AHOLINING ISh BILAN TAʼMINLANGANLIGINI HISOBGA OLISh TIZIMINI TAKOMILLAShTIRISh TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2007-05-24)

Aholining ish bilan taʼminlanganlik darajasi va tarkibi xalqaro standartlarga muvofiq toʻliq va xolis baholanishini taʼminlash, mintaqalarda aholini ish bilan oqilona taʼminlash va yangi ish oʻrinlarini barpo etish muammosini samarali hal etish yuzasidan chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarni aniqlash, aholining ish bilan taʼminlanganligini hisobga olish tizimini yanada takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi tomonidan xalqaro standartlar asosida ishlab chiqilgan Mehnat resurslari balansini tuzish va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarni aniqlash metodikasi ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi: tasdiqlangan metodika asosida 2002-yildan boshlab har chorakda ishchi kuchining ish bilan taʼminlanganligi masalalari boʻyicha oʻrganib chiqishlar oʻtkazilishini va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarning soni aniqlanishini taʼminlasin; Oʻzbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Davlat matbuot qoʻmitasi bilan birgalikda oʻn kun muddatda Mehnat resurslari balansini tuzish va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarni aniqlash boʻyicha oʻquv-metodik qoʻllanmani nashrga tayyorlasin. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi bilan birgalikda, joriy oʻquv yilidan boshlab oliy oʻquv yurtlari, akademik litseylar, kasb-hunar kollejlari va boshqa oʻquv muassasalarining tegishli fanlar boʻyicha taʼlim dasturlariga mehnat resurslari balansini tuzish va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarni aniqlashning tasdiqlangan metodikasi oʻrganilishini kiritsin. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi: Mehnat resurslari balansini tuzish va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarni aniqlash metodikasi asosida bir oy muddatda iqtisodiyot va statistika organlari amaliyotiga mehnat resurslari boʻyicha hisobot va prognoz balanslarini tuzishni joriy etish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqsin; Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi bilan birgalikda iqtisodiyot va statistika organlari tizimining amaliyotchi xodimlari uchun mehnat resurslari balansini ishlab chiqish va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarni aniqlash boʻyicha oʻquv seminarlarini tashkil etsin. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat matbuot qoʻmitasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi bilan birgalikda 2002-yilning birinchi choragida Mehnat resurslari balansini tuzish va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslarni aniqlash metodikasini va oʻquv-metodik qoʻllanmani nashr etsin hamda ularning mintaqaviy iqtisodiyot va statistika organlari, mehnat organlari, taʼlim muassasalari va boshqa manfaatdor tuzilmalar oʻrtasida tarqatilishini taʼminlasin. 6. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari R.S. Azimov zimmasiga yuklansin. Mazkur Metodika Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Iqtisodiyot vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan hamda mehnat resurslari mavjudligini va ular taqsimlanishini tavsiflovchi mehnat resurslari balansini va uning koʻrsatkichlarini tuzish tartibini, shu jumladan: mehnat resurslari sonini; iqtisodiy faol aholi sonini, shu jumladan ish bilan taʼminlangan aholini va uning iqtisodiyot tarmoqlari va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha taqsimlanishini, va ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan aholi sonini; iqtisodiy faol boʻlmagan aholi sonini belgilab beradi. Metodika mehnat statistikasi sohasidagi xalqaro standartlarga asoslangan hamda Oʻzbekiston Respublikasining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga oladi. Mehnat resurslari balansini tuzishda axborot bazasi sifatida Davlat statistika qoʻmitasining statistika maʼlumotlaridan va Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tomonidan oʻtkaziladigan ish bilan taʼminlash masalalari boʻyicha ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijalaridan foydalaniladi. Mehnat resurslari — mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi hamda qonun hujjatlarida belgilangan iqtisodiy faollikning quyi va yuqori yosh chegaralariga kirmaydigan ishlayotgan shaxslar. Mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi — ishlamayotgan I va II guruh nogironlari va yoshiga koʻra imtiyozli shartlarda pensiya oluvchi shaxslardan tashqari mehnatga qobiliyatli yoshdagi shaxslar (16 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan xotin-qizlar). Ish bilan taʼminlanganlar — koʻrib chiqilayotgan davrda: a) pul yoki naturada taqdirlash uchun yollanish boʻyicha haftada kamida 2 soat mobaynida ish bajargan shaxslar, shuningdek oʻz faoliyati uchun taqdirlanish yoki daromad olish muddatidan qatʼi nazar, foyda yoki oilaviy daromad olish uchun yollanmagan tarzda ish bajaruvchi shaxslar; b) kasallik yoki jarohat, bemorni parvarish qilish tufayli; har yillik taʼtil yoki dam olish kunlari; oʻz ish joyidan tashqarida oʻqish; maʼmuriyatning tashabbusi bilan ish haqi saqlangan yoki saqlanmagan holdagi taʼtil hamda boshqa shunga oʻxshash sabablarga koʻra ishda vaqtincha boʻlmagan shaxslar; v) haq toʻlanmagan holda oilaviy korxonada ishlarni bajargan shaxslar. Ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan aholi — amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq rasman ishsiz sifatida roʻyxatdan oʻtkazilgan (mehnat organlari tomonidan tashkil etiladigan haq toʻlanadigan jamoat ishlarida ish bilan taʼminlanish davri ham shu jumlaga kiradi) shaxslar, shuningdek haq toʻlanadigan ishga yoki daromad keltiruvchi mashgʻulotga (yoxud haftada 2 soatdan kam boʻlgan haq toʻlanadigan), mehnat organlari koʻmagida yoki mustaqil ravishda faol ish izlovchi va bunday ish taklif etilsa, ishga joylashishga tayyor boʻlgan mehnatga qobiliyatli yoshdagi vaqtincha ish bilan taʼminlanmagan shaxslar. Iqtisodiy faol aholi (ishchi kuchi) — mehnat faoliyatining daromad keltiruvchi har qanday turi bilan shugʻullanuvchi shaxslar, shuningdek ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan aholi. Iqtisodiy faol aholi ham fuqarolardan boʻlgan iqtisodiy faol aholini, ham Qurolli kuchlarda xizmatni oʻtayotgan shaxslarni qamrab oladi. Iqtisodiy faol boʻlmagan aholi — ishchi kuchi tarkibiga kirmaydigan mehnatga qobiliyatli: ishlab chiqarishdan ajralgan holda taʼlim olayotgan oʻquv yurtlarining (akademik litseylar, kasb-hunar kollejlari, texnikumlar, oliy oʻquv yurtlari, kurslar, shuningdek kunduzgi aspirantura va doktoranturalar ham shu jumlaga kiradi) oʻquvchilari va talabalari, tinglovchilari va kursantlari; yoshiga koʻra imtiyozli shartlarda pensiya oluvchi shaxslar, I va II guruh nogironlari, shuningdek ishlashni xohlamaydigan III guruh nogironlari; agar bunday ish ularga taklif etiladigan boʻlsa daromad keltiruvchi ishga kirishni xohlamaydigan yoki bunday imkoniyati boʻlmagan roʻzgʻorni yuritish, bolalarni parvarish qilish, kasal qarindoshlarga qarash bilan band boʻlgan shaxslar; ixtiyoriy ravishda ishlashni xohlamaydigan ish bilan taʼminlanmagan shaxslar, shuningdek ishlashni xohlaydigan, biroq ishga joylashish yoki oʻzini mustaqil daromad bilan taʼminlash uchun hech bir harakat qilmaydigan shaxslar. Mehnat resurslari balansi — mehnat resurslari mavjudligini va ularning iqtisodiyot tarmoqlari va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha taqsimlanishini tavsiflovchi koʻrsatkichlar tizimi. Mehnat resurslari hisobot va prognoz balansi sifatida tavsiflanadi. Mehnat resurslarining hisobot balansi — mehnat resurslarining amaldagi koʻrsatkichlari va ularning hisobot davrida (yilda) taqsimlanishi, shuningdek hisobot yilida oʻtkazilgan ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijalari asosida ishlab chiqiladi. Mehnat resurslarining prognoz balansi — mehnat resurslari prognozi maʼlumotlari va ularning prognoz qilinayotgan davrda (qisqa muddatli, oʻrtacha muddatli va uzoq muddatli davrlar) taqsimlanishi boʻyicha tuziladi. (Mehnat resurslari balansi koʻrsatkichlarini hisoblash sxemasi mazkur Metodikaga 1-ilovada berilgan). Mehnat resurslarining hisobot balansi mazkur Metodikaga 2-ilovada koʻrsatilgan shaklga muvofiq shahar va qishloq joylarga taqsimlagan holda Oʻzbekiston Respublikasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri boʻyicha har bir yil yakunlariga koʻra tuziladi. Hisobot balansi quyidagi koʻrsatkichlarni oʻz ichiga oladi: Mazkur miqdor mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni va mehnatga qobiliyatli yoshdan kichik va katta yoshdagi ishlovchilar soni yigʻindisi sifatida aniqlanadi: bunda: MR — mehnat resurslari; MQA — mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi; IOʻP — ishlayotgan oʻsmirlar va pensionyerlar; MQA soni mehnat yoshidagi aholi (16 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan xotin-qizlar) sonidan mehnatga qobiliyatli yoshdagi har ikkala jinsdagi I va II guruh nogironlar soni chiqarib tashlangan holda aniqlanadi: bunda: E(16-60) — 16 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar; X(16-55) — 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan xotin-qizlar; Nog — mehnatga qobiliyatli yoshdagi I va II guruh nogironlari (16 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar hamda 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan xotin-qizlar). Mazkur miqdor quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: IF — aholining iqtisodiy faol qismi; IT — ish bilan taʼminlanganlar; IM — ishga joylashtirishga muhtoj boʻlgan ish bilan taʼminlanmagan shaxslar. Hisobot davrida ish bilan taʼminlanganlar soni quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqiladi: bunda: ITr — iqtisodiyotning rasmiy sektorida ishlovchilar, shu jumladan yuridik shaxsni tashkil etmasdan faoliyatni amalga oshiruvchi roʻyxatdan oʻtkazilgan tadbirkorlar; ITdh — dehqon xoʻjaliklarida ishlovchilar; ITnr — iqtisodiyotning norasmiy sektorida ishlovchilar; Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ishlovchilarga rasmiy statistikada hisobga olinmagan yollanib doimiy, vaqtinchalik, bir martalik va mavsumiy ishlarni bajaruvchi, shu jumladan ushbu ishlarni amalga oshirish uchun respublika tashqarisiga chiquvchi shaxslar; oʻz biznesini yurituvchi shaxslar; sheriklar bilan yollanmagan holda ishlovchi shaxslar; taqiqlanmagan, biroq roʻyxatdan oʻtkazilmagan faoliyatdan ish haqi yoki daromad oluvchi shaxslar (masalan, mol boqish va yetishtirish bilan shugʻullanuvchilar, dehqon bozorlari va chakana bozorlarda xaridorlar va sotuvchilarga xizmat koʻrsatuvchi shaxslar, turgʻun boʻlmagan savdo joylarida savdo bilan, xususiy kirakashlik qiluvchi va faoliyatning boshqa turlari bilan shugʻullanuvchilar). Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan taʼminlangan shaxslar soni Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tomonidan maxsus ishlab chiqilgan savolnoma boʻyicha har chorakda amalga oshiriladigan ish kuchini oʻrganib chiqish asosida aniqlanadi. Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan taʼminlangan aholi sonini aniqlash uchun ishchi kuchini tanlab oʻrganib chiqish maʼlumotlari asosida: A) Iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning tegishli turlari bilan shugʻullanuvchi shaxslar sonining mehnatga layoqatli yoshdagi soʻrab chiqilganlarning umumiy sonidagi salmogʻi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: SChSi — iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi (i) bilan shugʻullanuvchi soʻrab chiqilganlar salmogʻi; SSi — iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi bilan shugʻullanuvchi soʻrab chiqilganlar soni; SS — mehnatga layoqatli yoshdagi soʻralganlar soni, hammasi. B) Olingan salmoq boʻyicha iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi bilan shugʻullanuvchi aholi sonining hisob-kitobi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: ITNRi — iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi (i) bilan shugʻullanuvchilar soni; MQA — mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni. V) Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan taʼminlanganlarning umumiy sonini aniqlash uchun faoliyatning har bir aniq turi boʻyicha ITNR toʻgʻrisidagi maʼlumotlar jamlanadi: bunda: ITNR — iqtisodiyotning norasmiy sektorida taʼminlanganlar soni, hammasi. Ish bilan taʼminlangan aholi mazkur Metodikaga muvofiq tarmoqlar va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha taqsimlanadi. Iqtisodiyot tarmoqlari va iqtisodiy faoliyat turlari amaldagi milliy klassifikatorlarga muvofiq tasniflanadi. Axborot olish manbai: statistika hisoboti, ishchi kuchini oʻrganib chiqish maʼlumotlari. Ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soniga mehnat organlari tomonidan ishsizlik maqomi (IMB) berilgan; mehnat organlarida ish izlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtkazilgan (II); mehnat organlariga murojaat qilmasdan mustaqil ravishda ish izlovchilar (IIm) kiradi. Mustaqil ravishda ish izlayotgan shaxslar sonini hisoblab chiqish uchun: a) ish kuchini oʻrganib chiqish natijalari boʻyicha ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan aholi soni aniqlanadi: bunda: IMS — ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar salmogʻi; IBBoʻ — ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijasida aniqlangan ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soni, hammasi; IFBoʻ — ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijasida aniqlangan iqtisodiy faol boʻlmagan aholi; SS — ish kuchini oʻrganib chiqish davomida soʻrab chiqilganlar soni. b) ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslarning umumiy soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: IM — ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soni; MQA — mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni; IMS — ishchi kuchini oʻrganib chiqishda ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar salmogʻi. v) mustaqil ravishda (mehnat organlariga murojaat qilmasdan) ish izlayotgan shaxslar soni ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soni bilan ish izlovchi sifatida mehnat organlarida roʻyxatdan oʻtkazilgan va rasmiy ishsiz maqomiga ega boʻlgan shaxslar soni oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi: bunda: IIm — mustaqil ravishda ish izlayotganlar; IM — ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar; II — mehnat organlarida ish izlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtkazilgan shaxslar; IMB — rasman roʻyxatdan oʻtkazilgan ishsizlar. Iqtisodiy faol boʻlmagan aholi soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: IFB — iqtisodiy faol boʻlmagan aholi; Oʻ — 16 yoshdagi va undan katta yoshdagi ishlab chiqarishdan ajralgan holda oʻqiyotganlar (oʻqishning kunduzgi shaklida), umumtaʼlim maktablari, akademik litseylar, kasb-hunar kollejlari, kurslar, oliy oʻquv yurtlari va boshqa oʻquv yurtlarining oʻquvchilari va talabalari ham shu jumlaga kiradi; XQ — homiladorlik va tugʻish taʼtilida boʻlgan, bola 3 yoshga toʻlgungacha uni parvarish qilish boʻyicha taʼtilda boʻlgan ayollar, shuningdek bola 2 yoshga toʻlguncha uni parvarish qiluvchi ishlamaydigan onalar; IPN — yoshiga koʻra imtiyozli shartlarda pensiya oluvchi mehnatga qobiliyatli yoshdagi ishlamaydigan shaxslar, I va II guruh nogironlari. IX — ixtiyoriy ravishda ish bilan taʼminlanmagan, ishlashni istamaydigan yoki ishga kirish imkoniyatiga ega boʻlmagan shaxslar, shu jumladan III guruh nogironlari. Mehnat resurslarining prognoz balansi hisobot balansi koʻrsatkichlarini, mehnat resurslari oʻsishi istiqbollarini, ularning tarmoqlar va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha taqsimlanishini, shuningdek ishga joylashtiriladigan aholi sonini hisobga olgan holda tuziladi. Mehnat resurslari balansi prognozi mehnat resurslari hisobot balansini tuzish uchun nazarda tutilgan tartibga muvofiq prognoz hisob-kitoblari maʼlumotlari boʻyicha ishlab chiqiladi. Ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijalari boʻyicha olingan maʼlumotlardan, shuningdek ishga joylashtiriladigan mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni oʻsishini aniqlashda ham foydalaniladi. Buning uchun mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholining prognoz qilinadigan oʻsishi ishlashni xohlamaydigan yoki ishga kirish imkoniyati boʻlmagan shaxslar, shuningdek norasmiy sektorda ish bilan taʼminlangan shaxslar soni miqdoriga qarab oʻzgartiriladi (kamaytiriladi). Mehnat resurslarining hisobot va prognoz balanslari va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslar soni asosida mehnat resurslarining ish bilan taʼminlanganligi va ishsizlik darajasi aniqlanadi, aholining ish bilan oqilona taʼminlanganligini va uning daromadlarini oshirishni taʼminlovchi chora-tadbirlar ishlab chiqiladi.