OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI HUDUDIDA MEVA-SABZAVOT TOVARLARINI ChAKANA SOTISh QOIDALARINI TASDIQLASh TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2003-02-13)

“Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 9-moddasini bajarish yuzasidan Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi hududida meva-sabzavot tovarlarini chakana sotish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish qoʻmitasi, “Oʻzbeksavdo”, “Oʻzbekbirlashuv” aksiyadorlik kompaniyalari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari koʻrsatib oʻtilgan Qoidalarning, mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, meva-sabzavot tovarlari sotuvchi barcha korxonalarga yetkazilishini taʼminlasinlar hamda aholini belgilangan tartibda xabardor qilsinlar. 3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Bosh vazirning oʻrinbosari M.Z. Usmonov zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida ixtisoslashtirilgan meva-sabzavot doʻkonlarida, oziq-ovqat doʻkonlarining boʻlimlari va seksiyalarida, shuningdek mulkchilikning barcha shakllaridagi pavilonlarda yangi uzilgan sabzavot, hoʻl meva, uzum, rezavor meva, subtropik oʻsimliklar, yongʻoq mevalar, poliz mahsulotlari, qoʻziqorin, yovvoyi holda oʻsuvchi mevalar, kartoshka va ularni qayta ishlashdan olingan mahsulotlar (keyingi oʻrinlarda meva-sabzavot tovarlari deb ataladi)ni chakana sotish sohasidagi asosiy talablarni belgilab beradi. 2. Chakana savdo korxonalari meva-sabzavot mahsulotlari va kartoshka koʻplab keltiriladigan davrda tumanlar, shaharlar hokimliklari va sanitariya nazorati organlarining ruxsati bilan lotoklar, telejkalarda sotishni, shuningdek dehqon bozorlari, guzarlar, yarmarkalar va ushbu maqsadlar uchun ajratilgan boshqa joylarda mayda ulgurji savdoning keng tarmogʻini tashkil etadilar. 3. Meva-sabzavot bilan savdo qiluvchi korxonalar va tashkilotlar qoʻshimcha ravishda qadoqlangan boshqa oziq-ovqat tovarlari: ziravor, ketchuplar, dorivorlar, asal, oʻsimlik moyi, tuz, uksus, meva-sabzavot sharbatlari va chanqovbosdi ichimliklar ham sotishi mumkin. 4. Ish sharoitlariga qarab meva-sabzavot tovarlari bilan savdo qiluvchi korxonalar va tashkilotlar xoʻjalik tovarlari: kartoshka-sabzavot tozalagich, sharbatsiqqich, qopqoqlash mashinalari, har xil idishlar, tiqin va oʻrash materiallari, kichik mexanizatsiya vositalari, bogʻ-poliz anjomlari, polietilen plyonka, meva-sabzavot ekinlari va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlarining urugʻlari va koʻchatlarini sotishi mumkin. 5. Meva-sabzavot tovarlari va kartoshka sotuvchi korxonalar va tashkilotlar texnik jihozlash normalariga muvofiq zarur savdo-texnologiya asbob-uskunalari, mexanizatsiya vositalari va anjomlar bilan jihozlanadi. 6. Turgʻun savdo korxonalarida tovarlar uchun xaridorlar bilan hisob-kitoblar qatʼiy ravishda nazorat-kassa mashinalari vositasida amalga oshiriladi. Ularning pul mablagʻlari inkassatsiyasi belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 7. Savdo tarmoqlari tomonidan foydalaniladigan tosh-tarozi va boshqa oʻlchov asboblari soz holatda boʻlishi, aniq tamgʻasi boʻlishi va amaldagi tartibga muvofiq belgilangan muddatlarda tekshirish uchun taqdim etilishi kerak. 8. Savdo binolarida xaridorga koʻrinarli joyda nazorat tarozilari va boshqa oʻlchov asboblari, shuningdek takliflar va mulohazalar daftari qoʻyilgan boʻlishi kerak. 9. Meva-sabzavot tovarlari sotuvchi korxonalar va tashkilotlar mazkur Qoidalar bilan nazarda tutilgan barcha hollarda doʻkonlar ishlashining asosiy qoidalariga, oziq-ovqat doʻkonlari uchun sanitariya qoidalariga, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasida amal qiluvchi boshqa normativ hujjatlariga amal qiladi. 10. Meva-sabzavot tovarlari va kartoshka sotuvchi korxona va tashkilotlar ish sharoitlariga qarab koʻrsatib oʻtilgan mahsulotni bevosita tovar yetishtiruvchilardan — yuridik va jismoniy shaxslardan, tayyorlov-sotish korxonalaridan shartnoma asosida erkin narxlar boʻyicha oladilar. Mayda ulgurji savdo tarmogʻi meva-sabzavot va boshqa qoʻshimcha tovarlar bilan oʻzlari tarkibiga kiradigan, ushbu mahsulotlar bilan savdo qiladigan korxonalar va tashkilotlar tomonidan taʼminlanadi. 11. Meva-sabzavot mahsulotlari va boshqa qoʻshimcha tovarlarni sotuvchi korxonalar va tashkilotlarga ularni keltirish talab va taklifga bogʻliq ravishda shartnomaga muvofiq miqdor va turlarda tashkil etiladi. Ularning resurslari yetishmagan taqdirda savdo korxonalari va tashkilotlari bunday tovarlarni belgilangan tartibda chetdan, shu jumladan import boʻyicha keltiradilar. 12. Sotuvga qoʻyiladigan meva-sabzavot tovarlari sortlarga ajratilgan boʻlishi va sifatiga koʻra davlat standartlariga hamda texnik shartlarga muvofiq boʻlishi kerak. Saralash sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan olmaning ayrim dumbul navlari (“Oq olma”, “Astraxan oq olmasi”, “Rozmarin”), rezavor mevalar (qulupnay, malina (xoʻjagʻat), smorodina (qoragʻat), danakli mevalar (olcha, gilos, olxoʻri, oʻrik) va uzum uchun bundan istisno qilishga yoʻl qoʻyiladi. Agar yaroqsizlik va chiqit miqdori olmalar uchun 5 foizdan, danakli mevalar va uzum uchun 10 foizdan ortiq boʻlmasa, koʻrsatib oʻtilgan mahsulotlar sortlarga ajratilmasdan sotuvga qoʻyilishi mumkin. 13. Meva-sabzavot tovarlari tayyorlash (qabul qilish), saqlash, qayta ishlash, sotish (savdo) joylariga tovarni mexanik shikastlanishdan saqlashni taʼminlovchi idishda va oʻramda keltiriladi. Meva-sabzavot tovarlarining nosoz, iflos va oʻziga xos hid kelib turadigan idishda va transport vositalarida idishsiz tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 14. Hoʻl meva-sabzavot tovarlari ularni qabul qilish va sotish joylariga, qoidaga koʻra, ixtisoslashtirilgan avtotransportda keltirilishi kerak. 15. Meva-sabzavot tovarlari transportning ochiq turlari bilan tashilganda ularning ustiga brezent yoki oʻrash materiali yopilgan boʻlishi kerak. 16. Meva-sabzavot tovarlarini yetkazib beruvchilardan miqdori va sifati boʻyicha qabul qilib olish savdo korxonalari va tashkilotlarining vakolatli shaxslari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasida amal qiluvchi xalq isteʼmol tovarlarini miqdori va sifati boʻyicha qabul qilib olish tartibi toʻgʻrisidagi davlat standartlari, texnik shartlar va yoʻriqnomalarda nazarda tutilgan tartibda tovarshunos (u bor joylarda) ishtirokida amalga oshiriladi. Meva-sabzavot tovarlari sifati tovar yetishtiruvchi tomonidan taqdim etiladigan va Oʻzbekiston Respublikasida tovarlarning sifatini nazorat qilish vakolatli organlari tomonidan tasdiqlangan sifat, muvofiqlik, tovarning kelib chiqish sertifikatlari bilan tasdiqlanishi kerak. 17. Meva-sabzavot tovarlarini miqdori va sifatiga, turiga koʻra tekshirish tovarga ilova qilinadigan hujjatda, shuningdek oldi-sotdi shartnomasida yoki mahsulot yetkazib berish shartnomasida koʻrsatilgan maʼlumotlarga muvofiq oʻtkaziladi. Sifatsiz tovar yoki keltirilgan tovarning tegishli hujjatda koʻrsatilgan miqdorga, turga nomuvofiqligi aniqlangan taqdirda savdo korxonasi yoki tashkiloti uni qabul qilishni toʻliq yoki qisman rad etishga, mahsulotni miqdori va sifatiga koʻra qabul qilib olish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomalarga muvofiq dalolatnoma tuzishga haqlidir. 18. Idish ehtiyotkorlik bilan, maxsus asboblar yordamida ochilishi kerak. Savdo korxonasi va tashkilotiga keltiriladigan barcha meva-sabzavot idishi uning saqlanishini taʼminlaydigan hamda ayniqsa zararli moddalar bilan ifloslanishiga yoʻl qoʻymaydigan sharoitlarda saqlanishi kerak. Idishni savdo zalida, tamburda va savdo korxonalari old tomonida saqlash taqiqlanadi. Idishni saqlash uchun maxsus bino yoki atrofi oʻralgan bostirmali maydon ajratiladi. 19. Hoʻl, quritilgan, qayta ishlangan meva-sabzavot tovarlari buning uchun maxsus ajratilgan, tabiiy yorugʻlik tushmaydigan, yaxshi shamollatiladigan, sovutiladigan joylarda idishga solingan holda saqlanadi. Mahsulot solingan yashiklar, lotoklar, savatlar 1,5-2 metr balandlikdagi soʻrilarga qoʻyiladi. Tovarlar konteynerlarda saqlanganda ularning poldan balandligi bino shipining balandligiga va koʻtarish mexanizmlari bilan jihozlanganligiga bogʻliq boʻladi. 20. Hoʻl meva, sabzavot va kartoshkani saqlash uchun quyidagi sharoitlar taʼminlanishi kerak: Bunday sharoitlar yaratish imkoni boʻlmagan istisno hollarda poʻchoqli urugʻi boʻlgan mevalar, sitrus mevalar, sabzavotlar (oshkoʻklardan tashqari) va kartoshka ikki kecha-kunduzdan ortiq boʻlmagan muddatda havoning nisbiy namligi 80 — 85 foiz boʻlgan holda +10 dan +12 gacha darajali haroratda saqlanishi mumkin, 21. Mevalar buzilishining oldini olish uchun fumigatsiya qilingan olma, nok va sitrus mevalarni savdo joylarida saqlash 24 soatdan oshmasligi kerak. 22. Tuzlangan karam, tuzlangan va sirkalangan bodring va pomidorlar yogʻoch bochkalarda, bidonlarda polda, shisha idishda — soʻkchaklarda yoki yashiklarda, polietilen qopchalarda-yashiklarda: karam 0 dan — 2 gradus C gacha, bodring va pomidor — 1 dan +4 gradus C gacha haroratda, sovutiladigan xonalar boʻlmagan taqdirda omborlarda 4 — 12 gradusC dan oshmaydigan haroratda, tungi vaqtda majburiy shamollatishni qoʻllagan xolda koʻpi bilan ikki kecha-kunduz saqlanadi. 23. Quritilgan mevalar, sabzavot va qoʻziqorinlar 0 darajadan 4 — 10 darajagacha haroratda va havoning nisbiy namligi 75 foizdan yuqori boʻlmagan quruq, salqin xonalarda yashiklarda, soʻkchaklarga joylashtirilgan polietilen yoki kraft qopchalarda saqlanadi. 24. Havo kirmaydigan, sterilizatsiya qilingan metall, polimer, shisha idishdagi konservalar, sharbat va ichimliklar yogʻoch (yoki plastmassa) qutilarda +3 dan +10 gradus C darajagacha haroratda va havoning nisbiy namligi 85 foizdan oshmaydigan sharoitda saqlanadi. 25. Muzlatilgan meva va sabzavotlar harorati –8 — –10 gradus C darajadan oshmaydigan past haroratli kameralarda va peshtaxtalarda saqlanadi. 26. Yangi rezavor mevalar solingan ochiq savatlar va gʻalvirlar usti yengil gazlama (masalan, doka va hokazolar) bilan yopiladi. 27. Meva-sabzavot tovarlari saqlanayotgan xonalardagi haroratni va havoning nisbiy namligini nazorat qilishni taʼminlash uchun, termometrlar va psixrometrlar boʻlishi va ularning koʻrsatkichlari kuzatuv daftariga qayd qilib borilishi kerak. 28. Kartoshka va meva-sabzavot tovarlari sotishga qoʻyishdan avval yaroqsiz va nostandartlarga ajratib saralanadi, shuningdek ularning ifloslangan ustki qismi tozalanadi, qayta ishlash uchun saralash stollari, imkoniyatga qarab saralash — kalibrlash mashinalari bilan jihozlangan maxsus xona ajratiladi. Rezavor mevalar, gilos, olcha va uzum dastlabki qayta ishlovlarsiz savdoga qoʻyilishi mumkin. 29. Doʻkonlarda yangi va quritilgan meva-sabzavot tovarlari va kartoshkani sotish tovarning narxi va navi koʻrsatilgan, qadoqlangan holda amalga oshiriladi. 30. Doʻkonlarda kartoshka va meva-sabzavot tovarlari polkalarda, etajerkalarda va peshtaxtalarda, shu jumladan sovutish peshtaxtalarida, chakana savdo stollarida, savatlarda, yashiklarda va boshqa asbob-uskunalar va jihozlarda koʻrsatib qoʻyiladi. 31. Oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish usuli bilan savdoga tayyorlanadigan tovarlar doʻkonlarida bogʻlamlanadi, qadoqlanadi, ovqat tayyorlash uchun toʻplam qilib qoʻyiladi, ip va polietilen toʻrxaltalarga, qopchalarga va boshqa oʻrash-joylash materiallariga joylanadi hamda markalanadi. 32. Savdo korxonalari moddiy javobgar shaxs tomonidan imzolangan, toʻgʻri rasmiylashtirilgan narxnomalar boʻlishini taʼminlashga va ularni tovar bilan yonma-yon joylashtirishga majburdir. Peshtaxtalarga, polkalarga va vitrinalarga savdoda mavjud boʻlgan barcha tovarlarning namunalari qoʻyilishi kerak, ularda tovarning nomi, navlari va bir kilogrammi yoki bir donasi (bogʻlami)ning narxi koʻrsatilgan yorliqlari boʻlishi lozim. Sotuvchi xaridorning talabiga koʻra tovarning asosiy isteʼmol xususiyatlari haqida toʻliq axborot berishi, tovarlarni toʻgʻri oʻlchagan, tarozida tortgan holda sotishi, xaridorlarga zarur darajada xizmat koʻrsatilishini taʼminlashi kerak. 33. Sotuvchining ish joyi savdo boshlangungacha yetarli miqdordagi va turdagi meva-sabzavot tovarlari bilan taʼmirlanishi kerak. Tovarlar sotilishi jarayonida savdo zalida ularning zaxiralari muntazam ravishda toʻldirib boriladi. 34. Savdo korxonalari va tashkilotlari imkoniyatga qarab isteʼmolchilar (xaridorlar)ning oldindan berilgan buyurtmanomalari boʻyicha, buyurtmachi manziliga oʻz (yoki yollangan) transporti bilan mahsulotlarni yetkazib bergan holda, tovarlarni sotish uchun zarur sharoitlar yaratishlari kerak. 35. Meva-sabzavot mahsulotlariga chakana narxlar savdo korxonalari tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi va sotib olish narxidan, transportda tashish, saqlash va sotish xarajatlaridan, shuningdek zarur foyda olishdan kelib chiqqan holda shakllantiriladi. 36. Kartoshka va meva-sabzavot tovarlari savdo korxonalari tomonidan xaridorning ishtirokida taroziga tortib berish yoki oldindan qadoqlab va tortib qoʻyish yoʻli bilan sotiladi. Bunda qadoqlangan mahsulot, qoidaga koʻra, qadoqlangan kunida sotilishi kerak. 37. Kartoshka, meva-sabzavot tovarlarini qadoqlangan holda sotishda ularning tortib qoʻyilgan har bir boʻlagi (paketi, qopchasi va hokazo), amaldagi GOSTlar bilan belgilangan meʼyoriy vazn koʻrsatkichidan yoʻl qoʻyiladigan tafovutlarni hisobga olgan holda, tovardagi yoki tortib qoʻyilgan boʻlakdagi narxnomaga toʻgʻri kelishi kerak. GOSTlar bilan ular uchun nominal vazn koʻrsatkichlaridan tafovutlar belgilanmagan kartoshka, meva-sabzavot tovarlarini qadoqlangan holda sotishda haqiqiy vazn nominal vaznga toʻgʻri kelishi kerak. 38. Tortib sotiladigan kartoshka, meva-sabzavot tovarlarini ogʻirligi xaridorga koʻrinarli joyda koʻrsatilgan idishda tortishga yoʻl qoʻyiladi. 39. Tuzlangan karam, tuzlangan va sirkalangan qoʻziqorin amaldagi standartlar yoki texnik shartlarga muvofiq foiz nisbatlaridagi sharbat, tuzli va sirkali suv bilan birga sotiladi. Boshqa tuzlangan va sirkalangan meva-sabzavot tovarlarini sotishda suyuqlik tovar tortib boʻlingandan soʻng xaridor iltimosiga koʻra tutiladi. Yuqorida koʻrsatilgan mahsulotlarni sotishda maxsus asboblar (qoshiq, vilka, koʻrakchalar) qoʻllaniladi. 40. Sotuvchi xaridorga kartoshka, meva-sabzavot tovarlarini sotishda savdo jarayonida vujudga kelgan yaroqsiz va sifati past mahsulotlarni ajratib tashlashga majburdir. 41. Tovarning sifatsiz partiyasi aniqlanganda sotuvchi bu toʻgʻrida yaroqsiz tovarni savdodan chiqarish uchun maʼmuriyatga darhol xabar berishga majburdir. 42. Sifati past meva-sabzavot tovarlarini sotish taqiqlanadi. Notoʻgʻri saqlash, transportda tashish va boshqa sabablar bilan sifati buzilgan meva-sabzavot tovarlari sotilganda korxonalar xodimlari xaridor talabiga koʻra ularni sifatlisiga almashtirib berishga yoki toʻlangan summani qaytarishga majburdirlar. 43. Sotish jarayonida sifati pasaygan, ammo isteʼmolga yaroqli meva-sabzavot tovarlari belgilangan tartibda oʻz vaqtida qayta narxlanishi kerak. 44. Meva-sabzavot tovarlari bilan savdo qilish uchun ishga yangi qabul qilinadigan barcha shaxslar korxona maʼmuriyati tomonidan mazkur Qoidalar bilan tanishtirilishi kerak. 45. Boshqa qoʻshimcha tovarlarni sotish boʻyicha chakana savdo qoidasi har qaysi tovarlar guruhi uchun belgilangan alohida Qoidalar bilan tartibga solinadi. Meva-sabzavot mahsulotlarini sotishni amalga oshiruvchi korxonalar, tashkilotlar rahbarlari ularga qatʼiy rioya qilinishi uchun shaxsan javob beradilar.