Mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy qilish tartibi toʻgʻrisidagi namunaviy nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-07-24)

Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksiga muvofiq ish beruvchilarga, shu jumladan, tadbirkorlik subyektlariga mehnatni tashkil etishni takomillashtirish, mehnat unumdorligini oshirish va xodimlar uchun munosib mehnat sharoitlarini yaratish hamda xodimlarning maqbul sonini aniqlash uchun mehnat normalarini ishlab chiqishda amaliy yordam koʻrsatish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy qilish tartibi toʻgʻrisidagi namunaviy nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin: tashkilotlarda mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy etish tartibi; ayrim yordamchi xodimlar toifasiga mansub kasb va lavozimlarning namunaviy mehnat normalari. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin. 3. Ushbu qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — iqtisodiyot va moliya vaziri J.A. Qoʻchqorov hamda kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vaziri B.E. Zaxidov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu Nizom tashkilotlarda mehnat normalarini ishlab chiqish va joriy qilish tartibini hamda ayrim yordamchi xodimlar toifasiga mansub kasb va lavozimlarning namunaviy mehnat normalarini belgilaydi. 2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllanadi: boshqaruv xodimlari — tashkilotlarda oʻz tuzilmasidagi boʻlinmalarga va xodimlarga rahbarlik qiluvchi, boshqaruv funksiyalarini amalga oshiruvchi, 'zarur qarorlarni ishlab chiquvchi va qabul qiluvchi, tashkilot faoliyatini rejalashtiruvchi, nazorat qiluvchi va jarayonlarni tartibga soluvchi xodimlar. Boshqaruv xodimlari rahbarlarga va mutaxassislarga boʻlinadi; ishlab chiqarish xodimlari — tashkilot faoliyatidan kelib chiqib, asosiy faoliyat bilan bogʻlik ishlab chiqarish va/yoki xizmat koʻrsatish funksiyalarini amalga oshiruvchi, yordamchi xodimlarni boshqaruvchi, tashkilot faoliyati jarayonida farmoyish beruvchi vakolatlar berilmagan holda tartibga soluvchi, ijodiy va ilmiy faoliyatni, shu jumladan, oʻziga xos boshqa vazifalarni bajaruvchi xodimlar; mehnat normalari (mehnatni normalashtirish) — muayyan ishlab chiqarish sharoitlarida aniq ishni yoki vazifani bajarish uchun eng koʻp yoʻl qoʻyiladigan vaqt miqdorini aniqlash, shuningdek, xodimlarning turli toifalari (guruhlari) soni va asbob-uskunalar soni oʻrtasidagi maqbul oʻzaro nisbatni aniqlash imkonini beradigan, mehnat natijalari va mehnatga haq toʻlash oʻlchovi oʻrtasidagi tenglashtirilgan oʻzaro nisbatlarni belgilash hisoblanadi; texnik xodimlar — funksiyasiga boshqaruv xodimlari faoliyatiga texnik xizmat koʻrsatish hamda ishlab chiqarish va texnologik jarayonlarni taʼminlash ishlarini bajarish (nashr etish, koʻpaytirish va arxiv ishlarini bajarish, kutubxona ishi, hujjatlarni yetkazib berish, kompyuter texnikasiga xizmat koʻrsatish, idora, kotiblik ishlarini va boshqa ishlarni bajarish) kiradigan xodimlar; xizmat koʻrsatuvchi xodimlar — funksiyasiga binolar va hududlarga texnik xizmat va xoʻjalik xizmati koʻrsatish, ularni qoʻriqlash, boshqaruv xodimlariga transport xizmati koʻrsatish, tashkilotning boshqaruv va ishlab chiqarish xodimlariga xizmat koʻrsatish boʻyicha boshqa ishlar, shu jumladan, ijtimoiy-maishiy xizmat koʻrsatish kiradigan xodimlar; yordamchi xodimlar — texnik xodimlar va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar. 3. Mehnat normalarini ishlab chiqishdan avval, uni samarali joriy etish maqsadida tashkilotda quyidagi ishlar amalga oshiriladi: ish joylarining yangi normalar boʻyicha ishga tashkiliy-texnik tayyorgarligini tekshirish (ishlarni bajarish uchun tashkiliy-texnik shartlar yangi normativ hujjatlarda nazarda tutilgan shartlarga qanchalik mos kelishi); ishni tashkil etishda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish, shuningdek, mehnat sharoitlarini yaxshilash boʻyicha tashkiliy-texnik chora-tadbirlarni ishlab chiqish. 4. Mehnat normalarini ishlab chiqishda tahliliy usul hamda yigʻish va xronometraj usullaridan foydalaniladi. 5. Tahliliy usulda mehnat jarayoni elementlari tahlil qilinadi va amaldagi standartlar asosida hisoblash yoki tajriba hamda kuzatishlarga asoslangan tadqiqotlar natijalariga koʻra mehnat normalari ishlab chiqiladi. 6. Yigʻish usulida mehnat normalarini belgilash mumkin boʻlgan va maqsadga muvofiq hisoblanadigan ish turlari mehnatni normalashtirish obyekti sifatida belgilanadi. Mehnat normalarini ishlab chiqishda shunga oʻxshash ishlarni bajarish boʻyicha statistik maʼlumotlar yoki mehnat normalarini bajaruvchi mutaxassisning tajribasi qoʻllanadi. 7. Yigʻish usuli qiyosiy, eksperimental va statistik usullarga boʻlinadi. Qiyosiy usul oʻrganilayotgan va mavjud boʻlgan ishni oʻxshash ish bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi. Eksperimental usulda mehnat normalarini belgilashda normalashtiruvchining tajribasi hisobga olinadi va normalashtirilayotgan ishdagi xodimlar bilan oʻzaro aloqada boʻladi, buning natijasida ishning mehnat zichligi va uning mazmuni hisobga olinadi. Statistik usulda xodimlarning haqiqiy mehnat unumdorligini aks ettiruvchi statistik hisobot maʼlumotlariga asoslaniladi. 8. Xronometraj usuli mehnat jarayonining muayyan takrorlanuvchi elementlarini bajarish uchun zarur boʻlgan ish vaqtini oʻlchash usuli hisoblanadi. 9. Xronometraj usuli yalpi xronometraj va tanlanma xronometraj turlariga boʻlinadi. Yalpi xronometrajda uzluksiz vaqt rejimida bitta ish harakati bilan bogʻliq har bir element oʻlchanadi va oʻrtacha koʻrsatkich hisoblanadi. Ushbu turdagi xronometrajni qoʻllashda jarayonning barcha elementlari xodim tomonidan ketma-ket bajarilishi muhim ahamiyatga ega. Tanlanma xronometrajda jarayonning alohida komponentlari oʻlchanadi. Ushbu turdagi xronometrajni qoʻllashda jarayon elementlarini bajarishda ketma-ketlikni kuzatish shart emas. 10. Mehnat normalarini ishlab chiqishda xodimlarning bajargan ishlari (vazifalari) kuzatuvlaridan va oʻlchovlar orqali ish vaqti sarfini oʻrganish natijalaridan (ish kunining fotosuratlari, jihozlardan foydalanish vaqti, fotoxronometraj va boshqalar) foydalanish mumkin. 11. Bir turdagi ishlar uchun tarmoq, tarmoqlararo, kasbiy va boshqa namunaviy mehnat normalari respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik birlashmalari tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligiga kiritiladi. Bunda ushbu kiritilgan namunaviy mehnat normalari bir oy ichida Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. 12. Kasb va lavozimlarning boshqaruv, ishlab chiqarish va yordamchi xodimlar toifalariga mansubligini aniqlashda Xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblarining klassifikatoridan foydalaniladi. 13. Xodimlarning umumiy soniga boshqaruv xodimlari, ishlab chiqarish xodimlari va yordamchi xodimlar kiradi. 14. Agar qonunchilik hujjatlarida ayrim tashkilotlar uchun xodimlar soni normasi belgilangan boʻlsa, ushbu qonunchilik hujjatlarida belgilangan normalarga amal qilinadi. 15. Ayrim yordamchi xodimlar toifasiga mansub kasb va lavozimlar uchun xodimlar sonining namunaviy normalari ushbu Nizomga 1-ilovaga muvofiq belgilanadi. Boshqaruv xodimlariga nisbatan yordamchi xodimlar sonining mutanosibligini hisoblash meʼyorlari ushbu Nizomga 2-ilovaga muvofiq boshqaruv xodimlari va ishlab chiqarish xodimlarining umumiy soni yigʻindisiga qarab belgilanadi. Yordamchi xodimlar toifasiga mansub shtat birliklarini belgilashda avval ayrim yordamchi xodimlar toifasiga mansub kasb va lavozimlar uchun xodimlar sonining namunaviy normalariga, keyin boshqaruv xodimlariga nisbatan yordamchi xodimlar sonining mutanosibligini hisoblash meʼyorlariga amal qilinadi. Xodimlarning umumiy sonidagi yordamchi xodimlarning ushbu nizomga 2-ilovada keltirilgan chegaraviy meʼyorlari ishlab chiqilgan mehnat normalaridan kelib chiqib, 10 foizgacha oshirilishi mumkin. Ushbu bandda belgilangan mehnat normalari va talablar davlat tashkilotlari uchun majburiy, boshqa tashkilotlar uchun tavsiyaviy hisoblanadi. 16. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradi.