayotgan paytdagi xavfli hududlarni belgilash. 93. Ishlab chiqarish jarayonlari atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarining tegishli normativlaridan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi shart. 94. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlari soz uskunalarda, soz nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar, ishga tushiruvchi apparatlar, texnologik asbob va uskunalar mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim. 95. Texnologik jarayon qatʼiy ravishda texnologik hujjatga muvofiq olib borilishi lozim. 96. Texnologik jarayonda yangi xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar qoʻllanilsa, shuningdek xavfli va zararli ishlab chiqarish omillariga ega boʻlgan oraliq moddalar hosil boʻlsa xodimlarga oldindan oʻzini bexatar tutish qoidalari haqida maʼlum qilinishi va ular tegishli tartibda oʻqitilishi va himoya vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 97. Yangi xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni qoʻllashga faqat belgilangan tartibda tegishli gigiyenik meʼyorlar tasdiqlangandan soʻng ruxsat etiladi. 98. Ishlab chiqarish jarayonlari yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga va ushbu Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim. 99. Ishlab chiqarishda sinalmagan yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni qoʻllash taqiqlanadi. 100. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatidan xavflilik toifalari loyiha tashkiloti tomonidan TLTM 24-86 “Texnologik loyihalashtirish tarmoq meʼyorlari”ga muvofiq har bir holat uchun alohida aniqlanishi kerak. 101. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yongʻinlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir boʻlishi hamda atrof muhit uning chiqindilari (oqova suvlari, ventilyatsiya chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 102. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 103. Ventilyatsiya tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak. 104. Ishlab chiqarish binolari va xonalari uchun hududiy yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga osib qoʻyilishi lozim. 105. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va yongʻinni oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 106. Bino va yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻin vositalari va uskunalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 107. Tamaki bargini qoʻlda titish ish joylari mahalliy havo soʻrgʻichlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 108. Vakuumli namlash qurilmasi va xoʻllash silindri bugʻ keluvchi quvurda bugʻ uzatishni avtomatik ravishda berkituvchi joʻmrak, ehtiyot klapani, manometrlar va termometrlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 109. Tamakini namlash qurilmalari (koʻchmas asosli, tunneli, shpritslovchi, baraban turidagi) yopiq havo soʻrish moslamasi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 110. Ish hududi ishga tushiruvchi moslamalarni aniq koʻrishni taʼminlovchi yetarli darajada yoritilgan boʻlishi lozim. 111. Baraban va barcha transportyorlarning sozligi tekshirib turilishi lozim. 112. Uskunada nosozlik aniqlangan taqdirda, nosozlik bartaraf etilmaguncha uskunani ishga tushirish taqiqlanadi. 113. Tamakini namlash uskunasini ishga tushirish vaqtida oʻlchash asboblarining koʻrsatishi, suv va bugʻning bosimi hamda harorati nazorat qilib turilishi lozim. 114. Bugʻ tizimlari izolyatsiyalangan va toʻsiqlar bilan himoyalangan boʻlishi lozim. 115. Uskuna ishlayotgan paytda yigʻishtirish ishlarini olib borish taqiqlanadi. 116. Barabanning ichidagi yigʻishtirish ishlari naryad-ruxsatnomasi boʻyicha olib borilishi lozim. 117. Silindrning ichiga u sovigandan soʻng kirishga ruxsat etiladi. 118. Barabanni tozalashni boshlashdan oldin “Yoqilmasin, odamlar ishlamoqda!” taqiqlovchi xavfsizlik belgisini osib qoʻyish lozim. 119. Silindrning ichi hoʻl va sirpanchiq boʻlgani sababli yigʻishtirish ishlarini rezina poyabzal kiygan holda bajarish lozim. 120. Silindrning ichiga kirishdan avval uning uzatmasi, uzatma dvigatellari elektr taʼminoti manbaidan oʻchirilgan va qulflab qoʻyilgan boʻlishi shart. 121. Omborlar va yuk saqlash uchun maydonchalardagi qurilma va uskunalar ularning qurilishi, sanitariya va yongʻinga qarshi meʼyorlar va qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 122. Yuk ortish va tushirish ishlari hamda yuklarni joylashtirish Yuk ortish va tushirish ishlaridagi yukchilar uchun ishlarning xavfsizligi qoidalari (roʻyxat raqami 1582, 2006-yil 13-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 24-son, 221-modda) talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 123. Ombor va yuk saqlash maydonchalarida yuklarni ortish-tushirish va ogʻir mehnat kategoriyasiga tegishli yukni harakatlantirish jarayoni mexanizatsiyalashgan boʻlishi lozim. 124. Ombor yoki yuk saqlash uchun maydonchalar hududiga kiraverishda harakat yoʻnalishi, yuk ortish-tushirish joyi va transport vositalarining toʻxtab turish joyini koʻrsatuvchi chizma osilgan boʻlishi kerak. 125. Yuk ortish va tushirish ishlari tamaki toʻplarini xavfsiz joylash qoidalarini, xavfsizlik texnikasi, yongʻin xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasi qoidalarini yaxshi biluvchi xodimning rahbarligi ostida bajarilishi lozim. 126. Tamaki toʻplarini joylash, ortish va tushirish ishlarining bajarilishi uchun javobgar xodim ishlar boshlanishidan avval yuk koʻtaruvchi va tashuvchi mexanizmlar hamda boshqa ortish va tushirish jihozlarining sozligini tekshirishi lozim. 127. Gʻaramlash ishlari kamida ikki kishi tomonidan bajarilishi lozim. 128. Omborxonalar ozoda tutilishi lozim. 129. Tamaki toʻplari juda aniqlik bilan qulab ketishi va siljishining oldini olgan holda oʻrnatilib, mahkamlanishi lozim. Tamaki toʻplarini ortish va tushirishda ustunli tagliklardan foydalanib oʻrab bogʻlash qoʻllaniladi. 130. Tamaki toʻplarini joylashtirish, yuk ortish va tushirish ishlari uchun javobgar xodim muntazam ravishda tamaki gʻaramlarining turgʻunligini tekshiradi. Har qanday turgʻunsizlik aniqlangan taqdirda, zudlik bilan uni bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim. 131. Omborxonalarning poli yogʻochli yoki asfaltli boʻlishi lozim. Agar pol boshqa materiallardan iborat boʻlsa, toʻplar panjarali yogʻoch taglikka taxlanishi lozim. 132. Taxlamning kengligi omborxonaning kengligi bilan aniqlanadi. Taxlamning kengligi 7 m dan ortmasligi lozim, taxlamlar orasida 0,5 m kenglikda oʻtish yoʻli, old tomonidan esa 1 m dan 1,5 m gacha kenglikda oʻtish yoʻli qoldiriladi. Taxlamdan orqa devorgacha boʻlgan masofa 0,5 m dan kam boʻlmasligi shart. 133. Taxlamlarning ustida ishlovchi xodimlar tushib ketishdan himoyalovchi vositalar bilan toʻliq taʼminlangan, himoya kamari bilan trosga mahkamlab qoʻyilgan boʻlishi lozim. Tros sinovdan oʻtkazilgan boʻlishi shart. 134. Yuk bilan devor, kolonna va xona shipi orasidagi masofa kamida 1 m, yuk va yoritqich orasidagi masofa kamida 0,5 m boʻlishi lozim. 135. Qoʻlda ortish chogʻida gʻaramning balandligi 3 m dan, yuk koʻtarish mexanizmlari qoʻllanilganda esa 6 m dan ortmasligi lozim. 136. Transport vositasiga yuk ortish paytida yukning balandligi yoʻlning harakatlanish qismida 3,8 m dan, kengligi esa 2,5 m dan ortmasligi shart. 137. Transport vositasining bortlarini ochish va yopishni faqat ikki xodim tomonidan bajarishga ruxsat etiladi. 138. Qutilarni ustma-ust taxlashda gidravlik qisqichli avto yuklagichdan foydalanish lozim. 139. Sigaretli yashiklar transport vositasiga pastki qatordagi yashiklar deformatsiyalanmaydigan qilib taxlanishi lozim. 140. Xonaning poli qattiq qoplamga ega boʻlishi va yer sathidan kamida 50 sm baland boʻlishi lozim. Sigaretli yashiklar poldan kamida 10 sm baland va havo aylanishi uchun oraliqlarga ega boʻlgan yogʻoch tagliklarga taxlanishi lozim. 141. Sigaretli yashiklar pastki yashikka putur yetkazmaydigan balandlikda taxlanishi lozim. Taxlangan yashiklardan issiqlik manbai va devorlargacha boʻlgan masofa 1 m dan kam boʻlmasligi lozim. 142. Transportlash tamgʻasi “Namlikdan qoʻrqadi”, “Qizishdan qoʻrqadi”, “Oson yonuvchan” manipulyatsiya belgilari va mahsulotning xususiyatini belgilovchi belgi tushirilgan holda GOST 14192-77 talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 143. Fumigatsiyalash maxsus oʻqitilgan, yoʻriqdan oʻtgan, malakali xodimlar tomonidan oʻtkazilishi lozim. 144. Sertifikatga ega boʻlgan fosfin ajratib chiqaruvchi preparatlardan foydalanish lozim. Fosfinning (fosforli vodorod) toʻgʻri miqdori test sinovi jarayonida aniqlanadi. 145. Faqat tamakida foydalanish uchun tasdiqlangan fosfinning reagentlaridan foydalanish lozim. 146. Magniy fosfidi 5°S va undan yuqori haroratda plastina yoki tasma shaklida ishlatilishi mumkin. 147. Aluminiy fosfidi 10°S dan past haroratda qoʻllanilmasligi lozim. Havoning namligi 15% dan past boʻlmasligi lozim. 148. Tamakini fumigatsiya qilish uchun fosfin tabletkalarining yumaloq donalaridan, shuningdek joylash idishining shikastlangan tasmachalaridan foydalanishga ruxsat etilmaydi. 149. Fumigatsiya qilish boshlanishidan oldin ishlarning oʻtkazilishi uchun javobgar xodimga ruxsatnoma rasmiylashtiriladi. 150. Fumigatsiya oʻtkaziluvchi joy odamlar istiqomat qiladigan joydan va omborxonalardan uzoqda, shuningdek har qanday obod qilingan joydan kamida 100 m masofada joylashgan boʻlishi shart. 151. Nafas olish organlarini himoyalash vositalari fumigatsiyalash uchun javobgar xodim tomonidan ish boshlanishidan oldin tekshirilishi va bu maxsus jurnalda qayd qilinishi lozim. 152. Fosfin bilan ishlash uchun maʼqul topilgan filtr turidan foydalanish lozim. Niqob yuzni toʻliq berkitishi lozim. 153. Protivogazdan fosfinning miqdori filtrda koʻrsatilgan miqdordan ortiq boʻlmagan hollarda foydalanish lozim. Bu miqdor filtrda koʻrsatilgan miqdordan ortiq boʻlsa yoki u nomaʼlum boʻlsa, avtonom nafas olish apparati qoʻllanishi lozim. Kutilmagan hodisalar uchun ushbu vositalarning komplekti doim mavjud boʻlishi lozim. 154. Ish jarayonida yengil yuviluvchan ip gazlamadan tayyorlangan maxsus kiyim, rezina yoki polixlorin qoʻlqop va rezina botinka kiyilishi lozim. 155. Barcha mavjud fumigantlar tashkilotda qayd etilgan boʻlishi va ularning ishlatilishi qattiq nazorat qilinishi lozim. 156. Tashkilotning rahbari barcha xodimlarni oʻtkazilgan har bir fumigatsiyalash haqida xabardor qilishi lozim. 157. Kutilmagan avariya vaziyatlarda harakat qilish tartibi ishlab chiqilgan boʻlishi lozim. 158. Fumigantlarni transport vositalarida tashish xavfli moddalarni tashish boʻyicha qoida va meʼyorlarga rioya qilingan holda amalga oshirilishi lozim. 159. Fosfin ajratib chiqaruvchi moddalarning barcha zaxirasi yopiq va plomba bilan tamgʻalangan konteynerlarda, boshqa omborxonalardan uzoq masofada joylashgan xonalarda hamda saqlash xavfsizligi qoidalariga rioya qilingan holda saqlanishi lozim. Fumigantlarni quruq va yaxshi yoritilgan xonalarda saqlashga ruxsat etiladi. 160. Fumigantlar saqlanadigan va fumigatsiyalash oʻtkaziladigan joylarda ogohlantiruvchi belgilar, saqlash va xavfsizlik boʻyicha eslatmalar osib qoʻyilgan boʻlishi lozim. 161. Fumigantlarni oziq-ovqat mahsulotlari, kimyoviy faol va oson alangalanib ketuvchi moddalarning yaqinida saqlash taqiqlanadi. 162. Ish paytida foydalanilgan shaxsiy himoya vositalari (qoʻlqoplar, filtrlar) chiqindilarni koʻmish qoidalariga muvofiq utillashtirilishi lozim. 163. Qoʻllanilayotgan ipli maxsus kiyim va poyabzal 24 soat davomida yaxshilab shamollatilishi lozim. 164. Barcha ishlatilgan yordamchi materiallar va uskunalar yigʻib olinishi, tozalanishi va maxsus ajratilgan joyga qoʻyilishi lozim. 165. Tashkilotlarni chiqindisiz va kam chiqindili texnologiyalarni joriy qilishi, ishlab chiqarish va maishiy chiqindilarning hosil boʻlishini qisqartirishi, ularni zararsizlantirishni, qayta ishlashni amalga oshirishi, saralash, saqlash, koʻmib tashlash va utillashtirishda belgilangan tartiblarga rioya qilishi majburiydir. 166. Tashkilotlarda majburiy ravishda barcha turdagi chiqindilarning inventarizatsiyasini oʻtkazish tashkil etilishi, chiqindilarning har bir turiga pasportlar ishlab chiqilishi va chiqindilarning insonlarning hayoti va atrof muhit uchun xavflilik darajasi aniqlanishi shart. 167. Tashkilotda chiqindilar tashkil etilgan joylarda yopiq konteynerlarda, yogʻingarchilik tushmaydigan holda saqlanishi lozim. 168. Chiqindilarning xavfli turlari begona shaxslarning kirishi cheklangan joylarda, identifikatsiya belgilari va yozuvlari bilan taʼminlangan holda saqlanishi lozim. 169. Chiqindilarni ruxsat etilmagan joylarda saqlash, qayta ishlash va koʻmib tashlash taqiqlanadi. 170. Tashkilotda barcha turdagi chiqindilar bilan muomala yuritish boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilgan boʻlishi lozim. Chiqindilarni yigʻish, joylashtirish va tashishni taʼminlayotgan xodimlar chiqindilar bilan muomala yuritishning bexatar usullari boʻyicha oʻqitilgan boʻlishi shart. 171. Ishlab chiqarish uskunalari montaj qilish, foydalanish va taʼmirlash paytida ishlarning xavfsizligini taʼminlashi, yongʻin va portlash xavfidan xoli boʻlishi, ulardan foydalanish jarayonida atrof muhitni zararli moddalar bilan sanitariya meʼyorlaridan ortiq miqdorda ifloslantirmasligi va namlik, quyosh radiatsiyasi, mexanik tebranishlar, bosim va haroratning oʻzgarishlari natijasida xavf-xatar yuzaga keltirmasligi lozim. 172. Ishlab chiqarish uskunalarining harakatlanuvchi qismlari toʻsilgan yoki GOST 12.2.062-81 talablariga muvofiq blokirovkalash, toʻxtatish, xabardor qilish tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 173. Ishlab chiqarish uskunalarining elementlari (elektr oʻtkazgichlari, oʻtkazish quvurlari, kabellari va boshqalar) ularning shikastlanishiga imkon bermaydigan holatda tayyorlangan boʻlishi lozim. 174. Barcha nazorat moslamalari (termometr, monometr, hisoblagich va boshqalar), shuningdek signal beruvchi chiroqlarning joylashuvi ishlab chiqarish uskunalarini ishlatish va sozlash paytida qulay kuzatish imkoniyatini taʼminlashi kerak. 175. Katta oʻlchamli (gabaritli) ishlab chiqarish uskunalari va ularning qismlariga xizmat koʻrsatish, tekshirish, taʼmirlash va sozlash uchun qulay hamda yerdan 2 m va undan balandda joylashganda toʻsiqlari va zinalari bor maydonlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 176. Uskunalarni boshqarish organlarida ularning vazifasi koʻrsatilgan aniq yozuvlar yoki shartli belgilari boʻlishi lozim. 177. Ishlab chiqarish uskunalari tarkibiga kiruvchi himoya vositalari: oʻchirib qoʻyilgan yoki nosoz ishlab chiqarish uskunasining ishlashini cheklab qoʻyishi; xavf tugʻilgan yoki odam xavfli hududga yaqinlashgan holatlarda ishlab ketishi; faqat xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining taʼsiri tugagandan soʻnggina oʻzining himoya vazifasini tugatishini taʼminlashi; himoya vositalarining ayrim elementlari ishdan chiqqan taqdirda, qoʻshimcha xavf-xatarni yuzaga keltirmagan holda boshqa himoya vositalarining himoyalash vazifasini taʼminlashi; xizmat koʻrsatish va nazorat qilish uchun qulay boʻlgan joyda oʻrnatilgan boʻlishi, ayrim hollarda ularning ishlashini avtomatik ravishda nazorat qiluvchi qurilmalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 178. Ishlab chiqaruvchi uskunalar oʻtkir uchli, qirrali va boshqa jarohatlashi mumkin boʻlgan elementlarga, shuningdek toʻsilmagan issiq yoki juda ham sovutilgan qism va detallarga ega boʻlmasligi lozim. 179. Ishlab chiqaruvchi uskunalarning tuzilishi va joylashishi montaj qilish, xizmat koʻrsatish va taʼmirlashda qulaylik va xavfsizlikni taʼminlashi kerak. 180. Ishlab chiqaruvchi uskunalarning barcha aylanuvchi va harakatlanuvchi qismlari butunlay yoki toʻr parda bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. 181. Tez-tez tekshirilib turiladigan toʻsiqlar tez yoki oson yechiladigan boʻlishi kerak. 182. Vakuum kameralarining elektr asboblari yerga ulangan boʻlishi, shuningdek kameralarning ishga tushirilganligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi nurlanuvchan va tovushli signalizatsiyaga ega boʻlishi lozim. 183. Vakuum kameraning eshigini ochayotganda va yopayotganda bugʻdan kuyishdan ehtiyot boʻlish lozim. Rolikli transportyorni ishga tushirishdan avval kameraning ichida va transportyorning ustida odamlar yoʻqligiga ishonch hosil qilish zarur. 184. Uskunalarda bugʻ, suv va havo ochib qoʻyilganda hech qanday taʼmirlash ishlari olib borilmasligi lozim. 185. Ishlayotgan paytda shisha rezervuardagi suvning sathi kuzatib turilishi, uning koʻrsatilgan chegaralardan chiqib ketishiga yoʻl qoʻyilmasligi lozim. 186. Tigʻi yopiladigan xavfsiz pichoqdan foydalanish lozim. 187. Pichoqdan foydalanib ishlayotgan xodimning yaqinida boshqa xodimlar boʻlmasligi lozim. 188. Pichoq bilan kesish xodimning roʻparasi tomondagi yoʻnalishda amalga oshirilishi lozim. Xodimning tanasi tomon yoʻnalishda kesish taqiqlanadi. 189. Pichoq qoʻllanmaydigan ishlar bajarilayotgan paytda pichoq qiniga joylanib, u uchun ajratilgan joyga qoʻyilishi lozim. 190. Transportlanayotgan ashyolar transportyor tasmasidan chiqib turmasligi va tushib ketmasligi lozim. 191. Harakatlanayotgan transportyorning roliklariga tegish, transportyorga oʻtirish, ustida yurish, undan sakrash taqiqlanadi. 192. Ish joyini orasta tutish, uni tashilayotgan yuklar, chiqindilar bilan toʻldirib yubormaslik lozim. 193. Farmaturani fraksiyalarga ajratish uskunasi havoni uzatuvchi va tortuvchi ventilyatsiya va avtomatik oʻt oʻchirish tizimi bilan jihozlangan alohida xonada joylashtirilishi lozim. 194. Farmaturadan boʻshagan idishlar oʻz vaqtida xonadan maxsus ajratilgan joyga olib ketilishi lozim. 195. Farmatura tozalagichi mahalliy havo soʻrgʻich bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 196. Dastgohni ishga tushirishdan avval himoyalovchi moslamalarning mustahkamligi, blokirovka va xabardor qiluvchi tizimlarining sozligi tekshirilishi lozim. 197. Tamaki kesuvchi mashinalarni yuklash mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi lozim. 198. Qoʻzgʻaladigan orqa devorning, sepgich va shiberning uzatmalari tamaki kesuvchi mashinalarning uzatmasi bilan blokirovkalangan va gʻilof bilan yopilgan boʻlishi lozim. 199. Gilotin pichogʻining harakatlanish hududi ishga tushiruvchi qurilma bilan blokirovkalangan va gʻilof bilan yopilishi lozim. 200. Mashinalar tamaki, abraziv va metall changlarni soʻrib oluvchi aspiratsiya tizimi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 201. Blokirovka sxemasi alohida mexanizmlarning belgilangan tartibda avval pichoqli baraban va abraziv doiralar, shundan soʻng plastinasimon transportyorlar ishga tushishini taʼminlashi lozim. 202. Quyidagilar taqiqlanadi: toʻsiqlarni yechish; blokirovkalash tizimini oʻchirish; blokirovkalash tizimini yoqmay turib taʼmirlash va detallarni almashtirish ishlarini bajarish; pichoq bilan ishlayotganda uni oʻz gavdasi tomonga yoʻnaltirish. 203. Sigaretlarni ishlab chiqaruvchi va joylovchi uskunalar rezina yostiqlarga oʻrnatilishi lozim. 204. Har bir mashina avariya vaziyati yuzaga kelgan hollarda butun ishlab chiqarish liniyasini toʻxtatib qoʻyuvchi “avariyaviy toʻxtatish” tugmasiga ega boʻlishi lozim. 205. Tamakini uzatish va joylash pnevmatik transportyor yoki mexanik yuklagich bilan bajarilishi lozim. 206. Vakuum kameralari, ularni ravon koʻtarish va tushirishni taʼminlovchi koʻtarish mexanizmi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 207. Sigaret sterjenlari pichoqli kallaklarining uzellari elektr mexanik blokirovka, qulf va toʻsiq bilan jihozlangan boʻlishi, u ochib qoʻyilgan vaqtda kesuvchi kallaklarning inersion harakati toʻxtab turishi lozim. 208. Tez-tez koʻzdan kechirib turiladigan joylarning toʻsiqlari tezda yechiluvchi (qopqoqlar, shitoklar) yoki oson ochiluvchi (sharnirli, oshiq-moshiqli) boʻlishi lozim. Toʻsiqlar, ular yechib olinganda yoki ochilganda uskunaning uzatmasini avtomatik ravishda oʻchirib qoʻyish uchun blokirovka bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 209. Ishga tushiruvchi qurilmalar, boshqarish organlari (tugmalar, dastaklar, pedallar, tutqichlar) “STOP” avariya tugmasi va xabardor qiluvchi ranglarga boʻyalgan boʻlishi lozim. 210. Tutqichlar va dastaklar, ularning harakatlanib ketishining oldini oluvchi fiksatorlar, shuningdek mos kelmaydigan harakatlanishiga yoʻl qoʻymaydigan blokirovkalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 211. Uskunalarni boshqarish tizimi xodimlar jarohatlanishining oldini olish maqsadida shoshilinch tormozlanish va toʻxtatish vositalarini hamda uskuna ishidagi buzilishlardan xabardor qiluvchi signalizatsiya tizimlarini oʻz ichiga olishi lozim. 212. Sigaret mashinalarining distributorlari begona metall qoʻshimchalarni tutib qolish uchun elektr magnit bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 213. Elektr isitkich himoya toʻsigʻi (planka) bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 214. Filtr yigʻuvchi mashinaning himoya toʻsigʻi mashinaning uzatmasi bilan blokirovkalangan boʻlishi lozim. 215. Sellofan bilan oʻrovchi va joylash mashinalarining elektr gorelkalari mashina toʻxtagach ularni oʻchirib qoʻyuvchi elektr blokirovka bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 216. Oʻn sakkiz yoshga toʻlgan, tegishli dastur boʻyicha oʻqitilgan va tashkilot boʻyicha buyruq bilan tayinlangan xodimlar avtokara va elektrokaraning mashinistlari boʻlishi mumkin. 217. Elektrokaraning boshqarish dastaklarida ularning joriy tezlikdagi holatini koʻrsatuvchi fiksatorlar boʻlishi lozim. 218. Elektr va avtokaralar tez ishlovchi tormozlar, tovushli signallar, yoritish asboblari va ulardan begona shaxslar foydalanishiga imkoniyat bermaydigan qulflar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 219. Tashilayotgan yuk oʻzi yurar aravachaning yuk platformasiga mos boʻlishi lozim. 220. Elektr va avtokaralardan foydalanish va ularni taʼmirlash tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnomalarga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 221. Avtokaralardan havo almashtirish qurilmalariga ega boʻlmagan sexlarda foydalanish taqiqlanadi. 222. Elektr va avtokaralarning koʻrinib turadigan joyida uning nomeri va u koʻtara oladigan yukning vazni koʻrsatilgan boʻlishi shart. 223. Maxsus jihozlanmagan elektrokaralarda odamlarni olib yurish taqiqlanadi. 224. Tashkilot hududida transport vositalarining harakatlanish tezligi 5 km/soat dan ortmasligi shart. 225. Konveyerlar oʻtish joylari va uskunalar ustida joylashgan taqdirda ularning pastki qismi sochilib ketgan materialning tushib ketishining oldini oluvchi yaxlit toʻsiq bilan toʻsilgan boʻlishi lozim. 226. Konveyerdagi zanjirli, tasmali va tishli uzatgichlar, birlashtiruvchi muftalar, uzatma mexanizmlarining barabanlari, tarang tortib turuvchi qurilmalarning troslari va yuklarining elementlari himoya toʻsiqlari bilan toʻsilgan boʻlishi shart. 227. Toʻsiqning konstruksiyasi uni yechib olmasdan turib qismlarini moylash va podshipniklari qiziganligini tekshirib turish imkonini berishi lozim. 228. Tasmaning tasmali konveyer barabani bilan tutashuv joyi konveyerning uskunasi boʻylab yon tomonidan kamida 1 m hamda baraban radiusining yigʻindisiga teng boʻlgan masofada toʻsilgan boʻlishi lozim. 229. Konveyerning tasmasi harakatlanayotgan paytida yon tomonga siljimasligi va baraban hamda tayanch roliklarining chekkasidan chiqib ketmasligi lozim. 230. Tasmali konveyerlar tasma yoki taranglovchi qurilmalar uzilib ketgan, shuningdek boʻshatuvchi voronka tarnovlari toʻlib tiqilib qolgan taqdirda konveyerning uzatmasini toʻxtatib qoʻyuvchi qurilmalar bilan jihozlanishi lozim. 231. Koʻchmas konveyerlar, ularning uzunligidan qatʼi nazar, avariya vaziyatlarida ularning uzunasi boʻylab istalgan joydan turib konveyerning uzatmasini toʻxtatish imkonini beruvchi qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 232. 6° dan ortiq qiyalikka ega boʻlgan tasmali va plastinli konveyerlar, ular toʻxtaganda yuk ortilgan tasmaning teskari tomonga qarab harakatlanishiga yoʻl qoʻymaydigan stopor qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 233. Tasmali konveyerlar tasma va barabanni yopishib qolgan materialdan mexanik ravishda tozalovchi moslamaga ega boʻlishi lozim. 234. Konveyerlarni taʼminlovchi elektr kabellari foydalanishga qulay va oʻtish joylarini toʻsib qoʻymaydigan qilib joylashtirilgan boʻlishi lozim. 235. Metall parchalarini olib tashlash uchun konveyerda magnitli metall ajratgichlar oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 236. Tasmali konveyerlar ostidan toʻkilgan materialni yigʻishtirib olish mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi lozim. Materiallarni qoʻlda yigʻishtirib olishga faqat konveyer toʻxtatib qoʻyilgandagina ruxsat etiladi. 237. Konveyerni ishga tushirishdan oldin kamida 5 sekund davomida konveyerning butun uzunligi boʻyicha eshitiluvchi ogohlantiruvchi tovushli signal berilishi shart. 238. Konveyerlarning ustidan oʻtish uchun galereyalarda har 100 m dan, ishlab chiqarish xonalarida har 30 — 60 m dan soʻng qoʻzgʻalmaydigan koʻprikchalar oʻrnatilgan boʻlishi lozim. Oʻtish koʻprikchalari yaxlit toʻshamali, yoritilgan va ularning balandligi kamida 1,8 m boʻlishi lozim. 239. Konveyer ishlayotgan paytda uning har qanday qismini qoʻlda taʼmirlash va tozalash, shuningdek tasmasining ustiga chiqish taqiqlanadi. 240. Tasmaning kengligi 0,8 m dan ortiq boʻlsa konveyerning uzatma va taranglovchi qurilmalarining ustida taʼmirlash ishlarini bajarish uchun yuk koʻtaruvchi vositalar nazarda tutilgan boʻlishi lozim. 241. Tashkilotning taʼmirlash xizmati uskunalarning mehnat xavfsizligi standartlari tizimi, ularning pasportlari, texnik yoʻriqnomalari va ishlab chiqaruvchi zavodning boshqa hujjatlarining talablariga mosligini taʼminlashi lozim. 242. Uskunalarni zarur texnik holatda tutib turish uchun tashkilotda unga xizmat koʻrsatishni yaxshilash, rejaviy-oldini oluvchi taʼmirlashni qatʼiy bajarilishi va taʼmirlash ishlarining sifatini yaxshilash boʻyicha choralar koʻrilishi lozim. 243. Asosiy uskunalarni kapital va joriy taʼmirlash ishlab chiqilgan va tasdiqlangan ishlarni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Ishlarni tashkil etish loyihalarida taʼmirlashni oʻtkazishga javobgar shaxslar, shuningdek taʼmirlash ishlarining tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlovchi choralar koʻrsatilishi lozim. 244. Ishlayotgan sexlarda pudratchi tashkilotlar tomonidan bajariluvchi taʼmirlash, qurilish va montaj ishlari naryad-ruxsatnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim. 245. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarining bajarilish tartibi va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi lozim. 246. Taʼmirlash ishlari bajariladigan hudud toʻsilgan holatda boʻlishi va u yerda xavfsizlik plakati va belgilari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 247. Taʼmirlash ishlari boshlanishidan avval, taʼmirlashda band boʻlgan barcha xodimlar ishlarni tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavfsizlik choralariga rioya qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazilishi lozim. 248. Taʼmirlashda band boʻlgan barcha xodimlar belgilangan meʼyorlar boʻyicha maxsus kiyim, poyabzal va saqlovchi moslamalar bilan taʼminlanishi lozim. 249. Ogʻir yuklarni joyidan koʻchirish ishlari yuk ortish va tushirish ishlari uchun javobgar shaxslarning ruxsati bilan bajarilishi kerak. 250. Nosoz yuk koʻtaruvchi mexanizm va moslamalarda, shuningdek shahodatlangan muddati tugagan mexanizmlarda ishlash taqiqlanadi. 251. Yechib olingan agregatlar, detallar va metall konstruksiyalar yigʻishtirib qoʻyilishi lozim. 252. Taʼmirlash paytida ish joylarini, yoʻllarni, yoʻlaklarni va zinapoyalarni turli narsalar bilan toʻsib qoʻyish taqiqlanadi. 253 Taʼmirlash ishlari balandlikda bajarilayotganda havoza va taxta toʻshamalarning oʻrnatilishi amaldagi qoidalarning talabiga javob berishi lozim. 254. Havoza va toʻshamalarida ishlash uchun ehtiyot kamarlari va arqonlaridan foydalanishlari shart. Ehtiyot kamarlari arqonining mahkamlanish joyi konstruksiyalarda avvaldan belgilab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 255. Taʼmirlash ishlari bajarilayotgan hududdagi elektr oʻtkazgichlari yoki uskunalarning kuchlanish ostida boʻlgan ochiq qismlari oldindan elektr tokidan oʻchirib qoʻyilgan yoki maxsus izolyatsiyalovchi vositalar bilan ishonchli himoyalangan boʻlishi lozim. 256. Xodimlarning qizigan uskunaning ichiga kirgan holda taʼmirlash ishlarini olib borilishiga uskunani shamollatib, ichidagi gazlar butunlay chiqarib yuborilgandan va havoning harorati koʻpi bilan 40°S gacha pasaytirilgandan soʻng ruxsat etiladi. 257. Barcha taʼmirlash ishlari sex, tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan shaxslarning rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi lozim. 258. Materiallarni uskunaning ish maydonchasiga uzatish mexanizatsiyalashgan boʻlishi va ular tushib ketmaydigan usulda bajarilishi lozim. 259. Taʼmirlash olib borilayotgan joy va barcha oʻtish joylari belgilangan meʼyorlarga muvofiq yoritilishi lozim. 260. Taʼmirlash tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, uskunalar, materiallar, asboblar va chiqindilar sexdan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi moslamalar, blokirovkalar oʻz joyiga oʻrnatilishi lozim. 261. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 262. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 263. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Oʻzbekiston temir yoʻllari” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi va “Yogʻ-moy va oziq-ovqat sanoati” uyushmasi bilan kelishilgan.