Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2026-03-27)

Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 27-oktabrdagi PF-193-son “Fuqaro aviatsiyasi sohasida davlat siyosati yuritishni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman: 1. Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Ichki ishlar vazirligi va Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi bilan kelishilgan. 3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Aviatsiya qoidalari fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibini belgilaydi. 1. Ushbu Aviatsiya qoidalarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: nomzod — tibbiy xulosa olishga ariza beruvchi shaxs; fuqaro aviatsiyasi tashkiloti — havo kemasining ekspluatanti (aviakompaniya), sertifikatlangan taʼlim muassasasi, havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatish, havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoki Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida parvozlarni amalga oshirish va taʼminlash bilan shugʻullanadigan har qanday boshqa tashkilot; fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori — oliy tibbiy maʼlumotga ega, davolash ishi yoki terapiya yoʻnalishi boʻyicha tegishli mutaxassislik diplomiga ega boʻlgan, kamida 2 yil amaliy ish stajiga, shuningdek aviatsiya tibbiyoti boʻyicha sertifikatga ega boʻlgan shifokor; vakolatli organ — Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi; malaka belgisi — aviatsiya xodimining huquq va majburiyatlari, cheklovlari koʻrsatilgan fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasidagi (bundan buyon matnda guvohnoma deb yuritiladi) tegishli yozuvlar; rasmiy tibbiy xulosa — parvozlarni amalga oshirishga doir masalalarda mutaxassislarni yoki boshqa soha ekspertlarini jalb etgan holda bir yoki bir nechta tibbiy ekspertlar tomonidan muayyan holat boʻyicha chiqarilgan va vakolatli organ tomonidan qabul qilingan yakuniy tibbiy xulosa; tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) — fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish faoliyatini amalga oshiruvchi vakolatli organ tomonidan tayinlangan tibbiy-uchish komissiyasi; tibbiy-uchish komissiya aʼzosi (bundan buyon matnda TUK aʼzosi deb yuritiladi) — “davolash ishi” boʻyicha oliy tibbiy maʼlumotga ega boʻlgan, aviatsiya tibbiyoti sohasi boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan, ushbu sohada amaliy koʻnikmaga va kamida 2 yil ish tajribasiga ega boʻlgan vakolatli organ tomonidan tayinlanadigan shaxs; tibbiy xulosa — vakolatli organ tomonidan guvohnoma egasining sogʻligʻiga koʻra yaroqliligiga qoʻyilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat; tibbiy ekspert — faoliyati parvozlar xavfsizligini nazorat qilish va taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan oliy tibbiy maʼlumotga ega, aviatsiya tibbiyoti sohasi boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan, ushbu sohada amaliy koʻnikmaga, fuqaro aviatsiyasi tizimida kamida 5 yil ish stajiga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan tibbiy omillarni aniqlash, tahlil qilish va baholash boʻyicha malakaga ega boʻlgan shaxs; havodagi harakatni boshqarish dispetcheri (bundan buyon matnda HHB dispetcheri deb yuritiladi) — guvohnoma va malaka belgisiga ega boʻlgan, havodagi harakatni boshqarishni taʼminlovchi aviatsiya xodimi. 2. Tibbiy xulosa olish uchun nomzodning sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqliligiga qoʻyiladigan talablar ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq belgilanadi. 3. Nomzodlarga ularning tegishli toifalariga koʻra 1-klass, 2-klass yoki 3-klass tibbiy xulosa beriladi. 4. Tibbiy xulosalar quyidagi klasslar boʻyicha beriladi: a) 1-klass tibbiy xulosasi — tijorat aviatsiyasi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega boshqa havo kemalari), koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining yoʻnalishdagi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), sinovchi-uchuvchi, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha uchuvchi-kursantlari hamda oʻqishga qabul qilinayotganlar; b) 2-klass tibbiy xulosasi — shturman, bortmuhandis, havaskor uchuvchi (samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemalari), uchuvchi, uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, kabina ekipaji aʼzosi, bortoperator, kichik aviatsiya uchuvchilari, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha oʻquvchilari va oʻqishga qabul qilinayotganlar; v) 3-klass tibbiy xulosasi — HHB dispetcheri, tashqi uchuvchi va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha dispetcher-kursantlari va oʻqishga qabul qilinayotganlar. 5. Uchta klass boʻyicha tibbiy xulosani berish uchun nomzodda parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan yoki xizmat vazifalarini xavfsiz bajarishga monelik qiladigan funksional layoqatsizlikka olib keluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, faol yoki latent, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, shikastlanishlar, tan jarohatlari, jarrohlik amaliyotlari oqibatlari, shuningdek shifokor tomonidan buyurilgan yoki retseptsiz qoʻllaniladigan davolash, diagnostika yoxud profilaktika vositalarining nojoʻya taʼsiri mavjud boʻlmasligi kerak. 6. Vakolatli organning tibbiy ekspertlari hamda TUK aʼzolari nomzodlarni ularning tegishli toifalari va tibbiy xulosa klasslariga muvofiq ushbu Aviatsiya qoidalari hamda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining (bundan buyon matnda ICAO deb yuritiladi) standartlarida belgilangan talablar asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi. 7. Nomzodning aviatsiya faoliyati bilan bogʻliq xizmat vazifalarini bajarishga sogʻligʻi jihatidan yaroqliligini aniqlashda quyidagi asosiy talablar inobatga olinishi lozim: nomzod oʻzi ega boʻlgan yoki olishga talabgor boʻlgan guvohnoma yoxud malaka belgisida nazarda tutilgan vazifalarni xavfsiz bajarish uchun zarur jismoniy va ruhiy layoqatga ega boʻlishi; nomzodda kasbiy vazifalarini bajarish jarayonida mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan tibbiy holatlar va koʻrsatkichlar mavjud boʻlmasligi. 8. Tibbiy xulosa berishda nomzodda mavjud kasalliklar, ularning kuchayishiga yoki toʻsatdan mehnat qobiliyatining yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar, shuningdek parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan xavf omillari (mehnat sharoitining zararli omillari taʼsiri, ortiqcha tana vazni (semizlik), tamaki mahsulotlarini isteʼmol qilish, mehnat va dam olish rejimining buzilishi, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogolni isteʼmol qilish va boshqalar) inobatga olinadi. 9. Nomzod tibbiy tekshiruv yoki tibbiy koʻrik oʻtishdan bosh tortganda, unga tibbiy xulosa berilmaydi va uning tibbiy hujjatlariga “tibbiy koʻrik oʻtishdan bosh tortgani sababli tibbiy xulosa berilmadi” degan yozuv kiritiladi. 10. Tabiiy ofatlar yoki texnogen xususiyatga ega avariya hamda boshqa favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda, tibbiy xulosaning amal qilish muddati vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan 45 kungacha boʻlgan muddatga uzaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi. 11. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy xulosaning amal qilish muddati vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan faqat klinik koʻrsatmalarga asosan qisqartirilishiga, toʻxtatib turilishiga yoki bekor qilinishiga yoʻl qoʻyiladi. 12. Amaldagi tibbiy xulosa egasining sogʻligʻi kasallik, jarohat, kuchli charchoq, uyqu buzilishi, soat mintaqalarining almashinuvi, noqulay iqlim sharoitlari, mehnat va dam olish rejimining buzilishi oqibatida yomonlashganda, shuningdek unda giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, alkogol yoki dori vositalarining nojoʻya taʼsiri aniqlanganda, u guvohnoma va malaka belgisi bilan berilgan huquqlarni amalga oshirishga haqli emas. Mazkur holatlar guvohnoma egasining kasbiy majburiyatlarini xavfsiz va toʻliq bajarishiga monelik qilganda hamda parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirishi mumkinligini inobatga olib, tibbiy koʻrik natijalariga koʻra TUK aʼzolari tomonidan u bilan suhbat oʻtkaziladi. Suhbat davomida nomzodga unda aniqlangan kasalliklar, ularning ehtimoliy oqibatlari, shuningdek mazkur holatlarning kasbiy faoliyat va parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsiri yuzasidan profilaktik tavsiyalar hamda koʻrsatmalar beriladi. 13. Tibbiy xulosa egasiga giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va ularning prekursorlarini isteʼmol qilishi qatʼiyan taqiqlanadi. Mazkur moddalarni isteʼmol qilganligi yoki ularning organizmida mavjudligi aniqlanganda, nomzodning amaldagi tibbiy xulosasi tibbiy ekspert tomonidan bekor qilinadi. 14. Quyidagi hollarda nomzodlar va tibbiy xulosa egalari oʻqishni davom ettirishdan, uchish ishiga, HHB ishiga, kabina ekipaji aʼzosi vazifalarini bajarishga yoki parvoz faoliyatiga qaytishdan oldin tibbiy ekspert yoki TUK aʼzosi maslahatidan oʻtishi lozim: har qanday jarrohlik amaliyoti oʻtkazilganda; tibbiy tekshiruv natijalari belgilangan meʼyoriy koʻrsatkichlarga javob bermaganda; har qanday dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda; har qanday sababga koʻra hushdan ketish holati kuzatilganda; litotripsiya usulida buyrak toshini maydalash amaliyoti oʻtkazilganda; koronar angiografiya oʻtkazilganda; tranzitor ishemik xuruj kuzatilganda; xurujli yurak aritmiyalari, shu jumladan boʻlmachalar hilpillashi yoki fibrillyatsiyasi aniqlanganda. 15. Tibbiy xulosa olish uchun nomzod TUKga ushbu Aviatsiya qoidalarining 4-ilovasiga muvofiq shakldagi arizani taqdim etadi. Arizada nomzod sogʻligʻi jihatidan yaroqliligini aniqlash uchun muhim boʻlgan sogʻligʻi holati, shaxsiy, oilaviy va irsiy anamneziga doir barcha maʼlumotlarni toʻliq qayd etadi hamda ularning toʻgʻriligini imzosi bilan tasdiqlaydi. Arizaga avval berilgan tibbiy xulosa va oʻtkazilgan tibbiy koʻrik maʼlumotlari ilova qilinadi. Arizada koʻrsatilgan sogʻligʻining holatiga tegishli yolgʻon maʼlumotlar nomzodga tibbiy xulosa berishni rad etish uchun asos hisoblanadi. TUK tomonidan arizada koʻrsatilgan maʼlumotlar hamda nomzodning kasallik tarixi oʻrganib chiqilgandan soʻng uni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat beriladi. Tibbiy koʻrikni oʻtkazishda nomzodning jismoniy va ruhiy holati, koʻrish, eshitish hamda ranglarni ajrata olish qobiliyati baholanadi. 16. Nomzodning parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan kasallik yoki boshqa holatlarni yashirgani yoki yolgʻon maʼlumotlar taqdim etgani aniqlanganda, TUK raisi mazkur holat yuzasidan chora koʻrish uchun tibbiy ekspertga bildirgi rasmiylashtiradi. Tibbiy ekspertlar tomonidan mazkur holatlar oʻrganiladi va tahlil qilinadi. Natijalariga koʻra nomzodga ogohlantirish berilishi yoki tibbiy xulosa berish rad etilishi mumkin. Mazkur qaror haqida bildirish xati nomzodga bevosita (elektron shaklda yoki pochta orqali) yuboriladi. 17. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga qabul qilinayotgan nomzodlar qabul komissiyasining yoʻllanmasi asosida, kursantlar fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkiloti tomonidan berilgan yoʻllanma asosida, aviatsiya xodimlari ish beruvchi tomonidan berilgan yoʻllanma asosida, boshqa shaxslar esa shaxsiy arizasiga muvofiq TUK tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Yoʻllanmada nomzodning egallashi nazarda tutilayotgan yoki egallab turgan mutaxassisligi, lavozimi, umumiy uchish soati, foydalanilgan va foydalanilmagan mehnat taʼtili kunlari soni koʻrsatiladi. Yoʻllanma masʼul shaxs tomonidan imzolanadi va muhr bilan tasdiqlanadi. 18. Tibbiy koʻrikdan oʻtishga sogʻligʻi holatiga koʻra harbiy xizmatga yaroqli deb topilgan shaxslarga ruxsat beriladi. 19. Nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun belgilangan muddatda kelishi uni tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuborgan tashkilot tomonidan nazorat qilinadi. 20. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan tarkibga xizmat koʻrsatuvchi fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokorlari, shuningdek ularning rahbariyati TUK faoliyatida ishtirok etishiga yoʻl qoʻyiladi. 21. Aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan kunda, ishdan ozod qilinadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtishdan oldin ularga dam olish uchun 1 kun berilishi lozim. 22. Tibbiy koʻrikdan oʻtish va tibbiy xulosa berish tibbiy koʻrik boshlangan paytdan eʼtiboran 1 kun davomida amalga oshiriladi. 23. Tibbiy koʻrsatmalar (kasallik darajasini yoki qoʻshni aʼzolar funksiyalarining saqlanganligini aniqlash) mavjud boʻlganda, qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar tibbiy koʻrsatmalar aniqlangan kundan eʼtiboran uch ish kunidan kechiktirmay oʻtkaziladi. 24. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar tibbiy koʻrikdan oʻtishdan avval TUK psixologi tomonidan kasbiy psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Kasbiy psixologik tanlov natijalari asosida nomzodning tanlagan kasbiga muvofiqligi toʻgʻrisida TUK psixologining xulosasi rasmiylashtiriladi. TUK psixologining “fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishi maqsadga muvofiq” degan xulosasi berilganda nomzod tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 25. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar uchun TUK tomonidan takroriy psixologik yoki tibbiy tekshiruv faqat zaruriyat yuzaga kelganda (aniqlangan qarama-qarshi maʼlumotlar, shubhali koʻrsatkichlar yoki qoʻshimcha baholashni talab etuvchi holatlar) oʻtkaziladi. 26. Nomzodda tanlagan kasbiga yoki kasbiy faoliyatini xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi kasallik yoki nuqson aniqlanganda, TUK aʼzosi (tibbiy ekspert) mazkur holat boʻyicha yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiradi va nomzodni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻxtatiladi. Aviatsiya xodimiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtirilganda ushbu Aviatsiya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq kasallik haqidagi guvohnoma uni yaroqsiz deb topgan TUK aʼzosi tomonidan rasmiylashtiriladi. 27. Kursantlar va aviatsiya xodimlarining navbatdan tashqari tibbiy koʻrigi quyidagi hollarda oʻtkaziladi: kasbiy faoliyati (oʻqish) davrida yuzaga kelgan kasallik yoki jarohatlar natijasidagi vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlikda yoki sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlarning parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir etish ehtimoli mavjud boʻlganda; sogʻligʻi holati bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi yoki insidenti yuzasidan aviatsiya hodisasini tekshirish komissiyasi raisining koʻrsatmasiga muvofiq; tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda (yangi aniqlangan kasalliklarning aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatga yaroqliligiga taʼsirini baholash zarurati tugʻilganda, kasallik zoʻrayganda yoki surunkali charchoq belgilari aniqlanganda); tibbiy xulosaning amal qilish muddati tugashi havo kemasini oʻzlashtirish boʻyicha oʻqish davriga toʻgʻri kelgan hollarda oʻqishga yuborishdan avval. 28. Kursantlar va aviatsiya xodimlarida ogʻir kasallik yoki jarohatlar aniqlanganda TUK tomonidan davolash muassasasi taqdim etgan hujjatlar asosida yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. 29. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan aviatsiya xodimida kasb kasalligining dastlabki belgilari aniqlanganda TUK tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda uning sogʻligʻini nazorat qilish va kasallik rivojlanishining oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar tavsiya etiladi. Aviatsiya xodimida kasb kasalligining mavjudligi TUK tomonidan tasdiqlangan taqdirda u kasbiy faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi. 30. Nomzodning kasallik tarixi oʻrganilib, tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgandan soʻng TUK aʼzosi quyidagilardan birini amalga oshiradi: nomzod sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqli deb topilganda, tegishli klass boʻyicha ushbu Aviatsiya qoidalarining 6-ilovasiga muvofiq shaklda tibbiy xulosa (sertifikat) beradi; nomzod sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqsiz deb topilganda, tibbiy xulosa berishni rad etadi; nomzodning sogʻligʻi holati ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida belgilangan tibbiy talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq TUK aʼzosi tomonidan parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi deb baholanmaganda, tibbiy xulosa berish masalasini koʻrib chiqish vakolatli organning reviziya komissiyasiga (bundan buyon matnda RK deb yuritiladi) taqdim etiladi. 31. Nomzodning sogʻligʻi ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq belgilangan tibbiy talablarga toʻliq javob bermagan hollarda, biroq mazkur holat parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirmaganda, TUK tomonidan tibbiy xulosa berish vakolati RKga beriladi. 32. RK vakolatli organning tibbiy ekspertlari hamda uchuvchi-inspektor yoki dispetcher-inspektorlardan iborat tarkibda shakllantiriladi. RK vakolatli organ rahbarining buyrugʻi bilan kamida uch nafar aʼzodan, shu jumladan komissiya raisidan iborat tarkibda tuziladi. Tibbiy ekspertlardan biri RK raisi etib tayinlanadi. RK faoliyatiga Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining mutaxassislari va ekspertlari, shuningdek fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari jalb etilishi mumkin. Rasmiy tibbiy xulosa ICAOning moslashuvchanlik prinsipi asosida RK tomonidan rasmiylashtiriladi. 33. TUKning barcha aʼzolari nomzodni tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi va tibbiy xulosalarni rasmiylashtiradi hamda RK tomonidan tibbiy xulosani xolisona va toʻliq baholashni taʼminlash maqsadida TUK RKga nomzodga oid barcha zarur tibbiy maʼlumotlarni toʻliq hajmda taqdim etadi. 34. RK tomonidan nomzodning tibbiy hujjatlari oʻrganib chiqiladi. Bunda uning jismoniy va ruhiy holati, TUK aʼzolari tomonidan berilgan tibbiy xulosalar, kasallikning rivojlanish dinamikasi va kechish xususiyatlari, funksional buzilishlar darajasi, mavjud kasalliklar hamda zararli omillarning nomzodning yoshi va kasbiy faoliyatiga taʼsiri, ish sharoitidagi zararli omillarning sogʻligʻiga salbiy taʼsiri, mehnat qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish ehtimoli, shuningdek kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyati, malakasi va tajribasi (ish joyidan berilgan tavsifnoma yoki trenajyor sinovi natijalari asosida) tahlil qilinadi hamda individual tartibda baholanadi. 35. Nomzodning sogʻligʻi ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq uning sogʻligʻi parvozlar xavfsizligiga tahdid solmaydi deb topilganda, ushbu holat rasmiy tibbiy xulosada koʻrsatiladi. 36. Guvohnoma egasi xizmat vazifalarini bajarishda parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida muayyan cheklovlarga (oylik uchish soatini kamaytirish yoki faqat kunduzgi parvozlarni bajarishga ruxsat etish va boshqalar) rioya etishi zarur boʻlganda, bunday cheklovlar tibbiy xulosada qayd etiladi. 37. Rasmiy tibbiy xulosa quyidagi shakllarda rasmiylashtiriladi: ikkinchi uchuvchi sifatida uchish ishiga yaroqli; koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida uchish ishiga yaroqli; oʻzlashtirilgan havo kemasida (havo kemasining turi koʻrsatilgan holda) uchish (parvoz) ishiga yaroqli; parvoz vaqtining belgilangan oylik normasini uzaytirishga yaroqli; faqat yoʻlovchilarsiz uchish ishiga yaroqli; egallamoqchi boʻlgan kasbi boʻyicha oʻqishga yoki oʻqishni davom ettirishga yaroqli; mutaxassisligi boʻyicha ishga yoki ishni davom ettirishga yaroqli. RK tomonidan rasmiy tibbiy xulosa chiqarishda komissiya aʼzolarining mustaqilligi va xolisligi taʼminlanishi lozim. 38. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, nomzod tibbiyotning ixtisoslashgan sohalari boʻyicha mutaxassislarga tibbiy maslahat va qoʻshimcha tekshiruvlardan oʻtish uchun yuboriladi. 39. Nomzodning sogʻligidagi oʻzgarishlarni hamda uning sogʻligi holatini parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirmaydigan barqaror jismoniy va ruhiy holatda ekanligini (maʼlum bir organning yoʻqligi yoki funksional zaifligi, koʻrish yoki eshitish qobiliyatining pasayishi kabi holatlarda), parvoz bilan bogʻliq kasbiy vazifalarni hamda ish sharoitlarida yuzaga keluvchi xavfli vaziyatlarda (masalan, noqulay ob-havo sharoitlari) yetarli darajada xavfsiz bajara olish qobiliyatini aniqlash maqsadida trenajyor sinovi oʻtkaziladi. Trenajyor sinovi natijalari, uchuvchi-inspektorning (dispetcher-inspektor) trenajyor sinovi natijalari asosida bergan tavsiyalari bilan birga rasmiylashtiriladi. 40. Uchuvchi-inspektor (dispetcher-inspektor) tavsiyalari tibbiy ekspertlar bilan kelishilgan holda nomzodning kasbiy vazifalari va majburiyatlariga doir ekspluatatsiya cheklov kodlari ushbu Aviatsiya qoidalarining 7-ilovasiga muvofiq qoʻllaniladi. 41. Tibbiy xulosa vakolatli organning tibbiy eksperti, TUK raisi yoki TUK aʼzosi tomonidan rasmiylashtiriladi, imzolanadi, TUK muhri bilan tasdiqlanadi, tibbiy xulosalar reyestrida roʻyxatga olinadi va uning egasiga beriladi. 42. Tibbiy xulosada uning amal qilish muddati, tegishli klassi hamda tibbiy yaroqlilikka doir ushbu Aviatsiya qoidalarining 7-ilovasiga muvofiq cheklovlar (mavjud boʻlganda) koʻrsatilishi lozim. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda tibbiy xulosada uning egasining sogʻligʻi holatiga xos alohida belgilar, shu jumladan individual qon bosimi, puls koʻrsatkichlari va boshqa zarur maʼlumotlar koʻrsatiladi. 43. Nomzod yoki guvohnoma egasi TUK tomonidan chiqarilgan tibbiy xulosadan norozi boʻlgan taqdirda u mazkur xulosa bilan tanishgan kundan eʼtiboran 10 kun ichida RKga shikoyat berish huquqiga ega. 44. Nomzod (ariza beruvchi) shikoyatni koʻrib chiqishda ishtirok etish huquqiga ega. 45. Shikoyat yozma yoki elektron shaklda beriladi va unda quyidagilar koʻrsatilishi lozim: ariza beruvchining familiyasi, ismi, otasining ismi hamda aloqa maʼlumotlari; nizo qilinayotgan tibbiy xulosa rekvizitlari; norozilik asoslari va dalillar; ilova qilinadigan hujjatlar. 46. Shikoyat RK tomonidan u kelib tushgan kundan eʼtiboran 10 kun ichida koʻrib chiqiladi. RK shikoyatni koʻrib chiqish sanasi va joyi toʻgʻrisida nomzodni kamida 3 ish kuni oldin yozma yoki elektron shaklda xabardor qilishi lozim. Shikoyatni koʻrib chiqish jarayonida RK: barcha tibbiy hujjatlarni oʻrganadi; zarur hollarda qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlarni tayinlaydi; mustaqil ekspertlarni jalb etadi; nomzodni tinglaydi. 47. Shikoyatni koʻrib chiqish natijasiga koʻra RK quyidagi qarorlardan birini qabul qiladi: tibbiy xulosani oʻz kuchida qoldirish; tibbiy xulosani bekor qilish va yangi tibbiy xulosa chiqarish. 48. RK qarori yozma yoki elektron shaklda rasmiylashtiriladi hamda rasmiylashtirilgan kundan eʼtiboran 3 ish kuni ichida ariza beruvchiga pochta orqali yuboriladi. 49. Nomzod RK qaroridan norozi boʻlgan taqdirda u belgilangan tartibda sudga murojaat qilish huquqiga ega. 50. Tibbiy xulosaning amal qilish muddati uning berilgan sanasidan boshlab hisoblanadi. Tibbiy xulosada uning amal qilish muddatini boshlanishi va tugashi sanalari aniq koʻrsatilishi zarur. Tibbiy xulosalarning amal qilish muddatlari quyidagicha belgilanadi: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining uchuvchi-kursanti, shturman-kursanti, bortmuhandis-kursanti, tijorat aviatsiyasi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining yoʻnalishdagi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), shturman, bortmuhandis, sinovchi-uchuvchi uchun — 12 oy; HHB dispetcheri, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining havo harakati boshqaruvchisi dispetcher-kursanti uchun — 48 oy; havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining havaskor uchuvchi-kursanti, uchuvchi-planerist-kursanti, erkin aerostat uchuvchi-kursanti uchun — 60 oy; bortmexanik, bortradist, kabina ekipaji aʼzosi, yuk tashuvchi havo kemasining bortoperatori va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining bortmexanik-kursanti, bortradist-kursanti, kabina ekipaji aʼzosi-oʻquvchisi uchun — 36 oy; bir uchuvchi boshqaruvidagi samolyotlarda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 40 yoshdan oshgan, yoʻlovchilarni tashish boʻyicha tijorat uchishlarini bajaradigan yoʻnalishdagi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi va tijorat aviatsiyasi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi uchun — 6 oy; fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 60 yoshga toʻlgan, havo transportida tijorat tashuvlarini bajarishda band boʻlgan yoʻnalishdagi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi va tijorat aviatsiyasi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi hamda koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi uchun — 6 oy; 40 yoshdan oshgan havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va HHB dispetcheri uchun — 24 oy; 50 yoshdan oshgan havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va HHB dispetcheri uchun — 12 oy; Tibbiy xulosaning amal qilish muddati nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtgan kundagi yoshiga nisbatan belgilanadi. 51. Chet elda shartnoma asosida faoliyat yuritayotgan fuqaro aviatsiyasi aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosa ICAO standartlari va tavsiya etilgan amaliyotlari talablarini hisobga olgan holda, ushbu Aviatsiya qoidalari talablariga muvofiq beriladi. 52. Nomzod tibbiy tekshiruv yoki tibbiy koʻrikdan oʻtishdan bosh tortganda, unga tibbiy xulosa berilmaydi va uning tibbiy hujjatlariga “tibbiy koʻrikdan oʻtishdan bosh tortgani sababli tibbiy xulosa berilmadi” degan yozuv kiritiladi. 53. Tibbiy xulosalar quyidagi shakllarda rasmiylashtiriladi: HHB dispetcherligiga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz); tijorat aviatsiyasida uchuvchilikka, yoʻnalishdagi uchuvchilikka, sinovchi-uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, bortradistlikka uchish ishiga yaroqli (yaroqsiz) yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz); kabina ekipaji aʼzoligiga, bortoperatorlikka ishga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz); havaskor uchuvchilikka, uchuvchi-planeristlikka, erkin aerostat uchuvchiligiga parvozga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz); aviatsiya kimyoviy ishlarida (bundan buyon matnda AKI deb yuritiladi) uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, bortradistlikka uchish ishiga yaroqli (yaroqsiz). 54. AKI ishlarini bajaruvchi uchuvchilar tarkibi sogʻligi jihatidan zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashga yaroqsiz deb topilganda (masalan, AKI oʻziga xos sharoitlari taʼsirida oshqozon-ichak tizimi yoki nafas olish organlari kasalliklarini zoʻrayishida, maʼlum bir kimyoviy moddaga allergiya mavjud boʻlganda), ularga “mineral oʻgʻitlar va biopreparatlar bilan ishlashga yaroqli” degan tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. 55. Tibbiy koʻrik davomida aviatsiya xodimi sogʻligʻida salbiy oʻzgarishlar aniqlanganda (masalan, kasallik xuruji yoki surunkali charchoq), shifoxonada, ambulator yoki sanatoriy-kurort sharoitida davolanish hamda reabilitatsiya uchun bosqichli (vaqtinchalik) tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Kasbiga qayta tiklanish ehtimoli boʻlmagan hollarda bosqichli tibbiy xulosa qoʻllanilmaydi. 56. Kasallik, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyin tiklanish ehtimoli mavjud boʻlgan hollarda aviatsiya xodimiga (kursant, oʻquvchi) vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi. Tiklanish muddati 1 oydan 6 oygacha boʻlgan hollarda vaqtincha yaroqsizlik belgilanadi. Bu davrda aviatsiya xodimi (kursant, oʻquvchi) fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori va TUK aʼzosi tomonidan dispanser kuzatuvida boʻladi. 57. Jismoniy va ruhiy sogʻligʻi holatiga koʻra oʻz kasbiy vazifalarini bajarishga qodir boʻlgan uchuvchilar xavfsiz uchuvchi deb topiladi va ularga cheklovlarsiz tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Bunday uchuvchilarga oʻzlashtirgan havo kemasi turidan tashqari boshqa turdagi havo kemalarini oʻzlashtirish uchun oʻqishga ruxsat etiladi. 58. Noqulay iqlim, mehnat va yashash sharoitlarining keskin oʻzgarishi natijasida aviatsiya xodimida mavjud kasalliklarning rivojlanishi yoki kuchayishi ehtimoli mavjud boʻlganda “iqlimi noqulay hududlar va mamlakatlarda ishlashga yaroqsiz” degan tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Mazkur cheklov qoʻllanilganda, aviatsiya xodimi ushbu hududlar yoki mamlakatlarga xizmat safariga yuborilmaydi. 59. Ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq tibbiy xulosa tibbiy ekspertlar tomonidan individual yondashuv asosida rasmiylashtiriladi. Nomzodning sogʻligʻi holati boʻyicha tibbiy ekspertiza oʻtkazishda murakkab yoki munozarali holatlar yuzaga kelgan taqdirda quyidagi omillar hisobga olinadi: nomzodning sogʻligʻi holatining oʻziga xos xususiyatlari; sogʻligʻi holatining parvozlar xavfsizligiga taʼsiri; kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida mehnat qobiliyatini yoʻqotish ehtimoli; kasbiy faoliyatni davom ettirishda kasallikning rivojlanishi yoki qaytalanish ehtimoli; kasallikning kompensatsiya darajasi; psixologik tekshiruv natijasida aniqlangan individual psixofiziologik xususiyatlar; bajariladigan ishning xususiyatlari hamda mehnat sharoitlari; qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar natijalari va malakali mutaxassislarning maslahatlari. Mazkur omillar asosida nomzodning individual yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy ekspertlarning tibbiy xulosasi rasmiylashtiriladi. 60. Tibbiy hujjatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilganda uning berilgan sanasi, tibbiy xulosani bergan komissiyaning nomi, nomzodning familiyasi, ismi va otasining ismi, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun asos, asosiy va yondosh tashxislar hamda ularning asoratlari, mavjud xavf omillari, shuningdek komissiya tomonidan keyingi davr uchun berilgan tavsiyalar qayd etiladi hamda vakolatli organning TUK muhri bilan tasdiqlanadi. 61. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga qabul qilinayotgan nomzodlarga ushbu Aviatsiya qoidalarining 8-ilovasiga muvofiq bir nusxada tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi rasmiylashtiriladi. 62. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari oʻquvchilari, kursantlari va aviatsiya xodimlari uchun vakolatli organ muhri bilan tasdiqlangan tibbiy kitobcha (yoki unga tenglashtirilgan tibbiy hujjat) rasmiylashtiriladi. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari tibbiy kitobchaga tibbiy koʻrik natijalarini qayd etadi. Nomzod oʻz shikoyatlari mavjudligi yoki yoʻqligini, shuningdek oʻzi haqidagi maʼlumotlarning toʻliq va aniq ekanligini tibbiy kitobchada shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari kiritilgan maʼlumotlarning ishonchliligi va toʻgʻriligini shaxsiy imzosi hamda shaxsiy muhri bilan (mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlaydi, shuningdek oʻz familiyasi, ismi va otasining ismini qayd etadi. Tibbiy hujjatlarni rasmiylashtirishda umumiy qabul qilingan qisqartmalardan tashqari boshqa qisqartirilgan soʻzlar va belgilarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi. 63. TUK aʼzolari tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrik natijalari (shaxsiy koʻrik va tibbiy tekshiruv natijalari, mutaxassislar maslahatlari, tashxis, berilgan tavsiyalar) ushbu Aviatsiya qoidalarining 9 — 13-ilovalariga muvofiq hisobot shaklida rasmiylashtiriladi. 64. TUK aʼzolarining tibbiy xulosa berishda hamda shifokorlik faoliyatini amalga oshirishda mazkur aviatsiya qoidalariga rioya etishini, shuningdek aviatsiya tibbiyoti nuqtai nazaridan xavf omillarini baholash qobiliyatini aniqlash hamda ularning faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida tibbiy ekspertlar TUK tomonidan rasmiylashtirilgan tibbiy xulosalarni Aviatsiya qoidalarining 14-ilovasiga muvofiq baholab boradi. 65. Oʻqishga yaroqli yoki yaroqsiz deb topilgan nomzodlarning tibbiy varaqalari hamda tibbiy tekshiruv maʼlumotlari (qon tahlillari, elektrokardiografiya natijalari va boshqa tibbiy hujjatlar) TUK arxivida 3 yil davomida saqlanadi. 66. Quyidagi hollarda TUK tomonidan aviatsiya xodimlariga rasmiylashtirilgan tibbiy xulosalar ekspert baholash uchun tibbiy ekspertlarga taqdim etilishi lozim: kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilganda; ilgari kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga tiklanganda; fuqaro aviatsiyasi tizimiga ishga qabul qilinayotgan aviatsiya xodimlariga nisbatan; 55 yoshdan 65 yoshgacha boʻlgan uchuvchi tarkibiga nisbatan. Bunda TUK tibbiy xulosasi rasmiylashtirilgan kundan eʼtiboran 3 ish kuni ichida aviatsiya xodimining soʻnggi 3 yildagi tibbiy hujjatlari hamda tibbiy tekshiruv maʼlumotlari tibbiy ekspertlarga taqdim etiladi. 67. Tibbiy ekspertlar tibbiy hujjatlarni qabul qilgandan soʻng 3 ish kuni ichida ularni koʻrib chiqadi va tibbiy xulosani tasdiqlaydi. Tekshiruv natijalari boʻyicha bayonnoma yoki elektron shakldagi unga tenglashtirilgan tibbiy hujjat rasmiylashtiriladi hamda ushbu hujjatlar TUKga qaytariladi. 68. Kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan, shuningdek ilgari kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan, biroq keyinchalik oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanayotgan aviatsiya xodimlariga ushbu Aviatsiya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq “Kasallik haqida guvohnoma” rasmiylashtiriladi. 69. Nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtirilgan taqdirda, ushbu Aviatsiya qoidalarining 15-ilovasiga muvofiq “Tibbiy xulosa berishni rad etish haqidagi xabarnoma” ish beruvchiga yuboriladi yoxud nomzodga reyestrda qayd etilgan holda, shaxsiy imzosi olinib topshiriladi yoki elektron shaklda yuboriladi. 70. Aviatsiya xodimining vafoti yoki kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish holati yuzaga kelganda, bu haqdagi maʼlumotni qabul qilgan TUK aʼzosi yoki fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori vakolatli organni bu haqda maʼlumot olingan paytdan eʼtiboran darhol, biroq ikki soatdan kechiktirmay, telefon, SMS-xabar yoki elektron aloqa vositalari orqali xabardor qilishi zarur. Holat yuz bergan kundan eʼtiboran 5 ish kuni ichida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori ushbu Aviatsiya qoidalarining 16-ilovasiga muvofiq belgilangan shakldagi “Aviatsiya xodimlari orasida oʻlim yoki toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish holatlarini tahlil qilish uchun soʻrovnoma”ni rasmiylashtiradi va vakolatli organga taqdim etadi. Soʻrovnoma taqdim etilgandan soʻng 5 ish kuni ichida mazkur holat yuzasidan tibbiy ekspertlar, TUK aʼzolari hamda holat yuz bergan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori ishtirokida tibbiy kengash oʻtkaziladi. Kengashda holatga doir maʼlumotlar tahlil qilinadi, bajarilishi lozim boʻlgan tavsiyalar ishlab chiqiladi hamda uning natijalari boʻyicha bayonnoma rasmiylashtiriladi. 71. Kalendar yili yakunlangandan soʻng 5 ish kuni ichida TUK hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha ushbu Aviatsiya qoidalarining 17 va 18-ilovalariga muvofiq belgilangan shakldagi hisobotlarni tibbiy ekspertlarga taqdim etadi. Mazkur hisobotlar asosida vakolatli organ tomonidan yakunlangan yil boʻyicha “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrik natijalarining tahliliy hisoboti” tayyorlanadi. Tahlil natijalariga koʻra parvozlar xavfsizligini tibbiy taʼminlashga doir tavsiyalar ishlab chiqiladi. 72. Vakolatli organ tomonidan oʻtkaziladigan yakuniy aviatsiya tibbiyoti kengashida barcha hisobotlar muhokama qilinadi, joriy yil uchun tavsiyalar tasdiqlanadi va kengash yakunlari boʻyicha bayonnoma rasmiylashtiriladi. Mazkur kengashda TUK aʼzolari, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotlarining vakillari ishtirok etadi. 73. Vakolatli organning tibbiy ekspertlari, TUK aʼzolari hamda boshqa tashkilotlar oʻrtasidagi yozishmalar, tibbiy koʻrikka doir barcha hujjatlar, shuningdek nomzodlarning sogʻligʻi toʻgʻrisidagi tibbiy hujjatlar va maʼlumotlar konfidensial maʼlumotlar hisoblanadi. 74. Konfidensial maʼlumotlar (hujjatlar) himoyalangan xonalarda va qulflanadigan javonlarda, tibbiy ekspertlar va TUK rekvizitlari, shuningdek tibbiy xulosa blanklari metall seyflarda saqlanadi hamda ulardan faqat vakolatli organning tibbiy ekspertlari va TUK aʼzolari foydalanishi mumkin. 75. Tibbiy ekspertlar, TUK aʼzolari hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tibbiy hujjatlar va tibbiy maʼlumotlarning saqlanishi hamda ularning maxfiyligini taʼminlash uchun javobgardir. 76. TUK aʼzolari nomzodlarga oid tibbiy maʼlumotlarning konfidensialligiga qatʼiy rioya etishi va ushbu maʼlumotlarning uchinchi shaxslarga oshkor etilmasligini taʼminlashi shart. Konfidensial maʼlumotlar bilan ishlash huquqi berilgan tibbiy xodimlar ushbu maʼlumotlarni sir saqlash majburiyatini shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi. 77. Aviatsiya hodisalari yoki parvozlar xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq holatlarda konfidensial tibbiy maʼlumotlar faqat aviatsiya hodisalarini tekshiruv komissiyasi raisiga taqdim etiladi. Bunda taqdim etiladigan tibbiy maʼlumotlarning hajmi va mazmuni komissiya tarkibiga kiritilgan tibbiy ekspert (shifokor) tomonidan belgilanadi. 78. Tibbiy koʻrik oʻtkazish uchun TUK aʼzolari (shifokor — mutaxassislar) xonalarini jihozlash uchun kerakli tibbiy texnika va tibbiy buyumlar ushbu Aviatsiya qoidalarining 19-ilovasiga muvofiq belgilanadi. 79. Belgilangan tibbiy koʻrikni oʻtkazish joyidan uzoq hududda parvozlarni amalga oshirayotgan guvohnoma egasining navbatdagi tibbiy koʻrigini guvohnomalar berish boʻyicha vakolatli organning qaroriga koʻra kechiktirishga yoʻl qoʻyilishi mumkin. Bunda tibbiy koʻrikni kechiktirish quyidagi muddatlardan oshmasligi lozim: notijorat operatsiyalarni amalga oshirayotgan havo kemasi uchish ekipaji aʼzosi uchun — davomiyligi 6 oydan oshmagan bitta davr; tijorat operatsiyalarini amalga oshirayotgan havo kemasi uchish ekipaji aʼzosi uchun — har biri 3 oy davom etadigan ketma-ket ikki davr (har bir holatda uchish ekipaji aʼzosi mazkur hudud uchun tayinlangan shifokorlik komissiyasi aʼzosi tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrikdan oʻtib, ijobiy tibbiy xulosa olishi zarur. Agar bunday shifokorlik komissiyasi aʼzosi mavjud boʻlmasa, mazkur hududda tibbiy amaliyot bilan shugʻullanish uchun rasmiy ruxsatga ega boʻlgan shifokor tomonidan tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha xulosa mazkur guvohnomani bergan vakolatli organga yuboriladi); havaskor uchuvchi uchun davomiyligi — 24 oydan oshmagan bitta davr (nomzod vaqtincha boʻlib turgan hududda ushbu hudud uchun tayinlangan shifokorlik komissiyasi aʼzosi tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrikdan oʻtib, ijobiy tibbiy xulosa olgan boʻlishi lozim. Tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha xulosa mazkur guvohnomani bergan vakolatli organga yuboriladi); tashqi uchish ekipaji aʼzosi uchun — har biri 3 oy davom etadigan ketma-ket ikki davr. 80. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari va aviatsiya xodimlarining tibbiy koʻrikdan oʻtgan kunidan boshlab navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtadigan kungacha boʻlgan davr komissiyalar oraligʻi davri deb hisoblanadi. Ushbu davrda ularning tibbiy kuzatuvi fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan amalga oshiriladi. 81. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari hamda aviatsiya xodimlariga nisbatan tibbiy ekspertlar va TUK tomonidan belgilangan, bajarilishi majburiy boʻlgan tavsiyalar asosida profilaktika, davolash va sogʻlomlashtirish tadbirlari, shuningdek nazorat maqsadidagi tibbiy tekshiruvlar fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan amalga oshiriladi. 82. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari hamda aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtishdan avval fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokorining tibbiy koʻrigidan oʻtadi. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy koʻrik natijalari asosida tibbiy kitobchaga yoki unga tenglashtirilgan tibbiy hujjatga epikriz rasmiylashtiradi hamda tibbiy tekshiruvlar natijalarini qayd etadi. Nomzod epikriz bilan tanishib chiqadi va oʻzining sogʻligʻiga doir maʼlumotlarning toʻgʻriligini shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi. 83. Epikrizda nomzodga doir quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim: shikoyatlarning mavjudligi yoki yoʻqligi, oʻtkazgan kasalliklari hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik bilan bogʻliq maʼlumotlar; umumiy, yillik va tungi uchish soatlari, bajarilgan parvoz turlari, parvoz vaqtining normasi uzaytirilganligi, malaka oshirganligi, havo kemasini oʻzlashtirish boʻyicha oʻqiganligi, shuningdek aviatsiya hodisalari va insidentlari bilan bogʻliq maʼlumotlar; mehnat taʼtilidan oʻz vaqtida foydalanganligi, sanatoriy-kurort davolanishidan oʻtganligi, mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar hamda foydalanilmagan mehnat taʼtili kunlari soni; uchishdan yoki navbatchilikdan oldingi tibbiy koʻrik natijasida chetlatilganligi va uning sabablari; TUK shifokorlarining dispanser kuzatuvlari, nomzodda mavjud zararli odatlar (omillar), davolash va sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha berilgan tavsiyalarning bajarilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; shaxsiy koʻrik maʼlumotlari; tashxis; sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlar, mutaxassislar kuzatuvlari natijalari (sogʻligʻining yaxshilanishi, yomonlashishi yoki oʻzgarishsiz qolishi) boʻyicha fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorining xulosasi hamda kasbiy faoliyatni davom ettirishga doir tavsiyasi. 84. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori nomzodni navbatdan tashqari tibbiy koʻrikka yuborish uchun epikriz rasmiylashtirganda unda nomzodning kasallik tarixi, kasallik bilan bogʻliq sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlarning kasbiy faoliyatiga taʼsiri, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik davrida kasallikning kechishi, jismoniy va ruhiy holatidagi oʻzgarishlar, maishiy sharoitlari toʻliq koʻrsatilishi lozim. Bunda barcha tibbiy hujjatlar muhrlangan holda koʻrikdan oʻtuvchi shaxsga uning shaxsiy imzosi asosida beriladi. 85. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan komissiyalar oraligʻi davrida tibbiy koʻrik uchuvchi-kursantlar, uchuvchilar va havo harakatini boshqaruvchilarga har 6 oyda, aviatsiya xodimlarining boshqa toifalariga esa har 12 oyda bir marta oʻtkaziladi (“Sogʻlom” tashxisi qoʻyilgan shaxslar bundan mustasno). Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan taqdirda (qon bosimi yoki puls koʻrsatkichlarining oʻzgaruvchanligi kuzatilganda) qoʻshimcha tibbiy koʻriklar individual oʻtkaziladi. 86. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy koʻrikni oʻtkazadi hamda uning natijalarini tibbiy kitobchaga rasmiylashtiradi. Bunda quyidagi xulosalardan biri qayd etiladi: oʻqishni davom ettirishga, uchish ishiga, parvozga, havo harakatini boshqarish dispetcherlik ishiga, bortoperatorlik ishiga yoki kabina ekipaji aʼzosi vazifalarini bajarishga ruxsat berildi; navbatdan tashqari dam olish kuni berilsin yoxud navbatdagi yoki navbatdan tashqari mehnat taʼtili berilsin; mutaxassis maslahatiga yoki davolanishga yuborilsin, bunda davolash turi koʻrsatiladi. 87. Komissiya oraliq davrida TUK aʼzosining dispanser nazorat koʻrigi oʻtkazilganda, ular koʻrik natijalarini va xulosasini tibbiy hujjatlarda rasmiylashtiradi. Bunda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy hujjatda faqat ruxsat berish haqidagi xulosani qayd etadi. 88. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori navbatdagi tibbiy koʻrikni oʻtkazishdan oldin, 30 kun ichida ushbu Aviatsiya qoidalarining 20-ilovasiga muvofiq hamda TUK tavsiyalarini inobatga olgan holda zarur hajmdagi tibbiy tekshiruvlar oʻtkazilishini tashkil etadi. 89. Sogʻliq holati bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi sodir boʻlganidan soʻng fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. 90. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori oʻziga biriktirilgan tarkibdagi aviatsiya xodimlarining sogʻligʻi holatini nazorat qilish maqsadida uchishdan, parvozdan, navbatchilikdan yoki ishdan oldingi yoxud keyingi tibbiy koʻriklarni tanlov asosida davriy ravishda oʻtkazadi. 91. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari guvohnoma va malaka belgisi egalarining kasbiy vazifalarini bajarish bilan bogʻliq shart-sharoitlarni bilishi shart. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari: tijorat aviaqatnovlarini amalga oshiruvchi havo kemasi ekipaji faoliyati boʻyicha — havo kemasi kabinasida yoki trenajyorda; HHB dispetcherlari faoliyati boʻyicha — dispetcherlik ish joyida amaliy ish tajribasiga ega boʻlishi lozim. 92. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari uchun aviatsiya tibbiyoti boʻyicha oʻquvni oʻtash majburiy hisoblanadi. 93. TUK aʼzolari tibbiy koʻrik oʻtkazishda tibbiy tekshiruvlarning toʻliq va sifatli oʻtkazilganligiga, berilgan tibbiy xulosalarning asoslantirilganligiga, toʻgʻriligiga va xolisligiga, tibbiy hujjatlarning oʻz vaqtida toʻliq, toʻgʻri va sifatli rasmiylashtirilganligiga javobgardirlar. 94. TUK aʼzolarining aviatsiya tibbiyoti boʻyicha kasbiy malakalarining tekshirish tibbiy ekspertlar tomonidan amalga oshiriladi va tekshiruv natijalari bayonnomada rasmiylashtiriladi. 95. Uchishdan oldingi tibbiy koʻrik parvozlar xavfsizligini tibbiy taʼminlash maqsadida sogʻligʻi holatiga koʻra kasbiy vazifalari va majburiyatlarini bajarishga layoqatsiz boʻlgan aviatsiya xodimlarini oʻz vaqtida aniqlash hamda ularni parvozdan chetlatish uchun oʻtkaziladi. 96. Tibbiy koʻrik aeroport yoki aviatsiya tashkilotlarining navbatchi tibbiyot xodimlari, (shifokor yoki feldsher) tomonidan oʻtkaziladi. 97. Tibbiyot xodimi aviatsiya xodimining tibbiy xulosasi amal qilish muddatining amaldaligini tekshiradi. Tibbiy koʻrikdan faqat amaldagi tibbiy xulosaga ega boʻlgan aviatsiya xodimlari oʻtkaziladi. 98. Tibbiy koʻrik individual oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik oʻtkazilayotgan xonada boshqa aviatsiya xodimlari va begona shaxslarning boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 99. Uchish ekipaji va kabina ekipaji aʼzolari belgilangan uchish vaqtidan kamida 2 soat oldin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 100. Oʻta muhim parvozlarni bajaruvchi bortmuhandislar, bortmexaniklar hamda kabina ekipaji aʼzolariga uchishdan 3 yarim soat oldin tibbiy koʻrikdan oʻtishga ruxsat etiladi. 101. Uchish vaqti 6 soatdan ortiq muddatga kechiktirilgan taqdirda, tibbiy koʻrik qayta oʻtkaziladi. 102. Bir ish kuni davomida bir nechta parvozlarni amalga oshiruvchi uchish ekipaji aʼzolariga tibbiy koʻrik uchishdan oldin bir marta oʻtkaziladi. 103. Zaxiradagi ekipaj aʼzolari zaxiraga kirishdan oldin bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtilgan vaqtdan boshlab 6 soat oʻtgan taqdirda, uchishdan oldin qayta tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. 104. Uchishdan oldingi tibbiy koʻrik quyidagi tartibda oʻtkaziladi: har bir aviatsiya xodimi bilan alohida holda, 1,5 — 2 daqiqadan oshmagan vaqt davomida erkin va aniq soʻrov hamda tibbiy tekshiruv oʻtkaziladi. Bunda aviatsiya xodimining sogʻligʻi boʻyicha shikoyatlari, uchishdan oldingi dam olish va ovqatlanish tartibiga rioya etganligi, dam olish sharoitlari, uyquning sifati va davomiyligi aniqlanadi. Shuningdek uning nutqi, mimikasi va ruhiy holati (xotirjamligi, sustkashligi, asabiyligi va boshqa holatlar) diqqat bilan kuzatilib baholanadi; tibbiyot xodimi aviatsiya xodimining feʼl-atvori normada ekanligini, tashqi koʻrinishini, ishchi formasining mavsumga va uchish sharoitlariga muvofiqligini, uchishga ruhan tayyorligini, shuningdek koʻz qorachigʻining yorugʻlikka reaksiyasini, teri qoplamining rangi va koʻrinishini, bodomsimon bezlarini, halqumning orqa devorini, yumshoq va qattiq tanglay shilliq qavatini hamda tilini tekshiradi; bilak arteriyasi palpatsiyasi oʻtkaziladi va pulsning maromi, keskinligi, toʻlaqonliligi, kattaligi, shakli hamda chastotasi oʻttiz soniya davomida aniqlanib, bir daqiqaga nisbatan hisoblanadi. Puls chastotasi bir daqiqada 55 tadan 96 tagacha boʻlganda va arterial bosim koʻrsatkichlari 100/60 dan 140/90 millimetr simob ustunigacha boʻlganda uchishga ruxsat beriladi. Aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatini bajarishi uchun arterial bosimning eng yuqori ruxsat etilgan darajasi 160/95 millimetr simob ustuni deb hisoblanadi. Feʼl-atvordagi odatdagidan tashqari gʻayritabiiy holatlar, tomir urishi maromining buzilishi, yuz terisi va shilliq qavatlarning qizarishi, oqarishi, koʻkarishi, akrotsianoz, qovoqlar va yuzning shishishi, teri qoplami va koʻz oq pardasining sariqlashishi, shuningdek aniqlangan boshqa patologik holatlar batafsil tekshiruv oʻtkazish uchun asos boʻladi. Aviatsiya xodimining arterial bosimi va tana harorati tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan taqdirda oʻlchanadi. Oʻta muhim parvozlarni bajaruvchi ekipaj aʼzolarida qoʻshimcha ravishda tana harorati hamda arterial bosim oʻlchanadi. 105. Ekipaj aʼzolarining uchishdan oldingi tibbiy koʻrik natijalari ushbu Aviatsiya qoidalarining 21-ilovasiga muvofiq tegishincha “Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzolarining uchishdan oldingi (keyingi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jurnali”ga quyidagi tartibda rasmiylashtiriladi: tibbiyot xodimi jurnalning tegishli ustunlarini toʻldiradi, aviatsiya xodimining sogʻligʻi holati yuzasidan shikoyati yoʻqligi hamda mehnat va dam olish tartibiga rioya qilganligini tasdiqlash uchun tegishli ustunga imzo qoʻyadi; aviatsiya xodimining sogʻligʻi yuzasidan shikoyatlari, kasallikning obyektiv belgilari va charchoq alomatlari mavjud boʻlmaganda, shuningdek mehnat va dam olish tartibi buzilishi aniqlanmaganda, tibbiyot xodimi uchishga ruxsat berilganligi haqida jurnalga “ruxsat” deb yozadi va imzo qoʻyadi; ekipajning barcha aʼzolari tibbiy koʻrikdan oʻtgandan soʻng tibbiyot xodimi parvoz topshirigʻiga aeroport yoki aviatsiya tashkilotining tibbiy boʻlinmasi nomi koʻrsatilgan shtampni bosadi, sanani, muvofiqlashtirilgan universal vaqt (UTC) boʻyicha soat va daqiqalarni, uchishga ruxsat berilgan ekipaj aʼzolarining umumiy sonini qayd etadi va imzo qoʻyadi; Tibbiyot xodimi parvoz topshirigʻiga tuzatishlar yoki qoʻshimcha yozuvlar kiritishga haqli emas. 106. Aviatsiya xodimida parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi holatlar aniqlanganda, (sogʻligʻi yuzasidan shikoyatlar mavjud boʻlganda, charchoq yoki kasallik belgilari kuzatilganda, mehnat va dam olish tartibi buzilganda, shuningdek alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganda) u uchishdan chetlatiladi. Bunda tibbiyot xodimi ushbu Aviatsiya qoidalarining 22-ilovasiga muvofiq “Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzosini (havo harakatini boshqaruvchi dispetcherni) parvozlardan chetlatish jurnali”ga “chetlatildi” degan yozuvni kiritadi va imzo qoʻyadi. Aviatsiya xodimini u biriktirilgan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokoriga taqdim etish uchun ushbu Aviatsiya qoidalarining 23-ilovasiga muvofiq uchish ishidan chetlatilgani haqidagi maʼlumotnoma beriladi. 107. Ushbu Aviatsiya qoidalarining 24-ilovasiga muvofiq yakunlangan yil uchun uchishdan oldingi tibbiy koʻrik natijalari haqidagi maʼlumotlar vakolatli organga keyingi yilning 5-sanasiga qadar taqdim etiladi. 108. Jarrohlik ekspertizasida boʻgʻimlar harakatchanligi ushbu Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq baholanishi, oʻqishga kiruvchilarda tana rivojlanishi mutanosib boʻlishi kerak. 109. Mazkur Aviatsiya qoidalari talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladilar. 1. Nevrologik tibbiy koʻrikni oʻtkazishda quyidagi holatlarni aniqlashi lozim: nomzodda nevrologik kasallikning mavjudligi yoki mavjud emasligi; mavjud nevrologik kasallikning statik holatda funksional jihatdan parvozlar xavfsizligiga tahdid solish ehtimoli; nevrologik kasallikning monitoring oʻtkazish imkonini beruvchi vaqtinchalik progressivlashuvchi koʻrinishga egaligi; nomzodning ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq funksional nevrologik buzilishlarsiz kasallikdan toʻliq sogʻayganligi; aviatsiya xodimining ruhiy holati buzilishlari natijasida ish qobiliyatining toʻsatdan yoki yashirin tarzda yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlarning mavjudligi yoki ehtimoli. Aviatsiya xodimlari va kursantlarning ruhiy holatining nazorat kuzatuvi nevrolog, psixolog va fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tomonidan amalga oshiriladi. 2. Uchuvchi tarkibi va kursantlarda ruhiy holat buzilishlari aniqlanganda yoki gumon qilinganda yoxud boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, ular oʻqishdan yoxud oʻz kasbiy funksional majburiyatlarini bajarishdan chetlatiladi hamda psixiatriya muassasasiga yuboriladi. Mazkur uchuvchi tarkibi yoki kursantning ruhiy sogʻligʻi va ijtimoiy moslashuv holati yuzasidan psixiatrlarning xulosasi olingandan keyin tibbiy koʻrikni davom ettirish masalasi tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqiladi. Psixiatr koʻrigi va tekshiruvlari uchuvchi tarkibi yoki kursantning roziligi bilan amalga oshiriladi. Uchuvchi tarkibi yoki kursantning psixiatr koʻrigi, tekshiruvi yoki zarur boʻlganda davolanishdan bosh tortishi uning tibbiy hujjatlarida qayd etiladi hamda tibbiy xulosa bermaslikka yoki amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos boʻladi. 3. Kognitiv funksiyalarning amaldagi har qanday susayishi aviatsiyada jiddiy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkinligi sababli, funksional buzilishlarga olib keluvchi ruhiy holat buzilishlarining qaytalanish xavfi hisobga olingan holda, tibbiy xulosa chiqariladi. 4. Uchuvchining ruhiy va jismoniy holatini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda havo kemasini boshqarish boʻyicha uning kasbiy yaroqliligini belgilovchi quyidagi talablar hisobga olinishi lozim: uchish jarayonida havodagi vaziyatni va oʻzining fazoviy holatini toʻgʻri aniqlashi uchun rivojlangan sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, muvozanat, propriosepsiya, kinesteziya) ega ekanligi; uchish sharoitlarini toʻgʻri baholashi, maʼlumotni oʻz vaqtida va toʻgʻri qabul qilishi, uni qayta ishlashi va havo kemasini belgilangan manzilga xavfsiz yetib borishi hamda qoʻnishini taʼminlovchi qarorlar qabul qilish qobiliyatiga egaligi; uchish jarayonida belgilangan harakatlar va boshqaruv amallarini bajarish uchun jismoniy va ruhiy jihatdan yetarlicha tayyorligi. 5. Nomzodning ruhiy holati buzilishini tekshirishda quyidagilar aniqlanishi kerak: tabiiy omillar, tarbiya va hayotiy tajribaning mujassamligida uning ruhiy holatining buzilishiga boʻlgan moyilligi; ruhiy holatning buzilishlari, shuningdek inson temperamenti muhim genetik komponentga egaligi; ruhiy holat buzilishiga genetik moyilligi boʻlgan nomzodning tarbiya va hayotdagi vaziyatlar bilan bogʻliq stress-faktorlarga psixiatrik simptomlarsiz bardosh berishga qodirligi; bolalikdagi hodisalar, jamiyatga zid axloq, oʻqishni oʻzlashtirishning pastligi, doimiy ish oʻrnini izlashdagi qiyinchiliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni isteʼmol qilish, kayfiyatning toʻsatdan oʻzgarishi va yaqin munosabatlarni oʻrnata olmaslik kabi ruhiy holatning buzilganligi alomatlarining mavjudligi. 6. Nomzodlarda pirsing, implantlar va teridagi tatuirovkalar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Yoʻqotilgan yoki funksiyasi yoʻqolgan aʼzolarning faoliyatini tiklash maqsadida oʻrnatilgan implantlarda (masalan, tish yoki baʼzi bir onkologik kasalliklar sababli) tegishli shifokor mutaxassis maslahatini olib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. 7. Shizofreniya, paranoik buzilishlar, affektiv psixozlar (maniakal-depressiv psixoz, siklotimiya) mavjud boʻlgan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa faqat psixiatriya muassasada oʻtkazilgan tekshiruv natijalari asosida rasmiylashtiriladi. Mazkur kasalliklar aviatsiya xodimlarida aniqlangan hollarda, ular oʻz kasbiy funksional vazifalarini bajarishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Organik ruhiy holatning buzilishi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni amalga oshirishga yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. 8. Nomzodlarga tibbiy xulosani rasmiylashtirishda quyidagi holatlar inobatga olinadi: ruhiy-hissiyot sohasidagi reaktiv holatlarning oʻtkir yoki surunkali ruhiy jarohatlar taʼsiri ostida yuzaga kelishi; jarohatlovchi omilning psixiatrik simptomlar va klinik belgilar shakllanishiga bevosita sabab boʻlishi; ruhiy holatning buzilishlarini keltirib chiqaruvchi omil bartaraf etilganda, reaktiv holatning qisqa muddat ichida barqarorlashishi yoki tugashi. 9. Aviatsiya hodisasi yoki insidenti sodir boʻlganidan soʻng uchuvchi ekipaj aʼzolarida kuzatilishi mumkin boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishini baholashda quyidagi omillar inobatga olinadi: hodisaning kelib chiqishi, uning sababi va rivojlanish holati; koʻrikdan oʻtayotgan nomzodning birlamchi emotsional taʼsiri; komandirlik rahbariyati, dispetcher xizmati va kasbdoshlar tomonidan koʻrsatilgan psixologik qoʻllab-quvvatlash darajasi; mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi; hodisaga oid omillar bilan bogʻliq boshqa psixologik, fiziologik va tashkiliy jihatlar. 10. Aviatsiya hodisasidan keyingi ruhiy tushkunlik yoki depressiya holatlari uchuvchining parvoz xavfsizligi talablarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligi inobatga olinishi lozim. Psixologik koʻrik faqat tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy ekspertlari hamda aviatsiya hodisasini tekshiruv komissiyasi raisining ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak. Tekshiruv jarayonida uchuvchining kasbiy majburiyatlarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatgan omillar, shaxsiy omillar va inson omili, shu jumladan havo kemasini boshqarishdagi xato harakatlar, tashkiliy omillar, uchuvchining kasbiy faoliyatini davom ettirishga boʻlgan munosabati, sogʻligʻi holatida buzilishlarni keltirib chiqaruvchi nizoli vaziyatlar, kasbdoshining ogʻir ahvolga tushishi yoki vafoti kabi holatlar hamda ushbu voqealarga nisbatan subyektiv taʼsirlanishining sabablari aniqlanishi lozim. 11. Uchuvchining yengil darajada ifodalangan ruhiy holatning oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, profilaktik tibbiy chora-tadbirlar va maxsus tavsiyalar talab etilmasa, uning ruhiy va jismoniy sogʻligʻi holati barqaror deb topilganda hamda parvozlar xavfsizligini taʼminlashga toʻsqinlik qiluvchi omillar aniqlanmaganda, nevrolog koʻrigi oʻtkazilgandan soʻng uchuvchilik ishiga ruxsat berilishiga yoʻl qoʻyiladi. Uchuvchi tarkibida yoki kursantlarda aviatsiya hodisalaridan keyingi ruhiy holatning buzilishlari va nevrotik holatlar kuzatilganda, ularning davomiyligi, uchuvchi tarkibida yoki kursantlarning kasbini davom ettirishga boʻlgan munosabati, komandir-instruktorlarning fikri, shuningdek psixofiziologik, fiziologik, jismoniy va kasbiy omillar inobatga olingan holda tibbiy yaroqlilik masalasi hal etiladi. Kechikib rivojlanadigan nevrozlar, qoʻrquv sindromlari yoki uchuvchilik faoliyatini davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi boshqa psixologik taʼsirlar mavjud boʻlganda, ularga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Oʻtkazilgan reabilitatsiya chora-tadbirlarining ijobiy natijalari kuzatilganda aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi. Psixopatiyalar ularning shakli va klinik belgilari qanday boʻlishidan qatʼi nazar, shuningdek nomzodning psixik boʻlmagan buzilishlar (paranoid, affektiv, shizoid, qoʻzgʻaluvchan va boshqa turlari) mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. 12. Quyida keltirilgan tashxislar boʻyicha uchuvchi tarkibi va kursantlar toʻliq sogʻayganidan, ruhiy-asab faoliyati toʻliq kompensatsiyalanganidan hamda qoʻshimcha psixotrop terapiyaga ehtiyoj yoʻqligi tasdiqlanganidan soʻng 4 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, psixiatriya yoki narkologiya muassasalarida psixolog va psixiatr koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng tibbiy koʻrikka qoʻyilishiga yoʻl qoʻyiladi: a) stress va somatoform buzilishlarga oid tashxislar (XKT-10): ogʻir stressga javob reaksiyalari va adaptatsiya buzilishlari (F 43); b) fiziologik va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (XKT-10): uyqu va bedorlik tartibining buzilishi (organik etiologiyasiz) (F51.2); bosinqirashlar (F51.5); organik etiologiya bilan bogʻliq boʻlmagan jinsiy disfunksiyalar (F52); tugʻishdan keyingi davrga oid psixik va xulq-atvor buzilishlari (F53); boshqa kasalliklar bilan bogʻliq psixologik va xulq-atvor omillari (F54); aniqlanmagan fiziologik buzilishlar va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (F59). Mazkur holatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilayotganda nomzodning asab-ruhiy faoliyatining kompensatsiya darajasi, psixoz yoki nevroz kechgan davrdagi ruhiy holati buzilishlarining xususiyatlari, chuqurligi, kechish dinamikasi, uning qaytalanish xavfi, psixotrop dori vositalarini doimiy qabul qilish zarurati mavjudligi yoki mavjud emasligi, prognozning ijobiyligi inobatga olinadi. Nomzodning ruhiy holati buzilishi xususiyatiga koʻra psixotrop dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda, u aviatsiya faoliyatini amalga oshirishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi hamda uchish ishiga qayta tiklanmaydi. 13. Suitsidal urinishlar mavjud boʻlgan nomzodlarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizligi haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda uchuvchi tarkibi (kursant) muammoga adekvat yechim topa olmaydi va ushbu holat ruhiy krizis sifatida tavsiflanadi. Mazkur krizis holatlari quyidagi kasalliklarda uchraydi: bipolyar affektiv buzilishning depressiv fazasi; ajitatsiya bilan kechuvchi involyustiya depressiya; alkogol bilan bogʻliq depressiv holatlar; shizofreniya; epilepsiya va boshqa organik ruhiy holatning buzilishlari. Ushbu holatlarni oʻrganish jarayonida psixiatr hodisa boʻyicha guvohlarning koʻrsatmalarini, suitsidal urinishga sabab boʻluvchi omillarni, shaxsiy va oilaviy anamnezni, autoagressiv harakatlarning mazmuni, shakli va motivlarini aniqlashi lozim. Mazkur holatlarda psixiatrik tekshiruv oʻtkazilishi hamda psixiatr tomonidan tibbiy xulosa rasmiylashtirilishi zarur. Anamnezida suitsidal urinishlar aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi. 14. Vaziyatga bogʻliq astenik holatlar yoki nevrastenik sindrom kuzatilgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), ushbu holatni yuzaga keltirgan sabablar bartaraf etilganda, klinik simptomlar toʻliq yoʻqolganda, psixologik testlar, klinik tekshiruvlar va nevrolog tomonidan olib borilgan dispanser kuzatuvi natijalari ijobiy boʻlganda, 4 — 6 oydan soʻng qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Jismoniy (somatogen) kasalliklar sababli qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlarini boshdan kechirgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan soʻng doimiy quvvatlovchi (psixotrop) terapiyaga ehtiyoj mavjud boʻlmaganda va asab-ruhiy faoliyati toʻliq kompensatsiya qilinganda ular uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladilar. 15. Shaxs buzilishlarining mavjudligini aniqlash va ekspert baholash jarayonida TUK aʼzosi quyidagilarni amalga oshirishi lozim: shaxsni davomli kuzatuvdan oʻtkazish; ekipaj aʼzolari bilan suhbatlar oʻtkazish; oilaviy va shaxsiy anamnezni oʻrganish; psixologik testlar va sinovlar oʻtkazish; jamoa ichidagi psixologik muhitni baholash. Tekshiruv jarayonida yomon moslashuvchanlik, konfliktlilik va ijtimoiy dezadaptatsiyaga olib keluvchi shaxs buzilishlarini oddiy individual xulq-atvor xususiyatlaridan farqlash lozim. Psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari va psixiatrning xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy kuzatuv maʼlumotlari salbiy boʻlganda, turgʻun va aniq ifodalangan shaxs buzilishlari mavjud nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Shaxsning ahamiyatsiz buzilishlarida kasbiy fazilatlarni (ish staji, tajribasi, mahorati, bajarilayotgan vazifaning sifati va boshqalarni hisobga olgan holda, yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. 16. Uchuvchi tarkibi va kursantlarda kam darajada ifodalangan infantilizm belgilari mavjud boʻlganda, asab-ruhiy faoliyatining ijtimoiy va kasbiy jihatdan yetarli kompensatsiyalanganligi aniqlansa, nomzodga aksentuatsiyasi yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻlmaydi. 17. Uchuvchi tarkibining (kursantlar) xulq-atvorida ilgari kuzatilmagan noadekvat taʼsirlar paydo boʻlganda, ushbu holat psixolog va psixiatr tekshiruvini oʻtkazish uchun asos hisoblanadi. Psixiatrik tashxis tasdiqlanmaganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi. Psixolog tomonidan uchuvchi tarkibining (kursantlar) individual-psixologik xususiyatlarida buzilishlar aniqlanganda, nevrologik klinikada qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda koʻrsatma mavjud boʻlganda, psixiatr maslahati tashkil etiladi. Nomzodda turgʻun va salbiy belgilari bilan yaqqol ifodalangan shaxsiyat buzilishlari mavjud boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda buzilishlar kam ifodalangan hollarda esa uning kasbiy sifatlari, jumladan mehnat staji, ish tajribasi, bajarilayotgan ish sifatini hisobga olgan holda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 18. Alohida vaziyatga bogʻliq omillar natijasida yuzaga kelgan insomniya, dissoniya yoki sirkad ritmlarining buzilishi aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda davolanish uchun psixologga yuboriladi. Davolash jarayonida gipnoz usullaridan, shuningdek aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sedativ dori vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogol isteʼmoli bilan bogʻliq turgʻun insomniya yoki dissoniya mavjud boʻlganda, barcha klasslar boʻyicha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Mazkur hollarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilgan nomzodlar komissiya oraligʻi davrida nevrolog tomonidan har 6 oyda bir marotaba dispanser kuzatuvidan, psixolog tomonidan esa yiliga bir marotaba psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, psixiatr maslahati oʻtkaziladi hamda psixokorreksiya muolajalari amalga oshiriladi. Tashxisni bekor qilish muddati (barqaror remissiyani tasdiqlash) nevrolog tomonidan aniqlanadi. Maʼlum bir somatik kasallik bilan bogʻliq boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holatning buzilishini oʻtkazgan nomzodlar asosiy kasallikdan sogʻaygandan soʻng doimiy ravishdagi yordamchi davolash usullarini qoʻllash talab qilmaydigan asab-ruhiy faoliyatining toʻliq kompensatsiyasida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishlariga yoʻl qoʻyiladi. 19. Alkogol, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan ruhiy hamda xulq-atvor buzilishlari, shuningdek surunkali alkogolizm, 1 yil va undan ortiq davom etgan muntazam alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar isteʼmoli holatlarida barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Alkogol yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilish oqibatida yuzaga kelgan jismoniy, psixologik va xulq-atvor buzilishlari inobatga olingan holda nomzodga tegishli tashxis qoʻyiladi. Oʻtkir (oʻtkirosti) alkogolli psixoz alkogolli deliriy, paranoid holatlar, gallyutsinoz, rashk vasvasasi va shu turdagi boshqa holatlarda yoki alkogolizmga gumon boʻlgan hollarda narkolog koʻrigi oʻtkaziladi. Ruhiy holatni oʻzgartirish maqsadida sedativ preparatlar, trankvilizatorlar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning prekursorlarini notibbiy maqsadda qabul qilish dori vositasiga qaramlik yoki uni isteʼmol qilish sifatida baholanadi. 20. Alkogolli qaramlik (alkogolizm) shakllanmagan hollarda alkogolning zararli isteʼmoli yoki bir martalik alkogol bilan oʻtkir zaharlanish aniqlanganda, aviatsiya xodimi darhol xizmat vazifalaridan chetlatiladi va chuqurlashtirilgan tibbiy hamda psixologik tekshiruvlardan, narkolog maslahati va sogʻlomlashtirish-davolash tadbirlaridan oʻtkaziladi. Nevrolog tomonidan belgilangan muddat davomida tibbiy kuzatuv olib borilib, 2 — 4 oydan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, narkolog xulosasida ijobiy prognoz qayd etilganda hamda aviatsiya xodimining xizmat tavsifnomasi qoniqarli boʻlganda, u qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Qayta tibbiy koʻrik natijasida yaroqlilik aniqlanganda, aviatsiya xodimining oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanishi mumkin. 21. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruv quyidagi asoslarda amalga oshiriladi: nomzodning oʻz arizasiga asosan; siydik, qon yoki boshqa biologik materiallarning obyektiv laboratoriya tahlillari asosida; klinik belgilar va simptomlar mavjudligi yoki mazkur masalada xabardor boʻlgan uchinchi shaxslarning maʼlumotlari asosida. Tekshiruv natijalari ishonchliligini taʼminlash maqsadida maʼlumotlar bir nechta mustaqil manbalardan olinishi lozim. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni aniqlashga qaratilgan identifikatsiyalovchi laboratoriya tahlillari nomzod tomonidan mazkur moddalarni hozirgi vaqtda, yaqinda yoki oʻtmishda isteʼmol qilganligini tasdiqlovchi asosiy obyektiv dalil sifatida qabul qilinadi. 22. Uchuvchi tarkibi (kursantlar) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligi haqida gumon paydo boʻlganda yoki ushbu mazmunda maʼlumot olinganda aviatsiya tibbiy xodimi uning jismoniy va ruhiy holati, isteʼmol qilish ehtimolini koʻrsatadigan dalillar va sharoitlarni bayon etgan holda dalolatnoma rasmiylashtiradi. Mazkur holatda uchuvchi tarkibi (kursantlar) aviatsiya tibbiy xodimi kuzatuvida, mavjud tibbiy hujjatlar, klinik belgilari va ashyoviy dalillar (shprits, dori vositalari qoldiqlari va boshqalar) bilan birgalikda narkologik muassasaga yuboriladi. Uchuvchi tarkibining (kursant) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligini aniqlashga qaratilgan tibbiy tekshiruvlardan bosh tortishi, unga tibbiy xulosa bermaslikka yoki ilgari berilgan tibbiy xulosaning haqiqiy emas deb topilishiga asos boʻladi. Anamnezida toksikomaniya, narkomaniya yoki surunkali alkogolizm holatlari mavjudligi aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar), uchish faoliyatidan chetlatilgan davri va oʻtgan muddatidan qatʼi nazar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni davom ettirishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatiga qayta tiklanmaydi. Uchuvchi tarkibida (kursant) epilepsiya tashxisi aniqlanganda, u barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi. 23. Epilepsiya mavjudligiga gumon qilingan uchuvchi tarkibi va kursantlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuboriladi. Yuborishdan avval tutqanoq holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bayon etilgan, guvohlar imzolari bilan tasdiqlangan hamda aviatsiya tibbiyot xodimi tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma tuziladi. Tashxis quyidagi majburiy tekshiruvlar asosida qoʻyiladi: kasallik tarixi (anamnez)ni batafsil oʻrganish; toʻliq nevrologik koʻrik; elektroensefalografiya (bundan buyon matnda EEG deb yuritiladi); kompyuter tomografiyasi (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi) yoki magnit-rezonans tomografiya (bundan buyon matnda MRT deb yuritiladi); psixiatr va epileptolog xulosalari. 24. Birinchi marta EEGda paroksizmal faollik aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim. EEGda ilk bor epileptiform faollik (“choʻqqi-sust toʻlqin” turidagi oʻzgarishlar) aniqlanganda va epilepsiya uchun xos klinik belgilar hamda markaziy asab tizimining organik shikastlanishlari mavjud boʻlmaganda, uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida tekshiruvdan oʻtkaziladi. EEGdagi paroksizmal, epileptoid faollik va ahamiyatga ega kuchli ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda, 3 — 6 oy davomida takroriy nevrologiya muassasasi tekshiruvlari natijasida tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga (kursant) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Ongning paroksizmal buzilishlarini (qisqa muddatli paroksizm, hushning oʻzgarishi, epizodik yoʻqotilishi) oʻtkazgan uchuvchi tarkibiga (kursant) tibbiy ekspertlar tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi. 25. Turli etiologiyali bosh va orqa miya patologiyalari, bosh va orqa miyaning birlamchi kasalliklari (vaskulitlar, rivojlanish anomaliyalari, anevrizmalar, ateroskleroz, somatogen, vertebrogen va boshqa etiologiyali tomirlarning ikkilamchi shikastlanishlari) mavjud boʻlgan nomzodlarda kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan omillar birlamchi insult (kriz) rivojlanishi, kasallikning qaytalanishi, tranzitor ishemik epizodlar yoki miya qon aylanishining oʻtkir buzilishlari aniqlanishi hamda tibbiy xulosa chiqarilishi lozim. Tibbiy xulosada quyidagilar inobatga olinadi: kasallikning etiologiyasi va kechishi; nevrologik, psixik va funksional buzilishlarning darajasi; yuklama sinovlarini bajarish qobiliyati; psixologik tekshiruv natijalari; bajariladigan kasbiy funksiyalarni xavfsiz bajarishga taʼsir etuvchi boshqa omillar; yondosh kardiologik kasalliklar (arterial gipertenziya, yurak ritmi buzilishlari), qandli diabet, dislipidemiya, chekish va prognozni yomonlashtiruvchi boshqa xavf omillari. 26. Gemorragik yoki ishemik genezdagi miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, tranzitor ishemik ataka (bundan buyon matnda TIA deb yuritiladi) subaraxnoidal qon quyilishini yoki tomir krizi hamda miya qon aylanishining surunkali buzilishlari mavjud boʻlganda, nomzodlarga barcha klasslar boʻyicha yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq quyidagi klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida: markaziy asab tizimining nevrologik va ruhiy funksiyalari saqlanganligi; kasallikning yengil darajada boʻlishi; aterosklerotik oʻzgarishlar minimal va barqaror xususiyatga ega ekanligi tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa barcha klinik, instrumental, psixologik koʻrsatkichlar asosida chiqariladi. 27. Bosh miya tomirlari kasalliklari mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosalar quyidagilarni inobatga olgan holda chiqariladi: bosh miya arteriyalarining dupleks skanerlashida (bundan buyon matnda BMA DS deb yuritiladi) arteriya intimasining 1 mm dan ortiq qalinlashuvi; ultratovush dopplerografiyasida (bundan buyon matnda UTDG deb yuritiladi) qon oqimi chiziqli tezligining chegaraga yaqin assimetriyalari, qonda giperlipidemiya, koʻz tubida boshlangʻich sklerotik oʻzgarishlar, ayrim nevrologik mikrosimptomlar (masalan, yorugʻlikka sust reaksiyali qorachiqlar, kaft-engak refleksining sustligi), yengil darajadagi kognitiv oʻzgarishlar va EEGda ahamiyatsiz funksional oʻzgarishlar (boshlangʻich belgilari bilan asab-ruhiy funksiyalari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi hamda aterosklerozning rivojlanishiga qarshi profilaktik chora-tadbirlar belgilanadi); BMA DSda bitta arteriyaning 50 foiz va undan ortiq yashirin stenozining mavjudligi, bir yoki bir nechta arteriyalarda turgʻun boʻlmaganda, embologen xususiyatga ega aterosklerotik blyashkalari aniqlanganda uchuvchi tarkibi qoʻshimcha nazorat tekshiruvlariga yuboriladi va maʼlumotlar tasdiqlanganda bosh miyada qon aylanishining oʻtkir buzilish xavfi yuqori boʻlganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Aterosklerotik oʻzgarishlar mazkur bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida keltirilgan ikki holat orasida boʻlganda, jumladan gemodinamik jihatdan ahamiyatsiz stenozlarda, turgʻun aterosklerotik blyashkalarda, normaga yaqin xavf tugʻdirmaydigan psixologik, bioximik yoki EEG oʻzgarishlar mavjudligida asab-ruhiy faoliyatlari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, transkranial BMA DS va MRT-angiografiya oʻtkaziladi hamda individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy xulosada arterial gipertoniya, chekish, giperlipidemiya, ortiqcha tana vazni, yosh, nevrologik va psixik funksiyalarning saqlanganligi hisobga olinishi lozim. Yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga 6 oyda 1-marta nevrolog dispanser kuzatuvi belgilanadi. TIA oʻtkazgan shaxslar boʻyicha differensial diagnostika (turli genezli behushlik holatlaridan farqlash) majburiy ravishda oʻtkaziladi. Miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan yoki miya qon aylanishining surunkali yetishmovchiligi mavjud boʻlgan uchuvchilar yaroqsiz deb topiladi. Turli genezli vaskulitlar oʻtkazilganda, davolanish yakunlangandan soʻng remissiya muddati kamida 2 yil davom etgan barqaror holatda, kasallik turi va sabablari, xavf darajasi hamda bajariladigan kasbiy vazifalar hisobga olingan holda nomzodga individual tibbiy xulosa chiqariladi. MRTda tomirga oid genezli gliozlar yoki 2-3 mm oʻlchamdagi mayda kistalar aniqlanganda, uchuvchi tarkibi kardiolog, endokrinolog, terapevt yoki neyrojarroh koʻrigidan oʻtkaziladi. Kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiladigan klinik, organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. 28. Kuchli darajadagi toksik zaharlanishlar, jumladan alkogolli ensefalopatiya, qoʻrgʻoshin bilan zaharlanish aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursantlar) yaroqsiz deb topiladi. Uchuvchi tarkibida (kursantlar) birinchi marta nerv tizimining organik shikastlanishi aniqlanganda, nevrologik boʻlimda chuqurlashtirilgan tekshiruv va KT, MRT tekshiruvlari oʻtkaziladi. Miya faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va miya toʻqimasining tuzilmasi qaytmas darajada zararlanishi bilan kechuvchi nerv tizimining organik kasalliklari aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar) uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi. Uchuvchi tarkibida nerv tizimining organik shikastlanishi birinchi marta aniqlanganda, shaxs tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bunda KT va MRT kabi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi. 29. Nerv tizimining yuqumli kasalliklari yoki toksik zaharlanishlarini oʻtkazgan nomzodlarga quyidagi shartlar bajarilganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: kasallikdan toʻliq sogʻaygan boʻlsa; nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalar toʻliq tiklangan boʻlsa; nerv tizimi faoliyatining buzilishiga olib kelmaydigan, faqat yengil darajadagi organik mikrosimptomlar saqlanib qolgan boʻlsa; klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida miya toʻqimasining organik shikastlanishi belgilari aniqlanmasa. Kasbiy faoliyatni bajarish uchun muhim boʻlgan funksiyalar klinik va funksional jihatdan yetarli darajada saqlanganda, nerv-mushak apparati hamda markaziy yoki periferik nerv tizimining sust progredient kechuvchi, boshlangʻich bosqichdagi irsiy-degenerativ kasalliklari aniqlangan nomzodlarga kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish qobiliyatiga taʼsir etuvchi omillar mavjud boʻlmaganda, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 30. Grippli ensefalit, oʻtkir ensefalomielit va oʻtkir kana ensefaliti kabi nerv tizimining oʻtkir yuqumli-yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan nomzodlar quyidagi minimal muddatlar oʻtgach uchish ishiga yaroqlilikni aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi: grippli ensefalitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 — 2 yil oʻtgach; oʻtkir ensefalomielitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 2 yil oʻtgach; oʻtkir kana ensefalitini oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 3 yil oʻtgach. Epidemik serebrospinal meningitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach uchish ishiga yaroqliligini baholash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Meningokokli rinit, faringit, uncha bilinmaydigan meningokok infeksiyasini oʻtkazgan nomzodlar terapevt tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. 31. Bosh va orqa miya jarohatlari oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi holatlar mavjud boʻlganda, ular uchish ishiga (oʻqishga, parvozga) yaroqsiz deb topiladi: bosh miyaning ochiq yoki yopiq jarohatlaridan soʻng markaziy asab tizimining kuchli ifodalangan organik oʻzgarishlari, ruhiy holat buzilishlari (psixotik yoki ogʻir nevrologik simptomlar bilan), gipertenzion sindrom yoki qaltiroq sindrom, posttravmatik epilepsiya, gipersomniya, diqqat yoki kognitiv funksiyalar susayishi, harakat koordinatsiyasi, nutq, sezgi yoki boshqa funksional buzilishlar, nevrologik nuqson bilan kechuvchi harakatlanish yoki tos organlari funksiyalarining buzilishi, bosh miya anevrizmalari, jarohatdan keyingi kistalar, turgʻun likvorodinamik buzilishlar, bosh suyagining 2×3 sm dan katta defektlari mavjud boʻlganda; orqa miya jarohatlari oqibatida harakat, sezgi, tos organlari funksiyasi yoki boshqa reflektor buzilishlar mavjud boʻlsa. 32. Bosh miya jarohatini oʻtkazgan nomzodlar toʻliq sogʻaygandan keyin quyidagilar toʻliq bajarilganda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi va yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi: nevrologik funksiyalarda qoldiq simptomlar mavjud boʻlmaganda; jarohatning klinik va instrumental (EEG, MRT, KT) koʻrsatkichlari boʻyicha barqarorlik aniqlanganda; ruhiy holat, diqqat, koordinatsiya va kognitiv funksiyalar toʻliq tiklanganda; kasbiy vazifalarni bajarishga toʻsqinlik qiluvchi funksional nuqsonlar aniqlanmaganda. 33. Jarohatning mexanizmi va yuzaga kelish sharoitlarini baholashda miyaning kontaktsiz travmatik shikastlanishlari, shu jumladan miyaning siljishi va qon tomirlarining yorilishi, shuningdek atlanto-oksipital birikma tuzilmalarining shikastlanishi ehtimoli inobatga olinishi lozim. Tibbiy ekspert qarorini qabul qilishda ongning oʻzgargan holati hamda amneziya davrining davomiyligi hisobga olishi kerak. Tibbiy ekspert tekshiruvda kasallik tarixi, EEG dinamikasi, yoʻqolgan funksiyalar kompensatsiyasi darajasi, stress-sinovlar va psixologik tekshiruv natijalarini hisobga olishi zarur. Jarohatning xususiyati va ogʻirlik darajasidan tashqari, jarohatdan keyingi davrlarda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi ehtimoli oldindan baholanishi hamda boshqa xavf omillari ham inobatga olinishi lozim. Anamnez maʼlumotlari, EEG koʻrsatkichlarining dinamikasi, yoʻqotilgan funksiyalarning kompensatsiyalanish darajasi, qoʻshimcha yuklama sinovlari natijalari hamda psixologik tekshiruvlar natijalarini hisobga olib tibbiy xulosa chiqariladi. 34. Tibbiy xulosa quyidagilarni inobatga olgan holda chiqarilishi lozim: amneziya va ongning oʻzgaruvchanlik davrlari davom etish muddati, ularning xususiyati va barqarorligini; jarohatning turi va ogʻirlik darajasi, shuningdek jarohatga oid klinik belgilarni; sogʻligiga doir shikoyatlarning mavjudligi, ularning xususiyati va dinamikasini; nomzodning maishiy faoliyat va kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyatini (muhim kasbiy psixologik fazilatlarning saqlanganligi, shaxsiyat va xulq-atvorga oid funksiyalarning yetarli darajada barqarorligi); jarohatdan oldingi sogʻliq holati va jarohatdan keyingi asoratlarning mavjudligi yoki yoʻqligini (postkommotsion sindrom, fokal nevrologik buzilishlar, kognitiv funksiyalar buzilishining oqibatlari, posttravmatik epilepsiya); uzoq davom etuvchi parvozlar yoki ishning murakkab jarayonlarida sogʻliqning yomonlashuvi natijasida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini; parvoz xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan dori vositalarini qabul qilish bilan bogʻliq holatlarni; kasbiy faoliyat xavfsizligini taʼminlashga taʼsir etuvchi boshqa tibbiy va psixofiziologik omillarni. 35. Asab-ruhiy funksiyalar toʻliq tiklanganda yoki yetarli darajada saqlanganda, uchuvchi tarkibi va kursantlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. Asab-ruhiy funksiyalarning turgʻun kompensatsiya holati (yengil vegetativ disfunksiya, yengil nevrologik simptomlar va shunga oʻxshash posttravmatik holatlar) mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibiga nisbatan cheklovlar qoʻllangan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda ilgari oʻzlashtirilgan havo kemasi turidan boshqa turdagi havo kemasini oʻzlashtirish uchun qayta oʻqish tavsiya etilmaydi. Kasbiy faoliyatiga tiklangan uchuvchi tarkibi nevrolog tomonidan 5 yil davomida har 6 oyda dispanser kuzatuviga olinadi. 36. Bosh suyagi gumbazining ichga botgan sinishi, bosh miyaning lat yeyishi, parenximatoz gematoma, 1 kundan ortiq davom etgan posttravmatik amneziya, bosh miya parenximasida qon mavjudligi hamda subdural gematomalar kuzatilganda, posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi tibbiy tekshiruv oʻtkazishda inobatga olinishi lozim. Oddiy, asoratsiz va bosh miya parenximasiga qon quyilishi bilan kechmagan epidural gematomalarda 1 yildan 2 yilgacha muddat oʻtgach, intraparenximatoz gematomalarda esa kamida 2 yil oʻtgach tibbiy koʻrik oʻtkazilishi mumkin. 37. Bosh gumbazining chiziqli sinishi, bosh suyagi tubining likvoreyasiz sinishi yoki subaraxnoidal qon quyilishi bilan kechuvchi bosh miyaning oʻrta va ogʻir darajadagi lat yeyishi holatlarida nomzodlar kamida 1-2 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan tibbiy kuzatuv va diagnostik tekshiruvlar (EEG, MRT/KT, nevrologik va psixologik baholash) natijalari ijobiy boʻlganda hamda barqaror ijobiy prognoz mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi. Mazkur holatlarda kasbiy faoliyatning xavfsiz bajarilishida funksional cheklovlarni hisobga olgan holda, nomzodlarga OML cheklovi 3 yilgacha boʻlgan muddatga qoʻllanilgan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 38. Parenximada qon quyilmagan oddiy asoratsiz epidural gematoma, subdural gematoma bilan kechuvchi bosh miyaning lat yeyishi, bosh miya chayqalishi, bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishi, qoʻshaloq bosh miya shikastlanishlari hamda postkommotsiya sindrom oʻtkazgan nomzodlar quyidagi muddatlar oʻtgach tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi: parenximaga qon quyilmagan oddiy asoratsiz epidural gematoma holatlarida — 1-2 yil oʻtgach; subdural gematoma bilan kechuvchi bosh miyaning lat yeyishi holatlarida — 2 yil oʻtgach; bosh miya chayqalishi holatlarida — 1,5 — 3 oy oʻtgach; bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishi holatlarida — 3 — 6 oy oʻtgach; qoʻshaloq bosh miya shikastlanish holatlarida — 6 — 24 oy oʻtgach; postkommotsiya sindrom holatlarida — kamida 3 oy oʻtgach. Mazkur uchuvchi tarkibi uchun quyidagilar majburiy hisoblanadi: nevrologik funksiyalarning saqlanganligi klinik tekshiruv bilan tasdiqlangan boʻlishi; kognitiv funksiyalarning toʻliq tiklanganligi psixologik testlar bilan tasdiqlanishi; yuklama sinamalariga (psixofiziologik va funksional testlar) chidamliligi ijobiy baholanishi; psixolog, psixiatr va oftalmolog koʻrigidan oʻtkazilishi; bosh miyaning MRT, EEG hamda qoʻshimcha instrumental tekshiruvlar oʻtkazilishi; posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi, organik asoratlar yoki funksional yetishmovchilikning mavjud emasligi aniqlanishi. Mazkur talablar boʻyicha oʻtkazilgan tibbiy baholash natijalariga muvofiq individual uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Tashxisni rasmiylashtirish jarayonida tibbiy hujjatlarda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim: bosh miya jarohatlarining klinik koʻrinishi (jarohat turi, darajasi va mavjud asoratlar); jarohat olingan sana (aniq kun, oy, yil); tekshiruv vaqtida kasallik jarayonining davri (oʻtkir davr, erta yoki kech reabilitatsiya davri); posttravmatik sindromning klinik tavsifnomasi; nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalarning holati (kognitiv, vegetativ, psixomotor, affektiv koʻrsatkichlar). 39. Vegetativ asab tizimining surunkali kasalliklari paroksizmal kechuvchi shakllari, tez-tez qaytalanuvchi zoʻrayishlar, shuningdek krizli reaksiyalar (vazovagal, simpatik, vagoinsulyar, simpatoadrenal, aralash xususiyatdagi, adrenal va diensefal turlari) bilan kechuvchi vegetativ-tomir buzilishlari mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibi aviatsiya faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi. Ushbu guruhga migren, solyarit, Mener sindromi, umurtqa arteriyasi sindromi, diensefal sindromi, angionevrozlar (angiotrofonevrozlar, Reyno kasalligi), qaytalanuvchi angionevrotik shish (Kvinke shishi), ortostatik essensial gipotoniya kasalliklari kiradi. 40. Aniq klinik maʼlumotlarni olish maqsadida quyidagi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi: KT — umurtqa tuzilmasining holatini baholash uchun; MRT — orqa miya, uning ildizlari va paravertebral tuzilmalar holatini aniqlash uchun; bosh miya tomirlarining BMA DS va ultratovush doplerografiyasi, UTDG — rotatsiya sinamalar davomida paydo boʻluvchi yoki kuchayuvchi vertebro-bazilyar basseyndagi (VBB) qon oqimining pasayish holatini aniqlash uchun; bosh miya MRT — serebral toʻqimalardagi morfologik oʻzgarishlar, shikastlanish yoki patologik jarayonlarni baholash uchun; viziometriya, perimetriya, oftalmoskopiya, shuningdek audiometriya, kalorik sinama va boshqa maxsus tekshiruvlar — tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda. 41. Konstitutsional-irsiy genezli vegetativ-tomir disfunksiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar, shuningdek gormonal oʻzgarishlar fonida yoki somatik kasallikdan keyin kuzatiluvchi vegetativ-tomir buzilishlarida, tekshiruv vaqtida remissiya bosqichi turgʻun boʻlgan hollarda (asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan keyin kamida 2-3 oy oʻtgach) tibbiy xulosa quyidagi talablar asosida chiqariladi: vegetativ-tomir buzilishlarining ogʻirlik darajasi; klinik tekshiruv natijalari; ortosinama, vestibyulyar sinama va boshqa yuklama sinovlariga chidamlilik darajasi; psixofiziologik va nevrologik funksiyalarning barqarorligi; kasbiy faoliyatni bajarishga taʼsir etuvchi xavf omillarining mavjudligi yoki yoʻqligi. Vegetativ-tomir tizimi buzilishlarining klinik tavsifida funksional kardiovaskulyar simptomlar boʻlgan hollarda yakuniy tibbiy xulosa klinik tekshiruvlar natijalari asosida terapevt tomonidan chiqariladi. 42. Umurtqalararo disk churrasini jarrohlik yoʻli bilan olib tashlagan nomzodlarda asoratlar mavjud boʻlmaganda, nevrologik dinamikasi ijobiy boʻlganda hamda reabilitatsiya davri toʻliq yakunlanganidan soʻng kamida 3 — 6 oydan keyin tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik jarayonida quyidagilar baholanadi: nevrologik holatning barqarorligi; mushak-tonik sindromlar, radikulyar simptomlar va sezgi buzilishlarining mavjudligi yoki yoʻqligi; yuklama sinovlariga chidamlilik; ogʻriq sindromining qaytalanish ehtimoli; kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan cheklovlar mavjudligi. 43. Asab ildizchalari funksional buzilishlari, radikulyar simptomlar, sezgi yoki harakatlanish buzilishlari aniqlanmaganda, biroq umurtqa pogʻonasi harakatchanligining cheklanishi yoki funksional buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda jarroh (vertebrolog yoki neyrojarroh maslahati asosida) tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi. 44. Orqa miya ildizlari, nerv ustunlari, nerv chigallari va gangliylarning periferik neyrovaskulyar sindromlar yoki ildizli kompressiyalar bilan kechuvchi surunkali kasalliklari, shuningdek ushbu sohalardagi jarohatlanishlar va oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyingi davrda kasbiy majburiyatlarni bajarishga monelik qilmaydigan darajadagi ahamiyatsiz funksional buzilishlar mavjud boʻlganda, kursantlar oʻqishga yaroqsiz, biroq uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi. 45. Sinkopal (behushlik) holatni oʻtkazgan uchuvchi tarkibi (kursantlar) uchish ishidan (oʻqishdan) chetlatilishi lozim. Mazkur shaxslar terapevt va nevrolog tomonidan birlamchi tibbiy koʻrik oʻtkazilgandan soʻng ular tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimiga yuborilishi hamda tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak. Sinkopal holat yuzasidan dalolatnoma ushbu holat sodir boʻlgan vaqtda shaxs yonida boʻlgan birinchi tibbiy xodim (shifokor) rasmiylashtiradi va uni TUKka taqdim etadi. Dalolatnomada quyidagilar koʻrsatiladi: behushlik holatining klinik koʻrinishi va belgilari; holat sodir boʻlgan vaziyat, sharoit va ehtimoliy sabablar; sinkopal epizodning davomiyligi va dinamikasi. Dalolatnoma guvohlarning, mazkur holatni oʻtkazgan shaxsning va shifokorning imzolari qoʻyiladi. Dalolatnomani rasmiylashtirish, sinkopal holatlarning klinik shakllarini klassifikatsiyalash, differensial diagnostika oʻtkazish, shuningdek zarur tibbiy tekshiruvlar hajmini belgilash va aviatsiya xodimining yaroqliligini baholash amalga oshiriladi. Asab tizimi yoki ichki organlarning organik kasalliklarini davolab, ong paroksizmal buzilishlarini differensial diagnostikasini oʻtkazish, behushlik sababi va xususiyatini aniqlash, organizmning funksional rezervlarini baholash va ong buzilishining takrorlanish ehtimolini aniqlab tibbiy xulosa chiqariladi. Sinkopal holatni yuzaga keltiruvchi sabablar aniqlanganda, aviatsiya xodimining yaroqliligi asosiy kasallikning holati, uning qaytalanish ehtimoliga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir darajasiga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi. Sogʻlom nomzodda hayajon, ogʻriq yoki kuchli gipoksiyaga yuqori sezuvchanlik natijasida kuzatilgan bir martalik vaziyatga bogʻliq sinkopal holatda: patologik mexanizmlar, yashirin yurak-qon tomir yoki nevrologik kasalliklar toʻliq bartaraf etilganda; holat klinik jihatdan bezarar deb baholansa; nomzodga uchish ishiga yaroqli deb tibbiy xulosa beriladi. Sogʻlom shaxsda takroriy, biroq xavfsiz deb baholangan vaziyat sinkopal holat ikki marotaba takrorlanganda: nomzod 3 oydan 12 oygacha muddatga uchish ishidan chetlatiladi hamda mazkur davrda u nevrologning dispanser kuzatuvida boʻladi; tiklanishdan soʻng nomzodga faqat cheklovlar qoʻllanib kasbiy faoliyatiga ruxsat beriladi (koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida ishlash, parvoz xavfsizligiga bevosita taʼsir koʻrsatmaydigan vazifalarni bajarish). Sinkopal holatlarning koʻp marta takrorlanishi aviatsiya faoliyatida jiddiy xavf tugʻdirishi sababli, bunday shaxslarga uchish ishiga yaroqsizligi haqida nevrolog tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi. 2 yil davomida sinkopal epizod takrorlanmaganda va vegetativ-tomir, arterial bosimning barqarorligi, gipotoniya belgilarining yoʻqligi, yuklama sinovlariga (ortosinama, boshqa funksional testlar) chidamliligida nomzodga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi. Etiologiyasi aniqlanmagan behushlik holati aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursantlar)ga nisbatan nevrolog tomonidan uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 46. Yuqumli va parazitar kasalliklar, jumladan dizenteriya, tif, paratif, malyariya, brusellyoz, gemorragik bezgak, virusli gepatit, gelmintozlar va boshqa shu turdagi kasalliklarning oʻtkir davrida, parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan hollarda yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Aviatsiya xodimi yuqumli yoki parazitar kasallikdan toʻliq sogʻayganidan soʻng quyidagi shartlar mavjud boʻlgan taqdirda “yaroqli” degan tibbiy xulosa beriladi: infeksionist shifokorning ijobiy prognozi; laborator, instrumental va klinik tekshiruvlarning ijobiy natijalari; kasallikning qaytalanishi, surunkalashuvi yoki rezidual asoratlari yuzaga kelish xavfining pastligi. 47. Virusli gepatit (A, B, C va boshqa turlari) yoki gemorragik bezgakni oʻtkazgan uchuvchilarni baholashda kasallikning ogʻirlik darajasi, jigar funksional holati, laborator-biokimyoviy koʻrsatkichlar hamda rezidual asoratlarning mavjudligi inobatga olinadi. Baholash natijalariga koʻra ushbu toifaga mansub nomzodlarga uchuvchilar uchun 3 oydan 6 oygacha muddatga, aviatsiya-kimyoviy ishlarda qatnashuvchi uchuvchilar uchun esa 12 oygacha muddatga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Virusli gepatit yoki gemorragik bezgakni oʻtkazgan kursantlarga kasallik varaqasi yopilganidan soʻng infeksionist shifokorning xulosasi, klinik va laborator koʻrsatkichlar normallashganda, oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi. 48. Klinik prognozi noqulay boʻlgan qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari (turli xil anemiyalar, eritrotsitoz, leykemiya, limfoma, trombotsitopatiyalar va boshqa shunga oʻxshash kasalliklar) aniqlanganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Mazkur kasalliklarda gemoglobin miqdori 105 g/l dan past boʻlganda, nomzod tibbiy muassasada chuqurlashtirilgan diagnostik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Davolash yakunlari ijobiy boʻlganda, kasallikning aniqlangan sababi inobatga olinib hamda quyidagi shartlar mavjud boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi: gematologning xulosasi va ijobiy prognoz mavjud boʻlganda; laborator va klinik koʻrsatkichlar normaga qaytganda; kasallik turi (temir tanqisligi anemiyasi, postgemorragik anemiya va boshqa shu turdagi holatlar), shuningdek remissiya davrining barqarorligi tasdiqlanganda; kasallik uchish jarayonida gipoksiyaga chidamlilikka salbiy taʼsir koʻrsatmaganda. Ushbu kasalliklarda uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarishda qonning tinch holatda, yerda va balandlikda, shuningdek jismoniy va ruhiy zoʻriqish davrlarida organizmning metabolik ehtiyojlarini qondirish uchun kislorodni yetarli darajada tashish xususiyati inobatga olinadi. Sogʻlom uchuvchilarda qondagi gemoglobin konsentratsiyasining normasi erkaklarda 130 g/l, ayollarda esa 120 g/l ni tashkil etadi. Mazkur koʻrsatkichlar pasaygan taqdirda shaxs qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi va zaruratga koʻra davolanish uchun uchishdan chetlatiladi. 49. Aviatsiya xodimlarini baholashda organizmning kislorod tashish qobiliyati (gemoglobin miqdori, eritrotsit massasi, gemodinamik barqarorlik) parvozlar xavfsizligini taʼminlashdagi asosiy mezon sifatida baholanadi. 50. Gemoglobinopatiyalar (talassemiya tashuvchiligi va uning yengil shakllari) xurujlarsiz kechganda hamda funksional imkoniyatlar yetarli darajada saqlangan taqdirda, uchuvchi tarkibi va kursantlarga nisbatan yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 51. Vaqtinchalik xususiyatga ega trombotsitopeniyalar (temir tanqisligi sababli kamqonlik yoki dori vositalarini qabul qilish oqibatida suyak iligi faoliyatining pasayishida) bilan bogʻliq hollarda trombotsitlar miqdori va boshqa koʻrsatkichlar normal darajaga yetgandan soʻng yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Trombotsitlar miqdori 75 × 109/l dan kam boʻlgan trombotsitopeniyada nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Splenektomiya oʻtkazilgan idiopatik trombotsitopenik purpura holatlarida agar 6 oy davomida trombotsitlar miqdori normada saqlansa, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Yaroqli deb topilgan nomzodlarda trombotsitlar miqdori har 6 oyda nazorat qilinadi. 52. Uchish ishida antikoagulyantlar (kumarinlar, varfarin) yoki kuchli antitrombotsitar dori vositalarini (masalan, klopidogrel va shunga oʻxshash) qabul qilinishi diskvalifikatsiya omili hisoblanadi (kichik dozadagi aspirin bundan mustasno). 53. Kompensatsiyalangan, aʼzolar faoliyati saqlangan gemoglobinopatiyalar va gemorragik diatezda, retsidivlar mavjud boʻlmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 54. Oʻroqsimon hujayrali anemiya aniqlanganda, nomzod uchish ishiga hamda oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Oʻroqsimon hujayra tashuvchiligi mavjud boʻlgan nomzodlarda klinik xavf aniqlanmasa, yaroqli deb topilishiga yoʻl qoʻyiladi. Chin (haqiqiy) politsitemiya mavjud boʻlgan nomzodlar trombotik xavf yuqori boʻlganligi sababli yaroqsiz deb topiladi. Ikkilamchi politsitemiya holatlarida eritrotsitlar miqdorining oshish sababi (nafas olish tizimi kasalliklari, balandlik sharoitida gipoksiya taʼsiri va boshqa omillar) aniqlangandan keyin tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur hollarda OML/TML cheklovlari qoʻllaniladi. 55. Allergik kasallik tashxisi quyidagilar asosida qoʻyiladi: allergologik anamnez; fizikal koʻrik natijalari; klinik-laborator tekshiruvlar; teri allergik sinamalari, laborator allergoskrining; allergolog mutaxassisi xulosasi. Tashxisni aniqlash jarayonida allergiyaga oʻxshash simptomlar bilan namoyon boʻluvchi (infeksiya, autoimmun, dermatologik, respirator va boshqa etiologiyalar) kasalliklar differensial diagnostika yoʻli bilan davolanadi. 56. Quyidagi hollarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: allergiyaning ogʻir klinik koʻrinishlarida (anafilaksiya, angionevrotik shish, ogʻir bronxial spazm); yil davomida 2-martadan koʻp qaytalanuvchi rezidivlarda; kasallikni chaqiruvchi allergen nomaʼlum boʻlganda; allergik reaksiya kasbiy vazifalarni bajarishda xavfsizlikka bevosita tahdid tugʻdirganda. 57. Turgʻun terapevtik taʼsirga ega boʻlgan hollarda quyidagi shartlar taʼminlanganda nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi: allergen aniq belgilangan boʻlganda; allergen bilan kontakt toʻliq bartaraf etilgan boʻlganda; 3 oy davomida allergiya belgilari takrorlanmaganda; ish joyida (aviatsiya obyektlarida) allergen bilan muloqot ehtimoli boʻlmaganda. 58. Semizlik darajasi Ketle indeksiga muvofiq aniqlanadi. Tana vazni indeksi tana vazni (kg)/ boʻy oʻlchami (m2) formulasi boʻyicha hisoblanadi: Tana vazni darajalariTVIYondosh kasalliklar xavfiTana vazni defitsiti<18,5Past (boshqa kasalliklar xavfi yuqori)Normal tana vazni18,5 — 24,9Odatdagi (minimal)Ortiqcha tana vazni25,0 — 29,9Oʻrtacha yuqoriSemizlikning I darajasi30,0 — 34,9YuqoriSemizlikning II darajasi35,0 — 39,9Juda yuqoriSemizlikning III darajasi≥40Haddan ziyod yuqori 59. Ortiqcha tana vazni boʻlgan shaxslarga semizlikning xususiyatidan va kelib chiqish sabablarini aniqlash maqsadida klinik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Semizlikning simptomatik (ikkilamchi) endokrin yoki serebral genezli semizlikda tibbiy xulosa asosiy kasallikning xususiyati va prognozi asosida chiqariladi. Mushak va yogʻ toʻqimalarining nisbati va organizmdagi yogʻ hajmi foizi aniqlanib tana vazni hisoblanadi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar uchun TVI 30,0 dan yuqori boʻlganda, nomzodga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 60. TVI 35,0 dan yuqori boʻlgan nomzodlarda quyidagilar inobatga olinadi: endokrinolog, zaruriyatga koʻra boshqa tegishli mutaxassislar xulosalari; kardiovaskulyar xavf omillari: arterial gipertenziya, qandli diabet, glukozaga tolerantlikning buzilishi, dislipidemiya, yoshi, zararli odatlar (chekish va boshqalar); metabolik sindrom rivojlanish xavfi; psixologik tekshiruvlar; yurak-qon tomir tizimining funksional rezervlari; yuklama testlari va boshqa koʻrsatkichlar. Mazkur koʻrsatkichlar boʻyicha holat individual baholanadi va nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 61. Qandli diabetning I turi, shuningdek insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalari bilan doimiy davolanishni talab qiluvchi qandli diabetning boshqa turlarida hamda tireotoksikozning barcha shaklida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 62. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi: uglevod almashuvining toʻliq kompensatsiyasi mavjud boʻlganda; EKGning yuklama sinamalariga yukli sinamalariga chidamlilik koʻrsatilganda; MSKT yoki boshqa invaziv boʻlmagan tekshiruv usullarining ijobiy natijalari boʻlganda; diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy boʻlganda. Tibbiy tekshiruvda quyidagi xavf omillarining mavjudligi va darajasi inobatga olinishi lozim: nomzodning yoshi 60 yoshdan yuqori boʻlganligi; buyrak faoliyatining buzilishi; notoʻgʻri ovqatlanish holatlari; koʻp komponentli dori terapiyasi (polifarmatsiya) hamda diabet oqibatlari rivojlanishiga taʼsir qiluvchi boshqa omillar. Mazkur koʻrsatkichlar kompleks baholanganidan soʻng nomzodning kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish qobiliyati aniqlansa, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 63. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar bajarilganda, nomzodga yuk tashish bilan bogʻliq uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi: davolash faqat monoterapiya shaklida amalga oshirilayotgan boʻlsa (alfa-glyukozidaza ingibitori, tiazolidindion, metformin qabul qilinayotgan boʻlsa); nomzod parhezga qatʼiy rioya qilayotgan boʻlsa; uglevod almashuvining kompensatsiyasi barqaror holatda boʻlsa; gipoglikemiya xurujlari yoki glukozaning keskin oʻzgarishlari kuzatilmasa; tibbiy koʻrsatkichlar, yuklama sinamalari, shuningdek diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy baholangan boʻlsa. Bunda uchuvchi tarkibiga EKG nazorati, terapevt va diabetolog (endokrinolog) koʻriklari har 6 oyda bir marta belgilanishi, navbatdagi rejalashtirilgan tibbiy koʻrik jarayonida esa EKG sinamalari yoki invaziv boʻlmagan uslublar bilan koronar arteriyalar tekshiruvi oʻtkazilishi lozim. 64. Aviatsiya amaliyotida sulfonilmochevina hosilalari, biguanidlar (metformin bundan mustasno), turli gipoglikemik preparatlarning birgalikda qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi. Tireotoksikoz holatlarida uchuvchi tarkibiga (kursantga) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish muddatini belgilashda kasallikning sababi, shakli, klinik koʻrinishlari, ogʻirlik darajasi, amalga oshirilgan davolash turi, kasallikning organ va tizimlarga taʼsiri hamda bioximik koʻrsatkichlar natijalari inobatga olinadi. Diffuz-toksik boʻqoqda konservativ terapiyaning 2 yilgacha davom etishi mumkinligi inobatga olgan holda dorilar qabul qilinishi toʻxtatilganidan soʻng kamida 3 oy davomida turgʻun eutireoid holati qayd etilganda, endokrinologning ijobiy xulosasi asosida uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. 65. Yengil va oʻrta darajadagi toksik buqoqning jarrohlik usulida yoki radioaktiv yod bilan davolangan holatlarda davolash tugaganidan soʻng kamida 6 oy oʻtganidan keyin bioximik koʻrsatkichlar turgʻun holatda va endokrinologning ijobiy xulosasi mavjud boʻlsa, uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi. Ogʻir darajadagi toksik boʻqoqda esa qalqonsimon bez faoliyatining turgʻun normada boʻlishi, boshqa organ va tizimlar faoliyatida ushbu kasallik bilan bogʻliq asoratlarning mavjud boʻlmasligi hamda endokrinologning ijobiy prognozi inobatga olinishi lozim. Bunda uchuvchi tarkibi (kursant) kamida 12 oy oʻtganidan keyin uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi. Tireotoksik adenoma boʻyicha jarrohlik davolash oʻtkazilgan nomzodlarda jarrohlik amaliyoti natijalari barqaror boʻlganda qalqonsimon bez faoliyatining klinik va laborator koʻrsatkichlari turgʻun eutireoid holatda ekanligi tasdiqlangandan soʻng kamida 6 oy oʻtgach uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. 66. Gipotireoz va autoimmun tireoiditni oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi hollarda uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishga yoʻl qoʻyiladi: qalqonsimon bez faoliyati laborator va klinik koʻrsatkichlar boʻyicha turgʻun norma darajasiga keltirilgan boʻlsa; kasallikning sababi, shakli va kechish xususiyatlari aniqlangan boʻlsa; chuqurlashtirilgan tekshiruv natijalari (gormonlar profili, ultratovush tekshiruvi, yurak-qon tomir tizimi bahosi) ijobiy boʻlsa; endokrinologning ijobiy prognozi va xulosasi mavjud boʻlsa. Mazkur talablar bajarilganda, individual tartibda baholagan holda kamida 3 oy oʻtgach uchish ishiga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. Uchuvchi tarkibiga (kursantga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilganda, endokrinologning doimiy dispanser kuzatuvi belgilanishi, doimiy ravishda qabul qilinadigan levotiroksin yoki boshqa antitireoid (gormon oʻrnini bosuvchi) preparatlarni qabul qilishi nazoratga olinishi lozim. Tireoidit kasalligini zoʻrayishi holatlaridan soʻng uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat berish davolash toʻliq yakunlangandan va euthyroid holat tiklanganidan keyin endokrinolog xulosasi asosida amalga oshiriladi. Eutireoid holati saqlangan endemik boʻqoqda, shuningdek yod preparatlari yoki tireoid gormonlari bilan oʻtkazilayotgan profilaktik terapiya davomida qalqonsimon bezning I va II darajali diffuz eutireoid kattalashishi mavjud boʻlgan shaxslarda hamda uglevodlar tolerantligining buzilishi kuzatilganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi. 67. Tireotoksikoz yoki gipotireozning subklinik shaklida, T3 va T4 koʻrsatkichlari normada boʻlganda, TTG darajasi mos ravishda pasaygan yoki koʻpaygan hollarda uchuvchi tarkibiga (kursantga) endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi hamda TTG va tireoid gormonlarining laborator nazorat tekshiruvlari kamida har 3 oyda bir marta oʻtkazilishi zarur. Endokrin tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibiga (kursantga) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilganda, tibbiy xavfsizlik talablaridan kelib chiqib, ularga terapevtning tavsiyasi asosida har 6 oyda endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim. 68. Sil kasalligining faol (aktiv) shakli aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Oʻpka sili bilan kasallanib, davolash kursini toʻliq yakunlagan nomzodlar davolanish tugaganidan kamida 3 oy oʻtgach qayta koʻrikdan oʻtkaziladi. Qayta koʻrikda klinik simptomlarning mavjud emasligi, oʻpkaning shikastlangan segmentida aktiv yalligʻlanish jarayonining yoʻqligi, nafas olish tizimi funksiyalarining saqlanganligi hamda rentgenologik tekshiruv natijalarining ijobiyligi tasdiqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi individual koʻrib chiqiladi. Yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa chiqarilgandan soʻng nomzod 2 yil davomida terapevt dispanseri nazoratida boʻlishi, ftiziatr maslahati oʻtkazilishi hamda oʻpka qafasining rentgen yoki boshqa invaziv boʻlmagan uslublarda nazorat tekshiruvlari amalga oshirilishi lozim. 69. Sil kasalligining aktiv boʻlmagan shakli, toʻliq davolangan sil kasalligi yoki kasallikni oʻtkazgandan keyingi qoldiq oʻzgarishlari (cheklangan fibroz, kalsifikatsiya oʻchoqlari, boʻlaklararo yoki plevral bitishmalar) mavjud boʻlgan nomzodlarda koʻks oraligʻi organlarining siljimaganligi, tashqi nafas olish tizimi funksiyalarining buzilmaganligi va patologik jarayonning barqaror remissiyada ekanligi tasdiqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 70. Sil kasalligini oʻtkazgan nomzodlar dispanser kuzatuv guruhi koʻrsatilgan hamda toʻliq tuzalgani toʻgʻrisidagi ftiziatrning xulosasini TUKga taqdim etadilar. Tashqi nafas olish tizimi funksiyasini baholash maqsadida kardio-respirator tizimi funksional zaxiralari, shuningdek reyestriktiv yoki obstruktiv turdagi buzilishlarning mavjudligini aniqlovchi klinik-instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi. Nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari faoliyati kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, shuningdek sil kasalligini davolash jarayonida qoʻllanilgan kimyoprofilaktik dori vositalarining salbiy oqibatlari aniqlanmasa, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Sil kasalligini oʻpkadan tashqari shakllarini oʻtkazgan nomzodlarga, ftiziatrning yakuniy xulosasi va ijobiy klinik-prognoz koʻrsatkichlari, shuningdek zararlangan aʼzolar va tizimlar funksional holatining toʻliq saqlanganligi asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur shaxslarga 2 yil davomida terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. Ftiziatrning maslahati, shuningdek klinik koʻrsatmalarga muvofiq qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar oʻtkaziladi. 71. Mehnat qobiliyatini yoʻqotish xavfini keltirib chiqaruvchi quyidagi nafas olish tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan hollarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalliklari (bundan buyon matnda OʻSOK deb yuritiladi); bronxial astma; bronxoektatik kasallik; sarkoidoz; diffuz pnevmoskleroz va oʻpka emfizemasi; turli etiologiyali zotiljamning ogʻir yoki qaytalanuvchi shakllari; surunkali bronxitning tez-tez zoʻrayuvchi shakllari. 72. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida yoki yaroqlilikka cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqariladi: nafas olish tizimi funksiyasi toʻliq yoki yetarli darajada saqlangan boʻlsa; kardio-respirator funksional zaxiralari normada boʻlsa; reyestriktiv yoki obstruktiv buzilishlar mavjud boʻlmasa (klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlsa); laborator-instrumental tekshiruvlar (spirometriya, arterial gazlar, koʻkrak qafasi rentgenogrammasi) natijalari ijobiy boʻlsa; klinik simptomlar mavjud boʻlmasa yoki yengil darajada boʻlsa; chekish faktori mavjud boʻlmasa; OʻSOKning boshlangʻich (yengil) davri, surunkali bronxitning remissiya davri, chegaralangan pnevmoskleroz aniqlanganda; koʻkrak qafasida oʻtkazilgan jarrohlik aralashuvidan keyin nafas olish va kardio-respirator tizimlari funksiyasi toʻliq tiklangan boʻlsa. 73. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi: koʻkrak qafasidagi jarrohlik amaliyotidan soʻng — 4 — 6 oy oʻtgach (operatsiya sohasining toʻliq bitishi, plevral boʻshliqda patologik oʻzgarishlar mavjud emasligi, tashqi nafas tizimi funksiyasi norma holatiga qaytgani aniqlanganda); spontan pnevmotoraksdan soʻng — 3 oy oʻtgach (plevra bitishlari, reyestriktiv buzilishlar, rezidual boʻshliq yoki qaytalash xavfini koʻrsatadigan belgilar boʻlmaganda). 74. Surunkali bronxitning zoʻrayish davrida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi. Aktiv yalligʻlanish jarayoni toʻliq bartaraf etilgach, aviatsiya xodimlari toʻliq sogʻaygach va tashqi nafas olish aʼzolari funksional koʻrsatkichlari norma darajasiga qaytgani chuqurlashtirilgan tekshiruvlar bilan tasdiqlangandan soʻng ularga uchish ishiga ruxsat beriladi. Yiringli yoki obstruktiv bronxitning mavjudligida, shuningdek takroriy pnevmotoraks holatlarida aviatsiya xodimlariga 1-klass boʻyicha tibbiy yaroqlilik xulosasi berilmaydi va ular uchish ishiga qayta tiklanmaydi. 75. Quyidagi yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlari, shuningdek yurak mushagi va klapan apparatining organik shikastlanishlari mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi: sinus tugunining kuchsizlik (zaiflik) sindromida; yurak qisqarishlarining takroriy tushib qolishi bilan kechuvchi oʻtkazuvchanlik buzilishlarida (2 va undan ortiq ketma-ket qisqarishlarning yoʻqolishi); takroriy mersal aritmiyalarda (fibrillyatsiya yoki flutter epizodlari); boʻlmachalar hilpillashida (fibrillyatsiyasi); supraventrikulyar taxikardiyada (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, toʻrt va undan ortiq komplekslar bilan qayd etilgan takroriy epizodlar); qorinchalar ekstrasistoliyasida; bigeminiya, trigeminiya holatlari takrorlanishida; juftlashgan ekstrasistolalarning qayta-qayta uchrashida; qorinchalar taxikardiyasida (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, uch va undan ortiq qorinchalik komplekslardan iborat epizodlar); spontant supraventrikulyar taxikardiya kuzatilgan Volf-Parkinson-Uayt (WPW) sindromida; miokard infarktda; stenokardiyada (har qanday funksional sinf); yurak kasalliklarining oʻtkir davri va uning oqibatlari bilan kechuvchi hamda ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari, yurak yetishmovchiligi, ogʻriq sindromi mavjudligida; moʻtadil va ogʻir darajadagi kombinatsiyalangan yurak nuqsonlarida; mitral klapanning 6 mm dan ortiq prolapsida; dilatatsion kardiomiopatiyada; gipertrofik kardiomiopatiyada; restriktiv kardiomiopatiyada. 76. Yurak kasalliklarining klinik belgilari aniqlanganda, kasallikning anamnezi batafsil oʻrganilishi, klinik va kardiologik tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim. Olingan natijalar, kasallikning kechishi va prognozi, mavjud yondosh kasalliklar, nomzodning yoshi, individual xavf omillari inobatga olingan holda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 77. Revmatizmning aktiv fazasini oʻtkazgan nomzodlarda aktiv revmatik jarayon toʻliq bartaraf etilganda va yurakda organik nuqsonlar aniqlanmaganda, kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan klinik va kardiologik tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 78. Miokarditni oʻtkazgan nomzodlarda toʻliq sogʻayish kuzatilganda yoki miokarditik kardioskleroz shakllangandan soʻng kamida 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilganda, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining faqat klinik ahamiyatga ega boʻlmagan yengil oʻzgarishlari mavjud boʻlganda hamda laboratoriya tahlillari va EKGda yalligʻlanish belgilarining mavjud emasligi tasdiqlanganda, uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 79. Miokardiodistrofiya aniqlanganda, yurakning nasoslik funksiyasi saqlanganda, klinik simptomlar yengil darajada boʻlganda, kasallikni ogʻirlashtiruvchi xavf omillari mavjud boʻlmaganda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi, bunda 3 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim. Ushbu davr mobaynida EKG koʻrsatkichlari normada boʻlishi va yuklama (stress-test) sinamalari natijalari ijobiy boʻlishi sharti bilan 3 yil yakunida tashxis bekor qilinadi. 80. Mitral klapanning 3 mm dan 6 mm gacha boʻlgan prolapsida, klinik jihatdan ahamiyatga ega boʻlmaganda, izolyatsiyalangan va turgʻun kompensatsiyalangan yurak nuqsonlarida, shuningdek oqim yoʻllarida obstruksiya belgilarisiz kechuvchi qorinchalararo toʻsiqning assimetrik gipertrofiyasida hamda yurak faoliyati gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 81. Yurak yalligʻlanishi bilan bogʻliq kasalliklarni oʻtkazgan uchuvchi tarkibi toʻliq davolanganidan soʻng 3 oydan keyin takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtishlariga yoʻl qoʻyiladi. Takroriy koʻrikda yurakning funksional holati, ritm va oʻtkazuvchanlik koʻrsatkichlari, laborator va instrumental tekshiruvlar natijalari baholanadi. Ritmning klinik jihatdan ahamiyatli supraventrikulyar buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda elektrofiziologik tekshiruv oʻtkaziladi hamda uning davomida sunʼiy chaqirilgan supraventrikulyar aritmiyalar turgʻun yoki xavfli boʻlsa uning natijalari salbiy deb hisoblanadi. Ritm buzilishlarini baholash maqsadida sutkalik EKG-monitoringi (Holter kuzatuvi) oʻtkaziladi. Holter tekshiruvining natijalari asosida ritmning takrorlanuvchanligi, davomiyligi, klinik ahamiyati hamda yuklamaga nisbatan oʻzgaruvchanligi baholanadi. Yurak ritmi buzilishlari muvaffaqiyatli davolanganda, shuningdek klinik simptomlar bartaraf etilganda, nomzodlar takroriy chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 82. Ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari fonida EKGda qorincha kompleksining yakuniy qismi ST segmenti va T tishchasidagi beqaror oʻzgarishlarning beta-blokatorlar terapiyasi ostida toʻliq normaga kelishi, shuningdek aviatsiya xodimida shikoyatlarning yoʻqligida, funksional koʻrsatkichlar saqlangan boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 1-gradatsiyasida (EKG maʼlumotlariga koʻra bir daqiqada 5 ta ekstrasistoliyadan kam, hamda sutkalik EKG monitoringida bir soatda 30 ta ekstrasistoliyadan kam boʻlganda) qoʻshimcha kardiologik tekshiruvlar talab etilmaydi va aviatsiya xodimlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. 83. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq, simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 2, 3 va 4a-gradatsiyalarida nomzodlarga kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar (EKGning sutkalik monitoringi, yuklamali EKG sinamalari, exokardiografiya, zaruriyatga koʻra MSKT-koronarografiya) oʻtkaziladi va ularning natijalari asosida yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 84. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 4b va 5-gradatsiyalarida, shuningdek qorinchalar taxikardiyasi mavjud boʻlgan hollarda, kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijasida tashxis tasdiqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 85. Kardiologik tekshiruvlar natijasida simptomlarsiz kechuvchi sinusli bradikardiya, shuningdek davomiyligi 3,0 soniyagacha boʻlgan simptomlarsiz sinusli pauzalar aniqlanganda, yurakning kuchli ifodalangan tuzilmaviy kasalliklari va klinik belgilari mavjud boʻlmasa, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Ushbu hollarda uchish ishiga ruxsat berish OML yoki OCL cheklovlari qoʻllangan holda amalga oshiriladi. 86. Yurak qon-tomir tizimining funksional buzilishlarida, ularning kelib chiqish sabablari va kasbiy faoliyatni bajarish bilan bogʻliq zararli omillarning sogʻliq holatiga taʼsiri aniqlanadi. Tibbiy xulosa chiqarishda neyrotsirkulyator distoniyaga xos simptomlar bilan kechayotgan holatlarda yurakning boshqa organik kasalliklari, yalligʻlanish jarayonlari va ekstrakardial patologiyalar mavjudligi bartaraf etilishi lozim. Sutka davomida yuzaga keluvchi ritm buzilishlari vegetativ disfunksiyaning asosiy markeri ekanligi inobatga olinib, EKGning 24 soatlik monitoringi (Xolter monitoringi) oʻtkaziladi. 87. Mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiyasi mavjud boʻlgan hollarda, miokarditik kardiosklerozning kompensatsiyalangan shaklida, shuningdek chegaralangan va kam ifodalangan yurak nuqsonlari mavjudligida, yurak funksional koʻrsatkichlari barqaror saqlangan boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 88. Toj tomirlarining va (yoki) umumiy qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari hamda perikardning organik kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarda, shuningdek davolashga moyil boʻlmagan va yurak ritmi hamda oʻtkazuvchanligi buzilishlari aniqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 89. Uchuvchi tarkibida Giss tutami chap oyoqchasining blokadasi birinchi marotaba aniqlanganda, quyidagi talablarga muvofiq holda individual tartibda tibbiy baholash oʻtkaziladi va yaroqlilikka cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi: chap qorincha funksional holati saqlangan boʻlmasligi (ExoKG natijalarida chap qorinchaning otilib chiqish fraksiyasi 50 foizdan past boʻlmasligi); yuklamali EKG sinamalari (Bryus protokoli) bajarilganda IV bosqichga qadar bajarish imkoniyati mavjud boʻlishi, miokard ishemiyasiga xos belgilar kuzatilmasligi, klinik ahamiyatga ega ritm buzilishlari aniqlanmasligi, yuklama vaqtida simptomlar (koʻkrak ogʻrigʻi, hansirash, bosh aylanishi) boʻlmasligi; xolter-monitoring natijalarida yurak ritmi buzilishlari mavjud boʻlmasligi yoki klinik ahamiyatga ega boʻlmagan minimal koʻrinishda boʻlishi. Zaruriyat tugʻilganda koronar angiografiya oʻtkazilishi, koronar arteriyalarda stenoz darajasi yirik tomirlarda 50 foizdan koʻp boʻlmasligi hamda proksimal segmentlarda esa 30 foizdan oshmasligi lozim. Bunda uchuvchi tarkibiga yilda 1-marta kardiolog maslahati oʻtkaziladi. Yuklama bilan oʻtkazilgan EKG testida ST segmentining 2 mm gorizontal pasayishi kuzatilganda, toj arteriyalari kasalligi har doim ham tasdiqlanmasligi mumkin. Shu sababli baholashda asosiy eʼtibor yurish davomiyligiga, klinik simptomlarga (mavjud boʻlsa) hamda aniqlangan oʻzgarishlarning xususiyatiga qaratiladi. 90. Uchuvchilarda mehnat qobiliyatining yoʻqolish xavfini oshiruvchi yurak qon-tomir kasalliklariga doir jarrohlik amaliyotlari (perkutan koronar aralashuv angioplastika, stent oʻrnatish bilan yoki stentsiz, aorta-koronar shuntlash) oʻtkazilganda, shuningdek anamnezida miokard infarkti ogʻir kardiologik kasalliklar qayd etilganda, tibbiy koʻrik jarrohlik amaliyot oʻtkazilgandan soʻng kamida 6 — 12 oy oʻtgach oʻtkaziladi. Tibbiy xulosa quyidagilar taʼminlanganda individual tartibda belgilanadi: jarrohlik aralashuvi muvaffaqiyatli bajarilganda; jarrohlik amaliyotidan keyingi davr asoratlarsiz yoki ahamiyatsiz klinik ifodalanishda kechganda; koʻkrak sohasida ogʻriq (angina), nafas qisishi yoki aritmiyalar kabi klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda; antianginal dori vositalarini doimiy qabul qilishga ehtiyoj boʻlmaganda; yurak qon-tomir kasalliklari xavf omillari (chekish, ortiqcha tana vazni, arterial gipertenziya xuruji, dislipidemiya) baholanganda va ularning kamaytirilgani yoki nazorat ostiga olinganda; kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligida (kardiolog xulosasi berilgan ExoKG, Bryus protokoli boʻyicha yuklamali EKGning toʻrtinchi bosqichida). Mazkur hollarda uchuvchilarga individual tarzda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi va zaruriyatga koʻra TML/OSL/OPL cheklovlari qoʻllanadi. Bunda yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga har 6 oyda terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi, qondagi glukoza darajasi, tana vazni va arterial bosim koʻrsatkichlarining nazorati, navbatdagi tibbiy koʻrikda takroriy kardiologik tekshiruvlar va kardiolog maslahatidan oʻtishlari lozim. 91. Uchuvchi tarkibi oʻtkir bezarar aseptik perikarditni oʻtkazganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, klinik simptomlar toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa, ehokardiografiya (bundan buyon matnda ExoKG deb yuritiladi) koʻrsatkichlari normada boʻlsa, 24 soatlik EKG-monitoringida klinik ahamiyatli ritm buzilishlari aniqlanmasa hamda yuklamali EKG sinamasi ijobiy natija bersa, uchuvchi tarkibining uchish ishiga yaroqliligi masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi va tegishli cheklovlar qoʻllanilgan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibi 2 yil davomida terapevt va kardiolog tomonidan dispanser kuzatuvidan hamda takroriy ExoKG, EKG-monitoring, yuklamali EKG yoki boshqa ixtisoslashgan tekshiruvlardan oʻtkazilishi lozim. Kasallik takrorlanishi, ogʻriq sindromining qayta yuzaga kelishi yoki yurak faoliyatini izdan chiqaruvchi klinik belgilarning paydo boʻlishida uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqsiz deb topilishi va uchish ishiga qayta tiklanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 92. Aviatsiya xodimlari miokarditni oʻtkazganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa, kasallikning klinik simptomlari mavjud boʻlmasa, uchuvchi tarkibiga quyidagi kardiologik tekshiruvlar oʻtkaziladi: 24 soatlik EKG-monitoring qorinchalarning murakkab ritm buzilishlari, oʻtkazuvchanlik buzilishlari yoki boʻlmachalar fibrillyatsiyasi ehtimolini aniqlash uchun; yuklamali EKG sinamasi — jismoniy yuklama ostida yurak yetishmovchiligi yoki ishemik oʻzgarishlarni istisno qilish uchun; ExoKG chap va oʻng qorinchalarning tuzilmaviy va funksional holatini baholash uchun. Tekshiruvlarning barcha natijalari normada boʻlganda va ExoKGda chap hamda oʻng qorincha funksiyalarining buzilishi aniqlanmaganda, uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi va OML/TML cheklovlari qoʻllangan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi. 93. Quyidagi koʻrsatkichlar mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: aorta ildizining diametri > 5,0 sm (≥50 mm) boʻlganda; chap qorinchani yakuniy diastolik oʻlchami (KDR LJ) > 6,5 sm boʻlganda; chap qorinchani yakuniy sistolik oʻlchami (KSR LJ) > 4,4 sm boʻlganda; qorinchalararo parda (septum) qalinligi > 1,4 sm (≥14 mm) boʻlganda. 94. Qon aylanishi buzilmagan umumiy va toj (koronar) arteriyalar, shuningdek yurak mushaklari kasalliklari mavjud boʻlganda, uchuvchilarga ambulator yoki chuqurlashtirilgan sharoitda yuklamali EKG sinamasi oʻtkaziladi. Tekshiruv natijalarida yurak-qon tomir tizimining funksional imkoniyatlari saqlangan boʻlsa, uchuvchiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Miokard distrofiyasi yoki miokarditdan keyingi kardioskleroz aniqlanganda, yurak faoliyatidagi oʻzgarishlarning uchuvchining kasbiy faoliyatiga salbiy taʼsiri boʻlmasa, yurak mushaklarining tuzilmaviy va funksional holati yetarlicha saqlanganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi. Aortaning kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlari yoki aorta devorining moʻtadil qalinlashuvi aniqlanganda, yurak-qon tomir tizimi funksional jihatdan normada boʻlsa, uchuvchiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 95. Aortadagi kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlar yoki aorta devorining moʻtadil qalinlashuvi aniqlanganda, agar yurak-qon tomir tizimining funksional holati saqlangan boʻlsa, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 96. Asoratlarsiz oʻtgan miokard infarkti boʻlgan uchuvchi tarkibida uchish ishiga qayta tiklanish masalasi 12 oy oʻtgach quyidagi shartlar bajarilganda koʻrib chiqiladi: yurak qon-tomir tizimining funksional koʻrsatkichlari saqlanganda; shikoyatlar mavjud boʻlmaganda; kasallikni ogʻirlashtiruvchi xavfli omillar aniqlanmaganda; ishemik kasallikni davolashga ehtiyoj boʻlmaganda (faqat profilaktik maqsadda aspirin, kichik dozadagi beta-blokatorlar yoki ayrim holatlarda APF ingibitorlarini qabul qilinganlik holatlari bundan mustasno); yuklamali EKG sinamasida jismoniy ish qobiliyati yetarli darajada saqlanganda; yurak boʻshliqlari kengaymaganda; chap qorinchaning otilish fraksiyasi ≥ 50 foiz boʻlganda; 24 soatlik EKG monitorlashda patologik ritm buzilishlari aniqlanmaganda; koronaroangiografiya natijalarida miokard infarkti zonasidan tashqari asosiy toj arteriyalaridagi stenoz 30 foizdan oshmaganda (qorinchalararo pardaning old arteriyasi, aylanib oʻtuvchi arteriya, orqa pastga yoʻnaluvchi arteriya, oʻng koronar arteriya). EKGda patologik Q tishchasi aniqlanganda, biroq miokard infarktining klinik belgilarini tasdiqlovchi maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda, anamnezni soʻrov yoʻli bilan chuqurlashtirilgan tarzda oʻrganish, shuningdek ogʻriq sindromi ExoKG oʻtkazilib, chap qorincha funksiyasi, mintaqaviy gipokineziya yoki boshqa ishemik oʻzgarishlar aniqligi tekshiriladi. Ushbu tekshiruvlarning barchasi ijobiy boʻlsa hamda yurak mushagi funksiyasi yaxshi saqlanganligida aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi. 97. Arterial gipertenziyada arterial qon bosimining turgʻun ravishda >160/95 mm sim. ust. boʻlganda (takroriy oʻlchovlar bilan tasdiqlangan), kasallikning xurujli kechishi, shu jumladan takroriy gipertonik krizlar, xurujlar bilan kechuvchi barqaror arterial gipertenziya (bir martalik asoratsiz gipertonik kriz bundan mustasno), yurak-qon tomir tizimining 3-4 darajali asoratlari (gipertrofik oʻzgarishlar, chap qorincha funksional yetishmovchiligi, koronar perfuziya buzilishlari) mavjud boʻlgan hollarda uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan “oq xalat” arterial gipertenziyasi (ABPM va uy oʻlchovlari normada boʻlganda) mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 98. Dori vositalarisiz arterial qon bosimi norma darajasiga kelganda yoki aviatsiya faoliyatida qoʻllashga ruxsat etilgan dori vositalari yordamida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustuni dan oshmagan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 99. Tibbiy xulosa chiqarishda gipertoniya kasalligi mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibi yurak qon-tomir asoratlarini xavf darajasi (“nishon-aʼzolar”, yurak, miya, buyrak, tomirlar shikastlanishi darajasi, shuningdek semizlik, chekish, spirtli ichimliklarga ruju qoʻyish, kamharakatlik va boshqa yurak-qon tomir xavf omillari) asosida xavf darajasiga koʻra stratifikatsiya qilinadi. Xavf darajasi past yoki oʻrta boʻlgan uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi. Xavf darajasi yuqori boʻlgan uchuvchi tarkibida agar davolash-sogʻlomlashtirish choralarini qoʻllash orqali xavf darajasini past yoki oʻrta darajaga tushirish imkoni mavjud boʻlsa, 1 oygacha muddatga tibbiy xulosa qabul qilinadi. Bunda aviatsiya xodimi kasbiy vazifalarini bajarishdan 1 oyga chetlatiladi hamda individual davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari, qon bosimini barqarorlashtirish choralari, kardiolog maslahati va tekshiruvlar amalga oshiriladi. Davolash tadbirlari samarali boʻlganda, xavf omillari kamayganda yoki bartaraf etilganda, kardiologning ijobiy xulosasi asosida aviatsiya xodimiga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 100. Uchuvchilikka oʻqishga qabul qilinadigan uchuvchi tarkibida arterial qon bosimi 140/90 mm sim. ust. dan yuqori boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 101. Kasalliklarning oʻtkir davrida, ogʻriq sindromi va klinik belgilarning mavjudligida, shuningdek ish qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi asoratlar aniqlanganda, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asoratlari boʻlmagan oshqozon va oʻn ikki barmoq yarasi kasalligini oʻtkazgan uchuvchi tarkibi davolash natijalari ijobiy boʻlganda, kasallik qaytalanishi kuzatilmaganda, Heliobater pylori infeksiyasi bartaraf etilgan boʻlsa, klinik belgilar yoʻqolganda va endoskopik tekshiruvda yaraning bitgani tasdiqlanganda, shuningdek xavfli oʻsmalar boʻlmaganda, davolash tugaganidan 2 oydan soʻng uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi. 102. Oshqozon va 12 barmoqli ichak yarasining bir martalik retsidivida, klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, parhezga rioya qilinganda va klinik sogʻayish belgilari tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Oshqozon va 12 barmoqli ichak yarasining qon ketish bilan kechgan bir martalik asoratida, davolashdan keyingi 2 oy davomida klinik simptomlar qayd etilmasa, dori vositalari bilan qoʻshimcha davolanish zarurati boʻlmasa va endoskopik tekshiruvda toʻliq sogʻayish tasdiqlansa, uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Bunda tibbiy xulosa muddati 3 yil davomida 6 oylik muddatlarga belgilanishi, TUK xulosasi va davolagan jarrohning xulosasi asosida Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi) tibbiy ekspertlari tomonidan qoʻshimcha baholanishi lozim. Aviatsiya xodimi fuqaro aviatsiya tashkilotining shifokori tomonidan 3 oyda bir marta dispanser kuzatuviga olinishi hamda yilda bir marta endoskopik tekshiruv oʻtkazilishi zarur. 103. Bittadan koʻp retsidiv yoki asorat bilan kechgan holatlar mavjud boʻlganda, uchuvchi tarkibining yaroqlilik masalasi chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlar asosida, vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda koʻrib chiqiladi va tibbiy xulosa chiqariladi. Gastrit va kolitlarda, davolash toʻliq yakunlanganda, laborator-instrumental tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda klinika-simptomlar mavjud boʻlmaganda, uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasiga oid jarrohlik amaliyotlaridan soʻng aviatsiya xodimining sogʻligi toʻliq tiklangan boʻlsa, jarrohlik amaliyoti va kasallik bilan bogʻliq asoratlar uchun xavf omillari bartaraf etilgan boʻlsa hamda qayd etilgan remissiya davrida asoratlarsiz yara jarayoni tasdiqlansa, endoskopik va boshqa klinik tekshiruvlarning ijobiy natijalari asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Surunkali gastrit va gastroduodenitlarda, kasallikning retsidivlari kuzatilmaganda, bemorning umumiy ahvoli qoniqarli, ish qobiliyati saqlangan boʻlsa hamda meʼda sekretsiyasida klinik jihatdan ahamiyatli salbiy oʻzgarishlar aniqlanmasa, uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 104. Pankreatit va gepatitning organ faoliyati yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi bilan kechuvchi faol bosqichlarida, jigar sirrozi mavjud boʻlgan hollarda, yilda 2-martadan ortiq takrorlanuvchi surunkali xolesistitda, shuningdek oʻt pufagida faoliyati saqlangan boʻlsa, koʻp sonli toshlar aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 105. Faol boʻlmagan organ faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi surunkali gepatit va pankreatitlarda, shuningdek davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, kam xurujli surunkali xolesistit hollarda, oʻt pufagi xolesterozi, yaxshi sifatli funksional bilirubinemiyalar, ogʻriqsiz kechuvchi oʻt chiqarish yoʻllari diskineziyasi mavjud boʻlganda, uchuvchi tarkibi (kursant)ga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asoratlar kuzatilmaganda, laparoskopik xolesistektomiya va litotripsiya jarrohlik amaliyotlaridan soʻng 2-3 oy oʻtib, shikoyatlar yoʻqligida, klinik belgilar boʻlmaganda va ish qobiliyati saqlanganligida uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb topiladi. 106. Surunkali, faol boʻlmagan, klinik alomatlarsiz kechuvchi B va C virusli gepatit tashuvchilik holatida uchuvchi tarkibi kasbiy vazifalarini bajarishga yaroqli deb topiladi. B yoki C virusli gepatitni oʻtkazgan uchuvchi tarkibida turgʻun remissiya holati tasdiqlangandan soʻng 6 oy oʻtgach, klinik, laborator va instrumental tekshiruv natijalari normada boʻlsa, uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Oʻt pufagida simptomsiz kechuvchi, yirik bitta tosh aniqlanganda, uchuvchi tarkibiga individual tartibda TML cheklovi qoʻllangan holda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur holatda rejalashtirilgan jarrohlik davolash tavsiya etiladi va jarroh tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 107. Aʼzo faoliyati buzilishi bilan kechuvchi buyrak va siydik yoʻllari kasalliklarining faol davrida, shuningdek ularning asoratlarida (siydik yoʻllarining torayishi, siqilishi, jarrohlik amaliyotidan keyingi boshqa organik buzilishlar, ogʻriq sindromi mavjud boʻlgan hollar) uchuvchi tarkibi (kursant)ga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Buyrak va siydik yoʻllarining infeksion-yalligʻlanish kasalliklarida, kamida 14 kun davomida individual antibakterial terapiya oʻtkazilgach (ayollardagi oddiy sistit bundan mustasno) quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda uchuvchi tarkibining (kursant) yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi: urodinamik va gemodinamik turgʻunlik toʻliq tiklangan boʻlsa; klinik simptomlar, infeksiya belgilari, qayta yalligʻlanish epizodlari toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa; siydik, qon va boshqa laborator tahlillar normada boʻlsa; nefrolog (urolog) xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlsa. Mazkur holatlarda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda vakolatli organning tibbiy ekspertlari bilan birgalikda yoki TUK tomonidan chiqariladi. 108. Oʻtkir glomerulonefritni oʻtkazgan nomzodlar yalligʻlanish jarayonining kechishi, buyrak faoliyatining holati va arterial qon bosimi koʻrsatkichlari toʻliq baholanganiga qadar 6 oygacha muddatga vaqtincha mehnatga yaroqsiz deb topiladi. Klinik koʻrsatkichlar barqarorlashganda va quyidagi talablar bajarilganda 1-klass uchuvchi tarkibi uchun TML yoki OML cheklovlari qoʻllanilgan holda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. arterial qon bosimi normada boʻlsa; siydik va qonda proteinuriya, gematuriya va azotemiya kabi oʻzgarishlar boʻlmaganda; buyraklarning filtratsiya funksiyasi saqlangan boʻlganda; laborator va instrumental tekshiruvlarda yalligʻlanish belgilari aniqlanmaganda. Ushbu shaxslarda har 3 oyda arterial qon bosimini oʻlchash, siydik umumiy tahlili, qonda kreatinin va boshqa buyrak funksiyasi koʻrsatkichlari boʻyicha dispanser nazorat oʻtkaziladi. Gemodializga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 109. Surunkali pielonefrit yoki glomerulonefrit bilan kasallangan uchuvchi tarkibi uchun 2 yil davomida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanishi, har 3 oyda qonning umumiy tahlili, siydik umumiy tahlili, mochevina va kreatinin kabi biokimyoviy koʻrsatkichlar aniqlanishi lozim. Agar tekshirish davomida bakteriuriya va piuriya bir vaqtda aniqlansa, ushbu holatning sabablarini aniqlash maqsadida sil kasalligi (tuberkulyoz), siydik yoʻllaridagi konkrementlar (toshlar) mavjudligini aniqlash hamda buyrak va siydik yoʻllarining xavfli oʻsmalarga tekshiruvlar oʻtkaziladi. 110. Kasalliklarning faol davrida, boʻgʻimlar va ichki organlar faoliyatining buzilishi, ogʻriq sindromi va boshqa klinik simptomlar mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek surunkali kasalliklarning 1 yil davomida 2-martadan koʻp qaytalanuvchi xurujlari kuzatilganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy xulosa chiqarishda quyidagilar inobatga olinadi: kasallikning ogʻirlik darajasi va rivojlanish dinamikasi; mushak-suyak va tayanch-harakat tizimi funksional imkoniyatlari; boʻgʻimlarda harakatchanlik darajasi va uning chegaralanganligi; uzoq muddatli davolashning salbiy oqibatlari; xurujlar va kasallikning toʻsatdan kuchayishi natijasida ish qobiliyatining yoʻqolishi ehtimoli. Toʻliq davolash kursi va reabilitatsiya choralari oʻtkazilgandan soʻng sogʻayish tasdiqlanganda, organlar funksiyalari saqlangan boʻlsa va turgʻun remissiya qayd etilsa, uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi (uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar bundan mustasno). 111. Guvohnoma egalari bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni bajarishga monelik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma yoki orttirilgan buzilishlari mavjud boʻlmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar 160 sm dan past va 190 sm dan baland boʻlmagan boʻyga ega boʻlishi, oyoqning uzunligi 73 sm dan kam boʻlmasligi, shturmanlikka, bortmuhandislikka oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar 160 sm dan past va 190 sm dan baland boʻlmagan boʻyga ega boʻlishi kerak. Tana vazni boʻyiga mos boʻlishi kerak. Boʻgʻimlar harakatchanligi ushbu Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq baholanishi, oʻqishga kiruvchilarda tana rivojlanishi mutanosib boʻlishi kerak. 20 yoshgacha boʻlgan uchuvchilikka oʻqishga kiruvchilarda tana vaznining 25 foizgacha kam boʻlishi, boshqa jismoniy koʻrsatkichlar (tana tuzilishining mutanosibligi, mushak tizimining rivojlanganligi, spirometriya va dinamometriya natijalari) yaxshi boʻlganda jismoniy rivojlanishning yetishmovchiligi sifatida baholanmaydi. 112. Nomzod guvohnoma bilan belgilangan kasbiy majburiyatlarini xavfsiz va toʻliq bajarishi uchun zarur boʻlgan oʻtirgan holdagi boʻy uzunligi, qoʻl va oyoqlar uzunligi, shuningdek mushak kuchi va jismoniy imkoniyatlarga ega boʻlishi lozim. Jismoniy oʻlchamlar yoki antropometrik koʻrsatkichlar boʻyicha bahsli (munozarali) holatlar yuzaga kelganda, uchish trenajyorida amaliy tekshiruv oʻtkaziladi. Tekshiruv natijalari boʻyicha trenajyor instruktori xulosasi asos qilib olinadi va yakuniy tibbiy xulosa shunga asosan chiqariladi. Infantilizm aniqlangan hollarda nomzodning uchish ishiga yaroqliligi, endokrinologning batafsil tibbiy xulosasi asosida aniqlanishi lozim. 113. Nomzodlarda bosh jarohatlari, bosh suyagi va bosh miya sohasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, ularning uchish ishiga yaroqliligi toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa nevrolog tomonidan klinik va instrumental tekshiruvlar natijalariga asoslanib chiqariladi. Nomzodlarda jismoniy rivojlanishdagi nuqsonlar, suyak, mushak, boʻgʻim, pay va togʻay toʻqimalarining surunkali kasalliklari, turli jarohatlar yoki jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar, kuyish va muzlash oqibatida hosil boʻlgan chandiqlar ularning oʻlchami, kuchayish (zoʻrayish) tendensiyasi, harakatlar hajmi, mushak kuchi hamda qoʻl va oyoqlarning funksional imkoniyatlari darajasiga koʻra baholanishi, bunda nomzodning oʻzlashtirgan havo kemasi turi, bajarishi koʻzda tutilgan kasbiy funksiyalar hajmi ham inobatga olinadi. Kiyim yoki oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki amalda toʻsqinlik qiluvchi, ogʻriq sindromi mavjud boʻlgan, kuchayib boruvchi (progrediyent) xususiyatga ega, uchish xavfsizligiga taʼsir etuvchi funksional buzilishlar aniqlangan hollarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 114. Nomzodlarda kasallikning sil kasalligi aniqlanganda, shuningdek faoliyat buzilishining darajasidan qatʼi nazar sekvestral boʻshliqlarda bitmaydigan yoki davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar mavjud boʻlsa, osteomielit negizida oqma yaralar saqlanib tursa, son suyagi boshchasi osteoxondropatiyasi aniqlansa, yirik boʻgʻimlarning l deformatsiyalanuvchi osteoartrozida faoliyatning yaqqol yoki moʻtadil buzilishlari mavjud boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Davolashning ijobiy natijalar (oqma yaralarning toʻliq yopilishi, rentgenologik tekshiruvda sekvestrlarning yoʻqligi) bilan tasdiqlangan holatlarda hamda kamida 6 oy davom etgan barqaror remissiya kuzatilganda, uchish ishiga individual tartibda yaroqlilik masalasi koʻrib chiqilishiga yoʻl qoʻyiladi. 115. Osteomielit bilan kasallangan barcha nomzodlar terapevtik yoki jarrohlik usullar bilan davolanishi lozim. Davolash natijasida barqaror remissiya kuzatilganda, xurujlar boʻlmaganda, sekvestral boʻshliqlar va sekvestrlar aniqlanmaganda, kasallikning xususiyati, joylashuvi, faoliyat buzilishining darajasi, shuningdek nomzodning kasbiy mahorati va ish tajribasi inobatga olingan holda, aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi (uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar bundan mustasno). 116. Osteoxondroz, spondiloartroz va umurtqa pogʻonasining degenerativ-distrofik kasalliklarida, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va funksional cheklanishlar kasbiy faoliyatga taʼsir etmaydigan darajada ahamiyatsiz boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Ildizchali sindrom aniqlanganda tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi. Boʻgʻimlar chiqishi bilan kechuvchi shikastlanishlar, umurtqa pogʻonasi tanalarining sinishi, jarayonning istalgan fazasi va funksional buzilish darajasidan qatʼi nazar, shuningdek umurtqa pogʻonasining sil kasalligi mavjud boʻlganda, nomzodlarga oʻqishga, uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Umurtqa pogʻonasi tanalarining kompressiya sinishi boʻlganda, toʻliq davolanishdan 6 oydan keyin teri osti vertebroplastikasi oʻtkazilgan holatlarda esa 2 oydan keyin jarrohlik davolash natijalari ijobiy boʻlganda, funksional imkoniyatlar toʻliq tiklangan boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 117. Umurtqa pogʻonasining oʻtkir va koʻndalang oʻsimtalari sinishlari boʻlgan holatlarda, harakatchanlik va funksional imkoniyatlar toʻliq tiklanganda hamda ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga ruxsat beriladi. Umurtqalar shaklining oʻzgarishlari (egrilik, qiyshayish) mavjud boʻlgan hollarda, deformatsiyaning darajasi va etiologiyasi, umurtqa pogʻonasining funksional saqlanganligi, shuningdek uchuvchining kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyati hisobga olinib, oʻqishga va uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. Laminektomiyadan soʻng funksional koʻrsatkichlar toʻliq tiklanganda hamda ogʻriq sindromi boʻlmaganda, 3 oydan keyin nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 118. Umurtqa pogʻonasi rentgenologik tekshiruvlarida umurtqalar ventral qirgʻoqlarining oʻtkirlashishi, qalinlashishi, yakka holdagi bigizsimon osteofitlar aniqlangan hollarda, agar klinik simptomlar mavjud boʻlmasa, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi. Osteoxondroz aniqlangan nomzodlarga jarroh va nevrolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanishi hamda profilaktik va davolash choralari oʻtkazilishi lozim. Dyupyuitren kontrakturasining I darajasida nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa berilishi, ularga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanishi, konservativ davolash usullari qoʻllanilishi zarur. Kasallikning II darajasidasida esa uchuvchilar faqat oʻzlari oʻzlashtirgan havo kemasi boʻyicha yaroqli deb hisoblanishi, bunda jarrohlik davolash usullari tavsiya etilishi hamda jarrohlik natijalari ijobiy boʻlsa, qoʻl funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 119. Ogʻriq sindromi kuzatilmaydigan, tomirlar va ichki aʼzolar faoliyatida buzilishlar aniqlanmaganda hamda skoliozning klinik ifodalanmaganda, funksional buzilishlarga olib kelmaydigan darajalarida, V bel umurtqasining sakralizatsiyasi, I dumgʻaza umurtqasining lyumbalizatsiyasida nomzodlar oʻqishga va uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Shmorl churralari aniqlangan hollarda, agar ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa, nevrolog xulosasi asosida nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 120. Tos suyaklarining birlashgan (konsolidatsiyalangan) sinishlarida, jarohat olingan vaqtdan kamida 6 oy oʻtgach toʻliq sogʻayish tasdiqlanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va ichki organlar hamda tayanch-harakat tizimi funksiyalari buzilmaganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Tos chanogʻi sohasida alohida suyaklarning chegaralangan sinib oʻsishlarida chanoq aylanasining shakli va simmetriyasi buzilmagan boʻlsa, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Umurtqa pogʻonasi va tos suyaklariga oid kasalliklar yoki jarohatlarda yaroqlilik holati jarroh va nevrolog tomonidan birgalikda baholanadi va ular xulosasi asosida tibbiy qaror qabul qilinadi. 121. Infeksion-allergik genezli spondiloartritlarda (Bexterev, Reyter kasalliklari) nomzodlarning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi terapevt tomonidan klinik koʻrsatkichlar, kasallik faolligi, funksional holat va remissiya barqarorligi inobatga olinib aniqlanadi. Suyaklar, togʻaylar, mushaklar, pay va boʻgʻimlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan soʻng organ va tizimlarning funksional qobiliyati toʻliq tiklanganda, nomzodlarning oʻqishga va uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. Jarrohlik amaliyotlari yoki jarohatlar oqibatida qoʻl yoki oyoqning 2 sm dan kam qisqarishi mavjud boʻlgan hollarda, funksional cheklovlar boʻlmaganda nomzodlar yaroqli deb topiladilar. Ahamiyatli funksional nuqsonlar yoki sezilarli anatomik defektlar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodning kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish qobiliyati uchish trenajyorida amaliy tekshiruv asosida baholanadi. Baholash jarayonida qoʻl va oyoqlarning havo kemasining boshqaruv organlariga erkin yetishi, boshqaruvni toʻliq va xavfsiz amalga oshirish qobiliyati, harakatlar koordinatsiyasi va kuchlanishsiz bajarilishi tekshiriladi. Trenajyor instruktorining xulosasi va tibbiy mutaxassislarning bahosiga asosan yakuniy tibbiy yaroqlilik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. 122. Jarrohlik amaliyotiga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, nomzod davolanishni rad etganda, unga oʻqishga yoki uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Osteosintezda fiksatsiyalovchi moslamalar oʻrnatilishi, yasama aʼzo (protez) qoʻyilganda operatsiyadan keyingi klinik holatning ijobiyligi, shikoyatlarning yoʻqligi yoki ahamiyatsizligi, funksional qobiliyatlarning toʻliq yoki yetarli saqlanganligi, rentgenologik va boshqa instrumental tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi inobatga olinadi. Ushbu maʼlumotlar asosida travmatolog-ortopedning xulosasi va prognozini hisobga olgan holda, nomzodlarga individual tartibda oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Varus va valgus deformatsiyalari mavjud boʻlgan hollarda, oyoqlarning qiyshayishida, antropometrik nuqtalar orasidagi masofa 9 sm dan ortiq boʻlsa, nomzod yaroqsiz deb topiladi. 123. Boʻgʻimlar kasalliklari va biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklarida, kasallikning turgʻun remissiyasida, organlar faoliyati saqlanganligida, boʻgʻimlar va organlarning funksional holati aviatsiya kasbiy faoliyatini bajarishga monelik qilmasa, nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Turli etiologiyali qoʻl va oyoq nuqsonlari mavjud boʻlgan hollarda, ularning funksional saqlanganlik darajasi, kasbiy majburiyatlarni bajarish imkoniyati, havo kemasi boshqaruv elementlarini xavfsiz boshqarish qobiliyati inobatga olinadi. Munozarali holatlarda uchish trenajyorida tekshiruv oʻtkazilib, trenajyor instruktorining xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi. Oyoq panjasining yoʻqligida, shuningdek yurish, muvozanat, oyoq kiyim kiyish yoki boshqaruv pedalidan foydalanishni qiyinlashtiruvchi (yoki toʻsqinlik qiluvchi) tugʻma yoki orttirilgan deformatsiyalarda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 124. Xavfli oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Nomzodlar tibbiy muassasada (jarrohlik, kimyoterapiya, nur terapiyasi yoki ularning kombinatsiyasi orqali) toʻliq davolangandan soʻng residiv kuzatilmasa, bosh miyada metastaz aniqlanmasa, oʻsmaning umumlashuvi (generalizatsiyasi) qayd etilmasa va organizmning umumiy funksional holati turgʻun boʻlsa (ahamiyatga ega boʻlmagan oʻzgarishlarga yoʻl qoʻyilgan holda) davolash yakunlanganidan 6 oy oʻtgach tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Davolangan nomzodlarga cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi (ularga jarroh va onkolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi). Tibbiy xulosa chiqarishda quyidagilar hisobga olinadi: davolash kasallikning ilk bosqichida oʻtkazilganligi; keng qamrovli patomorfologik xulosa (oʻsmaning anatomik turi, morfologik xususiyatlari, regionar limfa tugunlari holati); davolashdan keyingi klinik dinamikasi (tana vazni, laborator koʻrsatkichlar, instrumental tekshiruv natijalari); davolashning asoratlari mavjud emasligi; residiv va metastazlar qayd etilmaganligi; gematologik koʻrsatkichlarning normada boʻlishi; organlar va tizimlar faoliyatining buzilish darajasi; nomzodning mehnatga layoqati va uchish paytida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish xavfi; kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish qobiliyati. 125. Rak in situ tashxisi boʻyicha patomorfologik xulosa olinganda, oʻsmaning joylashuvidan qatʼi nazar, oʻtkazilgan davolashning (operatsiya) turi va hajmiga koʻra, onkolog xulosasi va prognozi asosida nomzodlarga tibbiy xulosa berilishi, bunda quyidagi cheklangan yaroqlilik belgilanadi: tropik mamlakatlarda ishlashga yaroqsiz; faqat oʻzlashtirgan havo kemasida uchish ishiga yaroqli; aviatsiya kimyoviy ishlarida ishlashga yaroqsiz. Yomon sifatli eutireoid tugunli buqoq va tugunli mastopatiya aniqlanganda, onkolog maslahatiga koʻra komissiya oraligʻi davrida jarrohlik usuli bilan davolanish lozim. Xavfsiz (benign) oʻsmalarda oʻsma toʻliq olib tashlanganda, uning xavfsizligi laborator-patomorfologik tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, organlar funksiyalari saqlanganda, shuningdek jismoniy va ruhiy sogʻliq holati normada boʻlsa, nomzodlarga oʻqishga yoki uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 126. Xavfsiz oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan keyin jarrohlik amaliyotining hajmi, texnik murakkabligi va davolash natijalaridan kelib chiqib, oʻqishga yoki uchish ishiga ruxsat berish muddati jarroh koʻrigidan soʻng aniqlanadi. Maxsus kiyimlar, anjomlar yoki oyoq kiyim kiyishga toʻsqinlik qilmaydigan, kichik hajmdagi, oʻsishga moyil boʻlmagan xavfsiz oʻsmalarda (lipomatoz, soʻgalli va pigmentli nevuslar, dermoid kistalar, xondromalar) nomzodlar yaroqli deb hisoblanadi va ularga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Jarrohlik muolajasi oʻtkazilgan xavfsiz oʻsmalarda, oʻqishga yoki uchish ishiga qabul qilinayotgan barcha nomzodlar oʻsmaning gistologik tekshiruv natijalari hamda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotining tavsifini oʻz ichiga olgan tibbiy hujjatni (koʻchirma) jarrohga taqdim etadilar. Ushbu maʼlumotlar asosida tibbiy xulosa chiqariladi. 127. Oshqozon-ichak yoʻlida (ayniqsa, poliplar) va nafas olish organlarida xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlgan nomzodlarga mineral oʻgʻitlar bilan ishlashga yaroqli, biroq zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashga yaroqsizligi haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Oʻsmani davolash usuli uning joylashuviga koʻra onkolog yoki proktolog tomonidan belgilanadi. Lipoma va teriosti yogʻ qatlami xavfsiz oʻsmalari jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan soʻng, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach va shaxsiy koʻrik natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga ruxsat beriladi. Buyrakning kichik va oʻrtacha hajmdagi oddiy kistalarida, shuningdek bir yoki ikki tomonlama joylashgan sinusli kistalarda, klinik belgilarning (ogʻriq, arterial bosim oshishi, siydik tahlillarida oʻzgarishlar) mavjud emasligida nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladilar. Ular jarroh va urologning dispanser kuzatuviga olinadi, yilda 1-marta buyraklarning UZT tekshiruvi oʻtkaziladi. Katta hajmli buyrak kistalarida ixtisoslashtirilgan muassasada kistaning punksion davolash usuli qoʻllanadi. Asoratlar kuzatilmaganda nomzodga 2-3 haftadan keyin uchish ishiga ruxsat beriladi. Punksiya uchun koʻrsatmalar boʻlmagan hollarda, nomzod urologning tavsiyasi asosida dispanser kuzatuviga olinadi. 128. Qalqonsimon bezda 1 sm dan kichik tugunlar aniqlanganda, nomzodlar jarroh-endokrinolog tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi hamda ularga har 6 oyda UZT tekshiruvi va dispanser kuzatuvi belgilanadi. Birinchi marta 1 sm dan katta tugunlar aniqlanganda yoki tugunning 6 oy davomida 0,5 sm va undan koʻproq kattalashishi kuzatilganda, punksion biopciya oʻtkazilishi zarur. Qalqonsimon bezning yirik tugunlari (3 sm dan katta), shuningdek rak, adenoma aniqlangan hollarda, shaxslar jarrohlik usuli bilan davolanish lozim. Tugunli buqoq jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan keyin nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi masalasi jarroh va terapevt bilan birgalikda endokrinologning xulosasi va prognozi asosida aniqlanadi. Oʻsmaning yaxshi sifatli ekanligi tasdiqlanganda, operativ davolash zarur boʻlmaganda, shuningdek oʻsma bilan bogʻliq anatomik defektlar mavjud boʻlmasa, qalqonsimon bez funksiyasi buzilmagan boʻlsa, oʻsmaning oʻsishga moyilligi boʻlmasa, maxsus aviatsiya anjomlarini (kislorod niqobi) yoki oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtirmasa nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 129. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasi mavjud boʻlgan hollarda, oʻrtacha yoki kuchli ifodalangan simptomatik obstruksiya aniqlanganda, aviatsiya xodimlari uchish ishidan chetlatilishi, bunda ularga quyidagi tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim: transabdominal va transrektal exografiya; qon zardobida prostata spesifik antigeni (PSA) darajasini aniqlash; urolog tavsiyasiga koʻra qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar. Kam ifodalangan yoki yengil simptomlar boʻlganda va operativ davolashga koʻrsatma mavjud boʻlmaganda, urologning shaxsiy koʻrigi va xulosasi asosida aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Prostata bezining transuretral rezeksiyasi (TURP) oʻtkazilgan hollarda, jarrohlik amaliyotidan 6 oy oʻtgach obstruktiv simptomlar toʻliq va asoratlarsiz bartaraf etilganda, organlar funksiyasi saqlangan boʻlsa, urolog xulosasi asosida individual tartibda yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Tashqi jinsiy aʼzolarning oʻsmalari aniqlanganda, ularni jarrohlik yoʻli bilan olib tashlash masalasi urolog yoki ginekologning tavsiyasi asosida hal etiladi. 130. Simptomlarsiz kechuvchi bachadon miomasi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari dispanser kuzatuviga olinadi. Miomaning oʻsishi, yondosh aʼzolar funksiyasining buzilishi, bachadondan qon ketishi, ogʻriq sindromi mavjudligi yoki boshqa tibbiy koʻrsatmalar aniqlanganda, aviatsiya xodimlari operativ davolanishga yuboriladi. Jarrohlik amaliyotidan keyin yaroqsizlik muddati 4 oygacha etib belgilanadi. Uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklash masalasi hal etilganda jarrohlik amaliyotining turi, asoratlarning mavjud emasligi, sogʻliq holatining tiklanganligi, aʼzolar funksiyasining saqlanganligi, kasbiy vazifalarni bajarish chogʻida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi omillarning mavjud emasligi, tekshiruv natijalarining normada ekanligi hamda ginekolog xulosasi inobatga olingan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 131. Nomzodlarda koʻkrak oraligʻi, plevra, bronx ichidagi va bronxdan tashqari joylashgan oʻpkaning yaxshi sifatli oʻsmalari operativ davolanganidan keyin 6 oy oʻtgach, nomzodning umumiy sogʻligʻi tiklanganda, torakotomiyadan keyingi koʻkrak qafasi deformatsiyasi mavjud boʻlmaganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlarda qoʻpol anatomik nuqsonlar aniqlanmaganda, tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarida buzilishlar kuzatilmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda har bir navbatdagi tibbiy koʻrikda spirografiya hamda koʻkrak qafasi aʼzolarining rentgenografiyasidan oʻtkaziladi. 132. Nomzodda tashqi nafas olish funksiyasining yaqqol buzilishlari, uyqudagi obstruktiv apnoe sindromi mavjud boʻlganda, shuningdek kasalliklar, rivojlanish nuqsonlari yoki jarohatlar sababli koʻkrak qafasi aʼzolarida yirik jarrohlik amaliyotlari oʻtkazilganda, shu jumladan pulmonektomiya holatlarida, u uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Nomzodda jarrohlik yoʻli bilan davolash oʻtkazilganda, u toʻliq davolanib, sogʻligʻi tiklangandan soʻng tashqi nafas olish funksiyasi yetarli darajada tiklanganda, Tiffno indeksi kamida 60 foizni tashkil etganda hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, jarroh va terapevt xulosalari asosida uchish ishiga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. Nomzodda jarrohlik yoʻli bilan davolashni talab etuvchi patologiyalar yoki nuqsonlar mavjud boʻlganda, oʻpkaning qoldiq funksional hajmi, yurak-qon tomir tizimining funksional holati, koʻkrak qafasi aʼzolarining siljish ehtimoli, uchish davomida bosim tafovuti taʼsirida ogʻir asoratlar rivojlanish xavfi hamda umumiy prognoz inobatga olingan holda uning sogʻligʻi holati baholanadi va tibbiy xulosa chiqariladi. 133. Nomzodda koʻkrak devori va oʻpka toʻqimasida yirik tomirlar hamda yurakdan uzoqda joylashgan yot jismlar mavjud boʻlganda, klinik belgilar aniqlanmasa va tashqi nafas olish funksiyasi koʻrsatkichlari qoniqarli boʻlsa, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Spontan pnevmotoraks holatlarida tibbiy xulosa chiqarishda klinik sogʻayish bilan bir qatorda residiv xavfi ham inobatga olinadi. Nomzodda birinchi marta spontan pnevmotoraks kuzatilgandan keyin klinik sogʻayish holati qayd etilib, tibbiy tekshiruvlar natijasida bullez emfizema yoki nafas olish aʼzolari funksiyasining boshqa buzilishlari aniqlanmaganda, unga nisbatan individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Nomzodda spontan pnevmotoraks qayta kuzatilganda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish holati mavjud boʻlganda, maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, unga nisbatan individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 134. Nomzodning ichki aʼzolar shikastlanmaganda, koʻkrak qafasiga kirib borgan yaralanishlarda toʻliq sogʻaygandan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalariga koʻra unga uchish ishiga yaroqlilik masalasi hal etiladi. OʻSOK remissiya turgʻunligida tashqi nafas olish funksiyasi saqlanganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Tashqi nafas olish funksiyasining yengil darajadagi buzilishlarida, OFV1 va JEL koʻrsatkichlari 70 foizdan kam boʻlmaganda hamda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar (TML) qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi, bunda nomzod jarroh dispanser kuzatuviga olinishi hamda har bir navbatdagi koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari qayta tekshirilishi kerak. Sarkoidozning oʻtkir fazasida nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Kasallikdan keyin kamida 6 oy oʻtgach, remissiyaning turgʻunligida, tashqi nafas olish funksiyasi saqlanganda, dori vositalari va boshqa davolash usullari toʻliq toʻxtatilganda, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar (TML) qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Bunda nomzod jarroh dispanser kuzatuviga olinadi hamda har bir navbatdagi koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari qayta tekshiriladi. Qisilishga moyil boʻlgan yoki qiziloʻngach hamda oshqozon faoliyatida funksional buzilishlarni keltirib chiqaruvchi, shuningdek reflyuks-ezofagit asorati bilan kechuvchi diafragmal churralar mavjud boʻlganda, nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolash ijobiy natija berganda, 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, nomzodda toʻliq sogʻayish holati mavjud boʻlsa hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, uning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. 135. Divertikul jarrohlik yoʻli bilan davolangan va davolash ijobiy natija berganda, nomzodning kasbiy yaroqliligi masalasi koʻrib chiqiladi. Qiziloʻngach (ezofagoskopiya va boshqa tekshiruvlar), tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarining chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlari natijasida aʼzolar funksiyalarida buzilishlar va divertikul residivi aniqlanmaganda, nomzodga nisbatan individual tartibda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Operativ davolanishni talab qilmaydigan qiziloʻngach divertikullarida nomzodlarga nisbatan individual tartibda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qiziloʻngach venalarining varikoz kengayishi aniqlanganda, uning etiologiyasi va klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, barcha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Bunda nomzodlar qayta oʻqishga yoki kasbiy faoliyatga tiklanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Qiziloʻngachning chandiqli stenozi sababli oʻtkazilgan qiziloʻngach plastikasi hamda funksional kasalliklar tufayli bajarilgan plastikali ezofagokardiomiotomiya kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin tekshiruvlar natijalari, kasbiy faoliyatni xavfsiz bajarish imkoniyati va boshqa tegishli omillar hisobga olingan holda, jarrohning xulosasi va prognozi asosida nomzodga uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda hal etiladi. Reflyuks-ezofagit mavjud boʻlmaganda va diafragmaning qiziloʻngach teshigi churrasi bilan bogʻliq boʻlmaganda qiziloʻngach-oshqozon birikmasi yetishmovchiligi mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqli hisoblanadilar. 136. Qorin boʻshligʻi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodlar jarrohga tashxis, jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgan sana, uning toʻliq bayonnomasi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, jarrohlik amaliyotining preparatning patomorfologik tekshiruvi natijalari hamda boshqa tegishli maʼlumotlar koʻrsatilgan kasallik tarixidan koʻchirmani TUKga taqdim etadi. Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda, nomzod toʻliq sogʻayganda, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, kasbiy majburiyatlarni bajarish jarayonida xavf omillari aniqlanmaganda, aʼzolar funksiyasi saqlanganda, gastroenterologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, tegishli mutaxassislarning xulosasi va prognozi asosida uning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik aniqlanadi. Jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (pnevmoniya yoki tromboflebit) mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek splenektomiya oʻtkazilganda yoki qorin boʻshligʻi aʼzolarining koʻp sonli shikastlanishi sababli laparotomiya bajarilganda, nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik muddati individual tartibda aniqlanadi. Simptomlarsiz kechuvchi, bitta yirik konkrement mavjud boʻlgan xolesistolitiaz holatlarida komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. 137. Oshqozon va 12 barmoqli ichakning yara kasalligi hamda uning asoratlari (residiv, qon ketishi, perforatsiya, penetratsiya) davolangandan soʻng endoskopik tekshiruv natijasida yaraning bitgani tasdiqlanib, dori vositalarini qabul qilish zaruriyati boʻlmaganda, 8 hafta oʻtgach nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda nomzodlarga har 6 oyda EFGDS tekshiruvi, gemoglobin miqdorini aniqlash uchun qon tahlili hamda gastroenterolog maslahati oʻtkazish belgilanadi. Tizimli kasalliklar sababli oʻtkazilgan xolesistektomiya yoki splenektomiyadan keyin tibbiy xulosa jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda chiqariladi. Tibbiy xulosa chiqarishda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfi, parhezga rioya qilingan taqdirda simptomlarning yoʻqligi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolash zaruriyatining mavjud emasligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi hamda kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi omillarning yoʻqligi hisobga olinadi. Tibbiy xulosaning amal qilish muddatiga cheklovlar qoʻyiladi. Yaroqli deb topilgan aviatsiya xodimlari 3 yil davomida jarrohning dispanser kuzatuvida boʻlishi kerak. Chov, son, diafragma, kindik va qorin oq chizigʻi churralari aniqlanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa yoki churraning qisilish xavfi mavjud boʻlsa, jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, nomzodning uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. Agar churraning qisilish xavfi boʻlmasa hamda ogʻriq sindromi kuzatilmasa, komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Bunda nomzodga cheklovlar (OML) qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi (oʻqishga yaroqli) mumkin. Jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortgan nomzod uchish ishiga yoki (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 138. Katta boʻlmagan, fiziologik halqa chegarasidagi kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zoʻriqish yoki kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasi kengayishi aniqlanganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli hisoblanadi. Surunkali kolitlarda remissiya turgʻun boʻlganda, doimiy dori vositalarini qabul qilish zaruriyati mavjud boʻlmaganda, asoratlar kuzatilmaganda hamda sogʻliq holati barqaror ijobiy boʻlganda, nomzodga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda 3 yil muddatga TML cheklovi qoʻllaniladi. Kron kasalligida va yarali kolitlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Kuchli ifodalangan klinik koʻrinishlar bilan kechuvchi qorin parda bitishmalarida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Klinik belgilar bilan namoyon boʻlmagan dolixosigma mavjud boʻlsa, nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Ayollarning kichik chanoq aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin tibbiy xulosa ginekolog maslahati asosida jarroh tomonidan chiqariladi. Radikal jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodga 2 oydan 3 oygacha muddatga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asoratlari boʻlmagan gisterektomiyadan keyin 3 oy oʻtgach, jismoniy va ruhiy holati normada boʻlgan hamda aʼzolar funksiyasi saqlangan taqdirda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi. Endoskopik, shu jumladan laparoskopik jarrohlik amaliyotlaridan keyin 1 yarim oydan 2 oygacha muddat oʻtgach nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi. Nomzodning sogʻligi toʻliq tiklanganda, kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi kasallik asoratlari mavjud boʻlmaganda hamda mutaxassislarning ijobiy prognozi mavjud boʻlganda, vakolatli organning tibbiy ekspertlari yaroqsizlik muddatlarini individual tartibda qisqartirishiga yoʻl qoʻyiladi. 139. Toʻgʻri ichak va pararektal biriktiruvchi toʻqimalar kasalliklari tez-tez xurujlar bilan kechganda, yaqqol ifodalangan klinik belgilar mavjud boʻlganda, anus torayishi, aʼzolar funksiyalarining buzilishi, oqma yaralar yoki boshqa patologik holatlar aniqlanganda, nomzodni terapevtik yoki jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Tavciya etilgan davolash usullaridan bosh tortgan nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, shikoyatlar va klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, turgʻun remissiya holati kuzatilganda, jarrohlik yarasi asoratlarsiz toʻliq bitganda, tibbiy tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, ich kelishi meʼyorlashganda hamda funksiyalar tiklanganda, nomzodga uchish ishiga, oʻqishga esa individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda nomzodlarga 2 yil davomida har 6 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra proktolog maslahati oʻtkaziladi. Kasallik zoʻrayishi va funksional buzilishlar kuzatilmaganda, toʻgʻri ichak tushishining boshlangʻich shakllarida nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Chot sohasining kondilomatozida nomzodning uchish ishiga yaroqliligi dermatovenerolog maslahati asosida aniqlanadi. 140. Aorta anevrizmasi tashxisini aniqlash maqsadida aviatsiya xodimlarida transtorakal exokardiografiya, magnit-rezonans tomografiya yoki magnit-rezonans angiografiya oʻtkaziladi, zarur hollarda aortografiya ham amalga oshiriladi. Aortaning ichki diametri 4,0 sm dan katta, biroq 5,0 sm dan kichik boʻlganda, nomzodga TML cheklovi qoʻllangan holda 6 oygacha muddatga tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi. Aorta diametri 5,0 sm dan katta boʻlgan hollarda nomzod uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi. Jarrohlik amaliyotidan keyin prognoz inobatga olingan holda, operativ davolash ijobiy natija berganda, xavf darajasi minimal boʻlganda hamda koronar arteriya kasalligi mavjud boʻlmaganda, nomzodga TML cheklovi hamda faqat koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida uchish cheklovi qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Yaroqli deb topilgan nomzodlar doimiy ravishda jarrohning dispanser kuzatuvida boʻladi va har 3 oyda nazorat tekshiruvlaridan oʻtkaziladi. Nomzodda periferik tomirlar kasalliklari aniqlanganda, bosh miya hamda yurak-qon tomir tizimi chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi. Koronar tomirlar bilan bogʻliq patologiyalarni aniqlash maqsadida farmakologik yuklama testi hamda talliy izotopi yordamida miokard perfuziyasini vizualizatsiya qilish tekshiruvi oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi. 141. Endarteriit va obliteratsiyalovchi ateroskleroz holatlarida kasallikning bosqichi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari inobatga olingan holda nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. Arteriyalarning obliteratsiyalovchi kasalliklarida trofik buzilishlar va ogʻriq sindromi mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Chuqur venalar trombozida antikoagulyant dori vositalari (varfarin, ksarelto va pradaksa) bilan davolash 3 oydan 6 oygacha davom etishi mumkinligini inobatga olib, mazkur dori vositalarini qabul qilish toʻliq toʻxtatilganidan keyin kamida 1 hafta oʻtgach nomzodning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. Oyoq va qoʻllarning magistral arteriyalari hamda arteriovenoz anevrizmalarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin agar davolash natijasi ijobiy boʻlsa, qoʻl-oyoqlarda qon aylanishi buzilishlari kuzatilmasa va qon aylanishining kompensatsiyalanganligi funksional tekshiruvlar bilan tasdiqlansa, nomzodga tegishli cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qon aylanishi buzilishining klinik belgilari kuzatilmaganda, biroq funksional tekshiruvlar natijalariga koʻra qon aylanishi normada boʻlmaganda, nomzodga davolanish tavsiya etiladi. Davolanish yakunlangandan soʻng angiojarrohning xulosasi va prognozi inobatga olingan holda nomzodning yaroqliligi aniqlanadi, zarur hollarda esa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 142. Magistral va periferik tomirlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin agar funksiyaning vaqtincha buzilishi kuzatilsa hamda reabilitatsiya va mehnat qobiliyatini tiklash uchun 1 oydan ortiq muddat talab etilsa, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Venalarning varikoz kengayishida qon aylanishining dekompensatsiyasi, trofik buzilishlar, tugunlar ustidagi terining yupqalashishi hamda tomir yorilishi xavfi mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Oyoq venalarining varikoz kengayishi jarrohlik yoʻli bilan davolanganda va davolash asoratlarsiz ijobiy natija berganda 3 hafta oʻtgach, angiojarrohning xulosasi va prognozi inobatga olingan holda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi. 143. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga venalarning varikoz kengayishining faqat kompensatsiyalangan A darajasi mavjud boʻlgan taqdirda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Surunkali venoz yetishmovchilik kuzatilmaydigan teri osti yoki chuqur venalarning oʻtkir tromboflebiti, shuningdek Mondor kasalligi aniqlanganda, nomzod vaqtincha uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Kasallikning oʻtkir belgilari yoʻqolganda, vena boʻylab infiltrat soʻrilganda, qonning umumiy tahlili hamda koagulogramma koʻrsatkichlari normada boʻlganda, angijarroh xulosasi asosida jarroh tomonidan nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi hamda dispanser kuzatuvi belgilanadi. Limfa tugunlari shikastlanganda aviatsiya xodimlari tegishli mutaxassislar koʻrigidan oʻtkazilishi zarur. Limfa tugunlari tuberkulyozida, toʻliq klinik sogʻayish kuzatilganda va tuberkulyozga qarshi dispanser nazoratidan chiqarilgandan keyin yoki uchinchi guruhga oʻtkazilganda, aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatiga qayta tiklanish masalasi ftiziatr bilan birgalikda koʻrib chiqiladi. Limfa tugunlari tuberkulyozi va aktinomikozini oʻtkazgan uchuvchilar aviatsiya kimyoviy ishlarida uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Nomozdda varikotsele boʻyicha jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan keyin mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, jarroh koʻrigi asosida unga uchish ishiga ruxsat beriladi. 144. Oyoq-qoʻl tomirlarining trombangiiti va aortoarteriitida, obliteratsiyalovchi aterosklerozning III-IV bosqichlarida, surunkali venoz yetishmovchilik bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalliklarida, fil oyoqlilikning II — IV darajalarida, angiotrofonevrozlarning II-III bosqichlarida, shuningdek urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining III darajasida nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Ogʻriq sindromi va funksional buzilishlar bilan kechuvchi urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishida nomzodga jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Davolash ijobiy natija bergan taqdirda yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. Urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining I darajasida, venalar konglomerati kam ifodalanganda va qorin mushaklari taranglashganda uning sezilarli kuchayishi kuzatilmaganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi. Urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining II va III darajalarida nomzod oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. 145. Nomzodlarda siydik-tanosil tizimi kasalliklari, rivojlanish anomaliyalari yoki shikastlanishlari bilan bogʻliq boʻlganda, tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan I va II darajali nefroptozda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi, biroq uchuvchilikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. III darajali nefroptozda nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Birlamchi gidronefrozda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Jarrohlik yoʻli bilan muvaffaqiyatli davolangan aviatsiya xodimlari gidronefrotik transformatsiya toʻliq bartaraf etilganda va buyraklar funksiyasi yaxshi saqlanganda, ular uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Ikkilamchi gidronefrozda gidronefrotik transformatsiya sabablari bartaraf etilganda, uning qayta rivojlanishi kuzatilmaganda hamda buyraklar funksiyasining oʻrtacha yoki ogʻir darajadagi buzilishlari aniqlanmaganda, aviatsiya xodimlariga cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 146. Tugʻma ravishda bitta buyrakning yoʻqligida yoki nefrektomiyadan keyin buyrak funksiyasining saqlanganlik darajasi inobatga olingan holda, nomzodga nisbatan tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. Moyakni olib tashlash boʻyicha jarrohlik amaliyotini, jumladan moyakning qorin boʻshligʻida ushlanib qolishi yoki ektopiyasi sababli oʻtkazgan, shuningdek boshcha gipospadiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb hisoblanadi. Kriptorxizmda moyakni tushirish bilan bogʻliq jarrohlik amaliyotidan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, kamida 3 hafta oʻtgach nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi. Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasida, jarrohlik yoʻli bilan davolashga koʻrsatmalar mavjud boʻlmaganda va funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzodga uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi simptomatik obstruksiya bilan kechganda esa, nomzod vaqtincha yaroqsiz deb topiladi. 147. Urologik kasalliklar yoki ular sababli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodning xizmatga (yoki faoliyatga) yaroqliligi quyidagi shartlar bajarilganda aniqlanadi: tegishli mutaxassis tomonidan individual tartibda ishlab chiqilgan antibakterial terapiyaga idiotsinkratik reaksiyaning mavjud emasligi; aktiv davolash bosqichi boshlanganidan keyin gemodinamik holatning toʻliq barqarorlashganligi; kamida 14 kun davomida individual antibakterial davolash kursi oʻtkazilganligi (ayollarda uchraydigan oddiy sistit holatlari bundan mustasno); takroriy oʻtkazilgan bakteriologik ekmalar natijalarida patogen mikroorganizmlar aniqlanmaganligi; infeksiya asoratlar mavjud emasligi; urologik tekshiruvlar natijasida anatomik yoki boshqa patologik oʻzgarishlarning aniqlanmaganligi; siydik chiqarish tizimi organlari funksiyalarining saqlanganligi. Mazkur shartlar bajarilganda nomzodning yaroqliligi urolog shifokorining xulosasi va tibbiy prognozi asosida belgilanadi. 148. Residiv ehtimoli yuqori boʻlganda, simptomlari tez rivojlanadigan hamda siydik yoʻllari infeksiyasi bilan kechuvchi urologik kasalliklar aniqlanganda nomzodlar uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. Toʻliq davolanish oʻtkazilib, klinik va laborator tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi tibbiy xulosa asosida qayta koʻrib chiqiladi. 149. Asoratlarsiz kechuvchi oddiy sistit aniqlanganda ayollar 5 kun muddatga uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. Buyraklar va siydik-tanosil tizimi organlarining sil kasalligining faol shakli aniqlanganda nomzod uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi. Kasallik toʻliq davolanib, sogʻayish tasdiqlangandan hamda organlar funksiyasi saqlangan taqdirda nomzodning yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqilishiga yoʻl qoʻyiladi. 150. Siydik tutolmaslik (doimiy, stress bilan bogʻliq, urgent yoki siydik pufagining toʻlib ketishi bilan bogʻliq shakllari) aniqlanganda yakuniy tashxis qoʻyilgunga qadar hamda toʻliq davolanish davrida aviatsiya xodimlari uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. Kasallik toʻliq davolanib, uni keltirib chiqaruvchi sabablar bartaraf etilganda uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. 151. Oʻtkir glomerulonefrit yoki pielonefrit aniqlanganda aviatsiya xodimlari 3 oydan 6 oygacha muddatga uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. Toʻliq sogʻayish tasdiqlangandan keyin, kasallik simptomlarining namoyon boʻlish darajasi, remissiyaning turgʻunligi, infeksiyaning bartaraf etilganligi hamda boshqa klinik mezonlar hisobga olingan holda uchish ishiga yaroqlilik masalasi tibbiy xulosa asosida aniqlanadi. Tibbiy xulosa chiqarishda TML va OML ekspluatatsiya cheklovlari qoʻllaniladi. Mazkur aviatsiya xodimlarini tibbiy kuzatuv maqsadida har 3 oyda qondagi kreatinin miqdori, umumiy peshob tahlili va zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Kasallik remissiya bosqichida quyidagi holatlar aniqlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi: arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori boʻlsa; proteinuriya 2-3 g/l yoki undan yuqori boʻlsa; buyrak yetishmovchiligining klinik belgilari mavjud boʻlsa; qondagi kreatinin miqdori 150 — 200 mkmol/l yoki undan yuqori boʻlsa. 152. Buyrakdan yakka tosh chiqqanda, jarrohlik yoʻli bilan tosh olib tashlanganda yoki konkrementlarning koʻchishi sababli buyrak sanchigʻi kuzatilganda, nomzodlarga toʻliq davolanishdan soʻng navbatdan tashqari tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik natijalari quyidagi mezonlarga mos boʻlgan taqdirda: umumiy tibbiy tekshiruv natijalari normada boʻlsa; umumiy peshob tahlili va sutkalik peshob tahlillari normada boʻlsa; peshob bakteriologik ekmasida mikroorganizmlar aniqlanmasa; konkrement turi aniqlangan boʻlsa; ogʻriq sindromi mavjud boʻlmasa; buyraklar funksiyasi yaxshi saqlangan boʻlsa, ikki tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilariga 3 yil muddatga OML ekspluatatsion cheklovi qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Buyrakdagi tosh kasalligi residiv qilganda, tijorat aviatsiyasi uchuvchilariga “faqat ikkinchi uchuvchi bilan uchish” yoki “faqat ikkinchi uchuvchi mavjudligida uchish” kabi ekspluatatsion cheklovlar qoʻllanishi mumkin. Bunday shaxslarga har 6 oyda urolog mutaxassisining dispanser kuzatuvi doimiy ravishda belgilanadi. Bir tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilari toʻliq davolanib, sogʻayganidan keyin hamda barcha tibbiy tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Mazkur shaxslarga ham har 6 oyda urolog dispanser kuzatuvi belgilanadi. 153. Buyrak va peshob chiqarish yoʻllarida mikrolitlar aniqlanishi, oʻz-oʻzidan, peshob tosh kasalligi tashxisini qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. Buyrak va peshob yoʻllarida morfologik hamda funksional oʻzgarishlar aniqlanmaganda, aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Asoratlarsiz kechgan ekstrakorporal litotripsiya yoki teri orqali litotomiya oʻtkazilgandan keyin aviatsiya xodimlarining uchish ishiga yaroqliligi kamida 1 oy oʻtgach, klinik, laborator va instrumental tekshiruvlar natijalari asosida aniqlanadi. Buyrak kosachasi divertikulida, buyrak parenximasida yoki kista ichida joylashgan, klinik belgilarsiz kechuvchi hamda mehnat qobiliyatining toʻsatdan yoʻqolishiga olib kelmaydigan toshlar mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlarining uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda aniqlanadi. 154. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiladigan teri-tanosil kasalliklari aniqlanmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Surunkali, qaytalanuvchi ekzema aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Ekzemaning yengil shakllarida, shuningdek teri zamburugʻli shikastlanishlari, parazitar kasalliklar (leyshmanioz, qoʻtir), piodermiya hamda boshqa teri-tanosil kasalliklarining oʻtkir bosqichida nomzodlar davolanishi zarur. Davolanish yakunlanib, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda sogʻayish tasdiqlangandan keyin dermatolog mutaxassisning xulosasi va prognozi asosida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Ixtioz va tangachali temiratkining (psoriazning) chegaralanganda va yengil shakllarida, nomzodning umumiy sogʻligʻi qoniqarli boʻlganda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Teri va teri osti biriktiruvchi toʻqima kasalliklarining keng tarqalgan shakllari, davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan holatlarda, shuningdek surunkali ogʻir kechuvchi shakllari aniqlanganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Virusli gepatit yoki gemorragik bezgak kasalliklari oʻtkazilgandan keyin nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi kamida 3 — 6 oy oʻtgach, organlar funksiyalari saqlanganligi, tekshiruv natijalari normada ekanligi hamda sogʻligʻi tiklanganligi tasdiqlangan taqdirda, tegishli mutaxassis shifokorning xulosasi va prognozi asosida aniqlanadi. Aviatsiya kimyoviy ishlari bilan bogʻliq uchuvchilikka 12 oydan keyin ruxsat etiladi,(mineral oʻgʻitlar bilan ishlash bundan mustasno). 155. OITS kasalligi tashxisi aniqlanganda barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi hamda bu haqda tibbiy xulosa chiqariladi. Nomzodlarda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar yoki yuqumli teri kasalliklari aniqlanganda yoxud ulardan shubha qilinganda ular teri-tanosil kasalliklari dispanserida majburiy tartibda tekshiruvdan oʻtkazilishi va davolanishi lozim. Tashxis tasdiqlanib, kasallik toʻliq davolangandan, klinik, laborator va instrumental tekshiruv natijalari normada boʻlgandan keyin nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi dermatovenerolog mutaxassisning xulosasi va prognozi asosida aniqlanadi. 156. Quyidagi holatlar aniqlanganda barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: funksional buzilishlar va ogʻriq sindromi bilan kechuvchi anatomik defektlarning asoratlari mavjud boʻlgan surunkali ginekologik kasalliklarda; yalligʻlanish jarayonlarining yilda 3-martadan ortiq retsidivlarida; qin devori va bachadonning III darajali pastga tushishida; siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralarida; orqa chiqaruv yoʻli sfinkteri funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi chotning yirtilishida; bachadonning notoʻgʻri joylashuvi yoki yetilmaganligida; ikki shoxli bachadon mavjud boʻlib, funksional buzilishlar (bachadondan qon ketishi, ogʻriq) kuzatilganda. 157. Surunkali ginekologik kasalliklarning oʻtkir bosqichida nomzodlar davolanishi lozim. Davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, sogʻayish tasdiqlangandan keyin nomzodlar uchish ishiga ruxsat etiladi hamda remissiyaning turgʻunligini aniqlash maqsadida ularga 2 hayz davri davomida ginekolog mutaxassisining tibbiy kuzatuvi belgilanadi. 158. Quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi: kichik tos sohasida ogʻriq sindromisiz kechuvchi chandiqli bitishmalar; funksional buzilishlarsiz bachadon, tuxumdon yoki fallopiy naylarining tugʻma yoʻqligi; qinning atreziyasi; bepushtlik. 159. Bachadon boʻyni kasalliklarida (endotservitsit, eroziya, ektropion eroziyasi), shuningdek trixomonad kolpiti va trixomoniaz aniqlanganda nomzodlar 3 haftagacha muddatga davolanish uchun uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. Funksional buzilishlarsiz qin devori va bachadonning I-II darajali pastga tushishi aniqlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi hamda ularga ginekolog mutaxassisining dispanser kuzatuvi belgilanadi. Siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralari jarrohlik usuli bilan davolangandan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi. 160. Ayollar jinsiy organlarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin asoratlar boʻlmaganda va organlar funksiyalari saqlanganda, aviatsiya xodimining uchish ishiga qayta tiklanish masalasi quyidagi muddatlardan keyin koʻrib chiqiladi: laparotomiya operatsiyalaridan keyin — kamida 2 oy oʻtgach; laparoskopik operatsiyalardan keyin — 4 — 6 hafta oʻtgach; total gisterektomiyadan keyin — kamida 6 oy oʻtgach. Mazkur hollarda postovariektomik, klimakterik va predmenstrual sindromlar, shuningdek ruhiy-emotsional buzilishlar va vegetativ disfunksiya mavjudligi hamda ularning ifodalanish darajasi hisobga olinadi. Ayollar jinsiy organlarida diametri 5 sm dan katta kista yoki yaxshi sifatli oʻsmalar aniqlanganda aviatsiya xodimlari jarrohlik davolanish uchun uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. Davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, ginekolog-jarrohning xulosasi asosida aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqlilik masalasi aniqlanadi. 161. Klinik belgilarsiz kechuvchi, funksional buzilishlar bilan kechmaydigan kichik hajmdagi bachadon miomasi, endometrioz hamda diametri 5 sm dan oshmaydigan endometriy va follikulyar kistalar aniqlanganda aviatsiya xodimi uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi. 162. Tuxumdonlar disfunksiyasi mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlari uchish ishidan chetlatilmagan holda tekshiruvdan oʻtkazilishi hamda davolanishi mumkin. Ushbu holatda uchish ishiga yaroqlilik endokrinolog va ginekolog-endokrinolog mutaxassislarining xulosalari hamda kasallik prognozi hisobga olingan holda belgilanadi. 163. Bachadondan disfunksional qon ketishida aviatsiya xodimlari davolanishi lozim. Birlamchi algomenoreya va dismenoreyada uchish ishiga yaroqlilik klinik belgilarning ifodalanish darajasi, davomiyligi, funksional majburiyatlarni bajarish imkoniyati hamda boshqa tibbiy mezonlar hisobga olingan holda, ginekolog mutaxassisining xulosasiga koʻra individual tartibda aniqlanadi. Ikkilamchi dismenoreyada uchish ishiga yaroqlilik har tomonlama tekshiruv natijalari, mutaxassislar xulosalari va kasallik prognozi asosida belgilanadi. Hayz koʻrish davrida aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi va uchish ishidan 3 kungacha chetlatiladi. 164. Quyidagi holatlarda aviatsiya xodimlari jarrohlik usuli bilan davolanishga yuboriladi: hajmi 12 haftalik homiladorlik muddatiga teng yoki undan katta boʻlgan bachadon miomasi mavjud boʻlganda; mioma tugunining shilliq ostida joylashuvi aniqlanganda; mioma tugunining sentripetal oʻsishi kuzatilganda; mioma tugunining qin tomonga joylashuvi aniqlanganda; bachadondan qon ketish kuzatilganda; tugunda modda almashinuvi buzilishi belgilari mavjud boʻlganda; ikkilamchi anemiya rivojlanganda; yondosh organlar funksiyasining buzilishiga olib keluvchi holatlar mavjud boʻlganda; peshob chiqarish obstruksiyasi yoki oʻtkir peshob tutilishi xavfi mavjud boʻlganda. 165. Ichki endometrioz klinik belgilar bilan kechganda va anemiya bilan asoratlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi. Ogʻriq sindromisiz kechuvchi, klinik belgilarsiz yoki kam ifodalangan tashqi genital endometriozda aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda belgilanadi. 166. Tuxumdonlarning funksional kistalari retsidivga moyil boʻlganda, shuningdek follikulyar yoki lyuteinli kistalar 1 yil davomida 2-martadan ortiq kuzatilganda, aviatsiya xodimiga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Bachadon boʻynining tugʻma eroziyasi, ektropioni yoki ektopiyasi uchish ishidan chetlatish uchun asos hisoblanmaydi. Bachadon boʻynining IA darajali intraepitelial saratoni boʻlganda, organ saqlovchi jarrohlik amaliyotidan keyin tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa hamda onkologning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda belgilanadi. 167. Homiladorlik aniqlanganda aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Aviatsiya xodimlarini homiladorlik sababli uchish ishidan chetlatish hamda tugʻruqdan keyin uchish ishiga ruxsat berish akusher-ginekologning xulosasiga asosan jarroh tomonidan amalga oshiriladi. Sunʼiy abort (homilani vakuum-aspiratsiya yoki dilatatsiya yoʻli bilan chiqarib tashlash) hamda kyuretaj oʻtkazilgandan keyin kamida 2 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda va aviatsiya xodimlarining umumiy sogʻliq holati normada boʻlganda, shuningdek homiladorlik muddati bilan bogʻliq asoratlar (qon ketishi, kichik tos aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklari, peritonit va septik holatlar) mavjud emasligi yoki ularning rivojlanish xavfi baholangandan soʻng akusher-ginekologning xulosasi va prognozi asosida jarroh tomonidan ularga uchish ishiga ruxsat beriladi. Istalgan homiladorlikda vaqtidan ilgari homila tushishi holatlarida uchish ishiga yaroqlilik masalasi abortdan keyingi ruhiy holat, umumiy klinik ahvol, oʻtkazilgan davolash natijalari hamda akusher-ginekologning xulosasi hisobga olingan holda individual tartibda aniqlanadi. 168. Nomzodlarda tegishli guvohnoma va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan huquqlarni xavfsiz amalga oshirishga monelik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, anomaliyalar, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, shuningdek koʻz va uning qoʻshimcha apparati jarohatlari, koʻrish organlarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar hamda koʻrish funksiyasining buzilishlari boʻlmasligi kerak. Nomzodlarning koʻrish maydoni, koʻz ichki bosimi, binokulyar koʻrish funksiyasi va ranglarni ajratish qobiliyati normada boʻlishi yoxud oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlishi zarur. Nomzodlar koʻzda har qanday jarrohlik davolash usuli qoʻllanishidan oldin, jarrohlik amaliyotlari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan asoratlar, uchish ishiga yaroqsizlikka olib kelishi ehtimoli mavjud boʻlgan omillar, shuningdek uchish ishiga qayta tiklanish muddatlari toʻgʻrisida oftalmolog mutaxassis bilan maslahatdan oʻtishi lozim. 169. Nomzodning kasbiy vazifa va majburiyatlarini xavfsiz bajarishiga monelik qiluvchi quyidagi koʻz kasalliklari, nuqsonlari, jarohatlari va patologik holatlari mavjud boʻlganda ular uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: koʻzning himoya funksiyasini buzuvchi qovoqlar funksional buzilishlari; qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib ketishi; koʻrish maydoni buzilishiga olib keluvchi ptoz, qovoq va koʻz mushaklarining falaji, shu jumladan ektropion va entropion; qovoq funksiyasini buzuvchi katta hajmli yoyilgan oʻsmalar; koʻrish funksiyasining buzilishiga olib keluvchi residivlanuvchi keratit, shox parda yarasi, degeneratsiyasi, chandiqlari, yalligʻlanishlari va vaskulyarizatsiyasi; funksional buzilish bilan kechuvchi turli etiologiyali keratitlar; keratokonus; koʻzning rangdor pardasi yoki tomir pardasi kolobomasi; asoratlar bilan kechuvchi uveitlar; koʻzning doimiy yoshlanishiga sabab boʻluvchi koʻz yoshi nuqtalarining notoʻgʻri joylashuvi; koʻz yoshi yoʻllarining torayishi yoki obstruksiyasi; koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi yoki jarohatli shikastlanishlari; pigmentli retinopatiya bilan kechuvchi yoki usiz kuzatiluvchi toʻr pardaning barcha turdagi tapetoretinal degeneratsiyalari; toʻr pardaning koʻchishi yoki retinoshizis; sariq dogʻ (makula) sohasining har qanday etiologiyali buzilishlari; har qanday etiologiyali retrobulbar nevrit; patologik nistagm; koʻrish nervi atrofiyasi; koʻz qorachigʻining meʼyoriy reflekslari yoʻqolishi; koʻrish oʻtkirligi yoki koʻrish maydoniga salbiy taʼsir qiluvchi va koʻrlikka olib keluvchi katarakta; bir tomonlama yoki ikki tomonlama afakiya; koʻz gavharining toʻliq yoki qisman siljishi; koʻz, uning qoʻshimcha apparati yoki koʻz kosasining xavfli oʻsmalari; koʻz olmasi harakatini qiyinlashtiruvchi yoki koʻz kosasining burun yondosh boʻshliqlari yoxud bosh chanogʻi boʻshligʻi bilan anatomik bogʻliqligini buzuvchi koʻz kosasi sinishlari; koʻz ichidagi yot jismlar; tungi koʻrlik (niktalopiya); koʻrish tizimining buzilishiga olib keluvchi boshqa jarohatlar va kasalliklar. Koʻz kasalliklari va jarohatlari davolangandan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, atroflicha va puxta oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari qoniqarli boʻlsa, koʻrish funksiyasi kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, koʻrish maydoni buzilishlari mavjud boʻlmaganda hamda koʻz yoshi apparati funksiyasi tiklanganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda aniqlanadi. 170. Oddiy blefaritlar, koʻrish funksiyasi buzilmagan tugʻma ptozda (nevrolog maslahati olingandan keyin), kichik hajmdagi simptomlarsiz va rivojlanmaydigan xavfsiz oʻsmalarda, qovoqlardagi funksional ahamiyatga ega boʻlmagan chandiqli oʻzgarishlarda, kuchli ifodalanmagan konyunktivitlarda, shuningdek retsidivlari boʻlmagan va koʻrish organlari funksiyalari buzilishi bilan kechmaydigan koʻz kasalliklarida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Ushbu holatlar davolanib, davolash natijalari ijobiy boʻlganda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi. Qovoqlardagi oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan davolangandan soʻng asoratlar, metastazlar va oʻsmaning qaytalanishi mavjud boʻlmaganda, onkologning xulosasi hamda kasallik prognozi ijobiy boʻlsa, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. 171. Uveitlar, uzoq davom etuvchi va residivlanuvchi iridotsiklitlar, keratitlar, xorioretinitlar, nevritlar hamda koʻz olmasi jarohatlari aniqlanganda nomzodlar davolanadi. Toʻliq klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin maxsus oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, koʻrish tizimi funksiyalari kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, shuningdek mutaxassis shifokor xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda, nomzodlarga uchish ishiga ruxsat berish toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 172. Markaziy seroz retinopatiya yoki toʻr pardaning ajralishi (yirilishi) aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur kasalliklar davolangandan keyin koʻrish funksiyalari kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmologning xulosasi va kasallik prognozi qulay deb topilganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. 173. Toʻr pardaning ajralishi yoki periferik yorilishi lazer usuli bilan ijobiy davolangandan keyin koʻrish funksiyalari va periferik koʻrish maydoni kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, oftalmolog mutaxassisning xulosasi va kasallik prognozi asosida cheklovlar qoʻllangan holda nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. 174. Koʻrish funksiyalari kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, progressiv kechmaydigan boshlangʻich qarilik kataraktasi, koʻz gavhari xiralashuvining chegaralangan shakllari, makulodistrofiya, koʻrish nervining boshlangʻich va progressiv boʻlmagan atrofiyasi, shuningdek shishasimon tananing shikastlanishlari aniqlanganda nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. 175. Monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilganda, davolanishdan keyin kamida 6 — 8 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyalari tiklanganda, dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlanganda hamda har tomonlama oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Aviatsiya faoliyatida bir koʻzga yoki ikki koʻzga faqat monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgan hollarda nomzodlarning uchish ishiga yaroqlilik (multifokal sunʼiy koʻz gavhari implantatsiyasi bundan mustasno) aniqlanadi. Lazerli jarrohlik usullari qoʻllanilganda: toʻr pardaning lazerli koagulyatsiyasidan keyin — kamida 2 hafta oʻtgach; lazerli in situ keratomilezdan keyin — 4 — 6 hafta oʻtgach koʻrish funksiyalarining saqlanganlik darajasi, tekshiruv natijalari hamda oftalmolog mutaxassisning xulosasi hisobga olingan holda nomzodning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. 176. Refraksiya jarrohlik usullari bilan davolash oʻtkazilgandan keyin jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyalari va koʻrish oʻtkirligi kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, muguz parda xiralashuvi aniqlanmasa, shuningdek fotopsiya, oreol effekti, siljib yuruvchi tasvirlar va boshqa shunga oʻxshash koʻrish buzilishlari boʻyicha shikoyatlar mavjud boʻlmasa, qorongʻilikka adaptatsiya qoniqarli boʻlsa hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, oftalmolog-jarrohning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga kiruvchi nomzodlarda refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilganda, jarrohlik amaliyotigacha boʻlgan refraksiya koʻrsatkichlari +4,0 D / -3,0 D dan, silindrik komponent esa ±1,5 D dan oshmaganda, ularga oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 177. Refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilgandan keyin uchish ishiga qayta tiklanish muddati qoʻllanilgan jarrohlik usuli, koʻz funksiyalarining tiklanish darajasi, kasallikning residiv ehtimoli hamda prognozi hisobga olingan holda 3 oydan 6 oygacha muddatda vakolatli organ tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda belgilanadi. Mazkur shaxslarga oftalmolog mutaxassisning dispanser kuzatuvi belgilanadi va u har 6 oyda oʻtkaziladi. Koʻz olmasining yalligʻlanish-degenerativ kasalliklari hamda koʻz tomir tizimi funksiyasining buzilishlari aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 178. Quyidagi tugʻma anatomik xususiyatlar mavjud boʻlganda fuqaro aviatsiyasi oʻquv tashkilotlariga oʻqishga nomzodlar yaroqli deb topiladilar: koʻz gavhari kapsulasidagi mayda pigment nuqtalari; shishasimon tanadagi arteriya qoldiqlari; toʻr pardadagi mielin tolalari. 179. Har bir tibbiy koʻrik vaqtida nomzodlarda qorongʻilikka adaptatsiya tekshiriladi. Agar qorongʻilikka adaptatsiya pasayishi aniqlansa, qoʻshimcha tekshiruv oʻtkaziladi. Koʻrsatkichlar qoʻllanilayotgan diagnostik qurilma yoʻriqnomasida belgilangan meʼyoriy koʻrsatkichlarga mos boʻlishi lozim. Koʻrsatkichlar normada boʻlmaganda, asosiy kasallik aniqlanadi va davolanadi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi. 180. Quyidagi kasalliklar aniqlanganda fuqaro aviatsiyasi tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: koʻz gavhari kolobomasi; koʻz rangdor pardasi kolobomasi; polikyoriya; tugʻma katarakta; koʻrish nervi diskining kasalliklari. 181. Shikoyatlar hamda tekshiruv natijalari asosida glaukoma gumoni mavjud boʻlganda ixtisoslashtirilgan muassasada nomzodning tashxisi va kasallik prognozi aniqlanadi. Impression tonometriya natijalariga koʻra Fridenvald jadvali boʻyicha koʻz ichki bosimining turgʻun koʻrsatkichi 24 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, yoxud ikki koʻz orasidagi koʻz ichki bosimi farqi 5 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, nomzodlarga qoʻshimcha oftalmologik tekshiruvlar (gonioskopiya, fundoskopiya, koʻrish maydonini aniqlash va boshqalar) oʻtkaziladi. 182. Koʻrish nervi shikastlanmaganda, koʻrish maydoni saqlangan yaxshi sifatli koʻz ichki gipertenziyada hamda koʻz ichki bosimi kompensatsiyalangan birlamchi ochiq burchakli glaukomada, koʻz ichki bosimi meʼyoriy koʻrsatkichlarga keltirilgan paytdan boshlab aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi va ularga doimiy lokal gipotenziv terapiya qoʻllaniladi. Mazkur tashxis birinchi marta aniqlanganda, tibbiy xulosa vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan chiqariladi. 183. Nomzodlarda glaukoma tashxisi aniqlanganda, kasallik uning turi va klinik shakliga koʻra davolanadi, glaukoma asosiy kasallikning ikkilamchi koʻrinishi boʻlgan hollarda esa birinchi navbatda asosiy kasallik davolanadi. Dori vositalari yoki lazer usuli bilan davolash natijalari ijobiy boʻlganda, klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni normada boʻlsa, parasentral skotoma koʻrinishidagi nerv tolalari tutamlari defektlari aniqlanmasa hamda boshqa koʻz funksiyalarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlsa, aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. 184. Glaukoma aniqlangan aviatsiya xodimlarida muntazam tibbiy kuzatuv olib boriladi. Kuzatuv davomida koʻz ichki bosimining tonometriyasi, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni tekshiriladi, shuningdek koʻrish nervi diskining holati hamda qabul qilinayotgan dori vositalarining nojoʻya taʼsirlari baholab boriladi. 185. Trabekulektomiya yoki drenaj tizimlari qoʻllanilgan antiglaukomatoz jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, shuningdek lazer yoki boshqa usullar bilan davolashdan keyin koʻrish organi funksiyalari toʻliq tiklangan boʻlsa, oftalmolog-jarrohning operatsiya va tekshiruvlar boʻyicha tibbiy maʼlumotlari, xulosasi hamda prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqliligi belgilanadi. 186. Rang ajratish qobiliyatining buzilishlari aniqlanganda, uning turi, shakli va darajasi qabul qilingan tasnifga muvofiq baholanadi hamda tegishli tashxis qoʻyiladi. VSL cheklovi qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi. 187. Nomzodning rang ajratish qobiliyati quyidagi usullar yordamida aniqlanadi: Ishixara rangli testi; Rabkinning polixromatik jadvallari; FALANT-testi; anomaloskop yoki kompyuterlashtirilgan anomaloskopik tekshiruv. Tibbiy tekshiruv natijalari qoʻllanilgan usul yoki uskunaning yoʻriqnomasida belgilangan tegishli normativ koʻrsatkichlarga muvofiq maxsus blankalarda baholanadi. 188. Dori vositalarini qabul qilish yoki kasalliklar asoratlari oqibatida yuzaga kelgan orttirilgan rang koʻrish buzilishlari mavjud boʻlganda, koʻrish funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, koʻrish organining shikastlanish darajasi, davolash va tekshiruvlar natijalari, shuningdek kasallik prognozi hisobga olingan holda, cheklovlar qoʻllanib nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Mazkur hollarda tashxisni aniqlashtirish maqsadida anomaloskop yoki FALANT-testi yordamida qoʻshimcha tekshiruv oʻtkazilishi lozim. Nomzodlarda “C”, “B” turlaridagi deyteranomaliya, “C”, “B” turlaridagi protanomaliya kabi rang ajratish zaifligini mavjudligi, ularga tibbiy xulosa berishni rad etishga asos boʻlmaydi. Nomzodlarda anomal trixromaziyaning (protanomaliya, deyteranomaliya, tritanomaliya) “A” turida, dixromaziya (protanopiya, deyteranopiya, tritanopiya), monoxromaziya kabi rang ajratishni buzilishlari mavjudligida, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 189. Nomzodlar oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishlari uchun ularda binokulyar koʻrish funksiyasi buzilishlari, koʻrish maydoni nuqsonlari va diplopiya boʻlmasligi kerak. Koʻz olmasi mushaklari muvozanati hamda binokulyar koʻrishni baholashda foriya va tropiyani farqlash, koʻrish markazidan ogʻish darajasini, ortoforiya va boshqa holatlarni aniqlash maqsadida Meddoks tayoqchasi, korreksiyalovchi koʻzoynak yoki kontakt linzalari yordamidagi koʻzni yopish testlari, koʻzni navbatma-navbat yopish va yopib-ochish testlari, sinoptofor hamda Uordning toʻrt nuqtali testi qoʻllaniladi. Oftalmolog mutaxassis tomonidan fuziya amplitudasi aniqlanadi va ortoptik tekshiruvlar oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi. 190. Normal holatda manfiy fuzion zaxiralar 5 — 8 gradusni, musbat fuzion zaxiralar esa 15 — 20 gradusni tashkil etadi. 191. Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan normadan ogʻishlar aniqlanganda nomzodlar oftalmolog mutaxassis tomonidan qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi: ezoforiya — 10 prizmatik dioptriy (D); ekzoforiya — 5 prizmatik D; giperforiya yoki gipoforiya — 2 prizmatik D; sikloforiya — 1 prizmatik D. 192. Nomzodlarda diplopiya aniqlanganda ular uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi hamda diplopiya sabablari (haddan tashqari ish yuklamasi, charchoq, stress, sedativ dori vositalarini qabul qilish, kasalliklar va boshqa omillar) aniqlanadi va tegishli davolash choralari koʻriladi. Monokulyar diplopiya aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Yuqoriga yoki chetga qarashda nigohning eng chekka zonasida diplopiya paydo boʻlganda tegishli cheklovlar qoʻllanib nomzodning kasbiy yaroqlilik aniqlanadi. Koʻz mushaklari muvozanatini va binokulyar koʻrishni tekshirishda kam ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi. 193. Quyidagi holatlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: koʻz mushaklari falaji yoki turgʻun parezi; qovoq mushaklari falaji; paralitik yoki birgalikdagi gʻilaylik; koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari (nistagm); koʻz kosasi jarohatlari natijasida koʻz mushaklari shikastlanishi bilan kechuvchi turgʻun diplopiya; fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiya; geterotropiya; noturgʻun fiksatsiya sindromi; binokulyar koʻrish buzilishlari. 194. Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan holatlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: a) 6 metr masofada: vertikal boʻyicha — 2,0 prizmatik D (1 gradus) dan yuqori; ezoforiya — 10 prizmatik D (5 gradus) dan yuqori; ekzoforiya — 8,0 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori; b) 33 sm masofada: vertikal boʻyicha — 1,0 prizmatik D dan yuqori; ezoforiya — 8 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori; ekzoforiya — 12 prizmatik D (6 gradus) dan yuqori. 195. Koʻzni chetga burishda nistagm aniqlanganda nomzod nevrolog va otorinolaringolog mutaxassislar maslahatidan oʻtkaziladi. Binokulyar koʻrish buzilmagan taqdirda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. 196. Nomzodlarda geteroforiyani aniqlash maqsadida davriy tibbiy koʻriklarda sinoptofor yordamida koʻzlarning birgalikdagi harakatlari tekshiriladi. Tekshiruv natijasida geteroforiyaning turi, darajasi va fuzion zaxiralari aniqlanadi. Fuzion zaxiralari pasayganda, ortoptik davolash mashqlari oʻtkaziladi. 197. Koʻrish oʻtkirligi yoritilish darajasi xonada 5-6 metr masofadan, korreksiyasiz hamda korreksiya bilan tekshiriladi. Tibbiy hujjatlarda koʻrish oʻtkirligining amaldagi koʻrsatkichlari qayd etiladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi har bir koʻzda alohida kamida 0,7 boʻlishi, binokulyar koʻrishda esa korreksiyasiz va korreksiya bilan 1,0 boʻlishi kerak. 198. Guvohnoma egalarida kontakt linzalari va (yoki) tegishli korreksiyalovchi linzali koʻzoynaklar yordamida binokulyar koʻrish oʻtkirligi 1,0 ga yetkazilgan hamda koʻrish maydoni normada boʻlganda, ularga korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi boʻyicha cheklov qoʻllanilmaydi. Nomzod 5 raqamli yoki unga ekvivalent jadvalni 30 — 50 sm masofadan, shuningdek 14 raqamli yoki unga ekvivalent jadvalni 100 sm masofadan tegishli korreksiya bilan oʻqiy olishi kerak. 199. Nomzodlarda koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz har bir koʻzda alohida 0,7 yoki undan yuqori boʻlishi zarur. Agar korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi bir koʻzda 0,7 dan past boʻlsa, biroq binokulyar koʻrish oʻtkirligi (qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham) korreksiyasiz 1,0 ga yetadigan boʻlsa, uzoq masofani koʻrishni korreksiyalash talab etilmaydi. 200. Nomzodlarda optimal koʻrish funksiyasini taʼminlaydigan, aviatsiya faoliyatida foydalanishga mos va umumiy foydalanish uchun qulay boʻlgan zaxira koʻzoynak mavjud boʻlishi kerak. Nomzodlar uzoq masofani koʻrishni taʼminlovchi monofokal, rangsiz va qulay kontakt linzalardan foydalanishlariga yoʻl qoʻyiladi. Yetarli darajadagi refraksiyaga ega boʻlmagan nomzodlar sindirish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan kontakt linzalari yoki koʻzoynak linzalaridan foydalanishlari lozim. Koʻrishni korreksiyalash uchun zarur boʻlgan hollarda faqat bitta turdagi koʻzoynak qoʻllaniladi. Koʻrish qobiliyati pasaygan hamda presbiopiya mavjud boʻlgan nomzodlar bifokal korreksiyalovchi koʻzoynaklar yoki kontakt linzalari bilan uchish ishini bajarishlari hamda zaxira koʻzoynak toʻplamini oʻzlari bilan olib yurishlari shart. Mazkur holatlarda VDL, VML, VNL va CCL cheklovlari qoʻllaniladi. Nomzodlarda koʻzoynak yoki kontakt linzalarning mavjudligi hamda ularning texnik va optik sifati har bir tibbiy koʻrik vaqtida nazorat qilinadi. 201. Yaqin masofaga koʻrishni taʼminlash uchun qoʻllaniladigan unifokal korreksiya (oʻqish uchun moʻljallangan, bir xil optik kuchga ega yaxlit linzali koʻzoynaklar) katta masofadagi koʻrish oʻtkirligini sezilarli darajada pasaytirishi sababli aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga ruxsat etilmaydi. 202. Nomzodlarda bir koʻzda koʻrishning patologik pasayishi (markaziy koʻrishning pasayishi) aniqlanganda, quyidagi shartlar bajarilganda, ularga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin: binokulyar koʻrish saqlangan boʻlsa; ikkinchi koʻzning uzoq masofaga koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 1,0 boʻlsa; yaqin va oʻrta masofaga koʻrish qobiliyati yetarli boʻlsa; asosiy kasallik oftalmologik tekshiruv natijalariga koʻra ijobiy baholansa; ikkinchi koʻzda klinik ahamiyatga ega kasalliklar mavjud boʻlmasa. Refraksiya anomaliyasi mavjud nomzodlarda koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 0,6 dan past boʻlmasligi zarur. 203. Miopiya 0,5 D, gipermetropiya 1,0 D va astigmatizm 0,5 D darajasida boʻlganda, koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz 1,0 boʻlganda, tibbiy hujjatlarda tashxis “sogʻlom” deb koʻrsatiladi hamda “refraksiya” qatorida tegishli yozuv VNL cheklovi bilan qayd etiladi. 204. Quyidagi refraksiya koʻrsatkichlarida optimal korreksiyaga erishilganda nomzodlarga uchish ishiga va oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: gipermetropiya — +5,0 D dan yuqori boʻlmaganda; miopiya — 6,0 D dan yuqori boʻlmaganda; astigmatizm — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda; anizometropiya — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda. Bunda tashxisda refraksiya turi va xatolik darajasi koʻrsatiladi. 2,0 D dan 3,0 D gacha boʻlgan anizometropiya aniqlanganda, kontakt linzalar qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi. 205. Refraksiyaning klinik tekshiruvi retinoskopiya (avtomatik refraktometriya hamda sikloplegik preparatlar) qoʻllangan holda oʻtkaziladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda refraksiya sikloplegiya sharoitida tekshiriladi. Tekshiruv jarayonida 1 foiz siklopentolat yoki 1 foiz atropin qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda quyidagi refraksiya koʻrsatkichlari mavjud boʻlganda, har bir koʻzda optimal korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi 1,0 ga erishilganda, ularga uchuvchilikka oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: miopiya — 3,0 D dan yuqori boʻlmaganda; gipermetropiya — 4,0 D dan yuqori boʻlmaganda; astigmatizm — ±1,5 D dan yuqori boʻlmaganda; anizometropiya — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda. Aviatsiya kimyoviy ishlarni bajarishda uchuvchilarga koʻrishni kontakt linzalar yordamida korreksiyalashga ruxsat etilmaydi. 206. Presbiopiya darajasi va akkomodatsiya buzilishlari professional faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan ishlash masofasi (60 — 80 sm) hisobga olingan holda sferik linzaning optik kuchi boʻyicha aniqlanadi. Akkomodatsiya buzilishlari aniqlanganda, shuningdek 3,5 D dan yuqori darajadagi presbiopiya mavjud boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Presbiopiya mavjud boʻlganda va kontakt linzalardan foydalanuvchi nomzodlar kontakt linzalar ustidan oʻqish uchun koʻzoynak taqishlari mumkin. 207. Nomzodlarda guvohnoma bilan nazarda tutilgan kasbiy vazifa va majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi quloq, tomoq, burun, ogʻiz boʻshligʻi, tishlar hamda ular bilan bogʻliq aʼzolarning tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlari, kasalliklari, obstruksiyalari, jarohatlari, funksional buzilishlari va jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlari mavjud boʻlmasligi lozim. 208. Radioaloqani olib borishga toʻsqinlik qiluvchi yaqqol ifodalangan nutq buzilishlari va duduqlanish aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi. Nutq buzilishi yoki duduqlanish yengil darajada boʻlganda tijorat aviatsiyasi uchuvchilarida yaroqlilik masalasi individual tartibda aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi. Nutqi aniq va tushunarli boʻlgan, ayrim tovushlar talaffuzida nuqsonlari mavjud nomzodlarda logopedning xulosasi asosida yaroqlilik belgilanadi. 209. Yechib qoʻyiladigan tishlar protezi mavjudligida, nutq funksiyasi protezlar yechilgan holda aniqlanadi. Koʻplab tishlarning yoʻqligi sababli chaynash funksiyasining kam ahamiyatli buzilishi aniqlanganda, navbatdagi tibbiy koʻriklar oraligʻida protezlash tavsiya etiladi. 210. Allergeni aniq maʼlum boʻlganda va uni bartaraf etish oson boʻlgan pollinoz, rinokonyunktival sindrom va shunga oʻxshash allergik holatlarda nomzodning uchish ishiga yaroqliligi allergolog mutaxassisning xulosasi va kasallik prognozi asosida individual tartibda aniqlanadi. 211. Maxsus anjomlardan, shu jumladan kislorod niqobidan foydalanishda qiyinchilik tugʻdiruvchi, LOR aʼzolari funksiyalarining klinik ahamiyatga ega buzilishlari bilan kechuvchi, jumladan nafas olish va nutq funksiyalarini buzuvchi quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning tugʻma yoki orttirilgan turgʻun nuqsonlari; yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning kasalliklari; jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar; jarohatlar; koʻplab tishlarning yoʻqligi; yuqori nafas yoʻllarining distrofik oʻzgarishlari; kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi boshqa klinik ahamiyatga ega funksional buzilishlar. 212. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki uni toʻliq izdan chiqaruvchi burun toʻsigʻi qiyshayishi, yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining distrofik oʻzgarishlari, shuningdek nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga olib keluvchi burun chigʻanoqlari gipertrofiyasi, adenoidlar va boshqa shunga oʻxshash kasalliklar aniqlanganda, nomzodlarga nisbatan jarrohlik yoki boshqa davolash usullari qoʻllaniladi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda hamda nafas olish va nutq funksiyalari tiklanganda, nomzodlarning oʻqishga va uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kiruvchi nomzodlarda mazkur kasalliklar boʻyicha jarrohlik amaliyoti ijobiy natija bergan taqdirda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 2 oy oʻtgach tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. 213. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki burundan nafas olishning toʻliq yoʻqligiga olib keluvchi burun toʻsigʻining qiyshayishi, shuningdek nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga sabab boʻluvchi burun chigʻanoqlari gipertrofiyasi, adenoidlar va boshqa shunga oʻxshash patologiyalar mavjud boʻlganda, davolash oʻtkazilmaguncha yoki davolash natijalari ijobiy baholanmaguncha, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 214. Gaymor boʻshliqlari shilliq qavatining qalinlashishi aniqlanganda, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar yaroqli deb topiladi. Burun boʻshligʻi va yondosh boʻshliqlardagi jarrohlik amaliyotidan 2 hafta oʻtgandan keyin burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi. 215. Burun boʻshligʻi va uning yondosh boʻshliqlarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kamida 2 hafta oʻtgach, burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi. 216. Shamollash belgilari (yoʻtal, burun bitishi, burun yoki tomoqdan yiringli ajralma kelishi va boshqalar) mavjud boʻlganda, shuningdek nafas olish funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi burun boʻshligʻi kasalliklari aniqlanganda nomzodlar uchish ishidan (oʻqishdan) vaqtincha chetlatiladi. Mazkur hollarda nomzodlarga nisbatan toʻliq davolash choralari oʻtkaziladi. Toʻliq sogʻayish tasdiqlangandan keyin otorinolaringolog mutaxassisning xulosasi asosida ularga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi. 217. Surunkali dekompensatsiyalangan tonzillit jarrohlik usuli bilan asoratlarsiz davolanganda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 1 oy oʻtgach nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishi mumkin. Surunkali kompensatsiyalangan tonzillit aniqlanganda nomzodlarga davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi. 218. Uchish ishiga monelik qilmaydigan peshona boʻshliqlari osteomalari aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Yaxshi sifatli oʻsmalar (fibroma, polip, gemangioma va boshqalar) aniqlanganda, jarrohlik yoki boshqa davolash usullari natijalari ijobiy boʻlsa, nafas olish va soʻzlash funksiyalari tiklanganda, shikoyatlar, ogʻriq va bosh aylanishi mavjud boʻlmaganda, shuningdek tibbiy tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. 219. Gaymor boʻshliqlarining diametri 2 sm dan katta boʻlgan kistalari, shuningdek peshona boʻshliqlarining kistalari va osteomalari sababli oʻtkazilgan rinoplastikadan keyin jarrohlik amaliyotidan soʻng kamida 2 hafta oʻtgach, burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganda, nomzodlar oʻqishga yaroqli deb topiladi. Akustik nevrinoma aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Organlar funksiyalarining yaqqol buzilishlari bilan kechuvchi xavfli yoki xavfsiz oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Xavfli oʻsmalar sababli davolanish yakunlangandan keyin toʻliq sogʻayish kuzatilganda, organlar funksiyalari tiklanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, shuningdek onkolog mutaxassisning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. 220. Quloq nogʻora pardasining oddiy punksiyasi yoki oddiy mastoidektomiya oʻtkazilgandan keyin bosh aylanishi mavjud boʻlmaganda hamda eshitish funksiyasi normada boʻlsa, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Radikal mastoidektomiya oʻtkazilgandan keyin nomzodning uchish ishiga yaroqliligi toʻliq otologik tekshiruv natijalari asosida aniqlanadi. Bunda quyidagi holatlar alohida hisobga olinadi: monaural eshitish funksiyasining yoʻqolishi; infeksiya mavjudligi yoki uning xavfi; bosh aylanishi; bosh chanogʻi ichki asoratlarining yuzaga kelish ehtimoli. 221. Oʻrta quloq uzangichasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, davolash natijalari ijobiy boʻlsa, quloq, tomoq va burun aʼzolari boʻyicha toʻliq tekshiruv natijalari normada boʻlsa, Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi saqlanganda, bosh aylanishi kuzatilmaganda, shuningdek Valsalva sinamasi va kuchli burun puflash vaqtida barmoq bilan notoʻgʻri koʻrsatish, nistagm va noturgʻunlik aniqlanmaganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik amaliyotidan keyingi 3 oy davomida bosh aylanishi kuzatilmasa hamda eshitish funksiyasi normada boʻlsa, nomzodga 2 yil muddatga faqat ikkinchi uchuvchi mavjudligida uchish yoki kafolatlovchi yana bir uchuvchi mavjudligida uchish cheklovi bilan uchish ishiga yaroqlilik belgilanishi mumkin. Mazkur hollarda nomzodga otorinolaringolog mutaxassisning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Oʻrta quloq ventilyatsiyasining buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yuqori nafas yoʻllari infeksiyalarining profilaktikasi muntazam ravishda olib boriladi. 222. Nomzodlarning vestibyulyar funksiyasi (statokinetik barqarorligi) vestibyulyar anamnez, vestibyulometriya natijalari, jumladan aylanuvchi kreslo testi va Barani kreslosi yordamida oʻtkazilgan tekshiruvlar, shuningdek uzoq muddatli uchishlarga chidamlilik darajasi hisobga olingan holda aniqlanadi. Vestibyulometriya davomida yengil vestibyulovegetativ reaksiyalar, jumladan teri rangining biroz oqarishi va kam ifodalangan gipergidroz aniqlanganda, sogʻliq holatida boshqa patologik oʻzgarishlar mavjud boʻlmasa hamda nomzod uchish ishiga chidamli deb topilsa, mazkur holat mustaqil tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. 223. Xavfsiz paroksizmal bosh aylanishi aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur kasallik toʻliq davolangandan keyin kamida 4 oy oʻtgach hamda klinik belgilar qayta kuzatilmaganda, nomzod qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi va ular qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi: Mener kasalligi; konservativ yoki jarrohlik usullari bilan davolash qiyin boʻlgan vestibyulyar funksiyaning tugʻma yoki orttirilgan anomaliyalari; surunkali vestibyulyar buzilishlar; statokinetik taʼsirchanlikning yuqori darajasi. 224. Poliplar, granulyatsiyalar, nogʻora boʻshligʻi devorlarining kariyesi bilan kechuvchi surunkali yiringli epitimpanit va mezotimpanit aniqlanganda, shuningdek jarrohlik amaliyoti boʻshliq epidermizatsiyasi tugallanmagan hollarda, jumladan yiring, polip, granulyatsiya yoki xolesteatoma mavjud boʻlganda, hamda jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 225. Granulyatsiyalarsiz, poliplarsiz, nogʻora boʻshligʻi devorlarining kariyesisiz, labirintda yalligʻlanish belgilari kuzatilmaydigan, surunkali xavfsiz kechuvchi bir tomonlama epitimpanit va mezotimpanit aniqlanganda, davolash natijalari ijobiy boʻlsa hamda eshitish oʻtkirligi hisobga olingan holda, nomzodlarning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi. 226. Barofunksiya va eshitishning kam ifodalangan buzilishlari mavjud boʻlganda, uchish faoliyati davomida barotravmatik oʻzgarishlar kuzatilmagan hamda nomzod uchish ishiga chidamli deb topilganda, uchuvchilar uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Mazkur hollarda yaroqli deb topilgan uchuvchilarga otorinolaringolog mutaxassisning dispanser kuzatuvi 1 yil muddatga, har 3 oyda bir marta belgilanadi. Shuningdek, ularga har 6 oyda bir marta audiometriya tekshiruvi oʻtkaziladi. 227. Havo bosimining oʻzgarishi sharoitida Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi buzilishi yoki quloqning baroakkomodatsion mexanizmlari yetishmovchiligi sababli quloq barofunksiyasi buzilganda, davolash oʻtkazilgandan keyin barofunksiya buzilishining organik yoki funksional shakliga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi. Nogʻora pardaning harakatchanligi yaxshi boʻlsa, eshitish funksiyasi audiogramma bilan tasdiqlangan normada hamda barofunksiya saqlangan boʻlsa, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlar, quruq perforatsiya yoki nogʻora pardada kalsifikatlar mavjudligi tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. Tashqi eshitish yoʻlining ekzostozlari, quloq atrofi sohasidagi osteomalar va surunkali yiringli mezotimpanit hamda epitimpanitlar sababli oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan keyin quloq funksiyasi toʻliq tiklangan va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. Quloq barofunksiyasi buzilishining turgʻunligi va ifodalanish darajasi quloq manometriyasi, otoskopiya hamda quloqqa havo oqimini oʻtkazish yoki kateterizatsiya usullari bilan tasdiqlanishi kerak. 228. Nomzodlar oʻz guvohnomasi va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan kasbiy majburiyat hamda vazifalarni xavfsiz bajarishlari uchun ularning eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlangan boʻlishi, bunda eshitish qobiliyati kamida 6 metr masofadan bas va diskant guruhdagi soʻzlarni shivirlab talaffuz qilish usuli (akumetriya) hamda kalibrlangan tonal audiometriya yordamida aniqlanadi. Eshitish funksiyasini aniqlashtirish maqsadida ultratovush va kamertonlar yordamida qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkazilishga yoʻl qoʻyiladi. Akumetriya va kamertonlar yordamida tekshiruvlar tajribali otorinolaringolog mutaxassis tomonidan oʻtkazilishi yoki mazkur tekshiruvlar natijalari audiometriya natijalari bilan tasdiqlanishi kerak. 229. Eshitish funksiyasini baholashda, bas yoki diskant guruhdagi soʻzlarga mansubligidan qatʼi nazar, eshitish qobiliyatining eng noqulay koʻrsatkichlari asos qilib olinadi. Nutq audiometriyasida nomzodning soʻzlarni toʻgʻri eshitishi va takrorlashi 95 — 100 foizini tashkil etganda eshitish qobiliyati normada deb hisoblanadi. Ushbu koʻrsatkich 80 foizdan kam boʻlganda, nomzodga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 230. Audiometriyada shovqinni qabul qilish intensivligi -20 dB dan +100 dB gacha hamda 125 Gs dan 8000 Gs gacha boʻlgan diapazonda qayd etiladi. Nomzodlarda kalibrlangan (tiniq tonal) audiometriyada har bir quloq alohida tekshiriladi. Bunda 500, 1000 yoki 2000 Gs chastotalardan birida 35 dB dan yuqori, yoki 3000 Gs chastotada 50 dB dan yuqori eshitish chegarasi aniqlanganda, eshitish funksiyasi yetarli deb hisoblanmaydi. 231. Tinch xonada 2 metr masofada nomzod tekshiruv oʻtkazayotgan shifokorga teskari turgan holda, oʻrtacha balandlikdagi soʻzlashuv nutqini ikkala quloqda eshita olmasa, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 232. Eshitish qobiliyatini tiklash maqsadida oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan (timpanoplastika, stapedoplastika) keyin jarrohlik amaliyoti boʻshligʻining toʻliq va turgʻun epidermizatsiyasi taʼminlanganda, eshitish funksiyasi tiklanganda hamda maxsus eshitish moslamasini qoʻllash qoniqarli boʻlganda, nomzodning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. 233. Uchuvchining eshitish qobiliyati yuqorida belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq havo kemasi kabinasidagi shovqin foniga oʻxshash sharoitda (imitatsiya qilingan yoki qayta tiklangan shovqin fonida) soʻzlashuv va radiomayak signallarini aniq qabul qila olsa, OAL cheklovi qoʻllanilgan holda uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Bunda shovqin foni nomzodga ruxsat etilgan havo kemasi turining shovqin darajasiga mos boʻlishi zarur. 234. Shovqinli sharoitda oʻtkaziladigan tekshiruvlarda qoʻllaniladigan nutq materiallari aviatsiya aloqasida qoʻllaniladigan soʻzlashuvga mos va fonetik jihatdan muvofiqlashtirilgan boʻlishi lozim. Tekshiruvlar trenajyorda oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi. 235. Eshitishning neyrosensor pasayishida eshitish organining boshqa kasalliklari bilan differensial tashxis oʻtkaziladi hamda nevritning etiologiyasi (zaharlanish, jarohatdan keyingi asoratlar, ateroskleroz yoki gipertoniya fonida rivojlanishi, infeksiya, shovqin taʼsiri va boshqalar) aniqlanib tashxisda koʻrsatiladi. 236. 4000 — 8000 Gs chastotalarda ayrim chegaralarning 30 — 40 dB gacha boʻlishi klinik tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. Bunda nomzodlarga otorinolaringolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 1. Nevrologik tibbiy koʻrikni oʻtkazishda quyidagi holatlarni aniqlashi lozim: guvohnoma egasida nevrologik kasallik mavjudligi; mavjud nevrologik kasallikning statik holatda funksional jihatdan parvozlar xavfsizligiga tahdid solish ehtimoli; nevrologik kasallikning monitoring oʻtkazish imkonini beruvchi vaqtinchalik progressivlashuvchi koʻrinishga egaligi; nomzodning ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq funksional nevrologik buzilishlarsiz kasallikdan toʻliq sogʻayganligi; aviatsiya xodimining ruhiy holati buzilishlari natijasida ish qobiliyatining toʻsatdan yoki yashirin tarzda yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlarning mavjudligi yoki ehtimoli. Aviatsiya xodimlari va kursantlarning ruhiy holatini nazorat kuzatuvi nevrolog, psixolog va fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tomonidan amalga oshiriladi. 2. Nomzodda ruhiy holat buzilishlari aniqlanganda, ruhiy holatning buzilishi gumon qilingan yoki boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, u oʻqishdan yoxud kasbiy-funksional majburiyatlarini bajarishdan chetlatiladi hamda psixiatriya muassasasiga yuboriladi. Nomzodning ruhiy sogʻligi va ijtimoiy adaptatsiya holati ruhiy sogʻligʻi va ijtimoiy moslashuv holati yuzasidan psixiatrlarning xulosasi olingandan keyin tibbiy koʻrikni davom ettirish masalasi tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqiladi. Nomzodning psixiatr koʻrigi, tekshiruvi yoki zarur boʻlganda davolanishdan bosh tortishi uning tibbiy hujjatlarida qayd etiladi hamda tibbiy xulosa bermaslikka yoki amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos boʻladi. 3. Kognitiv funksiyalarning amaldagi har qanday susayishi aviatsiyada jiddiy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkinligi sababli, funksional buzilishlarga olib keluvchi ruhiy holat buzilishlarining qaytalanish xavfi hisobga olingan holda, tibbiy xulosa chiqariladi. 4. Uchuvchining ruhiy va jismoniy holatini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda havo kemasini boshqarish boʻyicha uning kasbiy yaroqliligini belgilovchi quyidagi talablar hisobga olinishi lozim. Bunda: uchish jarayonida havodagi vaziyatni va oʻzining fazoviy holatini toʻgʻri aniqlashi uchun rivojlangan sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, muvozanat, propriosepsiya, kinesteziya) ega ekanligi; uchish sharoitlarini toʻgʻri baholashi, maʼlumotni oʻz vaqtida va toʻgʻri qabul qilishi, uni qayta ishlashi va havo kemasini belgilangan manzilga xavfsiz yetib borishi hamda qoʻnishini taʼminlovchi qarorlar qabul qilish qobiliyatiga egaligi; uchish jarayonida belgilangan harakatlar va boshqaruv amallarini bajarish uchun jismoniy va ruhiy jihatdan yetarlicha tayyorligi. 5. Nomzodning ruhiy holati buzilishini tekshirishda quyidagilar aniqlanishi kerak: tabiiy omillar, tarbiya va hayotiy tajribaning mujassamligida uning ruhiy holatini buzilishiga boʻlgan moyilligi; ruhiy holatning buzilishlari, shuningdek inson temperamenti ham muhim genetik komponentga egaligi; ruhiy holat buzilishiga genetik moyilligi boʻlgan nomzodning tarbiya va hayotdagi vaziyatlar bilan bogʻliq stress-faktorlarga psixiatrik simptomlarsiz bardosh berishga qodirligi; bolalikdagi hodisalar, jamiyatga zid axloq, oʻqishni oʻzlashtirishni pastligi, doimiy ish oʻrnini izlashdagi qiyinchiliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni isteʼmol qilish, kayfiyatning toʻsatdan oʻzgarishi va yaqin munosabatlarni oʻrnata olmaslik kabi ruhiy holatni buzilganligi alomatlarining mavjudligi. 6. Nomzodlarda pirsing, implantlar va teridagi tatuirovkalar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Yoʻqotilgan yoki funksiyasi yoʻqolgan aʼzolarning faoliyatini tiklash maqsadida oʻrnatilgan implantlarda (masalan, tish yoki baʼzi bir onkologik kasalliklar sababli) tegishli shifokor mutaxassis maslahatini olib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. 7. Shizofreniya, paranoik buzilishlar, affektiv psixozlar (maniakal-depressiv psixoz, siklotimiya) mavjud boʻlgan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa faqat psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari asosida rasmiylashtiriladi. Mazkur kasalliklar aviatsiya xodimlarida aniqlangan hollarda, ular oʻz kasbiy funksional vazifalarini bajarishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Organik ruhiy holatning buzilishi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni amalga oshirishga yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. 8. Nomzodlarga tibbiy xulosani rasmiylashtirishda quyidagi holatlar inobatga olinadi: ruhiy-hissiyot sohasidagi reaktiv holatlarning oʻtkir yoki surunkali ruhiy jarohatlar taʼsiri ostida yuzaga kelishi; jarohatlovchi omilning psixiatrik simptomlar va klinik belgilar shakllanishiga bevosita sabab boʻlishi; ruhiy holatning buzilishlarini keltirib chiqaruvchi omil bartaraf etilganda, reaktiv holatning qisqa muddat ichida barqarorlashishi yoki tugashi. 9. Aviatsiya hodisalari (insidentlar)dan keyin yuzaga keladigan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlari bilan bogʻliq hollarda tibbiy koʻrik oʻtkazish va uchuvchi ekipaj aʼzolarining yaroqliligini baholashda quyidagi holatlar hisobga olinadi: hodisaning kelib chiqishi, uning sababi va rivojlanish holati; koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning birlamchi emotsional taʼsiri; komandirlik rahbariyati, dispetcher xizmati va kasbdoshlar tomonidan koʻrsatilgan psixologik qoʻllab-quvvatlash darajasi; mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi; hodisaga oid omillar bilan bogʻliq boshqa psixologik, fiziologik va tashkiliy jihatlar. 10. Aviatsiya hodisalaridan (insidentlar) keyingi ruhiy tushkunlik yoki depressiya holatlari aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatni davom ettirishga salbiy taʼsiri koʻrsatishi mumkinligi inobatga olinishi lozim. Psixologik koʻrik faqat tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy ekspertlari hamda aviatsiya hodisasini tekshiruv komissiyasi raisining ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak. Tekshiruv jarayonida uchuvchining kasbiy majburiyatlarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatgan omillar, shaxsiy omillar va inson omili, shu jumladan havo kemasini boshqarishdagi xato harakatlar, tashkiliy omillar, uchuvchining kasbiy faoliyatini davom ettirishga boʻlgan munosabati, sogʻligʻi holatida buzilishlarni keltirib chiqaruvchi nizoli vaziyatlar, kasbdoshining ogʻir ahvolga tushishi yoki vafoti kabi holatlar hamda ushbu voqealarga nisbatan subyektiv taʼsirlanishining sabablari aniqlanishi lozim. 11. Aviatsiya xodimining yengil darajada ifodalangan ruhiy holatning oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, profilaktik tibbiy chora-tadbirlar va maxsus tavsiyalar talab etilmasa, uning ruhiy va jismoniy sogʻligʻi holati barqaror deb topilganda hamda parvozlar xavfsizligini taʼminlashga toʻsqinlik qiluvchi omillar aniqlanmaganda, nevrolog koʻrigi oʻtkazilgandan soʻng kasbiy faoliyatni davom ettirishga yoʻl qoʻyiladi. Aviatsiya xodimining aviatsiya hodisalaridan keyingi ruhiy holatning buzilishlari va nevrotik holatlar kuzatilganda, ularning davomiyligi, uning kasbini davom ettirishga boʻlgan munosabati, komandir-instruktorlarning fikri, shuningdek psixofiziologik, fiziologik, jismoniy va kasbiy omillar inobatga olingan holda tibbiy yaroqlilik masalasi aniqlanadi. Kechikib rivojlanadigan nevrozlar, qoʻrquv sindromlari yoki uchuvchilik faoliyatini davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi boshqa psixologik taʼsirlar mavjud boʻlganda, ularga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Oʻtkazilgan reabilitatsiya chora-tadbirlarining ijobiy natijalari kuzatilganda aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi. Psixopatiyalar ularning shakli va klinik belgilari qanday boʻlishidan qatʼi nazar, shuningdek nomzodning psixik boʻlmagan buzilishlar (paranoid, affektiv, shizoid, qoʻzgʻaluvchan va boshqa turlari) mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. 12. Quyida keltirilgan tashxislar boʻyicha nomzodlar toʻliq sogʻayganidan, ruhiy-asab faoliyati toʻliq kompensatsiyalanganidan hamda qoʻshimcha psixotrop terapiyaga ehtiyoj yoʻqligi tasdiqlanganidan soʻng 4 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, psixiatriya yoki narkologiya muassasalarida psixolog va psixiatr koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng tibbiy koʻrikka qoʻyilishiga yoʻl qoʻyiladi: a) stress va somatoform buzilishlarga oid tashxislar (XKT-10): ogʻir stressga javob reaksiyalari va adaptatsiya buzilishlari (F 43); b) fiziologik va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (XKT-10): uyqu va bedorlik tartibining buzilishi (organik etiologiyasiz) (F51.2); bosinqirashlar (F51.5); organik etiologiya bilan bogʻliq boʻlmagan jinsiy disfunksiyalar (F52); tugʻishdan keyingi davrga oid psixik va xulq-atvor buzilishlari (F53); boshqa kasalliklar bilan bogʻliq psixologik va xulq-atvor omillari (F54); aniqlanmagan fiziologik buzilishlar va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (F59). Mazkur holatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilayotganda nomzodning asab-ruhiy faoliyatining kompensatsiya darajasi, psixoz yoki nevroz kechgan davrdagi ruhiy holati buzilishlarining xususiyatlari, chuqurligi, kechish dinamikasi, uning qaytalanish xavfi, psixotrop dori vositalarini doimiy qabul qilish zarurati mavjudligi yoki mavjud emasligi, prognozning ijobiyligi inobatga olinadi. Nomzodning ruhiy holati buzilishi xususiyatiga koʻra psixotrop dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda, u aviatsiya faoliyatini amalga oshirishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi hamda uchish ishiga qayta tiklanmaydi. 13. Suitsidal urinishlar mavjud boʻlgan nomzodlarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizligi haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda nomzod muammoga adekvat yechim topa olmaydi va ushbu holat ruhiy krizis sifatida tavsiflanadi. Ushbu holatlarni oʻrganish jarayonida psixiatr hodisa boʻyicha guvohlarning koʻrsatmalarini, suitsidal urinishga sabab boʻluvchi omillarni, shaxsiy va oilaviy anamnezni, autoagressiv harakatlarning mazmuni, shakli va motivlarini aniqlashi lozim. Mazkur holatlarda psixiatrik tekshiruv oʻtkazilishi hamda psixiatr tomonidan tibbiy xulosa rasmiylashtirilishi zarur. Anamnezida suitsidal urinishlar aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga, oʻqishga, parvozga yoki tegishli kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. 14. Vaziyatga bogʻliq astenik holatlar yoki nevrastenik sindrom kuzatilgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), ushbu holatni yuzaga keltirgan sabablar bartaraf etilganda, klinik simptomlar toʻliq yoʻqolganda, psixologik testlar, klinik tekshiruvlar va nevrolog tomonidan olib borilgan dispanser kuzatuvi natijalari ijobiy boʻlganda, 4 — 6 oydan soʻng qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Jismoniy (somatogen) kasalliklar sababli qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlarini boshdan kechirgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan soʻng doimiy quvvatlovchi (psixotrop) terapiyaga ehtiyoj mavjud boʻlmaganda va asab-ruhiy faoliyati toʻliq kompensatsiya qilinganda, ular uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladilar. 15. Shaxs buzilishlarining mavjudligini aniqlash va ekspert baholash jarayonida TUK aʼzosi quyidagilarni amalga oshirishi lozim: shaxsni davomli kuzatuvdan oʻtkazish; ekipaj aʼzolari bilan suhbatlar oʻtkazish; oilaviy va shaxsiy anamnezni oʻrganish; psixologik testlar va sinovlar oʻtkazish; jamoa ichidagi psixologik muhitni baholash. Tekshiruv jarayonida, yomon moslashuvchanlik, konfliktlilik va ijtimoiy dezadaptatsiyaga olib keluvchi shaxs buzilishlarini oddiy individual xulq-atvor xususiyatlaridan farqlash lozim. Psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari va psixiatrning xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy kuzatuv maʼlumotlari salbiy boʻlganda, turgʻun va aniq ifodalangan shaxs buzilishlari mavjud nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Shaxsning ahamiyatsiz buzilishlarida, kasbiy fazilatlarni (ish staji, tajribasi, mahorati, bajarilayotgan vazifaning sifati va boshqalarni hisobga olgan holda, yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. 16. Nomzodlarda kam darajada ifodalangan infantilizm belgilari mavjud boʻlganda, asab-ruhiy faoliyatining ijtimoiy va kasbiy jihatdan yetarli kompensatsiyalanganligi aniqlansa, nomzodga aksentuatsiyasi yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻlmaydi. 17. Nomzodning xulq-atvorida ilgari kuzatilmagan noadekvat taʼsirlar paydo boʻlganda, ushbu holat psixolog va psixiatr tekshiruvini oʻtkazish uchun asos hisoblanadi. Psixolog tomonidan nomzodning individual-psixologik xususiyatlarida buzilishlar aniqlanganda, nevrologik klinikada qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda koʻrsatma mavjud boʻlganda, psixiatr maslahati tashkil etiladi. Nomzodda turgʻun va salbiy belgilari bilan yaqqol ifodalangan shaxsiyat buzilishlari mavjud boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda buzilishlar kam ifodalangan hollarda esa, uning kasbiy sifatlari, jumladan mehnat staji, ish tajribasi, bajarilayotgan ish sifatini hisobga olgan holda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 18. Alohida vaziyatga bogʻliq omillar natijasida yuzaga kelgan insomniya, disomniya yoki sirkad ritmlarining buzilishi aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda davolanish uchun psixologga yuboriladi. Davolash jarayonida gipnoz usullaridan, shuningdek aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sedativ dori vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogol isteʼmoli bilan bogʻliq turgʻun insomniya yoki disonmiya mavjud boʻlganda, barcha klasslar boʻyicha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Mazkur hollarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilgan nomzodlar komissiya oraligʻi davrida nevrolog tomonidan har 6 oyda bir marotaba dispanser kuzatuvidan, psixolog tomonidan esa yiliga bir marotaba psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, psixiatr maslahati oʻtkaziladi hamda psixokorreksiya muolajalari amalga oshiriladi. Tashxisni bekor qilish muddati (barqaror remissiyani tasdiqlash) nevrolog tomonidan aniqlanadi. Maʼlum bir somatik kasallik bilan bogʻliq boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holatning buzilishini oʻtkazgan nomzodlar asosiy kasallikdan sogʻaygandan soʻng doimiy ravishdagi yordamchi davolash usullarini qoʻllash talab qilmaydigan asab-ruhiy faoliyatining toʻliq kompensatsiyasida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishlariga yoʻl qoʻyiladi. 19. Alkogol, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan ruhiy hamda xulq-atvor buzilishlari, shuningdek surunkali alkogolizm, 1 yil va undan ortiq davom etgan muntazam alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar isteʼmoli holatlarida barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Alkogol yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilish oqibatida yuzaga kelgan jismoniy, psixologik va xulq-atvor buzilishlari inobatga olingan holda nomzodga tegishli tashxis qoʻyiladi. Oʻtkir (oʻtkir osti) alkogolli psixoz alkogolli deliriy, paranoid holatlar, gallyusinoz, rashk vasvasasi va shu turdagi boshqa holatlarda yoki alkogolizmga gumon boʻlgan hollarda narkolog koʻrigi oʻtkaziladi. 20. Alkogolli qaramlik (alkogolizm) shakllanmagan hollarda, alkogolning zararli isteʼmoli yoki bir martalik alkogol bilan oʻtkir zaharlanish aniqlanganda, aviatsiya xodimi darhol xizmat vazifalaridan chetlatiladi va chuqurlashtirilgan tibbiy hamda psixologik tekshiruvlardan, narkolog maslahati va sogʻlomlashtirish-davolash tadbirlaridan oʻtkaziladi. Nevrolog tomonidan belgilangan muddat davomida tibbiy kuzatuv olib borilib, 2 — 4 oydan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, narkolog xulosasida ijobiy prognoz qayd etilganda hamda aviatsiya xodimining xizmat tavsifnomasi qoniqarli boʻlganda, u qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Qayta tibbiy koʻrik natijasida yaroqlilik aniqlanganda, aviatsiya xodimining oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanishi mumkin. 21. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruv quyidagi asoslarda amalga oshiriladi: nomzodning oʻz arizasiga asosan; siydik, qon yoki boshqa biologik materiallarning obyektiv laboratoriya tahlillari asosida; klinik belgilar va simptomlar mavjudligi yoki mazkur masalada xabardor boʻlgan uchinchi shaxslarning maʼlumotlari asosida. Tekshiruv natijalari ishonchliligini taʼminlash maqsadida maʼlumotlar bir nechta mustaqil manbalardan olinishi lozim. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni aniqlashga qaratilgan identifikatsiyalovchi laboratoriya tahlillari nomzod tomonidan mazkur moddalarni hozirgi vaqtda, yaqinda yoki oʻtmishda isteʼmol qilganligini tasdiqlovchi asosiy obyektiv dalil sifatida qabul qilinadi. 22. Uchuvchi tarkibi (kursantlar) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligi haqida gumon paydo boʻlganda yoki ushbu mazmunda maʼlumot olinganda, aviatsiya tibbiy xodimi uning jismoniy va ruhiy holati, isteʼmol qilish ehtimolini koʻrsatadigan dalillar va sharoitlarni bayon etgan holda dalolatnoma rasmiylashtiradi. Mazkur holatda uchuvchi tarkibi (kursantlar) aviatsiya tibbiy xodimi kuzatuvida, mavjud tibbiy hujjatlar, klinik belgilari va ashyoviy dalillar (shprits, dori vositalari qoldiqlari va boshqalar) bilan birgalikda narkologik muassasaga yuboriladi. Uchuvchi tarkibining (kursant) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligini aniqlashga qaratilgan tibbiy tekshiruvlardan bosh tortishi, unga tibbiy xulosa berilmaslikka yoki ilgari berilgan tibbiy xulosani haqiqiy emas deb topilishiga asos boʻladi. Anamnezida toksikomaniya, narkomaniya yoki surunkali alkogolizm holatlari mavjudligi aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar), uchish faoliyatidan chetlatilgan davri va oʻtgan muddatidan qatʼi nazar, barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni davom ettirishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatiga qayta tiklanmaydi. Nomzodda epilepsiya tashxisi aniqlanganda, u barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi. 23. Epilepsiya mavjudligiga gumon qilingan uchuvchi tarkibi va kursantlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuboriladi. Yuborishdan avval tutqanoq holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bayon etilgan, guvohlar imzolari bilan tasdiqlangan hamda aviatsiya tibbiyot xodimi tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma tuziladi. Tashxis quyidagi majburiy tekshiruvlar asosida qoʻyiladi: kasallik tarixi (anamnez)ni batafsil oʻrganish; toʻliq nevrologik koʻrik; elektroensefalografiya (bundan buyon matnda EEG deb yuritiladi); kompyuter tomografiyasi (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi) yoki magnit-rezonans tomografiya (bundan buyon matnda MRT deb yuritiladi); psixiatr va epileptolog xulosalari. 24. Birinchi marta EEGda paroksizmal faollik aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasada chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim. EEGda ilk bor epileptiform faollik (“choʻqqi-sust toʻlqin” turidagi oʻzgarishlar) aniqlanganda va epilepsiya uchun xos klinik belgilar hamda markaziy asab tizimining organik shikastlanishlari mavjud boʻlmaganda, uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida tekshiruvdan oʻtkaziladi. EEGdagi paroksizmal, epileptoid faollik va ahamiyatga ega kuchli ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda, 3 — 6 oy davomida takroriy nevrologiya muassasasi tekshiruvlari natijasida tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga (kursant) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Ongning paroksizmal buzilishlarini (qisqa muddatli paroksizm, hushning oʻzgarishi, epizodik yoʻqotilishi) oʻtkazgan uchuvchi tarkibiga (kursant) tibbiy ekspertlar tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi. 25. Turli etiologiyali bosh va orqa miya patologiyalari, bosh va orqa miyaning birlamchi kasalliklari (vaskulitlar, rivojlanish anomaliyalari, anevrizmalar, ateroskleroz, somatogen, vertebrogen va boshqa etiologiyali tomirlarning ikkilamchi shikastlanishlari) mavjud boʻlgan nomzodlarda kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan omillar birlamchi insult (kriz) rivojlanishi, kasallikning qaytalanishi, tranzitor ishemik epizodlar yoki miya qon aylanishining oʻtkir buzilishlari aniqlanishi hamda tibbiy xulosa chiqarilishi lozim. Tibbiy xulosada quyidagilar inobatga olinadi: kasallikning etiologiyasi va kechishi; nevrologik, psixik va funksional buzilishlarning darajasi; yuklama sinovlarini bajarish qobiliyati; psixologik tekshiruv natijalari; bajariladigan kasbiy funksiyalarni xavfsiz bajarishga taʼsir etuvchi boshqa omillar; yondosh kardiologik kasalliklar (arterial gipertenziya, yurak ritmi buzilishlari), qandli diabet, dislipidemiya, chekish va prognozni yomonlashtiruvchi boshqa xavf omillari. 26. Gemorragik yoki ishemik genezdagi miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, tranzitor ishemik ataka (bundan buyon matnda TIA deb yuritiladi) subaraxnoidal qon quyilishini yoki tomir krizi hamda miya qon aylanishining surunkali buzilishlari mavjud boʻlganda, nomzodlarga barcha klasslar boʻyicha yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq, quyidagi klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida: markaziy asab tizimining nevrologik va ruhiy funksiyalari saqlanganligi; kasallikning yengil darajada boʻlishi; aterosklerotik oʻzgarishlar minimal va barqaror xususiyatga ega ekanligi tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa barcha klinik, instrumental, psixologik koʻrsatkichlar asosida chiqariladi. 27. Bosh miya tomirlari kasalliklari mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosalar quyidagilarni inobatga olgan holda chiqariladi: bosh miya arteriyalarining dupleks skanerlashida (bundan buyon matnda BMA DS deb yuritiladi) arteriya intimasining 1 mm dan ortiq qalinlashuvi; ultratovush dopplerografiyasida (bundan buyon matnda UTDG deb yuritiladi) qon oqimi chiziqli tezligining chegaraga yaqin assimetriyalari, qonda giperlipidemiya, koʻz tubida boshlangʻich sklerotik oʻzgarishlar, ayrim nevrologik mikrosimptomlar (masalan, yorugʻlikka sust reaksiyali qorachiqlar, kaft-engak refleksining sustligi), yengil darajadagi kognitiv oʻzgarishlar va EEGda ahamiyatsiz funksional oʻzgarishlar (boshlangʻich belgilari bilan asab-ruhiy funksiyalari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi hamda aterosklerozning rivojlanishiga qarshi profilaktik chora-tadbirlar belgilanadi); BMA DSda bitta arteriyaning 50 foiz va undan ortiq yashirin stenozining mavjudligi, bir yoki bir nechta arteriyalarda turgʻun boʻlmaganda, embologen xususiyatga ega aterosklerotik blyashkalari aniqlanganda uchuvchi tarkibi qoʻshimcha nazorat tekshiruvlariga yuboriladi va maʼlumotlar tasdiqlanganda bosh miyada qon aylanishining oʻtkir buzilish xavfi yuqori boʻlganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Aterosklerotik oʻzgarishlar mazkur bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida keltirilgan ikki holat orasida boʻlganda, jumladan gemodinamik jihatdan ahamiyatsiz stenozlarda, turgʻun aterosklerotik blyashkalarda, normaga yaqin xavf tugʻdirmaydigan psixologik, bioximik yoki EEG oʻzgarishlar mavjudligida asab-ruhiy faoliyatlari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, transkranial BMA DS va MRT-angiografiya oʻtkaziladi hamda individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy xulosada arterial gipertoniya, chekish, giperlipidemiya, ortiqcha tana vazni, yosh, nevrologik va psixik funksiyalarning saqlanganligi hisobga olinishi lozim. Yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga 6 oyda 1-marta nevrolog dispanser kuzatuvi belgilanadi. TIA oʻtkazgan shaxslar boʻyicha differensial diagnostika (turli genezli behushlik holatlaridan farqlash) majburiy ravishda oʻtkaziladi. Miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan yoki miya qon aylanishining surunkali yetishmovchiligi mavjud boʻlgan uchuvchilar yaroqsiz deb topiladi. Turli genezli vaskulitlar oʻtkazilganda, davolanish yakunlangandan soʻng remissiya muddati kamida 2 yil davom etgan barqaror holatda, kasallik turi va sabablari, xavf darajasi hamda bajariladigan kasbiy vazifalar hisobga olingan holda nomzodga individual tibbiy xulosa chiqariladi. MRTda tomirga oid genezli gliozlar yoki 2-3 mm oʻlchamdagi mayda kistalar aniqlanganda, uchuvchi tarkibi kardiolog, endokrinolog, terapevt yoki neyrojarroh koʻrigidan oʻtkaziladi. Kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiladigan klinik, organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. 28. Kuchli darajadagi toksik zaharlanishlar, jumladan alkogolli ensefalopatiya, qoʻrgʻoshin bilan zaharlanish aniqlanganda, koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqsiz deb topiladi. Miya faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va miya toʻqimasining tuzilmasi qaytmas darajada zararlanishi bilan kechuvchi nerv tizimining organik kasalliklari aniqlangan shaxslar mutlaqo yaroqsiz deb topiladi. Aviatsiya xodimlarida nerv tizimining organik shikastlanishi birinchi marta aniqlanganda, shaxs tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bunda KT va MRT kabi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi. 29. Nerv tizimining yuqumli kasalliklari yoki toksik zaharlanishlarini oʻtkazgan nomzodlarga quyidagi shartlar bajarilganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: kasallikdan toʻliq sogʻaygan boʻlsa; nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalar toʻliq tiklangan boʻlsa; nerv tizimi faoliyatining buzilishiga olib kelmaydigan, faqat yengil darajadagi organik mikrosimptomlar saqlanib qolgan boʻlsa; klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida miya toʻqimasining organik shikastlanishi belgilari aniqlanmasa. Kasbiy faoliyatni bajarish uchun muhim boʻlgan funksiyalar klinik va funksional jihatdan yetarli darajada saqlanganda, nerv-mushak apparati hamda markaziy yoki periferik nerv tizimining sust progredient kechuvchi, boshlangʻich bosqichdagi irsiy-degenerativ kasalliklari aniqlangan nomzodlarga kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish qobiliyatiga taʼsir etuvchi omillar mavjud boʻlmaganda, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 30. Grippli ensefalit, oʻtkir ensefalomielit va oʻtkir kana ensefaliti kabi nerv tizimining oʻtkir yuqumli-yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan nomzodlar quyidagi minimal muddatlar oʻtgach uchish ishiga yaroqlilikni aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi: grippli ensefalitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 — 2 yil oʻtgach; oʻtkir ensefalomielitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 2 yil oʻtgach; oʻtkir kana ensefalitini oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 3 yil oʻtgach. Epidemik serebrospinal meningitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach uchish ishiga yaroqliligini baholash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Meningokokli rinit, faringit, uncha bilinmaydigan meningokok infeksiyasini oʻtkazgan shaxslar terapevt tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. 31. Bosh miya jarohatini boshdan kechirgan nomzodlar toʻliq davolanish yakunlangandan keyin nevrologik buzilishlar aniqlanmaganda, chuqurlashtirilgan klinik tekshiruv natijalari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Bunda jarohatning mexanizmi va yuz berish sharoitlari baholanishi, shu jumladan kontaktsiz bosh miya jarohati, miya siljishi, qon tomirlar yorilishi, shuningdek jarohat oqibatida atlant-oksipital birikma tuzilmalarining shikastlanishi ehtimoli inobatga olinishi lozim. Jarohatning xususiyati va ogʻirlik darajasidan tashqari, jarohatdan keyingi davrda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi ehtimoli bilan bogʻliq boshqa xavf ham hisobga olinadi. Jarohatning xususiyati va ogʻirlik darajasiga qoʻshimcha ravishda, jarohatdan keyingi davrda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi ehtimoli bilan bogʻliq xavf omillari ham baholanishi shart. Mazkur holatda tibbiy xulosa anamnez maʼlumotlari, EEG natijalarining dinamikasi, yoʻqotilgan funksiyalarning kompensatsiyalanish darajasi, qoʻshimcha yuklama sinovlari natijalari hamda psixologik tekshiruv xulosalari asosida chiqariladi. 32. Bosh miya jarohatlaridan keyin tibbiy ekspert xulosasi quyidagi holatlarda kompleks baholangan holda chiqariladi: amneziya va ongning oʻzgaruvchanlik davrlari davom etish muddati, ularning xususiyati va barqarorligini; jarohatning turi va ogʻirlik darajasi, shuningdek jarohatga oid klinik belgilarni; sogʻligiga doir shikoyatlarning mavjudligi, ularning xususiyati va dinamikasini; nomzodning maishiy faoliyat va kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyatini (muhim kasbiy psixologik fazilatlarning saqlanganligi, shaxsiyat va xulq-atvorga oid funksiyalarning yetarli darajada barqarorligi); jarohatdan oldingi sogʻliq holati va jarohatdan keyingi asoratlarning mavjudligi yoki yoʻqligini (postkommotsion sindrom, fokal nevrologik buzilishlar, kognitiv funksiyalar buzilishining oqibatlari, posttravmatik epilepsiya); uzoq davom etuvchi parvozlar yoki ishning murakkab jarayonlarida sogʻliqning yomonlashuvi natijasida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini; parvoz xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan dori vositalarini qabul qilish bilan bogʻliq holatlarni; kasbiy faoliyat xavfsizligini taʼminlashga taʼsir etuvchi boshqa tibbiy va psixofiziologik omillarni. 33. Asab-ruhiy funksiyalarning turgʻun kompensatsiya holati (posttravmatik holatlarda yengil vegetativ disfunksiya yoki yengil nevrologik simptomatika) mavjud boʻlganda, nomzodlarga oʻzlari oʻzlashtirgan aviatsiya texnikasidan boshqa turdagi aviatsiya texnikasiga qayta oʻqish tavsiya etilmaydi. Kasbiy faoliyatga tiklangan nomzodlar tiklangan kundan boshlab 5 yil davomida nevrolog tomonidan dispanser kuzatuvida boʻlishi lozim. 34. Bosh suyagi gumbazining ichga botgan sinishi, bosh miyaning lat yeyishi, parenximatoz gematoma, 1 kundan ortiq davom etgan posttravmatik amneziya, bosh miya parenximasida qon mavjudligi hamda subdural gematomalar kuzatilganda, posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi tibbiy tekshiruv oʻtkazishda inobatga olinishi lozim. 35. Bosh gumbazining chiziqli sinishi, bosh suyagi tubining likvoreyasiz sinishi yoki subaraxnoidal qon quyilishi bilan kechgan bosh miyaning oʻrta va ogʻir darajadagi lat yeyishidan keyin 1 — 2 yil oʻtgach, tibbiy kuzatuv hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda va ijobiy prognoz boʻlganda, nomzod kasbiy faoliyatga qayta tiklash masalasini koʻrib chiqish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. 36. Nomzodda parenximada qon quyilishi kuzatilmaganda, asoratlarsiz kechgan oddiy epidural gematomadan keyin 1-2 yil oʻtgach, subdural gematoma bilan kechgan bosh miya lat yeyishidan keyin 2 yil oʻtgach, bosh miya chayqalishidan keyin 1,5 — 3 oy oʻtgach, bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, qoʻshaloq bosh miya shikastlanishlaridan keyin 6 — 24 oy oʻtgach, postkommotsion sindromda esa kamida 3 oy oʻtgach, nevrologik va kognitiv funksiyalar saqlangan, yuklama sinamalariga chidamlilik ijobiy boʻlgan hollarda psixolog, psixiatr va oftalmolog koʻrigi, bosh miyaning MRTsi, EEG hamda zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Mazkur tekshiruvlar natijalariga koʻra nomzodning yaroqliligi toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. 37. Tashxisni rasmiylashtirish jarayonida tibbiy hujjatlarda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim: bosh miya jarohatlarining klinik koʻrinishi (jarohat turi, darajasi va mavjud asoratlar); jarohat olingan sana (aniq kun, oy, yil); tekshiruv vaqtida kasallik jarayonining davri (oʻtkir davr, erta yoki kech reabilitatsiya davri); posttravmatik sindromning klinik tavsifnomasi; nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalarning holati (kognitiv, vegetativ, psixomotor, affektiv koʻrsatkichlar). 38. Vegetativ asab tizimining surunkali kasalliklari paroksizmal kechuvchi shakllari, tez-tez qaytalanuvchi zoʻrayishlar, shuningdek krizli reaksiyalar (vazovagal, simpatik, vagoinsulyar, simpatoadrenal, aralash xusutsiyatdagi, adrenal va diensefal turlari) bilan kechuvchi vegetativ-tomir buzilishlari mavjud boʻlgan nomzodlar aviatsiya faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi. Ushbu guruhga migren, solyarit, Mener sindromi, umurtqa arteriyasi sindromi, diensefal sindromi, angionevrozlar (angiotrofonevrozlar, Reyno kasalligi), qaytalanuvchi angionevrotik shish (Kvinke shishi), ortostatik essensial gipotoniya kasalliklari kiradi. 39. Aniq klinik maʼlumotlarni olish maqsadida quyidagi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi: KT — umurtqa tuzilmasining holatini baholash uchun; MRT — orqa miya, uning ildizlari va paravertebral tuzilmalar holatini aniqlash uchun; bosh miya tomirlarining BMA DS va ultratovush doplerografiyasi, UTDG — rotatsiya sinamalar davomida paydo boʻluvchi yoki kuchayuvchi vertebro-bazilyar basseyndagi (VBB) qon oqimining pasayish holatini aniqlash uchun; bosh miya MRT — serebral toʻqimalardagi morfologik oʻzgarishlar, shikastlanish yoki patologik jarayonlarni baholash uchun; viziometriya, perimetriya, oftalmoskopiya, shuningdek audiometriya, kalorik sinama va boshqa maxsus tekshiruvlar — tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda. 40. Konstitutsional-irsiy genezli vegetativ-tomir disfunksiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar, shuningdek gormonal oʻzgarishlar fonida yoki somatik kasallikdan keyin kuzatiluvchi vegetativ-tomir buzilishlarida, tekshiruv vaqtida remissiya bosqichi turgʻun boʻlgan hollarda (asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan keyin kamida 2-3 oy oʻtgach) tibbiy xulosa quyidagi talablar asosida chiqariladi: vegetativ-tomir buzilishlarining ogʻirlik darajasi; klinik tekshiruv natijalari; ortosinama, vestibyulyar sinama va boshqa yuklama sinovlariga chidamlilik darajasi; psixofiziologik va nevrologik funksiyalarning barqarorligi; kasbiy faoliyatni bajarishga taʼsir etuvchi xavf omillarining mavjudligi yoki yoʻqligi. Vegetativ-tomir tizimi buzilishlarining klinik tavsifida funksional kardiovaskulyar simptomlar boʻlgan hollarda, yakuniy tibbiy xulosa klinik tekshiruvlar natijalari asosida terapevt tomonidan chiqariladi. 41. Umurtqaaro disk churrasini jarrohlik yoʻli bilan olib tashlagan nomzodlarda asoratlar mavjud boʻlmaganda, nevrologik dinamikasi ijobiy boʻlganda hamda reabilitatsiya davri toʻliq yakunlanganidan soʻng kamida 3 — 6 oydan keyin tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik jarayonida quyidagilar baholanadi: toʻsatdan va oldindan prognoz qilib boʻlmaydigan oʻtkir ogʻriq xurujlarining yuzaga kelishi; kasallikning qaytalanish xavfi; funksional tiklanish darajasi; uzoq muddat davomida analgetiklar va mushak relaksantlarini qabul qilish bilan bogʻliq oqibatlar. 42. Asab ildizchalari funksional buzilishlari aniqlanmaganda, biroq umurtqa pogʻonasi harakatchanligining cheklanishi yoki funksional buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda, jarroh (vertebrolog yoki neyrojarroh maslahati asosida) tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi. 43. Umurtqa pogʻonasining orqa miya ildizlari, nerv ustunlari, nerv chigallari va gangliylarining periferik neyrovaskulyar sindromlar yoki ildizli kompressiyalar bilan kechuvchi surunkali kasalliklari hamda jarohatlari, shuningdek ushbu holatlar boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin kasbiy majburiyatlarni bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan ahamiyatsiz funksional buzilishlar mavjud boʻlgan hollarda nomzodlar oʻqishga yaroqsiz, biroq ish faoliyatini bajarishga yaroqli deb topiladi. 44. Sinkopal (behushlik) holatni oʻtkazgan nomzodlar ishdan (oʻqishdan) chetlatilishi lozim. Mazkur shaxslar terapevt va nevrolog tomonidan birlamchi tibbiy koʻrik oʻtkazilgandan soʻng ular tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimiga yuborilishi hamda tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak. Sinkopal holat yuzasidan dalolatnoma ushbu holat sodir boʻlgan vaqtda nomzodning yonida boʻlgan birinchi tibbiy xodim (shifokor) rasmiylashtiradi va uni TUKka taqdim etadi. Dalolatnomada quyidagilar koʻrsatiladi: behushlik holatining klinik koʻrinishi va belgilari; holat sodir boʻlgan vaziyat, sharoit va ehtimoliy sabablar; sinkopal epizodning davomiyligi va dinamikasi. Dalolatnoma guvohlarning, mazkur holatni oʻtkazgan shaxsning va shifokorning imzolari qoʻyiladi. 45. Dalolatnomani rasmiylashtirishda, sinkopal holatlarni tasniflashda, differensial diagnostika oʻtkazish, tekshiruvlar hajmini belgilash hamda yaroqlilikni aniqlash amalga oshiriladi. Asab tizimi yoki ichki organlarning organik kasalliklarini davolab, ong paroksizmal buzilishlarini differensial diagnostikasini oʻtkazish, behushlik sababi va xususiyatini aniqlash, organizmning funksional rezervlarini baholash va ong buzilishini takrorlanish ehtimolini aniqlab tibbiy xulosa chiqariladi. Sinkopal holatni yuzaga keltiruvchi sabablar aniqlanganda, aviatsiya xodimining yaroqliligi asosiy kasallikning holati, uning qaytalanish ehtimoliga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir darajasiga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi. 46. Sogʻlom aviatsiya xodimida hayajon, ogʻriq yoki kuchli gipoksiya taʼsiriga yuqori sezuvchanlik tufayli yuzaga kelgan bir martalik behushlik holatida, ushbu holatni keltirib chiqaruvchi yashirin muhim mexanizmlar boʻlmaganda va uning kelib chiqishi bezarar deb topilganda, unga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Sogʻlom aviatsiya xodimida maʼlum bir vaziyatda xavfsiz deb topilgan behushlik holati 2-marta takrorlanganda, aviatsiya xodimi 3 oydan 12 oygacha boʻlgan muddatga davolanish yoki dam olish uchun ishdan chetlatiladi hamda nevrologning dispanser kuzatuviga olinadi. Behushlik holatlari koʻp marotaba (3 va undan ortiq) takrorlanganda, nomzod uchish ishiga, oʻqishga yoki parvozga yaroqsiz deb topiladi. Bunda 2 yil oʻtgach, vegetativ-tomir labiliteti, arterial gipotenziya va yuklama sinamalariga chidamsizlik belgilari mavjud boʻlmaganda, unga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Etiologiyasi aniqlanmagan behushlik holatlarida nomzodga uchish ishiga, parvozga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 47. Aviatsiya xodimida infeksiya va parazitar kasalliklardan sogʻayganidan keyin infeksionistning ijobiy xulosasi va chuqurlashtirilgan tekshiruvlarning ijobiy natijalari asosida ularning yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Virusli gepatit hamda gemorragik bezgakni oʻtkazgan nomzodlarning uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki parvozga yaroqliligi vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgandan soʻng aniqlanadi. 48. Klinik prognozi salbiy boʻlgan qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari aniqlangan nomzodlarga uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki parvozga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari aniqlanganda hamda gemoglobin konsentratsiyasi 105 g/l dan past boʻlganda, nomzod ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi. Tekshiruv natijalari va davolash yakunlari ijobiy boʻlganda, gematolog xulosasi hamda prognozi asosida, kasallikning aniqlangan sababi, laborator-klinik koʻrsatkichlarning meʼyoriy holati, kasallikning remissiya bosqichi va turi (postgemorragik, temir tanqisligi anemiyasi va boshqalar) hisobga olingan holda, nomzodga uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur kasalliklarni baholashda organizmning metabolik ehtiyojlarini qondirish uchun qonning kislorodni yetarli darajada tashish xususiyati, shuningdek yerda va balandlik sharoitida, tinch holatda hamda jismoniy va ruhiy zoʻriqish davrlarida organizmning funksional imkoniyatlari inobatga olinadi. 49. Sogʻlom uchuvchilarda qondagi gemoglobin konsentratsiyasining normasi erkaklarda 130 g/l, ayollarda esa 120 g/l ni tashkil etadi. Mazkur koʻrsatkichlar pasaygan taqdirda, shaxs qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi va zaruratga koʻra davolanish uchun uchishdan chetlatiladi. Gemoglobinopatiyalar mavjud boʻlgan hollarda kasallik xurujlarsiz kechsa va nomzod toʻliq hajmdagi funksional qobiliyatlarga ega boʻlsa, u yaroqli deb topilishiga yoʻl qoʻyiladi. 50. Vaqtinchalik xususiyatga ega trombotsitopeniyalar (temir tanqisligi sababli kamqonlik yoki dori vositalarini qabul qilish oqibatida suyak iligi faoliyatining pasayishida) bilan bogʻliq hollarda trombotsitlar miqdori va boshqa koʻrsatkichlar normal darajaga yetgandan soʻng yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Trombotsitlar miqdori 75 × 109/l dan kam boʻlgan trombotsitopeniyada nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Splenektomiya oʻtkazilgan idiopatik trombotsitopenik purpura holatlarida, agar 6 oy davomida trombotsitlar miqdori normada saqlansa, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Yaroqli deb topilgan nomzodlarda trombotsitlar miqdori har 6 oyda nazorat qilinadi. 51. Uchish ishida antikoagulyantlar (kumarinlar, varfarin) yoki kuchli antitrombotsitar dori vositalarini (masalan, klopidogrel va shunga oʻxshash) qabul qilinishi diskvalifikatsiya omili hisoblanadi (kichik dozadagi aspirin bundan mustasno). 52. Kompensatsiyalangan, aʼzolar faoliyati saqlangan gemoglobinopatiyalar va gemorragik diatezda, residivlar mavjud boʻlmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 53. Oʻroqsimon hujayra kasalligi aniqlangan nomzodlar kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi. Oʻroqsimon hujayra tashuvchiligi mavjud boʻlgan nomzodlarda klinik xavf aniqlanmasa, yaroqli deb topilishiga yoʻl qoʻyiladi. Chin (haqiqiy) politsitemiya mavjud boʻlgan nomzodlar trombotik xavf yuqori boʻlganligi sababli yaroqsiz deb topiladi. Ikkilamchi politsitemiya holatlarida eritrotsitlar miqdorining oshish sababi (nafas olish tizimi kasalliklari, balandlik sharoitida gipoksiya taʼsiri va boshqa omillar) aniqlangandan keyin tibbiy xulosa chiqariladi. 54. Quyidagi hollarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: allergiyaning ogʻir klinik koʻrinishlarida (anafilaksiya, angionevrotik shish, ogʻir bronxial spazm); yil davomida 2-martadan koʻp qaytalanuvchi rezidivlarda; kasallikni chaqiruvchi allergen nomaʼlum boʻlganda; allergik reaksiya kasbiy vazifalarni bajarishda xavfsizlikka bevosita tahdid tugʻdirganda. 55. Turgʻun terapevtik taʼsirga ega boʻlgan hollarda quyidagi shartlar taʼminlanganda nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi: allergen aniq belgilangan boʻlganda; allergen bilan kontakt toʻliq bartaraf etilgan boʻlganda; 3 oy davomida allergiya belgilari takrorlanmaganda; ish joyida (aviatsiya obyektlarida) allergen bilan muloqot ehtimoli boʻlmaganda. 56. Semizlik darajasi Ketle indeksiga muvofiq aniqlanadi. Tana vazni indeksi tana vazni (kg)/ boʻy oʻlchami (m2) formulasi boʻyicha hisoblanadi: Tana vazni darajalariTVIYondosh kasalliklar xavfiTana vazni defitsiti<18,5Past (boshqa kasalliklar xavfi yuqori)Normal tana vazni18,5 — 24,9Odatdagi (minimal)Ortiqcha tana vazni25,0 — 29,9Oʻrtacha yuqoriSemizlikning I darajasi30,0 — 34,9YuqoriSemizlikning II darajasi35,0 — 39,9Juda yuqoriSemizlikning III darajasi≥40Haddan ziyod yuqori 57. Ortiqcha tana vazni boʻlgan shaxslarga semizlikning xususiyatidan va kelib chiqish sabablarini aniqlash maqsadida klinik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Semizlikning simptomatik (ikkilamchi) endokrin yoki serebral genezli semizlikda tibbiy xulosa asosiy kasallikning xususiyati va prognozi asosida chiqariladi. Mushak va yogʻ toʻqimalarining nisbati va organizmdagi yogʻ hajmi foizi aniqlanib tana vazni hisoblanadi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar uchun TVI 30,0 dan yuqori boʻlganda, nomzodga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga qabul qilinadigan nomzodlar hamda kabina ekipaji aʼzolari uchun boʻy va tana vazniga doir talablar ish beruvchi tomonidan belgilanadi. 58. TVI 35,0 dan yuqori boʻlgan nomzodlarda quyidagilar inobatga olinadi: endokrinolog, zaruriyatga koʻra boshqa tegishli mutaxassislar xulosalari; kardiovaskulyar xavf omillari: arterial gipertenziya, qandli diabet, glukozaga tolerantlikning buzilishi, dislipidemiya, yoshi, zararli odatlar (chekish va boshqalar); metabolik sindrom rivojlanish xavfi; psixologik tekshiruvlar; yurak-qon tomir tizimining funksional rezervlari; yuklama testlari va boshqa koʻrsatkichlar. Mazkur koʻrsatkichlar boʻyicha holat individual baholanadi va nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 59. Qandli diabetning I turi, shuningdek insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalari bilan doimiy davolanishni talab qiluvchi qandli diabetning boshqa turlarida hamda tireotoksikozning barcha shaklida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 60. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi: uglevod almashuvining toʻliq kompensatsiyasi mavjud boʻlganda; EKGning yuklama sinamalariga yukli sinamalariga chidamlilik koʻrsatilganda; MSKT yoki boshqa invaziv boʻlmagan tekshiruv usullarining ijobiy natijalari boʻlganda; diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy boʻlganda. Tibbiy tekshiruvda quyidagi xavf omillarining mavjudligi va darajasi inobatga olinishi lozim: nomzodning yoshi 60 yoshdan yuqori boʻlganligi; buyrak faoliyatining buzilishi; notoʻgʻri ovqatlanish holatlari; koʻp komponentli dori terapiyasi (polifarmatsiya) hamda diabet oqibatlari rivojlanishiga taʼsir qiluvchi boshqa omillar. Mazkur koʻrsatkichlar kompleks baholanganidan soʻng nomzodning kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish qobiliyati aniqlansa, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 61. Qandli diabetning II turida monoterapiya sifatida alfa-glyukozidaza ingibitori (glyukobay), tiazolidindion yoki metformin qabul qilinishi zarur boʻlsa hamda parhezga rioya qilinsa, uchuvchilarga yuk tashish bilan bogʻliq uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. 62. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar bajarilganda, nomzodga yuk tashish bilan bogʻliq uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi: davolash faqat monoterapiya shaklida amalga oshirilayotgan boʻlsa (alfa-glyukozidaza ingibitori, tiazolidindion, metformin qabul qilinayotgan boʻlsa); nomzod parhezga qatʼiy rioya qilayotgan boʻlsa; uglevod almashuvining kompensatsiyasi barqaror holatda boʻlsa; gipoglikemiya xurujlari yoki glukozaning keskin oʻzgarishlari kuzatilmasa; tibbiy koʻrsatkichlar, yuklama sinamalari, shuningdek diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy baholangan boʻlsa. Bunda uchuvchi tarkibiga EKG nazorati, terapevt va diabetolog (endokrinolog) koʻriklari har 6 oyda bir marta belgilanishi, navbatdagi rejalashtirilgan tibbiy koʻrik jarayonida esa EKG sinamalari yoki invaziv boʻlmagan uslublar bilan koronar arteriyalar tekshiruvi oʻtkazilishi lozim. 63. Aviatsiya amaliyotida sulfonilmochevina hosilalari, biguanidlar (metformin bundan mustasno), turli gipoglikemik preparatlarning birgalikda qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi. Tireotoksikoz holatlarida aviatsiya xodimini qayta tiklanish muddatini belgilashda kasallikning sababi, shakli, klinik koʻrinishlari, ogʻirlik darajasi, amalga oshirilgan davolash turi, kasallikning organ va tizimlarga taʼsiri hamda bioximik koʻrsatkichlar natijalari inobatga olinadi. Diffuz-toksik buqoqda konservativ terapiyaning 2 yilgacha davom etishi mumkinligini inobatga olgan holda, dori vositalari qabul qilinishi toʻxtatilganidan soʻng kamida 3 oy davomida turgʻun eutireoid holati qayd etilganda, endokrinologning ijobiy xulosasi asosida uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. 64. Yengil va oʻrta darajadagi toksik buqoqning jarrohlik usulida yoki radioaktiv yod bilan davolangan holatlarda, davolash tugaganidan soʻng kamida 6 oy oʻtganidan keyin bioximik koʻrsatkichlar turgʻun holatda va endokrinologning ijobiy xulosasi mavjud boʻlsa, nomzodning (oʻqishga, ishga, parvozga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi. Tireotoksik adenomada jarrohlik amaliyotidan keyin 6 oy oʻtgach aviatsiya xodimining uchish ishiga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. 65. Gipotireoz va autoimmun tireoiditni oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi hollarda uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishga yoʻl qoʻyiladi: qalqonsimon bez faoliyati laborator va klinik koʻrsatkichlar boʻyicha turgʻun norma darajasiga keltirilgan boʻlsa; kasallikning sababi, shakli va kechish xususiyatlari aniqlangan boʻlsa; chuqurlashtirilgan tekshiruv natijalari (gormonlar profili, ultratovush tekshiruvi, yurak-qon tomir tizimi bahosi) ijobiy boʻlsa; endokrinologning ijobiy prognozi va xulosasi mavjud boʻlsa. Mazkur talablar bajarilganda, individual tartibda baholagan holda kamida 3 oy oʻtgach uchish ishiga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. Tireoidit kasalligini zoʻrayishi holatlaridan soʻng uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat berish davolash toʻliq yakunlangandan va euthyroid holat tiklanganidan keyin endokrinolog xulosasi asosida amalga oshiriladi. Eutireoid holati saqlangan endemik buqoqda, shuningdek yod preparatlari yoki tireoid gormonlari bilan oʻtkazilayotgan profilaktik terapiya davomida qalqonsimon bezning I va II darajali diffuz eutireoid kattalashishi mavjud boʻlgan nomzodlarda hamda uglevodlar tolerantligining buzilishi kuzatilganda, u uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi. 66. Tireotoksikoz yoki gipotireozning subklinik shaklida, T3 va T4 koʻrsatkichlari normada boʻlganda, TTG darajasi mos ravishda pasaygan yoki koʻpaygan hollarda aviatsiya xodimalari endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi hamda TTG va tireoid gormonlarining laborator nazorat tekshiruvlari kamida har 3 oyda bir marta oʻtkazilishi zarur. Endokrin tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda, terapevt tavsiyasi asosida har 6 oyda endokrinolog tomonidan dispanser kuzatuvi oʻtkazilishi belgilanadi. 67. Sil kasalligining aktiv shakli aniqlangan nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Oʻpka sili bilan kasallanib, tegishli davolash kursi toʻliq yakunlanganidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, klinik simptomlar mavjud boʻlmasa, oʻpkaning zararlangan qismida aktiv jarayon aniqlanmasa, nafas olish tizimi funksiyasi saqlangan boʻlsa hamda rentgen tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, nomzod uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi. Nomzod yaroqli deb topilgan taqdirda, 2 yil davomida terapevt dispanser kuzatuvi belgilanadi, zaruratga koʻra ftiziatr maslahati oʻtkaziladi hamda oʻpka qafasining rentgenografiyasi yoki boshqa nazorat tekshiruvlari amalga oshiriladi. 68. Aktiv boʻlmagan yoki davolangan sil kasalligi mavjud boʻlganda, shuningdek kasallikdan keyingi qoldiq oʻzgarishlar (cheklangan fibroz, kalsifikatsiya oʻchoqlari, boʻlaklararo yoki plevral bitishmalar) aniqlanganda, biroq koʻks oraligʻi organlarining siljishi kuzatilmaganda hamda tashqi nafas olish funksiyasi buzilmaganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 69. Sil kasalligini oʻtkazgan nomzodlar dispanser kuzatuv guruhi koʻrsatilgan hamda toʻliq tuzalgani toʻgʻrisidagi ftiziatrning xulosasini TUKga taqdim etadilar. Tashqi nafas olish tizimi funksiyasini baholash maqsadida kardio-respirator tizimi funksional zaxiralari, shuningdek reyestriktiv yoki obstruktiv turdagi buzilishlarning mavjudligini aniqlovchi klinik-instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi. Nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari faoliyati kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, shuningdek sil kasalligini davolash jarayonida qoʻllanilgan kimyoprofilaktik dori vositalarining salbiy oqibatlari aniqlanmasa, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 70. Sil kasalligini oʻpkadan tashqari shakllarini oʻtkazgan nomzodlarga, ftiziatrning yakuniy xulosasi va ijobiy klinik-prognoz koʻrsatkichlari, shuningdek zararlangan aʼzolar va tizimlar funksional holatining toʻliq saqlanganligi asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur shaxslarga 2 yil davomida terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. ftiziatrning maslahati, shuningdek klinik koʻrsatmalarga muvofiq qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar oʻtkaziladi. 71. Mehnat qobiliyatini yoʻqotish xavfini keltirib chiqaruvchi quyidagi nafas olish tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan hollarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalliklari (bundan buyon matnda OʻSOK deb yuritiladi); bronxial astma; bronxoektatik kasallik; sarkoidoz; diffuz pnevmoskleroz va oʻpka emfizemasi; turli etiologiyali zotiljamning ogʻir yoki qaytalanuvchi shakllari; surunkali bronxitning tez-tez zoʻrayuvchi shakllari. 72. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik yoki yaroqlilikka haqida tibbiy xulosa chiqariladi: nafas olish tizimi funksiyasi toʻliq yoki yetarli darajada saqlangan boʻlsa; kardio-respirator funksional zaxiralari normada boʻlsa; reyestriktiv yoki obstruktiv buzilishlar mavjud boʻlmasa (klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlsa); laborator-instrumental tekshiruvlar (spirometriya, arterial gazlar, koʻkrak qafasi rentgenogrammasi) natijalari ijobiy boʻlsa; klinik simptomlar mavjud boʻlmasa yoki yengil darajada boʻlsa; chekish faktori mavjud boʻlmasa; OʻSOKning boshlangʻich (yengil) davri, surunkali bronxitning remissiya davri, chegaralangan pnevmoskleroz aniqlanganda; koʻkrak qafasida oʻtkazilgan jarrohlik aralashuvidan keyin nafas olish va kardio-respirator tizimlari funksiyasi toʻliq tiklangan boʻlsa. 73. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi: koʻkrak qafasidagi jarrohlik amaliyotidan soʻng — 4 — 6 oy oʻtgach (operatsiya sohasining toʻliq bitishi, plevral boʻshliqda patologik oʻzgarishlar mavjud emasligi, tashqi nafas tizimi funksiyasi norma holatiga qaytgani aniqlanganda); spontan pnevmotoraksdan soʻng — 3 oy oʻtgach (plevra bitishlari, reyestriktiv buzilishlar, rezidual boʻshliq yoki qaytalash xavfini koʻrsatadigan belgilar boʻlmaganda). 74. Surunkali bronxitning zoʻrayish davrida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi. Aktiv yalligʻlanish jarayoni toʻliq bartaraf etilgach, aviatsiya xodimlari toʻliq sogʻaygach va tashqi nafas olish aʼzolari funksional koʻrsatkichlari norma darajasiga qaytgani chuqurlashtirilgan tekshiruvlar bilan tasdiqlangandan soʻng ularga uchish ishiga ruxsat beriladi. 75. Yiringli yoki obstruktiv bronxitda, shuningdek takroriy pnevmotoraks holatlarida shturmanlar, bort muhandislari, havaskor uchuvchilar (samolyot va vertolyot), fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari oʻquvchilari hamda kabina ekipaji aʼzolariga uchish ishiga (oʻqishga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va ular kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. 76. Havaskor uchuvchilar, planer uchuvchilari, erkin aerostat uchuvchilari hamda oʻta yengil havo kemasi (OʻEHK) uchuvchilari uchun nafas olish va yurak-qon tomir tizimlarining chuqurlashtirilgan tekshiruvlari natijalari ijobiy boʻlganda, individual tartibda parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 77. Quyidagi yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlari, shuningdek yurak mushagi va klapan apparatining organik shikastlanishlari mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi: sinus tugunining kuchsizlik (zaiflik) sindromida; yurak qisqarishlarining takroriy tushib qolishi bilan kechuvchi oʻtkazuvchanlik buzilishlarida (ketma-ket 2 yoki undan ortiq qisqarishning tushib qolishi); mersal aritmiya xurujlari hamda yurak boʻlmachalarining hilpillashida; supraventrikulyar taxikardiyada (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, toʻrt va undan ortiq komplekslar bilan qayd etilgan takroriy epizodlar); qorinchalar ekstrasistoliyasining bi- yoki trigeminiya koʻrinishida takrorlanib turishida; juftlashgan qorinchalar ekstrasistoliyalarining takroriy epizodlarida; qorinchalar taxikardiyasi epizodlarida (yurak urish tezligi daqiqasiga 120 zarba va undan koʻp boʻlib, uchtadan yoki undan ortiq kompleks bilan); spontan supraventrikulyar taxikardiya bilan kechuvchi Volf-Parkinson-Uayt sindromida; miokard infarkti yoki stenokardiyada; yurak kasalliklarining sust kechuvchi oʻtkir davri hamda kasallik oqibatlari bilan bogʻliq aniq ifodalangan ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlarida; yurak yetishmovchiligi yoki ogʻriq sindromining mavjudligida; moʻtadil va ogʻir darajadagi kombinatsiyalangan yurak nuqsonlarida; mitral klapanning 6 mm dan ortiq prolapsida; dilatatsion, gipertrofik yoki reyestriktiv kardiomiopatiyalarda. Mazkur holatlar aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsiz deb topiladi. 78. Yurak kasalliklarining klinik belgilari aniqlanganda, kasallikning anamnezi batafsil oʻrganilishi, klinik va kardiologik tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim. Olingan natijalar, kasallikning kechishi va prognozi, mavjud yondosh kasalliklar, nomzodning yoshi, individual xavf omillari inobatga olingan holda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 79. Revmatizmning aktiv fazasini oʻtkazgan nomzodlarda aktiv revmatik jarayon toʻliq bartaraf etilganda va yurakda organik nuqsonlar aniqlanmaganda, kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan klinik va kardiologik tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Miokarditni oʻtkazgan nomzodlarda toʻliq sogʻayish kuzatilganda yoki miokarditik kardioskleroz shakllangandan soʻng kamida 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilganda, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining faqat klinik ahamiyatga ega boʻlmagan yengil oʻzgarishlari mavjud boʻlganda hamda laboratoriya tahlillari va EKGda yalligʻlanish belgilarining mavjud emasligi tasdiqlanganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 80. Miokardiodistrofiya aniqlanganda, yurakning nasoslik funksiyasi saqlanganda, klinik simptomlar yengil darajada boʻlganda, kasallikni ogʻirlashtiruvchi xavf omillari mavjud boʻlmaganda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi, bunda 3 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim. Ushbu davr mobaynida EKG koʻrsatkichlari normada boʻlishi va yuklama (stress-test) sinamalari natijalari ijobiy boʻlishi sharti bilan 3 yil yakunida tashxis bekor qilinadi. 81. Mitral klapanning 3 mm dan 6 mm gacha boʻlgan prolapsida, klinik jihatdan ahamiyatga ega boʻlmaganda, izolyatsiyalangan va turgʻun kompensatsiyalangan yurak nuqsonlarida, shuningdek oqim yoʻllarida obstruksiya belgilarisiz kechuvchi qorinchalararo toʻsiqning assimetrik gipertrofiyasida hamda yurak faoliyati gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 82. Yurak yalligʻlanishi bilan bogʻliq kasalliklarni oʻtkazgan aviatsiya xodimlar davolanganlaridan keyin 3 oydan soʻng, uchish ishiga (ishga) terapevt tibbiy koʻrigi oʻtkazilib ishga ruxsat beriladi, boshqa nomzodlarga esa mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgandan soʻng, terapevt tibbiy koʻrigi oʻtkazilib oʻqishga va parvozga ruxsat beriladi. 83. Supraventrikulyar ritm buzilishlari aniq ifodalangan hollarda elektrofiziologik tekshiruv oʻtkaziladi. Tekshiruv davomida klinik ahamiyatga ega ritm buzilishlari sunʼiy ravishda chaqirilganda, uning natijalari salbiy deb baholanadi. Ritm buzilishlarining ifodalanish darajasini aniqlash maqsadida EKGning sutkalik monitoringi oʻtkaziladi. Yurak ritmi buzilishlari muvaffaqiyatli davolangandan keyin nomzod qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 84. Nomzodning yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlarida, EKGda qorincha kompleksining yakuniy qismidagi (ST va T) beqaror oʻzgarishlar beta-blokatorlar taʼsirida meʼyorlashganda va sogʻliq holati yuzasidan shikoyatlar boʻlmaganda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 1-gradatsiyasida (EKG maʼlumotlariga koʻra bir daqiqada 5 ta ekstrasistoliyadan kam, hamda sutkalik EKG monitoringida bir soatda 30 ta ekstrasistoliyadan kam boʻlganda) qoʻshimcha kardiologik tekshiruvlar talab etilmaydi va aviatsiya xodimlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Mazkur tasnifga koʻra simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 2 — 4a-gradatsiyalarida nomzodlarga kardiologik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Ushbu tasnifga koʻra simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 4b va 5-gradatsiyalarida, shuningdek qorinchalar taxikardiyasi mavjud boʻlganda, kardiologik tekshiruvlar natijasida tashxis tasdiqlansa, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 85. Kardiologik tekshiruvlar natijasida simptomatik boʻlmagan sinusli bradikardiya va 3,0 soniyadan kam davom etuvchi simptomlarsiz sinusli pauzalar aniqlanib, yurakning ogʻir strukturaviy kasalliklari va klinik alomatlari mavjud boʻlmasa, nomzodga cheklovlar qoʻllagan holda uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 86. Yurak qon-tomir tizimining funksional buzilishlarida, ularning kelib chiqish sabablari va kasbiy faoliyatni bajarish bilan bogʻliq zararli omillarning sogʻliq holatiga taʼsiri aniqlanadi. Tibbiy xulosa chiqarishda neyrotsirkulyator distoniyaga xos simptomlar bilan kechayotgan holatlarda yurakning boshqa organik kasalliklari, yalligʻlanish jarayonlari va ekstrakardial patologiyalar mavjudligi bartaraf etilishi lozim. Sutka davomida yuzaga keluvchi ritm buzilishlari vegetativ disfunksiyaning asosiy markeri ekanligi inobatga olinib, EKGning 24 soatlik monitoringi (Xolter monitoringi) oʻtkaziladi. Yuklamali EKG, VEM, miokard ssintigrafiyasi va koronarografiya tekshiruvlari ham oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi. 87. Mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiyalangan shaklida, miokarditik kardiosklerozda, turgʻun kompensatsiyalangan, cheklangan va kam ifodalangan yurak nuqsonlarida hamda gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida individual tartibda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 88. Toj tomirlarining va (yoki) umumiy qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari hamda perikardning organik kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarda, shuningdek davolashga moyil boʻlmagan va yurak ritmi hamda oʻtkazuvchanligi buzilishlari aniqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 89. Nomzodlarda, (fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kiruvchilar va oʻquvchilar bundan mustasno) Giss tutami chap oyoqchasining blokadasi birinchi marta aniqlanganda, quyidagi shartlar asosida cheklovlar qoʻllangan holda individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin: chap qorincha funksional holati saqlangan boʻlmasligi (ExoKG natijalarida chap qorinchaning otilib chiqish fraksiyasi 50 foizdan past boʻlmasligi); yuklamali EKG sinamalari (Bryus protokoli) bajarilganda IV bosqichga qadar bajarish imkoniyati mavjud boʻlishi, miokard ishemiyasiga xos belgilar kuzatilmasligi, klinik ahamiyatga ega ritm buzilishlari aniqlanmasligi, yuklama vaqtida simptomlar (koʻkrak ogʻrigʻi, hansirash, bosh aylanishi) boʻlmasligi; xolter-monitoring natijalarida yurak ritmi buzilishlari mavjud boʻlmasligi yoki klinik ahamiyatga ega boʻlmagan minimal koʻrinishda boʻlishi. Zaruriyat tugʻilganda koronar angiografiya oʻtkazilishi, koronar arteriyalarda stenoz darajasi yirik tomirlarda 50 foizdan koʻp boʻlmasligi hamda proksimal segmentlarda esa 30 foizdan oshmasligi lozim. Bunda aviatsiya xodimiga yilda 1-marta kardiolog maslahati oʻtkaziladi. Yuklama bilan oʻtkazilgan EKG testida ST segmentining 2 mm gorizontal pasayishi kuzatilganda, toj arteriyalari kasalligi har doim ham tasdiqlanmasligi mumkin. Shu sababli baholashda asosiy eʼtibor yurish davomiyligiga, klinik simptomlarga (mavjud boʻlsa) hamda aniqlangan oʻzgarishlarning xususiyatiga qaratiladi. 90. Nomzodlarda (fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kiruvchilar va oʻquvchilar bundan mustasno) mehnat qobiliyatining yoʻqolish xavfini oshiruvchi yurak qon-tomir kasalliklariga doir jarrohlik amaliyotlari (perkuton koronar aralashuv angioplastika, stent oʻrnatish bilan yoki stentsiz, aorta-koronar shuntlash) oʻtkazilganda, shuningdek anamnezida miokard infarkti ogʻir kardiologik kasalliklar qayd etilganda, tibbiy koʻrik jarrohlik amaliyot oʻtkazilgandan soʻng kamida 6 — 12 oy oʻtgach oʻtkaziladi. Tibbiy xulosa quyidagilar taʼminlanganda individual tartibda belgilanadi: jarrohlik aralashuvi muvaffaqiyatli bajarilganda; jarrohlik amaliyotidan keyingi davr asoratlarsiz yoki ahamiyatsiz klinik ifodalanishda kechganda; koʻkrak sohasida ogʻriq (angina), nafas qisishi yoki aritmiyalar kabi klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda; antianginal dori vositalarini doimiy qabul qilishga ehtiyoj boʻlmaganda; yurak qon-tomir kasalliklari xavf omillari (chekish, ortiqcha tana vazni, arterial gipertenziya xuruji, dislipidemiya) baholanganda va ularning kamaytirilgani yoki nazorat ostiga olinganda; kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligida (kardiolog xulosasi berilgan ExoKG, Bryus protokoli boʻyicha yuklamali EKGning toʻrtinchi bosqichida). Mazkur hollarda uchuvchilarga individual tarzda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi va zaruriyatga koʻra cheklovlar qoʻllanadi. Bunda yaroqli deb topilgan nomzodlar har 6 oyda terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi, qondagi glukoza darajasi, tana vazni va arterial bosim koʻrsatkichlarining nazorati, navbatdagi tibbiy koʻrikda takroriy kardiologik tekshiruvlar va kardiolog maslahatidan oʻtishlari lozim. 91. Aviatsiya xodimi oʻtkir bezarar aseptik perikarditni boshdan kechirganidan keyin 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, kasallik simptomlari boʻlmasa, ExoKG natijalari normada boʻlsa, 24 soatlik EKG monitoringi va yuklamali EKG natijalari ijobiy boʻlsa, qoʻshimcha chuqurlashtirilgan tekshiruvlar asosida individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Bunda 2 yil davomida terapevt va kardiologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Kasallik qaytalanganda yoki ogʻriq sindromi saqlanganda nomzodlar uchish ishiga (ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va ular qayta tiklanmaydi. 92. Aviatsiya xodimi miokarditni boshdan kechirganidan keyin 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi bartaraf etilganda, klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, 24 soatlik EKG monitoringi, yuklamali EKG va ExoKG oʻtkaziladi. MRT va xolter monitoringi ham amalga oshirilishi mumkin. Tekshiruv natijalari normada boʻlsa, ExoKGda chap va oʻng qorincha funksiyalarining buzilish belgilari aniqlanmasa, nomzodga individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda yiliga 1-marta ExoKG tekshiruvi oʻtkaziladi. 93. Nomzodda quyidagi koʻrsatkichlar aniqlanganda, tibbiy xulosa yurakning tuzilmaviy kasalliklari va nomzodning kasbiy funksional majburiyatlarini bajarish qobiliyati hisobga olingan holda individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi: aorta ildizi diametri 5,0 sm dan ortiq boʻlganda; chap qorinchaning yakuniy diastolik oʻlchami 6,5 sm dan ortiq boʻlganda; chap qorinchaning yakuniy sistolik oʻlchami 4,4 sm dan ortiq boʻlganda; qorinchalararo toʻsiq qalinligi 1,4 sm dan ortiq boʻlganda. 94. Umumiy va toj tomirlar hamda yurak mushaklari kasalliklarida, agar qon aylanishi buzilishi kuzatilmasa, uchuvchilarga (samolyot, vertolyot) yuklamali EKG tekshiruvi oʻtkaziladi va yurak-qon tomir tizimining funksional saqlanganligi aniqlanganda, ularga kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 95. Miokard distrofiyasi va miokarditdan keyingi kardiosklerozda, yurakdagi oʻzgarishlarning kasbiy faoliyatga salbiy taʼsiri aniqlanmasa va yurak mushagining funksiyasi saqlangan boʻlsa, nomzodlarga kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 96. Aortadagi kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlar va aorta devorining qalinlashishi aniqlangan hollarda, yurak-qon tomir tizimining funksional holati saqlangan boʻlsa, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 97. Asoratlarsiz miokard infarktini boshdan kechirgan nomzodlar 6 oy oʻtgach, yurak-qon tomir tizimining funksional holati yaxshi boʻlganda, shikoyatlar va xavf omillari boʻlmasa, ishemik kasallikni faol davolashga ehtiyoj qolmagan boʻlsa, yuklama sinamalarida jismoniy ish qobiliyati saqlanganda, ExoKGda yurak boʻshliqlari kengaymaganda, chiqarish fraksiyasi 50 foizdan kam boʻlmaganda, sutkalik EKG monitoringida klinik ahamiyatli oʻzgarishlar aniqlanmaganda hamda koronaroangiografiyada infarkt zonasidan tashqaridagi toj arteriyalarida stenoz 50 foizdan oshmaganda, individual tartibda nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi. 98. EKGda patologik Q tishchasi aniqlanganda, biroq miokard infarkti klinik jihatdan tasdiqlanmaganda, anamnez batafsil oʻrganiladi hamda ExoKG va ssintigrafiya oʻtkaziladi. Tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, yurak funksiyasi yaxshi saqlanganda, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqli deb topilishi mumkin. 99. Arterial gipertenziyada qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori darajada turgʻun boʻlganda, kasallik xurujli kechganda (bir martalik asoratsiz xuruj bundan mustasno) hamda yurak-qon tomir tizimining 3 va 4-darajali asoratlari mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi. Bunda chuqurlashtirilgan tekshiruv oʻtkazilib, yurak-qon tomir tizimining funksional saqlanganligi va davolash natijalarining ijobiyligi aniqlanganda, nomzodning yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqilishi mumkin. 100. Tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan “oq xalat”ga boʻlgan arterial gipertenziyada nomzodga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Qon bosimining dori-darmonlarsiz normaga kelishida yoki aviatsiyada ruxsat etilgan dori vositalari yordamida qon bosimi 160/95 mm sim ustunidan yuqori boʻlmasa, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida QB-monitoringi va boshqa tekshiruvlar oʻtkaziladi. 101. Gipertoniya kasalligi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlarini baholashda yurak-qon tomir asoratlari xavfi boʻyicha stratifikatsiya prinsipi qoʻllanadi. Bunda nishon aʼzolarning zararlanishi, semizlik, chekish, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, kamharakatlik va boshqa xavf omillari hisobga olinadi. Xavf darajasi past yoki oʻrta boʻlgan aviatsiya xodimlari kasbiy faoliyatga yaroqli deb topiladi. Xavf darajasi yuqori boʻlgan aviatsiya xodimlariga nisbatan xavf darajasini davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari orqali pasaytirish mumkin boʻlsa, 1 oygacha muddatga bosqichli tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur davrda aviatsiya xodimlari kasbiy faoliyatdan chetlatiladi va kardiolog maslahati bilan birga tegishli davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari oʻtkaziladi. Ushbu tadbirlar natijasida xavf omillari kamayganda yoki bartaraf etilganda, kardiologning ijobiy xulosasi asosida aviatsiya xodimlariga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 102. Uchish ishiga (samolyot, vertolyot) oʻqishga nomzodlarning QB 140/90 mm sim ustunidan yuqori boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 103. Oshqozon va ichak kasalliklarining (oshqozon va 12 ikki barmoq ichak yara kasalligi, gastritlar, kolitlar va boshqalar) oʻtkir davrida, ogʻriq sindromi, kasallikning klinik belgilari hamda ish qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi asoratlar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 104. Asoratlar bilan kechmagan oshqozon yarasi kasalligi oʻtkazilganda, davolash natijalari ijobiy boʻlsa, Heliobater pylori infeksiyasi va kasallikning klinik belgilari bartaraf etilganda, endoskopik tekshiruvda yara bitgani tasdiqlanganda hamda xavfli oʻsmalar mavjud emasligi aniqlanganda, nomzodga 2 oy oʻtgach yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Oshqozon va 12 ikki barmoqli ichak yarasining bir martalik residivi kuzatilganda, oddiy yoki belgilangan parhezga rioya qilingan holda kasallik simptomlari mavjud boʻlmasa hamda klinik sogʻayish belgilari aniqlansa, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi. Oshqozon va 12 ikki barmoqli ichak yarasining qon ketish bilan kechgan bir martalik asoratida 2 oy davomida kuzatuv natijasida kasallik simptomlari aniqlanmasa, dori vositalari bilan davolanishga ehtiyoj boʻlmasa hamda endoskopik tekshiruvda sogʻayish belgilari tasdiqlansa, aviatsiya xodimi ishga yaroqli deb topiladi. Bunda 3 yil davomida tibbiy xulosa muddati 6 oy etib belgilanadi. Har bir navbatdagi tibbiy xulosa davolovchi jarrohning xulosasi asosida Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi) tibbiy ekspertlari tomonidan ekspert baholovidan oʻtkaziladi. Aviatsiya xodimi fuqaro aviatsiya tashkilotining shifokori tomonidan 3 oyda bir marta dispanser kuzatuviga olinishi hamda yilda bir marta endoskopik tekshiruv oʻtkazilishi zarur. 105. Bittadan koʻp residiv yoki asorat bilan kechgan holatlar mavjud boʻlganda, uchuvchi tarkibining yaroqlilik masalasi chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlar asosida, vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda koʻrib chiqiladi va tibbiy xulosa chiqariladi. Gastrit va kolitlarda, davolash toʻliq yakunlanganda, laborator-instrumental tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda klinika-simptomlar mavjud boʻlmaganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 106. Oshqozon va 12 ikki barmoqli ichak yarasiga oid jarrohlik amaliyotlaridan soʻng aviatsiya xodimining sogʻligi toʻliq tiklangan boʻlsa, jarrohlik amaliyoti va kasallik bilan bogʻliq asoratlar uchun xavf omillari bartaraf etilgan boʻlsa hamda qayd etilgan remissiya davrida asoratlarsiz yara jarayoni tasdiqlansa, endoskopik va boshqa klinik tekshiruvlarning ijobiy natijalari asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 12 barmoqli ichakda birinchi marta chandiqli deformatsiya aniqlanganda va klinik belgilar kuzatilmagan taqdirda, nomzodlar kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatilmaydi. 107. Oshqozon-ichak kasalliklari mavjud boʻlganda, tibbiy xulosa chiqarishda aviatsiya xodimlarining ish jadvali va ovqatlanish tartibining nomuntazamligi, kasallikni ogʻirlashtiruvchi boshqa tashqi omillar hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar hisobga olinadi. Nomzodlarda surunkali gastrit va gastroduodenitda residivlar kuzatilmaganda, umumiy ahvoli qoniqarli boʻlganda, ish qobiliyati saqlanganda hamda meʼda sekretsiyasida aniq ifodalangan salbiy oʻzgarishlar aniqlanmagan taqdirda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 108. Pankreatit va gepatitlarning organ funksiyasining yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi bilan kechuvchi faol bosqichida, jigar sirrozida, tez-tez xuruj qiluvchi (yiliga 2-martadan ortiq) surunkali xolesistitda, shuningdek oʻt pufagi funksiyasi saqlangan holda koʻp sonli toshlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Faol boʻlmagan hamda organ funksiyasining kam ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi surunkali gepatit va pankreatitlarda, davolanish natijalari ijobiy boʻlganda va kam xurujlar bilan kechuvchi surunkali xolesistitda, oʻt pufagining xolesterozida, yaxshi sifatli funksional bilirubinemiyada hamda ogʻriqsiz kechuvchi oʻt chiqarish yoʻllari diskineziyasida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 109. Asoratlarsiz oʻtkazilgan laparoskopik xolesistektomiya yoki litotripsiyadan soʻng 2-3 oy oʻtgach, shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, klinik belgilar aniqlanmaganda hamda ish qobiliyati saqlanganda, aviatsiya xodimlari ishga yaroqli deb topiladi. Surunkali, faol boʻlmagan, klinik alomatlarsiz kechuvchi B va C virusli gepatit tashuvchilik holatida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishga yaroqli deb topiladi. B yoki C virusli gepatitni oʻtkazgan aviatsiya xodimlarida turgʻun remissiya holati tasdiqlangandan soʻng 6 oy oʻtgach, klinik, laborator va instrumental tekshiruv natijalari normada boʻlsa, uchish ishiga yaroqli deb topiladi. 110. Oʻt pufagida simptomsiz kechuvchi yirik, yakka tosh aniqlanganda aviatsiya xodimlarga individual tartibda TML cheklovini qoʻllangan holda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Bunda reja asosida jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi hamda jarroh tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 111. Aʼzo faoliyati buzilishi bilan kechuvchi buyrak va siydik yoʻllari kasalliklarining faol davrida, shuningdek ularning asoratlarida (siydik yoʻllarining torayishi, siqilishi, jarrohlik amaliyotidan keyingi boshqa organik buzilishlar, ogʻriq sindromi mavjud boʻlgan hollar) nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 112. Buyrak va siydik yoʻllarining infeksion-yalligʻlanish kasalliklarida, kamida 14 kun davomida individual antibakterial terapiya oʻtkazilgach (ayollardagi oddiy sistit bundan mustasno) quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda nomzodlarning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi: urodinamik va gemodinamik turgʻunlik toʻliq tiklangan boʻlsa; klinik simptomlar, infeksiya belgilari, qayta yalligʻlanish epizodlari toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa; siydik, qon va boshqa laborator tahlillar normada boʻlsa; nefrolog (urolog) xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlsa. Mazkur holatlarda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda vakolatli organning tibbiy ekspertlari bilan birgalikda yoki TUK tomonidan chiqariladi. 113. Oʻtkir glomerulonefrit bilan kasallangan nomzodlar 6 oygacha muddatga vaqtincha mehnatga yaroqsiz deb topiladi. Keyingi tibbiy xulosa yalligʻlanish jarayonining kechishi, arterial qon bosimi koʻrsatkichlari, klinik tekshiruv natijalari hamda buyrak funksiyasining saqlanganligi hisobga olingan holda chiqariladi. Ushbu davrda har 3 oyda arterial qon bosimi, siydik tahlili va qondagi kreatinin koʻrsatkichlari nazorat qilinadi. Gemodializga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 114. Surunkali pielonefrit yoki glomerulonefrit bilan kasallangan aviatsiya xodimlariga 2 yil davomida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. Ushbu davrda har 3 oyda qon, siydik va biokimyoviy (mochevina, kreatinin) tahlillari oʻtkaziladi hamda zaruriyatga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar amalga oshiriladi. Agar tekshirish davomida bakteriuriya va piuriya bir vaqtda aniqlansa, ushbu holatning sabablarini aniqlash maqsadida sil kasalligi, siydik yoʻllaridagi konkrementlar (toshlar) mavjudligini aniqlash hamda buyrak va siydik yoʻllarining xavfli oʻsmalarga tekshiruvlar oʻtkaziladi. 115. Kasalliklarning faol davrida, boʻgʻimlar va boshqa organlar funksiyasi buzilishi bilan kechganda, ogʻriq sindromi va boshqa klinik simptomlar mavjud boʻlganda, shuningdek surunkali kasalliklar 1 yil davomida 2-martadan ortiq zoʻrayganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy xulosa chiqarishda kasallikning ogʻirlashish darajasi, rivojlanish surʼati, mushak-suyak va tayanch-harakat tizimi funksiyalarining saqlanganligi, boʻgʻimlar harakatchanligining cheklanganlik darajasi, uzoq muddatli davolanishning salbiy oqibatlari, xurujlar ehtimoli hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan omillar hisobga olinadi. Toʻliq davolash kursi va reabilitatsiya choralari oʻtkazilgandan soʻng sogʻayish tasdiqlanganda, organlar funksiyalari saqlangan boʻlsa va turgʻun remissiya qayd etilsa, nomzodlarga individual tartibda uchish ishiga hamda ishga, shuningdek oʻqishga va parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda uchish ishiga va kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur nomzodlarga fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 116. Nomzodlarda tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarini bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma yoki orttirilgan buzilishlari mavjud boʻlmagan taqdirda ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlarning boʻyi va tana vazniga qoʻyiladigan talablar ish beruvchi tomonidan belgilanadi. Boʻgʻimlar harakatchanligi mazkur Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq baholanadi. Nomzodlarda tananing mutanosib rivojlanganligi yetarli deb hisoblanadi. 20 yoshgacha boʻlgan fuqaro aviatsiyasi uchish ishiga oʻqishga kiruvchi (uchuvchilar tarkibiga) nomzodlarda tana vaznining 25 foizgacha kamligi, boshqa jismoniy koʻrsatkichlar yaxshi boʻlganda (tana tuzilishining mutanosibligi, mushak tizimining rivojlanganligi, spirometriya va dinamometriya koʻrsatkichlari) jismoniy rivojlanish yetishmovchiligi sifatida baholanmaydi. Bunda organizm rivojlanishining intensiv davrida tana vazni boʻy oʻsishidan ortda qolishi mumkinligi hisobga olinadi. Nomzod tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli boʻlgan oʻtirgan holdagi boʻy uzunligiga, qoʻl va oyoq uzunligiga hamda mushak kuchiga ega boʻlishi lozim. Munozarali hollarda uchish trenajyorida sinov tekshiruvi oʻtkaziladi va trenajyor instruktori xulosasi asosida tibbiy xulosa chiqariladi. Infantilizm aniqlangan hollarda yaroqlilik masalasi endokrinolog maslahati xulosasi asosida belgilanadi. 117. Nomzodlarda bosh jarohatlari, bosh suyagi va bosh miya sohasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, ularning uchish ishiga yaroqliligi toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa nevrolog tomonidan klinik va instrumental tekshiruvlar natijalariga asoslanib chiqariladi. 118. Nomzodlardagi jismoniy rivojlanish nuqsonlari, suyak, mushak, boʻgʻim, pay va togʻaylarning surunkali kasalliklari, jarohatlar va jarrohlik amaliyotlarining asoratlari, kuyish va muzlash oqibatidagi chandiqlar mushak-suyak tizimining funksional holati hisobga olingan holda baholanadi. Bunda harakatlar hajmi, mushak kuchi, qoʻl va oyoqlar funksiyasining cheklanish darajasi, uchuvchining oʻzlashtirgan havo kemasi turi hamda boshqa funksional mezonlar inobatga olinadi. Kiyim va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki unga toʻsqinlik qiluvchi deformatsiyalar mavjud boʻlsa, ogʻriq sindromi kuzatilsa yoki funksional buzilishlar sezilarli darajada ifodalangan boʻlsa, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 119. Nomzodlarda kasallikning spesifik (sil) etiologiyasi aniqlanganda, faoliyatining buzilish darajasidan qatʼiy nazar sekvestral boʻshliqlarda bitmaydigan va davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar mavjudligida, osteomielit negizida oqma yaralarda, son suyagi boshchasi osteoxondropatiyasida, yirik boʻgʻimlarning yaqqol deformatsiyalanuvchi osteoartroz kasalliklarida faoliyatining yaqqol va moʻtadil ifodalangan buzilishida ularga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Davolashning ijobiy natijalarida (oqma yaraning yopilishi, rentgenologik tekshiruvda sekvestrlarning yoʻqligida) va 6 oy kam boʻlmagan remissiyada nomzodlarning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. Bunda kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. 120. Osteomielit bilan kasallangan barcha nomzodlar terapevtik yoki jarrohlik usullari bilan davolanadi. Remissiya davrida xurujlar kuzatilmasa, sekvestral boʻshliqlar aniqlanmasa hamda funksional buzilishlar ahamiyatsiz boʻlsa, kasallikning joylashuvi va kasbiy faoliyatga taʼsiri hisobga olinib, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi. 121. Osteoxondroz va spondiloartroz kabi umurtqa pogʻonasining degenerativ-distrofik jarayonlari ogʻriq sindromisiz va funksional buzilishlar ahamiyatsiz darajada boʻlsa, nomzodlar yaroqli deb topiladi. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi. Ildizchali sindrom mavjud boʻlganda, tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi. Umurtqa pogʻonasi sil kasalligida, jarayon fazasidan qatʼi nazar, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Umurtqa pogʻonasi tanalarining kompressiya sinishida 6 oy oʻtgach, teri osti vertebroplastikasidan keyin esa 2 oy oʻtgach, davolash natijalari ijobiy boʻlsa va funksiyalar toʻliq tiklansa, nomzodlarning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. Umurtqaning oʻtkir va koʻndalang oʻsimtalari sinishida funksiyalar toʻliq tiklanib, ogʻriq sindromi boʻlmasa, nomzodlarga uchish ishiga ruxsat berilishi mumkin. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi. Umurtqa pogʻonasi shaklining oʻzgarishida (egrilik, qiyshayish) etiologiyasi, funksional holati va kasbiy faoliyatni bajarish imkoniyati hisobga olinib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. Laminektomiyadan keyin funksiyalar tiklanganda va ogʻriq sindromi boʻlmaganda, nomzodlarga uchish ishiga 3 oydan keyin ruxsat berilishi mumkin. Nomzodlarda umurtqa rentgenogrammasida morfologik oʻzgarishlar aniqlanganda, biroq klinik belgilar kuzatilmasa, u yaroqli deb topiladi. Nomzodlarda osteoxondroz aniqlanganda, ularga jarroh va nevrolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. Dyupyuitren kontrakturasining I darajasida nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi va jarroh kuzatuvida boʻladi. II darajada uchuvchilar esa faqat oʻzlari boshqarayotgan havo kemasi turiga yaroqli deb topiladi. Ogʻriqsiz kechuvchi, tomir va organlar funksiyasini buzmaydigan I darajali skoliozda, shuningdek umurtqa pogʻonasining ayrim tugʻma anomaliyalarida nomzodlar yaroqli deb topiladi, biroq kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Nomzodlarda shmorl churralarida ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa, nevrolog tomonidan unga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Tos suyaklarining konsolidatsiyalangan sinishida, jarohatdan 6 oy oʻtgach, funksiyalar toʻliq tiklangan va ogʻriq sindromi kuzatilmasa nomzod yaroqli deb topilishi mumkin. Suyaklar, togʻaylar, mushaklar, paylar va boʻgʻimlarda jarrohlik amaliyotlaridan soʻng yaroqlilik organ funksiyalari tiklangandan keyin aniqlanadi. Qoʻl yoki oyoq uzunligining jarrohlik amaliyoti yoki jarohat natijasida 2 sm dan kam qisqarishi yaroqlilikka toʻsqinlik qilmaydi (bortkuzatuvchilikka nomzodlar bundan mustasno). Munozarali hollarda uchish trenajyorida sinov oʻtkazilib, trenajyor instruktorining xulosasi asosida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik amaliyotiga tibbiy koʻrsatma mavjud boʻlsa va nomzod davolanishdan bosh tortsa, u yaroqsiz deb topiladi. Osteosintez yoki protezlash amaliyotidan keyin funksiyalar saqlanganda va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, travmatolog-ortoped xulosasi asosida individual tartibda nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanishi mumkin. Biroq, kabina ekipaji aʼzoligiga nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Boʻgʻim kasalliklari va biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklarida turgʻun remissiya kuzatilsa va organ funksiyalari saqlangan boʻlsa, nomzodning yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi. Qoʻl yoki oyoq nuqsonlari mavjud boʻlgan nomzodlarda yaroqlilik funksional holat va kasbiy vazifalarni bajarish imkoniyatiga koʻra aniqlanadi. Oyoq panjasi yoʻqligida yoki yurishni va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi deformatsiyalar mavjud boʻlsa, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 122. Xavfli oʻsmalar aniqlanganda barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Nomzodlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada davolanish (jarrohlik usuli, kimyoterapiya, nur terapiyasi yoki ularning kombinatsiyasi) yakunlangandan keyin residiv kuzatilmaganda, bosh miyada metastazlar aniqlanmaganda, oʻsma jarayonining organizm boʻylab tarqalishi mavjud boʻlmaganda hamda organizmning funksional holati toʻliq va turgʻun saqlanganda, ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq oʻzgarishlar mavjud boʻlishi mumkinligini hisobga olib, kamida 6 oy oʻtgach nomzodning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. Xavfli oʻsmalar sababli davolangan nomzodlarga individual tartibda cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga (samolyot, vertolyot) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Boshqa tarkibdagi nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda cheklovlar qoʻllanilmaydi. Mazkur hollarda nomzodlarga jarroh va onkolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 123. Xavfli oʻsmalarda tibbiy xulosa chiqarishda davolash kasallikning ilk bosqichida oʻtkazilganligi, patomorfologik xulosa mavjudligi (oʻsmaning anatomik turi va morfologik tavsifi, regionar limfa tugunlarining holati), davolashdan keyingi klinik holat dinamikasining ijobiyligi, jumladan tana vazni, laborator va boshqa tekshiruvlar natijalari, davolash asoratlari hamda residivlarning mavjud emasligi, oʻsma jarayonining rivojlanish xususiyatlari, gematologik koʻrsatkichlarning normadaligi, organlar funksiyasi buzilishining darajasi, mehnatga layoqatning tiklanish muddatlari, kasbiy majburiyatlarni bajarish qobiliyati hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish xavfi hisobga olingan holda baholanadi. 124. Patomorfologik xulosaga koʻra rak in situ aniqlanganda, oʻsmaning joylashgan oʻrnidan qatʼi nazar, oʻtkazilgan davolash turi va jarrohlik aralashuvining xususiyati hisobga olingan holda, onkologning xulosasi va prognozi asosida tegishli cheklovlar (“tropik mamlakatlarda ishlashga yaroqsiz”, “faqat oʻzlashtirgan havo kemasida uchish ishiga yaroqli”, “aviakimyoviy ishlarda ishlashga yaroqsiz”) qoʻllanib, nomzodning oʻqishga hamda uchish ishiga (samolyot, vertolyot) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Boshqa tarkibdagi nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda cheklovlar qoʻllanilmaydi. Mazkur hollarda nomzodlarga jarroh va onkolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 125. Yomon sifatli eutireoid tugunli buqoqda va tugunli mastopatiyada onkolog maslahatiga koʻra komissiya oraligi davrida jarrohlik usuli bilan davolanish lozim. Nomzodlarda xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlgan hollarda, oʻsma toʻliq olib tashlanganda, uning xavfsiz xususiyati laborator tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, organlar funksiyasi saqlanganda hamda jismoniy va ruhiy sogʻliq holati normada boʻlganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, ishga yaroqlilik masalasi esa individual tartibda koʻrib chiqiladi. 126. Xavfsiz oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlangandan keyin jarrohlik amaliyoti hajmi va uning natijalari hisobga olingan holda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat berish muddati jarroh tomonidan belgilanadi. Maxsus liboslar, anjomlar va oyoq kiyimdan foydalanishga monelik qilmaydigan, kichik hajmli, oʻsishga moyilligi boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, shu jumladan lipomatoz, soʻgalli va pigmentli nevuslar, dermoid kistalar, xondromalar hamda boshqa shunga oʻxshash holatlar aniqlanganda, nomzodlarga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 127. Jarrohlik usulida davolangan xavfsiz oʻsmalari mavjud boʻlgan uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) qabul qilinayotgan barcha nomzodlar jarrohga oʻsmaning gistologik tekshiruvi natijalari hamda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotining xususiyati koʻrsatilgan tibbiy koʻchirmani (maʼlumotnoma) TUKga taqdim etishi lozim. 128. Oshqozon-ichak yoʻlida (poliplar), shuningdek nafas olish organlarida xavfsiz oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga) mineral oʻgʻitlar bilan ishlashga yaroqlili, zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda davolash oʻsmaning joylashuviga koʻra onkolog yoki proktolog tomonidan belgilanadi. Lipoma va teriosti yogʻ qavatining boshqa xavfsiz oʻsmalari olib tashlangandan keyin, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat berish masalasi jarrohning shaxsiy koʻrigi asosida hal etiladi. 129. Buyrakning kichik va oʻrtacha hajmdagi oddiy kistalarida, shuningdek bir yoki ikki tomonlama joylashgan sinusli kistalarda, klinik belgilarning (ogʻriq, arterial bosim oshishi, siydik tahlillarida oʻzgarishlar) mavjud emasligida nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladilar. Ular jarroh va urologning dispanser kuzatuviga olinadi, yilda 1-marta buyraklarning UZT tekshiruvi oʻtkaziladi. Katta hajmli buyrak kistalarida ixtisoslashtirilgan muassasada kistaning punksion davolash usuli qoʻllanadi. Asoratlar kuzatilmaganda nomzodga 2-3 haftadan keyin uchish ishiga ruxsat beriladi. Punksiya uchun koʻrsatmalar boʻlmagan hollarda, nomzod urologning tavsiyasi asosida dispanser kuzatuviga olinadi. 130. Qalqonsimon bezda birinchi marta 1 sm dan katta tugunlar aniqlanganda, shuningdek 6 oy davomida tugun hajmi 0,5 sm ga kattalashganda, punksiya biopsiya oʻtkazilishi lozim. Rak, adenoma yoki diametri 3 sm dan katta tugunlar aniqlanganda, jarrohlik usulida davolash oʻtkazilishi kerak. Tugunli buqoq olib tashlangandan keyin nomzodning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi jarroh tomonidan terapevt va endokrinolog maslahati hamda prognozi asosida aniqlanadi. 131. Oʻsmaning yaxshi sifatli ekanligi tasdiqlanganda, operativ davolash zarur boʻlmaganda, shuningdek oʻsma bilan bogʻliq anatomik defektlar mavjud boʻlmasa, qalqonsimon bez funksiyasi buzilmagan boʻlsa, oʻsmaning oʻsishga moyilligi boʻlmasa, maxsus aviatsiya anjomlarini (kislorod niqobi) yoki oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtirmasa nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 132. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasi mavjud boʻlgan hollarda, oʻrtacha yoki kuchli ifodalangan simptomatik obstruksiya aniqlanganda, aviatsiya xodimlari uchish ishidan chetlatilishi, bunda ularga quyidagi tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim: transabdominal va transrektal exografiya; qon zardobida prostata spesifik antigeni (PSA) darajasini aniqlash; urolog tavsiyasiga koʻra qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar. Kam ifodalangan yoki yengil simptomlar boʻlganda va operativ davolashga koʻrsatma mavjud boʻlmaganda, urologning shaxsiy koʻrigi va xulosasi asosida aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 133. Prostata bezining transuretral rezeksiyasi (TURP) oʻtkazilgan hollarda, jarrohlik amaliyotidan 6 oy oʻtgach obstruktiv simptomlar toʻliq va asoratlarsiz bartaraf etilganda, organlar funksiyasi saqlangan boʻlsa, urolog xulosasi asosida individual tartibda yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Tashqi jinsiy aʼzolarning oʻsmalari aniqlanganda, ularni jarrohlik yoʻli bilan olib tashlash masalasi urolog yoki ginekologning tavsiyasi asosida hal etiladi. 134. Simptomlarsiz kechuvchi bachadon miomasi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari dispanser kuzatuviga olinadi. Miomaning oʻsishi, yondosh aʼzolar funksiyasining buzilishi, bachadondan qon ketishi, ogʻriq sindromi mavjudligi yoki boshqa tibbiy koʻrsatmalar aniqlanganda, aviatsiya xodimlari operativ davolanishga yuboriladi. Jarrohlik amaliyotidan keyin yaroqsizlik muddati 4 oygacha etib belgilanadi. Uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklash masalasi hal etilganda jarrohlik amaliyotining turi, asoratlarning mavjud emasligi, sogʻliq holatining tiklanganligi, aʼzolar funksiyasining saqlanganligi, kasbiy vazifalarni bajarish chogʻida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi omillarning mavjud emasligi, tekshiruv natijalarining normada ekanligi hamda ginekolog xulosasi inobatga olingan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 135. Nomzodlarda koʻkrak oraligʻi, plevra, bronx ichidagi va bronxdan tashqari joylashgan oʻpkaning yaxshi sifatli oʻsmalari operativ davolanganidan keyin 6 oy oʻtgach, nomzodning umumiy sogʻligʻi tiklanganda, torakotomiyadan keyingi koʻkrak qafasi deformatsiyasi mavjud boʻlmaganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlarda qoʻpol anatomik nuqsonlar aniqlanmaganda, tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarida buzilishlar kuzatilmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda har bir navbatdagi tibbiy koʻrikda spirografiya hamda koʻkrak qafasi aʼzolarining rentgenografiyasidan oʻtkaziladi. 136. Nomzodda tashqi nafas olish funksiyasining yaqqol buzilishlari, uyqudagi obstruktiv apnoe sindromi mavjud boʻlganda, shuningdek kasalliklar, rivojlanish nuqsonlari yoki jarohatlar sababli koʻkrak qafasi aʼzolarida yirik jarrohlik amaliyotlari oʻtkazilganda, shu jumladan pulmonektomiya holatlarida, u uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Nomzodda jarrohlik yoʻli bilan davolash oʻtkazilganda, u toʻliq davolanib, sogʻligʻi tiklangandan soʻng tashqi nafas olish funksiyasi yetarli darajada tiklanganda, Tiffno indeksi kamida 60 foizni tashkil etganda hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, jarroh va terapevt xulosalari asosida uchish ishiga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. 137. Jarrohlik usulida davolashni talab etuvchi patologiyalar (nuqsonlar) mavjud boʻlganda, oʻpkaning qoldiq funksional hajmi, yurak-qon tomir tizimining funksional holati, koʻkrak qafasi organlarining siljish ehtimoli, parvoz vaqtida bosim tafovuti taʼsirida ogʻir asoratlar kelib chiqish xavfi hamda umumiy prognoz hisobga olingan holda nomzodning sogʻligʻi holati baholanadi va tibbiy xulosa chiqariladi. 138. Nomzodda koʻkrak devori va oʻpka toʻqimasida yirik tomirlar hamda yurakdan uzoqda joylashgan yot jismlar mavjud boʻlganda, klinik belgilar aniqlanmasa va tashqi nafas olish funksiyasi koʻrsatkichlari qoniqarli boʻlsa, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Spontan pnevmotoraks holatlarida tibbiy xulosa chiqarishda klinik sogʻayish bilan bir qatorda residiv xavfi ham inobatga olinadi. Nomzodda birinchi marta spontan pnevmotoraks kuzatilgandan keyin klinik sogʻayish holati qayd etilib, tibbiy tekshiruvlar natijasida bullez emfizema yoki nafas olish aʼzolari funksiyasining boshqa buzilishlari aniqlanmaganda, unga nisbatan individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. 139. Nomzodlarda spontan pnevmotoraksning qayta xuruji kuzatilganda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish qayd etilgan hamda har tomonlama oʻtkazilgan maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodga individual tartibda cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga (parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Ichki organlar shikastlanishi bilan kechmagan koʻkrak qafasining ichiga kirib borgan yaralanishlarda, toʻliq sogʻayishdan keyin tibbiy tekshiruvlar natijalari asosida nomzodning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi aniqlanadi. 140. OʻSOK remissiya turgʻunligida tashqi nafas olish funksiyasi saqlanganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Tashqi nafas olish funksiyasining yengil darajadagi buzilishlarida, OFV1 va JEL koʻrsatkichlari 70 foizdan kam boʻlmaganda hamda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar (TML) qoʻllangan holda samolyot va vertolyotda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Bunda nomzod jarroh dispanser kuzatuviga olinishi hamda har bir navbatdagi koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari qayta tekshirilishi kerak. Boshqa tarkibdagi nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. 141. Qisilishga moyil boʻlgan yoki qiziloʻngach hamda oshqozon faoliyatida funksional buzilishlarni keltirib chiqaruvchi, shuningdek reflyuks-ezofagit asorati bilan kechuvchi diafragmal churralar mavjud boʻlganda, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolash ijobiy natija berganda, 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, nomzodda toʻliq sogʻayish holati mavjud boʻlsa hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, uning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. 142. Divertikul jarrohlik yoʻli bilan davolangan va davolash ijobiy natija berganda, nomzodning kasbiy yaroqliligi masalasi koʻrib chiqiladi. Qiziloʻngachning chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlari, shu jumladan ezofagoskopiya va boshqa zarur tekshiruvlar, shuningdek tashqi nafas olish organlari hamda yurak-qon tomir tizimi funksional holatini baholash natijasida organlar funksiyasining buzilishlari va divertikulning residivi aniqlanmaganda, nomzodga samolyot va vertolyot uchish ishiga individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Boshqa tarkibdagi nomzodlarga tibbiy xulosa ularning kasbiy majburiyatlarini bajarish qobiliyati hisobga olingan holda chiqariladi. 143. Operativ davolashni talab qilmaydigan qiziloʻngach divertikullari mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qiziloʻngach venalarining varikoz kengayishi aniqlanganda, etiologiyasi va klinik koʻrinishidan qatʼi nazar, barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi hamda ular qayta oʻqishga yoki kasbiy faoliyatga tiklanmaydi. 144. Qiziloʻngachning chandiqli stenozi sababli oʻtkazilgan qiziloʻngach plastikasi, shuningdek funksional kasalliklar munosabati bilan bajarilgan plastikali ezofagokardiomiotomiya kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin tekshiruvlar natijalari, nomzodning kasbiy faoliyatini xavfsiz bajarish qobiliyati hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olingan holda, jarrohning xulosasi va prognozi asosida uning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi hal etiladi. Reflyuks-ezofagit mavjud boʻlmaganda va diafragmaning qiziloʻngach teshigi churrasi bilan bogʻliq boʻlmaganda qiziloʻngach-oshqozon birikmasi yetishmovchiligi mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli hisoblanadilar. 145. Qorin boʻshligʻi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodlar jarrohga tashxis, jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgan sana, uning toʻliq bayonnomasi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, jarrohlik amaliyotining preparatning patomorfologik tekshiruvi natijalari hamda boshqa tegishli maʼlumotlar koʻrsatilgan kasallik tarixidan koʻchirmani TUKga taqdim etadi. 146. Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda, nomzod toʻliq sogʻayganda, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, kasbiy majburiyatlarni bajarish jarayonida xavf omillari aniqlanmaganda, aʼzolar funksiyasi saqlanganda, gastroenterologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, tegishli mutaxassislarning xulosasi va prognozi asosida uning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik aniqlanadi. Jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (pnevmoniya yoki tromboflebit) mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek splenektomiya oʻtkazilganda yoki qorin boʻshligʻi aʼzolarining koʻp sonli shikastlanishi sababli laparotomiya bajarilganda, nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik muddati individual tartibda aniqlanadi. Simptomlarsiz kechuvchi, bitta yirik konkrement mavjud boʻlgan xolesistolitiaz holatlarida komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. 147. Oshqozon va 12 barmoqli ichakning yara kasalligi hamda uning asoratlari (residiv, qon ketishi, perforatsiya, penetratsiya) davolangandan soʻng endoskopik tekshiruv natijasida yaraning bitgani tasdiqlanib, dori vositalarini qabul qilish zaruriyati boʻlmaganda, 8 hafta oʻtgach nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, ishga yaroqlilik masalasi esa individual tartibda aniqlanadi. Mazkur shaxslarga har 6 oyda ezofagogastroduodenoskopiya (EFGDS), qonda gemoglobin miqdorini aniqlash boʻyicha tahlil hamda gastroenterolog maslahati belgilanadi. 148. Tizimli kasalliklar sababli oʻtkazilgan xolesistektomiya yoki splenektomiyadan keyin tibbiy xulosa jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda chiqariladi. Tibbiy xulosa chiqarishda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfi, tegishli parhezga rioya qilinganda simptomlarning mavjud emasligi, operatsiyadan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolanishga ehtiyojning yoʻqligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi, kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga tahdid tugʻdiruvchi omillarning mavjud emasligi hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olinadi. Tibbiy xulosa chiqarishda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfi, parhezga rioya qilingan taqdirda simptomlarning yoʻqligi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolash zaruriyatining mavjud emasligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi hamda kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi omillarning yoʻqligi hisobga olinadi. Tibbiy xulosaning amal qilish muddatiga cheklovlar qoʻyiladi. Yaroqli deb topilgan nomzodlarga 3 yil muddatga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 149. Chov, son, diafragma, kindik va qorin oq chizigʻi churralari aniqlanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa yoki churraning qisilish xavfi mavjud boʻlsa, jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, nomzodning uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. Churraning qisilish xavfi mavjud boʻlmaganda va ogʻriq sindromi kuzatilmagan hollarda, komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik davolash tavsiya etiladi. Bunda nomzodga cheklovlar qoʻllangan holda samolyot va vertolyotda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Boshqa tarkibdagi nomzodlar esa oʻqishga, parvozga va ishga yaroqli deb topiladi, kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno. Jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortgan nomzod uchish ishiga yoki (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 150. Katta boʻlmagan, fiziologik halqa chegarasidagi kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zoʻriqish yoki kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasi kengayishi aniqlanganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli hisoblanadi. Surunkali kolitlarda remissiya turgʻun boʻlganda, doimiy dori vositalarini qabul qilish zaruriyati mavjud boʻlmaganda, asoratlar kuzatilmaganda hamda sogʻliq holati barqaror ijobiy boʻlganda, nomzodga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda samolyot va vertolyot uchuvchilari uchun 3 yil muddatga TML cheklovi qoʻllanadi. 151. Kron kasalligi, yarali kolit hamda qorin parda bitishmalarining yaqqol ifodalangan klinik koʻrinishlar bilan kechuvchi shakllarida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Klinik belgilar bilan namoyon boʻlmagan dolixosigma mavjud boʻlsa, nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Ayollarning kichik chanoq aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin tibbiy xulosa ginekolog maslahati asosida jarroh tomonidan chiqariladi. 152. Radikal jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodga 2 oydan 3 oygacha muddatga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asoratlari boʻlmagan gisterektomiyadan keyin 3 oy oʻtgach, jismoniy va ruhiy holati normada boʻlgan hamda aʼzolar funksiyasi saqlangan taqdirda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi. 153. Endoskopik, shu jumladan laparoskopik jarrohlik amaliyotlaridan keyin 1 yarim oydan 2 oygacha muddat oʻtgach nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi. Nomzodning sogʻligi toʻliq tiklanganda, kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi kasallik asoratlari mavjud boʻlmaganda hamda mutaxassislarning ijobiy prognozi mavjud boʻlganda, vakolatli organning tibbiy ekspertlari yaroqsizlik muddatlarini individual tartibda qisqartirishiga yoʻl qoʻyiladi. 154. Toʻgʻri ichak va pararektal biriktiruvchi toʻqimalar kasalliklari tez-tez xurujlar bilan kechganda, yaqqol ifodalangan klinik belgilar mavjud boʻlganda, anus torayishi, aʼzolar funksiyalarining buzilishi, oqma yaralar yoki boshqa patologik holatlar aniqlanganda, nomzodni terapevtik yoki jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Tavsiya etilgan davolash usullaridan bosh tortgan nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, shikoyatlar va klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, turgʻun remissiya holati kuzatilganda, jarrohlik yarasi asoratlarsiz toʻliq bitganda, tibbiy tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, ichak faoliyati meʼyorlashgan hamda organ funksiyalari tiklanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kabina ekipaji aʼzolariga nisbatan esa ishga va oʻqishga yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi. Bunda nomzodlarga 2 yil davomida har 6 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra proktolog maslahati oʻtkaziladi. Kasallik zoʻrayishi va funksional buzilishlar kuzatilmaganda, toʻgʻri ichak tushishining boshlangʻich shakllarida nomzodning samolyot va vertolyotda uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Chot sohasining kondilomatozida nomzodning uchish ishiga yaroqliligi dermatovenerolog maslahati asosida aniqlanadi. 155. Aorta anevrizmasi tashxisini aniqlash maqsadida aviatsiya xodimlarida transtorakal exokardiografiya, magnit-rezonans tomografiya yoki magnit-rezonans angiografiya oʻtkaziladi, zarur hollarda aortografiya ham amalga oshiriladi. Aortaning ichki diametri 4,0 sm dan katta, biroq 5,0 sm dan kichik boʻlgan hollarda, nomzodlarga TML cheklovi qoʻllangan holda 6 oy muddatga tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Aortaning ichki diametri 5,0 sm dan katta boʻlganda, nomzodga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik amaliyotidan keyin prognoz, operativ davolash natijalarining ijobiyligi, xavf darajasining minimal ekanligi hamda koronar arteriyalar kasalliklari mavjud boʻlmaganda, nomzodlarga uchish ishiga TML cheklovi qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Yaroqli deb topilgan nomzodlarga doimiy ravishda har 3 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Tegishli mutaxassislar maslahati hamda boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar zaruratga koʻra oʻtkaziladi. 156. Nomzodda periferik tomirlar kasalliklari aniqlanganda, bosh miya hamda yurak-qon tomir tizimi boʻyicha tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi. Koronar tomirlar bilan bogʻliq patologiyalarni aniqlash maqsadida, farmakologik yuklama sinovi hamda talliy yordamida miokard perfuziyasini vizualizatsiya qilish tekshiruvi oʻtkazilishi mumkin. 157. Endarterit va obliteratsiyalovchi aterosklerozda nomzodlarning yaroqliligi kasallikning bosqichi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari hisobga olingan holda aniqlanadi. Arteriyalarning obliteratsiyalovchi kasalliklarida trofik buzilishlar va ogʻriq sindromi mavjud boʻlganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 158. Chuqur venalar trombozida antikoagulyant dori vositalari (varfarin, rivaroksaban (Ksarelto), dabigatran (Pradaksa) bilan davolash 3 — 6 oygacha davom etishi mumkinligini hisobga olib, mazkur dori vositalarini qabul qilish toʻliq toʻxtatilganidan keyin kamida 1 hafta oʻtgach, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno). 159. Oyoq va qoʻllarning magistral arteriyalari hamda arteriovenoz anevrizmalari boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin ushbu amaliyot natijalari ijobiy boʻlganda, qoʻl-oyoqlarda qon aylanishi buzilishlari aniqlanmaganda hamda qon aylanishining kompensatsiyalanganligi funksional tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, nomzodlarga tegishli cheklovlar qoʻllangan holda samolyot va vertolyot uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Boshqa tarkibdagi nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno). Qon aylanishi buzilishining klinik belgilari mavjud boʻlmaganda, biroq funksional tekshiruvlar natijalariga koʻra qon aylanishi normada emasligi aniqlangan hollarda, nomzodga davolanish tavsiya etiladi. Davolanish yakunlangandan keyin yaroqlilik masalasi angiojarrohning xulosasi va prognozi hisobga olingan holda aniqlanadi. Zaruratga koʻra qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 160. Magistral va periferik tomirlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin agar funksiyaning vaqtincha buzilishi kuzatilsa hamda reabilitatsiya va mehnat qobiliyatini tiklash uchun 1 oydan ortiq muddat talab etilsa, nomzod uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi. Venalarning varikoz kengayishida qon aylanishining dekompensatsiyasi, trofik buzilishlar, tugunlar ustidagi terining yupqalashishi hamda tomir yorilishi xavfi mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi. Oyoq venalarining varikoz kengayishi jarrohlik yoʻli bilan davolanganda va davolash asoratlarsiz ijobiy natija berganda 3 hafta oʻtgach, angiojarrohning xulosasi va prognozi inobatga olingan holda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqliligi aniqlanadi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno). 161. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlar bundan mustasno) venalarning varikoz kengayishining faqat kompensatsiyalangan A va B darajalari mavjud boʻlganda, ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 162. Surunkali venoz yetishmovchilik kuzatilmaydigan teri osti yoki chuqur venalarning oʻtkir tromboflebiti, shuningdek Mondor kasalligi aniqlanganda, nomzod vaqtincha uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. Kasallikning oʻtkir belgilari yoʻqolganda, vena boʻylab infiltrat soʻrilganda, qonning umumiy tahlili hamda koagulogramma koʻrsatkichlari normada boʻlganda, angiojarroh xulosasi asosida jarroh tomonidan nomzodga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi hamda dispanser kuzatuvi belgilanadi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno). Limfa tugunlari shikastlanganda aviatsiya xodimlari tegishli mutaxassislar koʻrigidan oʻtkazilishi zarur. Limfa tugunlari tuberkulyozida, toʻliq klinik sogʻayish kuzatilganda va tuberkulyozga qarshi dispanser nazoratidan chiqarilgandan keyin yoki uchinchi guruhga oʻtkazilganda, aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatiga qayta tiklanish masalasi ftiziatr bilan birgalikda koʻrib chiqiladi. 163. Limfa tugunlari tuberkulyozi va aktinomikozini oʻtkazgan uchuvchilar aviatsiya kimyoviy ishlarida uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Nomzodda varikotsele boʻyicha jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan keyin mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, jarroh koʻrigi asosida unga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi. 164. Oyoq-qoʻl tomirlarining trombangiiti va aortoarteriitida, obliteratsiyalovchi aterosklerozning III-IV bosqichlarida, surunkali venoz yetishmovchilik bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalliklarida, fil oyoqlilikning II — IV darajalarida, angiotrofonevrozlarning II-III bosqichlarida, shuningdek urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining III darajasida nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi. 165. Urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining (varikotsele) klinik ahamiyatga ega shaklida, shu jumladan ogʻriq sindromi, spermogramma koʻrsatkichlaridagi oʻzgarishlar yoki moyak hajmining kamayishi kuzatilganda, nomzodlarga jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi. Urugʻ tizimchasi venalari varikoz kengayishining II-III darajalarida, bunda varikoz kengaygan venalar moyak sohasida shaxs tinch holatda boʻlganida palpatsiya yoʻli bilan va vizual tarzda aniqlanadigan hollarda, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 166. Nomzodlarda siydik-tanosil tizimi kasalliklari, rivojlanish anomaliyalari yoki shikastlanishlari bilan bogʻliq boʻlganda, tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 167. Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan I va II darajali nefroptozda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi. Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan I va II darajali nefroptozda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi, biroq samolyot va vertolyot uchuvchiligi hamda bortkuzatuvchilik boʻyicha oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Nefroptozning III darajasida barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 168. Birlamchi gidronefroz aniqlanganda, barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik yoʻli bilan muvaffaqiyatli davolangan aviatsiya xodimlari gidronefrotik transformatsiya toʻliq bartaraf etilganda va buyraklar funksiyasi yaxshi saqlanganda, ular uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Ikkilamchi gidronefrozda gidronefrotik transformatsiyani keltirib chiqargan sabablar bartaraf etilganda, uning qayta rivojlanishi kuzatilmaganda hamda buyraklar funksiyasining oʻrtacha yoki ogʻir darajadagi buzilishlari aniqlanmaganda, uchuvchilar (samolyot, vertolyot) va bortmuhandislarga cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno). 169. Tugʻma ravishda bitta buyrak mavjud boʻlmaganda yoki nefrektomiyadan keyin saqlanib qolgan buyrakning funksional holati hisobga olingan holda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno). 170. Moyakni olib tashlash boʻyicha jarrohlik amaliyotini, jumladan moyakning qorin boʻshligʻida ushlanib qolishi yoki ektopiyasi sababli oʻtkazganda, shuningdek boshcha gipospadiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi. Moyak va urugʻ naychasi istisqosi, urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishi hamda kriptorxizmda moyakni tushirish bilan bogʻliq jarrohlik amaliyotlaridan keyin ushbu amaliyotning turi va qoʻllanilgan zamonaviy tibbiy texnologiyalar hisobga olingan holda, davolash natijalari ijobiy boʻlsa kamida 3 hafta oʻtgach uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi. 171. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasida, jarrohlik usulida davolashga koʻrsatmalar mavjud boʻlmaganda hamda funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasining simptomatik obstruksiya bilan kechuvchi shakllarida nomzodlar vaqtincha yaroqsiz deb topiladi. Prostata bezining transuretral rezeksiyasini boshdan kechirganda, shuningdek alfa-adrenoretseptor antagonistlari, shu jumladan terazozin, prazozin, doksazozin va tamsulozin yoki 5-alfa-reduktaza ingibitorlari bilan davolanayotgan nomzodlar 3 oydan 6 oygacha muddatga yaroqsiz deb topiladi. Jarrohlik usulida yoki dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlangandan keyin buyraklar va siydik yoʻllari funksiyalarida buzilishlar mavjud emasligi laborator hamda boshqa tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, siydik tahlili natijalari normada boʻlganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi. Mazkur nomzodlarga jarrohning doimiy dispanser kuzatuvi belgilanadi va u har 6 oyda oʻtkaziladi. 172. Urologik kasalliklar yoki ular sababli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodning xizmatga (yoki faoliyatga) yaroqliligi quyidagi shartlar bajarilganda aniqlanadi: tegishli mutaxassis tomonidan individual tartibda ishlab chiqilgan antibakterial terapiyaga idiotsinkratik reaksiyaning mavjud emasligi; aktiv davolash bosqichi boshlanganidan keyin gemodinamik holatning toʻliq barqarorlashganligi; kamida 14 kun davomida individual antibakterial davolash kursi oʻtkazilganligi (ayollarda uchraydigan oddiy sistit holatlari bundan mustasno); takroriy oʻtkazilgan bakteriologik ekmalar natijalarida patogen mikroorganizmlar aniqlanmaganligi; infeksiya asoratlar mavjud emasligi; urologik tekshiruvlar natijasida anatomik yoki boshqa patologik oʻzgarishlarning aniqlanmaganligi; siydik chiqarish tizimi organlari funksiyalarining saqlanganligi. Mazkur shartlar bajarilganda nomzodning yaroqliligi urolog shifokorining xulosasi va tibbiy prognozi asosida belgilanadi. Residiv ehtimoli yuqori boʻlganda, simptomlari tez rivojlanadigan hamda siydik yoʻllari infeksiyasi bilan kechuvchi urologik kasalliklar aniqlanganda nomzodlar uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi. Toʻliq davolanish oʻtkazilib, klinik va laborator tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi tibbiy xulosa asosida qayta koʻrib chiqiladi. Asoratlarsiz kechuvchi oddiy sistit aniqlanganda ayollar 5 kun muddatga uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) vaqtincha chetlatiladi. 173. Buyraklar va siydik-tanosil tizimi organlarining sil kasalligining faol shaklida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kasallik toʻliq davolanib, klinik sogʻayish kuzatilganda hamda organlar funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. 174. Siydik tutolmaslik holatlarida uning turi, shu jumladan doimiy, stress bilan bogʻliq, urgent yoki siydik pufagining toʻlib ketishi bilan bogʻliq shakli boʻyicha yakuniy tashxis aniqlanadi hamda aviatsiya xodimlari toʻliq davolanish davrida uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi. Nomzod kasallikdan sogʻaygan soʻng hamda uni keltirib chiqargan sabablar toʻliq bartaraf etilgan taqdirda, yaroqlilik aniqlanadi. Buyrak va siydik yoʻllarining sil kasalligida, kasallik toʻliq davolangandan keyin ixtisoslashtirilgan dispanser mutaxassis shifokorining xulosasi va prognozi asosida uchish ishiga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. 175. Oʻtkir glomerulonefrit va pielonefritlarda nomzodlar 3 — 6 oy muddatga uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi. Toʻliq sogʻayish kuzatilgandan keyin kasallik simptomlarining ifodalanish darajasi, remissiyaning turgʻunligi, infeksiyaning bartaraf etilganligi hisobga olingan holda uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi va tibbiy xulosa chiqarishda tegishli cheklovlar qoʻllaniladi. Mazkur nomzodlarga har 3 oyda qondagi kreatinin miqdori, siydik tahlili hamda zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Kasalliklarning remissiya davrida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, proteinuriya 2 — 3 g/l ga yetganda, buyrak yetishmovchiligining klinik belgilari mavjud boʻlganda yoki qondagi kreatinin miqdori 150 — 200 mkmol/l dan yuqori boʻlganda, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 176. Buyrakdan yakka tosh mustaqil ravishda chiqqanda, jarrohlik usuli bilan olib tashlanganda yoki konkrementning koʻchishi sabablar tufayli buyrak sanchigʻi kuzatilganda, davolash yakunlanib, toʻliq sogʻayish qayd etilgandan soʻng nomzodlar navbatdan tashqari tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik va tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, siydik va sutkalik siydik tahlillari, shuningdek boshqa zarur tekshiruvlar koʻrsatkichlari normada boʻlsa, siydik ekmasida mikroorganizmlar aniqlanmasa, konkrementning turi maʼlum boʻlsa, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmasa hamda buyraklar funksiyasi yetarli darajada saqlangan taqdirda, ikki tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilariga 3 yil muddatga OML cheklovi qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqariladi. Buyrak tosh kasalligi retsidivida tijorat aviatsiyasi uchuvchilariga “faqat ikkinchi uchuvchi” yoki “faqat ikkinchi uchuvchi mavjud boʻlganda” degan ekspluatatsiya cheklovlar qoʻllanishi mumkin. Bunda nomzodlarga doimiy muddatga har 6 oyda urologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Bir tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilari toʻliq davolanib, sogʻaygandan keyin davolash va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Mazkur nomzodlarga ham doimiy muddatga har 6 oyda urologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 177. Buyrak va siydik chiqarish yoʻllarida mikrolitlarning aniqlanishi siydik-tosh kasalligi tashxisini qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. Buyrak va siydik chiqarish yoʻllarida morfologik hamda funksional oʻzgarishlar aniqlanmaganda, nomzodlar yaroqli deb topiladi. Asoratlarsiz oʻtkazilgan ekstrakorporal litotripsiya yoki teri orqali litotomiya amaliyotidan keyin kamida 1 oy oʻtgach nomzodlarning yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. 178. Klinik belgilari mavjud boʻlmaganda hamda ish qobiliyatining toʻsatdan yoʻqolishiga olib kelmaydigan buyrak kosachasi divertikulida, shuningdek buyrak parenximasi yoki kista ichida joylashgan toshlar mavjud boʻlganda, uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda aniqlanadi. 179. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi teri-tanosil kasalliklari mavjud boʻlmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 180. Surunkali va qaytalanuvchi ekzema aniqlangan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Ekzemaning yengil shakllarida, terining zamburugʻli shikastlanishlarida, parazitar kasalliklarda, shu jumladan leyshmanioz va qoʻtirda, piodermiyalarda hamda boshqa teri-tanosil kasalliklarining oʻtkir davrida nomzodlar majburiy tartibda davolanadi. Davolash va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, toʻliq sogʻayishdan keyin, dermatologning xulosasi va prognozi asosida uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 181. Ixtioz va tangachali temiratkining chegaralangan yengil shakllarida, nomzodning umumiy ahvoli qoniqarli boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Teri va teri osti biriktiruvchi toʻqima kasalliklarining keng tarqalgan, davolash natijalari salbiy boʻlgan yoki surunkali ogʻir kechuvchi shakllarida barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 182. Virusli gepatit va gemorragik bezgak boshdan kechirilgandan keyin 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, organlar funksiyalari saqlanganda, tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda va sogʻliq holati tiklangan taqdirda, tegishli mutaxassis shifokorning xulosasi va prognozi asosida nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. Aviatsiya kimyoviy ishlari bilan bogʻliq uchuvchilik faoliyatiga esa 12 oy oʻtgach ruxsat etiladi (mineral oʻgʻitlar bilan ishlash bundan mustasno). 183. OITS tashxisi aniqlanganda barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar hamda yuqumli teri kasalliklari aniqlanganda yoki ularga shubha qilinganda, nomzodlar teri-tanosil kasalliklari dispanserida tekshiruvdan oʻtishi va davolanishi shart. Tashxis tasdiqlanganda, kasallik toʻliq davolangandan keyin tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, dermatovenerologning xulosasi va prognozi asosida yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. 184. Quyidagi holatlar aniqlanganda barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: funksional buzilishlar va ogʻriq sindromi bilan kechuvchi anatomik defektlarning asoratlari mavjud boʻlgan surunkali ginekologik kasalliklarda; yalligʻlanish jarayonlarining yilda 3-martadan ortiq retsidivlarida; qin devori va bachadonning III darajali pastga tushishida; siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralarida; orqa chiqaruv yoʻli sfinkteri funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi chotning yirtilishida; bachadonning notoʻgʻri joylashuvi yoki yetilmaganligida; ikki shoxli bachadon mavjud boʻlib, funksional buzilishlar (bachadondan qon ketishi, ogʻriq) kuzatilganda. 185. Surunkali ginekologik kasalliklarning oʻtkir bosqichida nomzodlar davolanishi lozim. Davolash natijalari ijobiy boʻlib, sogʻayish qayd etilgandan keyin uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi. Davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, sogʻayish tasdiqlangandan keyin nomzodlar uchish ishiga ruxsat etiladi hamda remissiyaning turgʻunligini aniqlash maqsadida ularga 2 hayz davri davomida ginekolog mutaxassisining tibbiy kuzatuvi belgilanadi. 186. Quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi: kichik tos sohasida ogʻriq sindromisiz kechuvchi chandiqli bitishmalar; funksional buzilishlarsiz bachadon, tuxumdon yoki fallopiy naylarining tugʻma yoʻqligi; qinning atreziyasi; bepushtlik. Bachadon boʻyni kasalliklarida (endotservitsit, eroziya, ektropion eroziyasi), shuningdek trixomonad kolpiti va trixomoniaz aniqlanganda nomzodlar 3 haftagacha muddatga davolanish uchun uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. 187. Funksional buzilishlarsiz qin devori va bachadonning I-II darajali pastga tushishi aniqlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno) hamda ularga ginekolog mutaxassisining dispanser kuzatuvi belgilanadi. Siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralari jarrohlik usuli bilan davolangandan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi. 188. Ayollar jinsiy aʼzolarida oʻtkazilgan, asoratlar bilan kechmagan va organlar funksiyalarining buzilishiga olib kelmagan jarrohlik amaliyotlaridan keyin laparotomiya oʻtkazilganda 2 oy oʻtgach, laparoskopik amaliyotidan keyin 4 — 6 hafta oʻtgach, total gisterektomiyadan keyin esa 6 oy oʻtgach uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) qayta tiklanish masalasi aniqlanadi. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur hollarda tibbiy xulosa chiqarishda postovariektomik, klimakterik va premenstrual sindromlar, shuningdek ruhiy-emotsional buzilishlar hamda vegetativ disfunksiya mavjudligi va ularning ifodalanish darajasi hisobga olinadi. 189. Ayollar jinsiy aʼzolarida diametri 5 sm dan katta boʻlgan kistasimon oʻsmalar aniqlanganda, kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Aviatsiya xodimlari esa jarrohlik usulida davolanish uchun uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, ginekolog va jarrohning xulosasi asosida yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. 190. Simptomlarsiz kechuvchi, klinik belgilari va funksional buzilishlari mavjud boʻlmaganda, kichik hajmdagi bachadon miomasida, endometriozda, shuningdek diametri 5 sm dan oshmaydigan endometriy va follikulyar kistalarda aviatsiya xodimlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi. Tuxumdonlar disfunksiyasida aviatsiya xodimlari ishdan chetlatilmagan holda tekshiruvdan oʻtkazilishi va davolanishi mumkin. Mazkur hollarda tibbiy xulosa endokrinolog hamda ginekolog-endokrinologning xulosalari, shuningdek kasallik prognozi hisobga olingan holda chiqariladi. 191. Bachadondan disfunksional qon ketishlarida aviatsiya xodimlari majburiy tartibda davolanishi shart. Birlamchi algomenoreya va dismenoreyada tibbiy xulosa klinik belgilarining ifodalanish darajasi, ularning davomiyligi, aviatsiya xodimining oʻz funksional majburiyatlarini yetarli darajada bajara olish qobiliyati hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olingan holda, ginekolog maslahati asosida individual tartibda chiqariladi. Ikkilamchi dismenoreyada aviatsiya xodimining yaroqliligi tekshiruvlar natijalari, tegishli mutaxassis xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda aniqlanadi. Hayz koʻrish davrida aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi va uchish ishidan 3 kungacha chetlatiladi. 192. Homiladorlikning 12 haftasiga teng yoki undan katta hajmdagi bachadon miomasida, shuningdek mioma tugunining shilliq ostida joylashuvi, tugunning sentripetal oʻsishi, tugunning qin sohasida joylashuvi kabi holatlar mavjud boʻlganda, klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, bachadondan qon ketishi, tugunda modda almashinuvi buzilishi, ikkilamchi anemiya, yondosh aʼzolar funksiyasining buzilishi, siydik ajralishining obstruksiyasi yoki oʻtkir siydik tutilishi xavfi mavjud boʻlsa, aviatsiya xodimlari jarrohlik usulida davolanadi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, aʼzolar funksiyalari saqlanganda hamda tegishli tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, ginekolog-jarrohning xulosasi va prognozi hisobga olingan holda tibbiy xulosa chiqariladi. Ichki endometrioz klinik belgilar bilan kechganda hamda anemiya rivojlanganda, barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Ogʻriq sindromisiz, simptomlarsiz yoki kam ifodalangan simptomlar bilan kechuvchi tashqi genital endometriozda uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi. Tuxumdonlarning funksional kistalarining retsidivga moyil shakllarida, shuningdek follikulyar yoki lyuteinli kistalar 1 yil davomida 2-martadan ortiq qayta paydo boʻlganda, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 193. Bachadon boʻynining tugʻma eroziyasi, ektropioni yoki ektopiyasi nomzodni uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatish uchun asos boʻlmaydi. Bachadon boʻynining IA darajali intraepitelial raki boʻlganda, organ saqlovchi jarrohlik amaliyotidan keyin tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa hamda onkologning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda belgilanadi. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 194. Homiladorlik aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Aviatsiya xodimlarini homiladorlik sababli uchish ishidan chetlatish hamda tugʻruqdan keyin uchish ishiga ruxsat berish akusher-ginekologning xulosasiga asosan jarroh tomonidan amalga oshiriladi. Asoratlarsiz kechgan tugʻruqdan keyingi davrda va sogʻliq holati toʻliq tiklangan taqdirda, tugʻruqdan keyin 4 — 6 hafta oʻtgach, ishga qayta tiklash masalasi koʻrib chiqiladi (bortkuzatuvchilikka ishga va oʻqishga nomzodlar bundan mustasno). 195. Sunʼiy abort (homilani vakuum-aspiratsiya yoki dilatatsiya yoʻli bilan chiqarib tashlash) hamda kyuretaj oʻtkazilgandan keyin kamida 2 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda va aviatsiya xodimlarining umumiy sogʻliq holati normada boʻlganda, shuningdek homiladorlik muddati bilan bogʻliq asoratlar (qon ketishi, kichik tos aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklari, peritonit va septik holatlar) mavjud emasligi yoki ularning rivojlanish xavfi baholangandan soʻng akusher-ginekologning xulosasi va prognozi asosida jarroh tomonidan ularga uchish ishiga ruxsat beriladi. Istalgan homiladorlikda vaqtidan ilgari homila tushishi holatlarida uchish ishiga yaroqlilik masalasi abortdan keyingi ruhiy holat, umumiy klinik ahvol, oʻtkazilgan davolash natijalari hamda akusher-ginekologning xulosasi hisobga olingan holda individual tartibda aniqlanadi. 196. Nomzodlarda guvohnoma hamda malaka belgilari bilan bogʻliq huquqlarni amalga oshirishga monelik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, rivojlanish anomaliyalari, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, koʻz va uning qoʻshimcha apparati jarohatlari, shuningdek ularda oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlar hamda koʻrish funksiyasining buzilishlari mavjud boʻlmasligi kerak. Nomzodlarning koʻrish maydoni, koʻz ichi bosimi, binokulyar koʻrish funksiyasi hamda ranglarni ajratish qobiliyati normada boʻlishi yoki kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlishi shart. Nomzodlar koʻzga har qanday jarrohlik aralashuvi oʻtkazilishidan oldin oftalmolog maslahatidan oʻtishi lozim. Mazkur maslahat davomida jarrohlik amaliyotining ehtimoliy asoratlari, uchish ishiga yaroqsizlikka olib kelishi mumkin boʻlgan omillar hamda uchish ishiga qayta tiklanish muddatlari tushuntiriladi. 197. Nomzodlarda guvohnoma hamda malaka belgilari bilan bogʻliq huquqlarni amalga oshirishga monelik qiluvchi koʻz va uning qoʻshimcha apparatining tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlari, rivojlanish anomaliyalari, oʻtkir yoki surunkali kasalliklari, jarohatlari, shuningdek oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlari va koʻrish funksiyasining buzilishlari mavjud boʻlmasligi kerak. 198. Nomzodning kasbiy vazifa va majburiyatlarini xavfsiz bajarishiga toʻsqinlik qiluvchi koʻrish tizimi kasalliklari, nuqsonlari, jarohatlari va ularning asoratlari mavjud boʻlganda, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunday holatlarga quyidagilar kiradi: koʻz himoyasini yomonlashtiruvchi qovoqlar funksiyasi buzilishlari; qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib qolishi; koʻrish maydonining buzilishiga olib keluvchi ptoz; qovoq va koʻz mushaklarining falaji, shu jumladan ektropion va entropion; qovoqlar funksiyasini buzuvchi katta hajmli va yoyilgan oʻsmalar; koʻrish funksiyasini buzuvchi retsidivli keratitlar; shox pardaning yaralari, degeneratsiyasi, chandiqlari, yalligʻlanishlari, vaskulyarizatsiyasi va funksional buzilishlari; turli etiologiyali keratitlar; keratokonus; rangdor parda yoki tomir pardasining kolobomasi; asoratlar bilan kechuvchi uveitlar; koʻzning doimiy yoshlanishiga sabab boʻluvchi koʻz yoshi nuqtalarining notoʻgʻri joylashuvi; koʻz yoshi yoʻllarining torayishi yoki obstruksiyasi; koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi va jarohatlari; pigmentli retinopatiyalar bilan birga kechuvchi toʻr pardaning barcha turdagi tapetoretinal degeneratsiyasi; toʻr pardaning koʻchishi yoki retinoshizis; har qanday etiologiyali sariq dogʻ sohasidagi buzilishlar; har qanday etiologiyali retrobulbar nevrit; patologik nistagm; koʻrik nervining atrofiyasi; koʻz qorachigʻining normativ reflekslari yoʻqolishi; koʻrish oʻtkirligi yoki koʻrish maydoniga salbiy taʼsir koʻrsatib, koʻrlikka olib keluvchi katarakta; bir tomonlama yoki ikki tomonlama afakiya; koʻz gavharining toʻliq yoki qisman siljishi; koʻz, uning qoʻshimcha apparati hamda koʻz kosasining xavfli oʻsmalari; koʻz olmasi harakatini cheklovchi yoki koʻz kosasining burun yondosh boʻshliqlari yoxud bosh chanogʻi boʻshligʻi bilan anatomik munosabatini buzuvchi koʻz kosasi sinishlari; koʻz ichidagi yot jismlar; tungi koʻrlik (niktalopiya); koʻrish tizimi faoliyatini buzuvchi boshqa kasalliklar va jarohatlar. Koʻz kasalliklari va jarohatlarining davolash natijalari ijobiy boʻlganda, atroflicha oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari normada boʻlsa, koʻrish funksiyasi yetarli darajada saqlanganda, koʻrish maydoni buzilishlari aniqlanmaganda hamda koʻz yoshi apparati funksiyasi tiklangan taqdirda, nomzodning uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. 199. Oddiy blefaritlar, koʻrish funksiyasi buzilmaganda, tugʻma ptoz, nevrolog maslahati olingandan keyin kichik hajmli, simptomlarsiz va oʻsishga moyil boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, qovoqlardagi ahamiyatga ega boʻlmagan chandiqli oʻzgarishlar, kuchli ifodalanmagan konyunktivitlar, shuningdek retsidivlari kuzatilmaydigan va koʻrish organlari funksiyalarini buzmaydigan koʻz kasalliklarida nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Mazkur kasalliklar davolanib, davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) ruxsat beriladi. 200. Qovoqlardagi oʻsmalar jarrohlik usulida davolangandan keyin asoratlar, metastazlar va oʻsmaning residivi aniqlanmaganda hamda onkologning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Uveitlar, uzoq muddat davom etuvchi va retsidivlanuvchi iridotsiklitlar, keratitlar, xorioretinitlar, nevritlar hamda koʻz olmasining jarohatlarida nomzodlar majburiy tartibda davolanadi. Toʻliq klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, koʻrish tizimi funksiyalari yetarli darajada saqlangan boʻlsa hamda mutaxassisning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlsa, nomzodga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) ruxsat berish toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 201. Markaziy serozli retinopatiyada, shuningdek toʻr pardaning ajralishi yoki yorilishida nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kasallik davolangandan keyin koʻrish funksiyalari kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmologning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodning uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqliligi aniqlanadi. Toʻr pardaning ajralishi yoki periferik yorilishi lazer usulida ijobiy davolanganda, koʻrish funksiyasi va periferik koʻrish maydoni kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmologning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, cheklovlar qoʻllangan holda nomzodga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 202. Koʻrish funksiyasi yetarli darajada saqlanganda, progressiyaga moyil boʻlmagan boshlangʻich qarilik kataraktasida, koʻz gavhari xiralashishining chegaralangan shakllarida, makulodistrofiyada, koʻrish nervining boshlangʻich va progressiv boʻlmagan atrofiyasida, shuningdek shishasimon tana shikastlanishlarida nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. Mazkur nomzodga oftalmologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 203. Monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgandan keyin 6 — 8 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyasi tiklanganda, dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlanganda hamda tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodning uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Aviatsiya faoliyatida uchish ishiga yaroqlilik faqat bir yoki ikki koʻzga monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgan hollarda aniqlanadi (multifokal sunʼiy koʻz gavhari implantatsiyasi bundan mustasno). 204. Lazerli jarrohlik aralashuvlaridan, shu jumladan toʻr pardaning lazerli koagulyatsiyasidan keyin 2 hafta oʻtgach, lazerli in situ keratomilezdan keyin esa 4 — 6 hafta oʻtgach, koʻrish funksiyasining saqlanganlik darajasi hisobga olingan holda nomzodning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. 205. Refraksiya jarrohlik usullari bilan davolangandan keyin jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyasi va koʻrish oʻtkirligi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, muguz parda xiralashuvi aniqlanmaganda, fotopsiya, oreol effekti, siljib yuruvchi tasvirlar va boshqa shunga oʻxshash shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, qorongʻilikka adaptatsiya qoniqarli boʻlgan hamda tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, oftalmolog-jarrohning xulosasi va prognozi hisobga olingan holda nomzodning yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga kiruvchi nomzodlarda refraksiya jarrohlik usullari qoʻllanilganda, operatsiyadan oldingi refraksiya koʻrsatkichlari sfera boʻyicha +4,0 D yoki −3,0 D dan, silindr boʻyicha esa ±1,5 D dan oshmaganda, ularga oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 206. Refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilganda, qoʻllanilgan usulning turi, koʻz funksiyalarining tiklanish darajasi, residiv ehtimoli, prognoz hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olingan holda, uchish ishiga qayta tiklanish muddati vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda 3 oydan 6 oygacha muddatda belgilanadi. Mazkur nomzodlarga oftalmologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda u har 6 oyda doimiy asosda oʻtkaziladi. 207. Koʻz olmasining yalligʻlanish va degenerativ kasalliklarida, shuningdek koʻz tomirlari funksiyasining buzilishlarida nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Koʻz gavhari kapsulasidagi bir yoki ikki mayda pigmentli oʻzgarishlar, shishasimon tanadagi arteriya qoldiqlari, toʻr pardadagi mielin tolalari kabi tugʻma xususiyatlar mavjud boʻlganda, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga kiruvchi nomzodlar yaroqli deb topiladi. 208. Har bir navbatdagi tibbiy koʻrikda nomzodlarning qorongʻilikka adaptatsiya koʻrsatkichi tekshiriladi. Organik kasallik bilan bogʻliq funksional xusutsiyatdagi qorongʻilikka adaptatsiya pasayishi aniqlanganda, qayta tekshiruv oʻtkaziladi. Bunda olingan koʻrsatkichlar qoʻllanilayotgan diagnostik qurilma yoʻriqnomasida belgilangan meʼyoriy koʻrsatkichlarga mos boʻlishi lozim. Koʻrsatkichlar normada boʻlmaganda, asosiy kasallik aniqlanadi va davolanadi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi. 209. Koʻz gavhari va koʻz rangdor pardasining kolobomalari, polikyoriya, tugʻma katarakta hamda koʻrish nervi diskining kasalliklari mavjud boʻlgan hollarda, fuqaro aviatsiyasi tashkilotlariga uchuvchilikka (samolyot, vertolyot), bortmuhandislikka va shturmanlikka oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 210. Nomzodda shikoyatlar va tibbiy tekshiruv natijalari asosida glaukoma gumon qilinganda, tashxisni aniqlashtirish va kasallik prognozini baholash uchun u ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi. Impression tonometriya natijalariga koʻra Fridenvald jadvali boʻyicha koʻz ichi bosimining turgʻun koʻrsatkichi 24 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda yoki ikkala koʻzdagi koʻz ichi bosimi oʻrtasidagi farq 5 mm simob ustuniga teng boʻlganda, nomzodlarga gonioskopiya, fundoskopiya, koʻrish maydonini aniqlash va boshqa zarur qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Zarur hollarda nomzod davolanadi. 211. Koʻrish nervi shikastlanmagan va koʻrish maydoni saqlangan koʻz ichi bosimining yaxshi sifatli normadan yuqori holatida (koʻz ichi gipertenziyasi), shuningdek koʻz ichi bosimi kompensatsiyalangan birlamchi ochiq burchakli glaukoma mavjud boʻlganda, koʻz ichi bosimi normalashgan paytdan boshlab aviatsiya xodimlari yaroqli deb topiladi. Mazkur hollarda ularga doimiy mahalliy gipotenziv terapiya qoʻllaniladi. 212. Glaukoma tashxisi aniqlanganda, uning turiga koʻra tegishli davolash oʻtkaziladi. Glaukoma asosiy kasallikning ikkilamchi koʻrinishi boʻlsa, asosiy kasallik davolanadi. Dori vositalari yoki lazer usuli bilan davolash natijalari ijobiy boʻlganda, klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni normada boʻlsa, parasentral skotoma koʻrinishidagi nerv tolalari tutami nuqsonlari aniqlanmasa hamda koʻz funksiyalarini baholovchi boshqa tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, aviatsiya xodimining yaroqliligi aniqlanadi. 213. Glaukoma mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlarida muntazam ravishda koʻz ichi bosimini tonometriya qilish, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydonini tekshirish oʻtkaziladi, shuningdek koʻrish nervi diskining holati hamda qabul qilinayotgan dori vositalarining nojoʻya taʼsiri doimiy baholab boriladi. Trabekulektomiya yoki drenaj tizimlari qoʻllanilgan antiglaukomatoz jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, shuningdek lazer yoki boshqa usullar bilan davolashdan keyin koʻrish organi funksiyalari toʻliq tiklangan boʻlsa, oftalmolog-jarrohning operatsiya va tekshiruvlar boʻyicha tibbiy maʼlumotlari, xulosasi hamda prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqliligi belgilanadi. 214. Barcha nomzodlar kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish uchun ranglarni toʻgʻri ajratish qobiliyatiga ega boʻlishi shart. Rang ajratish qobiliyati buzilgan hollarda, buzilishning turi, shakli va darajasiga muvofiq qabul qilingan tasnif asosida tashxis qoʻyiladi hamda VSL cheklovi qoʻllaniladi. 215. Nomzodning rang ajratish qobiliyati quyidagi usullar yordamida aniqlanadi: Ishixara rangli testi; Rabkinning polixromatik jadvallari; FALANT-testi; anomaloskop yoki kompyuterlashtirilgan anomaloskopik tekshiruv. Tibbiy tekshiruv natijalari qoʻllanilgan usul yoki uskunaning yoʻriqnomasida belgilangan tegishli normativ koʻrsatkichlarga muvofiq maxsus blankalarda baholanadi. 216. Dori vositalarini qabul qilish yoki kasalliklar asoratlari oqibatida yuzaga kelgan orttirilgan rang koʻrish buzilishlari mavjud boʻlganda, koʻrish funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, koʻrish organining shikastlanish darajasi, davolash va tekshiruvlar natijalari, shuningdek kasallik prognozi hisobga olingan holda, nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Bunda zarur hollarda tegishli cheklovlar qoʻllanilishi mumkin. Mazkur hollarda tashxisni aniqlashtirish maqsadida anomaloskop yoki FALANT-testi yordamida qoʻshimcha tekshiruv oʻtkazilishi lozim. 217. Nomzodlarda “C” va “B” turdagi deyteranomaliya, shuningdek “C” va “B” turdagi protanomaliya kabi rang ajratish zaifliklarining mavjudligi ularga tibbiy xulosa berishni rad etish uchun asos hisoblanmaydi. Nomzodlarda anomal trixromaziyaning “A” turi, jumladan protanomaliya, deyteranomaliya va tritanomaliya, shuningdek dixromaziya, jumladan protanopiya, deyteranopiya va tritanopiya, yoki monoxromaziya kabi rang ajratish buzilishlari aniqlangan taqdirda, ularga uchish ishiga va oʻqishga, shuningdek kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 218. Nomzodlarning oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishi uchun ularda binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydoni buzilishlari, shuningdek diplopiya mavjud boʻlmasligi kerak. Koʻz olmasi muskullari balansi va binokulyar koʻrish holatini baholashda foriya va tropiyani farqlash, koʻrish markazidan ogʻish darajasini, ortoforiya hamda boshqa holatlarni aniqlash maqsadida Meddoks tayoqchasi bilan tekshiruv, tegishli korreksiyalovchi koʻzoynak yoki kontakt linzalari yordamida koʻzni yopish testi, koʻzni navbatma-navbat yopish, koʻzni yopib-ochish, sinoptofor hamda Uordning toʻrt nuqtali testi yordamida tekshiruvlar oʻtkaziladi. Zaruratga koʻra, mutaxassis oftalmolog tomonidan fuziya amplitudasi aniqlanadi va ortoptik tekshiruvlar oʻtkaziladi. 219. Normal holatda manfiy fuzion zaxiralar 5 — 8 gradusni, musbat fuzion zaxiralar esa 15 — 20 gradusni tashkil etadi. Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan normadan ogʻishlar aniqlanganda nomzodlar oftalmolog mutaxassis tomonidan qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi: ezoforiya — 10 prizmatik dioptriy (D); ekzoforiya — 5 prizmatik D; giperforiya yoki gipoforiya — 2 prizmatik D; sikloforiya — 1 prizmatik D. 220. Nomzodlarda diplopiya aniqlanganda ular uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi hamda diplopiya sabablari (haddan tashqari ish yuklamasi, charchoq, stress, sedativ dori vositalarini qabul qilish, kasalliklar va boshqa omillar) aniqlanadi va tegishli davolash choralari koʻriladi. Monokulyar diplopiya aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Yuqoriga yoki chetga qarashda nigohning eng chekka zonasida diplopiya paydo boʻlganda tegishli cheklovlar qoʻllanib nomzodning kasbiy yaroqlilik aniqlanadi. Koʻz mushaklari muvozanatini va binokulyar koʻrishni tekshirishda kam ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi. 221. Quyidagi holatlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: koʻz mushaklari falaji yoki turgʻun parezi; qovoq mushaklari falaji; paralitik yoki birgalikdagi gʻilaylik; koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari (nistagm); koʻz kosasi jarohatlari natijasida koʻz mushaklari shikastlanishi bilan kechuvchi turgʻun diplopiya; fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiya; geterotropiya; noturgʻun fiksatsiya sindromi; binokulyar koʻrish buzilishlari. 222. Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan holatlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: a) 6 metr masofada: vertikal boʻyicha — 2,0 prizmatik D (1 gradus) dan yuqori; ezoforiya — 10 prizmatik D (5 gradus) dan yuqori; ekzoforiya — 8,0 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori; b) 33 sm masofada: vertikal boʻyicha — 1,0 prizmatik D dan yuqori; ezoforiya — 8 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori; ekzoforiya — 12 prizmatik D (6 gradus) dan yuqori. GEteroforiya jarrohlik usulida davolangan hollarda, jarrohlik amaliyotidan keyin 3 oydan 6 oygacha boʻlgan muddat oʻtgach, binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydonida buzilishlar mavjud boʻlmasa, diplopiya aniqlanmasa hamda oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, oftalmolog-jarrohning xulosasi va kasallik prognozi asosida nomzodning kasbiy yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. 223. Koʻzni chetga burishda nistagm aniqlanganda, nomzod nevrolog va otorinolaringolog mutaxassislar maslahatidan oʻtkaziladi. Binokulyar koʻrish buzilmagan taqdirda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. Tekshiruv natijasida geteroforiyaning turi, darajasi va fuzion zaxiralari aniqlanadi. Fuzion zaxiralari pasayganda, ortoptik davolash mashqlari oʻtkaziladi. Fuzion zaxiralari pasayganda, ortoptik davolash mashqlari oʻtkaziladi. 224. Koʻrish oʻtkirligi yoritilish darajasi xonada 5-6 metr masofadan, korreksiyasiz hamda korreksiya bilan tekshiriladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi har bir koʻzda alohida kamida 0,7 boʻlishi, binokulyar koʻrishda esa korreksiyasiz va korreksiya bilan 1,0 boʻlishi kerak. 225. 2-klass nomzodlarida kontakt linzalari va (yoki) tegishli korreksiyalovchi linzali koʻzoynaklar yordamida binokulyar koʻz oʻtkirligi 1,0 ga yetkazilganda hamda koʻrish maydoni normada boʻlgan taqdirda, ularga korreksiyalanmagan koʻz oʻtkirligi boʻyicha cheklovlar qoʻyilmaydi. Nomzod 5 raqamli yoki unga ekvivalent boʻlgan jadvalni 30 — 50 sm masofadan, koʻz oʻtkirligi 0,6 darajasida, shuningdek 14 raqamli yoki 8 raqamli yoki ularga ekvivalent boʻlgan jadvalni 100 sm masofadan, koʻz oʻtkirligi 0,3 darajasida oʻqiy olishi kerak. Zarur hollarda tegishli korreksiya qoʻllaniladi. Nomzodlarda koʻz oʻtkirligi korreksiya bilan har bir koʻzda 0.8 yuqori boʻlishida va koʻrish maydoni normadaligida korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligiga talablar qoʻyilmaydi. Binokulyar koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz (qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham) 0.7 va undan yuqori boʻlganda uzoqni korreksiyalash (koʻzoynak yoki linzalar) talab qilinmaydi. Agar refraksiya xatosi tufayli korreksiya qilinmagan koʻrish oʻtkirligi ikki koʻzda 0.7 dan past boʻlsa yoki astenopiya simptomlari paydo boʻlsa refraksiya korreksiya qilinadi. Nomzodlarda turgʻun binokulyar koʻrish mavjud boʻlishi kerak. Nomzod uchun qulay boʻlganda multifokal linzalar (koʻzoynaklar) yordamidagi korreksiyaning barcha turlari qoʻllanilishi mumkin. 226. Nomzodlarda koʻz oʻtkirligi korreksiya bilan har bir koʻzda alohida 0,8 va undan yuqori boʻlgan hamda koʻrish maydoni normada boʻlgan hollarda, korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligiga nisbatan talablar qoʻyilmaydi. Binokulyar koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz, shu jumladan qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham, 0,7 va undan yuqori boʻlgan taqdirda, uzoq masofaga koʻrishni korreksiyalash, jumladan koʻzoynak yoki kontakt linzalaridan foydalanish talab etilmaydi. Refraksiya xatosi tufayli korreksiya qilinmagan koʻrish oʻtkirligi har ikkala koʻzda 0,7 dan past boʻlgan yoki astenopiya simptomlari kuzatilgan hollarda, refraksiya korreksiyasi qoʻllaniladi. Nomzodlarda turgʻun binokulyar koʻrish mavjud boʻlishi kerak. Nomzod uchun qulay boʻlgan hollarda, multifokal linzalar yoki multifokal koʻzoynaklar yordamidagi korreksiyaning barcha turlarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. 227. Nomzodlarda optimal koʻrish funksiyasini taʼminlaydigan, qulay, aviatsiyadagi ish faoliyatiga mos hamda umumiy foydalanish uchun yaroqli zaxira koʻzoynak boʻlishi kerak. Nomzodlar uzoq masofani koʻrishni taʼminlovchi, monofokal, rangsiz va qulay kontakt linzalardan foydalanishi lozim. Yetarli darajadagi refraksiyaga ega boʻlmagan nomzodlar sindirish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan kontakt linzalari yoki koʻzoynak linzalaridan foydalanishi kerak. Koʻrishni taʼminlash uchun zarur boʻlgan shartlarga muvofiq faqat bitta turdagi koʻzoynak taqiladi. Koʻrish qobiliyati pasaygan va presbiopiya mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlar korreksiyalovchi bifokal koʻzoynaklar yoki kontakt linzalari bilan uchish ishlarini bajarishi, shuningdek yonida zaxira koʻzoynak toʻplamini olib yurishi shart. Bunda VDL, VML, VNL va CCL cheklovlari qoʻllaniladi. Nomzodlarda koʻzoynaklar yoki linzalarning mavjudligi hamda ularning sifati tibbiy koʻriklar davomida nazorat qilinadi. 228. Yaqin masofaga koʻrishni unifokal korreksiyasi (oʻqish uchun qoʻllaniladigan bir xil optik kuchga ega yaxlit linzali koʻzoynaklar) uzoq masofaga koʻrish oʻtkirligini pasaytirishi sababli qoʻllashga ruxsat etilmaydi. 229. Nomzodlarda bir koʻzda koʻrishning patologik pasayishi, shu jumladan markaziy koʻrishning pasayishi aniqlangan hollarda, binokulyar koʻrish saqlanganda, ikkinchi koʻzning uzoqqa koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 1,0 boʻlganda hamda yaqin va oʻrta masofadagi koʻrish oʻtkirligi yetarli darajada taʼminlanganda, asosiy kasallik oftalmologik tekshiruv natijalariga koʻra ijobiy baholansa, shuningdek ikkinchi koʻzda ahamiyatga ega kasalliklar mavjud boʻlmasa, nomzodlarga uchish ishiga, oʻqishga, parvozga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Refraksiya anomaliyasi mavjud boʻlgan nomzodlar uchun koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 0,6 dan past boʻlmasligi kerak. 230. Miopiyaning 0,5 D darajasida, gipermetropiyaning 1,0 D darajasida, astigmatizmning 0,5 D darajasida hamda koʻz oʻtkirligi korreksiyasiz 1,0 boʻlgan hollarda, tibbiy hujjatlarda tashxis “sogʻlom” deb koʻrsatiladi. Bunda “refraksiya” qatorida tegishli yozuv VNL cheklovi bilan qayd etiladi. Refraksiya gipermetropiyada +5,0 D dan, miopiyada -6,0 D dan, astigmatizmda 2,0 D dan va anizometropiyada 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda hamda optimal korreksiyaga erishilgan hollarda, nomzodlarga tashxisda refraksiyaning turi va xatolik darajasi koʻrsatilgan holda uchish ishiga, oʻqishga, parvozga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Anizometropiya 2,0 D dan 3,0 D gacha boʻlgan hollarda kontakt linzalaridan foydalanish talab etiladi. 231. Refraksiyaning klinik tekshiruvi retinoskopiya (avtomatik refraktometriya hamda sikloplegik preparatlar) qoʻllangan holda oʻtkaziladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda refraksiya sikloplegiya sharoitida tekshiriladi. Tekshiruv jarayonida 1 foiz siklopentolat yoki 1 foiz atropin qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda quyidagi refraksiya koʻrsatkichlari mavjud boʻlganda, har bir koʻzda optimal korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi 1,0 ga erishilganda, ularga uchuvchilikka oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: miopiya — 3,0 D dan yuqori boʻlmaganda; gipermetropiya — 4,0 D dan yuqori boʻlmaganda; astigmatizm — ±1,5 D dan yuqori boʻlmaganda; anizometropiya — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda. Aviatsiya kimyoviy ishlarni bajarishda uchuvchilarga koʻrishni kontakt linzalar yordamida korreksiyalashga ruxsat etilmaydi. 232. Presbiopiya darajasi va akkomodatsiya buzilishlari professional faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan ishlash masofasi (60 — 80 sm) hisobga olingan holda sferik linzaning optik kuchi boʻyicha aniqlanadi. Akkomodatsiya buzilishlari aniqlanganda, shuningdek 3,5 D dan yuqori darajadagi presbiopiya mavjud boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Presbiopiya mavjud boʻlganda va kontakt linzalardan foydalanuvchi nomzodlar kontakt linzalar ustidan oʻqish uchun koʻzoynak taqishlari mumkin. 233. Nomzodlarda guvohnoma bilan nazarda tutilgan kasbiy vazifa va majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi quloq, tomoq, burun, ogʻiz boʻshligʻi, tishlar hamda ular bilan bogʻliq aʼzolarning tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlari, kasalliklari, obstruksiyalari, jarohatlari, funksional buzilishlari va jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlari mavjud boʻlmasligi lozim. Radioaloqani olib borishga toʻsqinlik qiluvchi yaqqol ifodalangan nutq buzilishlari va duduqlanish aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi. Nutq buzilishi yoki duduqlanish yengil darajada ifodalangan hollarda, tijorat aviatsiyasi uchuvchisi, jumladan samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi uchuvchisi sifatida yaroqlilik masalasi ijobiy hal etilishi mumkin. Aniq va ravon soʻzlashuv nutqi saqlanganda, ayrim tovushlar talaffuzida buzilishlar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlar yaroqli deb topiladi. 234. Koʻplab tishlarning yoʻqligi oqibatida chaynash funksiyasi kam darajada buzilgan hollarda, komissiyalar oraligʻidagi davrda protezlash tavsiya etiladi. Allergeni maʼlum boʻlgan va uni bartaraf etish oson boʻlgan pollinoz, rinokonyunktival sindrom kabi allergik holatlarda, nomzodning yaroqliligi allergologning xulosasi hamda kasallik prognozi asosida aniqlanadi. Maxsus anjomlardan, shu jumladan kislorod niqobidan foydalanishda qiyinchilik tugʻdiruvchi, LOR aʼzolari funksiyalarining klinik ahamiyatga ega buzilishlari bilan kechuvchi, jumladan nafas olish va nutq funksiyalarini buzuvchi quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi: yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning tugʻma yoki orttirilgan turgʻun nuqsonlari; yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning kasalliklari; jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar; jarohatlar; koʻplab tishlarning yoʻqligi; yuqori nafas yoʻllarining distrofik oʻzgarishlari; kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi boshqa klinik ahamiyatga ega funksional buzilishlar. Mazkur kasalliklar va nuqsonlar jarrohlik yoki boshqa davolash usullari qoʻllanilganidan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlgan hamda organ funksiyasi tiklangan hollarda, nomzodga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqlilik belgilanadi. Gaymor boʻshliqlari shilliq qavatining qalinlashishi aniqlangan hollarda, nomzodlar yaroqli deb hisoblanadi. Burun boʻshligʻi va yondosh boʻshliqlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin 2 hafta oʻtgach, burun orqali nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganda, nomzodlarning yaroqliligi aniqlanadi. Shamollash belgilari, jumladan yoʻtal, burun bitishi, burun yoki tomoqdan yiringli ajralma kelishi mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek nafas olish funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi burun patologiyalarida, nomzodlar majburiy tartibda davolanishi kerak. Surunkali kompensatsiyalangan tonzillit mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi. 235. Uchish ishiga toʻsqinlik qilmaydigan peshona boʻshliqlari osteomalari mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi. Yaxshi sifatli oʻsmalar (fibroma, polip, gemangioma va boshqalar) aniqlanganda, jarrohlik yoki boshqa davolash usullari natijalari ijobiy boʻlsa, nafas olish va soʻzlash funksiyalari tiklanganda, shikoyatlar, ogʻriq va bosh aylanishi mavjud boʻlmaganda, shuningdek tibbiy tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. Rinoplastikadan keyin burun orqali nafas olish funksiyasi toʻliq tiklangan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga ruxsat etiladi. Xavfli oʻsmalar sababli davolanish oʻtkazilgandan keyin toʻliq sogʻayish kuzatilganda, organlar funksiyalari tiklanganda, tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda onkolog xulosasi va prognozi inobatga olinganda, nomzodning uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqlilik belgilanadi. 236. Quloq nogʻora pardasining oddiy punksiyasi va oddiy mastoidektomiyadan keyin bosh aylanishi kuzatilmasa hamda eshitish oʻtkirligi qoniqarli boʻlsa, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi. Radikal mastoidektomiyadan keyin monaural eshitish funksiyasining yoʻqolishi, infeksiya, bosh aylanishi hamda bosh chanogʻi ichida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlar inobatga olingan holda, toʻliq otologik tekshiruv oʻtkazilgandan soʻng nomzodning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi. Oʻrta quloq uzangichasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi saqlanganda hamda bosh aylanishi kuzatilmagan hollarda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda nomzod otorinolaringologning dispanser kuzatuviga olinadi hamda oʻrta quloq ventilyatsiyasining buzilishiga olib keluvchi yuqori nafas yoʻllari infeksiyalarining profilaktikasi amalga oshiriladi. 237. Nomzodlarning vestibyulyar funksiyasi, statokinetik taʼsirchanligi, vestibyulyar anamnez hamda vestibyulometriya natijalari asosida aniqlanadi. Yengil vestibyulovegetativ reaksiyalar mavjud boʻlgan hollarda tashxis qoʻyilmaydi. Mener kasalligi, konservativ yoki jarrohlik usullar bilan davolash qiyin boʻlgan yoxud davolab boʻlmaydigan vestibyulyar funksiyaning tugʻma yoki orttirilgan anomaliyalari, surunkali vestibyulyar buzilishlar, shuningdek statokinetik taʼsirchanlikning yuqori darajasi aniqlangan taqdirda, nomzodlarga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Nogʻora pardaning yaxshi harakatlanishida, eshitish funksiyasini meʼyordaligi audiogramma bilan tasdiqlanganda va barofunksiya saqlanganligida, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlarni mavjudligida, quruq perforatsiya, nogʻora pardada kalsifikatlar borligi tashxis qoʻyishga asos boʻlmaydi. Radikal jarrohlik amaliyotidan keyin, quloq funksiyasi toʻliq tiklanganida va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi. 238. Surunkali epitimpanit va mezotimpanitlarda davolash natijalari ijobiy boʻlganda, eshitish funksiyasi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Yaroqli deb topilgan nomzodlarga otorinolaringologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Havo bosimining oʻzgarishi sharoitida Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi buzilishi yoki quloqning baroakkomodatsion mexanizmlari yetishmovchiligi sababli quloq barofunksiyasi buzilganda, davolash oʻtkazilgandan keyin barofunksiya buzilishining organik yoki funksional shakliga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi. Nogʻora pardaning harakatchanligi yaxshi boʻlsa, eshitish funksiyasi audiogramma bilan tasdiqlangan normada hamda barofunksiya saqlangan boʻlsa, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlar, quruq perforatsiya yoki nogʻora pardada kalsifikatlar mavjudligi tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. Radikal jarrohlik amaliyotidan keyin quloq funksiyasi toʻliq tiklanganda va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodning uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi. 239. Nomzodlar oʻz guvohnomasi va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan kasbiy majburiyat hamda vazifalarni xavfsiz bajarishlari uchun ularning eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlangan boʻlishi, bunda eshitish qobiliyati kamida 6 metr masofadan bas va diskant guruhdagi soʻzlarni shivirlab talaffuz qilish usuli (akumetriya) hamda kalibrlangan tonal audiometriya yordamida aniqlanadi. 240. Nutq audiometriyasida nomzodning soʻzlarni toʻgʻri eshitishi va takrorlashi 95 — 100 foizni tashkil etganda, eshitish qobiliyati normada deb hisoblanadi. Mazkur koʻrsatkich 80 foizdan kam boʻlgan hollarda, nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Audiometriyada tovushni qabul qilish intensivligi -20 dB dan +100 dB gacha, chastota diapazoni esa 125 Gs dan 8000 Gs gacha boʻlgan oraliqda qayd etiladi. Kalibrlangan (tiniq tonal) audiometriyada nomzodlarda har bir quloq alohida baholanadi hamda 500, 1000 yoki 2000 Gs chastotalardan birida eshitish chegarasi 35 dB dan, 3000 Gs chastotada esa 50 dB dan oshmasligi kerak. Tinch xonada 2 metr masofada, nomzod tekshiruv oʻtkazayotgan shifokorga teskari turgan holda oʻrtacha balandlikdagi soʻzlashuv nutqini har ikkala qulogʻi bilan eshita olmasa, unga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 241. Eshitish qobiliyatini tiklashga qaratilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan, jumladan timpanoplastika va stapedoplastikadan keyin, operatsion boʻshliqning toʻliq va turgʻun epidermizatsiyasi taʼminlangan, eshitish funksiyasi tiklangan, maxsus moslamadan foydalanish qoniqarli boʻlgan hamda unda eshitish qobiliyati saqlangan taqdirda, nomzodning uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi. 242. Uchuvchining, jumladan samolyot yoki vertolyot uchuvchisining, eshitish qobiliyati ushbu bobda belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq havo kemasi kabinasidagi soʻzlashuv va radiomayak signallariga mos oddiy shovqin fonida, shu jumladan imitatsiya qilingan yoki qayta tiklangan shovqin fonida eshitish qobiliyati normada boʻlgan hollarda, OAL cheklovi qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Bunda qoʻllaniladigan shovqin foni nomzodning guvohnomasi va malaka belgilari bilan ruxsat etilgan havo kemasi turining shovqin sharoitiga mos boʻlishi kerak. Shovqinli sharoitda oʻtkaziladigan tekshiruvlarda qoʻllaniladigan nutq materiallari aviatsiya faoliyati bilan bogʻliq boʻlishi hamda fonetik jihatdan muvofiqlashtirilgan holda tanlanishi lozim. Zaruratga koʻra, bunday tekshiruvlar trenajyorda oʻtkaziladi. Eshitishning neyrosensor yoʻqolishi aniqlangan hollarda, u eshitish organining boshqa kasalliklaridan differensial tashxis qilinishi, shuningdek nevritning etiologiyasi, jumladan zaharlanish, jarohatdan keyingi asoratlar, ateroskleroz, gipertoniya, infeksiya, shovqin taʼsiri va boshqa omillar aniqlanib, tashxisda koʻrsatilishi kerak. 4000 — 8000 Gs chastotalarda ayrim eshitish chegaralarining 30 — 40 dB gacha boʻlishi oʻz-oʻzicha klinik tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. 243. Eshitish qobiliyatining pasayishi aniqlangan hollarda, koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchi, jumladan samolyot yoki vertolyot uchuvchisi, ikki tomonlama radioaloqani olib borish boʻyicha maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan uchish faoliyatiga doir tavsifnomani otorinolaringologga taqdim etishi kerak. 1. Nevrologik tibbiy koʻrikni oʻtkazishda quyidagi holatlarni aniqlashi lozim: nomzodda nevrologik kasallikning mavjudligi yoki mavjud emasligi; mavjud nevrologik kasallikning statik holatda funksional jihatdan parvozlar xavfsizligiga tahdid solish ehtimoli; nevrologik kasallikning monitoring oʻtkazish imkonini beruvchi vaqtinchalik progressivlashuvchi koʻrinishga egaligi; nomzodning ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq funksional nevrologik buzilishlarsiz kasallikdan toʻliq sogʻayganligi; aviatsiya xodimining ruhiy holati buzilishlari natijasida ish qobiliyatining toʻsatdan yoki yashirin tarzda yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlarning mavjudligi yoki ehtimoli. 2. Nomzodda ruhiy holat buzilishlari aniqlanganda yoki gumon qilinganda yoxud boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, ular oʻqishdan yoxud oʻz kasbiy funksional majburiyatlarini bajarishdan chetlatiladi hamda psixiatriya muassasasiga yuboriladi. Mazkur nomzodning ruhiy sogʻligʻi va ijtimoiy moslashuv holati yuzasidan psixiatrlarning xulosasi olingandan keyin tibbiy koʻrikni davom ettirish masalasi tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqiladi. Psixiatrik tibbiy koʻrik yoki tekshiruvlar koʻrikdan oʻtuvchining roziligi bilan amalga oshiriladi. Nomzodning psixiatr koʻrigi, tekshiruvi yoki zarur boʻlganda davolanishdan bosh tortishi uning tibbiy hujjatlarida qayd etiladi hamda tibbiy xulosa bermaslikka yoki amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos boʻladi. 3. Kognitiv funksiyalarning amaldagi har qanday susayishi aviatsiyada jiddiy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkinligi sababli, funksional buzilishlarga olib keluvchi ruhiy holat buzilishlarining qaytalanish xavfi hisobga olingan holda, tibbiy xulosa chiqariladi. 4. Nomzodning ruhiy holati buzilishining tekshirishda quyidagilar aniqlanadi: tabiiy omillar, tarbiya va hayotiy tajribaning mujassamligida uning ruhiy holatini buzilishiga boʻlgan moyilligi; ruhiy holatning buzilishlari, shuningdek inson temperamenti ham muhim genetik komponentga egaligi; ruhiy holat buzilishiga genetik moyilligi boʻlgan nomzodning tarbiya va hayotdagi vaziyatlar bilan bogʻliq stress-faktorlarga psixiatrik simptomlarsiz bardosh berishga qodirligi; bolalikdagi hodisalar, jamiyatga zid axloq, oʻqishni oʻzlashtirishni pastligi, doimiy ish oʻrnini izlashdagi qiyinchiliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni isteʼmol qilish, kayfiyatning toʻsatdan oʻzgarishi va yaqin munosabatlarni oʻrnata olmaslik kabi ruhiy holatni buzilganligi alomatlarining mavjudligi. 5. Nomzodlarda pirsing, implantlar va teridagi tatuirovkalar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 6. Yoʻqotilgan yoki funksiyasi yoʻqolgan aʼzolarning faoliyatini tiklash maqsadida oʻrnatilgan implantlarda (masalan, tish yoki baʼzi bir onkologik kasalliklar sababli) tegishli shifokor mutaxassis maslahatini olib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. 7. Shizofreniya, paranoik buzilishlar, affektiv psixozlar (maniakal-depressiv psixoz, siklotimiya) mavjud boʻlgan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa faqat psixiatriya muassasada oʻtkazilgan tekshiruv natijalari asosida rasmiylashtiriladi. Mazkur kasalliklar aviatsiya xodimlarida aniqlangan hollarda, ular oʻz kasbiy funksional vazifalarini bajarishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Organik ruhiy holatning buzilishi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni amalga oshirishga yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. 8. Nomzodlarga tibbiy xulosani rasmiylashtirishda quyidagi holatlar inobatga olinadi: ruhiy-hissiyot sohasidagi reaktiv holatlarning oʻtkir yoki surunkali ruhiy jarohatlar taʼsiri ostida yuzaga kelishi; jarohatlovchi omilning psixiatrik simptomlar va klinik belgilar shakllanishiga bevosita sabab boʻlishi; ruhiy holatning buzilishlarini keltirib chiqaruvchi omil bartaraf etilganda, reaktiv holatning qisqa muddat ichida barqarorlashishi yoki tugashi. 9. Aviatsiya hodisasi yoki insidenti sodir boʻlganidan soʻng uchuvchi ekipaj aʼzolarida kuzatilishi mumkin boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishini baholashda quyidagi omillar inobatga olinadi: hodisaning kelib chiqishi, uning sababi va rivojlanish holati; koʻrikdan oʻtayotgan nomzodning birlamchi emotsional taʼsiri; komandirlik rahbariyati, dispetcher xizmati va kasbdoshlar tomonidan koʻrsatilgan psixologik qoʻllab-quvvatlash darajasi; mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi; hodisaga oid omillar bilan bogʻliq boshqa psixologik, fiziologik va tashkiliy jihatlar. 10. Aviatsiya hodisalaridan keyingi ruhiy tushkunlik va depressiv holatlarning havodagi harakatni boshqarish dispetcheri (bundan buyon matnda HHB dispetcheri deb yuritiladi) faoliyatini davom ettirishga salbiy taʼsiri, shuningdek uzoq davom etuvchi tekshiruv, qidiruv va surishtiruv jarayonlarining turgʻun ruhiy holat buzilishlarga olib kelishi ehtimoli hisobga olinib, yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilishi lozim. Psixologik koʻrik faqat tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy ekspertlari hamda aviatsiya hodisasini tekshiruv komissiyasi raisining ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak. Tekshiruv jarayonida aviatsiya xodimining kasbiy majburiyatlarini bajarish chogʻida qiyinchilik tugʻdirgan omillar, shaxsiy omillar va inson omiliga bogʻliq xato harakatlar, tashkiliy omillar, uning kasb faoliyatini davom ettirishga boʻlgan munosabati, surishtiruv jarayonida sogʻligʻida buzilishlarni keltirib chiqaruvchi nizoli vaziyatlar, kasbdoshining ogʻir ahvolga tushib qolishi yoki vafot etishi bilan bogʻliq holatlar, shuningdek mazkur voqealarga nisbatan subyektiv taʼsirchanligining sabablari aniqlanishi lozim. 11. Yengil darajada ifodalangan ruhiy holat oʻzgarishlar aniqlangan hollarda, profilaktik tibbiy chora-tadbirlar va tavsiyalarni qoʻllash zarurati boʻlmasa nevrolog koʻrigi oʻtkazilib HHB dispetcherligi ishini davom ettirishga ruxsat beriladi. 12. Aviatsiya xodimlarida aviatsiya hodisalaridan keyin yuzaga kelgan ruhiy holat buzilishlari va nevrozlarda, ularning davomiyligi, shaxsning kasbini davom ettirishga boʻlgan munosabati, instruktorlarning fikri, shuningdek psixofiziologik, fiziologik, jismoniy va kasbiy omillar inobatga olingan holda yaroqlilik aniqlanadi. Kechikib rivojlanadigan nevrozlar, qoʻrquv holatlari va kasbiy faoliyatni davom ettirishga qiyinchilik tugʻdiruvchi boshqa psixologik reaksiyalarga moyillik aniqlangan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda aviatsiya xodimiga nisbatan oʻtkazilgan reabilitatsiya chora-tadbirlari ijobiy natija bergan taqdirda, u ish faoliyatiga tiklanishi mumkin. 13. Psixopatiyalar (shakli va klinik ifodalanish darajasidan qatʼi nazar), shuningdek nomzodning psixotik boʻlmagan buzilishlari (paranoyal, affektiv, shizoid, qoʻzgʻaluvchan va boshqa turlari) aniqlangan hollarda yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 14. Quyida keltirilgan tashxislar boʻyicha uchuvchi tarkibi va kursantlar toʻliq sogʻayganidan, ruhiy-asab faoliyati toʻliq kompensatsiyalanganidan hamda qoʻshimcha psixotrop terapiyaga ehtiyoj yoʻqligi tasdiqlanganidan soʻng 4 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, psixiatriya yoki narkologiya muassasalarida psixolog va psixiatr koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng tibbiy koʻrikka qoʻyilishiga yoʻl qoʻyiladi: a) stress va somatoform buzilishlarga oid tashxislar (XKT-10): ogʻir stressga javob reaksiyalari va adaptatsiya buzilishlari (F 43); b) fiziologik va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (XKT-10): uyqu va bedorlik tartibining buzilishi (organik etiologiyasiz) (F51.2); bosinqirashlar (F51.5); organik etiologiya bilan bogʻliq boʻlmagan jinsiy disfunksiyalar (F52); tugʻishdan keyingi davrga oid psixik va xulq-atvor buzilishlari (F53); boshqa kasalliklar bilan bogʻliq psixologik va xulq-atvor omillari (F54); aniqlanmagan fiziologik buzilishlar va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (F59). Mazkur holatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilayotganda nomzodning asab-ruhiy faoliyatining kompensatsiya darajasi, psixoz yoki nevroz kechgan davrdagi ruhiy holati buzilishlarining xususiyatlari, chuqurligi, kechish dinamikasi, uning qaytalanish xavfi, psixotrop dori vositalarini doimiy qabul qilish zarurati mavjudligi yoki mavjud emasligi, prognozning ijobiyligi inobatga olinadi. Nomzodning ruhiy holati buzilishi xususiyatiga koʻra psixotrop dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda, u aviatsiya faoliyatini amalga oshirishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi hamda uchish ishiga qayta tiklanmaydi. 15. Anamnezida suitsidal xatti-harakatlar yoki suitsidal urinishlar mavjud boʻlgan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi hamda ishga yoki oʻqishga qayta tiklanmaydi. Bunda nomzodning ruhiy holati, individual va oilaviy anamnezi, shuningdek mazkur holatning kelib chiqishiga sabab boʻlgan omillar oʻrganiladi. Zarur hollarda psixiatrik ekspertiza oʻtkaziladi va psixiatr xulosasi olinadi. 16. Vaziyatga bogʻliq astenik holatlar yoki nevrastenik sindromlarda 4 — 6 oydan keyin, ushbu holatni yuzaga keltirgan omillar va klinik belgilar bartaraf etilganda, psixologik testlar, klinik tekshiruvlar hamda nevrolog dispanser kuzatuvi natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzod qayta koʻrikdan oʻtkaziladi. Somatogen kasalliklar sababli yuzaga kelgan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlarini oʻtkazgan nomzodlar, asosiy kasallikdan sogʻaygach, asab-ruhiy faoliyati toʻliq kompensatsiyalangan va doimiy quvvatlovchi davolash zarurati boʻlmagan hollarda, ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. 17. Shaxs buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda shaxsning hissiy, intellektual va ijtimoiy moslashuvchanligi pasayadi hamda uning HHB dispetcheri sifatida xavfsiz, barqaror va samarali faoliyat yuritishiga toʻsqinlik qilishi mumkin. Bunda nomzodlarda atrofdagilar bilan ziddiyatli munosabatlarga moyillik, jamiyatda qabul qilingan xulq-atvor qoidalariga rioya etmaslik qoʻshimcha stress omili sifatida namoyon boʻlib, aviatsiya faoliyatida talab etiladigan kasbiy vazifalarni bajarishda diqqatni jamlashning pasayishiga hamda eʼtiborsizlikka olib kelishi mumkin. Shaxs buzilishlarining koʻrinishlarini aniqlash va ekspert baholash maqsadida nevrolog tomonidan tibbiy kuzatuv olib boriladi, soʻrov oʻtkaziladi, ekipaj aʼzolari bilan suhbat tashkil etiladi, oilaviy va shaxsiy anamnez oʻrganiladi, psixologik testlar oʻtkaziladi hamda jamoadagi psixologik muhit baholanadi. Tekshirish oʻtkazishda yomon moslashuvga va ziddiyatli holatlarga olib keluvchi shaxs buzilishlari mavjud boʻlgan nomzodni, xulq-atvor modeli atrofdagilar tomonidan maqbul deb topilmaydigan, biroq tibbiy mezonlarga koʻra shaxs buzilishi sifatida baholanmaydigan shaxsdan farqlash lozim. Psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari va psixiatrning xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi Tibbiy kuzatuv maʼlumotlari salbiy boʻlganda, turgʻun va aniq ifodalangan shaxs buzilishlari mavjud nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi. 18. Nomzodning ahamiyatsiz darajadagi buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda, kasbiy fazilatlar, jumladan ish staji, tajribasi, malakasi, bajarilayotgan vazifalarning sifati va boshqa tegishli koʻrsatkichlar inobatga olingan holda, unga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 19. Ayrim, kam ifodalangan infantilizm belgilari mavjud boʻlgan hamda asab-ruhiy faoliyati ijtimoiy va kasbiy jihatdan maqbul kompensatsiyalangan nomzodlardagi shaxs aksentuatsiyasi yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻlmaydi. Nomzodning xulq-atvorida ilgari kuzatilmagan noadekvat reaksiyalar paydo boʻlgan hollarda, psixolog va psixiatr tekshiruvi oʻtkaziladi. Bunda tashxis tasdiqlanmagan taqdirda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. 20. Psixolog tomonidan nomzodning individual-psixologik xususiyatlarida buzilishlar aniqlanganda, nevrologik klinikada qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda koʻrsatma mavjud boʻlganda, psixiatr maslahati tashkil etiladi. Nomzodda turgʻun va salbiy belgilari bilan yaqqol ifodalangan shaxsiyat buzilishlari mavjud boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda buzilishlar kam ifodalangan hollarda esa, uning kasbiy sifatlari, jumladan mehnat staji, ish tajribasi, bajarilayotgan ish sifatini hisobga olgan holda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Alohida vaziyatga bogʻliq omillar natijasida yuzaga kelgan insomniya, dissoniya yoki sirkad ritmlarining buzilishi aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda davolanish uchun psixologga yuboriladi. Davolash jarayonida gipnoz usullaridan, shuningdek aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sedativ dori vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogol isteʼmoli bilan bogʻliq turgʻun insomniya yoki dissoniya mavjud boʻlganda, barcha klasslar boʻyicha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. 21. Mazkur hollarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilgan nomzodlar komissiya oraligʻi davrida nevrolog tomonidan har 6 oyda bir marotaba dispanser kuzatuvidan, psixolog tomonidan esa yiliga bir marotaba psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Tashxisni bekor qilish muddati (barqaror remissiyani tasdiqlash) nevrolog tomonidan aniqlanadi. Maʼlum bir somatik kasallik bilan bogʻliq boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holatning buzilishini oʻtkazgan nomzodlar asosiy kasallikdan sogʻaygandan soʻng doimiy ravishdagi yordamchi davolash usullarini qoʻllash talab qilmaydigan asab-ruhiy faoliyatining toʻliq kompensatsiyasida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishlariga yoʻl qoʻyiladi. 22. Alkogol, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan ruhiy hamda xulq-atvor buzilishlari, shuningdek surunkali alkogolizm, 1 yil va undan ortiq davom etgan muntazam alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar isteʼmoli holatlarida barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi. Alkogol yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilish oqibatida yuzaga kelgan jismoniy, psixologik va xulq-atvor buzilishlari inobatga olingan holda nomzodga tegishli tashxis qoʻyiladi. Oʻtkir (oʻtkirosti) alkogolli psixoz alkogolli deliriy, paranoid holatlar, gallyusinoz, rashk vasvasasi va shu turdagi boshqa holatlarda yoki alkogolizmga gumon boʻlgan hollarda narkolog koʻrigi oʻtkaziladi. Ruhiy holatni oʻzgartirish maqsadida sedativ preparatlar, trankvilizatorlar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning prekursorlarini notibbiy maqsadda qabul qilish dori vositasiga qaramlik yoki uni isteʼmol qilish sifatida baholanadi. 23. Alkogolli qaramlik (alkogolizm) shakllanmagan hollarda, alkogolning zararli isteʼmoli yoki bir martalik alkogol bilan oʻtkir zaharlanish aniqlanganda, aviatsiya xodimi darhol xizmat vazifalaridan chetlatiladi va chuqurlashtirilgan tibbiy hamda psixologik tekshiruvlardan, narkolog maslahati va sogʻlomlashtirish-davolash tadbirlaridan oʻtkaziladi. Nevrolog tomonidan belgilangan muddat davomida tibbiy kuzatuv olib borilib, 2 — 4 oydan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, narkolog xulosasida ijobiy prognoz qayd etilganda hamda aviatsiya xodimining xizmat tavsifnomasi qoniqarli boʻlganda, u qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Qayta tibbiy koʻrik natijasida yaroqlilik aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanishi mumkin. 24. Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va alkogolga qaramlik nomzodning ratsional fikrlashi, idrok etishi, kognitiv hamda boshqa psixofiziologik faoliyati va reaksiyalarini zaiflashtiradi, shuningdek jiddiy kasbiy, tibbiy, ijtimoiy va huquqiy oqibatlarni yuzaga keltiradi. Mazkur holatlar aviatsiya bilan bogʻliq oʻqish va mehnat faoliyatini bajarish uchun mutlaqo nomuvofiq deb baholanadi. 25. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruv nomzodning yozma arizasi, siydik, qon va boshqa biologik materiallarning obyektiv laboratoriya tahlillari asosida amalga oshiriladi. Bunday maʼlumotlarga mazkur moddalarning mavjudligi, klinik belgilar va simptomlar, shuningdek uchinchi shaxslardan olingan xabardor maʼlumotlar kiradi. Tekshiruv uchun maʼlumotlar bir necha mustaqil manbadan olinishi kerak. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni identifikatsiya qiluvchi, shuningdek nomzodning mazkur moddalarni hozirgi vaqtda, yaqin oʻtmishda yoki oʻtmishda isteʼmol qilganligini aniqlashga imkon beruvchi obyektiv laboratoriya tahlillari muhim dalil sifatida qabul qilinadi. 26. Nomzodning alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligi haqida gumon tugʻilganda yoxud bu haqda maʼlumot kelib tushganda, shifokor uning jismoniy va ruhiy holati, isteʼmol qilishga oid dalillar, mazkur holatning ehtimoliy sabablari hamda boshqa ahamiyatga ega maʼlumotlarni bayon etgan holda dalolatnoma rasmiylashtiradi. Tashxisni aniqlash uchun nomzod tibbiy xodim kuzatuvi ostida, tegishli tibbiy hujjatlar va ashyoviy dalillar bilan birga narkolog koʻrigiga yuborilishi lozim. Alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruvlardan bosh tortish tibbiy xulosa bermaslikka yoxud amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos hisoblanadi. Anamnezida toksikomaniya, narkomaniya yoki alkogolizm mavjud boʻlgan nomzodlarni, ular ishdan yoki oʻqishdan qaysi muddatga chetlatilganidan qatʼi nazar, ishga yoki oʻqishga qayta tiklashga yoʻl qoʻyilmaydi. 27. Epilepsiya kasalligi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi va ular ishga yoki oʻqishga qayta tiklanmaydi. Epilepsiya mavjudligiga gumon qilingan nomzod ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga chuqurlashtirilgan tekshiruvga yuboriladi. Bunda nomzodni yuborishdan oldin tutqanoq holatining xususiyatlari bayon etilgan, guvohlar imzosi bilan tasdiqlangan hamda tibbiy xodim tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma tuziladi. Tashxis kasallik tarixini oʻrganish, toʻliq nevrologik tekshiruv, elektroensefalografiya, (bundan buyon matnda EEG deb yuritiladi), kompyuter tomografiyasi, (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi), magnit-rezonans tomografiya, (bundan buyon matnda MRT deb yuritiladi) shuningdek psixiatr va epileptolog xulosalari asosida qoʻyiladi. EEGda epileptoid faollik aniqlanishi epilepsiya tashxisini tasdiqlovchi talablardan biri hisoblanadi, biroq uning aniqlanmaganligi mazkur tashxisni inkor etish uchun asos boʻlmaydi. Tekshiruv oʻtkazishda EEGdagi epileptiform koʻrsatkichlar hech qachon epileptik tutqanoq kuzatilmagan nomzodlarda ham uchrashi mumkinligi inobatga olinishi, biroq mazkur holat asossiz tibbiy xulosa chiqarilishiga olib kelishi mumkin. Simptomatik epilepsiya aniqlangan hollarda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. Tekshiruv oʻtkazishda bosh miya oʻsmalari, tomir patologiyalari, ekzogen zaharlanishlar, gijja invaziyalari va boshqa ehtimoliy sabablar mavjud boʻlmasligi lozim. EEGda birinchi marta paroksizmal aktivlik aniqlangan nomzodlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak. EEGda birinchi marta epileptoid faollik, jumladan “choʻqqi — sust toʻlqin” turidagi oʻzgarishlar aniqlanganda, biroq epilepsiyaning boshqa klinik belgilari yoki markaziy asab tizimining organik kasalliklari mavjud boʻlmagan hollarda ham nomzod ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida tekshiruvdan oʻtkaziladi. EEGdagi mazkur oʻzgarishlarning turgʻunligi 3 oydan 6 oygacha boʻlgan muddat davomida takroriy chuqurlashtirilgan tekshiruvda tasdiqlangan taqdirda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. EEGda paroksizmal va epileptoid faollik, shuningdek klinik ahamiyatga ega kuchli ifodalangan oʻzgarishlar aniqlangan hollarda, barcha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Ongning paroksizmal buzilishlari kuzatilgan nomzodlarning tibbiy hujjatlari nazorat uchun tibbiy-uchish komissiyasining (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tibbiy ekspertlariga taqdim etiladi. 28. Turli etiologiyali bosh va orqa miya patologiyalari, shuningdek bosh va orqa miyaning birlamchi tomir kasalliklari, jumladan vaskulitlar, rivojlanish anomaliyalari, anevrizmalar, ateroskleroz va boshqa holatlar, shuningdek somatogen, vertebrogen hamda boshqa etiologiyali ikkilamchi tomir kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarda ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan xavf omillari (birinchi xuruj, kriz, qaytalanish yoki insult rivojlanish ehtimoli) aniqlanishi lozim. Bunda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa kasallikning etiologiyasi va kechishi, nevrologik, ruhiy, funksional hamda boshqa buzilishlarning darajasi, yuklama sinovlarini bajarish natijalari, psixologik tekshiruv xulosalari, kasbiy funksional majburiyatlarni xavfsiz bajarishga taʼsir etuvchi boshqa omillar, shuningdek yondosh kardiologik kasalliklar, jumladan gipertenziya, yurak ritmi buzilishlari, diabet, giperlipidemiya, chekish va kasallik prognozini yomonlashtiruvchi boshqa xavf omillari inobatga olingan holda chiqariladi. 29. Gemorragik yoki ishemik genezli miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, tranzitor ishemik ataka, subaraxnoidal qon quyilishi yoxud tomir krizini oʻtkazgan, shuningdek miya qon aylanishining surunkali buzilishi aniqlangan nomzodlar HHB ishiga va oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Bosh yoki orqa miya tomirlarining aterosklerotik zararlanishi mavjud boʻlganda, klinik belgilari yengil darajada ifodalanganda, markaziy nerv tizimining nevrologik hamda ruhiy funksiyalari saqlanganligi klinik va instrumental tekshiruvlar bilan tasdiqlangan hollarda, HHB ishiga va oʻqishga yaroqlilik masalasi hal etiladi. 30. Bosh miya tomirlari kasalliklari mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosalar quyidagicha chiqariladi: shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, BMA DSda arteriya intimasi qalinligining 1 mm dan ortishi va UTDGda qon oqimining chiziqli tezligida chegaraviy assimetriyalar aniqlanganda, shuningdek qonda giperlipidemiya, koʻz tubida boshlangʻich sklerotik oʻzgarishlar, ayrim nevrologik mikrosimptomlar, jumladan koʻz qorachiqlarining yorugʻlikka sust reaksiyasi, kaft-engak refleksining sustligi, psixologik jihatdan yengil kognitiv oʻzgarishlar hamda EEGda klinik jihatdan kam ahamiyatli oʻzgarishlar mavjud boʻlgan hollarda, “Boshlangʻich belgilari mavjud boʻlgan, asab-ruhiy funksiyalari yetarli darajada saqlangan bosh miya tomirlarining aterosklerozi” tashxisi qoʻyiladi va ular yaroqli deb topiladi (mazkur shaxslarga ateroskleroz rivojlanishining oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar belgilanadi); BMA DSda bitta arteriyaning klinik jihatdan yashirin kechuvchi 50 foiz va undan ortiq stenozi yoki bir yoxud bir necha tomirlarda turgʻun boʻlmagan embologen aterosklerotik blyashka aniqlangan hollarda, nomzod ixtisoslashtirilgan qoʻshimcha tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi hamda tegishli mutaxassislarning maslahati olinadi, mazkur maʼlumotlar tasdiqlangan taqdirda, “Bosh miyada qon aylanishining oʻtkir buzilishi xavfi yuqori boʻlgan bosh miya tomirlarining aterosklerozi” tashxisi qoʻyiladi va nomzodlar yaroqsiz deb topiladi; aterosklerotik oʻzgarishlar mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshilarida keltirilgan holatda boʻlganda, BMAning gemodinamik jihatdan kam ahamiyatga ega stenozlari, turgʻun aterosklerotik blyashkalar, shuningdek klinik xavf tugʻdirmaydigan psixologik, biokimyoviy va EEG koʻrsatkichlaridagi oʻzgarishlar aniqlanganda, “Asab-ruhiy funksiyalari yetarli darajada saqlangan bosh miya tomirlarining aterosklerozi” tashxisi qoʻyiladi. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, transkranial dupleks skanerlash va MRT-angiografiya tekshiruvlari oʻtkaziladi. Mazkur holatda arterial gipertoniya, chekish, giperlipidemiya, ortiqcha tana vazni va boshqa xavf omillari mavjudligi, nevrologik hamda ruhiy funksiyalarning saqlanganlik darajasi, shuningdek nomzodning yoshi inobatga olingan holda tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. Yaroqli deb topilgan nomzodlarga nevrologning dispanser kuzatuvi har 6 oyda bir marta belgilanadi hamda tibbiy koʻrsatmalarga koʻra nazorat tekshiruvlari oʻtkaziladi. Bosh miya qon aylanishining tranzitor ishemik atakasini oʻtkazganda turli genezli behushlik holatlari bilan differensial diagnostika oʻtkazilishi lozim. Miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan yoki miya qon aylanishining surunkali yetishmovchiligi boʻlgan nomzodlarda tibbiy tekshiruvlar va tibbiy baholash natijasida, oʻz guvohnomalari va malaka belgilari orqali beriladigan vazifalarini xavfsiz bajarishga monelik aniqlanmaganda, ularga individual tartibda yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Turli genezli vaskulitlarni oʻtkazgan nomzodlarga, davolanish yakunlangandan soʻng, kasallik turi, darajasi, remissiyasi, kasbiga doir bajaradigan ishini hisobga olib tibbiy xulosa chiqariladi. 31. MRT natijalarida tomir genezli glioz oʻchoqlari yoki 2-3 mm gacha boʻlgan mayda kistoz oʻzgarishlar aniqlanganda, tegishli mutaxassislar (kardiolog, endokrinolog, terapevt yoki neyrojarroh) maslahati oʻtkaziladi. Mazkur holat kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi klinik, organik yoki funksional belgilar bilan kechmasa, nomzod ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. 32. Kuchli zaharlanishlar, jumladan alkogolli ensefalopatiya yoki qoʻrgʻoshin bilan zaharlanish holatlarida, nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Miya faoliyati buzilishiga olib keluvchi, miya toʻqimasining tuzilmaviy buzilishlari qaytmas xususiyatga ega boʻlgan nerv tizimining organik kasalliklarida aviatsiya xodimlar mutlaqo yaroqsiz deb topiladi. Aviatsiya xodimlarda nerv tizimining organik shikastlanishi birinchi marta aniqlanganda, ular nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi hamda KT va MRT tekshiruvlari amalga oshiriladi. Nerv tizimining yuqumli kasalliklari va zaharlanishlarini oʻtkazgan nomzodlarga toʻliq sogʻayish kuzatilganidan keyin asab-ruhiy funksiyalari toʻliq tiklanganda yoki funksional buzilishlar bilan kechmaydigan organik mikrosimptomlar koʻrinishidagi yengil qoldiq belgilar mavjud boʻlganda hamda miya zararlanishi belgilari aniqlanmaganda, yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Kasbiy muhim funksiyalari yetarli saqlanganda, nerv-mushak apparati va nerv tizimining sust progrediyent kechuvchi boshlangʻich irsiy-degenerativ kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Grippli ensefalitdan keyin 1-2 yil oʻtgach, oʻtkir ensefalomielitdan keyin 2 yil oʻtgach, oʻtkir kana ensefalitidan keyin esa 3 yil oʻtgach, nomzod uchish ishiga tiklanish yuzasidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Epidemik serebrospinal meningitdan keyin 1 yil oʻtgach, dispetcherlik ishiga yoki oʻqishga yaroqlilikni aniqlash uchun tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Meningokokkli rinit, faringit hamda kam ifodalangan meningokokk infeksiyasini oʻtkazgan nomzodlar terapevt koʻrigidan oʻtkaziladi. 33. Bosh miya jarohatini oʻtkazgan nomzodlar toʻliq davolanish yakunlangach va nevrologik nuqsonlar aniqlanmagan hollarda, chuqurlashtirilgan klinik tekshiruv natijalariga koʻra tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Jarohatning mexanizmi va yuz berish sharoitlarini baholashda, kontaktsiz bosh miya jarohati, jumladan miya siljishi va qon tomirlar yorilishi, shuningdek jarohat oqibatida atlant-oksipital birikma tuzilmalarining shikastlanishi ehtimoli inobatga olinishi lozim. Jarohatning turi va ogʻirlik darajasidan tashqari, keyingi bosqichlarda posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi hamda boshqa ahamiyatli xavf omillari ham inobatga olinadi. Tibbiy xulosa anamnestik maʼlumotlar, EEGdagi oʻzgarishlar dinamikasi, yoʻqotilgan funksiyalarning kompensatsiya darajasi, qoʻshimcha yuklama sinovlari natijalari va psixologik tekshiruv xulosalari asosida chiqariladi. Asab-ruhiy funksiyalari toʻliq tiklanganda yoki yetarli darajada saqlangan nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asab-ruhiy funksiyalarining turgʻun kompensatsiya holati mavjud boʻlganda, jumladan posttravmatik holatlardan keyingi yengil vegetativ disfunksiya, yengil nevrologik simptomatika va boshqa shunga oʻxshash buzilishlari boʻlgan nomzodlarga nisbatan, kasbiy faoliyatiga tiklanganidan keyin 5 yilgacha boʻlgan davrda nevrologning dispanser kuzatuvi oʻtkaziladi. Tekshiruv oʻtkazishda bosh suyagi gumbazining ichga botgan sinishi, bosh miya lat yeyishi, parenximatoz gematoma, 1 kundan ortiq davom etgan posttravmatik amneziya, bosh miya parenximasida qon mavjudligi va subdural gematomalarda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi xavfi hisobga olinishi lozim. Oddiy asoratsiz, bosh miya parenximasiga qon quyilishi bilan kechmagan epidural gematomada 1-2 yildan keyin intraparenximatoz gematomada esa 2 yildan keyin tibbiy koʻrik oʻtkazilishi mumkin. Bosh suyagi gumbazining chiziqli sinishi, bosh suyagi tubining likvoreyasiz sinishi yoxud subaraxnoidal qon quyilishi bilan kechgan bosh miyaning oʻrta va ogʻir darajadagi lat yeyishidan keyin 1-2 yil oʻtgach, tibbiy kuzatuv va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda prognoz maqbul deb baholangan taqdirda, nomzod kasbiy faoliyatiga qayta tiklanish masalasini hal etish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Parenximaga qon quyilmagan va oddiy asoratlarsiz kechgan epidural gematomadan keyin 1-2 yil oʻtgach, subdural gematoma bilan kechgan bosh miya lat yeyishidan keyin 2 yil oʻtgach, bosh miya chayqalishidan keyin 1,5 — 3 oy oʻtgach, bosh miyaning yengil darajada lat yeyishidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, qoʻshaloq bosh miya shikastlanishlaridan keyin 6 — 24 oy oʻtgach, shuningdek postkommotsion sindromdan keyin kamida 3 oy oʻtgach, nevrologik va kognitiv funksiyalar saqlanganda hamda yuklama sinovlariga chidamlilik ijobiy baholangan taqdirda, nomzod psixolog, psixiatr va oftalmolog koʻrigidan oʻtkaziladi. Tashxisni rasmiylashtirishda bosh miya jarohatining klinik koʻrinishi, yuz bergan sanasi, tekshiruv oʻtkazilayotgan paytdagi davri, posttravmatik sindromning klinik tavsifi hamda asab-ruhiy funksiyalar holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatiladi. 34. Vegetativ asab tizimining surunkali kasalliklari paroksizmal koʻrinishda kechgan, tez-tez takrorlanuvchi zoʻrayishlar va kriz reaksiyalar, jumladan vazovagal, simpatik, vagoinsulyar, simpatoadrenal, aralash xususiyatdagi, adrenal hamda diensefal turlari bilan namoyon boʻluvchi vegetativ-tomir buzilishlari mavjud boʻlgan nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 35. Migren, solyarit, Mener sindromi, umurtqa arteriyasi sindromi, diensefal sindrom, angionevrozlar, jumladan angiotrofonevrozlar va Reyno kasalligi, qaytalanuvchi angionevrotik shish, shuningdek ortostatik essensial gipotoniya holatlarida aniqlashtiruvchi maʼlumotlar olish maqsadida, umurtqa pogʻonasining KT tekshiruvi, orqa miya va uning ildizlari holatini baholash uchun esa umurtqa pogʻonasining MRT tekshiruvi oʻtkaziladi. Rotatsion sinamalarni oʻtkazish vaqtida paydo boʻladigan yoki kuchayadigan vertebro-bazilyar basseyndagi qon oqimi pasayishini aniqlash maqsadida bosh miya tomirlarining dupleks skanerlashi va ultratovush dopplerografiyasi (bundan buyon matnda UTDG deb yuritiladi) oʻtkaziladi. Serebral toʻqimalardagi morfologik oʻzgarishlarning xususiyatini aniqlash uchun bosh miya MRT tekshiruvi oʻtkaziladi. Viziometriya, perimetriya, oftalmoskopiya, audiometriya, kalorik sinama hamda boshqa tekshiruvlar tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi. 36. Konstitutsional-irsiy genezli vegetativ-tomir disfunksiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar, shuningdek gormonal oʻzgarishlar fonida yoki somatik kasallikdan keyin kuzatiluvchi vegetativ-tomir buzilishlarida, tekshiruv vaqtida remissiya bosqichi turgʻun boʻlgan hollarda (asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan keyin kamida 2-3 oy oʻtgach) tibbiy xulosa quyidagi talablar asosida chiqariladi: vegetativ-tomir buzilishlarining ogʻirlik darajasi; klinik tekshiruv natijalari; ortosinama, vestibyulyar sinama va boshqa yuklama sinovlariga chidamlilik darajasi; psixofiziologik va nevrologik funksiyalarning barqarorligi; kasbiy faoliyatni bajarishga taʼsir etuvchi xavf omillarining mavjudligi yoki yoʻqligi. Vegetativ-tomir tizimi buzilishlarining klinik tavsifida funksional kardiovaskulyar simptomlar boʻlgan hollarda, yakuniy tibbiy xulosa klinik tekshiruvlar natijalari asosida terapevt tomonidan chiqariladi. 37. Umurtqalararo disk churrasi olib tashlanganidan keyin asoratlar kuzatilmaganda, kasallik dinamikasi ijobiy boʻlganda va reabilitatsiya davri yakunlangan taqdirda, 3 — 6 oy oʻtgach nomzod tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Umurtqa pogʻonasining orqa miya ildizchalari, nerv stvollari, nerv chigallari va gangliylarining surunkali kasalliklari hamda jarohatlarida, shuningdek periferik neyrovaskulyar sindromlar va ildizcha kompressiyalari bilan kechuvchi holatlarda, ular boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kasbiy majburiyatlarni bajarishga monelik qilmaydigan, klinik jihatdan ahamiyatsiz buzilishlar mavjud boʻlgan taqdirda, nomzodlar oʻqishga yaroqsiz, biroq aviatsiya xodimlari ishiga yaroqli deb topiladi. Surunkali radikulitda tibbiy xulosa mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan muhim omillar, jumladan toʻsatdan va oldindan aniqlab boʻlmaydigan oʻtkir ogʻriq xurujlari, kasallikning qaytalanish xavfi, funksional tiklanish darajasi, shuningdek uzoq muddat analgetiklar va mushak relaksantlarini qabul qilish oqibatlari inobatga olingan holda chiqariladi. Asab ildizchalari funksiyalarining buzilishi belgilari mavjud boʻlmaganda, umurtqa pogʻonasining harakatchanligi buzilgan hollarda, umurtqa pogʻonasi kasalliklari boʻyicha nomzodga tibbiy xulosa jarroh tomonidan chiqariladi. 38. Sinkopal holatlarni oʻtkazgan nomzodlar oʻqishdan hamda ishdan chetlatiladi va terapevt-ekspert hamda nevrolog-ekspert tibbiy koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvga yuboriladi. Sinkopal holat toʻgʻrisidagi dalolatnoma mazkur nomzod yonida boʻlgan birinchi shifokor tomonidan rasmiylashtiriladi va tekshirish uchun taqdim etiladi. Dalolatnomada behushlik holatining klinik koʻrinishi, belgilari va yuzaga kelgan vaziyatlar toʻliq hamda batafsil bayon etiladi, shuningdek guvohlar, nomzodning oʻzi va shifokorning imzolari qoʻyiladi. Dalolatnomani rasmiylashtirish, sinkopal holatlarni klassifikatsiyalash, differensial diagnostika oʻtkazish, zarur tekshiruvlar hajmini belgilash hamda yaroqlilikni aniqlash amalga oshiriladi. Tibbiy xulosa chiqarishda asab tizimi yoki ichki organlarning organik kasalliklarini davolash, ongning paroksizmal buzilishlari bilan differensial diagnostika oʻtkazish, behushlikning sababi va xususiyatini aniqlash, organizmning funksional rezervlarini baholash hamda ong buzilishining takrorlanish ehtimolini belgilash inobatga olinadi. Sinkopal holatni yuzaga keltirgan sabab aniqlangan taqdirda, behushlikning takrorlanish ehtimoli hisobga olingan holda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. Sogʻlom nomzodda hayajon, ogʻriq yoki kuchli gipoksiya taʼsirchanligi bilan bogʻliq bir martalik sinkopal holat kuzatilganda, mazkur holatning yashirin klinik ahamiyatga ega sabablari mavjud boʻlganda hamda uning kelib chiqishi xavfsiz deb topilgan taqdirda, nomzodga ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 39. Sogʻlom aviatsiya xodimida muayyan vaziyatda yuzaga kelgan, xavfsiz xususiyatga ega deb baholangan behushlik holati 2-marta takrorlangan taqdirda, u 3 oydan 12 oygacha boʻlgan muddatga davolanish yoki dam olish maqsadida ishdan chetlatiladi hamda nevrologning dispanser kuzatuvida boʻladi. Mazkur davrda ish faoliyatini bajarishga faqat maʼlum muddatga cheklangan tarzda, ikkinchi dispetcher tarkibida yoki faoliyati parvozlar xavfsizligiga bevosita bogʻliq boʻlmagan hollarda ruxsat etiladi. Behushlik holatlari koʻp marotaba (3 va undan ortiq) takrorlangan taqdirda, aviatsiya xodimalari ishga yaroqsiz deb topiladi. Bunda ish faoliyatini bajarishga faqat muayyan muddat davomida cheklangan tartibda, ikkinchi dispetcher tarkibida yoki faoliyati parvozlar xavfsizligiga bevosita bogʻliq boʻlmagan sharoitlarda ruxsat etiladi. 2 yil oʻtgach, vegetativ-tomir labilligi, arterial gipotenziya va yuklama sinamalariga chidamsizlik aniqlanmagan hollarda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Etiologiyasi aniqlanmagan behushlik holatlarida nomzodga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 40. Aviatsiya xodimlari infeksiya va parazitar kasalliklardan davolanib sogʻayganidan keyin infeksionistning ijobiy prognozi hamda chuqurlashtirilgan tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Virusli gepatit va gemorragik bezgakni boshdan kechirgan HHB dispetcherlariga kasallik varaqasi yopilgandan keyin ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 41. Klinik prognozi salbiy boʻlganda qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari aniqlangan nomzodlar oʻqishga yoki kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi. Mazkur kasalliklar mavjud boʻlgan hollarda, shu jumladan gemoglobin konsentratsiyasi 105 g/l dan past boʻlganda, ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada oʻtkazilgan chuqurlashtirilgan tekshiruv natijalari va davolash yakunlari ijobiy boʻlsa, gematolog xulosasi hamda prognozi, kasallikning aniqlangan sababi, laborator-klinik tekshiruv koʻrsatkichlarining normallashgani, kasallikning remissiya holati hamda turi, jumladan postgemorragik, temir tanqisligi anemiyasi va boshqa turlari inobatga olingan holda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur kasalliklarda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa chiqarishda, organizmning yerda, tinch holatda, shuningdek jismoniy va ruhiy zoʻriqish davrlarida metabolik ehtiyojlarini qondirish uchun qonning kislorodni yetarli darajada tashish va yetkazib berish xususiyati inobatga olinadi. 42. Sogʻlom aviatsiya xodimlarida qondagi gemoglobin konsentratsiyasining normativ darajasi erkaklarda 130 g/l, ayollarda esa 120 g/lni tashkil etadi. Mazkur koʻrsatkichlar normadan past boʻlgan hollarda, zaruratga koʻra qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkazish va davolanish uchun aviatsiya xodimi ishdan chetlatiladi. Gemoglobinopatiyalar mavjud boʻlgan hollarda, kasallik xurujsiz kechsa va aviatsiya xodimining funksional qobiliyatlari toʻliq hajmda saqlangan boʻlsa, yaroqlilik toʻgʻrisida ijobiy tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Vaqtinchalik xususiyatga ega trombotsitopeniyalarda (temir tanqisligi bilan bogʻliq anemiya yoki dori vositalarini qabul qilish oqibatida suyak iligi faoliyati pasaygan hollarda), trombotsitlar miqdori hamda boshqa laborator koʻrsatkichlar meʼyoriy darajaga tiklangandan keyin yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Trombotsitlar miqdori 75×109/l dan past boʻlgan trombotsitopeniyada nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Splenektomiya oʻtkazilgan idiopatik trombotsitopenik purpura holatlarida, trombotsitlar miqdori 6 oy davomida normada saqlangan taqdirda, yaroqlilik masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. Aviatsiya xodimi yaroqli deb topilgan hollarda, undagi trombotsitlar miqdori har 6 oyda nazorat qilinadi. 43. Antikoagulyantlar (kumarin, varfarin va shunga oʻxshash preparatlar), shuningdek antitrombotsitar dori vositalari (klopidogrel va shunga oʻxshash preparatlar) faqat terapevt tavsiyasiga koʻra qoʻllaniladi. Kompensatsiyalangan, organlar funksiyasi saqlangan gemoglobinopatiyalar va gemorragik diatezlarda, retsidivlar kuzatilmagan taqdirda, nomzod ishga yaroqli deb topiladi. Oʻroqsimon hujayrali kasallik aniqlangan hollarda, nomzodlar kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb hisoblanadi. Oʻroqsimon hujayra belgisini tashuvchilik holatida esa, yaroqlilik masalasi ijobiy hal etilishi mumkin. Haqiqiy politsitemiyada asoratlar rivojlanish xavfi mavjudligi sababli, nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Ikkilamchi politsitemiyada eritrotsitlar miqdorining oshish sababi, jumladan nafas olish organlari kasalliklari, balandlik sharoitidagi gipoksiya va boshqa omillar aniqlangandan keyin nomzodga tibbiy xulosa chiqariladi. 44. Allergologik anamnez, fizik tekshiruv, klinik-laborator maʼlumotlar hamda allergologik sinamalar natijalari asosida, allergolog xulosasi inobatga olingan holda allergik kasallik tashxisi aniqlanadi. Tashxis qoʻyishda allergiyaga oʻxshash simptomlarni yuzaga keltiruvchi boshqa kasalliklar turli tekshiruv usullarini qoʻllash orqali istisno qilinadi. Allergiyaning ogʻir shakllari mavjud boʻlganda, kasallik yil davomida 2-martadan ortiq qaytalangan yoki allergen aniqlanmagan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 45. Turgʻun terapevtik taʼsir kuzatilgan allergiyalarda, allergen aniqlangan va bartaraf etilgan, 3 oy davomida allergiya belgilari takrorlanmaganda hamda ish joyida allergen bilan aloqa mavjud boʻlmagan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 46. Semizlik darajasi Ketle indeksiga muvofiq aniqlanadi. Tana vazni indeksi tana vazni (kg)/ boʻy oʻlchami (m2) formulasi boʻyicha hisoblanadi: Tana vazni darajalariTVIYondosh kasalliklar xavfiTana vazni defitsiti<18,5Past (boshqa kasalliklar xavfi yuqori)Normal tana vazni18,5-24,9Odatdagi (minimal)Ortiqcha tana vazni25,0-29,9Oʻrtacha yuqoriSemizlikning I darajasi30,0-34,9YuqoriSemizlikning II darajasi35,0-39,9Juda yuqoriSemizlikning III darajasi≥40Haddan ziyod yuqori 47. Ortiqcha tana vazni mavjud boʻlgan shaxslarda semizlikning xususiyatini aniqlash maqsadida klinik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Simptomatik, ikkilamchi endokrin yoki serebral genezli semizlik aniqlangan hollarda, tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. Tana vaznini baholashda mushak va yogʻ toʻqimalarining oʻzaro nisbati hamda organizmdagi yogʻ toʻqimasining foizdagi hajmi aniqlanadi. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar uchun TVI 30,0 dan yuqori boʻlganda, nomzodga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. TVI 35,0 dan yuqori boʻlgan hollarda, endokrinolog va zaruratga koʻra boshqa tegishli mutaxassislar maslahati olinadi hamda arterial gipertenziya, qandli diabet, glukozaga tolerantlikning buzilishi, yosh, dislipidemiya, zararli odatlar va boshqa kardiovaskulyar xavf omillari mavjudligi, metabolik sindrom rivojlanish xavfi, psixologik va kardiovaskulyar rezerv koʻrsatkichlari, shuningdek boshqa tekshiruvlar natijalari inobatga olingan holda tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. 48. Qandli diabetning I turi, shuningdek insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalarini doimiy ravishda qoʻllashni talab qiluvchi diabet shakllari hamda tireotoksikozning barcha shakllari mavjud boʻlgan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qandli diabetning II turida, uglevod almashinuvi toʻliq kompensatsiyalangan, EKGning yuklama sinamalariga chidamlilik ijobiy baholanganda, koronar arteriyalar MSKT yoki boshqa invaziv boʻlmagan usullar bilan tekshirilgan va natijalari, shuningdek diabetolog yoki endokrinolog xulosasi ijobiy boʻlgan taqdirda, diabet bilan bogʻliq xavf omillari, jumladan 60 yoshdan katta yosh, buyrak funksiyasining buzilishi, notoʻgʻri ovqatlanish, koʻp komponentli dori terapiyasiga ehtiyoj va boshqa omillar inobatga olingan holda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qandli diabetning II turida, agar monoterapiya sifatida alfa-glukozidaza ingibitori, jumladan Glyukobay yoki tiazolidindion yoxud metformin qabul qilish talab etilsa va parhezga rioya qilinsa, ikkinchi HHB dispetcheri mavjud boʻlgan taqdirda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 49. Insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalarini qabul qilishni talab qilmaydigan qandli diabetning II turida, kardiorespirator tizim va boshqa organlar funksiyalari saqlanganda, parhezga rioya etilgan hamda ikkinchi HHB dispetcheri mavjud boʻlgan taqdirda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda aviatsiya xodimlariga EKG, terapevt hamda diabetolog, endokrinolog, tomonidan nazorat koʻriklari har 6 oyda belgilanadi. Navbatdagi tibbiy koʻrikda esa yuklama EKG sinamalari yoki invaziv boʻlmagan usullar yordamida koronar arteriyalar tekshiruvi oʻtkaziladi. 50. Aviatsiya faoliyatida sulfonilmochevina hosilalari, biguanidlar, metformindan tashqari, shuningdek turli gipoglikemik preparatlarni birgalikda qoʻllash maqbul deb topilmaydi. Tireotoksikozda aviatsiya xodimining ishga qayta tiklanish muddati kasallikning sababi, shakli, klinik koʻrinishlari, ogʻirlik darajasi, davolash turi, kasallik oqibatlari hamda biokimyoviy koʻrsatkichlar natijalari inobatga olingan holda belgilanadi. Diffuz-toksik buqoqda konservativ terapiyaning 2 yilgacha davom etishi mumkinligi hisobga olinib, dori vositalarini qabul qilish bekor qilingan sharoitda kamida 3 oy davomida turgʻun eutireoid holat saqlanganda, ishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi. 51. Ogʻirligi yengil va oʻrta darajadagi toksik buqoqda jarrohlik usuli yoki radioaktiv yod bilan davolashdan keyin 6 oy oʻtgach, ogʻir darajadagi toksik buqoqda esa qalqonsimon bez funksiyasi turgʻun meʼyoriy holatga kelganda, boshqa organlar va tizimlarda asoratlar aniqlanmagan taqdirda, 12 oy oʻtgach, endokrinologning ijobiy prognozi hamda xulosasi asosida nomzodning ishga yoki oʻqishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi. Tireotoksik adenoma boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin 6 oy oʻtgach, aviatsiya xodimining ishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. 52. Gipotireoz va autoimmun tireoiditni boshdan kechirgan nomzodlarda, qalqonsimon bez funksiyasi normada boʻlganda, kasallik sababi aniqlanganda hamda tekshiruv natijalari va endokrinolog xulosasi ijobiy boʻlganda, individual tartibda 3 oy oʻtgach ishga yoki oʻqishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. Nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda, endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda doimiy ravishda qabul qilinadigan antitireoid preparatlar nazoratga olinadi. Tireoidit kasalligi zoʻrayganidan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi. 53. Eutireoid holati saqlangan endemik buqoqda, shuningdek yod preparatlari yoki tireoid gormonlar bilan profilaktik terapiya oʻtkazilayotgan hollarda, qalqonsimon bezning I va II darajali diffuz eutireoid kattalashuvi hamda uglevodlarga tolerantlikning buzilishi mavjud boʻlgan nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. Tireotoksikoz yoki gipotireozning subklinik shakllarida, T3 va T4 koʻrsatkichlari meʼyorida boʻlib, TTG mos ravishda pasaygan yoki oshgan taqdirda, aviatsiya xodimlari endokrinologning dispanser kuzatuviga olinadi hamda har 3 oyda bir marta TTG va tireoid gormonlar boʻyicha nazorat tekshiruvi oʻtkaziladi. 54. Sil kasalligining faol shakli aniqlangan nomzodlarda HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Oʻpka sili bilan kasallangan nomzodlarda tegishli davolash kursi toʻliq yakunlangandan keyin kamida 3 oy oʻtgach, klinik simptomlar aniqlanmaganda, oʻpkaning zararlangan qismida faol jarayon mavjud boʻlmaganda, nafas olish tizimi funksiyasi saqlanganda hamda rentgenologik tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, ishga yoki oʻqishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi. Nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilgan hollarda, 2 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi, ftiziatr maslahati olinadi hamda koʻkrak qafasining rentgenologik yoki boshqa nazorat tekshiruvlari oʻtkaziladi. 55. Aktiv boʻlmagan yoki davolangan sil kasalligi, shuningdek kasallikdan keyingi qoldiq belgilar, jumladan cheklangan fibroz, kalsifikatsiya oʻchoqlari, boʻlaklararo va plevral bitishmalar mavjud boʻlganda, koʻks oraligʻi organlari siljimagan hamda tashqi nafas funksiyasi buzilmagan nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Sil kasalligini boshdan kechirgan nomzodlar dispanser kuzatuv guruhi koʻrsatilgan, toʻliq sogʻayganligi haqidagi ftiziatr xulosasini TUKga taqdim etishi shart. Tashqi nafas funksiyasini baholash maqsadida ularda kardiorespirator tizimning funksional zaxiralari, shuningdek reyestriktiv yoki obstruktiv buzilishlar mavjudligini aniqlashga qaratilgan tekshiruvlar oʻtkaziladi. Nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari funksiyalari kasbiy faoliyatni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, sil kasalligini davolashda qoʻllanilgan kimyoprofilaktik dori vositalarining salbiy oqibatlari aniqlanmaganda, nomzodga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Sil kasalligining oʻpkadan tashqari shakllarida, ftiziatr xulosasi va ijobiy prognozi, shuningdek organlar funksiyasining saqlanganlik darajasi asosida ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur nomzodlarga 2 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 56. Mehnat qobiliyatining yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan OʻSOK bronxial astma, bronxoektatik kasallik, sarkoidoz, diffuz pnevmoskleroz, oʻpka emfizemasi, turli etiologiyali zotiljam, surunkali bronxit hamda boshqa oʻpka kasalliklarining tez-tez zoʻrayishi, kasalliklarning faol davri yoki nafas olish organlari funksiyalarining yaqqol buzilishlari aniqlangan hollarda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 57. Nafas olish tizimi funksiyasi toʻliq saqlanganda, kardiorespirator funksiyalar yetarli darajada saqlanganda, reyestriktiv va obstruktiv buzilishlar aniqlanmaganda yoki ularning darajasi hisobga olinib qoniqarli deb baholanganda, laborator tekshiruvlar natijalari ijobiy, koʻkrak qafasi rentgenogrammasi normada boʻlganda, klinik simptomlari mavjud boʻlmaganda yoki kam ifodalanganda, chekmaydigan normalarda, OʻSOKning boshlangʻich davrida, surunkali bronxitning remissiya bosqichida, chegaralangan pnevmosklerozda, shuningdek koʻkrak qafasi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin uzoq davom etuvchi va murakkab parvozlar jarayonida kasbiy majburiyatlarni bajarish qobiliyati inobatga olingan holda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 58. Koʻkrak qafasi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin 4 — 6 oy oʻtgach, spontan pnevmotoraksdan keyin esa 3 oy oʻtgach, chuqurlashtirilgan tekshiruvlar natijalari asosida ishga yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqilishi mumkin. Surunkali bronxitning zoʻrayish davrida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi. Faol yalligʻlanish jarayoni bartaraf etilib, toʻliq davolanish va sogʻayishdan keyin tashqi nafas funksiyasi tekshiruvlari natijalari normada boʻlganda, nomzodga ishga ruxsat beriladi. Yiringli va obstruktiv bronxitda, shuningdek takroriy pnevmotoraksda HHB dispetcherlariga nisbatan, nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimlarining chuqurlashtirilgan tekshiruvlari natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, individual tartibda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 59. Yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining aniq ifodalanganda, asoratli buzilishlari, sinus tugunining zaiflik sindromi, yurak qisqarishlarining takroriy tushib qolishi bilan kechuvchi oʻtkazuvchanlik buzilishlari (ikki va undan ortiq qisqarishning tushib qolishi), mersal aritmiya xurujlari, yurak boʻlmachalarining hilpillashi, supraventrikulyar taxikardiya, daqiqasiga 120 zarba va undan yuqori, toʻrtta va undan ortiq kompleks bilan, qorinchalar ekstrasistoliyasining bi- va trigeminiya davrlarining takrorlanishi, juftlashgan qorinchalar ekstrasistolalarining takroriy epizodlari, qorinchalar taxikardiyasi epizodlari, daqiqasiga 120 zarba va undan yuqori, uchta va undan ortiq kompleks bilan, spontan supraventrikulyar taxikardiya bilan kechuvchi Volf-Parkinson-Uayt sindromi, miokard infarkti, stenokardiya, yurak kasalliklarining sust kechuvchi oʻtkir davri va kasallik oqibatlari bilan bogʻliq aniq ifodalangan ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari, yurak yetishmovchiligi va ogʻriq sindromi, moʻtadil va aniq ifodalangan kombinatsiyalangan yurak nuqsonlari, mitral klapan prolapsining 6 mm dan ortiq boʻlishi, shuningdek dilyatatsion, gipertrofik va reyestriktiv kardiomiopatiyalar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 60. Yurak kasalliklarining klinik alomatlari mavjud boʻlgan hollarda, kasallik anamnezi oʻrganilib, har tomonlama oʻtkazilgan klinik va kardiologik tekshiruvlarning ijobiy natijalari, kasallikning rivojlanish xususiyati va prognozi, yondosh kasalliklar, nomzodning yoshi, xavf omillari hamda boshqa ahamiyatli holatlar inobatga olingan holda tibbiy xulosa chiqariladi. Revmatizmning faol fazasi boshdan kechirilganidan keyin faol revmatik jarayon va yurak nuqsonlari aniqlanmaganda, 1 yil oʻtgach ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 61. Miokardit oʻtkazilgandan keyin toʻliq sogʻayish kuzatilgan yoki miokarditik kardioskleroz rivojlangan hollarda, 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi bartaraf etilganda, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlarining kam ifodalangan oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, laboratoriya tekshiruvlari hamda EKGda yalligʻlanish belgilari aniqlanmaganda, aviatsiya xodimiga ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 62. Miokardiodistrofiya aniqlangan hollarda, asosiy kasallik belgilangan, yurak funksiyasi saqlangan, klinik simptomlar kam ifodalangan hamda kasallikni ogʻirlashtiruvchi zararli omillar mavjud boʻlmaganda, aviatsiya xodimiga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va 3 yil muddatga terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 3 yil davomida EKG koʻrsatkichlari normada boʻlganda va yuklama sinamalari natijalari ijobiy baholanganda, nomzoddan tashxis olib tashlanadi. 63. Mitral klapan prolapsining 3 mm dan 6 mm gacha boʻlgan holatlarida, klinik jihatdan ahamiyatga ega boʻlmagan, izolyatsiyalangan va turgʻun kompensatsiyalangan yurak nuqsonlarida, oqim yoʻllarida obstruksiya belgilari kuzatilmaydigan qorinchalararo toʻsiqning assimetrik gipertrofiyasida, shuningdek gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida yurak funksiyasi yaxshi saqlanganda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Yurakning yalligʻlanish kasalliklarini boshdan kechirgan aviatsiya xodimlarga mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgandan keyin terapevt tibbiy koʻrigi oʻtkaziladi va uning natijalariga koʻra ishga ruxsat beriladi. 64. Kuchli ifodalangan supraventrikulyar ritm buzilishlarida elektrofiziologik tekshiruv oʻtkaziladi. Mazkur tekshiruv davomida ritm buzilishlari sunʼiy ravishda chaqirilganda, uning natijalari salbiy deb baholanadi. Ritm buzilishlarining ifodalanish darajasini baholash uchun sutkalik EKG monitoringi oʻtkaziladi. Yurak ritmi buzilishlari muvaffaqiyatli davolangan hollarda, nomzodlar qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlarida, EKGda qorincha kompleksining yakuniy qismi, ST va T segmentlaridagi beqaror oʻzgarishlar beta-blokatorlar yordamida meʼyorlashgan hamda sogʻliq holati yuzasidan shikoyatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, aviatsiya xodimlari HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 65. B. Lown va M. Wolf boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra, simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 1 gradatsiyasida, EKG maʼlumotlariga koʻra bir daqiqada 5 tadan kam hamda sutkalik EKG monitoringida bir soatda 30 tadan kam ekstrasistoliya aniqlanganda, kardiologik tekshiruv oʻtkazilmaydi va yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. B. Lown va M. Wolf boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra, simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 2, 3 va 4a-gradatsiyalarida nomzodlar kardiologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. B. Lown va M. Wolf boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra, simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 4b va 5 gradatsiyalarida, shuningdek qorinchalar taxikardiyasi mavjud boʻlgan hollarda, kardiologik tekshiruv natijalari asosida tashxis aniqlansa, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 66. Kardiologik tekshiruvlar natijalariga koʻra, simptomatik boʻlmagan sinusli bradikardiya hamda 3,0 sekunddan kam davom etuvchi simptomlarsiz sinusli pauzalar mavjud boʻlganda, yurakning aniq ifodalangan tuzilmaviy kasalliklari va klinik belgilar aniqlanmagan taqdirda, tegishli cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Yurak-qon tomir tizimining funksional buzilishlarida ularning kelib chiqish sabablari hamda kasbiy faoliyat bilan bogʻliq zararli omillarning sogʻliqqa taʼsiri aniqlanadi, neyrotsirkulyator distoniyaga xos simptomlar bilan kechuvchi yurakning boshqa organik kasalliklari, yalligʻlanish jarayonlari va boshqa ekstrakardial patologiyalar mavjud boʻlmaganda tibbiy xulosa chiqariladi. Sutka davomida kuzatiladigan ritm buzilishlari vegetativ disfunksiyaning asosiy belgilaridan biri ekanligi inobatga olinib, EKGning sutkalik monitoringi (Xolter monitoringi) oʻtkaziladi. Zaruratga koʻra EKG-sinovlari, VEM, miokard ssintigrafiyasi, yuklama sinovlari va koronarografiya tekshiruvlari oʻtkaziladi. 67. Mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiyasi, miokarditik kardioskleroz, turgʻun kompensatsiyalangan, chegaralangan va kam ifodalangan yurak nuqsonlari, shuningdek gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shakli mavjud boʻlgan hollarda, individual tartibda HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. 68. Toj tomirlar va (yoki) umumiy qon aylanishi yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari, perikard va yurak mushagining organik kasalliklarida, shuningdek davolashga boʻysunmaydigan hamda yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining turgʻun buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda, HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 69. Aviatsiya xodimida Giss tutami chap oyoqchasining blokadasi birinchi marta aniqlanganda, quyidagi talablar bajarilganda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin: individual tartibda, tegishli cheklovlar qoʻllangan holda chap qorincha funksiyasi normada boʻlganda; ExoKGda otilib chiqish fraksiyasi 50 foizdan yuqori boʻlishganda; yuklama EKGda Bryus protokolining IV bosqichi bajarilganda miokard ishemiyasi, yaqqol ritm buzilishlari va klinik simptomlar aniqlanmaganda (Xolter monitoringida ritm buzilishlari mavjud boʻlmasligi yoki kam ifodalangan boʻlishi lozim). Zaruratga koʻra koronar angiografiya oʻtkaziladi. Bunda uning natijalariga koʻra yirik tomirlarda stenoz 50 foizdan, proksimal tomirlarda esa 30 foizdan kam boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur hollarda aviatsiya xodimlariga yiliga 1-marta kardiolog maslahati belgilanadi. Yuklama EKG testida ST segmentining 2 mm gacha gorizontal pasayishi kuzatilganda, toj arteriyalari kasalligi har doim ham tasdiqlanmasligi mumkin. Shu bois, baholashda yurish davomiyligi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda oʻzgarishlarning xususiyati asosiy mezon sifatida inobatga olinadi. 70. Nomzodlar (FA oʻquv yurtlariga oʻqishga nomzodlar va oʻquvchilar bundan mustasno) mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan angioplastika, stent oʻrnatish bilan yoki stentsiz, yoxud aorta-koronar shuntlash kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin, shuningdek anamnezida miokard infarkti yoki boshqa shunga oʻxshash kardiologik kasalliklar mavjud boʻlgan hollarda, 6 oydan 12 oygacha muddat oʻtgach, jarrohlik amaliyoti muvaffaqiyatli oʻtkazilgan, jarrohlik amaliyotidan keyingi davr asoratlarsiz kechgan yoki asoratlar klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlganda, chekish, ortiqcha tana vazni, arterial gipertenziyaning xurujli kechishi kabi yurak-qon tomir kasalliklari xavf omillari baholanganda, klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, antianginal dori vositalarini qabul qilishga ehtiyoj kuzatilmaganda hamda kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda ExoKG, kardiolog xulosasi, IKAO talablariga muvofiq Bryus protokoli boʻyicha yuklama EKGning IV bosqichi natijalari hamda koronar angiografiya maʼlumotlari inobatga olinadi. Mazkur nomzodlarga har 6 oyda bir marta terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi, shuningdek qondagi glukoza miqdori va tana vazni nazorat qilinadi. Navbatdagi tibbiy xulosa chiqarishda kardiologik tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda kardiolog maslahati olinadi. 71. Aviatsiya xodimi oʻtkir bezarar aseptik perikarditni boshdan kechirganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, kasallik simptomlari aniqlanmaganda, ExoKG koʻrsatkichlari normada boʻlganda, ritm buzilishlarini aniqlash maqsadida oʻtkazilgan 24 soatlik EKG monitoringi hamda yuklama EKG natijalari ijobiy boʻlganda, qoʻshimcha chuqurlashtirilgan tekshiruvlar oʻtkazilib, individual tartibda tegishli cheklovlar qoʻllangan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Mazkur hollarda 2 yil davomida terapevt va kardiologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra tegishli tekshiruvlar oʻtkaziladi. Kasallik qaytalangan yoki ogʻriq sindromi saqlanganda, HHB ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va qayta HHB ishiga tiklashga yoʻl qoʻyilmaydi. 72. Aviatsiya xodimi miokarditni boshdan kechirganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi bartaraf etilganda va kasallik simptomlari aniqlanmaganda, qorinchalarning murakkab ritm buzilishlari, oʻtkazuvchanlik buzilishlari va (yoki) boʻlmachalar fibrillyatsiyasi mavjudligini aniqlash maqsadida 24 soatlik EKG monitoringi, yuklama EKG hamda ExoKG tekshiruvlari oʻtkaziladi. Zaruratga koʻra MRT tekshiruvi va Xolter monitoringi ham oʻtkazilishi mumkin. Tekshiruv natijalari normada boʻlganda, shuningdek ExoKGda chap va oʻng qorinchalar funksiyalarining buzilish belgilari aniqlanmaganda, individual tartibda tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Mazkur hollarda ExoKG tekshiruvi doimiy ravishda yiliga bir marta oʻtkaziladi. 73. Aorta ildizi diametri 5,0 sm dan ortiq boʻlganda, chap qorinchaning yakuniy diastolik oʻlchami (bundan buyon matnda KDR LJ deb yuritiladi) 6,5 sm dan ortiq boʻlganda, chap qorinchaning yakuniy sistolik oʻlchami, (bundan buyon matnda KSR LJ deb yuritiladi) 4,4 sm dan ortiq boʻlganda, shuningdek yurak qorinchalari orasidagi pardaning qalinligi 1,4 sm dan ortiq boʻlgan hollarda, aviatsiya xodimlariga yurakning tuzilmaviy kasalliklari hamda kasbiy-funksional majburiyatlarini bajarish qobiliyati inobatga olingan holda, individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi. 74. Qon aylanishi buzilishi kuzatilmaydigan umumiy va toj tomirlar, shuningdek yurak mushagi kasalliklarida, aviatsiya xodimlariga yuklama EKG tekshiruvi, zaruratga koʻra chuqurlashtirilgan sharoitda oʻtkaziladi va yurak-qon tomir tizimi funksiyalarining saqlanganlik darajasi asosida kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 75. Miokard distrofiyasi va miokarditdan keyingi kardiosklerozlarda, yurakdagi oʻzgarishlarning kasbiy faoliyatga salbiy taʼsiri aniqlanmaganda, yurak mushagi funksiyasi saqlanganda, kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 76. Aortadagi kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlar, shuningdek aorta devorlarining qalinlashuvi aniqlangan hollarda, yurak-qon tomir tizimi funksiyalari saqlangan taqdirda, nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 77. Asoratlarsiz miokard infarktini oʻtkazgan aviatsiya xodimlari 12 oy oʻtgach, yurak-qon tomir tizimining funksional holati yaxshi saqlanganda, shikoyatlari mavjud boʻlmaganda, kasallik kechishini ogʻirlashtiruvchi xavf omillari aniqlanmaganda, yurak ishemik kasalligini davolashga ehtiyoj boʻlmaganda (profilaktik maqsadda qabul qilinadigan aspirin, kichik dozadagi beta-blokatorlar va ayrim hollarda APF ingibitorlari bundan mustasno) yuklama sinamalarida jismoniy ish qobiliyati saqlangan, ExoKGda yurak boʻshliqlari kengaymagan va chiqarib yuborish fraksiyasi 50 foizdan kam boʻlmaganda, sutkalik EKG monitoringida klinik jihatdan ahamiyatli oʻzgarishlar aniqlanmaganda, koronaroangiografiyada esa miokard infarkti zonasidan tashqaridagi toj tomirlarida, jumladan oldingi qorinchalararo arteriya, aylanma arteriya, orqa qorinchalararo arteriya va oʻng koronar arteriyada stenoz 50 foizdan ortiq boʻlmagan taqdirda, nomzod individual tartibda ishga yaroqli deb topilishi mumkin. 78. EKGda patologik Q tishchasi aniqlanganda, biroq miokard infarkti klinik jihatdan tasdiqlanmagan hollarda, anamnez soʻrov yoʻli bilan oʻrganiladi hamda ExoKG va ssintigrafiya tekshiruvlari oʻtkaziladi. Tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda va yurak funksiyasi yaxshi saqlanganda, nomzodlar ishga yaroqli deb topiladi. 79. Gipertoniya kasalligida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori darajada turgʻun saqlanganda, kasallik xurujli kechganda (bir martalik asoratlarsiz xuruj bundan mustasno) shuningdek yurak-qon tomir tizimining 3 va 4-darajali asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda statsionar tekshiruvlar oʻtkazilib, yurak-qon tomir tizimi funksiyalari saqlangan hamda davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, individual tartibda, tegishli cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa berilishi mumkin. Tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan “oq xalat” arterial gipertenziyasida HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 80. Dori vositalarisiz arterial qon bosimi normalashgan yoki aviatsiyada qoʻllashga ruxsat etilgan dori vositalari yordamida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori boʻlmaganda nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi. Zaruratga koʻra sutkalik qon bosimi monitoringi hamda boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 81. Ekspert xulosasini chiqarishda, gipertoniya kasalligi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari yurak-qon tomir asoratlari xavfi darajasiga koʻra (“nishon aʼzolar”ning zararlanishi, semizlik, chekish, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, kamharakat turmush tarzi va boshqa omillar) hisobga olingan holda guruhlarga ajratiladi. Xavf darajasi past yoki oʻrta boʻlgan aviatsiya xodimlari kasbiy faoliyatini bajarishga yaroqli deb topiladi. Xavf darajasi yuqori boʻlgan aviatsiya xodimiga nisbatan, davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarini qoʻllash orqali xavf darajasini past yoki oʻrta darajaga tushirish imkoniyati mavjud boʻlsa, bir oygacha muddatga etapli tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda aviatsiya xodimi bir oy muddatga kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda unda davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari bilan bir qatorda kardiolog maslahati oʻtkaziladi. Mazkur tadbirlar samarali va barqaror boʻlib, xavf omillari kamaygan yoki bartaraf etilgan taqdirda, kardiologning ijobiy xulosasi asosida yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 82. HHB dispetcherligiga oʻqishga nomzodlarda arterial qon bosimi 140/90 mm simob ustunidan yuqori boʻlmasligi kerak. 83. Kasalliklarning oʻtkir davrida, ogʻriq sindromi, klinik belgilar hamda mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan asoratlar mavjud boʻlganda, nomzodlarda yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asoratlarsiz kechgan oshqozon yarasi kasalligini boshdan kechirgan nomzodlarga davolash natijalari ijobiy boʻlganda, 2 oydan soʻng, N. pylori infeksiyasi va klinik belgilar bartaraf etilganda, endoskopik tekshiruvda yaraning bitgani tasdiqlangan hamda xavfli oʻsmalar boʻlmaganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. 84. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasining bir martalik retsidivi kuzatilgan hollarda, oddiy yoki tegishli parhezga rioya qilingan, kasallik simptomlari mavjud boʻlmaganda hamda klinik sogʻayish belgilari aniqlanganda, aviatsiya xodimi ishga yaroqli deb topiladi. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasida qon ketish bilan bogʻliq bir martalik asorat kuzatilgan hollarda, 2 oy davom etgan kuzatuv davrida kasallik simptomlari aniqlanmaganda, dori vositalari bilan davolanishga ehtiyoj boʻlmaganda va endoskopik tekshiruvda sogʻayish belgilari tasdiqlanganda, aviatsiya xodimi ishga yaroqli deb topiladi. Mazkur hollarda 3 yil davomida tibbiy xulosaning amal qilish muddati 6 oy etib belgilanadi hamda har safargi TUK tibbiy xulosasi davolovchi jarroh xulosasi asosida vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan ekspert baholashdan oʻtkaziladi. Bunda aviatsiya xodimiga nisbatan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi har 3 oyda bir marta belgilanadi va yiliga bir marta endoskopik tekshiruv oʻtkaziladi. 85. Bittadan ortiq retsidivlar yoki asoratli holatlar mavjud boʻlganda, tibbiy xulosa tibbiy tekshiruvlar natijalari asosida, individual tartibda, vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan chiqariladi. Gastrit va kolitlarda davolash natijalari hamda tegishli tibbiy tekshiruvlar koʻrsatkichlari ijobiy boʻlganda, klinik simptomlar aniqlanmaganda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 86. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasi boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin aviatsiya xodimi toʻliq sogʻayganda, asoratlar bilan bogʻliq xavf bartaraf etilganda, keyingi remissiya davrida yara kasalligi asoratlarsiz kechayotgan deb baholanganda hamda endoskopik va boshqa tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Oʻn ikki barmoqli ichakda birinchi marta chandiqli deformatsiya aniqlanganda, biroq klinik belgilar mavjud boʻlmagan hollarda, aviatsiya xodimi kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatilmaydi. 87. Oshqozon-ichak kasalliklarida tibbiy xulosa chiqarishda aviatsiya xodimlarining ish jadvali va ovqatlanish tartibining nomuntazamligi, kasallik kechishini ogʻirlashtiruvchi boshqa tashqi omillar hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar inobatga olinadi. Surunkali gastrit va gastroduodenitda retsidivlar kuzatilmaganda, umumiy ahvol qoniqarli boʻlganda, ish qobiliyati saqlangan hamda meʼda sekretsiyasida aniq ifodalangan salbiy oʻzgarishlar aniqlanmaganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 88. Pankreatit va gepatitlarning organ funksiyasining yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi bilan kechuvchi faol bosqichida, jigar sirrozida, tez-tez xuruj qiluvchi (yiliga ikki martadan ortiq) qaytalanuvchi surunkali xolesistitda, shuningdek oʻt pufagi funksiyasi saqlangan holda koʻp miqdorda toshlar aniqlanganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Faol boʻlmagan, organ funksiyasining kam ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi surunkali gepatit va pankreatitlarda, davolash natijalari ijobiy boʻlganda, kam xuruj qiluvchi surunkali xolesistitda, oʻt pufagining xolesterozida, yaxshi sifatli funksional bilirubinemiyalarda hamda ogʻriqsiz kechuvchi oʻt chiqarish yoʻllari diskineziyasida nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asoratlar bilan kechmagan laparoskopik xolesistektomiya yoki litotripsiyadan keyin 2-3 oy oʻtgach, shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, klinik belgilar aniqlanmaganda va ish qobiliyati saqlanganda aviatsiya xodimlari ishga yaroqli deb topiladi. 89. Surunkali, klinik alomatlarsiz va faol boʻlmagan gepatitning B va C turlarida virus tashuvchilik holati mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishga yaroqli deb hisoblanadi. Gepatitning B va C turlarini boshdan kechirgan aviatsiya xodimlari turgʻun remissiya kuzatilganidan keyin 6 oy oʻtgach ishga yaroqli deb topiladi. Oʻt pufagida simptomsiz kechuvchi, yirik va yakka tosh aniqlangan taqdirda, aviatsiya xodimlariga individual tartibda ODL cheklovi qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, komissiyalar oraligʻidagi davrda reja asosida jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi hamda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 90. Aʼzo funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi buyrak va siydik yoʻllari kasalliklarining faol davrida, ularning asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar, jumladan siydik yoʻllarining torayishi, siqilishi va boshqa holatlar hamda ogʻriq sindromi aniqlanganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 91. Buyrak va siydik yoʻllarining infeksiya-yalligʻlanish kasalliklarida (ayollardagi oddiy sistitni davolash bundan mustasno) kamida 14 kun davomida individual antibakterial terapiya oʻtkazilgandan keyin urodinamik va gemodinamik barqarorlik toʻliq saqlangan, klinik simptomlar, infeksiya, qayta yalligʻlanish va boshqa xavf omillari bartaraf etilgan, siydik, qon va boshqa tegishli laborator tahlillar koʻrsatkichlari normada boʻlgan, nefrolog yoki urologning xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda vakolatli organning tibbiy ekspertlari bilan birgalikda chiqariladi yoki TUK mazkur vakolatni tibbiy ekspertlarga beradi. 92. Oʻtkir glomerulonefrit bilan kasallangan shaxslar vaqtincha mehnatga yaroqsiz deb topiladi. Tibbiy xulosa yalligʻlanish jarayonining kechishi, arterial qon bosimi koʻrsatkichlari, klinik tekshiruv natijalari hamda buyraklar funksiyasining saqlanganlik darajasi inobatga olingan holda chiqariladi. Mazkur shaxslarda har 6 oyda bir marta arterial qon bosimi, siydik tahlili va qondagi kreatinin koʻrsatkichlari nazorat qilinadi. Gemodializ oʻtkazish uchun tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, shaxslarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 93. Surunkali pielonefrit yoki glomerulonefrit bilan kasallangan aviatsiya xodimlariga bir yil davomida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi, har 6 oyda bir marta qon va siydikning biokimyoviy tahlillari, jumladan mochevina va kreatinin koʻrsatkichlari boʻyicha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Bir vaqtning oʻzida bakteriuriya va piuriya aniqlanganda, tuberkulyoz, konkrementlar va xavfli oʻsmalarni istisno etish maqsadida qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 94. Kasalliklarning faol davrida, boʻgʻimlar va boshqa aʼzolar funksiyalarining buzilishi bilan kechganda, ogʻriq sindromi va boshqa klinik simptomlar mavjud boʻlganda, shuningdek surunkali kasalliklar yil davomida ikki martadan ortiq xuruj qilganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Tibbiy xulosa chiqarishda kasallikning ogʻirlik darajasi va rivojlanish xususiyati, mushak-skelet va tayanch-harakat tizimi funksiyalarining saqlanganlik darajasi, boʻgʻimlardagi harakatchanlikning cheklanishi, uzoq muddatli davolanishning salbiy oqibatlari, xurujlar va toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan omillar inobatga olinadi. Toʻliq davolash kursi va reabilitatsiya muolajalari yakunlangandan keyin sogʻayish kuzatilganda, organlar funksiyalari saqlanganda va turgʻun remissiya mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Oʻqishga nomzodlarga nisbatan esa tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi. Aviatsiya xodimlariga fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 95. Nomzodlarda tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma va orttirilgan buzilishlari mavjud emasligida, ularga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Boʻgʻimlar harakatchanligi Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq aniqlanadi. Nomzodlarda tananing proporsional rivojlanganligi yetarli hisoblanadi. Nomzod guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish uchun yetarli boʻy uzunligiga, qoʻl va oyoqlar uzunligiga ega boʻlishi lozim. Infantilizmda endokrinolog maslahati xulosasiga koʻra yaroqlilik aniqlanadi. 96. Nomzodlarda tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma yoki orttirilgan buzilishlari mavjud boʻlmaganda, ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Boʻgʻimlar harakatchanligi Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq aniqlanadi. Nomzodlarda tananing proporsional rivojlanganligi yetarli deb hisoblanadi. Nomzod tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli boʻy uzunligi, shuningdek qoʻl va oyoqlar uzunligiga ega boʻlishi lozim. 97. Bosh jarohatlarida, shuningdek bosh suyagi va bosh miyada oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlari asoratlarida tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi. 98. Nomzodlardagi jismoniy rivojlanish nuqsonlari, suyak, mushak, boʻgʻim, pay va togʻaylarning surunkali kasalliklari, jarohatlar hamda jarrohlik amaliyotlari asoratlari, kuyish va muzlash oqibatidagi chandiqlar ularning kuchayish dinamikasi, harakat hajmi, mushak kuchi, qoʻl va oyoqlar funksiyasining cheklanish darajasi hamda funksional buzilishlar ogʻirligiga koʻra baholanadi. Kiyim va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki bunga toʻsqinlik qiluvchi, ogʻriq sindromi bilan kechuvchi, progressiv xususiyatga ega boʻlgan va funksional buzilishlar klinik jihatdan ahamiyatli darajada ifodalangan hollarda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 99. Nomzodlarda kasallikning spetsifik, jumladan tuberkulyoz etiologiyasi aniqlanganda, funksional buzilish darajasidan qatʼi nazar sekvestral boʻshliqlarda bitmaydigan va davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar mavjud boʻlganda, osteomielit negizidagi oqma yaralar, son suyagi boshchasining osteoxondropatiyasi, yirik boʻgʻimlarning yaqqol deformatsiyalovchi osteoartrozi hamda funksiyaning yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi kuzatilganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, jumladan oqma yara yopilgan, rentgenologik tekshiruvda sekvestrlar aniqlanmaganda va kamida 6 oy davomida remissiya saqlangan hollarda, aviatsiya xodimining ishga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi. 100. Osteomielitda barcha nomzodlar terapevtik yoki jarrohlik usullari bilan davolanadi. Remissiya davrida xurujlar kuzatilmaganda, sekvestral boʻshliqlar va sekvestrlar aniqlanmaganda, kasallikning xususiyati, joylashishi, funksional buzilish darajasi, nomzodning kasbiy mahorati va ish tajribasi inobatga olingan holda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 101. Osteoxondroz, spondiloartroz va shu kabi umurtqa pogʻonasining degenerativ-distrofik kasalliklarida, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va funksional cheklanishlar klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlganda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Ildizcha sindromi mavjud boʻlgan hollarda esa tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi. Boʻgʻim chiqishi bilan kechuvchi umurtqa pogʻonasi tanalari sinishlarida, shuningdek jarayon bosqichi va funksional holatidan qatʼi nazar umurtqa tuberkulyozida, nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Umurtqa pogʻonasi tanalarining kompressiya sinishlarida 6 oy oʻtgach, teri osti vertebroplastikasidan keyin esa 2 oy oʻtgach, jarrohlik davolash natijalari ijobiy boʻlganda va funksiyalar toʻliq tiklangan taqdirda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 102. Umurtqa pogʻonasining oʻtkir va koʻndalang oʻsimtalari sinishlarida, funksiyalar toʻliq tiklangan va ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda, oʻqishga va ishga ruxsat beriladi. Umurtqa shaklining oʻzgarishlarida, shu jumladan egrilik va qiyshayishlarda, deformatsiyaning ifodalanish darajasi va etiologiyasi, umurtqa funksiyalarining saqlanganlik darajasi, shuningdek uchuvchining kasbiy faoliyatni bajarish qobiliyati inobatga olingan holda, oʻqishga va ishga yaroqliligi aniqlanadi. 103. Laminektomiyadan keyin funksiyalar toʻliq tiklanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Umurtqa rentgenogrammasida umurtqalar ventral qirgʻogʻining oʻtkirlashuvi, qalinlashuvi, yakka bigizsimon oʻsimtalar hamda boshqa morfologik oʻzgarishlar aniqlanib, klinik belgilar mavjud boʻlmagan hollarda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb hisoblanadi. 104. Nomzodlarda osteoxondroz aniqlangan hollarda, ularga jarroh va nevrologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi. Dyupyuitren kontrakturasining I darajasida nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, ularga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda konservativ davolash usullari qoʻllaniladi. Kasallikning II darajasida esa davolashning jarrohlik usullari tavsiya etiladi. Davolash natijalari ijobiy boʻlgan va funksiyalar saqlangan taqdirda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 105. Ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda, qon tomirlar va aʼzolar funksiyalarida buzilishlar aniqlanmaganda, oʻspirinlik davriga xos I darajali skolioz mavjud boʻlganda va jismoniy rivojlanish normada boʻlganda, shuningdek V bel umurtqasining sakralizatsiyasi, I dumgʻaza umurtqasining lyumbalizatsiyasi hamda koʻrsatilgan umurtqalar yoylarining bitmay qolishi aniqlangan taqdirda, nomzodlar oʻqishga va ishga yaroqli deb topiladi. 106. Shmorl churralari ogʻriq sindromi bilan kechgan hollarda, nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi. Tos suyaklarining birlashgan (konsolidatsiyalangan) sinishlarida, jarohatdan keyin 6 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish kuzatilganda, ogʻriq sindromi va aʼzolar funksiyalarining buzilishlari aniqlanmaganda, oʻqishga va ishga yaroqlilik masalasi hal etiladi. Tos chanogʻi sohasida alohida suyaklarning chegaralangan sinib bitishida, chanoq halqasining shakli deformatsiyalanmagan boʻlsa, nomzodlar oʻqishga va ishga yaroqli deb topiladi. Umurtqa pogʻonasi va tos suyaklari kasalliklari hamda jarohatlarida yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa jarroh tomonidan nevrolog bilan birgalikda chiqariladi. 107. Tos chanogʻi sohasida alohida suyaklarning chegaralangan sinib bitishida, chanoq halqasi shaklining deformatsiyasi aniqlanmagan taqdirda, nomzodlar oʻqishga va ishga yaroqli deb topiladi. Umurtqa pogʻonasi va tos suyaklari kasalliklari hamda jarohatlarida yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa jarroh tomonidan nevrolog bilan birgalikda chiqariladi. Infeksion-allergik genezli spondiloartritlarda, jumladan Bexterev va Reyter kasalliklarida, yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa terapevt tomonidan chiqariladi. 108. Suyaklar, togʻaylar, mushaklar, paylar va boʻgʻimlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin oʻqishga va ishga yaroqlilik organlar funksiyalari tiklanganidan soʻng aniqlanadi. Jarrohlik amaliyotlari yoki jarohatlar oqibatida qoʻl yoki oyoqning 2 sm dan kam qisqarishi aniqlanganda, nomzodlar yaroqli deb hisoblanadi. Jarrohlik amaliyotlari yoki jarohatlar oqibatidagi yaqqol ifodalangan defektlarda aʼzolarning funksional holati trenajyor tekshiruvi oʻtkazilgan holda, trenajyor instruktori xulosasi asosida baholanadi. 109. Jarrohlik amaliyotiga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, nomzod mazkur davolanishdan bosh tortsa, unga oʻqishga yoki ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Osteosintezda turli fiksatsiyalovchi moslamalarni oʻrnatish yoki protezlash bilan bogʻliq jarrohlik usullari qoʻllanilgan hollarda, operatsiyadan keyingi holat ijobiy boʻlganda, funksiyalar saqlanganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlar natijalari ijobiy baholanganda, travmatolog-ortoped xulosasi hamda prognozi inobatga olingan holda, nomzodlarga individual tartibda oʻqishga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 110. Boʻgʻimlar kasalliklarida va biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklarida, remissiya turgʻun boʻlganda, aʼzolar funksiyalari saqlangan hamda boʻgʻimlar va aʼzolarning funksional holati qoniqarli deb baholanganda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 111. Turli sabablarga koʻra qoʻl va oyoq nuqsonlari mavjud boʻlganda, yaroqlilik ularning funksional saqlanganlik darajasi va kasbiy majburiyatlarni bajarish qobiliyatidan kelib chiqib aniqlanadi. Munozarali hollarda trenajyor tekshiruvi oʻtkaziladi hamda tibbiy xulosa trenajyor instruktori tomonidan berilgan xulosa asosida chiqariladi. Oyoq panjasi mavjud boʻlmagan hollarda, shuningdek oyoq panjasining funksional buzilish bilan kechuvchi, yurishni va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki bunga toʻsqinlik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan deformatsiyalarida, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 112. Xavfli oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Nomzodlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada jarrohlik, kimyoterapiya, nur terapiyasi yoki ularning kombinatsiyasi qoʻllanilgan holda davolangandan keyin retsidiv kuzatilmaganda, bosh miyada metastazlar aniqlanmaganda, oʻsma jarayonining organizm boʻylab umumlashuvi mavjud boʻlmaganda hamda organizmning funksional holati toʻliq va turgʻun saqlanganda (ahamiyatga ega boʻlmagan oʻzgarishlar bundan mustasno) kamida 6 oy oʻtgach tibbiy xulosa berish masalasi koʻrib chiqiladi. Xavfli oʻsmalar sababli davolangan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa individual tartibda, zaruratga koʻra tegishli cheklovlar qoʻllangan holda chiqariladi hamda ularga jarroh va onkologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 113. Xavfli oʻsmalarda tibbiy xulosa chiqarishda davolashning kasallikning ilk bosqichida oʻtkazilganligi, keng qamrovli patomorfologik xulosa (oʻsmaning anatomik turi va morfologik tavsifi, regionar limfa tugunlarining holati) davolashdan keyingi klinik holat dinamikasining ijobiyligi (tana vazni, laborator va boshqa tekshiruv natijalari, davolash asoratlari va retsidivning mavjud emasligi, oʻsma jarayonining rivojlanish xususiyati, gematologik koʻrsatkichlarning meʼyoriyligi, aʼzolar funksiyalarining buzilish darajasi, mehnat qobiliyatining tiklanish muddati, kasbiy majburiyatlarni bajarish imkoniyati hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish xavfi kabi omillar inobatga olinadi. 114. Rak in situ patomorfologik xulosasida, oʻsmaning joylashuvidan qatʼiy nazar, oʻtkazilgan davolash turi (operatsiyasi) xususiyatidan kelib chiqib, onkolog xulosasi va prognozi asosida cheklovlar qoʻllanilib oʻqishga va HHB ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 115. Yomon sifatli eutireoid tugunli buqoqda hamda tugunli mastopatiyada, onkolog maslahati asosida, komissiyalararo davrda jarrohlik usuli bilan davolash amalga oshirilishi lozim. Xavfsiz oʻsmalarda, oʻsma toʻliq bartaraf etilganda, uning xavfsiz xususiyati laborator tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, organ va tizimlar funksiyalari saqlanganda, shuningdek jismoniy va ruhiy sogʻliq holati normada boʻlgan taqdirda, oʻqishga va mehnat faoliyatini bajarishga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 116. Xavfsiz oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan keyin, operatsiya hajmi hamda uning natijalari inobatga olingan holda, ishga yoki oʻqishga ruxsat berish muddati jarrohning shaxsiy koʻrigi asosida belgilanadi. Maxsus liboslar, anjomlar va oyoq kiyimlardan foydalanishga monelik qilmaydigan, kichik hajmli, oʻsishga moyilligi boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, shu jumladan lipomatoz, soʻgalli va pigmentli nevuslar, dermoid kistalar, xondromalar hamda boshqa shunga oʻxshash holatlar mavjud boʻlganda, nomzodlar uchun jarroh tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. Jarrohlik usulida davolangan xavfsiz oʻsmalarda ishga yoki oʻqishga qabul qilinayotgan barcha nomzodlar jarrohga oʻsmaning gistologik tekshiruvi natijalari toʻgʻrisidagi maʼlumotni hamda oʻtkazilgan operatsiyaning xususiyati tavsiflangan koʻchirmani (tibbiy maʼlumotnomani) taqdim etishi shart. 117. Lipoma va teriosti yogʻ qatlami boshqa xavfsiz oʻsmalari olib tashlangandan keyin, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, ishga yoki oʻqishga ruxsat berish jarrohning shaxsiy koʻrigi asosida amalga oshiriladi. Buyrakning kichik va oʻrtacha hajmdagi oddiy kistalarida, shuningdek bir tomonlama yoki ikki tomonlama joylashgan sinusli kistalarda klinik belgilar, jumladan ogʻriq, arterial bosimning oshishi hamda siydik tahlilidagi oʻzgarishlar aniqlanmagan taqdirda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. Bunda shaxslarga jarroh, zaruratga koʻra esa urologning dispanser kuzatuviga olinadi hamda yiliga bir marta buyraklarning ultratovush tekshiruvidan oʻtkaziladi. Buyrakning katta hajmdagi kistalarida ixtisoslashtirilgan tibbiyot muassasasida kista punksiyasi oʻtkaziladi va asoratlar kuzatilmagan taqdirda, ikki-uch hafta oʻtgach ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi. Kista punksiyasini oʻtkazish uchun koʻrsatmalar mavjud boʻlmagan hollarda, urolog tavsiyasiga asosan dispanser kuzatuvi belgilanadi. 118. Qalqonsimon bezda 1 sm.dan kichik tugunlar aniqlanganda, jarroh-endokrinolog maslahati olinishi, har 6 oyda ultratovush tekshiruvi oʻtkazilishi hamda dispanser kuzatuvi yoʻlga qoʻyilishi lozim. Qalqonsimon bezda birinchi marta 1 sm.dan katta tugunlar aniqlanganda, shuningdek ularning 6 oy davomida 0,5 sm.ga kattalashishi qayd etilganda, punksion biopsiya oʻtkazilishi shart. Rak, adenoma hamda 3 sm.dan katta tugunlar aniqlanganda, operativ jarrohlik usuli bilan davolash amalga oshirilishi lozim. Tugunli buqoq olib tashlangandan keyin, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik masalasi jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda, endokrinolog maslahati hamda kasallik prognozi asosida aniqlanadi. Oʻsmaning yaxshi sifatli xususiyatga egaligi tasdiqlanganda, operativ davolash zarurati mavjud boʻlmaganda, oʻsma bilan bogʻliq anatomik nuqsonlar yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, oʻsishga moyillik kuzatilmaganda hamda uning kiyim va oyoq kiyim kiyishga toʻsqinlik qilmaydigan hollarda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 119. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasida oʻrtacha darajada yoki yaqqol ifodalangan simptomatik obstruksiya mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlari xizmat vazifalarini bajarishdan chetlatiladi. Bunda ularda transabdominal va transrektal exografiya, qon zardobida prostata spesifik antigeni miqdorini aniqlash hamda urolog tavsiyasiga koʻra tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim. Kam ifodalangan yoki yengil simptomlar mavjud boʻlganda, shuningdek operativ davolash uchun koʻrsatmalar boʻlmagan taqdirda, urolog xulosasi asosida ishlarni bajarishga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 120. Prostataning transuretral rezeksiyasidan keyin 6 oy oʻtgach, obstruktiv simptomlar asoratlarsiz bartaraf etilganda, organlar faoliyati buzilishlari aniqlanmaganda, urolog xulosasi asosida individual tartibda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Tashqi jinsiy organlarning yaxshi sifatli oʻsmalarini jarrohlik usuli bilan olib tashlash toʻgʻrisidagi qaror ginekolog yoki urolog maslahati asosida qabul qilinadi. 121. Simptomlarsiz kechuvchi bachadon miomasi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari dispanser kuzatuviga olinadi. Miomaning oʻsishi, qoʻshni joylashgan organlar faoliyatining buzilishi, bachadondan qon ketishi, ogʻriq sindromining mavjudligi, shuningdek boshqa tibbiy koʻrsatmalar aniqlanganda, aviatsiya xodimlari operativ davolanishga yuboriladi. Operatsiyadan keyingi yaroqsizlik muddati 4 oygacha etib belgilanadi. Ishga yoki oʻqishga tiklash masalasi operatsiya turi, asoratlarning mavjud emasligi, sogʻliqning tiklanganligi, organlar funksiyalarining saqlanganligi, kasbiy vazifalarni bajarish jarayonida mehnat qobiliyatining toʻsatdan yoʻqolishiga olib keluvchi omillarning mavjud emasligi, tekshiruv natijalarining normada ekanligi hamda ginekolog xulosasi inobatga olingan holda hal etiladi va shu asosda tibbiy xulosa chiqariladi. 122. Nomzodlarda koʻkrak oraligʻi, plevra, bronxlar ichidagi, shuningdek bronxlardan tashqarida joylashgan oʻpkaning yaxshi sifatli oʻsmalari operativ davolangandan keyin, 6 oy oʻtgach, umumiy sogʻligʻi tiklanganda, torakotomiyadan keyingi koʻkrak qafasi deformatsiyasi aniqlanmaganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlarda qoʻpol anatomik nuqsonlar mavjud boʻlmaganda, tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarida buzilishlar kuzatilmaganda, HHB ishiga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda nomzodlar har navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda spirografiya hamda koʻkrak qafasi organlarining rentgenografiyasi tekshiruvlaridan oʻtkaziladi. 123. Tashqi nafas olish funksiyasining kuchli ifodalangan buzilishlari, uyqudagi obstruktiv apnoe sindromi mavjud boʻlganda, shuningdek kasalliklar, rivojlanish nuqsonlari va jarohatlar sababli koʻkrak qafasi organlarida yirik jarrohlik operatsiyalari oʻtkazilgan hollarda, shu jumladan pulmonektomiyadan keyin nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik usuli bilan davolangan shaxslarda toʻliq davolanish va sogʻliq holati tiklanganidan keyin, tashqi nafas olish funksiyasi yetarli darajada tiklangan, bunda Tiffno indeksi 60 foizdan kam boʻlmagan, shuningdek tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, jarroh terapevt bilan birgalikda ishga yaroqlilik masalasini aniqlaydi. 124. Koʻkrak devori va oʻpka toʻqimasida yirik tomirlar hamda yurakdan uzoqda joylashgan yot jismlar mavjud boʻlganda, klinik belgilar aniqlanmaganda va tashqi nafas olish funksiyasi koʻrsatkichlari yaxshi boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Spontan pnevmotoraksda tibbiy xulosa chiqarishda klinik sogʻayish bilan bir qatorda retsidiv xavfi ham inobatga olinadi. Birinchi marta spontan pnevmotoraks kuzatilganidan keyin klinik sogʻayish holati mavjud boʻlsa hamda tibbiy tekshiruvlar natijasida bullez emfizema yoki nafas olish organlari funksiyalarining boshqa buzilishlari aniqlanmasa, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Spontan pnevmotoraks qayta xuruj qilgan hollarda, operatsiyadan keyin 3 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish holati kuzatilganda va maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. 125. Ichki organlar shikastlanmagan holda koʻkrak qafasiga kirib borgan yaralanishlarda, toʻliq sogʻaygandan keyin, tibbiy tekshiruvlar natijalariga koʻra ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. OʻSOK, remissiya turgʻun boʻlgan va nafas olish funksiyasi saqlangan hollarda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Nafas olish funksiyasining kam ifodalangan buzilishlarida, OFV1 va JEL koʻrsatkichlari 70 foizdan kam boʻlmaganda, shuningdek nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimlari boʻyicha tekshiruv natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodga individual tartibda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda har galgi tibbiy koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari boʻyicha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 126. Sarkoidozning oʻtkir fazasida nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kasallik boshlanganidan 6 oy oʻtgach, remissiya turgʻun boʻlganda, nafas olish funksiyasi saqlanganda, dori vositalari va boshqa davolash usullari toʻliq toʻxtatilgan taqdirda, nomzodga individual tartibda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda har navbatdagi tibbiy koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari boʻyicha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Qisilishga moyil boʻlgan yoki qiziloʻngach va oshqozonning funksional buzilishlarini keltirib chiqaruvchi, shuningdek reflyuks-ezofagit asorati bilan kechuvchi diafragma churralarida ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik usulida davolash ijobiy natija bergan taqdirda, 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, toʻliq sogʻayish holati kuzatilganda, tibbiy tekshiruvlar natijalariga koʻra ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. 127. Divertikulni jarrohlik usuli bilan davolash ijobiy natija bergan taqdirda, nomzodning kasbiy yaroqliligi aniqlanadi. Qiziloʻngachni ezofagoskopiya va boshqa usullar bilan, shuningdek tashqi nafas olish organlari hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarini chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlar natijasida organlar funksiyalarida buzilishlar va divertikul residivi aniqlanmagan hollarda, nomzodga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Operativ davolashni talab qilmaydigan qiziloʻngach divertikullari mavjud boʻlganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qiziloʻngach venalarining varikoz kengayishi mavjud boʻlganda, uning etiologiyasi va klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va ular ishga yoki oʻqishga qayta tiklanmaydi. 128. Qiziloʻngachning chandiqli stenozi sababli bajarilgan qiziloʻngach plastikasi hamda funksional kasalliklar tufayli oʻtkazilgan plastikali ezofagokardiomiotomiya kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin har tomonlama oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari, kasbiy faoliyatni xavfsiz bajarish imkoniyati va boshqa tibbiy ahamiyatga ega holatlar inobatga olingan holda, jarroh maslahati hamda prognozi asosida individual tartibda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Reflyuks-ezofagit bilan kechmaydigan hamda diafragmaning qiziloʻngach teshigi churrasi bilan bogʻliq boʻlmagan qiziloʻngach-oshqozon yoʻlagi yetishmovchiligi mavjud boʻlganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. 129. Qorin boʻshligʻidagi jarrohlik operatsiyalaridan keyin nomzodlar jarrohga tashxis, operatsiya oʻtkazilgan sana, operatsiyaning toʻliq bayoni, operatsiyadan keyingi davrning kechishi, operatsiya materialning patomorfologik tekshiruvi natijalari hamda shunga oid boshqa maʼlumotlar koʻrsatilgan kasallik tarixidan koʻchirmani taqdim etishi shart. 130. Jarrohlik operatsiyalari ijobiy natija berganda, toʻliq sogʻayish kuzatilganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganidan keyin kasbiy majburiyatlarni bajarishda xavf omillari mavjud boʻlmaganda, organlar funksiyalari saqlanganda, gastroenterologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, tegishli mutaxassislar maslahati hamda prognozi asosida ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlar (pnevmoniya, tromboflebit va boshqa shu kabi holatlar mavjud boʻlganda), shuningdek splenektomiya oʻtkazilganda yoki qorin boʻshligʻidagi bir nechta organlarning shikastlanishi sababli laparotomiya bajarilganda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik muddati individual tartibda belgilanadi. Simptomlarsiz kechuvchi, bitta yirik konkrement mavjud boʻlgan xolesistolitiaz holatlarida, komissiyalararo davrda rejali tartibda jarrohlik usuli bilan davolanish tavsiya etiladi. 131. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi hamda uning asoratlari (retsidiv, qon ketishi, perforatsiya va penetratsiya) davolangandan keyin endoskopik tekshiruv orqali yaraning bitgani tasdiqlangan va dori vositalarini qabul qilishga ehtiyoj qolmagan taqdirda, 8 hafta oʻtgach ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunday shaxslarga har 6 oyda EFGDS, gemoglobin miqdorini aniqlash uchun qon tahlili hamda gastroenterolog maslahati belgilanadi. Tizimli kasallik sababli oʻtkazilgan xolesistektomiya va splenektomiyadan keyin tibbiy xulosa jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda chiqariladi. Bunda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfining mavjudligi yoki mavjud emasligi, belgilangan parhezga rioya qilinganda simptomlarning kuzatilmasligi, operatsiyadan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolashga ehtiyojning yoʻqligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi, kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdiruvchi omillarning mavjud emasligi hamda boshqa tibbiy ahamiyatga ega holatlar inobatga olinadi. Mazkur holatlar asosida amal qilish muddatiga cheklovlar belgilangan holda tibbiy xulosa chiqariladi. Yaroqli deb topilgan aviatsiya xodimlariga 3 yil muddatga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 132. Chov, son, diafragma, kindik va qorin oq chizigʻi churralari mavjud boʻlganda, ogʻriq sindromi hamda qisilish xavfi aniqlansa, jarrohlik usuli bilan davolash tavsiya etiladi. Jarrohlik operatsiyasi ijobiy natija berganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganidan keyin ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Churraning qisilish xavfi mavjud boʻlmaganda va ogʻriq sindromi kuzatilmagan hollarda, tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, komissiyalararo davrda rejali tartibda jarrohlik usuli bilan davolash tavsiya etiladi. Bunda nomzodga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik usulida davolanishdan bosh tortgan nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 133. Katta boʻlmagan, fiziologik halqa chegarasidagi kindik churrasi, qorin pardasi oldi lipomasi, shuningdek jismoniy zoʻriqish va kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasining kengayishi mavjud boʻlganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. Surunkali kolitlarda remissiya turgʻun boʻlganda, doimiy ravishda dori vositalarini qabul qilishga ehtiyoj boʻlmaganda, asoratlar kuzatilmagan hamda sogʻliq holati barqaror ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 134. Kron kasalligi va yarali kolitlar mavjud boʻlganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kuchli ifodalangan klinik belgilar bilan kechuvchi qorin parda bitishmalarida nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Klinik belgilarsiz kechuvchi dolixosigma mavjud boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 135. Ayollarning kichik chanoq organlarida oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin tibbiy xulosa ginekolog maslahati asosida jarroh tomonidan chiqariladi. Radikal jarrohlik operatsiyalaridan keyin nomzodlarga 3 oydan 6 oygacha muddatga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Asoratlarsiz oʻtgan gisterektomiyadan keyin 3 oy oʻtgach, jismoniy va ruhiy holat normada boʻlganda, organlar funksiyalari saqlangan taqdirda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi. Endoskopik, shu jumladan laparoskopik jarrohlik operatsiyalaridan keyin bir yarim oydan ikki oygacha muddat oʻtgach HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. 136. Nomzodning sogʻligʻi toʻliq tiklangan, kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishiga monelik qiluvchi kasallik asoratlari mavjud boʻlmaganda hamda mutaxassis xulosasidagi ijobiy prognoz inobatga olingan taqdirda, vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda yaroqsizlik muddati qisqartirilishi mumkin. 137. Tez-tez xuruj qiluvchi, kuchli ifodalangan klinik belgilar bilan kechuvchi toʻgʻri ichak va pararektal biriktiruvchi toʻqimalar kasalliklari, anus stenozi, organlar funksiyalarining buzilishlari, oqma yaralar hamda boshqa patologik holatlar aniqlanganda, terapevtik yoki jarrohlik usulida davolash tavsiya etiladi. 138. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, shikoyatlar va klinik belgilar aniqlanmaganda, turgʻun remissiya holati kuzatilganda, jarrohlik yarasi asoratlarsiz toʻliq bitganda, tibbiy tekshiruvlar natijalari norma doirasida boʻlganda, ich kelishi meʼyorlashgan hamda organ funksiyalari tiklanganda, nomzodlarga ishga, oʻqishga esa individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur shaxslarga 2 yil muddatga, har 6 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra proktolog maslahati oʻtkaziladi. Kasallik zoʻrayishi va funksional buzilishlar kuzatilmaganda, toʻgʻri ichak tushishining boshlangʻich shakli mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarning ishga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Chotning kondilomatozida nomzodlarning HHB ishiga yaroqliligi dermatovenerolog maslahati asosida aniqlanadi. 139. Aortaning ichki diametri 4,0 sm.dan katta, biroq 5,0 sm.dan kichik boʻlganda, nomzodlarga TML cheklovi qoʻllangan holda 6 oy muddatga tibbiy xulosa berilishi mumkin. Aortaning ichki diametri 5,0 sm.dan katta boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik operatsiyalaridan keyin prognoz inobatga olingan holda, operativ davolash ijobiy natija berganda, xavf darajasi eng kam boʻlganda va koronar arteriya kasalliklari mavjud boʻlmaganda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Yaroqli deb topilgan shaxslarga doimiy muddatga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi va har 3 oyda kuzatuv oʻtkaziladi. Tegishli mutaxassislar maslahati hamda boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar zaruratga koʻra oʻtkaziladi. Aorta anevrizmi tashxisini aniqlash maqsadida aviatsiya xodimlarida transtorakal exokardiografiya, magnit-rezonans tomografiya yoxud magnit-rezonans angiografiya (bundan buyon matnda MRA deb yuritiladi), shuningdek zaruratga koʻra aortografiya tekshiruvlari oʻtkaziladi. 140. Periferik tomirlar kasalliklari aniqlanganda, bosh miya hamda yurak-qon tomir tizimi boʻyicha tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi. Koronar tomirlar bilan bogʻliq patologiyalarni aniqlash maqsadida, zaruratga koʻra farmakologik yuklama ostida talliy qoʻllanilgan holda miokard perfuziyasini vizualizatsiya qilish testi oʻtkazilishi mumkin. Endarterit va obliteratsiyalovchi aterosklerozda kasallikning bosqichi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari inobatga olingan holda nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi. Arteriyalarning obliteratsiyalovchi kasalliklarida trofik buzilishlar va ogʻriq sindromi mavjud boʻlganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 141. Chuqur venalar trombozida antikoagulyant dori vositalari (varfarin, ksarelto va pradaksa) bilan davolash 3 oydan 6 oygacha davom etishi mumkinligi inobatga olinib, mazkur dori vositalarini qabul qilish toʻliq toʻxtatilganidan keyin bir hafta oʻtgach ishga yaroqlilik aniqlanadi. Oyoq va qoʻllarning magistral arteriyalari hamda arteriovenoz anevrizmalarida oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin operatsiya natijasi ijobiy boʻlganda, qoʻl-oyoqlarda qon aylanishi buzilishlari kuzatilmagan va qon aylanishining kompensatsiyalanganligi funksional tekshiruvlar bilan tasdiqlangan taqdirda, nomzodlarga cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Qon aylanishi buzilishining klinik belgilari aniqlanmaganda, biroq funksional tekshiruvlar natijalariga koʻra qon aylanishi norma darajasida boʻlmagan hollarda, nomzodga davolanish tavsiya etiladi. Davolanish yakunlangandan keyin angiojarroh xulosasi va prognozi inobatga olingan holda ishga yaroqlilik aniqlanadi, zaruratga koʻra esa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Magistral va periferik tomirlarda vaqtinchalik funksional buzilishlar bilan kechgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin reabilitatsiya hamda ish qobiliyatini tiklash uchun 1 oydan ortiq muddat talab etilganda, nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 142. Venalarning varikoz kengayishini kompensatsiyalangan darajalarida FA taʼlim tashkilotlarida oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Qon aylanishining dekompensatsiyasi, trofik buzilishlar, shuningdek tugunlar ustidagi terining yupqalashuvi va tomir yorilishi xavfi mavjud boʻlgan venalarning varikoz kengayishida nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Oyoq venalarining varikoz kengayishini jarrohlik usulida davolash ijobiy natija bergan va asoratlar kuzatilmagan hollarda, 3 hafta oʻtgach, angiojarroh xulosasi hamda prognozi inobatga olingan holda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Zaruratga koʻra qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga venalarning varikoz kengayishining kompensatsiyalangan darajalarida yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 143. Surunkali venalar yetishmovchiligi bilan kechmaydigan teriosti yoki chuqur venalarning oʻtkir tromboflebitida, shuningdek Mondor kasalligida, nomzodlar vaqtincha uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Kasallikning oʻtkir belgilari bartaraf etilgan, vena yoʻli boʻylab infiltrat soʻrilgan, qonning umumiy tahlili hamda koagulogramma koʻrsatkichlari norma doirasida boʻlgan taqdirda, angiojarroh xulosasi asosida jarroh tomonidan uchish ishiga ruxsat beriladi va dispanser kuzatuvi belgilanadi. 144. Limfa tugunlarining shikastlanishlari aniqlanganda, aviatsiya xodimlari tegishli mutaxassislar tomonidan tekshiruvdan oʻtkazilishi shart. Limfa tugunlari tuberkulyozida, toʻliq klinik sogʻayish holati kuzatilganda, silga qarshi dispanser nazoratidan chiqarilgan yoki III guruhga oʻtkazilgan taqdirda, aviatsiya xodimlarining kasbiy faoliyatga qayta tiklanishi masalasi ftiziatr bilan birgalikda koʻrib chiqiladi. Varikotsele boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyasidan keyin mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, jarroh koʻrigi asosida ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi. 145. Oyoq-qoʻl tomirlarining trombangiiti va aortoarteriitida, obliteratsiyalovchi aterosklerozning III-IV bosqichlarida, surunkali venoz yetishmovchilik bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalliklarida, fil oyoqlilikning II — IV darajalarida, angiotrofonevrozlarning II-III bosqichlarida, shuningdek urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining III darajasida barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Urugʻ tizimchasi venalari varikozining (varikotsele) klinik ahamiyatga ega shakllarida, jumladan ogʻriq sindromi, urugʻ tahlilidagi oʻzgarishlar yoki moyak hajmining kamayishi kuzatilganda, nomzodlarga jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi. Davolash ijobiy natija bergan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Urugʻ tizimchasi venalari varikozining I darajasida, varikoz kengaygan venalar moyakda faqat Valsalva sinamasi vaqtida aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 146. Urugʻ tizimchasi venalari varikozining II-III darajalarida, varikoz kengaygan venalar moyak sohasida shaxsning tinch holatida palpatsiya va vizual tekshiruvda aniqlanganda, FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 147. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi siydik-tanosil tizimi kasalliklari va anomaliyalari, shuningdek ushbu tizimga oid organik hamda funksional buzilishlar yoki shikastlanishlar mavjud boʻlmagan taqdirda, ularga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan nefroptozning I va II darajalarida nomzodlar ishga yaroqli deb topiladi. Biroq, HHB dispetcherligiga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 148. Birlamchi gidronefroz aniqlanganda, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jarrohlik usulida muvaffaqiyatli davolangan aviatsiya xodimlari gidronefrotik transformatsiya toʻliq bartaraf etilgan va buyraklar funksiyasi yaxshi saqlangan taqdirda ishga yaroqli deb topiladi. Ikkilamchi gidronefrozda gidronefrotik transformatsiyaning sabablari bartaraf etilgan, uning qayta rivojlanishi kuzatilmagan hamda buyraklar funksiyalarining oʻrtacha yoki ogʻir darajadagi buzilishlari aniqlanmagan hollarda, aviatsiya xodimlariga cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 149. Tugʻma bir buyrakni yoʻqligida yoki nefrektomiyadan keyin buyrak funksiyasini saqlanganlik darajasini hisobga olib nomzodlarga individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi. Moyakni olib tashlash boʻyicha jarrohlik operatsiyasini (qorinda ushlanib qolishi, ektopiya) oʻtkazganlar va boshcha gipospadiyasida nomzodlar HHB ishiga (oʻqishga) yaroqli deb hisoblanadi. Kriptorxizmda moyakni tushirish bilan bogʻliq jarrohlik amaliyotidan keyin davolash natijalari ijobiyligida kamida 3 haftadan keyin HHB ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi. 150. Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasida, jarrohlik usulida davolashga koʻrsatmalar mavjud boʻlmagan va funksional buzilishlar aniqlanmagan taqdirda, nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi simptomatik obstruksiya bilan kechganda, nomzodlar vaqtincha HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. 151. Urologik kasalliklar va ular sababli oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin tegishli holat boʻyicha individual ravishda tanlangan antibakterial terapiyaga idiotsinkratik reaksiya mavjud boʻlmaganda, faol davolash boshlanganidan keyin toʻliq gemodinamik turgʻunlikka erishilganda (ayollardagi oddiy sistit bundan mustasno), kamida 14 kun davomida individual antibakterial davolash oʻtkazilganda, takroriy bakteriologik ekmalar natijalarida mikroorganizmlar aniqlanmaganda, infeksiya asoratlari kuzatilmaganda, urologik tekshiruvlar bilan barcha anatomik yoki boshqa nuqsonlar toʻliq aniqlanganda hamda organlar funksiyalari saqlanganda, urolog xulosasi va prognozi asosida yaroqlilik aniqlanadi. 152. Residiv rivojlanish xavfi yuqori boʻlganda, simptomlari tez surʼatda kuchayadigan hamda siydik yoʻllari infeksiyasi bilan kechuvchi urologik kasalliklarda nomzodlar ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi. Toʻliq davolanishga erishilib, davolash natijalari ijobiy deb topilgandan keyin parvozga, ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi. Asoratlarsiz kechuvchi oddiy sistitda ayollar 5 kun muddatga parvozdan, ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi. 153. Buyraklar va siydik-tanosil organlaridagi sil kasalligini faol shaklida yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi, toʻliq davolanib, sogʻaygandan keyin organlar faoliyati yaxshi saqlanganligida yaroqlilik aniqlanadi. 154. Siydik tutolmaslikda uning turi (doimiy, stress bilan bogʻliq, urgent yoki siydik pufagining toʻlib ketishi) bilan bogʻliq shakllari boʻyicha yakuniy tashxis aniqlanadi hamda toʻliq davolanish maqsadida aviatsiya xodimlari ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi. Sogʻaygandan keyin, kasallikni keltirib chiqargan sabablar toʻliq bartaraf etilgan taqdirda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Buyrak va siydik yoʻllarining sil kasalligida, toʻliq davolanishga erishilgandan keyin, mutaxassis shifokorining xulosasi hamda prognozi asosida ishga yaroqlilik aniqlanadi. 155. Oʻtkir glomerulonefrit va pielonefritlarda aviatsiya xodimlari 3 oydan 6 oygacha muddatga ishdan chetlatiladi. Toʻliq sogʻayish holati kuzatilgandan keyin kasallik simptomlarining ifodalanish darajasi, remissiyaning turgʻunligi, infeksiyaning bartaraf etilganligi hamda boshqa tibbiy mezonlar inobatga olingan holda ishga yaroqlilik aniqlanadi va tibbiy xulosa chiqarishda tegishli cheklovlar qoʻllaniladi. Mazkur shaxslarga har 3 oyda qondagi kreatinin miqdori, siydik tahlili hamda zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Kasalliklarning remissiya davrida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, proteinuriya 2-3 g/l gacha yoki undan ortiq boʻlganda, buyrak yetishmovchiligining klinik belgilari mavjud boʻlganda yoxud qondagi kreatinin miqdori 150 — 200 mkmol/l.dan yuqori boʻlganda, nomzodlarga ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 156. Buyrakdan yakka tosh chiqqanida, jarrohlik yoʻli bilan tosh olinganda, konkrementlarni koʻchishi yoki boshqa sabablarga koʻra buyrak sanchigʻi paydo boʻlganda, davolanib, toʻliq sogʻaygandan soʻng, nomzodlarga navbatdan tashqari tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik va tekshiruvlar natijalarining meʼyordaligida, peshob va sutka davomida yigʻilgan peshob tahlillari va boshqa tekshiruv natijalari normada boʻlganda, peshob ekmasida mikroorganizmlarning yoʻqligida, konkrement turi maʼlum ekanligida, ogʻriq sindromi boʻlmaganda, buyraklar faoliyati yaxshi saqlanganligida tibbiy xulosa chiqariladi. Buyrakdagi tosh kasalligini retsidivida, cheklovlar qoʻllanib, nomzodlarga har 6 oyda urolog dispanser kuzatuvi doimiy muddatga belgilanadi. Buyrak va peshob chiqarish yoʻllarda mikrolitlar aniqlanishi peshob tosh kasalligi tashxisini qoʻyishga asos boʻlmaydi. Buyrak va peshob yoʻllarida morfologik va funksional oʻzgarishlar boʻlmasa, nomzodlar yaroqli deb topiladilar. Asoratlarsiz ekstrakorporal litotripsiya va teri orqali litotomiyada, mehnatga yaroqsizlik varaqasi yopilgandan keyin nomzodlarning yaroqliligi aniqlanadi. Klinik koʻrinishlari boʻlmagan, ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqolishiga olib kelmaydigan buyrak kosachasi divertikulida yoki buyrak parenximasi yoki kista ichida joylashgan toshlarda ishga (oʻqishga) yaroqlilik individual tartibda aniqlanadi. 157. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi teri-tanosil kasalliklari mavjud boʻlmagan taqdirda, ularga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Surunkali, qaytalanuvchi ekzema mavjud boʻlganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. Ekzemaning yengil shakllarida, terining zamburugʻli shikastlanishlari, parazitar kasalliklari, jumladan leyshmanioz va qoʻtir, piodermiyalar hamda boshqa teri-tanosil kasalliklarining oʻtkir davrida nomzodlar davolanishi shart. 158. Ixtioz va tangachali temiratkining joylashuvi chegaralangan yengil shakllarida, nomzodning umumiy ahvoli yaxshi boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Teri va teri osti biriktiruvchi toʻqima kasalliklari badanda keng tarqalgan, davolash natijalari salbiy boʻlgan yoki kasallik surunkali ogʻir shaklda kechgan hollarda, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Virusli gepatit va gemorragik bezgak oʻtkazilgandan keyin, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, organlar funksiyalari saqlangan, tekshiruvlar natijalari meʼyor doirasida boʻlgan, sogʻliq holati tiklangan hamda tegishli mutaxassis shifokor xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi. 159. OITS kasalligi tashxisi aniqlanganda, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar hamda yuqumli teri kasalliklari aniqlanganda yoki ulardan gumon qilinganda, nomzodlar teri-tanosil kasalliklari dispanserida tekshiruvdan oʻtishi va davolanishi shart. Tashxis tasdiqlangan, kasallik toʻliq davolanganda, tekshiruvlar natijalari norma doirasida boʻlgan taqdirda, dermatovenerolog xulosasi hamda prognozi asosida ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. 160. Funksional buzilishlar va ogʻriq sindromi bilan kechuvchi anatomik nuqsonlar hamda asoratlar bilan namoyon boʻladigan surunkali ginekologik kasalliklarda, yalligʻlanish jarayoni yil davomida uch martadan ortiq residiv qilganda, qin devori va bachadonning III darajali pastga tushishida, siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralari mavjud boʻlganda, orqa chiqaruv yoʻli sfinkteri funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi chot yirtilishlarida, bachadonning notoʻgʻri joylashuvi yoki yetilmaganligi holatlarida, shuningdek ikki shoxli bachadonda bachadondan qon ketishi va ogʻriq kabi funksional buzilishlar mavjud boʻlsa, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Surunkali ginekologik kasalliklarning oʻtkir davrida nomzodlar davolanishi shart. Davolash natijalari ijobiy boʻlib, sogʻayish holati tasdiqlanganda, ishga ruxsat etiladi hamda remissiyaning turgʻunligini aniqlash maqsadida ikki hayz sikli davomida ginekolog kuzatuvi belgilanadi. 161. Kichik chanoq sohasida ogʻriq sindromisiz kechuvchi chandiqli bitishmalar mavjud boʻlganda, shuningdek funksional buzilishlarsiz bachadon, tuxumdon va fallopiy naylarining tugʻma mavjud emasligi, qin atreziyasi hamda bepushtlik holatlarida, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Bachadon boʻyni va qin kasalliklarida (endotservitsit, eroziya, ektropion eroziyasi, trixomonad kolpiti va trixomoniazda) nomzodlar uch haftagacha muddatga davolanish uchun ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi. Funksional buzilishlarsiz qin devori va bachadonning I-II darajali pastga tushishida aviatsiya xodimlari ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi hamda ularga ginekologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralarida yaroqlilik masalasi faqat jarrohlik usulida davolash ijobiy natija bergan taqdirda koʻrib chiqiladi. Ayollar jinsiy organlarida oʻtkazilgan, asoratlarsiz kechgan va organlar funksiyalarining buzilishi bilan kechmagan jarrohlik operatsiyalaridan keyin, laparotomiyadan soʻng 2 oy oʻtgach, laparoskopik operatsiyalardan keyin 4 haftadan 6 haftagacha muddat oʻtgach, total gisterektomiyadan keyin esa 6 oy oʻtgach ishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi. Mazkur hollarda postovariektomik, klimakterik va predmenstrual sindromlarning, ruhiy-emotsional buzilishlar hamda vegetativ disfunksiyaning mavjudligi va ularning ifodalanish darajasi inobatga olingan holda tibbiy xulosa chiqariladi. Ayollar jinsiy organlarida 5 sm.dan katta kistasimon oʻsmalar mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlari jarrohlik usulida davolanish uchun uchish ishidan chetlatiladi. Davolash natijasi ijobiy boʻlgan taqdirda ginekolog va jarroh xulosasi asosida yaroqlilik aniqlanadi. 162. Simptomlarsiz, klinik koʻrinishlari va funksional buzilishlar boʻlmagan kichik hajmdagi bachadon miomasida, endometriozda, 5 sm.dan katta boʻlmagan endometriy va follikullyar kistalarda aviatsiya xodimlari HHB ishiga yaroqli deb hisoblanadi. Tuxumdonlar disfunksiyasida, aviatsiya xodimlari ishdan chetlatilmagan holda tekshiruvlardan oʻtishlari va davolanishlari mumkin, endokrinolog va ginekolog-endokrinolog maslahatlari va kasallik prognozini hisobga olib aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosa chiqariladi. Bachadondan disfunksional qon ketishida aviatsiya xodimlari davolanishi shart. Birlamchi algomenoreya va dismenoreyada klinik belgilarning ifodalanish darajasi, ularning davomiyligi, oʻz funksional majburiyatlarini yetarli darajada bajara olishi va boshqalarni hisobga olib, ginekolog maslahatiga koʻra, aviatsiya xodimlariga individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi. Ikkilamchi dismenoreyada, har tomonlama oʻtkazilgan tekshiruv natijalari, mutaxassis maslahati va kasallik prognozini hisobga olib aviatsiya xodimlarining yaroqliligi aniqlanadi. Hayz koʻrish davrida aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi. 163. Bachadon miomasi 12 haftadan ortiq hajmga yetganda, mioma shilliq ostida joylashganda, tugunning sentripetal oʻsishi yoki qin sohasida joylashuvi aniqlanganda, shuningdek bachadondan qon ketish, tugunda modda almashinuvining buzilishi, ikkilamchi anemiya, yondosh organlar funksiyalarining buzilishi, siydik ajralishining obstruksiyasi yoki oʻtkir siydik tutilishi xavfi mavjud boʻlgan hollarda, klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, aviatsiya xodimlari jarrohlik usulida operativ davolanishga yuboriladi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, organlar funksiyalari saqlanganda, tegishli tekshiruvlar natijalari qoniqarli boʻlgan taqdirda, ginekolog va jarroh xulosasi hamda prognozi asosida tibbiy xulosa chiqariladi. 164. Ichki endometriozda klinik belgilar mavjud boʻlganda hamda anemiya rivojlanganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Ogʻriqsiz, simptomlarsiz yoki kam ifodalangan simptomlar bilan kechuvchi tashqi genital endometriozda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik individual tartibda aniqlanadi. Tuxumdonlarning funksional kistalari retsidivga moyil shaklda kechganda, shuningdek follikulyar yoki lyutein kistalar bir yil davomida 2-martadan ortiq paydo boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bachadon boʻynining tugʻma eroziyasi, ektropioni yoki ektopiyasi ishdan yoki oʻqishdan chetlatish uchun asos boʻlmaydi. Bachadon boʻynining IA darajali intraepitelial raki aniqlanganda, organni saqlovchi operatsiyadan keyin, onkolog xulosasi va prognozi, shuningdek tekshiruv natijalarining ijobiyligi inobatga olingan holda, aviatsiya xodimlariga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 165. Xavf-xatarga mayl boʻlmagan asoratlarsiz normal homiladorlikda homiladorlikning 34 haftasigacha aviatsiya xodimlari HHB ishiga yaroqli hisoblanadi. Homiladorlik sababli ishdan chetlatish va tugʻruqdan soʻng ishga ruxsat berish, akusher-ginekolog xulosasiga koʻra jarroh tomonidan amalga oshiriladi. Asoratlari boʻlmagan tugʻruqdan keyingi davrda va toʻliq sogʻligi tiklangandan keyin tugʻruqdan 4 — 6 haftadan keyin ishga tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin. Sunʼiy abortda (homilani vakuum yordamida yoki dilatatsiya yoʻli bilan chiqarib tashlash) va kyuretajda, 2 haftadan soʻng, operatsiya asoratlari boʻlmaganda va umumiy sogʻligi meʼyordaligida, homiladorlik muddati bilan bogʻliq asoratlar (qon ketishi, kichik tos organlarini yalligʻlanishi, peritonit va septik holatlar) mavjudligini yoki paydo boʻlish xavfini hisobga olib, akusher-ginekolog xulosasi va prognozi asosida, jarroh tomonidan ishga (oʻqishga) ruxsat beriladi. Istalgan homiladorlikda vaqtidan ilgari bolani tushishida, nomzodning abortdan keyingi ruhiy holatini hisobga olib yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 166. Nomzodlarda guvohnoma va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan huquqlarni amalga oshirishga monelik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, anomaliyalar, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, koʻz va uning yordamchi apparati shikastlanishlari, shuningdek ularda oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlar hamda koʻrish funksiyasi buzilishlari mavjud boʻlmasligi kerak. Nomzodlarning koʻrish maydoni, koʻz ichki bosimi, binokulyar koʻrish funksiyasi va rang ajratish qobiliyati norma doirasida boʻlishi yoki kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlishi shart. Nomzodlar koʻzda har qanday jarrohlik usulida davolanishdan oldin, operatsiyadan keyingi ehtimoliy asoratlar, HHB ishiga yaroqsizlikka olib kelishi mumkin boʻlgan xavf omillari hamda HHB ishiga qayta tiklanish muddatlari toʻgʻrisida oftalmolog bilan maslahatdan oʻtishi lozim. 167. Koʻzning himoya funksiyasini yomonlashtiruvchi qovoqlar funksiyasi buzilishlari, qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib qolishi, koʻrish maydonining buzilishiga olib keluvchi ptoz, qovoqlar va koʻz muskullarining falaji (ektropion va entropion), qovoqlar funksiyasini buzuvchi katta hajmdagi tarqalgan oʻsmalar, koʻrish funksiyasining buzilishiga sabab boʻluvchi residivlovchi keratitlar, shox pardaning yaralari, degenerativ oʻzgarishlari, chandiqlari, yalligʻlanishlari va vaskulyarizatsiyasi, funksional buzilishlar bilan kechuvchi turli etiologiyali keratitlar, keratokonus, koʻzning rangdor pardasi yoki tomir pardasining kolobomasi, asoratlar bilan kechuvchi uveitlar, koʻzning doimiy yoshlanishiga sabab boʻluvchi koʻz yoshi nuqtalarining notoʻgʻri joylashuvi, koʻz yoshi yoʻllarining torayishi yoki obstruksiyasi, koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi, uning jarohatli shikastlanishlari, pigmentli retinopatiyalar bilan birga kechuvchi toʻr pardaning barcha turdagi tapetoretinal degeneratsiyasi, toʻr pardaning koʻchishi yoki retinoshizis, har qanday sababli sariq dogʻ sohasidagi buzilishlar, har qanday etiologiyali retrobulbar nevrit, patologik nistagm, koʻrish nervi atrofiyasi, koʻz qorachigʻining normativ reflekslari yoʻqolishi, koʻrish oʻtkirligi yoki koʻrish maydoniga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi hamda koʻrlikka olib keluvchi katarakta, bir tomonlama yoki ikki tomonlama afakiya, koʻz gavharining toʻliq yoki qisman siljishi, koʻz va uning yordamchi apparati hamda koʻz kosasining xavfli oʻsmalari, koʻz olmasi harakatini qiyinlashtiruvchi yoki koʻz kosasining burun yondosh boʻshliqlari yoxud bosh chanogʻi boʻshligʻi bilan anatomik bogʻliqligini buzuvchi koʻz kosasi sinishlari, koʻz ichidagi yot jismlar, tungi koʻrlik (niktalopiya) hamda nomzodning oʻz kasbiy vazifa va majburiyatlarini xavfsiz bajarishiga monelik qiluvchi koʻrish tizimi buzilishiga olib keluvchi boshqa har qanday jarohatlar va kasalliklar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Koʻz kasalliklari va jarohatlari davolanishining natijalari ijobiy boʻlganda, atroflicha hamda puxta oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy deb topilganda, koʻrish funksiyasi yetarli darajada saqlanganda, koʻrish maydoni buzilishlari aniqlanmaganda va koʻz yoshi apparati funksiyasi tiklangan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi. 168. Oddiy blefaritlar, koʻrish funksiyasi buzilishi bilan kechmaydigan tugʻma ptoz, nevrolog maslahati olinganidan keyin, kichik hajmdagi, simptomlarsiz va rivojlanishga moyil boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, qovoqlardagi klinik ahamiyatga ega boʻlmagan chandiqli oʻzgarishlar, kuchli ifodalanmagan konyunktivitlar, shuningdek retsidivlari kuzatilmaydigan va koʻrish organlari funksiyalarini buzmaydigan koʻz kasalliklarida yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Mazkur kasalliklar davolanib, davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi. 169. Qovoqlardagi oʻsmalar jarrohlik usulida davolangandan keyin asoratlar, metastazlar va oʻsmaning residivi aniqlanmaganda, shuningdek onkolog xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Uveitlar, uzoq davom etuvchi residivlovchi iridotsiklitlar, keratitlar, xorioretinitlar, nevritlar hamda koʻz olmasi jarohatlarida nomzodlar davolanishi shart. Toʻliq klinik sogʻayishdan keyin har tomonlama oʻtkazilgan maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, koʻrish tizimi funksiyalari yetarli darajada saqlangan taqdirda, mutaxassis xulosasi va prognozi inobatga olingan holda, HHB ishiga ruxsat berish toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 170. Markaziy seroz retinopatiyada hamda toʻr pardaning ajralishi yoki yorilishi holatlarida nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Kasallik davolangandan keyin koʻrish funksiyasi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmolog xulosasi va prognozi ijobiy deb topilgan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi. Toʻr pardaning ajralishi yoki periferik yorilishi lazer usulida ijobiy davolanganda, koʻrish funksiyasi va periferik koʻrish maydoni kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmolog xulosasi va prognozi asosli deb topilgan taqdirda, cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi. 171. Koʻrish funksiyasi yetarlicha saqlangan kuchayib bormaydigan boshlangʻich qarilik kataraktasida, koʻz gavhari xiralashishini chegaralanganligida, makulodistrofiyada, koʻrish nervining boshlangʻich kuchayib bormaydigan atrofiyasida, shishasimon tananing shikastlanishida nomzodlarga individual tartibda HHB ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Ularga oftalmologning dispanser kuzatuvi belgilanadi. 172. Monofokal intraokulyar linza implantatsiyasidan keyin davolanishdan 6 haftadan 8 haftagacha muddat oʻtgach, operatsiya asoratlari aniqlanmaganda, koʻrish funksiyasi tiklanganda, dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlanganda hamda har tomonlama oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, individual tartibda uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. Aviatsiya faoliyatida bir yoki ikki koʻzga faqat monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgan hollarda HHB ishiga yaroqlilik aniqlanishi mumkin (multifokal sunʼiy koʻz gavhari implantatsiyasi bundan mustasno). 173. Lazer qoʻllanilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin (toʻr pardaning lazer koagulyatsiyasida) 2 hafta oʻtgach, lazerli in situ keratomilezdan keyin esa 4 haftadan 6 haftagacha muddat oʻtgach, koʻrish funksiyasining saqlanganlik darajasi inobatga olingan holda yaroqlilik aniqlanadi. 174. Refraksiya jarrohlik usullari bilan davolangandan keyin operatsiyadan keyingi asoratlar aniqlanmaganda, koʻrish funksiyasi va koʻrish oʻtkirligi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, muguz parda xiralashuvi kuzatilmaganda, fotopsiya, oreol effekti, siljib yuruvchi tasvirlar va boshqa shunga oʻxshash shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, qorongʻilikka adaptatsiya qoniqarli boʻlgan hamda tekshiruvlar natijalari ijobiy deb topilgan taqdirda, oftalmolog-jarroh xulosasi va prognozi asosida individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarda refraksiya jarrohlik usullari qoʻllanilgan hollarda, faqat operatsiyadan oldingi refraksiya koʻrsatkichlari sfera boʻyicha +4,0 D dan va -3,0 D dan, silindr boʻyicha esa ±1,5 D dan oshmagan taqdirdagina oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 175. Refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilganda, qoʻllanilgan usulning xususiyati, koʻz funksiyalarining tiklanish darajasi, retsidiv ehtimoli, prognoz hamda boshqa tibbiy ahamiyatga ega omillar inobatga olingan holda, ishga qayta tiklanish muddati individual tartibda 3 oydan 6 oygacha etib belgilanadi. Mazkur shaxslarga oftalmologning har 6 oyda oʻtkaziladigan dispanser kuzatuvi belgilanadi va u doimiy muddatga amal qiladi. 176. Koʻz olmasining yalligʻlanuvchi-degenerativ kasalliklarida hamda koʻz tomirlari funksiyalarining buzilishlarida nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Koʻz gavhari kapsulasidagi mayda bir yoki ikki pigment dogʻlari, shishasimon tanadagi arteriya qoldiqlari, toʻr pardadagi mielin tolalari kabi tugʻma xususiyatlarda FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqli deb topiladi. 177. Har navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtishda nomzodlarda qorongʻilikka adaptatsiya tekshiriladi. Organik kasallik sababli qorongʻilikka adaptatsiyaning funksional pasayishi aniqlanganda, qayta tekshiruv oʻtkaziladi. Bunda koʻrsatkichlar qoʻllanilgan uskunaning yoʻriqnomasida belgilangan normativ talablarga mos boʻlishi kerak. Koʻrsatkichlar norma doirasida boʻlmaganda, asosiy kasallik aniqlanadi, davolanadi va davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda yaroqlilik aniqlanadi. Koʻz gavhari va koʻz rangdor pardasining kolobomalari, polikyoriya, tugʻma katarakta hamda koʻrish nervi diski kasalliklari mavjud boʻlganda, FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 178. Shikoyatlar hamda tekshiruv natijalari asosida glaukoma gumoni yuzaga kelganda, ixtisoslashtirilgan tibbiyot muassasasida nomzodning tashxisi va kasallik prognozi aniqlanadi. Impression tonometriyada Fridenvald jadvali boʻyicha koʻz ichki bosimining turgʻun koʻrsatkichi 24 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda yoxud ikkala koʻz ichki bosimi koʻrsatkichlari orasidagi farq 5 mm simob ustuniga teng boʻlganda, nomzodlarga gonioskopiya, fundoskopiya, koʻrish maydonini aniqlash va boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda davolash belgilanadi. Koʻrish nervi shikastlanmagan va koʻrish maydoni saqlangan koʻz ichki gipertenziyasida koʻz ichki bosimining yaxshi sifatli meʼyordan yuqori holatida, shuningdek koʻz ichki bosimi kompensatsiyalangan birlamchi ochiq burchakli glaukomada, koʻz ichki bosimi norma darajasiga keltirilgan paytdan boshlab aviatsiya xodimlari yaroqli deb topiladi hamda ularga doimiy mahalliy gipotenziv terapiya qoʻllaniladi. Mazkur tashxis birinchi marta aniqlanganda, tibbiy xulosa vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan chiqariladi. 179. Glaukoma tashxisi aniqlanganda, uning turi va klinik kechishidan kelib chiqib davolash belgilanadi. Glaukoma asosiy kasallikning ikkilamchi koʻrinishi boʻlsa, asosiy kasallik davolanadi. Dori vositalari yoki lazer usuli bilan davolash ijobiy natija berganda, klinik sogʻayish holati kuzatilganda, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni norma doirasida boʻlganda, parasentral skotoma koʻrinishidagi nerv tolalari tutami nuqsonlari aniqlanmaganda hamda koʻz funksiyalarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, aviatsiya xodimining yaroqliligi aniqlanadi. Glaukoma mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlarida koʻz ichki bosimining tonometriyasi, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni koʻrsatkichlari muntazam ravishda tekshiriladi, shuningdek koʻrish nervi diskining holati hamda qabul qilinayotgan dori vositalarining nojoʻya taʼsirlari baholab boriladi. Trabekulektomiya yoki drenaj tizimlari qoʻllanilgan antiglaukomatoz jarrohlik amaliyotidan keyin uch oy oʻtgach, lazer yoki boshqa usullar qoʻllanilgan hollarda esa koʻrish organi funksiyalari toʻliq tiklangan taqdirda, oftalmolog-jarrohning operatsiya va oʻtkazilgan tekshiruvlar haqidagi tibbiy maʼlumotlari, xulosasi hamda prognozi asosida aviatsiya xodimining yaroqliligi aniqlanadi. 180. Barcha nomzodlar oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishlari uchun ranglarni toʻgʻri ajrata olish qobiliyatiga ega boʻlishi shart. Rang ajratish buzilishlari mavjud boʻlganda, ularning turi, shakli va darajasiga koʻra qabul qilingan tasnif asosida tashxis qoʻyiladi. Rang ajratish qobiliyati Ishixara rangli testi, Rabkinning polixromatik jadvallari, FALANT-testi hamda anomaloskop yordamidagi kompyuter tekshiruvlari orqali aniqlanadi. Tibbiy tekshiruv natijalari qoʻllanilgan usul yoki uskunaning yoʻriqnomasida nazarda tutilgan tegishli normalarga muvofiq maxsus blankalarda baholanadi. Dori vositalarini qabul qilish yoki kasallik asoratlari oqibatida yuzaga kelgan orttirilgan rang koʻrish buzilishlarida, koʻrish funksiyasi saqlanganda, koʻrish organining shikastlanish darajasi, davolash va tekshiruv natijalari hamda kasallik prognozi inobatga olingan taqdirda, individual tartibda cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi. Bunda tashxisni aniqlashtirish uchun anomaloskop yoki FALANT-testi yordamida tekshiruv oʻtkazish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Nomzodlarda “C” va “B” turdagi deyteranomaliya, shuningdek “C” va “B” turdagi protanomaliya kabi rang ajratish zaifliklari mavjudligi ularga tibbiy xulosa berishni rad etish uchun asos boʻlmaydi. Nomzodlarda anomal trixromaziyaning “A” turi (protanomaliya, deyteranomaliya va tritanomaliya), shuningdek dixromaziya, protanopiya, deyteranopiya va tritanopiya, yoxud monoxromaziya kabi rang ajratish buzilishlari mavjud boʻlganda, ularga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 181. Nomzodlar oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishlari uchun ularda binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydoni buzilishlari, shuningdek diplopiya mavjud boʻlmasligi kerak. Koʻz olmasi muskullari muvozanatini hamda binokulyar koʻrishni baholashda foriya va tropiyani farqlash, koʻrish markazidan ogʻish darajasini, ortoforiya va boshqa holatlarni aniqlash maqsadida Meddoks tayoqchasi bilan tekshiruv, tegishli korreksiyalovchi koʻzoynak yoki kontakt linzalari yordamida koʻzni yopish testi, koʻzni navbatma-navbat yopish, koʻzni yopib-ochish sinamalari, sinoptofor hamda Uordning toʻrt nuqtali testi qoʻllaniladi. Zaruratga koʻra mutaxassis oftalmolog tomonidan fuziya amplitudasi aniqlanadi va ortoptik tekshiruvlar oʻtkaziladi. 182. Normada manfiy fuzion zaxiralar 5 gradusdan 8 gradusgacha, musbat fuzion zaxiralar esa 15 gradusdan 20 gradusgacha boʻlishi kerak. Ezoforiya 10 prizmatik dioptriydan (bundan buyon matnda D deb yuritiladi), ekzoforiya 5 Ddan, giperforiya yoki gipoforiya 2 Ddan, sikloforiya esa 1 Ddan yuqori boʻlgan normadan ogʻishlar aniqlanganda, nomzodlar tegishli mutaxassis oftalmolog tekshiruvidan oʻtkazilishi shart. 183. Nomzodlarda diplopiya aniqlanganda, ular uchish ishidan chetlatiladi hamda diplopiyaning sabablari, jumladan ortiqcha zoʻriqish, charchoq, stress, sedativ dori vositalarini qabul qilish, kasalliklar va boshqa holatlar aniqlanadi hamda tegishli chora-tadbirlar amalga oshiriladi. Monokulyar diplopiya aniqlanganda, uning kelib chiqish sababidan qatʼi nazar, barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Yuqoriga va chetga qaraganda nigohning eng chekka zonasida diplopiya yuzaga kelganda, cheklovlar qoʻllangan holda kasbiy yaroqlilik aniqlanadi. Koʻz mushaklari muvozanatini va binokulyar koʻrishni tekshirishda kam ifodalangan oʻzgarishlar aniqlangan hollarda, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi. Koʻz soqqasi falaji yoki turgʻun parezida, qovoq muskullarini falajida, paralitik va birgalikdagi gʻilaylikda, 10 gradusdan oshgan hamkor gʻilaylikda, koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari borligida, koʻz kosasini jarohatida koʻz muskullarini shikastlanishi sababli yuzaga kelgan turgʻun diplopiyada, fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiyada, geterotropiyada, noturgʻun (oʻzgaruvchanlik) fiksatsiya sindromida, binokulyar koʻrishni buzilishida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. 6 metr masofada — vertikal boʻyicha 2,0 prizmatik D (1 gradus), ezoforiyada 10 prizmatik D (5 gradus), ekzoforiyada 8,0 prizmatik D (4 gradus) va 33 sm. masofada — vertikal boʻyicha 1,0 prizmatik D (0 gradus), ezoforiyada 8 prizmatik D (4 gradus), ekzoforiyada 12 prizmatik D (6 gradus)dan yuqori koʻrsatkichlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Gʻilaylik jarrohlik usuli bilan davolanganda, operatsiyadan 3 oydan keyin, binokulyar koʻrish funksiyasini va koʻrish maydonining buzilishlari boʻlmaganda, diplopiya mavjud emasligida, oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiyligida oftalmolog-jarroh xulosasi va prognozi asosida kasbiga yaroqliligi aniqlanadi. Koʻzni chetga burishda nistagm bor boʻlganda, nevrolog va otorinolaringolog maslahati olinadi, binokulyar koʻrish buzilmaganda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. Nomzodlardagi gʻilaylikni (geteroforiya) aniqlash uchun, davriy tibbiy koʻriklarda sinoptofor yordamida koʻzlarning birgalikdagi harakatlarini tekshiruvlari oʻtkaziladi. Geteroforiyani turi, darajasi va fuzion zaxiralar aniqlanadi, fuzion zaxiralarni kamayishida davolash mashqlari oʻtkaziladi. 184. Koʻz soqqasi falaji yoki turgʻun parezida, qovoq muskullari falajida, paralitik yoki birgalikdagi gʻilaylikda, 10 gradusdan ortiq hamkor gʻilaylikda, koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari mavjud boʻlganda, koʻz kosasi jarohati oqibatida koʻz muskullarining shikastlanishi sababli yuzaga kelgan turgʻun diplopiyada, fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiyada, geterotropiyada, noturgʻun fiksatsiya sindromida hamda binokulyar koʻrish buzilishlarida nomzodlarga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Olti metr masofada vertikal boʻyicha 2,0 prizmatik Ddan, 1 gradusdan, ezoforiyada 10 prizmatik Ddan, yaʼni 5 gradusdan, ekzoforiyada 8,0 prizmatik Ddan, yaʼni 4 gradusdan, shuningdek 33 sm masofada vertikal boʻyicha 1,0 prizmatik Ddan, ezoforiyada 8 prizmatik Ddan va ekzoforiyada 12 prizmatik Ddan yuqori koʻrsatkichlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Gʻilaylik jarrohlik usulida davolanganda, operatsiyadan keyin uch oy oʻtgach, binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydoni buzilishlari aniqlanmagan, diplopiya mavjud boʻlmaganda hamda oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, oftalmolog-jarroh xulosasi va prognozi asosida kasbiy yaroqlilik aniqlanadi. Koʻzni chetga burishda nistagm aniqlanganda, nevrolog va otorinolaringolog maslahati olinadi. Binokulyar koʻrish buzilmagan hollarda, tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. Nomzodlardagi gʻilaylikni, shu jumladan geteroforiyani aniqlash maqsadida, davriy tibbiy koʻriklarda sinoptofor yordamida koʻzlarning birgalikdagi harakatlari tekshiriladi. Bunda geteroforiyaning turi va darajasi, shuningdek fuzion zaxiralar aniqlanadi. Fuzion zaxiralar pasayganda, davolovchi mashqlar belgilanadi. 185. Koʻrish oʻtkirligi yoritilish darajasi belgilangan talablarga javob beradigan xonada 5-6 metr masofadan turib, korreksiyasiz va korreksiya bilan tekshiriladi hamda haqiqiy koʻrish oʻtkirligi koʻrsatiladi. 3-klass nomzodlarida korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligiga nisbatan cheklovlar qoʻyilmaydi. Har bir koʻzda korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi 0,8 va undan yuqori boʻlgan hamda koʻrish maydoni norma doirasida saqlangan taqdirda, ularga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarda, abituriyentlarda, korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 0,1 dan kam boʻlmasligi kerak. Bunda korreksiyalovchi kontakt linzalari yoki koʻzoynaklar yordamida koʻrish oʻtkirligi 0,8 va undan yuqori darajaga yetkazilishi hamda koʻrish maydoni norma doirasida boʻlishi shart. Binokulyar koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz, shu jumladan qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham, 0,7 va undan yuqori boʻlganda, uzoq masofaga koʻrishni korreksiyalash uchun koʻzoynak yoki kontakt linzalari talab etilmaydi. Refraksiya xatolari tufayli korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi ikki koʻzda 0,7 dan past boʻlganda yoki astenopiya simptomlari paydo boʻlganda, refraksiya korreksiya qilinadi. 186. Nomzod 5 raqamli yoki unga ekvivalent jadvalni 30 — 50 sm masofadan, bu koʻrish oʻtkirligi 0,6 ga toʻgʻri keladi, shuningdek 14 raqamli, 8 raqamli yoki ularga ekvivalent jadvalni 100 sm masofadan, bu koʻrish oʻtkirligi 0,3 ga toʻgʻri kelishi hamda nomzodlar oʻqiy olishi kerak. Zaruratga koʻra koʻrish korreksiyasi qoʻllaniladi. Nomzodlarda har bir koʻzning korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 0,7 va undan yuqori boʻlganda, shuningdek bir koʻzda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 0,7 dan past boʻlsada, binokulyar koʻrish oʻtkirligi, shu jumladan qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham korreksiyasiz 1,0 ga yetganda, uzoq masofaga koʻrishni korreksiyalash talab etilmaydi. Nomzodlarda turgʻun binokulyar koʻrish mavjud boʻlishi shart. Nomzodlarda optimal koʻrish funksiyasini taʼminlaydigan, qulay, aviatsiya faoliyatiga mos hamda umumiy foydalanish uchun yaroqli zaxira koʻzoynak boʻlishi shart. Ular uzoq masofaga koʻrishni taʼminlovchi, monofokal, rangsiz va qulay kontakt linzalardan foydalanishi lozim. Refraksiya darajasi yetarli boʻlmagan nomzodlar sindirish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan kontakt linzalari yoki koʻzoynak linzalaridan foydalanishi kerak. Koʻrishni taʼminlash zarur boʻlgan hollarda faqat bitta koʻzoynakdan foydalaniladi. Koʻrish qobiliyati pasaygan va presbiopiya mavjud boʻlgan nomzodlar korreksiyalovchi bifokal koʻzoynaklar yoki kontakt linzalari bilan uchish ishlarini bajarishi hamda yonida zaxira koʻzoynak toʻplamini olib yurishi shart. Bunda VDL, VML, VNL va CCL cheklovlari qoʻllaniladi. Nomzodlarda koʻzoynaklar yoki linzalarning mavjudligi hamda ularning sifati har navbatdagi tibbiy koʻriklarda nazorat qilinadi. 187. Yaqin masofaga koʻrishni taʼminlovchi unifokal korreksiya, oʻqish uchun qoʻllaniladigan bir xil optik kuchga ega yaxlit linzali koʻzoynaklardan foydalanish katta masofaga koʻrish oʻtkirligini sezilarli darajada pasaytirishi sababli, ulardan foydalanishga ruxsat etilmaydi. Nomzodlarda bir koʻzda koʻrishning patologik pasayishi, shu jumladan markaziy koʻrishning pasayishi mavjud boʻlganda, binokulyar koʻrish saqlanganda, ikkinchi koʻzning uzoq masofaga koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 1,0 boʻlgan, yaqin va oʻrta masofadagi koʻrish oʻtkirligi yetarli darajada taʼminlanganda, asosiy kasallik oftalmologik tekshiruv natijalariga koʻra ijobiy baholanganda, refraksiya anomaliyasi mavjud shaxslarda esa ikkinchi koʻzning koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 0,6 dan past boʻlmaganda hamda ikkinchi koʻzda klinik ahamiyatga ega kasalliklar aniqlanmagan taqdirda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Miopiya 0,5 D darajasida, gipermetropiya 1,0 D darajasida, astigmatizm 0,5 D darajasida boʻlib, koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz 1,0 ni tashkil etgan hollarda, tibbiy hujjatlarda tashxis “sogʻlom” deb koʻrsatiladi va “refraksiya” qatorida tegishli qayd VNL cheklovi bilan yoziladi. Refraksiya koʻrsatkichlari +5,0 D dan yuqori boʻlmagan gipermetropiya, -6,0 D dan yuqori boʻlmagan miopiya, 2,0 D dan yuqori boʻlmagan astigmatizm hamda 2,0 D dan yuqori boʻlmagan anizometropiya doirasida boʻlib, optimal korreksiyaga erishilgan taqdirda, nomzodlarga tashxisda refraksiya turi va xatolik darajasi koʻrsatilgan holda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Anizometropiya 2,0 D dan 3,0 D gacha boʻlgan hollarda kontakt linzalar taqilishi shart. Refraksiyaning klinik tekshiruvi retinoskop, avtomatik refraktometr yoki sikloplegik dori vositalari yordamida oʻtkaziladi. FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarda, abituriyentlarda, refraksiya turi va darajasini aniqlash maqsadida sikloplegiya sharoitida, shu jumladan 1 foizli siklopentolat yoki 1 foizli atropin qoʻllanilgan holda tekshiruv oʻtkaziladi. 188. Presbiopiya darajasi hamda akkomodatsiya buzilishlari professional faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan ishlash masofasi, 60 — 80 sm, inobatga olingan holda sferik linza kuchi asosida aniqlanadi. Akkomodatsiya buzilishlari mavjud boʻlganda, shuningdek presbiopiya darajasi 3,5 D dan yuqori boʻlsa, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Presbiopiyasi mavjud boʻlganda va kontakt linzalardan foydalanuvchi nomzodlarga, zaruratga koʻra, linzalar ustidan oʻqish uchun moʻljallangan koʻzoynaklardan foydalanishga ruxsat etiladi. 189. Nomzodlarda guvohnomasiga muvofiq kasbiy vazifalar va majburiyatlarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi quloq, tomoq, burun, ogʻiz boʻshligʻi, tishlar hamda ular bilan bogʻliq aʼzolarning anomaliyalari, kasalliklari, obstruksiyalari, shikastlanishlari, jarohatlari, disfunksiyalari, jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlari va organlar funksiyalarining buzilishlari mavjud boʻlmasligi lozim. 190. Radioalmashuvni amalga oshirishga toʻsqinlik qiluvchi yaqqol ifodalangan nutq buzilishlari hamda duduqlanish mavjud boʻlganda, nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Aniq va tushunarli nutqqa ega boʻlgan, ayrim tovushlar talaffuzida nuqsonlari mavjud nomzodlar yaroqli deb topiladi. Yechib qoʻyiladigan tish protezlari mavjud boʻlganda, nutq funksiyasi protezlar yechilgan holda baholanadi. Koʻp sonli tishlarning yoʻqligi sababli chaynash funksiyasining kam ahamiyatli buzilishlari mavjud boʻlganda, komissiyalararo davrda protezlash tavsiya etiladi. Allergeni maʼlum boʻlgan va uni bartaraf etish oson boʻlgan pollinoz, rinokonyunktival sindrom kabi allergik holatlarda, allergolog xulosasi va prognozi asosida nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. LOR aʼzolari funksiyalarining klinik ahamiyatga ega buzilishlari, jumladan nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishlari bilan kechuvchi yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning tugʻma yoki orttirilgan turgʻun nuqsonlari, kasalliklari, jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlari, jarohatlari, koʻp sonli tishlarning yoʻqligi hamda yuqori nafas yoʻllarining distrofik oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 191. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki toʻliq buzuvchi burun toʻsigʻi qiyshayishida, yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining distrofik oʻzgarishlarida, nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga olib keluvchi burun chigʻanoqlari gipertrofiyasi, adenoidlar hamda boshqa shunga oʻxshash kasalliklarda, jarrohlik yoki boshqa davolash usullari qoʻllanilib, davolash natijalari ijobiy boʻlgan va organlar funksiyalari tiklangan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. 192. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki burun orqali nafas olishning toʻliq buzilishiga olib keluvchi burun toʻsigʻi qiyshayishi, shuningdek nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga sabab boʻluvchi kasalliklar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 193. Gaymor boʻshliqlari shilliq qavatining qalinlashishi aniqlanganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. 194. Burun boʻshligʻi va yondosh boʻshliqlarda oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklangan taqdirda, nomzodlarning yaroqliligi aniqlanadi. Shamollash belgilari, jumladan yoʻtal, burun bitishi, burun yoki tomoqdan yiringli ajralma kelishi mavjud boʻlganda, shuningdek nafas olish funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi burun patologiyalarida nomzodlar davolanishi shart. Jarrohlik usulida davolangan surunkali dekompensatsiyalangan tonzillitda, asoratlar mavjud boʻlmagan taqdirda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. Surunkali kompensatsiyalangan tonzillitda nomzodlarga davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi. 195. Yaxshi sifatli oʻsmalarda (fibroma, polip va gemangioma), jarrohlik yoki boshqa davolash usullari ijobiy natija berganda, nafas olish va soʻzlash funksiyalari tiklanganda, shikoyatlar, ogʻriq hamda bosh aylanishi kuzatilmagan va tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Rinoplastikadan keyin 2 hafta oʻtgach, burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklangan hollarda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi. Organlar funksiyalarining yaqqol buzilishlari bilan kechuvchi xavfli yoki xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Xavfli oʻsmalar munosabati bilan davolanishdan keyin toʻliq sogʻayish holati kuzatilganda, organlar funksiyalari tiklanganda, tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda onkolog xulosasi va prognozi ijobiy deb topilgan taqdirda, uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. 196. Quloq nogʻora pardasining oddiy punksiyasi va oddiy mastoidektomiyadan keyin bosh aylanishi kuzatilmagan hamda eshitish oʻtkirligi saqlangan taqdirda, nomzodlar HHB ishiga yaroqli deb topiladi. Radikal mastoidektomiyadan keyin monaural eshitish funksiyasining yoʻqolishi, infeksiya, bosh aylanishi hamda bosh chanogʻi ichida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlar inobatga olingan holda, toʻliq otologik tekshiruvdan soʻng nomzodning HHB ishiga yaroqliligi aniqlanadi. Oʻrta quloq uzangichasida oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyasidan keyin uch oy oʻtgach, tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan, yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi saqlangan va bosh aylanishi kuzatilmagan taqdirda, nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur nomzodga otorinolaringologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda oʻrta quloq ventilyatsiyasining buzilishiga olib keluvchi yuqori nafas yoʻllari infeksiyalarining profilaktikasi olib boriladi. 197. Mener kasalligida, konservativ yoki jarrohlik usullari bilan davolashga qiyin boʻysunuvchi vestibyulyar funksiyaning tugʻma yoki orttirilgan anomaliyalarida, surunkali vestibyulyar buzilishlarda hamda statokinetik taʼsirchanlikning yuqori darajasida nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 198. Poliplar, granulyatsiyalar, nogʻora boʻshligʻi devorlari kariyesi bilan kechuvchi surunkali yiringli epitimpanit va mezotimpanitlarda, shuningdek operatsion boʻshliq epidermizatsiyasi tugallanmagan (yiring, polip, granulyatsiya yoki xolesteatoma mavjudligi) boʻlgan jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlarda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Granulyatsiyalarsiz, poliplarsiz, nogʻora boʻshligʻi devorlari kariyesisiz kechuvchi, labirintda yalligʻlanish belgilari kuzatilmaydigan, surunkali xavfsiz bir tomonlama epitimpanit va mezotimpanitlarda, davolash natijalari hamda eshitish qobiliyati ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq dispetcherlikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Nogʻora pardaning harakatchanligi yaxshi boʻlganda, eshitish funksiyasining meʼyoriyligi audiogramma bilan tasdiqlanganda va barofunksiya saqlangan taqdirda, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlarning mavjudligi, quruq perforatsiya hamda nogʻora pardadagi kalsifikatlar mustaqil tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. Tashqi eshitish yoʻlining ekzostozlarida, quloq atrofi sohasidagi osteomalarda, shuningdek radikal operatsiyadan keyin quloq funksiyasi toʻliq tiklangan va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq, dispetcherlikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. 199. Nomzodlar oʻz guvohnomalari va malaka belgilarida nazarda tutilgan majburiyat hamda vazifalarni xavfsiz bajarishlari uchun eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlangan boʻlishi shart. Eshitish qobiliyati kamida 6 metr masofadan bas va diskant guruhlarga mansub soʻzlarni shivirlab aytish usuli (akumetriya) hamda kalibrlangan tiniq tonal audiometriya yordamida aniqlanadi. Eshitish funksiyasini baholashda, bas yoki diskant guruhdagi soʻzlarga mansubligidan qatʼi nazar, eshitish qobiliyatining eng noqulay koʻrsatkichlari asos qilib olinadi. 200. Nutq audiometriyasida nomzodning soʻzlarni toʻgʻri eshitishi va takrorlashi 95 — 100 foizni tashkil etganda, eshitish qobiliyati meʼyorida deb hisoblanadi. Mazkur koʻrsatkich 80 foizdan kam boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻladi. 201. Audiometriyada shovqinni qabul qilish intensivligi minus 20 dBdan plyus 100 dBgacha hamda 125 Gsdan 8000 Gsgacha boʻlgan diapazonda qayd etiladi. Nomzodlarda kalibrlangan (tiniq tonal) audiometriyada, har bir quloq alohida tekshirilganda, 500, 1000 yoki 2000 Gs chastotalardan kamida birida eshitish chegarasi 35 dBdan, 3000 Gs chastotada esa 50 dBdan oshmasligi kerak. Tinch xonada 2 metr masofada nomzod tekshiruv oʻtkazayotgan shifokorga teskari turgan holda oʻrtacha balandlikdagi soʻzlashuv nutqini ikkala quloq bilan eshita olmasa, unga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. 202. Eshitish qobiliyatini tiklash maqsadida oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan, jumladan timpanoplastika va stapedoplastikadan keyin operatsiya boʻshliqning toʻliq va turgʻun epidermizatsiyasi taʼminlanganda, eshitish funksiyasi tiklanganda hamda maxsus moslamani taqish qoniqarli boʻlganda, unda eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlanganda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq dispetcherlikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. 203. HHB dispetcherlarida eshitish qobiliyati yuqorida belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq ish joyidagi odatiy shovqin fonida, jumladan imitatsiya qilingan yoki qayta tiklangan shovqin sharoitida, eshitish qobiliyati norma doirasida boʻlgan taqdirda, ular HHB ishiga yaroqli deb topiladi. Shovqinli sharoitda oʻtkaziladigan tekshiruvlarda qoʻllaniladigan nutq materiallari aviatsiya faoliyatiga oid soʻzlashuvga mos va fonetik jihatdan muvofiqlashtirilgan boʻlishi lozim. Zaruratga koʻra bunday tekshiruvlar trenajyorda oʻtkaziladi. Konfidensial tibbiy maʼlumot1. Familiya2. Avvalgi familiyasi(lari)3. Milliy identifikatsiya raqami(agar mavjud boʻlsa):4. Ismi, otasining ismi5. Tugʻilgan kun, oy, yili6. Jinsi:Erkak Ayol 7. Ariza:birinchi marta uzaytirishga 8. Guvohnoma bergan davlat9. Soʻralayotgan tibbiy xulosa klassi:1- 2- 3- 10. Havodagi harakatni boshqarish dispetcherining operatorlik soati11. Tugʻilgan joyi va mamlakati12. Millati13. Kasbi (asosiysi)14. Yashash manzili:15. Ish joyi (asosiysi)16. Eng oxirgi tibbiy tekshiruvdan oʻtganPochta indeksi:sanasi:Mamlakat:joyi:Telefon raqami:uy:mobil:elektron pochta manzili:17. Egalik qilayotgan aviatsiya xodimi guvohnomasining (turi):18. Umumiy amaliyot shifokorining familiyasi ismi otasining ismi:19. Guvohnoma / tibbiy xulosada cheklovlar mavjudmi:Yoʻq  Ha Guvohnoma raqami:telefon raqami:“Ha” boʻlsa,Sababini koʻrsating (guvohnoma / tibbiy xulosadagi har qanday cheklov haqida maʼlumotni koʻrsating, masalan korreksiya linzalari yoki faqat koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida yoki qon bosimiga oid va boshqalar):Guvohnoma bergan davlat:20. Tibbiy xulosa berish rad etilgan toʻxtatib turilgan yoki bekor qilingan holatlar mavjudmi (vaqtinchalik boʻlsa ham)Yoʻq  Ha  “Ha” boʻlsa,Kuni, sababi:21. Umumiy uchish soati:22. Yillik uchish soati:23. Uchish (parvoz) turi, (masalan tijorat tashuvlari, oʻquv uchishlari, havaskor — uchuvchi):24. Havo kemasi turi:25. Uchish (parvoz) turi:Bir aʼzoli ekipaj koʻp aʼzoli ekipaj 26. Yil davomida aviahodisa yoki insidentlar boʻlganmi:Yoʻq  Ha “Ha” boʻlsa,Kuni:Joyi:Batafsil:27. Spirtli ichimliklar isteʼmol qilasizmi?Yoʻq  Ha “Ha” boʻlsa, bir hafta davomida isteʼmol qilishning oʻrtacha miqdorini grammlarda koʻrsating (pivo, vino yoki boshqalar):28. Tamaki mahsulotlari isteʼmol qilasizmi (“Ha” boʻlsa, turi va bir kundagi miqdorini koʻrsating)?Yoʻq  Ha 29. Shifokor tomonidan belgilangan dori-darmon vositalarini (jumladan, retseptsiz beriladigan va dorivor oʻtlar asosidagi preparatlar ham) qabul qilasizmi? Yoʻq  Ha “Ha” boʻlsa, dori-darmon nomi, miqdori, qachondan beri qabul qiladi va qabul qilish sababini koʻrsating:30. Kasallik tarixi va umumiy maʼlumotlar: (“Ha” yoki “Yoʻq” soʻzlari grafasida “×” belgisini qoʻyib savollarga javob bering. “Ha” boʻlganda batafsil izoh bering va Tibbiy-uchish komissiyasi aʼzosi bilan muhokama qiling).HaYoʻqHaYoʻqHaYoʻq31. Koʻrishning buzilishi, illyuziyalar / koʻz jarrohligi32. Tomoq, burun kasalligi, nutqning buzilishi33. Malyariya yoki boshqa tropik kasalliklar34. Koʻzoynak va / yoki kontakt linzalar taqish35. Bosh jarohati yoki miya chayqalishi36. Anemiya / oʻroqsimon-hujayrali anemiya / qonning boshqa kasalliklari37. Jinsiy yoʻl bilan oʻtuvchi kasalliklar38. Tez-tez yoki kuchli bosh ogʻriqlari39. Avvalgi koʻrikdan keyin oʻtgan vaqt ichida koʻzoynak va / yoki kontakt linzalar taqish retseptida oʻzgarishlar bormi?40. Allergik reaksiya, allergiya turlari, allergen41. Bosh aylanishi yoki turli sabablarga koʻra hushdan ketish42. Shifoxonada tekshirilgani yoki davolangani haqida maʼlumot43. Astma yoki oʻpka kasalliklari44. Diabet, gormonal buzilishlar45. Nevrologik buzilishlar, insult, epilepsiya, paralich, konvulsiya va boshqalar46. Yurak va qon-tomir kasalliklari47. Har qanday jarohatlar va kasalliklar48. Umumiy amaliyot shifokori qabulida boʻlganligi (ambulator tekshiruv va davolanish)49. Qon bosimi pasayishi yoki koʻtarilishi50. Har qanday psixologik / psixiatrik muammolar51. Qulogʻi ogʻirlik (karlik) yoki quloq kasalliklari52. Buyrakda tosh mavjudligi yoki peshobda qon borligi53. Alkogol / narkotik / giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar isteʼmol qilishi54. Aviatsiya xodimi guvohnomasini berish rad etilganmi, bekor qilinganmi55. Oʻz joniga qasd qilish56. Oshqozon, jigar yoki ichak faoliyatini buzilishi57. Harbiy xizmatga yaroqsizlik haqida tibbiy koʻrsatmalar mavjudmi?58. Odam immuniteti tanqisligi tahlilining natijasi59. Dori qabul qilishni talab qiluvchi chayqalishdan behuzurlik60. Faqat ayollar uchun:Ginekologik kasalliklar (hayz koʻrishni buzilishi ham kiradi)61. Siz homiladormisiz?Oilaviy anamnez:HaYoʻqHaYoʻqHaYoʻq62. Yurak qon-tomir kasalliklari63. Ruhiy holati buzilishlari64. Irsiy kasalliklar65. Qon bosimini oshishi, gipertoniya66. Diabet67. Glaukoma68. Xolesterin miqdorini oshishi69. Tuberkulyoz70. Qoʻshimcha maʼlumotlar:71. Epilepsiya72. Allergiya / astma / ekzemaIzoh. Agar yuqorida keltirilgan maʼlumotlar avval maʼlum qilingan boʻlsa va oʻzgarishsiz qolgan boʻlsa, koʻrsating.73. Tibbiy maʼlumotlarni taqdim etish uchun roziligi: arizada bayon etilgan barcha maʼlumotlar va javoblarning toʻliqligi hamda ishonchliligini tasdiqlayman. Maʼlumotlarni yashirish, notoʻgʻri yoki yolgʻon maʼlumot taqdim etish tibbiy xulosa chiqarishda xatoliklarga sabab boʻlishi mumkinligi menga maʼlum. Tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni yashirganlik yoki yolgʻon maʼlumot berganlik holatlarida tibbiy xulosa berilmasligi va Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq javobgarlik yuzaga kelishi haqida ogohlantirilganman.Shu bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy uchish komissiyasi aʼzolariga va ekspertlariga mening tibbiy koʻrikdan oʻtishimga tegishli boʻlgan barcha maʼlumotlarni taqdim etilishiga rozilik bildiraman.Nomzodning ariza toʻldirgan sanasi _____________ imzosi ____________Tibbiy uchish komissiyasi raisining F.I.O., imzosi _____________________Izoh:tibbiy maʼlumotlarning konfidensialligini saqlashga qatʼiy rioya qilinadi;nomzod turli laborator va boshqa tekshiruvlarni rad etish va Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligiga murojaat qilish huquqiga ega, biroq Tibbiy uchish komissiyasi tomonidan tibbiy xulosa berish vaqtincha toʻxtatib turiladi. 20___ y. “___” ____________________________________________ tibbiy uchish komissiyasi tomonidanTibbiy-uchish komissiyasining toʻliq nomiF.I.O. ______________________________________________________________________ koʻrikdan oʻtdi(toʻliq yoziladi)Tugʻilgan yili, oy,sana ___________________ fuqaro aviatsiyasi tashkiloti _______________________Lavozimi ______________ Havo kemasi turi ________________ umumiy uchgan vaqti _______________Yashash manzili ___________________________________________________________________________Qachondan beri fuqaro aviatsiyasida _________________________________________________________Qachon va qaysi fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarini tugatgan ______________________________Tibbiy uchish komissiyasining avvalgi tibbiy xulosasi va koʻrik sanasi __________________________Boʻyi ______________ Tana vazni _________________ Koʻkrak aylanasi ___________________________Shikoyatlar ______________________________________________________________________________Anamnez ________________________________________________________________________________(qanday sharoitda va qachon mazkur jarohat yoki kasallik orttirilganligi koʻrsatilsin)Oʻtkazgan kasalliklari _________________________________________________________________________________________________________________________________ davolashda (tekshiruvda) boʻlgan(davolash muassasasi va unda boʻlgan muddati koʻrsatilsin)Qoʻllanilgan davolash chora-tadbirlari ______________________________________________________Komissiya oraligʻi davrida sanatoriyda davolanganligi ________________________________________________________________________________________________________________________________(qayerda, qachon va davolanish natijalari koʻrsatilsin)Komissiya oraligi davrida mehnatga layoqatsizlik varaqasida boʻlgan ____________________________________________________________________________________________________________________(kasallik yoki jarohat tashxisi va kunlari soni koʻrsatilsin)Obyektiv tekshiruv maʼlumotlari (barcha aʼzolar va tizimlar boʻyicha) ___________________________________________________________________________________________________________________(aviatsiya xodimini koʻrikdan oʻtishida yaroqlilik darajasini oʻzgartirgan shifokor tomonidan toʻldiriladi)Tahliliy, uskunaviy, rentgenologik va boshqa tekshiruvlar natijalari __________________________________________________________________________________________________________________Asosiy va yondosh tashxis (asoslash lozim) _________________________________________________Tibbiy uchish komissiyaning xulosasi:“Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari asosida ______________________________________(Tibbiy-uchish komissiyasining xulosasi toʻliq koʻrsatilsin)Tibbiy-uchish komissiyasining davolash-profilaktika va boshqa tavsiyalari _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________M.Oʻ.Tibbiy-uchish komissiyasining raisi__________________________________(F.I.O. imzo)Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining manzili __________Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy ekspertlari xulosasi va tavsiyalari: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________M.Oʻ.Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy eksperti__________________________________________ “Oʻzaviatsiya” agentligiCAA of UzbekistanTIBBIY SERTIFIKATMEDICAL CERTIFICATE№ 0000000Klass / class □1 □2 □3Ismi va familiyasiFirst and Last nameTugʻilgan sanasi, oy, yil:Date of birth:Fuqaroligi:Nationality:Kasbi:Occupation:Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan talablarga javob beradiMeets the requirements of the legislation of the Republic of UzbekistanCheklovlar / Limitations:Berilgan sana / Date of issue:Amal qilish muddati / Expire date:Xulosa beruvchining ismi va familiyasi:Name of medical examiner:Imzo, muhr / signature, stamp orqa tomoniDavriy tekshiruvlarPeriodical checkKeyingi tekshiruv sanasiDate of next checkOraliq tibbiy nazoratintermediate medical check-upTashkilot shifokorining imzosiSignature of the organization's doctorSertifikat egasi faoliyatni amalga oshirish vaqtida ushbu sertifikatni aviatsiya xodimi guvohnomasi bilan birga olib yurishi shart.Holder must carry this certificate with license when carrying out activities.Sertifikat egasining imzosiSignature of holder: 1. Ekspluatatsiya cheklov kodlari: TXCh/TML — tibbiy xulosa amal qilish muddatining cheklanishi / restriction of the period of validity of the medical certificate; UMK/VDL — uzoqdan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash / correction for defective distant vision; UOʻYaK/VML — uzoq, oʻrta va yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash / correction for defective distant, intermediate and near vision; YaKK/VNL — yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash / correction for defective near vision; IUK/VXL — ish sharoitidan kelib chiqqan holda uzoqni koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash (faqat 3-klass tibbiy xulosasi uchun, havodagi harakatga xizmat koʻrsatuvchi dispetcherlar uchun) / correction for defective distant vision depending on the working environment (for 3 class only, ATCOs); KFKK/CCL — faqat kontakt linzalaridan foydalangan holda koʻrish qobiliyatini korreksiyalash / correction by means of contact lenses only; KU/VCL — faqat kunduzgi vaqtdagi parvozlar (kunduzgi parvozlar) uchun haqiqiy / valid by day only; IMU/OML — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida yoki malakali ikkinchi uchuvchi bilan haqiqiy / valid only as or with qualified co pilot; IUYa/OCL — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida haqiqiy / valid only as co pilot; YU/OPL — faqat yoʻlovchilarsiz uchish uchun haqiqiy / valid only with out passengers; YaIX/OSL — faqat xavfsiz uchuvchi bilan birgalikda va kabina ekipaji yagona boʻlmagan, ikki tomonlama boshqaruvga ega boʻlgan havo kemasi uchun haqiqiy / valid only with safety pilot and in aircraft with dual controls, not for solo cabin crew; KNK/OAL — koʻrsatilgan turdagi havo kemasi uchun yaroqli / restricted to demonstrated aircraft type; TQB/ANL — faqat tasdiqlangan qoʻlda boshqaruv uchun haqiqiy / valid only with approved hand controls; SIA/ODL — smenada ikkinchi aviadispetcher boʻlganda haqiqiy / valid only with second ATCOs. 2. Ekspluatatsiya cheklov kodlarining tavsiflari: TML — tibbiy xulosa amal qilish muddatining cheklanishi (tibbiy xulosaning amal qilish muddati xulosada koʻrsatilgan muddat bilan cheklanadi, mazkur muddat tibbiy koʻrikdan oʻtilgan kundan eʼtiboran hisoblanadi, ilgari berilgan tibbiy xulosaning amal qilish muddatidan qolgan qismi haqiqiy emas deb topiladi, tibbiy xulosa egasi belgilangan tartibda navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtishi hamda barcha tibbiy tavsiyalarga rioya qilishi shart); VDL — korreksiyalovchi linzalar taqish va zaxira juft koʻzoynakning mavjud boʻlishi; a) uzoqdan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash: guvohnoma egasi guvohnoma orqali berilgan huquq va majburiyatlarini amalga oshirishda tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va Tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) oftalmologi tomonidan foydalanish uchun ruxsat berilgan uzoqdan koʻrishni korreksiyalovchi koʻzoynaklar yoki kontakt linzalar taqadi; kontakt linzalaridan foydalanishga TUK oftalmologi tomonidan ruxsat beriladi; kontakt linzalaridan foydalanganda TUK oftalmologi tomonidan tavsiya etilgan zaxira juft koʻzoynak mavjud boʻlishi kerak; VML — multifokal koʻzoynak taqish va zaxira juft koʻzoynakning mavjud boʻlishi; b) uzoq, oʻrta va yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash: guvohnoma egasi guvohnoma orqali berilgan huquq va majburiyatlarini amalga oshirishda tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va TUK oftalmologi tomonidan foydalanish uchun ruxsat berilgan uzoqdan, oʻrta va yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalovchi koʻzoynaklar yoki kontakt linzalar taqadi; faqat yaqindan koʻrishni korreksiyalovchi kontakt linzalari va toʻliq gardishli koʻzoynaklardan foydalanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi; VNL — yonida koʻrish qobiliyatini korreksiyalovchi koʻzoynak va zaxira juft koʻzoynaklar mavjud boʻlishi; v) yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash: guvohnoma egasi guvohnoma orqali berilgan huquq va majburiyatlarini amalga oshirishda tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va TUK oftalmologi tomonidan foydalanish uchun ruxsat berilgan yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalovchi koʻzoynaklardan bevosita foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak; faqat yaqindan koʻrishni korreksiyalovchi kontakt linzalari va toʻliq gardishli koʻzoynaklardan foydalanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi; VXL — ish sharoiti bilan bogʻliq zaruriyatga koʻra uzoqni koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash (agar havodagi harakatga xizmat koʻrsatuvchi dispetcherning ish maydoni 100 sm gacha boʻlgan masofada boʻlsa, uzoq masofani koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalovchi linzalardan foydalanilmaydi, uzoq masofaga korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi belgilangan talablarga muvofiq boʻlmaganda, biroq oʻrta va yaqin masofaga korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi belgilangan talablarga javob beradigan talabgorlar, agar ularning ish faoliyati sohasi koʻrish maydoni doirasida oʻrta va yaqin masofada (100 sm gacha) joylashgan boʻlsa, korreksiyalovchi linzalarsiz ishlashi mumkin, mazkur cheklov faqat 3-klass tibbiy xulosaga ega boʻlgan havo harakatiga xizmat koʻrsatish dispetcherlariga nisbatan qoʻllaniladi); CCL — faqat kontakt linzalaridan foydalangan holda koʻrish qobiliyatini korreksiyalash (tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va TUK oftalmologi bilan kelishilgan koʻrish qobiliyati buzilishini barcha masofalar uchun korreksiyalash, bunda TUK oftalmologi tomonidan tayinlangan zaxira juft koʻzoynaklari mavjud boʻladi, cheklov faqat kabina ekipajining tibbiy xulosalari uchun qoʻllaniladi); VCL — faqat kunduzgi vaqtdagi parvozlar uchun haqiqiy (cheklov turli darajadagi ranglarni idrok etish qobiliyati buzilgan xususiy uchuvchilarga, ularning guvohnomasi orqali berilgan huquq va majburiyatlarni faqat kunduzgi vaqtda amalga oshirishga ruxsat beradi); OML — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida yoki malakali ikkinchi uchuvchi bilan haqiqiy (bir ekipajli havo kemalarini boshqaruvchi uchuvchilar uchun belgilangan talablarga javob bermaydigan, biroq koʻp ekipajli havo kemalarini boshqaruvchi uchuvchilar uchun belgilangan talablarga javob beradigan uchish ekipaji aʼzolariga nisbatan qoʻllaniladi); OCL — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida haqiqiy. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagiFuqaro aviatsiyasi agentligiFuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotiga oʻqishga kiruvchi nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtkazishVARAQASIFotosurat 3×41. Familiyasi, ismi, otasining ismi (toʻliq) __________________________________________________2. Tugʻilgan sanasi ___________________________3. Millati __________________________________4. Maʼlumoti _______________________________5. Asosiy kasbi ______________________________6. Yashash joyi (shahar, tuman, viloyat) _________________________________________________________________________________________________________________________________________________7. Jismoniy va jarrohlik tekshiruvlar natijalari:8. Shikoyatlari: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________9. Anamnez (oʻtkazgan kasalliklari, jarohatlar va operatsiyalar): ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________10. Tana vazni ________________11. Boʻyi ____________________12. Boʻyi oʻtirgan holda ________13. Qoʻl uzunligi _____________________________14. Oyoq uzunligi _____________________________15. Koʻkrak qafasini aylanasi tinch holda _______ nafas olganda _______ nafas chiqarganda _________16. Stenli kuchi ________________ 17. Dinamometriya chap qoʻl _____________ oʻng qoʻl ______________18. Spirometriya __________________________________________________________________________19. Limfa tugunlari _______________________________________________________________________20. Qalqonsimon bez _______________________________________________________________________21. Teri qoplamlari _______________________________________________________________________22. Ovqatlanishi: _________________________________________________________________________23. Mushak tizimining rivojlanganligi _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________24. Suyaklar, mushak tizimi nuqsonlari, churra, venalar varikoz kengayishi mavjudligi va boshqalar__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________25. Tanosil aʼzolari ______________________________________________________________________26. Anus va yoʻgʻon ichak _____________________________________________________________________27. Tashxis: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________28. Sana: __________________ jarroh xulosasi, F.I.O., imzo: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________29. Ichki aʼzolar tekshiruvi natijalari:30. Shikoyatlari: ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________31. Yurak chegaralari: ______________________________________________________________________yurak tonlari: _________________________________ puls xususiyati _____________________________32. Periferik tomirlar: ___________________________________________________________________33. Funksional sinovlar: ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________34. Arterial qon bosimi: ___________________________________________________________________35. Endokrin tizimi: _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________36. Oʻpka perkussiya va auskultatsiyasi tekshiruvlari: ____________________________________________________________________________________________________________________________________37. Oshqozon-ichak tizimi: ishtahasi: ____________ til: _____________ ich kelishi: ________________qorin auskultatsiyasi va palpatsiyasi: _______________________________________________________38. Jigar: _______________________________________________________________________________39. Qorataloq: ____________________________________________________________________________40. Buyraklar: _________________________________ siydik chiqarish: ___________________________41. Qon tekshiruvi ________ sanasi ________ meʼyorda; oʻzgarishlar mavjud boʻlsa koʻrsating _________42. Siydik tekshiruvi ________ sanasi _______ meʼyorda; oʻzgarishlar mavjud boʻlsa koʻrsating _______43. Koʻkrak qafasini rentgeni (flyurografiyasi): ______________________________________________44. Elektrokardiogramma va qoʻshimcha laborator tekshiruvlar natijalari: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________45. Tashxis: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________46. Sana: ___________ terapevt xulosasi, F.I.O., imzo: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________47. Asab tizimi tekshiruvi natijalari:Shikoyatlari: bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, hushdan ketish, tutqanoq, koʻp terlash, serzardalik, uyqu buzilishlari va hokazo (mavjud boʻlsa tagiga chizing va tavsiflang) ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________48. Irsiy kasalliklar _____________________________________________________________________49. Anamnez: a) bolalikdagi nevrotik (nevroz) alomatlar, tutqanoqlar: ____________________________________________________________________________________________________________________b) jarohatlar va ruhiy jarohatlar: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________v) oʻtkazgan yuqumli kasalliklari sanalari bilan: ______________________________________________________________________________________________________________________________________g) oʻtkazgan asab kasalliklari sanalari bilan: _________________________________________________________________________________________________________________________________________50. Vazomotor buzilishlar: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________51. Dermografizm (qizil, oq, oʻzgaruvchan, shish bilan, urtikar) turgʻun: ____________________________________________________________________________________________________________________52. Ashner simptomi _______________________ 53. Pilomotor refleksi _________________________54. Terlash _____________ 55. Qovoq titrashi ______________ 56. Barmoqlar titrashi ______________57. Oyoq-qoʻllar: quruq, nam, sianotik (tagiga chizing, tavsiflang) _________________________________________________________________________________________________________________________58. Psixolog xulosasi: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________59. Markaziy va periferik nerv tizimi: koʻz qorachigʻi __________________________________________60. Chanoq nervlari: _______________________________________________________________________________________________________________ 61. Xvostek simptomi _____________________________62. Harakatlantiruvchi soha: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________63. Mushak qoʻzgʻaluvchanligi: _______________________________________________________________64. Reflektor sohalari: qoʻllar: oʻng: ________________________ chap: ____________________________tizza: oʻng: _____________ chap: _____________ axilles toʻpigʻi: oʻng: _____________ chap: ____________patologik: __________________________________65. Romberg: ________________________________66. Koordinatsiya: ___________________________67. Teri reflekslari: ________________________68. Periferik nervlar: ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________69. Sezgi sohasi: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________70. Psixologik tekshiruvlar: Ruhiy holati: a) emotsional soha __________________________________________________________________________________________________________________________b) feʼl-atvori: ___________________________________________________________________________v) psixofiziologik chidamlilik (tez charchash) _________________________________________________71. Maxsus tekshiruvlar: kasbiy psixologik tanlov: ballar yigʻindisi ___________________________72. Kasbiy psixologik fazilatlari (KPF), asab psixikasini turgʻunligi (APT), asab psixikasini oʻzgaruvchanligi (APO') aniqlandi; aniqlanmadi (tagiga chiziladi); KPF yetuklik darajasini baholash, mazkur mutaxassislikka oʻqitishning muvaffaqiyatliligini prognozi _____________________________________________________________________________________________________________________I guruh KPF — yuqori, prognoz ijobiy □II guruh KPF — oʻrtacha, prognoz noaniq □III guruh KPF — past, prognoz salbiy □73. Psixolog xulosasi: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________(mutaxassislikka)tavsiya etiladi; tavsiya etilmaydi, __________________________________________________________sana ____________ Psixolog F.I.O., imzo: __________________________74. Sana: __________ nevrolog xulosasi, F.I.O., imzo: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________75. Lor-aʼzolari tekshiruvlari natijalari: shikoyatlari va lor-aʼzolarini holati, nutqi, Yevstaxiev naychasini oʻtkazish qobiliyati: _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________76. Burun yoʻli: chap tomon: __________________________ oʻng tomon: _____________________________hid bilish (I, II, III, IV darajalar): chap tomon: ________________________________________________oʻng tomon: ____________________________________________________77. Akusticheskaya impedansometriya (timpanometriya): “A”, “S”, “B, “D”, “E” turlari ________________________________________________________________________________________________________78. Barofunksiya (darajalarda):BF 1, 2, 3, 4 dar.1 daraja — oddiy yutinishda YEN oʻtkazish qobiliyatiBF 1, 2, 3, 4 dar.2 daraja — Toynbi sinovida YEN oʻtkazish qobiliyati3 daraja — Valsalva sinovida YEN oʻtkazish qobiliyati4 daraja — Valsalva sinovida YEN oʻtkazish qobiliyatiyoʻqligi79. Eshitish oʻtkirligi:m. __________________ m.diskant guruhidagi soʻzlarga eshit. oʻtkir.m. __________________ m.m. __________________ m.bas guruhidagi soʻzlarga eshit. oʻtkir.m. __________________ m.m. __________________ m.soʻzlashuv nutqidagi eshit. oʻtkir.m. __________________ m.80. Vestibyulyar faoliyatning tekshiruvlari:______________________ Aylanishga qarshi illyuziyani his qilish davomiyligi ___________________________________________ Nistagmga qarshi davomiylik ___________________________Oʻngga aylantirishdan soʻngChapga aylantirishdan soʻng0, I, II, III darajalar0, I, II, III darajalarVegetativ reaksiya:a) yurak urishining tezlashuvia) yurak urishining tezlashuvirangining oqarishirangining oqarishiter chiqishiter chiqishib) koʻngil aynishib) koʻngil aynishiqayt qilishqayt qilish81. Ovoz xususiyati ________________________________________________________________________82. Qoʻshimcha tekshiruvlar (burun yondosh boʻshliqlari rentgenografiyasi va boshqalar): ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________83. Tashxis: ______________________________________________________________________________84. Sana: __________ otorinolaringolog xulosasi, F.I.O., imzo: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________85. Koʻrish aʼzolari tekshiruvlari natijalari: shikoyatlari va koʻrish aʼzolarining holati: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________86. Rang ajratish (Rabkin jadvali, XFAT (IKAO) standartlari asosidagi polixromatik jadvallar, anomaloskop tekshiruvi): ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________87. Koʻrish oʻtkirligi: korreksiyasiz: chap koʻz: ___________________ oʻng koʻz: ______________________88. Koʻrish oʻtkirligi: korreksiya bilan: chap koʻz: ___________________ oʻng koʻz: ____________________89. Refraksiya (skiaskopiya): chap koʻz: ____________________ oʻng koʻz: ____________________________90. Tungi koʻrish: _________________________________________________________________________91. Koʻz qorachiqlari: chap koʻz: ________ oʻng koʻz: ________ Qovoqlar: chap: _________ oʻng: _________Koʻz qorachiqlarining reflektor reaksiyasi ___________________________________________________Konyuktiva: ______________________________________________________________________________Muguz parda: chap koʻz: ________ oʻng koʻz: _______ Koʻz yosh apparati: chap koʻz: _______ oʻng koʻz: ________92. Aniq gʻilaylik (geterotropiya): hamkor: ____________________ paralitik: ____________________Meddoks shkalasi boʻyicha: yaqindan: gorizontal ____________________ vertikal: ___________________uzoqdan: gorizontal ___________________ vertikal: _____________________Yoʻnaltirish harakati: yaqindan: gorizontal _____________________ vertikal: _____________________uzoqdan: gorizontal __________________ vertikal: ______________________Koʻz olmasining harakatchanligi: chap koʻz: ____________________ oʻng koʻz: ________________________Birgalikda harakatda konvergensiya yaqin nuqtasi ____________ birlashgan (assotsiyalangan) ________93. Yaqqol koʻrishning turgʻunligi: __________________________ yetakchi koʻz: ______________________94. Koʻrish maydoni: perimetriya, obyekt-5mm: chap koʻz: ______________ oʻng koʻz: __________________95. Koʻz tubi: chap koʻz: _____________________________ oʻng koʻz: ______________________________96. Binokulyar koʻrish: _____________________________________________________________________97. Stereoskopik koʻrish (fazoni idrok qilish) ________________________________________________98. Qoʻshimcha tekshiruvlar: ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________99. Tashxis: _______________________________________________________________________________100. Sana: _______________ oftalmolog xulosasi, F.I.O., imzo: ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________101. Tishlar va ogʻiz boʻshligʻining tekshiruv natijalari: shikoyatlari va anamnez: _______________________________________________________________________________________________________Tishlam (tish qisishi): __________________________ Milklar: _________________________________Ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavati ___________________________________________________________102. Tishlar ______________________________________________________________________________103. Tashxis: _____________________________________________________________________________Sana: ____________ stomatolog F.I.O., imzo: _________________________________________________104. Teri-tanosil tekshiruv natijalari: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________105. Tashxis: _____________________________________________________________________________Sana: _____________ dermatovenerolog F.I.O., imzo: __________________________________________106. Tashxis (asosiysidan boshlab): __________________________________________________________________________________________________________________________________________________“Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari”ga asosan _________________________________________________________________ fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga yaroqli (yaroqsiz). (mutaxassislik koʻrsatilsin)Sana: ______________ Tibbiy-uchish komissiyasi raisi, F.I.O., imzo: ____________________________M.Oʻ. Nevrologik tekshiruv natijalari:1. Shikoyatlar (bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, asabiylashish, terlash, hushidan ketish, talvasalar, tirishish, uyqu buzilishi va boshqalar — tagini chizish, tavsiflash), sanasi va koʻrikdan oʻtuvchining imzosi___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________2. Irsiy kasalliklari _____________________________________________________________________3. Nevrologik anamnez (bolalikdagi nevrotik hodisalar, konvulsiyalar travmalar va psixotravmalar) nerv tizimining oʻtmishdagi kasalliklari _____________________________________________________________________________________________________________________________________________4. Vazomotor buzilishlar ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________5. Dermografizm (qizil, oq, oʻzgaruvchan, shish), turgʻun ___________________________________________________________________________________________________________________________________6. Ashner simptomi __________________________7. Terlash ___________________________________8. Pilomotor refleks _____________________________________________________________________9. Qovoqlar titrashi _________________________Barmoqlar titrashi __________________________10. Oyoq-qoʻllarning quruqligi, namligi, koʻkarganligi __________________________________________11. Koʻz qorachigʻi __________________________________________________________________________12. Bosh miya nervlari ______________________________________________________________________13. Xvostek simptomi ______________________________________________________________________14. Harakatlanish aʼzolari __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________15. Mushaklar qoʻzgʻaluvchanligi ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________16. Reflektor sohalar: qoʻllar — chap _________________________ oʻng ___________________________Tizzalar refleksi: — chap ______________________________ oʻng _______________________________Axill refleksi — chap _______________________________ oʻng _________________________________Patologik reflekslar _____________________________________________________________________17. Romberg pozasi — oddiy ________________________ murakkablashgani _______________________18. Koordinatssiya ____________________________19. Teri reflekslari _________________________20. Periferik nervlar ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________21. Sezgi sohasi __________________________________________________________________________22. Tekshiruv natijalarini tahlil qilish ____________________________________________________________________________________________________________________________________________23. Boshqa tekshiruvlar _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________24. Psixologik tekshiruvlar ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________25. Tashxis ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________26. Nevrolog shifokor tavsiyalari ___________________________________________________________27. Nevrolog shifokorning bayonoti:Men ushbu ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan nevrologik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman.28. Joy va sana: __________________________________________________________________________Nevrologning F.I.O. ________________________________________________________________________________________________________________imzosi _____________________________________manzili: _________________________________________________________________________________telefon/faks: __________________________________________________________________shaxsiy muhri: Jarrohlik va jismoniy tekshiruv natijalari:1. Shikoyatlar, sanasi va koʻrikdan oʻtuvchining imzosi ___________________________________________________________________________________________________________________________________2. Tana vazni _________________3. Boʻyi _____________________4. Oyoq uzunligi _______________5. Koʻkrak qafasi aylanasi: tinch holda _________, nafas olish _________, nafas chiqarish ___________6. Teri va teri osti yogʻ qatlami _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________7. Mushaklar tizimini rivojlanishi _________________________________________________________________________________________________________________________________________________8. Suyak tizimi nuqsonlari, muskullar, tomirlarning varikoz kengayishi, churralar mavjudligi, qomati, yurish-turish va boshqalar. ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________9. Tashqi jinsiy aʼzolar holati _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________10. Limfa tugunlari ______________________________________________________________________11. Qalqonsimon bez ______________________________________________________________________12. Qorin boʻshligʻi aʼzolari ________________________________________________________________13. Tekshiruv natijalarini tahlil qilish (rentgenografiya, spirometriya va boshqalar) ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________14. Tashxis: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________15. Tavsiyalar: _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________16. Jarroh shifokorning bayonoti:Men ushbu ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan jarrohlik koʻrigidan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman.17. Joy va sana: __________________________________________________________________________Jarrohning F.I.O.___________________________________________________________________________________________________________________imzosi _____________________________________manzili: _________________________________________________________________________________telefon: ____________________________________________________________________________shaxsiy muhri: 1. Ariza topshirilgan davlat: OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI2. Murojaat qilingan tibbiy xulosa klassi: 1; 2; 3.3. Familiyasi, ismi, otasining ismi: ________________________________________________________4. Birlamchi ariza □ Uzaytirish uchun □ Qaytadan tiklash □ Tibbiy koʻrik5. Tugʻilgan sana: __________________________________________________________________________6. Jinsi: Erkak □ Ayol □7. Roʻyxatdan oʻtish raqami: _________________________________________________________________8. Tugʻilgan joyi va mamlakati: _____________________________________________________________9. Fuqaroligi ____________________________________________________________________________10. Soʻralgan guvohnoma turi ________________________________________________________________11. Tibbiy maʼlumotlarning berilishiga rozilik: Men ushbu hisobotda mavjud boʻlgan barcha maʼlumotlar, shuningdek har qanday yoki barcha ilova qilingan hujjatlar vakolatli organning tibbiy eksperti, aviatsiya inspektoriga taqdim etilishini tasdiqlayman. Ushbu hujjatlar va elektron shaklda saqlanadigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun foydalaniladigan maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining aviatsiya inspektori va tibbiy ekspertining egalik mulki boʻlib qoladi, men shuningdek ularga mening shaxsiy maʼlumotlarimni, shu jumladan sogʻligʻimga tegishli maʼlumotlarni jamlashga va tahlil qilishga rozilik beraman. Sana ______________________________________Arizachining imzosi: _________________________Oftalmolog shifokorning imzosi _______________________12. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan tekshiruv.13. Oftalmologik anamnez: ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________14. Klinik tekshiruv: koʻrish oʻtkirligi har bir koʻz uchun belgilang: normal; buzilishlar: ____________________________________________________________________________________________________15. Uzoq masofadan koʻrish 5m/6m koʻzoynak kontaktli linzalar oʻng koʻz korreksiya bilan. Chap koʻz korreksiya bilan. Ikkala koʻz korr. bilan. ______________________________________________________________________________________________________________________________________________16. Koʻzlarning tashqi tekshiruvi ____________________________________________________________17. Koʻzining tashqi koʻrinishi (yoriqli lampa (chiroq) bilan) _____________________________________18. Koʻz olmasining holati __________________________________________________________________19. Oʻrta masofada koʻrish — 1 m Oʻng koʻz korreksiya bilan. Chap koʻz korreksiya bilan. Ikkala koʻz korreksiya bilan __________________________________________________________________________20. Koʻrish maydonlari _____________________________________________________________________21. Koʻz qorachigʻi reflekslari _______________________________________________________________22. Koʻz tubi ______________________________________________________________________________23. Konvergensiya sm _______________________________________________________________________24. Akkomodatsiya D _______________________________________________________________________25. Koʻz mushaklarining muvozanati (prizmatik D): Uzoq masofa 5 — 6 m Orto Ichki Tashqi Giper Siklo Tropiya Ha Yoʻq; 30 — 50 sm masofada Orto Ichki Tashqi Giper Siklo Foriya Ha Yoʻq.26. Qisqa masofani koʻrish 30 — 50 sm Oʻng koʻz korr. bilan. Chap koʻz korr bilan. Ikkala koʻz korr. bilan. ___________________________________________________________________________________27. Fuzion zaxirasi sinovdan oʻtkazilmagan oʻng koʻz ___________________ chap koʻz _________________28. Refraksiya: Sferalar Silind Oʻqi Yaqin chap koʻz ___________________ oʻng koʻz __________________Haqiqiy refraksiya ________________________________________________________________________29. Rangni koʻrish Rabkinning psevdoizoxromatik jadvali Jadvallar soni: _______________________Xatolar soni __________________ Rang koʻrish qobiliyatining kuchayishi Rang XAVFLI Ha Yoʻq Turi: ________________________________________________________________Rang XAVFSIZ Ha Yoʻq Turi: _______________________________________________________________30. Koʻzoynak _______________________________31. Kontakt linzalar _________________________32. Koʻz ichki bosimi (mm.rt.st.) Uslub ________________ oʻng koʻz ___________ chap koʻz ____________33. Oftalmolog izohlari va maslahatlari: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________34. Oftalmolog shifokorning bayonoti:Men ushbu oftalmologik ekspertiza hisobotida ismi-sharifi koʻrsatilgan arizachini shaxsan oftalmologik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman.35. Joy va sana: ___________________________________________________________________________Oftalmologning F.I.O. _______________________________________________________________________________________________________________imzosi _____________________________________manzili: _________________________________________________________________________________telefon: _____________________________________________________________________shaxsiy muhri: 1. Ariza topshirilgan davlat: OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI2. Murojaat qilingan tibbiy xulosa klassi: 1; 2; 3.3. Familiyasi, ismi, otasining ismi: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________4. Birlamchi ariza □ Uzaytirish uchun □ Qaytadan tiklash □ Tibbiy koʻrik5. Tugʻilgan sana, oy, yil: ___________________________________________________________________6. Jinsi: Erkak □ Ayol □7. Roʻyxatdan oʻtish raqami: __________________________________________________________________8. Tugʻilgan joyi va mamlakati: _____________________________________________________________9. Fuqaroligi ____________________________________________________________________________10. Soʻralgan guvohnoma turi ________________________________________________________________11. Tibbiy maʼlumotlarning berilishiga rozilik: Men ushbu hisobotda mavjud boʻlgan barcha maʼlumotlar, shuningdek har qanday yoki barcha ilova qilingan hujjatlar Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy eksperti, aviatsiya inspektoriga taqdim etilishini tasdiqlayman. Ushbu hujjatlar va elektron shaklda saqlanadigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun foydalaniladigan maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining aviatsiya inspektorini va tibbiy ekspertining egalik mulki boʻlib qoladi, men shuningdek ularga mening shaxsiy maʼlumotlarimni, shu jumladan sogʻligʻimga tegishli maʼlumotlarni jamlashga va tahlil qilishga rozilik beraman.Sana ______________________________________Arizachining imzosi: _________________________Otorinolaringolog shifokorning imzosi _______________________12. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan tekshiruv.13. Otorinolaringologik anamnez: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________14. Klinik tekshiruv, har bir aʼzo tekshiriladi:T/rTana aʼzolariNormalBuzilishlar15.Bosh, yuz, boʻyin, bosh terisi16.Ogʻiz boʻshligʻi, tishlar17.Tomoq (halqum)18.Burun yoʻllari va burunhalqum qismi (shu jumladan oldingi rinoskopiya)19.Vestibyulyar tizim, shu jumladan Romberg testi20.Nutq21.Sinuslar22.Tashqi eshitish yoʻllari, quloq pardasi23.Pnevmatik otoskopiya24.Impedanstimpanometriya, Valsalva sinovi (faqat birlamchi tekshiruvda)25.Qoʻshimcha testlar (tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida)Qoʻllanilmadi26.Nutq audiometriyasi27.Orqa rinoskopiya28.Spontan va kalorik sinovlar29.Differensial kalorik sinovi yoki aylanish vestibyulyar sinovi30.Bilvosita yoki fibrooptik laringoskopiya31.Tonal audiometriya va audiogramma,A4 shaklidagi audiometr qurilmasida oʻtkazilgan tekshiruv hisoboti biriktirilgan32. Otorinolaringolog shifokorning izohlari va tavsiyalari: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________33. Otorinolaringolog shifokorning bayonoti:Men ushbu otorinolaringologik ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan otorinolaringologik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman.34. Joy va sana: ___________________________________________________________________________Otorinolaringolog shifokorning F.I.O. ________________________________________________________________________________________________imzosi _____________________________________manzili: __________________________________________________________________________________Telefon: ________________________________________________________________Otorinolaringolog shifokorning muhri: 1. Ismi, familiyasi va otasini ismi, tugʻilgan yili ____________________________________________________________________________________________________________________________________2. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan yoʻnalish _______________________________________________________________3. Boʻyi (sm) ________________________________4. Tana vazni (kg) ____________________________5. Koʻz rangi ________________________________6. Soch rangi _________________________________7. Qon bosimi (mm. sim.ust.) sistolik _______________________ diastolik _______________________8. Tin holda puls ________________ Chastotasi (daqiqada) ________________ Ritm ________________Klinik tekshiruv: _________________________________________________________________________T/rTana sohasiNormaBuzilishlar1.Bosh, yuz, boʻyin, bosh terisi2.Ogʻiz boʻshligʻi, tomoq, tishlar3.Burun, burun boʻshliqlari4.Quloqlar, oʻrta quloq, nogʻora pardaning harakatchanligi5.Koʻzlar, shilliq parda6.Oʻpka, koʻkrak qafasi, nafas olish chastotasi7.Yurak8.Qon tomir tizimi9.Qorin, churra, jigar, qorataloq10.Endokrin tizimi11.Qoʻl-oyoqlar, boʻgʻimlar12.Umurtqa pogʻonasi va harakat-tayanch tizimi13.Teri va limfatik tugunlar14.Qon bosimi15.Puls, ritm xususiyatlari16.Identifikatssiya belgilari, tatuirovka, chandiqlar va boshqalar17. Buzilishlar va normadan ogʻishlarni tavsiflash, har bir izoh oldidan tegishli raqam koʻrsatiladi.___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________18. Umumiy terapevtik tekshiruv: ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________19. Terapevt shifokorning izohlari va tavsiyalari: ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________20. Terapevt shifokorning bayonoti:Men ushbu terapevtik ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan terapevtik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman.21. Joy va sana: ___________________________________________________________________________Terapevt shifokorning F.I.O.__________________________________________________________________________________________________________imzosi _____________________________________manzili: __________________________________________________________________________________Telefon/faks: __________________________________________________________________Terapevt shifokorning muhri 1. Ismi, familiyasi va otasining ismi, tugʻilgan yili ___________________________________________________________________________________________________________________________________2. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan yoʻnalish _______________________________________________________________3. Boʻyi (sm) ________________________________4. Tana vazni (kg) ____________________________5. Koʻz rangi ________________________________6. Soch rangi ________________________________7. Qon bosimi (mm. sim.ust.) sistolik _______________________ diastolik _______________________8. Tin holda puls _____________Chastotasi (daqiqada) __________Ritm ________________________Klinik tekshiruv: _________________________________________________________________________T/rTana sohasiNormaBuzilishlar1.Bosh, yuz, boʻyin, bosh terisi2.Ogʻiz boʻshligʻi, tomoq, tishlar3.Burun, burun boʻshliqlari4.Quloqlar, oʻrta quloq, nogʻora pardaning harakatchanligi5.Koʻzlar — koʻz kosasi va qoʻshimchalari: koʻrish maydoni6.Koʻzlar — koʻz qorachigʻi, rangi, koʻz tubi7.Koʻzlar — koʻz olmasining harakatchanligi, nistagm, koʻz mushaklarining muvozanati8.Oʻpka, koʻkrak qafasi, sut bezlari9.Yurak10.Qon tomir tizimi11.Qorin, churra, jigar, qorataloq12.Anus, toʻgʻri ichak13.Tanosil aʼzolari14.Endokrin tizimi15.Qoʻl-oyoqlar, boʻgʻimlar16.Umurtqa pogʻonasi va harakat-tayanch tizimi17.Nevrologiya — reflekslar va boshqalar18.Ruhiy-asab tizimi19.Teri va limfatik tugunlar20.Identifikatsiya belgilari, tatuirovka, chandiqlar va boshqalar21. Buzilishlar va normadan ogʻishlarni tavsiflash, har bir izoh oldidan tegishli raqam koʻrsatiladi.___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________22. Umumiy terapevtik tekshiruv: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________23. Koʻrish oʻtkirligi 5 m/6m masofadaKorreksiyasizKorr. bilanKoʻzoynakKontakt linzalarOʻng koʻzChap koʻzIkkala koʻz24. Oʻrta masofada koʻrish 4-sonli 100 sm gaKorreksiyasiz □Korreksiya bilan □HaYoʻqHaYoʻqOʻng koʻzChap koʻzIkkala koʻz25. Yaqin masofada koʻrish 5-sonli 30 — 50 sm gaKorreksiyasiz □Korreksiya bilan □HaYoʻqHaYoʻqOʻng koʻzChap koʻzIkkala koʻz26. Koʻzoynak27. Kontakt linzalarHa □ Yoʻq □ Turi:Ha □ Yoʻq □ Turi:28. Rang koʻrish: Normada □ Anormal □Psevdoizoxromatik jadvallarTuriJadvallar soniXatolar soni29. Eshitish qobiliyatiOʻng quloqChap quloqTekshiruvchiga orqa oʻgirib 2 m masofada oddiy ovoz balandligi bilan suhbatHa □Yoʻq □Ha □Yoʻq □30. Audiometrik tekshiruvGs500100020003000Oʻng quloqChap quloq31. Peshob tahlili Norma □ Anormal □GlukozaOqsilQonBoshqalar32. Ruhiy salomatlik muammolari muhokama qilindi Ha □ Yoʻq □33. Xulq-atvor bilan muammolar muhokama qilindi Ha □ Yoʻq □34. Jismoniy sogʻliqni saqlashga qaratilgan tadbirlar muhokama qilindi Ha □ Yoʻq □35. Profilaktik va sogʻlomlashtirish tadbirlari ishlab chiqilgan Ha □ Yoʻq □36. TekshiruvlarNormadaAnormal/izohlarBajarilmagan37. EKG38. Audiogramma39. Boshqa tekshiruvlar40. Tibbiy uchish komissiyasi aʼzolarining tavsiyalari: __________________________________________________________________________________________________________________________________41. Nomzodning F.I.O.: ____________________________________________________________________Tugʻilgan sanasi, oy, yil.: __________________________________________________________________Yaroqli □ klass Quyida imzo chekuvchi tibbiy xulosani berdi (nusxasi ilova qilinadi)Yaroqsiz □ klassAsos: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Qoʻshimcha tekshiruvlar belgilangan Ha □ Yoʻq □ Agar ha boʻlsa tekshiruvni asoslantiring, kim tomonidan va qachon oʻtkaziladi. ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________42. Cheklovlar, izohlar: _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________43. Aviatsiya tibbiy eksperti bayonoti: Tayinlangan tibbiy uchish komissiyasi aʼzolaridan iborat guruhimni ushbu hisobotda koʻrsatilgan nomzod (F.I.O). _____________________________________ ni shaxsan tibbiy koʻrikdan oʻtkazganligini va barcha tibbiy koʻrik va tibbiy tekshiruvlar natijalari ilovalari bilan toʻliq, toʻgʻri va aniq rasmiylashtirilganligini tasdiqlayman.Men, Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi tomonidan belgilangan talablarning buzilishida Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga koʻra jazo choralari koʻrilishi bilan tanishman.44. Joy va sana46. Aviatsiya tibbiy eksperti (F.I.O., imzo)TUK nomi, muhri45. Komissiya aʼzolarining F.I.O. va imzosiAdres:El. pochta:Telefon: __________________________(fuqaro aviatsiyasi tashkiloti nomi)xodimlar boʻlimiga“Tibbiy xulosa” berish rad etilganligi toʻgʻrisidaXABARNOMA _______-sonliNomzod _________________________________________________________________________________(F.I.O.)Aviatsiya qoidalariga asosan ___________________________________________________ga yaroqsiz deb(kasbi)topilgani sababli tibbiy xulosa (sertifikat) berish rad etildi.Tavsiyalar:qayta koʻrikdan oʻtish tavsiya etilmaydi ______________________________________________ keyin qayta koʻrikdan oʻtish tavsiya etiladi ____________________________________________20___ y. “____” _______________.________________________________________________________________________________________(tibbiy ekspert F.I.O., imzosi)M.Oʻ. Oʻzbekiston RespublikasiTransport vazirligi huzuridagiFuqaro aviatsiyasi agentliginingAviatsiya tibbiyoti boʻlimigataqdim etish uchunAviatsiya xodimlari orasida oʻlim yoki toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish holatlarini tahlil qilish uchunSOʻROVNOMA1. Aviatsiya xodimining F.I.O.______________________________________________________________2. Tugʻilgan sanasi ___________________________3. Oilaviy holati: oilali; ajrashgan; yolgʻiz.4. Mansabi: komandir; 2-uchuvchi; shturman; bortmuhandis; uchuvchi-instruktor; bortradist; bortmexanik; dispetcher, bortoperator; bortkuzatuvchi; planerchi.5. Havo kemasi turi _________________________6. Mehnat staji _____________________________7. Uchuvchining klassi ________________________8. Umumiy uchish soati ________________________9. Mazkur turdagi havo kemasida uchgan soati __________________10. Holat sodir boʻlgan sana ____________________11. Kasallik (kasallanish)ning ilk belgilari paydo boʻlgan joy: aeroportda; aeroportdan tashqarida; uchish (parvoz, ish) vaqtida; uchish (parvoz, ish)dan keyin, noaniq.12. Holat boʻyicha kimga, qachon, qayerda va kim orqali maʼlumot berilgan ___________________________________________________________________________________________________________________13. Holat boʻyicha hududiy tibbiy muassasaga murojaat qilinganmi _______________________________________________________________________________________________________________________14. Holat yakuni: qisqa muddatli ish qobiliyatini yoʻqotish (1 sutkagacha); uzoq muddatli ish qobiliyatini yoʻqotish (1 sutkadan koʻp); oʻlim.15. Holat yakuni sodir boʻlgan joy: havo kemasida, tibbiy punktda; boshqa joy (koʻrsating)_________________________________________________________________________________________16. Holatning havo xavfsizligiga taʼsiri: taʼsiri yoʻq; aerodromga majburiy qoʻnish; aerodromdan tashqariga majburiy qoʻnish; avariya; katastrofa.17. Oxirgi yil davomida tibbiy muassasa shifokori qabulida boʻlgani ___________________________18. Anamneziga oid oʻtkazgan kasalliklari, operatsiya, jarohatlar va hokazo: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________19. Oxirgi uchishdan oldingi tibbiy koʻrik ____________________________________________________________________________________________________________________________________________20. Ish qobiliyati yoʻqolishining yoki oʻlimning bevosita sabablari (taxmin qilinayotganlari + belgisi bilan belgilanadi, boshqa sabablar boʻlsa boʻsh ustunda koʻrsatiladi).InfeksiyalarQon ketishiIntoksikatsiyaJarohatlarYurak qon-tomir yetishmovchiligiOvqat hazm qilish aʼzolari faoliyatining buzilishiNafas faoliyatining buzilishiMiyada qon aylanishining buzilishi21. Oxirgi 3 yil davomida tibbiy koʻrikdan oʻtish natijalari haqida maʼlumotlar:Yil20____ y.20____ y.20____ y.Tana vazniBoʻyiQon bosimiYurak qisqarishlari soniEKG xulosasiTerapevtNevrologJarrohOftalmologOtorinolaringologPsixologTibbiy koʻrik sanasi, tashxis, tavsiyalar22. Kasallikning (kasallanishning) xuruj davridagi klinik belgilari (tibbiy xodimlar, ekipaj aʼzolari, kasbdoshlar yoki oʻzining maʼlumotlari asosida) ( + belgisi bilan belgilanadi, boshqa sabablar boʻsh ustunlarda koʻrsatiladi):Keskin holsizlikBachadondan qon ketishiBosh aylanishiGavdaning majburiy (noiloj) holatiOgʻriqGemiparezSoʻlak oqishiTutqanoqKoʻngil aynishiYon-atrofning dezoriyentatsiyasiQayt qilishAsablarning qoʻzgʻalishiIch ketishiHushdan ketishTez-tez siyishEshitishning yoʻqolishi (pasayishi)Betoʻxtov yoʻtalKoʻrishning yoʻqolishi (pasayishi)Bezgak holatiNafas siqishi (boʻgʻilish)GematuriyaQon tuflash23. Toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelgan kasallikning (kasallanishning) tekshiruvidan yoki davolashdan keyingi yakuniy tashxis: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________24. Patalogoanatom yoki sud-tibbiyot ekspertizasi xulosasi (oʻlikni yorib koʻrishga doir maʼlumotlar bilan birga): _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Sana _____________________ Biriktirilgan shifokor (F.I.O., imzo) ____________________________25. Oʻlim yoki toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish holatining tahlili boʻyicha tibbiy uchish komissiyasi bayonnomasi:_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________tibbiy uchish komissiyasi xulosasi: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________M.Oʻ. ___ Sana ______________ tibbiy uchish komissiyasi raisi (F.I.O., imzo) _____________________ Uchuvchilar otryadi (dispetcherlar, bortkuzatuvchilar xizmati)(keragini tagiga chizing)Jami shaxslar ___________________Fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokori F.I.O. ______________________Ulardagi jami kasalliklar (XKK — A00-T98 shifri boʻyicha) _________T/rKlasslar va kasalliklarning nomiXKK-X-shifriHisobot yili boshlangunga qadar dispanser nazoratida boʻlganHisobot davridaHisobot yili oxirida dispanser nazoratida boʻlganUlardan ayollardispanser nazoratiga olindidispanser nazoratidan chiqarildijamiulardan birinchi marta tashxis qoʻyilganlarjamishu jumladansogʻayishi bilanoʻlim bilan12345678910111.Baʼzi bir yuqumli va parazitar kasalliklarA00-V992.Oʻsmalar, ulardan:xavfsiziS00-D48D10-D363.Endokrin tizimi kasalliklari, ovqatlanishning buzilishi, modda almashinuvining buzilishi, ulardan:tireotoksikozqandli diabetE00-Ye90Ye05Ye10-Ye144.Asab tizimi kasalliklari, ulardan:epilepsiyaperiferik asab tizimi kasalliklariG00-G99G 40-41G50-735.Koʻz va uning yondosh apparati kasalliklari, ulardan:glaukomauzoqni koʻra olmaslikN00-N59N40-N42N52.16.Quloq va soʻrgʻichsimon oʻsimta kasalliklariN60-N957.Qon aylanish tizimi kasalliklari, ulardan:qon bosimi koʻtarilishi bilan kasalliklarserebrovaskulyar kasalliklarI00-I99I10-I13I60-I698.Nafas olish aʼzolari kasalliklari, ulardan: surunkali faringit, nazofaringit, rinit, sinusit surunkali bodomsimon bezlar, adenoidlar kasalliklari, peritonzillyar abssessiallergik rinitsurunkali va aniqlanmagan bronxitJ00-J99J31-J32J35J30J40-439.Ovqat hazm qilish aʼzolari kasalliklari, ulardan: oshqozon va oʻn ikki barmoq ichak yara kasalligigastrit, duodenitsurunkali gepatitoʻt pufagini tosh kasalligioʻt pufagi va oʻt chiqarish yoʻllari kasalliklariK00-K93K25-26K29K73K80K81-8310.Siydik tanosil tizimi kasalliklari, ulardan:glomerulyar, tubulointerstitsial va boshqa buyrak va siydik yoʻllari kasalliklari;buyrak tosh kasalligi;prostata bezi kasalliklari;salpingit, ooforitendometrioz;bachadon eroziyasi va ektropioni;hayz koʻrishning buzilishiN00-N 99N00-N16N25-28N20-23N40-42N70N80N86N91-9411.Homiladorlik, tugʻish, tugʻishdan keyingi davrO00-O9912.Teri va teri osti yogʻ qatlami kasalliklariL00-L9913.Suyak-mushak tizimi va biriktiruvchi toʻqima kasalliklariM00-M9914.Jarohatlar, zaharlanishlar va tashqi sabablar taʼsiridagi baʼzi bir oqibatlarS00-T9815.Boshqa kasalliklar (X-XKK muvofiq koʻrsatilsin) Hisobotga ilova qilinadi: 1) 30 kundan ortiq boʻlgan vaqtincha mehnat layoqatini yoʻqotgan shaxslar roʻyxati (F.I.O., tugʻilgan sanasi, tashxis, mehnatga layoqatsiz boʻlgan kunlarining umumiy soni); 2) 55 yoshdan katta boʻlgan shaxslar roʻyxati; 3) oʻtkazilgan davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (sogʻlomlashtirish turi, har bir tur boʻyicha shaxslar soni); 4) hisobot davrida ishga yaroqsiz deb topilgan shaxslar roʻyxati (F.I.O., lavozim, “yaroqsiz” deb topilgan tashxis koʻrsatilsin); 5) hisobot yilida oʻlgan shaxslar roʻyxati (F.I.O., tugʻilgan sanasi, lavozimi, oʻlim sanasi, tibbiy -sud ekspertizasi xulosasi, oʻlim sababi). Fuqaro aviatsiyasi tashkiloti nomi20____ y. “_____” _________________20____ y. uchun fuqaro aviatsiyasi havo kemalari ekipaj aʼzolarini uchishdan oldin oʻtkazilgan tibbiy koʻrik natijalari toʻgʻrisidaMAʼLUMOTLARKoʻrsatkich nomiUchuvchi rahbarlar tarkibiSamolyotVertolyotShturmanBortmuhandis, bortmexanik, bortradistJami uchuvchilar tarkibiBortkuzatuvchiBortoperatorHK komandiri2-uchuvchiHK komandiri2-uchuvchi1234567891011Jami koʻrikdan oʻtganJami koʻrikdan chetlatildiUlardan quyidagi sabablarga koʻra:Oʻtkir kasallikSurunkali kasallikning xurujiUchishdan oldingi dam olish tartibiga rioya qilmaganligiDavriy tibbiy koʻrikdan oʻtmaganligiAlkogol isteʼmol qilganligiBoshqa sabablarFuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokori (F.I.O., imzo) 1. Terapevt xonasi uchun: sfigmomanometr (tonometr), stetofonendoskop, shpatellar (bir martalik), termometrlar, tibbiy kushetka. 2. Jarroh xonasi uchun: boʻy oʻlchagich, tibbiy tarozi, qoʻl va oyoq kuchini oʻlchovchi dinamometrlar, santimetrli oʻlchov tasmasi, burchak oʻlchagich, stetofonendoskop, negataskop, spirometr, jarrohlik qoʻlqoplari, tibbiy kushetka, sfigmomanometr. 3. Nevrolog xonasi uchun: sfigmomanometr (tonometr), stetofonendoskop, sekundomer, nevrologik tekshiruv uchun bolgʻacha, tibbiy kushetka. 4. Otorinolaringolog xonasi uchun: egiluvchan shtativli stol chirogʻi, vestibyulyar analizatorni tekshirish uchun aylanadigan kreslo (Barani kreslosi), audiometr blanklari bilan, peshona reflektori, til uchun shpatellar (bir martalik), quloq voronkalari, burun oynalari, otoskoplar, qovurgʻasimon egik quloq pinsetlari, buyraksimon lotoklar, katta yigʻiluvchi lupa, kamertonlar yigʻmasi, tibbiy kushetka. 5. Oftalmolog xonasi uchun: jadvalni yoritish uchun uskuna (Rota), Golovin — Sivsev jadvallari, Rabkinning polixromatik jadvali (8, 9-nashrlar), optik oynalar toʻplami, refraktometr, skiaskopik chizgʻich, oftalmoskop (oynali), elektrik oftalmoskop, sharli perimetr (stol perimetri yoritgichi bilan), binokulyar koʻrishni aniqlash uchun asbob (svetotest PBI-1, sinoptofer kabi), tungi koʻrish oʻtkirligi va qorongʻilikka moslashuvchanlikni aniqlash uchun uskuna, egiluvchan shtativli stol lampasi, tirqishli chiroq transformator bilan, Maklakov tonometri, gonioskop, Meddoks shkalasi, ekzoftalmometr, akkomodograf, koʻz yosh yoʻllarini yuvish uchun toʻplam, kampimetr, tibbiy kushetka, anomaloskop. 6. Psixolog xonasi uchun: sekundomer, “Abituriyent” apparati, testlar (blanklar) toʻplami, kompyuterlar va psixologik tekshiruv uchun avtomatlashtirilgan dasturlar toʻplami. 7. Zamonaviy talablarga javob bermaydigan, eskirgan, yaroqsiz holga kelgan tibbiy texnika va tibbiy buyumlar mukammallashtirilgan, zamonaviylariga almashtiriladi. 1. Terapevt tekshiruvida: ogʻiz boʻshligʻi, halqum, teri qoplamlari, koʻrinarli shilliq qavatlar, limfa tugunlari va qalqonsimon bez, shaxsning yoshiga mos umumiy koʻrinishi hamda nafas olish, qon aylanish, ovqat hazm qilish va siydik ajratish organlari tekshiruvlari oʻtkaziladi va ularning funksional imkoniyatlari (qobiliyati) aniqlanadi va baholanadi. 2. Jarroh tekshiruvida: tana tuzilishi, mushaklar va teri osti yogʻ qatlamlarini rivojlanishi, qomati, yurishi tekshiriladi. Teri, limfa tugunlari, periferik tomirlar, suyaklar, qalqonsimon bez, sut bezi, boʻgʻimlar, qorin boʻshligʻi organlari, tashqi jinsiy aʼzolar va orqa chiqaruv teshigi sohalarining holatlari sinchiklab tekshirib, baholanadi. Toʻgʻri ichak va prostata bezlarining barmoq yordamida tekshiruvi shikoyatlari mavjud boʻlgan erkaklarda va 50 yoshdan boshlab hamma erkaklarda oʻtkaziladi. Antropometriya (boʻyi, tana vazni, koʻkrak aylanasi, qoʻl dinamometriyasi, spirometriya) koʻrsatkichlari aniqlanadi. 3. Nevrolog tekshiruvida: tashqi koʻrikda teri chandiqlari, atrofiya, fibrillyar va fassikulyar titrashlar tekshiriladi. Chanoq, miya nervlari, harakatlantiruvchi, reflektor va sezuvchanlik sohalari, statika va koordinatsiya, vegetativ-nerv tizimi (dermografizm, akrotsianoz, gipergidroz, tremor, ortoklinostatik sinov), emotsional-ruhiy holatlari tekshiruvlari oʻtkaziladi va baholanadi. 4. Otorinolaringolog tekshiruvida: tashqi koʻrik, endoskopiya, oldingi va ortki rinoskopiya, otoskopiya, faringoskopiya, laringoskopiya, quloq barofunksiyasi tekshiruvlari oʻtkaziladi, burun orqali nafas olish va hid sezish aniqlanadi. Vestibyulometriya (statokinetik chidamlilikni aniqlash) Koriolis tezlanishining uzluksiz kumulyatsiyasi uslubida 3 daqiqa davomida yoki Koriolis tezlanishining uzlukli kumulyatsiyasi uslubida 2 daqiqa davomida oʻtkaziladi. Vestibyulometriya fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan barcha nomzodlarga oʻtkaziladi (dispetcherlikka oʻqishga nomzodlar bundan mustasno), uchuvchilar tarkibi va kabina ekipaji aʼzolariga tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi. Sof tonal audiometriyada 125 — 8000 Gs diapazondagi chastotalar qoʻllaniladi, tibbiy hujjatga faqat 500, 1000, 2000 i 3000 Gs chastota natijalariga tegishli maʼlumotlar kiritiladi. Tonal audiometriya: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan barcha nomzodlarda; fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining uchuvchilar tarkibiga kiruvchi bitiruvchilarida, 1-klass nomzodlarida — har 5 yilda, 40 yoshga toʻlganda har 2 yilda, eshitish qobiliyatini buzilishi bilan tashxis qoʻyilganda, yilda 1-marta oʻtkaziladi, 2-klass nomzodlar — 50 yoshga toʻlganda har 2 yilda, 3-klass nomzodlarga har 4 yilda, 40 yoshga toʻlganda har 2 yilda oʻtkaziladi. Shivirlash va soʻzlashuv nutqi yordamida oʻtkaziladigan tekshiruv xonasida tashqi shovqin 35 dB (A) dan past boʻlishi lozim. Eshitishni tekshirish maqsadida oʻtkaziladigan oʻrtacha soʻzlashuvda, soʻzlayotganning pastki labidan 1 m oraliqda ovoz intensivligi 60 dB(A), shivirlashda — 45 dB(A)ni tashkil qiladi, 2 m oraliqda ovoz intensivligi 6 dB(A)ga past. 5. Oftalmolog tekshiruvida: koʻrish oʻtkirligi, rangli koʻrish, binokulyar koʻrish, tunda koʻrish, konvergensiyaning eng yaqin nuqtasi, aniq koʻrishning eng yaqin nuqtasi, koʻrish aʼzosining anatomik holati hamda skioskopiya yoki refraktometriya natijalari aniqlanadi. Koʻrish oʻtkirligi tekshiriladigan xona yorugʻligi 30 — 60 kd/m2 boʻlishi lozim. Koʻzining ichki bosimi, 1 va 3-klass nomzodlari 40 yoshga toʻlganda har 3 yilda 1-marta, 50 yoshga toʻlganda 2 yilda 1-marta, 2-klass nomzodlari esa 40 yoshda va 50 yoshda 1-marta, hamda tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻlchanadi. Koʻz ichki bosimi tekshiruvi oʻtkazilgan nomzodlar bir kun mobaynida ishdan va boshqa tekshiruvlardan ozod qilinadi. 6. Psixologik tekshiruvlar: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan barcha nomzodlarda; uchuvchi tarkibidagilar 50 yoshda, 1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlar 55 yoshdan keyin har 2 yilda 1-marta, 60 yoshdan keyin har yili; 3-klass tibbiy xulosasiga nomzodlar 50 yoshda, 55 yoshda, keyinchalik har 2 yilda; bosh havodagi harakatni boshqarish dispetcheri (bundan buyon matnda HHB dispetcheri deb yuritiladi) va parvozlar rahbari lavozimlariga tavsiya etilganda hamda HHB dispetcheriga “instruktor”, uchuvchilarga “instruktor” yoki “havo kemasi komandiri” malaka belgilari berilishidan oldin; 1 va 3-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarning kasbiy faoliyatidagi uzilish 4 oydan ortiqligida; birinchi marta yoʻnalish boʻyicha uchuvchilikka guvohnoma olishdan avval (samolyot, vertolyot); tibbiy ekspertlar yoki tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK dispetcheri deb yuritiladi) nevrologining asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmasi mavjudligida oʻtkaziladi. Psixologik tekshiruv, koʻz qorachigʻini kengaytiruvchi preparatlar tomizilgandan keyin 3 kun oʻtgandan soʻng oʻtkaziladi. 7. Stomatologik tekshiruvda: tibbiy koʻrikda tishlar, milklar va ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining holati, tishlar jipsligi, tish formulasi, qoplama tishlar, yasama tishlar yoki sunʼiy milklar mavjudligi tekshiriladi. 8. Dermatovenerolog koʻrigi: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda, kabina ekipaji aʼzolarida yilda 2-marta oʻtkaziladi. 9. Ginekolog koʻrigi — yilda 1-marta oʻtkaziladi. 10. Laborator-funksional tekshiruvlar: barcha nomzodlarda kengaytirilgan umumiy qon tahlili, umumiy peshob tahlili, qondagi qand miqdori; zaharli ximikatlar bilan aviatsiya kimyoviy ishlarini bajarayotgan uchuvchilar tarkibi uchun: bilirubin va uning fraksiyalari, aspartataminotransferaza (AST), alaninaminotransferaza (ALT), gammaglutamiltranspeptidaza (GGTP), immunofermentlar tahlili; ayollarda yilda 1-marta mazok (surtma)ning sitologik tekshiruvi; barcha nomzodlarda tibbiy koʻrikdan oʻtishidan avval qonning orttirilgan immun tanqisligi tekshiruvi; fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga va kabina ekipaji aʼzolarida qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili, najasning ichak infeksiyalari va gelmintlarga tekshiruvi yilda 1-marta oʻtkaziladi. 11. Rentgenologik tekshiruvlar: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan barcha nomzodlarda koʻkrak qafasining rentgenografiyasi; aviatsiya xodimlarida 4 yilda 1-marta, kabina ekipaji aʼzolarida yilda 1-marta yirik kadrli flyurografiya; fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda burun yondosh boʻshliqlarining rentgenografiyasi oʻtkaziladi. 12. Elektroensefalografiya: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda oʻtkaziladi. 1-klass va 3-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarda 50 yoshga toʻlganda va 55 yoshdan keyin har 3 yilda 1-marta oʻtkaziladi. 13. Bosh va boʻyin arteriyalarning ultratovush diagnostikasi, exokardiografiya, rektoromanoskopiya asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtkaziladi. 14. Elektrokardiografiya: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda; 1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarda yilda 1-marta; HHB dispetcherlariga navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtishda; fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, bortkuzatuvchilar, bortoperatorlar, erkin aerostat uchuvchilari, havaskor-uchuvchilar, uchuvchi-planeristlar, oʻta yengil uchish apparatlarining uchuvchilarida 4 yilda 1-marta oʻtkaziladi. 15. Tredmiltest: avval yaroqsiz deb topilgan 1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarga (samolyot, vertolyot) uchuvchilik ishiga qayta tiklanishida; 1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarga 40, 50, 55 va 60 yoshda; tibbiy ekspertlar yoki TUK terapevtining asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalari mavjud boʻlganda oʻtkaziladi. Bosqich1234567mil/s1,72,53,44,25,05,56,0%10,012,014,016,018,020,022,0 Test natijalarini toʻgʻri talqin qilish muhim hisoblanadi. Sekundiga 60 mm tezlikda yozilgan EKGda J nuqtasidan keyin S tishchasi bilan ST segmenti tutashgan sohada oʻlchanadigan ST segmentining pasayishi yoki koʻtarilishiga alohida eʼtibor qaratilishi lozim. ST segmenti tinch holatda, jismoniy zoʻriqishning dastlabki bosqichida, yozuv jarayonida, ayniqsa tiklanishning ilk bosqichida sinchiklab oʻrganiladi, EKGning tiklanish bosqichi esa 10 daqiqa davomida qayd etib boriladi. ST segmentining 2 mm gorizontal pasayishi har doim ham “musbat natija”, yaʼni koronar arteriyalar kasalligi mavjudligini anglatmaydi. Bunda oʻzgarishlar koronar arteriyalar kasalligi boʻlmagan hollarda ham kuzatilishi mumkin. Yozuvni talqin qilishda yuklamaning davomiyligi, mavjud boʻlsa klinik simptomlar hamda qayd etilgan oʻzgarishlarning xususiyati inobatga olinadi. 16. Glyukozotolerantli test: yurak qon-tomir kasalliklarida, semizlikda, qondagi qand miqdorining koʻtarilishida va boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi. 17. Ortostatik sinov: yurak qon-tomir va asab tizimlari holatining diagnostikasida oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida (gavda holatining keskin oʻzgarishi yoki qon bosimining pasayib ketishi tufayli fiziologik buzilishlarda, bosh aylanishi va hushdan ketish holatlari mavjudligida) oʻtkaziladi. 18. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarga, uchuvchi tarkibiga (samolyot, vertolyot) 45 yoshga toʻlganda va keyinchalik 3 yilda 1-marta; bortoperator, bortkuzatuvchi, HHB dispetcheri, uchuvchi-planeristlar 50 yoshga toʻlganda quyidagi tekshiruvlar oʻtkaziladi: umumiy oqsil va bilirubin fraksiyalari bilan xolesterin, alfa-xolesterin, triglitseridlar, S-reaktiv oqsil, AST, ALT fermentlar; ezofagogastroduodenoskopiyasi (EFGDS) yoki oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak rentgenoskopiyasi; jigar, oʻt pufagi, oshqozon osti bezi, qora taloq, buyraklarning ultratovush tekshiruvlari. 19. Mammografiya ayollarga 40 yoshda va tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi. 20. Nomzodlarda giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar hamda ularning metabolitlari mavjudligini aniqlash maqsadida tibbiy koʻrik va skrining-test (biokimyoviy tahlil) tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda yoki asosli gumon tugʻilgan hollarda, shuningdek ishga qabul qilish chogʻida tanlov asosida oʻtkaziladi. Shuningdek aviatsiya xodimlari sogʻligʻi bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi yoki insidenti sodir boʻlgan hollarda, mazkur tekshiruv aviatsiya hodisasini tekshiruv boʻyicha komissiya raisining koʻrsatmasiga muvofiq amalga oshiriladi. 21. Tibbiy ekspertlar yoki TUK mutaxassislarining asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalari mavjudligida nomzodlarga qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 22. Kichik aviatsiya xodimlari va tashqi uchuvchilarga tibbiy koʻrik oʻtkazish uchun tekshiruvlar hajmi: a) laborator-funksional tekshiruvlar: barcha nomzodlarga kengaytirilgan umumiy qon tahlili, umumiy peshob tahlili, qondagi qand miqdori; barcha nomzodlarga tibbiy koʻrik oʻtishdan avval qonning orttirilgan immun tanqisligi tekshiruvi; rentgenologik tekshiruvlar aviatsiya xodimlariga 4 yilda 1-marta; b) elektroensefalografiya: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarga; barcha nomzodlarga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtkaziladi. Bosh va boʻyin arteriyalarning ultratovush diagnostikasi, exokardiografiya, rektoromanoskopiya asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtkaziladi. Elektrokardiografiya fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar va barcha nomzodlar tibbiy koʻrikdan oʻtishidan avval oʻtkaziladi. Ortostatik sinov yurak-qon tomir va asab tizimlari holatini diagnostika qilish maqsadida oʻtkaziladi. Mazkur sinov tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, jumladan gavda holati keskin oʻzgarganda yoki arterial qon bosimi pasayishi bilan bogʻliq fiziologik buzilishlar, bosh aylanishi hamda hushdan ketish holatlari kuzatilganda oʻtkaziladi. Jurnalning ustki tomoni:Aeroport:________________________________________Tashkilot:________________________________________Tuzilmaviy boʻlinma:______________________________Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzolarining uchishdan oldingi (keyingi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazishJURNALIJurnal yuritish boshlangan sana ____________Jurnal yuritish tugagan sana _____________Jurnalning ichki tomoni:T/rKoʻrik sanasi va vaqti(soat, min.)F.I.O.LavozimiReys raqami, vaqti aviakorxonaUchib kelgan vaqti(ekipaj aʼzolarining soʻzlaridan)ShikoyatlarEkipaj aʼzosining imzosiPuls maromiKoʻrinadigan va halqum shilliq qavatlarining holatiKoʻrsatmalar mavjud boʻlganda aniqlanadiXulosaFuqaro aviatsiyasi tibbiy xodimining imzosiBurundan nafas olishiTana haroratiArterial bosimi123456789101112131415Mazkur jurnal raqamlangan _______ varaq, tibbiyot tashkiloti rahbarining F.I.O., imzosi, muhri. 20 _____yil “__”_____________ __________ M.Oʻ. Jurnalning ustki tomoni:Aeroport: ________________________________________Tashkilot: ________________________________________Tuzilmaviy boʻlinma: ______________________________Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzosini parvozlardan chetlatishJURNALIJurnal yuritish boshlangan sana __________Jurnal yuritish tugagan sana ___________Jurnalning ichki tomoni:T/rKoʻrik sanasi va vaqti(soat, min.)F.I.O.LavozimiIshlash joyiShikoyatlari, parvozdan chetlatish sabablari / tashxisFuqaro aviatsiyasi tibbiy xodimining imzosiChetlashtirgan shaxs qayerga yuborilganChetlatish toʻgʻrisida kimga va qachon xabar berilganUchish ishiga qachon va kim tomonidan ruxsat berilgan12345678910Mazkur jurnal raqamlangan _______varaq, tibbiyot tashkiloti rahbarining F.I.O., imzosi, muhri.20 ____ yil “____”_____________ ________ M.Oʻ. _______________________________________________________________________(F.I.O., lavozimi, ish joyi)20____ yil “__”___________ soat __________ daqiqada uchish ishidan / navbatchilikdan oldingi tibbiy koʻrikda, uchish ishidan / navbatchilikdan chetlatildi.(keragini tagiga chizing)Dastlabki tashxis __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Qisqacha obyektiv maʼlumotlar ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Biriktirilgan shifokoriga uchrashish sanasi 20____ yil “____”__________________________________________________________________________________________________(Koʻrik oʻtkazgan tibbiy xodim F.I.O., lavozimi, imzosi)20____ yil “___”__________M.Oʻ. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining tibbiyot boʻlinmasi20____ y. “__”___________________Koʻrsatkich nomiUchuvchi rahbarlar tarkibiSamolyotVertolyotShturmanBortmuhandis, bortmexanik, bortradistJami uchuvchilar tarkibiBortkuzatuvchiBortoperatorHavo kemasi komandiri2-uchuvchiHavo kemasi komandiri2-uchuvchi1234567891011Jami koʻrikdan oʻtganJami koʻrikdan chetlatildiUlardan quyidagi sabablarga koʻra:Oʻtkir kasallikSurunkali kasallikning xurujiUchishdan oldingi dam olish tartibiga rioya qilmaganligiDavriy tibbiy koʻrikdan oʻtmaganligiAlkogol isteʼmol qilganligiBoshqa sabablarBoʻlinma rahbari __________________________________________________(F.I.O., imzo) Boʻgʻim nomiHarakatning yoʻnalishiOʻlchash uchun dastlabki holat, hisoblash boshlanadigan burchakHarakat hajmi (burchak, gradus)NormadaKam ahamiyatga ega deb tavsiflanuvchi cheklovYelkaBukish (oldinga harakat) yelka boʻgʻimi ishtirokidaTik turganda qoʻl tana boʻylab yonga tushirilgan, tekis turgan holda, supinatsiya va pronatsiya oʻrtasida (0)175 — 180120 gachaYozish(harakat -orqaga)Tik turganda qoʻl tana boʻylab yonga tushirilgan, tekis turgan holda, supinatsiya va pronatsiya oʻrtasida (0)45 — 5020 gachaUzoqlashtirish(yelka sohasi ishtirokida)Tik turganda, qoʻl toʻgʻrilangan, supinatsiyada (0)180120 gachaTirsakBukishTik turganda, qoʻl tushirilgan, yozilgan, oʻrta holatda (180)27 — 3080 gachaYozishTik turganda, qoʻl tushirilgan, yozilgan, oʻrta holatda (180)180160 gachaBilak-tirsakPronatsiyaTik turganda yoki oʻtirgan holda, qoʻl 90° burchagi ostida bukilgan, bilak oʻrta holda, kaft va barmoqlar bilak bilan bir tekislikda (0)9060 gachaSupinatsiyaTik turganda yoki oʻtirgan holda, qoʻl 90° burchagi ostida bukilgan, bilak oʻrta holda, kaft va barmoqlar bilak bilan bir tekislikda (0)9060 gachaBilak-kaftBukishTik turganda, qoʻl koʻkrak oldida, tirsak boʻgʻimida toʻgʻri burchak ostida bukilgan, bilak pronatsiyada (180)8030 gachaYozishTik turganda, qoʻl koʻkrak oldida, tirsak boʻgʻimida toʻgʻri burchak ostida bukilgan, bilak pronatsiyada (180)7015 gachaUzoqlashtirishBilak supinatsiya holatida, kaft bilak bilan bir qatorda (180)160 — 135175 gachaYaqinlashtirishBilak supinatsiya holatida, kaft bilak bilan bir qatorda (180)140165 gachaTovon-panja-BukishOʻtirgan holda, tirsakka tayanib, bilak vertikal holatda, barmoqlar toʻgʻri yozilgan (180)I barmoqdan 135 gacha,qolgani 90 — 95I barmoqdan 155 gacha,qolgani 60 gachaYozishOʻtirgan holda, tirsakka tayanib, bilak vertikal holatda, barmoqlar toʻgʻri yozilgan (180)180 — 210165 — 170Panja boʻgʻimlarida harakatlar chegaralangan boʻlsa, panjalarning ushlab qolish funksiyasi va boshqa barmoqlarning I barmoqqa nisbatan qarama-qarshi turish holati saqlangan boʻlishi lozim.Chanoq-sonBukishChalqancha yotganda, tizza bukiladi, tos — fiksatsiyada (0)120100YozishQoringa yoki sogʻlom yonboshga yotganda, tizza yoziladi, tos — fiksatsiyada (0)15 — 2010Uzoqlashtirish(yonga)Chalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0)50 — 9030YaqinlashtirishChalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0)20 — 3010Supinatsiya(tashqariga rotatsiya)Chalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0)tizza yozilgan (0)6040Pronatsiya(ichkariga rotatsiya)Chalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0)4020 gachaTizzaBukishChalqancha yotganda, tizza boʻgʻimi yozilgan, tana bilan bir tekislikda, tizza koʻzi oldinga qaraganda (180)4090 gachaBoldirni yozishChalqancha yotganda, tizza boʻgʻimi yozilgan, tana bilan bir tekislikda, tizza koʻzi oldinga qaraganda (180)180170Boldir-tovonTovonni bukishChalqancha yoki yonboshga yotganda, tovon boldirga 90° burchak ostida130110Tovonni yozishChalqancha yoki yonboshga yotganda, tovon boldirga 90° burchak ostida7080Chakka-jagʻVertikal harakatOgʻiz katta ochilganda, yuqori va pastki kurak tishlar orasidagi masofa sm. da oʻlchanadinormal ogʻiz ochilishi 3 dan 6 sm gacha3 sm