Elektr energetika tarmogʻida tarif siyosatini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida
(resolution, 2025-04-01)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Elektr energetika tarmogʻini jadal rivojlantirish va moliyaviy barqarorligini taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2018-yil 23-oktabrdagi PQ-3981-son qaroriga muvofiq, shuningdek, elektr energiyasi uchun joriy va kapital xarajatlarni qoplashga asoslangan hisob-kitob tarifini nazarda tutuvchi va tarmoqqa xususiy sektorni jalb qilishni ragʻbatlantiruvchi elektr energetika tarmogʻidagi tarif siyosatini takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilar: 2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika tarmogʻidagi tarif siyosatining asosiy yoʻnalishlari 1-ilovaga muvofiq; Elektr energiyasi uchun tariflarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin va 2020-yil 1-yanvardan boshlab kuchga kiritilsin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi 3-ilovaga muvofiq tarkibda tashkil etilsin. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi: Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, Uy-joy kommunal xizmat koʻrsatish vazirligi, Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi hamda boshqa manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda xalqaro moliya institutlarining texnik koʻmagida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi faoliyatini tashkil qilishni nazarda tutuvchi Hukumat qarorining loyihasini ikki oy muddatda Vazirlar Mahkamasiga kiritsin; manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda mazkur qarorga muvofiqlashtirsin. 4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — Moliya vaziri J.A. Qoʻchqorov va Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vaziri A.S. Sultanov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu 2030-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika tarmogʻidagi tarif siyosatining asosiy yoʻnalishlari (keyingi oʻrinlarda tarif siyosati deb ataladi) elektr energetika tarmogʻining moliyaviy barqarorligiga erishish va energetika infratuzilmasini yanada rivojlantirish prinsiplari asosida aholi va iqtisodiyot tarmoqlarini energiya bilan barqaror taʼminlash boʻyicha strategik vazifalarni hisobga olgan holda, elektr energiyasi uchun narxni shakllantirishni tartibga solishning davlat siyosatini amalga oshirishning amaliy mexanizmini belgilaydi. Tarif siyosatining asosiy yoʻnalishlari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Elektr energetika tarmogʻini jadal rivojlantirish va moliyaviy barqarorligini taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2018-yil 23-oktabrdagi PQ-3981-son qaroriga muvofiq ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, modernizatsiya va diversifikatsiya qilish va 2030-yilgacha 20 ming mVtga yetkazish hisobga olingan holda, Oʻzbekiston Respublikasining elektr energetika xavfsizligini taʼminlash maqsadida ishlab chiqildi. 2. Quyidagilar tarif siyosatining asosiy yoʻnalishlari hisoblanadi: isteʼmolchilarning elektr energiyasidan asoslangan va raqobatli tariflar boʻyicha foydalanishini taʼminlash; elektr energetika tarmogʻining moliyaviy barqarorligi va investitsiya jozibadorligini taʼminlash; ishlab chiqarish quvvatlarini, jumladan, davlat-xususiy sheriklik shartlari asosida kengaytirish, modernizatsiya va diversifikatsiya qilish, ishlab chiqarish faoliyati samaradoligini taʼminlash, ishlab chiqariladigan mahsulotlar va koʻrsatiladigan xizmatlar sifatini yaxshilash; oʻtish davrida elektr energetika tarmogʻi tashkilotlarining operatsion va kapital xarajatlari, zarur sof foydasini toʻliq qoplashni taʼminlashga qaratilgan elektr energiyasi uchun narxni shakllantirish prinsiplarini belgilash; tariflarni belgilashda takroriy subsidiyalash amaliyotini bosqichma-bosqich bekor qilish va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hamda Iqtisodiyot va sanoat vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan tartibga muvofiq manzilli subsidiyalar berish orqali aholining kam taʼminlangan va himoyaga muhtoj qatlamlarini ijtimoiy himoya qilishni taʼminlash; elektr energetika tarmogʻini oshkora, izchil va oldindan taxmin qilish imkoniyatini beruvchi tartibga solishni oʻrnatish, shu jumladan investorlar tomonidan tartibga solish tavakkalchiligini his qilishni kamaytirish maqsadida tariflarni uzoq muddatga belgilash amaliyotini bosqichma-bosqich joriy qilish; barcha guruhlardagi isteʼmolchilarda elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimini toʻliq joriy etgandan keyin tabaqalashtirilgan tarifni joriy etish; ilgʻor xalqaro amaliyot hisobga olingan holda, 2023-yilgacha tariflarni shakllantirish metodikasiga bosqichma-bosqich oʻtish. 3. Tarif siyosatining asosiy yoʻnalishlari quyidagi prinsiplarga asoslanadi: elektr energiyasi uchun tariflar operatsion va kapital xarajatlarni toʻliq qoplash, rentabellikni 10 foizdan kam va 20 foizdan koʻp boʻlmagan oraliqda saqlash hisobga olingan holda, uni ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va sotish boʻyicha asoslangan xarajatlardan kelib chiqib shakllantiriladi. Bunda rentabellik elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va sotish faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq barcha xarajatlar summasiga sof foyda miqdorini boʻlish orqali aniqlanadi; elektr energiyasi uchun belgilangan tartibda tasdiqlangan tariflar 2023-yildan boshlab, uch yildan kam boʻlmagan muddatga amal qiladi; elektr energiyasining yagona xaridori elektr energiyasini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi (keyingi oʻrinlarda tartibga soluvchi organ deb ataladi) tomonidan belgilangan tariflar boʻyicha sotib oladi hamda sotadi; aholining kam taʼminlangan va himoyaga muhtoj qatlamlarini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash elektr energiyasining bazaviy normasini qoʻllash hamda elektr energiyasi uchun tariflar oshganda kompensatsiyalar berish yoʻli bilan taʼminlanadi. 4. Quyidagilar tarif siyosatining vazifalari hisoblanadi: oʻzaro maqbul tariflarni belgilash orqali isteʼmolchilar va elektr energetika tarmogʻi tashkilotlarining manfaatlarini muvozanatlash; investitsiyalarni jalb qilish maqsadida elektr energetika tarmogʻi tashkilotlarining moliyaviy barqarorligini taʼminlash; raqobatni rivojlantirish va elektr energetika tarmogʻi tashkilotlarining ishlash samaradorligini oshirish, elektr taʼminoti sifatini oshirish va ishonchliligini taʼminlash; elektr energiyasi isteʼmolchilari uchun tarifni belgilashda mavjud takroriy subsidiyalashdan bosqichma-bosqich voz kechish va aholining kam taʼminlangan va himoyaga muhtoj qatlamlariga tariflar oshishining taʼsirini kamaytirish; tarifli tartibga solishning shaffofligi, izchilligi va oldindan taxmin qilish va tartibga solish tavakkalchiliklarining taʼsirini kamaytirish; qulay investitsiya muhitini yaratish (investorlarga uzoq muddatli rejalashtirish imkonini berish) maqsadida elektr energiyasi uchun tariflarni uzoq muddatga belgilash amaliyotini joriy qilish; isteʼmolchilarga maslahatlar berishga koʻmaklashish va ularni tarif boʻyicha qabul qilinadigan qarorlar haqida xabardor qilish; Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan maʼqullangan loyihalarni amalga oshirish natijasida olingan foydani (sof foydani) investitsiya qilingan kapitalga, birinchi navbatda, elektr energetika tarmogʻini rekonstruksiya, modernizatsiya qilish va rivojlantirishga taqsimlash amaliyotini joriy etish. 5. Tariflarni shakllantirish quyidagi prinsiplarga asoslanadi: a) ommaboplik — tarif samarali va oqilona foydalilikni nazarda tutishi lozim, yaʼni tarif eng kam xarajatli variantlarga asoslanishi va samarasizlikni istisno qilish darkor; b) axborotning ochiqligi — tariflar va tariflarni asoslovchi xarajatlar toʻgʻrisidagi axborot manfaatdor taraflar uchun ochiq boʻlishi lozim; v) tarif belgilashning izchilligi va oldindan taxmin qilish imkoniyati — tariflar izchil (kalendar yiliga yoki uzoq muddatga) belgilanishi lozim va ularning oshirilishi yoki pasaytirilishi elektr energetika tashkilotlari va elektr energiyasi isteʼmolchilari uchun asosli va tushunarli boʻlishi lozim; g) kamsitmaydigan yondashuv — tariflar obyektiv va adolatli boʻlishi lozim; d) shaffoflik va alohidalik — tariflarni shakllantirishda xarajatlarni toʻliq yoritish. Xarajatlar har bir tartibga solinadigan faoliyat boʻyicha alohida-alohida ajratilishi lozim. Tariflar tushunish va qoʻllash uchun sodda boʻlishi zarur; e) tariflarning oʻzgaruvchanligi — tariflar tasdiqlashda umum qabul qilingan makroiqtisodiy koʻrsatkichlar (inflyatsiya, isteʼmol narxlari indeksi darajasi) hisobga olingan holda tuzatilishi lozim; j) mustaqillik — tariflar tartibga soluvchi organ tomonidan belgilanadi va asoslanmagan siyosiy taʼsirga duchor boʻlmaydi; z) samaradorlik va natijadorlik — tariflar elektr energetika tarmogʻi tashkilotlari faoliyatining iqtisodiy samaradorligini doimiy oshirishga qaratiladi; i) hisobdorlik — narxni shakllantirish sohasida sodir boʻlayotgan jarayonlar toʻgʻrisida xabardor qilish va qabul qilingan qarorlarni muhokama qilish maqsadida elektr energetika tarmogʻi tashkilotlari va tartibga soluvchi organ tomonidan tegishli hisobotlarni jamoatchilikka oʻz vaqtida taqdim qilish; k) xarajatlarni tushum bilan qoplash — tariflardan tushum elektr energiyasini yetkazib berish boʻyicha toʻliq qiymatni (shu jumladan tavakkalchilik yoki foyda bilan bogʻliq mantiqiy tuzatishlar) oʻzida aks ettirishi va qisqa, oʻrta va uzoq muddatli kelajakda tarmoqning iqtisodiy rivojlanishini, barqarorligini taʼminlashi lozim; l) samarali foydalanish — tariflar iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazardan umumiy talab va taklifni qoʻllab quvvatlashi va elektr energiyasidan barqaror, samarali va amalda foydalanishni ragʻbatlantirishi uchun shakllantirilishi zarur; m) tatbiq qilishning past qiymati — kapital xarajatlar va operatsion xarajatlar kamaytirilishi kerak; n) ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash — tariflar darajasi va tuzilmasi respublika ijtimoiy siyosatini hisobga olishi zarur; o) ekologik javobgarlik — elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash barqaror asosda amalga oshirilishi va atrof-muhitga taʼsirni hisobga olish lozim; p) ishlab chiqarish quvvatlarining yetarliligi — milliy resurslarni rejalashtirishga muvofiq kam xarajatlar bilan resurslarni ishlab chiqish hisobiga kengaytirish; r) davlat subsidiyasidan voz kechish — sanoat doimiy davlat subsidiyalarisiz moliyaviy barqarorlikka erishishi va uni saqlashi lozim; s) kapitalning optimal tuzilmasi — xususiy kapital bilan qarz kapital oʻrtasidagi nisbat 40:60 chegarasida boʻlishi lozim. Mazkur nisbatdan kapitalning oʻrtacha qiymatini (WACC) hisob-kitob qilish uchun ham foydalaniladi. 1. Mazkur Nizom elektr va issiqlik energiyasi hamda elektr energiyasi uchun tariflarni shakllantirishning asosiy tartibini, shuningdek, elektr energiyasini uzatish, taqsimlash va sotish xizmatlarini (keyingi oʻrinlarda mahsulot va xizmatlar deb ataladi) belgilaydi. Mazkur Nizom elektr energiyasini xarid qilish tarifi tanlovlar asosida aniqlangan hollarda yoxud qonunchilik hujjatlarida alohida tartib belgilangan taqdirda, ishlab chiqaruvchi tashkilotlarga nisbatan tatbiq etilmaydi. 2. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: tartibga soluvchi organ — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi; tartibga solinadigan faoliyat — yetkazib berilgan mahsulot va xizmatlar uchun hisob-kitoblar davlat tomonidan tartibga solinadigan tariflar boʻyicha amalga oshiriladigan faoliyat. Mazkur tushuncha faqat tartibga solinadigan faoliyatga taalluqli xarajatlarni indentifikatsiyalash maqsadida qoʻllaniladi va tariflarni belgilashdan tashqari, ushbu faoliyatga nisbatan boshqa biron-bir boshqacha tarzda tartibga solishni oʻz ichiga olmaydi; ishlab chiqaruvchi tashkilotlar — elektr va (yoki) issiqlik energiyasi ishlab chiqaradigan issiqlik elektr stansiyalari, issiqlik elektr markazlari, gidroelektr stansiyalar, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanuvchi elektr stansiyalar, shuningdek, yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi boshqa tashkilotlar; taqsimlovchi tashkilotlar — elektr energiyasini magistral elektr tarmoqlaridan uzatish va respublika isteʼmolchilariga sotish boʻyicha xizmatlarni koʻrsatuvchi tashkilotlar; tariflar — narx stavkalari tizimi boʻlib, unga muvofiq tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlar uchun hisob-kitoblar amalga oshiriladi; ustama — elektr energiyasi uchun tarifga taqsimlovchi tashkilotlar tomonidan elektr energiyasini sotishda qiymatni oʻz ichiga oladigan qoʻshimcha (nisbiy yoki mutlaq miqdor); tartibga solish davri — tarif hisoblanadigan davr (kalandar yil va undan ortiq); zarur yalpi tushum — tartibga solinadigan davr mobaynida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun tashkilotga zarur moliyaviy mablagʻlarning iqtisodiy asoslangan hajmi; ishlab chiqarishning hisob-kitob qilingan hajmi –tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning har biri uchun mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarishning prognoz hajmi; operatsion xarajatlar — tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq xarajatlar; kapital qoʻyilmalar — tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq asosiy fondlar va nomoddiy aktivlarni shakllantirish bilan bogʻliq xarajatlar; aktivning tartibga solinadigan bazasi (keyingi oʻrinlarda ATB deb ataladi) — tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotga daromad olish huquqini beradigan va tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq asosiy fondlar va nomoddiy aktivlar balans qiymatiga teng boʻlgan aktivlar qiymati. Bunda qurilishi tugallanmagan obyektlar va normativ muddatda (belgilangan muddatda) va ishga tushirilmagan uskunalar ATBga kiritilmaydi. Tartibga soluvchi organ buxgalteriya balansining boshqa moddalarini hisobga olish uchun ATBga tuzatishlar kiritishi mumkin va bu ATBning ortishi yoki kamayishiga olib kelishi mumkin. 3. Tariflar tizimiga tartibga solinadigan tariflar va erkin (tartibga solinmaydigan) tariflar kiradi. Tartibga solinadigan tariflarga quyidagilar kiradi: ishlab chiqaruvchi tashkilotlar tomonidan hosil qilinadigan elektr va issiqlik energiyasi tariflari; elektr energiyasini taqsimlash va sotish xizmatlari uchun taqsimlovchi tashkilotlar tomonidan qoʻllaniladigan ustama; Vazirlar Mahkamasi 2018-yil 12-yanvardagi 22-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalariga muvofiq aniqlanadigan isteʼmolchilarning turli guruhlari uchun elektr energiyasi tariflari. Elektr energiyasi uchun erkin (tartibga solinmaydigan) tariflarga xalqaro shartnomalarga asosan xarid qilinadigan va sotiladigan elektr energiyasi tariflari, shu jumladan milliy tarmoqlar boʻyicha xalqaro tranzitlar kiradi. 4. Tartibga solinadigan tariflarni shakllantirishning asosiy maqsadi barcha xarajatlarni toʻliq qoplashga erishish va elektr energiyasiga oshib borayotgan talabni qondirish maqsadida ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi va taqsimlovchi tashkilotlari quvvatlarini rivojlantirish uchun elektr energetika tarmogʻi tashkilotlarini qoʻllab quvvatlash va ularga moliyaviy imkoniyatlar berishdan iborat. Tartibga solinadigan tariflar oʻzida xarajatlarni aks ettirishi, elektr energetika tarmogʻining samarali ishlashi ragʻbatlantirilishini taʼminlashi va ijtimoiy kompensatsiyalarni hisobga olishi lozim. 5. Tariflarni tartibga solish tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tomonidan elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, shuningdek, elektr energiyasini taqsimlash va sotish boʻyicha mahsulot va xizmatlar, daromadlar va xarajatlar hajmlarini hamda jalb qilingan aktivlarning hisobini majburiy tartibda alohida yuritishga asoslanadi. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot quyidagi faoliyat boʻyicha alohida hisob yuritishga majbur: elektr energiyasini ishlab chiqarish: issiqlik energiyasini ishlab chiqarish; elektr energiyasini magistral elektr tarmoqlar boʻyicha uzatish; elektr energiyasini oxirgi isteʼmolchilarga taqsimlash va sotish. Tartibga solinadigan tariflarni belgilashda keltirilgan faoliyatlar boʻyicha bir xarajatlarni qayta hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi. 6. Tartibga solinadigan tariflarni belgilashda tartibga soluvchi organ tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning iqtisodiy asoslanmagan xarajatlarni hisobdan chiqarishga qaratilgan choralarni koʻradi. Agarda tartibga solish davri yakuni boʻyicha statistik va moliyaviy hisobot maʼlumotlari hamda boshqa materiallar asosida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning asoslanmagan xarajatlari aniqlansa, tartibga soluvchi organ keyingi tartibga solish davri uchun tariflarni belgilashda hisobga olinadigan xarajatlar summasidan ushbu xarajatlarni chiqarish toʻgʻrisida qaror qabul qilishi lozim. Bunda tartibga solinadigan faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlmagan, statistik va moliyaviy hisobot maʼlumotlari hamda boshqa materiallar asosida aniqlangan xarajatlar tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning iqtisodiy asoslanmagan xarajatlariga kiradi. 7. Agarda tashkilot tartibga solinadigandan faoliyatdan boshqa faoliyat turlarini amalga oshirsa, ularni amalga oshirish xarajatlari va ushbu faoliyatlardan olingan daromadlar (zararlar) tartibga solinadigan tariflarni hisob-kitob qilishda hisobga olinmaydi. Agarda tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tartibga solish davrida tartibga solinadigan tariflarni belgilashda hisobga olinmagan iqtisodiy asoslangan xarajatlarni, shu jumladan tartibga solish davrida ishlatiladigan mahsulot narxlarining obyektiv hamda rejalashtirilmagan oshishi bilan bogʻliq xarajatlarni amalga oshirsa, bu xarajatlar tartibga soluvchi organ tomonidan keyingi tartibga solish davri uchun tartibga solinadigan tarifni belgilashda hisobga olinadi (yoqilgʻi sotib olishdan tashqari mablagʻlar yetishmovchiligi uchun jalb qilingan qarz mablagʻlariga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq xarajatlar bundan mustasno). 8. Tariflarni tartibga solishda mahsulot va xizmatlarning birligi uchun qatʼiy belgilangan hajmdagi tariflar belgilanadi. Keltirilgan tariflar kalendar muddatlarga (oylik, choraklik, yillik) ajratilgan, shuningdek, oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib isteʼmolchilar guruhi boʻyicha ajratilgan holda belgilanishi lozim. 9. Tartibga solinadigan tariflar tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning zarur yalpi tushumi hamda tartibga solish davrida mahsulot va xizmatlarning tegishli turlari boʻyicha ishlab chiqarishning prognoz hajmi asosida hisob-kitob qilinadi. Bunda tartibga solinadigan tarif (ustama) zarur yalpi tushumni ishlab chiqarishning prognoz hajmiga quyidagi formula boʻyicha boʻlish asosida aniqlanadi: Mahsulot va xizmatlarning birligi uchun tarif (ustama) = Zarur yalpi tushum ishlab chiqarishning hisob-kitob qilingan hajmi Mahsulot va/yoki xizmatlar ishlab chiqarishning hisob-kitob qilingan hajmi Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi tomonidan shakllantiriladigan elektr energiyasini ishlab chiqarish va yetkazib berishning yigʻma prognoz balansidan kelib chiqib aniqlanadi. 10. Dastlab tariflarni tartibga solish davri 1 yilga belgilanadi, keyinchalik besh yilgacha uzaytiriladi. 11. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi har bir tashkilot uchun zarur yalpi tushum quyidagi xarajatlarni qoplash uchun yetarli darajada belgilanishi lozim: operatsion xarajatlarning samarali darajasi; tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq aktivlar boʻyicha amortizatsiya ajratmalari; investitsiya qilingan kapitalga foyda. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar uchun zarur yalpi tushum quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: ZYAT — zarur yalpi tushum; OX — yillik umumiy operatsion xarajatlar; Amor — yillik amortizatsiya ajratmalari; IQKF — investitsiya qilingan kapitalga foyda. 12. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun asoslangan va zarur hisoblanadigan operatsion xarajatlar zarur yalpi tushumni hisob-kitob qilish uchun xarajatlar tarkibiga kiritiladi. Tartibga soluvchi organ mustaqil ekspert baholash, taqqoslash tahlili yoki oqilona va asoslangan xarajatlarni aniq aks ettirishni taʼminlaydigan boshqa usullar asosida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar taqdim etgan operatsion xarajatlarni tasdiqlashi yoki ularga tuzatishlar kiritishi mumkin. 13. Operatsion xarajatlarga yoqilgʻi, materiallar, mehnatga haq toʻlash, saqlash va texnik xizmat koʻrsatish xarajatlari, maʼmuriy xarajatlar, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha daromad xarajatlari hamda faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq boshqa xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Bunda uzoq muddatli qarz mablagʻlarining foizlari boʻyicha xarajatlar operatsion xarajatlar tarkibiga kiritilmaydi, mazkur Nizoming 25-bandini hisobga olgan holda zarur yalpi tushumni shakllantirish bundan mustasno. 14. Yuqorida keltirilgan xarajatlar elektr energetikasi tarmogʻi xususiyatidan kelib chiqib Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga va boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq aniqlanadi. 15. Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 147-moddasida nazarda tutilgan xarajatlar operatsion xarajatlarda hisobga olinmaydi. 16. Tartibga soluvchi organ investitsiyalarni kapitalizatsiya jadvalidan kelib chiqib, xarajatlarni qoplash haqida qaror qabul qiladi. Investitsiya dasturlariga muvofiq amalga oshirilgan va elektr energetika tarmogʻi tashkilotlari bilan bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra foydalanilmagan investitsiyalar uchun xarajatlar isteʼmolchilarning barcha toifalari boʻyicha ushbu Nizomning 17-bandida belgilangan taqsimlash koeffitsiyentiga asosan taqsimlanishi kerak. 17. Aktivlar va foydalanish hamda texnik xizmat koʻrsatish, zaxiralar, yigʻimlar va bojlar kabi ular bilan bogʻliq xarajatlar uchun taqsimlash koeffitsiyentlari isteʼmolchilar toifalari uchun quyidagi tavsiyalar asosida aniqlanishi lozim: a) aktivlar va ular bilan bogʻliq xarajatlar faqat isteʼmolchilarning muayyan toifalari tomonidan foydalanilgan hollarda, ular ushbu isteʼmolchilar toifalari boʻyicha taqsimlanadi; b) aktivlar va ular bilan bogʻliq xarajatlar eksport maqsadlariga moʻljallangan boʻlsa, barcha taqsimotlar eksport toifasiga kiritiladi; v) agar elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi, magistral elektr tarmoqlari va hududiy elektr tarmoqlari tashkilotlarining aktivlari hamda ular bilan bogʻliq xarajatlar turli isteʼmolchilar tomonidan birgalikda foydalanish uchun moʻljallangan boʻlsa, taqsimlash koeffitsiyenti quvvatga boʻlgan talabga asoslanishi lozim; g) isteʼmolchilarning barcha toifalari uchun taqsimlashning oʻrtacha koeffitsiyentlari ushbu bandning “a”, “b” va “v” kichik bandlariga taalluqli boʻlmagan aktivlar va ular bilan bogʻliq boʻlmagan xarajatlar, shu jumladan yigʻimlar va bojlarni taqsimlash uchun aniqlanishi lozim. 18. Tarif mahsulot va xizmatlarga toʻgʻri keladigan zarur yalpi tushum koʻrsatkichlari bazasida hisob-kitob qilinadi hamda quyidagilar boʻyicha: normalanadigan xarajatlar boʻyicha — normativ-texnik hujjatlarni (retseptura, xom ashyo va materiallar, issiqlik va elektr energiyasi, mehnat sarflash normalarini va boshqalar) hamda tegishli vakolatli organlar tomonidan tasdiqlangan standartlashtirish boʻyicha normativ hujjatlarni (DS, TS, TSH, TB va shu kabilarni) hisobga olgan holda; normalanmaydigan xarajatlar boʻyicha — hisobot koʻrsatkichlarining tahlili asosida va narxlarning prognoz boʻyicha oʻzgarishini hisobga olgan holda shakllantiriladi. Xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi, energiya va boshqa resurslar sarflanishining texnik va texnologik normalari tegishli vakolatli organlar tomonidan ushbu resurslarni eng kam va eng koʻp sarflash diapazonlarida tasdiqlangan taqdirda, tarifni hisob-kitob qilish maqsadida tartibga soluvchi organ tomonidan ularning oʻrtacha koʻrsatkichidan normalarning ushbu diapazoni doirasida foydalaniladi. Mahsulot va xizmatlarga tarifni shakllantirishda bilvosita moddiy xarajatlar, mehnatga haq toʻlashga bilvosita xarajatlar, ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan boshqa xarajatlar, davr xarajatlari mahsulotning solishtirma mehnat sigʻimi (mahsulot va xizmatlarning muayyan turiga toʻgʻri keladigan asosiy ishlab chiqaruvchi xodimlarning mehnatiga haq toʻlash xarajatlari) boʻyicha amalga oshiriladi. Bunda xarajatlarni taqsimlash uchun tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar, tartibga soluvchi organ bilan kelishgan holda, buxgalteriya hisobiga oid qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa mezonlardan foydalanish huquqiga ega. 19. Agar oldingi tartibga solish davrida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot tasdiqlangan normativ-texnik hujjatlar, quvvatlardan foydalanish darajasining va mehnat samaradorligining oshishi, ekspluatatsiya va qoʻshimcha xarajatlarning qisqarishi, xarid qilinadigan yoqilgʻi, materiallar va butlovchi buyumlar qiymatining pasayishi, xodimlar sonining optimallashtirish doirasida yoqilgʻi va material xarajatlarini sarflash normalarining oʻzgarishiga (oʻsishi yoki kamayishiga) olib keladigan resurslarni tejaydigan zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va texnologiya jarayonlarini takomillashtirish hisobiga mablagʻlarni tejashga erishgan boʻlsa, tartibga solinadigan tariflarni navbatdagi qayta koʻrib chiqishda tejalgan mablagʻlar summasi sof foyda tarkibida hisobga olinmaydi, yuqorida sanab oʻtilgan xarajatlar esa aniqlashtirilgan parametrlarni hisobga olingan holda qabul qilinadi. 20. Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar boʻyicha amortizatsiya ajratmalari operatsion xarajatlar tarkibiga kiritilmaydi va ular operatsion xarajatlardan alohida investitsiya qilingan kapitalning qaytarilishi sifatida aks ettiriladi. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar boʻyicha amortizatsiya ajratmalari buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq aniqlanadi. Begʻaraz olingan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar boʻyicha amortizatsiya ajratmalari zarur yalpi tushum tarkibiga kiritilmaydi. Tariflarni har bir qayta koʻrib chiqish paytida amortizatsiya ajratmalari uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash prognozini hisobga olgan holda kelgusidagi besh yilga prognoz qilinadi. 21. Investitsiya qilingan kapital foydasi tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tomonidan oʻzining kapital qoʻyilmalari natijasidan olingan va keyinchalik kreditorlarga foiz xarajatlarini toʻlashga hamda sof foydani taqsimlashga ishlatilishi mumkin boʻlgan opretsion foydani ifoda etadi. Ushbu foyda tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot kapitalining oʻrtacha qiymatini (kapitalning oʻrtacha qiymati) tariflarni tartibga solish davrining har bir yilida uning investitsiyalariga koʻpaytirish orqali hisoblanadi. Investitsiyalarning umumiy hajmi ATBga taqdim etiladi. Kapitalning oʻrtacha qiymati (WACC) moliyalashtirish umumiy hajmida qarz va xususiy kapitalning ulushini hisobga olgan holda, qarz va xususiy kapital qiymatining oʻrtacha qiymati sifatida aniqlanadi va quyidagi formula boʻyicha hisob-kitob qilinadi: Bunda: g — kapital umumiy tuzilmasida qarzning qismi; Re — ulushli moliyalashtirish qiymati, foizda; Rd — qarzli moliyalashtirish qiymati, foizda; t — tashkilot uchun foyda soligʻi stavkasi. 22. Kapital tuzilmasi ikki qismdan iborat: xususiy va qarz kapitali. Kapitalning oʻrtacha qiymatini hisob-kitob qilish uchun xususiy kapital va qarz kapital nisbati 40:60 doirasida qoʻllaniladi. 23. Qarz kapitalining qiymati Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish foiz stavkalari asosida aniqlanadi, ulushli moliyalashtirish qiymati esa Oʻzbekiston Respublikasi suveren xalqaro obligatsiyalarining avvalgi tartibga solish davri uchun oʻrtacha foiz stavkasi sifatida aniqlanadi. 24. Tartibga soluvchi organ ATBdan tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun foydalanilmaydigan yoki foyda keltirmaydigan ayrim moddalarni chiqarib tashlash haqida qaror qabul qilishi mumkin. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun foydalaniladigan yoki foyda keltiradigan begʻaraz olingan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar ATB tarkibiga kiritilmaydi. Har yili tartibga solinadigan va prognoz davrlar uchun ushbu yildagi investitsiyalar qoʻshilishi va chiqib ketishini hisobga olib, buxgalteriya hisobi prinsiplariga muvofiq ATBga tuzatishlar kiritilishi lozim. Investitsiyalar tartibga solish davri davomida investitsiya dasturiga muvofiq jalb qilinishi zarur. ATB qayta baholangan aktivlarga asoslanishi lozim. 25. “Issiqlik elektr stansiyalari” AJ va “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ, “Oʻzbekiston milliy elektr tarmoqlari” AJning tartibga solinadigan faoliyat amalga oshiradigan tashkilotlarining tariflari mazkur Nizomning 11-bandiga muvofiq shakllantiriladi. Bunda oʻtish davrida zarur yalpi tushum investitsiya qilingan foyda oʻrniga sof foyda hajmi qoʻllanilgan holda shakllantiriladi. Mahsulot va xizmatlarga tarifni (ustamani) shakllantirishda (tasdiqlashda) hisobga olinadigan sof foyda miqdori quyidagilar uchun zarur boʻlgan mablagʻlar hajmidan kelib chiqqan holda aniqlanadi: boshqa manbalar mavjudligi hisobga olingan holda kreditlar, qarzlar va lizing boʻyicha asosiy qarzni qaytarish uchun. Bunda keyingi tartibga solish davrlarida muayyan kredit toʻliq qaytarilgandan keyin sof foyda miqdoriga tuzatish kiritilishi kerak; kapital qoʻyilmalarni, kreditlar, amortizatsiya ajratmalari va ushbu kapital qoʻyilmalarni moliyalashtirish uchun boshqa manbalardan foydalanishni hisobga olgan holda moliyalashtirish uchun; dividendlar toʻlash uchun. Ushbu mahsulot va xizmatlarga toʻgʻri keladigan dividendlarning yillik summasi tashkilot ustav fondi (kapitali) summasining yigirma besh foizidan oshmaydigan miqdorda belgilanadi. 26. Inflyatsiya darajasidan moliyaviy prognozga muvofiq daromad/tarifning oʻzgarish dinamikasini aniqlash uchun foydalaniladi. Prognoz va tegishli tariflar tasdiqlangandan keyin koʻrib chiqiladigan davr uchun bazaviy daraja aniqlanadi. Inflyatsiya darajasining prognoz darajasidan chetga chiqishi sababli tarifni oʻzgartirish dinamikasida nazarda tutilgan tafovutlardan xarajatlar oʻzgarishidagi farq avtomatik tuzatish mexanizmi yordamida toʻldiriladi. Oʻzbekiston Respublikasi davlat statistika qoʻmitasi tomonidan eʼlon qilinadigan inflyatsiya darajalari indeksi xarajatlarga inflyatsiya bilan bogʻliq oʻzgartirishlar kiritish uchun asos hisoblanadi. Mazkur xarajatlar alohida koʻrib chiqilishi mumkin boʻlgan xarajatlarning alohida muhim tarkibiy qismlarini ifoda etadigan yoqilgʻi va sotib olinadigan energiyani oʻz ichiga olmaydi. Inflyatsiya hisobga olingan holda tuzatish kiritish mexanizmini quyidagi formula orqali taqdim etish mumkin: bunda: t — joriy davr; t-1 — avvalgi davr; IAdj — inflyatsiyani hisobga olib tuzatish kiritish (soʻm/kVt.s); BNFC — xarajatlarning bazaviy darajasi (soʻm); AII — inflyatsiya darajasining amaldagi indeksi; FII — inflyatsiya darajasining prognoz indeksi; AS — sotishning amaldagi hajmi (kVt.s); FS — sotishning prognoz hajmi (kVt.s). Tuzatishlar uchun koʻp yillik tarif rejimi holatida oylik, choraklik yoki yillik davrlar kabi davrlar belgilanishi mumkin. 27. Yoqilgʻi qiymatidagi oʻzgarishlarga tuzatish kiritish quyidagi formula orqali amalga oshiriladi: bunda: t — joriy davr; t-1 — avvalgi davr; FAdj — yoqilgʻi boʻyicha tuzatish (soʻm/kVt.ch); AFC — yoqilgʻi boʻyicha amaldagi xarajatlar (soʻm); BFC — yoqilgʻi boʻyicha xarajatlarning bazaviy darajasi (soʻm); AS — sotishning amaldagi hajmi (kVt.s); FS — sotishning prognoz hajmi (kVt.s); OA — boshqa tuzatishlar (soʻm). Yuqorida keltirilgan tartibda tuzatish kiritish sotib olingan energiyaga nisbatan qoʻllanilishi mumkin. 28. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 12-yanvardagi 22-son qaror bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalariga muvofiq belgilangan isteʼmolchilarning turli guruhlari uchun elektr energiyasining tariflari yagona xaridorning mahsulot birligiga toʻgʻri keladigan quyidagi xarajatlari hisobga olingan holda shakllantiriladi: barcha ishlab chiqaruvchi tashkilotlardan elektr energiyasini sotib olish xarajatlari; yagona elektr energiyasi tarmoqlari boʻyicha uzatish xarajatlari; elektr energiyasini taqsimlash va sotish boʻyicha tashkilotlarning ustamalari. Bunda oxirgi isteʼmolchi uchun tarif elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi tashkilotdan sotib olish tariflarining oʻrtacha summasi, elektr energiyasini uzatish xarajatlari qiymati hamda taqsimlash va sotish uchun ustamalarining oʻrtacha summasini jamlash orqali shakllantiriladi. 29. Tashkilotlar faoliyatining barqarorligini taʼminlash maqsadida tartibga soluvchi organ makroiqtisodiy koʻrsatkichlar va boshqa asoslangan materiallarni hisobga olgan holda, keyingi tartibga solish davriga prognoz tarifni tayyorlashi mumkin. 30. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tarifni shakllantirish loyihasini tartibga soluvchi organga koʻrib chiqish uchun bevosita taqdim etadi. 31. Tarifni shakllantirish loyihasini koʻrib chiqish uchun tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tartibga soluvchi organga quyidagi hujjatlar ilova qilingan ariza bilan murojaat qiladi: a) mazkur Nizomga 1 yoki 1a-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha tasdiqlanadigan tarif hisob-kitobi; b) moliyaviy hisobot nusxalari; v) mehnat boʻyicha statistika hisoboti nusxasi; g) daromadlar va xarajatlar toʻgʻrisida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot boʻyicha xarajatlar va har bir xizmat boʻyicha alohida xarajatlar moddalari aks ettirilgan va quyidagilar ilova qilingan yigʻma maʼlumotlar: mazkur Nizomga 2-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri ishlab chiqarish moddiy xarajatlarining mazmuni (xom ashyo va materiallar, yoqilgʻi, elektr energiyasidan foydalanishning tasdiqlangan normalari koʻrsatilgan holda); mazkur Nizomga 3 yoki 3a-ilovalarga* muvofiq shakl boʻyicha ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan mehnatga haq toʻlashga toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar va ishlab chiqarishga tegishli boʻlgan ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalar mazmuni (mehnatga xarajatlarning tasdiqlangan normalarini koʻrsatgan holda); ushbu Nizomga 4-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar boʻyicha amortizatsiya ajratmalari summasining hisob-kitobi (dastlabki va qoldiq qiymat, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlardan foydalanish muddatlari, foydalanishga topshirish sanasi koʻrsatilgan holda); ushbu Nizomga 5-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha ishlab chiqarish maqsadidagi qoʻshimcha xarajatlar, materiallar va mehnatga bilvosita xarajatlar mazmuni; kapital va joriy taʼmirlash xarajatlari mazmuni; ushbu Nizomga 6-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha davr xarajatlari, moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar va sof foyda mazmuni; ushbu Nizomga 7-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha kapital qoʻyilmalarning mazmuni; ushbu Nizomga 8-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha faoliyatning asosiy moliyaviy koʻrsatkichlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; d) ushbu Nizomga 9-ilovaga* muvofiq shakl boʻyicha mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (ishlab chiqarish (yetkazib berish) hajmi pasaygan taqdirda pasayish sabablari yozma ravishda asoslanishi zarur); e) rivojlanish davlat dasturlarini amalga oshirish uchun mablagʻlarga boʻlgan ehtiyoj hisob-kitobi koʻrsatilgan holda (mavjud boʻlgan taqdirda) rivojlanish davlat dasturlarining asosiy koʻrsatkichlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; j) oʻtgan hisobot davri uchun rivojlanish davlat dasturlarining amalga oshirilishi (yoki amalga oshirilayotgan) natijasida koʻrsatiladigan xizmatlarning material, energiya va mehnat talab qilish darajasini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi axborot; z) davlat dotatsiyalariga yoki qonunchilikda nazarda tutilgan davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlashning boshqa choralariga boʻlgan ehtiyoj (zarurat boʻlganda) toʻgʻrisidagi maʼlumotlar. Ushbu bandda nazarda tutilgan hujjatlar bilan birgalikda barcha hisob-kitob materiallarining elektron variantlari ham taqdim etiladi. Tartibga soluvchi organ mahsulot va xizmatlarga tarifni shakllantirish uchun boshqa vakolatli organlarda mavjud boʻlgan zarur hujjatlar va axborotlarni belgilangan tartibda idoralararo axborot hamkorligi orqali, shu jumladan elektron tarzda mustaqil ravishda oladi, ushbu bandda nazarda tutilgan hujjatlar va axborotlar bundan mustasno. 32. Ushbu Nizomning 30-bandida koʻrsatilgan va tartibga soluvchi organning soʻrovi boʻyicha qoʻshimcha ravishda taqdim etilgan hujjatlar quyidagi talablar hisobga olingan holda rasmiylashtiriladi: a) taqdim etilgan materiallar tikilgan, tartib raqami qoʻyilgan, tashkilotning muhri va rahbarning imzosi bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak, moliyaviy hujjatlar esa tashkilotning rahbari va bosh buxgalteri tomonidan birgalikda imzolangan boʻlishi kerak; b) hujjatlar avvalgi tartibga solish davri uchun taqdim etiladi (yangidan tashkil etilgan tashkilotlardan tashqari). 33. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot tomonidan tariflarni asoslash boʻyicha hujjatlar toʻliq boʻlmagan hajmda yoki iqtisodiy asoslanmagan hisob-kitoblar bilan taqdim etilgan taqdirda, tartibga soluvchi organ hujjatlar olingan kundan boshlab besh kun muddatda taqdim etilgan hujjatlarni mavjud kamchiliklar yozma ravishda bayon qilingan (tushuntirilgan) holda qayta ishlash uchun qaytaradi. 34. Monopoliyaga qarshi davlat organi tartibga solinadigan tariflar toʻgʻri shakllantirilishi va qoʻllanilishini davlat tomonidan nazorat qiladi. Monopoliyaga qarshi davlat organi qonunchilikda belgilangan tartibda ushbu Nizom talablariga rioya etilishni tekshiradi va oʻrganadi (tahlil qiladi). 35. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi. 1. Sh.D. Kudbiyev — Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vaziri, Komissiya raisi 2. A.I. Axmedxadjayev — Oʻzbekiston Respublikasi energetika vazirining birinchi oʻrinbosari, komissiya raisi oʻrinbosari 3. Sh.S. Xidoyatov — Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining birinchi oʻrinbosari 4. A.A. Muminov — Oʻzbekiston Respublikasi transport vaziri oʻrinbosari 5. A.N. Karimov — Oʻzbekiston Respublikasi adliya vaziri oʻrinbosari 6. Sh.Sh. Sharaxmetov — Oʻzbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasining raisi 7. Lavozimiga koʻra — Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vaziri oʻrinbosari