Qimmatli qogʻozlar bozorida hiyla-nayrangni oldini olish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2025-05-27)

Oʻzbekiston Respublikasining “Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 2-sentabrdagi PQ-291-son “Kapital bozorini rivojlantirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman: 1. Qimmatli qogʻozlar bozorida hiyla-nayrangni oldini olish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil hamda Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan. 3. Mazkur buyruq 2025-yil 1-iyuldan boshlab kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar qimmatli qogʻozlar bozorida hiyla-nayrangni oldini olish va unga yoʻl qoʻymaslik tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: qimmatli qogʻozlar bozori ishtirokchilari — qimmatli qogʻozlarning emitentlari, qimmatli qogʻozlarning egalari, investorlar, qimmatli qogʻozlar bozorining professional ishtirokchilari, shuningdek birjalar va Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi; qimmatli qogʻozlar bozorining professional ishtirokchisi (bundan buyon matnda ishtirokchi deb yuritiladi) — qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxs; qimmatli qogʻozlar bozori professional ishtirokchisining mijozi (bundan buyon matnda mijoz deb yuritiladi) — deponent yoki qimmatli qogʻozlar bozori professional ishtirokchisining xizmatlaridan foydalanuvchi boshqa shaxs; qimmatli qogʻozlarga doir bitimlar — qimmatli qogʻozlarning oldi-sotdisi, hadyasi, merosi, ustav fondiga kiritilishi va qimmatli qogʻozlar egasining almashuviga olib keladigan boshqa harakatlar, shuningdek qimmatli qogʻozlar garovi; qimmatli qogʻozlar bozorida hiyla-nayrang qilish — bila turib yolgʻon maʼlumotlarni qasddan tarqatish, taraflarning majburiyatlari bir shaxs hisobidan yoki uning manfaatlarini koʻzlab bajariladigan qimmatli qogʻozlarga doir bitimlar tuzish, shuningdek qimmatli qogʻozning narxi xususida chalgʻitish maqsadida boshqa harakat sodir etish va bularning natijasida qimmatli qogʻozlar narxining, ularga boʻlgan talabning, taklifning yoki qimmatli qogʻozlar savdosi hajmining bunday harakatlarsiz shakllanadigan darajadan oʻzgarishi yoki bunday harakatlarsiz shakllanadigan darajadan farq qiladigan darajada ushlab turilishi qimmatli qogʻozlar bozorida hiyla-nayrang ishlatish; hiyla-nayranglar obyekti — muayyan oldi-sotdi bitimining va/yoki qimmatli qogʻozlar bilan tuzilgan bir qator bitimlarning narxi yoki hajmi, qimmatli qogʻozlar bozori ishtirokchilarining mulkiy manfaatlari; topshiriq — mijoz tomonidan ishtirokchiga qimmatli qogʻozlarga doir oldi-sotdi operatsiyalarni amalga oshirish uchun beriladigan qogʻoz yoki elektron hujjat shaklidagi hujjat; qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi — Oʻzbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi. 2. Mijozlarning topshirigʻiga koʻra qimmatli qogʻozlarga doir bitimlarni amalga oshiruvchi ishtirokchi: mijozning bitim boʻyicha toʻlovni oshirishga imkoni boʻlmasa, qimmatli qogʻozni sotib olishga doir topshiriqnomani qabul qilishni rad qilishi; mijoz qimmatli qogʻozlarga nisbatan mulk huquqiga ega emasligi yoki ular boʻyicha boshqa majburiyatlar (garov, xatlash va hokazo) yuklatilganligi va bitim tuzilganidan keyin ularni xaridorning tasarrufiga oʻz vaqtida taqdim eta olmasligi maʼlum boʻlsa, qimmatli qogʻozlarni sotish toʻgʻrisidagi topshiriqnomani qabul qilmasligi; qonunchilik hujjatlarida va oldi-sotdi shartnomasida belgilangan muddatlarda qimmatli qogʻozlarni roʻyxatga qoʻyish yoki sotib olingan qimmatli qogʻozlar haqini toʻlash boʻyicha majburiyatlarni bajarish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan xatarlar toʻgʻrisida mijozni ogohlantirishi; shartnomada belgilangan muddatda mijozni bitim tuzilganligi fakti va uning natijalari toʻgʻrisida yoki qimmatli qogʻozlarga doir bitim tuzilmaganligining sabablari haqida xabardor qilishi; mijoz tomonidan berilgan qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalarni amalga oshirish yoki aktivlarni boshqarish toʻgʻrisidagi ishonchnomada koʻrsatilgan vakolatlar doirasida qatʼiy harakat qilishi hamda ishonchnomada mijoz va ishtirokchining oʻzaro munosabatlarining barcha shartlari belgilanishini taʼminlashi; mijoz topshirigʻining bajarilishi narxlarni hiyla-nayrang qilish holatiga olib kelishini bilsa, uni bajarishga qabul qilmasligi; mijoz tomonidan repo bitimi boʻyicha majburiyatlar qasddan bajarilmaganligi yoki oʻz vaqtida bajarilmaganligi holatlari toʻgʻrisida qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organini ikki ish kuni ichida yozma ravishda xabardor qilishi shart. 3. Ishtirokchi mijoz bilan shartnoma tuzishda unda quyidagi majburiy shartlar va maʼlumotlarni nazarda tutishi lozim: qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshirish uchun olingan litsenziyaning raqami, uning sanasi hamda ishtirokchining malakasi; ishtirokchi shugʻullanishi mumkin boʻlgan faoliyat turi(lar); mijozning vositachilik haqi boʻyicha xarajatlari, maslahat xizmatlari uchun toʻlovlar, qimmatli qogʻozlar bozorida bitimlarni amalga oshirish va bitimlar bilan bogʻliq boshqa xizmatlar koʻrsatish uchun yigʻimlar va toʻlovlar boʻyicha majburiyatlari va miqdorlari. Shartnomaga mijoz tomonidan ishtirokchiga qimmatli qogʻozlarni sotish va sotib olish boʻyicha beriladigan topshiriqning shakli ilova qilinadi. 4. Ishtirokchilar mijozlar nomidan bitimlarni qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq faqat ularning topshirigʻi asosida tuzadi. 5. Mijozning topshirigʻida quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim: topshiriq turi (qimmatli qogʻozlarni sotish yoki sotib olish); emitentning nomi; qimmatli qogʻozlarning turi, soni va tuziladigan bitimning umumiy qiymati; qimmatli qogʻozlarga haq toʻlash muddati va usuli; topshiriqning amal qilish muddati. 6. Ishtirokchilar oʻz mijozlarining birinchi talabiga koʻra ularning topshiriqlari boʻyicha tuzilgan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi shartnomalarining nusxalarini taqdim etishlari va tuzilgan bitimlarning shartlari toʻgʻrisida, shuningdek quyidagi maʼlumotlarni berishlari shart: sotib olingan yoki sotilgan qimmatli qogʻozlarning toʻliq nomi va ularning davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan raqami; sotib olingan yoki sotilgan qimmatli qogʻozlar soni va ularning nominal qiymati; muayyan bitimni tuzishda vositachilik (brokerlik) haqining, maslahat xizmatlari uchun toʻlovning hamda boshqa xizmatlar koʻrsatganlik uchun boshqa yigʻimlar va toʻlovlarning amaldagi summasi; bitim narxi; bitimni amalga oshirish munosabati bilan toʻlangan soliqlar va boshqa toʻlovlar summasi; bitim tuzish shartlari bilan bogʻliq har qanday boshqa axborotlar. 7. Ishtirokchilar qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshiriladigan operatsiyalarni oʻz xodimlarining kuchi bilan bajarilishini, rasmiylashtirilishini va hisobga olinishini taʼminlashlari shart. 8. Zimmasiga qimmatli qogʻozlar bozorida operatsiyalarni amalga oshirish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan vazifalarni bajarish yuklatilgan rahbarlar va mutaxassislar qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi tomonidan belgilangan malaka talablariga javob berishi kerak. 9. Ishtirokchilarning qimmatli qogʻozlarga doir operatsiyalarni amalga oshiruvchi xodimlarining lavozim yoʻriqnomasida xodimlarning quyidagi majburiyatlari koʻrsatilishi lozim: oʻzi manfaatdor shaxs sifatida tan olinishi mumkin boʻlgan yoki ishtirokchi mijozlarining yoxud ishtirokchining manfaatlariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday bitimlarni tuzishdan tiyilishi; rahbariga oʻzi manfaatdor shaxs sifatida tan olinishi mumkin boʻlgan tuzilgan yoki rejalashtirilayotgan bitimlarga taalluqli axborotni yetkazishi; qonunchilik hujjatlari talablariga, shuningdek ishtirokchining maxfiy tijorat, moliyaviy va boshqa oshkor etilmagan maʼlumotlardan foydalanishni va (yoki) uzatishni cheklovchi ichki qoidalariga rioya qilishi (maxfiy moliyaviy maʼlumotlarga u yoki bu ishtirokchining aniq fond aktivlari boʻyicha pozitsiyasi, ishtirokchining oʻzi tomonidan oshkor etilmagan, tarqatilishi qimmatli qogʻozlarning bozor narxiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan har qanday maʼlumot, shuningdek ishtirokchi, uning kontragentlari, investorlar (mijozlar) tomonidan muhim deb hisoblangan boshqa maʼlumotlar kiradi). 10. Ishtirokchilarga yolgʻon (chalgʻituvchi) vaziyatlar yaratish, shu jumladan quyidagilar: mulkdorning oʻzgarishiga olib kelmaydigan bitimni amalga oshirish; mijoz tomonidan bir vaqtning oʻzida ishtirokchiga hamda boshqa ishtirokchilarga oʻzi yoki boshqa shaxslar foydasiga qimmatli qogʻozlarga doir bitim tuzish uchun aynan bir xil topshiriqlar berilganligi maʼlum boʻlsa, bitimni tuzish yoki uni tuzishga tayyorgarlik koʻrish; repo bitimi boʻyicha oʻz majburiyatlarining bajarilmasligiga yoxud oʻz vaqtida bajarilmasligiga koʻmaklashish; yolgʻon yoki boshqa bozor ishtirokchilarini chalgʻitadigan har qanday maʼlumotlarni berish va tarqatish; uchinchi shaxslarni qimmatli qogʻozlarni manipulyatorlar uchun qulay narxda sotib olishga (sotishga) undash maqsadida qimmatli qogʻozlar narxlarini sunʼiy ravishda oshirishga/pasaytirishga, soxta yoki chalgʻituvchi faol savdo taassurotini uygʻotishga qaratilgan harakatlarni sodir etish taqiqlanadi. 11. Ishtirokchi (ishtirokchilar guruhi) va (yoki) ularning mijozlari bozorning boshqa ishtirokchilarini chalgʻitish maqsadida oʻzaro kelishuv asosida muayyan turdagi qimmatli qogʻozlarning oldi-sotdi bitimini (bitimlarini) tuzishga (masalan, faol savdo yoki qimmatli qogʻozlar qiymatining asossiz oʻzgarishi holatini yaratishga) haqli emas. 12. Qimmatli qogʻozlar savdosining tashkilotchilari va boshqa ishtirokchilar hiyla-nayrang alomatlari mavjud boʻlgan taqdirda, bu haqda qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organini bitim roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan eʼtiboran uch kun ichida xabardor qilishi shart. 13. “Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi” AJ va boshqa depozitariylar depo hisobvaraqlari boʻyicha oʻtkazmani amalga oshirishda tuzilgan bitim boʻyicha hiyla-nayrang alomatlari mavjud boʻlgan taqdirda, bu haqda depo hisobvaraqlari boʻyicha oʻtkazmalar amalga oshirilgan paytdan eʼtiboran uch kun ichida qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organini yozma ravishda xabardor qilishi shart. 14. Qimmatli qogʻozlar savdosi tashkilotchilari ishtirokchilar va ularning mijozlaridan ular oʻrtasida tuzilgan shartnoma shartlari toʻgʻrisidagi axborotni taqdim etishni talab qilishga haqli emas. Qimmatli qogʻozlar savdosi tashkilotchilarining arbitraj komissiyalari faqat birja bitimi ishtirokchilaridan birining mazkur bitim boʻyicha yuzaga kelgan nizoni koʻrib chiqishni soʻrab bergan rasmiy arizasi mavjud boʻlgan taqdirdagina, ishtirokchilardan va ularning mijozlaridan ular oʻrtasida tuzilgan shartnoma shartlari va mijozning bergan topshiriqlari toʻgʻrisida axborotni taqdim etishni talab qilishga haqli. 15. Ishtirokchilarning faoliyati ustidan nazoratni qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi amalga oshiradi. 16. Qimmatli qogʻozlar bozorida yuz berishi mumkin boʻlgan hiyla-nayranglar toʻgʻrisida ishtirokchilarni xabardor qilish va ogohlantirish maqsadida qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi ommaviy axborot vositalari va (yoki) oʻzi yaratgan elektron axborot tizimlari orqali: qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshirish uchun litsenziyalarni bekor qilish yoki ularning amal qilishini toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi; roʻyxatdan oʻtkazilgan qimmatli qogʻozlar chiqarilishi, bekor qilingan qimmatli qogʻozlar chiqarilishi va joylashtirilishi toʻxtatib qoʻyilgan qimmatli qogʻozlar chiqarilishi toʻgʻrisidagi axborotni eʼlon qiladi. 17. Qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi tomonidan ishtirokchining faoliyatida qimmatli qogʻozlar bozorida hiyla-nayrang qilish alomatlari aniqlangan taqdirda, qonunchilik hujjatlarida belgilangan muddatda oʻrganish materiallari oʻrnatilgan tartibda sudga yuboriladi. 18. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladilar.