Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (10-sonli BHS) “Almashuv operatsiyalaridan olinadigan daromadlar”ni tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2019-03-25)

Oʻzbekiston Respublikasining Budjet kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq va budjet hisobini davlat sektorida moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari bilan muvofiqlashtirish maqsadida buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (10-sonli BHS) “Almashuv operatsiyalaridan olinadigan daromadlar” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq 2020-yil 1-yanvardan kuchga kiradi. Mazkur Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (10-sonli BHS) “Almashuv operatsiyalaridan olinadigan daromadlar” (bundan buyon matnda Standart deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining Budjet kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq budjet tashkilotlari, davlat maqsadli va boshqa budjetdan tashqari jamgʻarmalarning (bundan buyon tashkilotlar deb yuritiladi) almashuv operatsiyalaridan olinadigan daromadlar hisobini yuritish tartibini belgilaydi. 1. Standartda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: almashuv operatsiyalari — bir tashkilot boshqa tashkilotdan aktivlar yoki xizmatlarni (ishlarni) qabul qilishi yoki majburiyatlarni bajarilishida, unga xuddi shu miqdordagi aktivlar (pul mablagʻlari, tovarlar, ishlar, xizmatlar) bilan almashuvi; almashuv operatsiyasining haqiqiy qiymati — taraflar oʻrtasida bitimni amalga oshirishda aktivni sotib olish yoki majburiyatlarni bajarish uchun yetarli boʻlgan summa; almashuv boʻlmagan operatsiyalar — aktiv yoki xizmatlarning (ishlarning) tashkilot tomonidan yoki tashkilotga bepul yoxud boshqa majburiyatlarsiz berilishi; tugallanganlik foizi boʻyicha hisoblash usuli — almashuv operatsiyasidan olingan daromadlarning hisobot davrida tugallanganlik darajasi (foizi) boʻyicha tan olinishi; toʻgʻri chiziqli hisoblash usuli — belgilangan davr mobaynida koʻrsatilgan xizmatlar (bajarilgan ishlar) natijasida olingan daromadlarning bir maromda, teng ulushlarda tan olinishi. 2. Standart hisoblash metodi asosida moliyaviy hisobotlarni tuzuvchi va taqdim qiluvchi tashkilotlarning tovarlar (ishlar, xizmatlar) realizatsiyasidan tushgan daromadlari hamda tashkilot aktivlaridan foydalanish natijasidan yuzaga keladigan foizlar, litsenziya yigʻimlari va dividendlar boʻyicha almashuv operatsiyalari natijasida olinadigan daromadlarning hisobini yuritishda foydalaniladi. 3. Standartdan quyidagilardan tushadigan daromadlarning hisobini yuritishda foydalanilmaydi: a) ijara shartnomasidan; b) asosiy vositalarni sotishdan; v) investitsiyalar natijasida olinadigan dividendlardan; g) sugʻurta shartnomalaridan; d) moliyaviy aktivlar va moliyaviy majburiyatlarning joriy narxi oʻzgarishidan yoki ularning sotilishidan; e) joriy aktivlarning qiymati oʻzgarishidan; j) biologik aktivlar haqiqiy qiymatining oʻzgarishidan va dastlabki hisobga olishdan; z) foydali qazilmalarning qazib olinishidan. 4. Daromadlar tashkilotning foydasiga olinadigan yoki olinishi kutilayotgan iqtisodiy foydadan boʻlgan yalpi tushumlarni oʻz ichiga oladi. Yuqori turuvchi tashkilot hamda Hukumat topshirigʻiga asosan undirilgan zarar summasi tashkilot uchun iqtisodiy foyda hisoblanmaydi hamda ushbu tushumlar aktivlarning oshishi yoki majburiyatlarning kamayishiga olib kelmaydi. Shu sababli, ular daromad tarkibidan chiqarib tashlanadi. Bunda olingan yoki olinishi kutilayotgan tushumlarning tashkilotga komissiya yoki ulush sifatida qoladigan qismi daromad sifatida hisobga olinadi. 5. Moliyalashtirishdan kelib tushgan mablagʻlar daromad sifatida eʼtirof etilmaydi hamda bevosita moliyaviy hisobotlarning aktiv va majburiyatlar qoldigʻi yigʻindisi sifatida aks ettiriladi. 6. Tovarlar yoki xizmatlar xususiyatiga va qiymatiga koʻra bir xil boʻlgan tovarlar yoki xizmatlarga almashtirilganda, bunday operatsiyalar daromad keltiruvchi operatsiyalar deb hisoblanmaydi. Almashuv operatsiyasidan olingan daromad tovar yoki xizmatning haqiqiy qiymati boʻyicha hisobga olinadi. 7. Daromadlar tushganda yoki tushishi kutilayotganda haqiqiy qiymati boʻyicha hisobga olinadi. 8. Xarajatning oʻrnini qoplash pul mablagʻlari yoki uning ekvivalenti koʻrinishida boʻladi, bunda daromad summasi olingan yoki olinishi kutilayotgan pul mablagʻlari yoxud uning ekvivalenti hisoblanadi. Agar, pul mablagʻlari yoki uning ekvivalenti tushish vaqti kechiktirilgan boʻlsa, undan olinadigan daromadning haqiqiy qiymati nominalda belgilanganidan koʻra pastroq boʻlishi mumkin. 9. Almashuv operatsiyasidan hosil boʻladigan daromadlar miqdori xizmatlar va aktivlardan foydalanuvchilar yoki xaridorlar bilan tashkilot oʻrtasida bitimga asosan aniqlanadi. 10. Almashuv operatsiyasi hisoblanmagan maqsadli tushumlar tashkilot tomonidan tan olingan sof aktiv qiymatining oʻsishi hisobida baholanishi kerak. Tashkilot kelib tushgan daromadni majburiy toʻlov yoki soliqqa tortilmaydigan tushum sifatida qabul qilishi lozim. 11. Koʻrsatiladigan xizmatni (bajariladigan ishni) ishonchli baholash imkoniyati mavjud boʻlganda, undan olinishi kutilayotgan daromad ushbu xizmat koʻrsatiladigan (ish bajariladigan) hisobot davrida tugallangan deb hisobga olinishi kerak. Koʻrsatiladigan xizmat (bajarilgan ish) quyidagi shartlar bajarilganda ishonchli deb baholanadi: a) daromad miqdori ishonchli deb hisoblanganda; b) almashuv operatsiyasidan tushadigan daromad tashkilotga kelib tushish ehtimoli boʻlganda; v) hisobot davrida almashuv operatsiyasining tugallanishini ishonchli baholash imkoni boʻlganda; g) almashuv operatsiyasi va uning tugallanishi bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlarni aniq baholash imkoni boʻlganda. 12. Amalga oshirilgan har bir almashuv operatsiyasi tashkilot tomonidan alohida tan olinishi lozim. Bunda tashkilot daromadni tugallanganlik foizi metodi asosida tan oladi. Almashuv operatsiyasining mohiyatini koʻrsatish maqsadida, uning alohida ajratilgan qismlari tan olinishi mumkin (misol uchun, tovar qiymati kelajakdagi xizmat qiymatini oʻz ichiga olgan boʻlsa, bu qiymat keyingi ushbu tovarga xizmat koʻrsatilgan davrga oʻtkazilib, ushbu davrdagi daromad deb tan olinadi). Tashkilot tomonidan bir yoki bir nechta amalga oshirilgan almashuv operatsiyalari umumiy tarzda tan olinishi mumkin (misol uchun, tashkilot bir tovarni sotishga va uni keyinchalik qayta sotib olish sharti bilan ikkita shartnoma tuzishi mumkin, bunda bu tovarning foydalilik qiymati ancha pasayadi va bunday holatda ikkita operatsiya ham bir paytda koʻrib chiqiladi). 13. Daromad sifatida tan olingan mablagʻlarni qabul qilish boʻyicha noaniqliklar kelib chiqsa, qaytarilmagan yoki qaytarib olinishi ehtimoli mavjud boʻlmagan pul miqdori xarajat sifatida qabul qilinadi. 14. Almashuv operatsiyalarining tugallanganlik darajasi turli metodlar orqali aniqlanishi mumkin. Bunda tashkilotlar koʻrsatilgan xizmatlarni ishonchli baholashga imkon beruvchi metoddan foydalanadi. Operatsiyalarning tugallanganlik darajasini aniqlashda, operatsiyaning xususiyatiga qarab quyidagilar inobatga olinishi kerak: bajarilgan ishlar boʻyicha hisobot; toʻliq ish hajmiga nisbatan maʼlum muddatgacha tugatilgan ishning foiz miqdori; bitim boʻyicha umumiy hisoblangan xarajatlarning hisobot sanasigacha qoplangan xarajati. Hisobot sanasiga qadar hisoblangan xarajatlarga mazkur muddatgacha koʻrsatilgan xizmatlar boʻyicha qilingan xarajatlar kiradi. Kelishuv boʻyicha jami baholangan xarajatlarga koʻrsatilgan yoki koʻrsatilishi kutilayotgan xizmatlar boʻyicha xarajatlar kiradi. Almashuv operatsiyasidan kelib tushadigan oraliq toʻlovlar va avanslar koʻrsatilgan xizmatlar (bajarilgan ishlar) toʻliq miqdorini belgilamaydi. 15. Maʼlum bir davr mobaynida bir necha marotaba xizmat koʻrsatilganda (ishlar bajarilganda), ulardan kelib tushgan daromadlar toʻgʻri chiziqli hisoblash usuli asosida tan olinadi. 16. Xizmat koʻrsatishni nazarda tutuvchi almashuv operatsiyasining kutilayotgan natijasini ishonchli baholash imkoni boʻlmaganda, daromad qoplangan xarajatlar koʻlamiga teng miqdorda tan olinadi. 17. Almashuv operatsiyasi amalga oshirilishining boshlangʻich bosqichida ushbu operatsiyaning kelajakdagi natijasi baholanishi kerak. Tashkilot tomonidan almashuv operatsiyasini amalga oshirish uchun qilingan xarajatlarning qoplanishi kutilayotgan miqdori aniqlanadi hamda ushbu xarajatlarning qoplanishi kutilayotgan darajasi tan olinadi. Almashuv operatsiyasining kelajakdagi natijasini ishonchli darajada baholash imkoniyati mavjud boʻlmaganda daromad tan olinmaydi. Qilingan xarajatlarni qoplash ehtimolligi boʻlmagan taqdirda, ular zarar sifatida tan olinadi. 18. Almashuv operatsiyasidan olinadigan daromadlarning tan olinishi: a) xizmat koʻrsatishdan (ishni bajarishda) olinadigan daromadlarni tan olish shartlari: tashkilot sotib oluvchiga tovar egaligi bilan bogʻliq boʻlgan foyda va tavakkalchiliklarni oʻtkazganda; tashkilotda egalik qilish huquqi mavjud boʻlmaganda; daromad koʻlami ishonchli baholanganda; tashkilotga operatsiya bilan bogʻliq iqtisodiy foyda tushganda; qilingan yoki qilinishi kutilayotgan xarajatlar ishonchli baholanganda; b) foizlar, litsenziya yigʻimlari va dividendlar boʻyicha almashuv operatsiyalaridan tushadigan daromadlarning tan olish shartlari: dividendlar yoki ularning ekvivalentlari — aksiyadorlar yoki tashkilotning ushbu dividendlar yoki ularning ekvivalentlarini olish huquqiga egaligi aniqlanganda; foizlar — aktivlarning vaqtga mutanosib ravishda haqiqiy daromadliligi aniqlanganda; royalti va litsenzion toʻlovlar — shartnoma talablari bajarilganda. 19. Tashkilot egalik huquqi bilan bogʻliq tavakkalchiliklarni oʻzida saqlab qolganda, bunday operatsiya sotish operatsiyasi hisoblanmaydi va u bilan bogʻliq daromad tan olinmaydi. Tashkilot egalik huquqi bilan bogʻliq xavflarni turli sabablarga koʻra quyidagi hollarda oʻzida saqlab qolishi mumkin: daromadning tushishi sotilgan tovarlarning xaridor tomonidan qayta sotilishidan tushgan daromadga bogʻliq boʻlganda; oldi-sotdi shartnomada koʻrsatilgan sababga koʻra xaridor oldi-sotdi shartnomasini bekor qilsa va tashkilotning foyda olish ehtimolligi yoʻq boʻlsa. 20. Tashkilotlarning aktivlaridan boshqa shaxslar tomonidan foydalanishi quyidagi koʻrinishdagi daromadlarni keltirib chiqaradi: foizlar — tashkilotning pul mablagʻlari yoki ularning ekvivalenti hisoblangan vositalardan foydalanganlik uchun yoki tashkilotga tegishli boʻlgan pul mablagʻlardan foydalanganlik uchun; royalti — tashkilotning nomoddiy aktivlaridan foydalanganlik uchun (misol uchun, patentlar, savdo belgisi, mualliflik huquqi va dasturiy taʼminotlar); tashkilot taʼsischi hisoblangan yuridik shaxsning foydasini taqsimlashdan kelib chiqqan boshqa daromadlar. 21. Tashkilotning aktivlaridan foydalanishdan boshqa shaxslarga tushadigan foiz, royalti, dividend va boshqa daromadlar Standartning 18-bandiga asosan tan olinishi kerak. Bunda ushbu daromadlar quyidagi talablarga javob berishi kerak: operatsiya bilan bogʻliq iqtisodiy foyda tashkilotga kelib tushish ehtimolligi boʻlganida; daromad miqdorini ishonchli baholash imkoniyati mavjud boʻlganda. 22. Investitsiya kiritilmasdan hisoblangan, biroq ushbu investitsiya boʻyicha foizlar toʻlanmagan hollarda, undan olingan foizlar ikki davr (investitsiya kiritilishidan oldin va uning kiritilishidan keyingi davr) boʻyicha taqsimlanadi, bunda investitsiya kiritilgandan keyin tushgan foizlar daromad sifatida tan olinadi. 23. Daromad operatsiyalar bilan bogʻliq boʻlgan iqtisodiy foyda tashkilotga kelib tushishi ehtimoli boʻlgan holatlarda tan olinadi. Daromadga kiritilgan summani undirish boʻyicha noaniqlik mavjud boʻlganda, qaytarilmagan yoki olish mumkin boʻlmagan summa xarajat sifatida tan olinadi. 24. Tashkilot tomonidan quyidagi maʼlumotlar ochib berilishi lozim: a) daromadlarni tan olish uchun qabul qilingan hisob siyosatini, shu jumladan xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) bilan bogʻliq operatsiyaning tugallanganlik darajasini aniqlash uchun qoʻllangan metod; b) hisobot davrida tan olingan har bir ahamiyatga ega daromadlar toifasining koʻlami, shu jumladan: xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish); tovarlarni sotish; foizlar; royalti; dividendlar yoki ularning ekvivalentidan kelib tushuvchi daromadlar; v) har bir ahamiyatga ega daromad toifasiga kiritilgan tovarlar va xizmatlar (ishlar) almashuvidan daromadlar.