OʻZBEKISTON RESPUBLIKASINING “FUQARO AVIATSIYASIDA HAVO TRANSPORTI QATNOVIGA XIZMAT KOʻRSATISH” AVIATSIYA QOIDALARINI (OʻZR AQ-71) TASDIQLASH TOʻGʻRISIDA
(order, 2020-04-20)

Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni IKAOning standartlari va tavsiyalarini inobatga olgan holda takomillashtirish maqsadida buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish” aviatsiya qoidalari (OʻzR AQ-71) ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksiga muvofiq fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalarda quyidagi qisqartmalar qoʻllaniladi: ATMU — avtomatik tarzda maʼlumotlarni uzatish; VPQ — vizual parvoz qoidalari; JYUCH — juda yuqori chastotalar; IKAO — xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti; PQMR — parvoz qilish maʼlumotlari rayoni; UQY — uchish-qoʻnish yoʻlkasi; UBPQQ — uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari; OʻANM — “Oʻzaeronavigatsiya” markazi; HK — havo kemasi; HTQB — havo transporti qatnovini boshqarish; HTQXK — havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish. 2. Mazkur Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: aerodrom dispetcherlik punkti — aerodrom harakatiga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun tayinlangan organ; avtomatik tarzda maʼlumotlarni uzatish tizimi (ATMU) — uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalariga belgilangan joriy maʼlumotlarni kecha-kunduz davomida yoki sutkaning belgilangan maʼlum bir vaqtida avtomatik tarzda taqdim etish; dispetcherlik ruxsati — havo kemasiga HTQXK organlari tomonidan belgilangan shartlar asosida harakatlanish uchun berilgan ruxsat; nazorat qilinadigan samoviy hudud — parvozlarni dispetcherlik xizmatlari bilan taʼminlaydigan, maʼlum oʻlchamlarda belgilangan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududi (bundan buyon matnda samoviy hudud deb yuritiladi); nazorat qilinadigan aerodrom — aerodromdagi harakatga dispetcherlik xizmati taʼminlanadigan aerodrom; nazorat qilinadigan parvoz — dispetcherlik ruxsati mavjud boʻlganda bajariladigan har qanday parvoz; parvoz-maʼlumotlari markazi — parvoz-maʼlumotlari xizmatini koʻrsatilishini va avariya haqida xabar berish xizmatini taʼminlash uchun moʻljallangan organ; rayon dispetcherlik markazi — oʻzining yurisdiksiyasi ostida boʻlgan, dispetcherlik rayonlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmatini taʼminlash uchun moʻljallangan organ; rayon dispetcherlik xizmati — dispetcherlik rayonlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatilishi taʼminlanadigan samoviy hudud; havo transporti qatnovi oqimlarini tashkil etish xizmati — HTQXKning vakolatli organi tomonidan maʼlum qilingan, havodagi harakatni oʻtkazish layoqatiga muvofiqligi va imkon darajasida HTQBni oʻtkazish layoqatini taʼminlash uchun havo transporti qatnovi oqimini tartibga solish va tezlashtirish, xavfsizligiga koʻmaklashish maqsadida tuziladigan xizmat; havo transporti qatnovini boshqarish (HTQB) — manyovrlash maydonidagi havo kemalarini toʻsiqlardan saqlash, shuningdek havo kemalari oʻrtasida toʻqnashuvlar sodir boʻlishini oldini olish maqsadida hamda havodagi harakatlanishni tartibga solish va tezlashtirish maqsadida koʻrsatiladigan xizmat; yaqinlashishga dispetcherlik xizmati — uchib keladigan yoki uchib ketadigan nazorat qilinuvchi havo kemalariga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish. 3. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida HTQXKning vakillik organi boʻlib OʻANM hisoblanadi. 4. OʻANM Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda Agentlik deb yuritiladi) bilan kelishilgan holda samoviy hududda havo transporti qatnovini tashkillashtirilishini, dispetcherlarning HTQBning namunali ish texnologiyalarini, HTQXK xizmati mutaxassislarining professional tayyorgarligiga boʻlgan talablarni, HTQXK tizimi usullarini, jarayonlarini va oʻtkazish layoqatining normativlarini, shu jumladan HTQXK tizimining lozim darajada ishlashini taʼminlash uchun zarur boʻlgan xodimlar soni miqdorini belgilaydi hamda Agentlik tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlanadigan HTQXK dispetcherlarini boshlangʻich tayyorlash va qayta tayyorlash dasturlarini ishlab chiqadi. 41. OʻANM inson omillarini hisobga olish prinsiplari sohasidagi tadbirlarni ishlab chiqadi va amalga oshiradi. 42. Uyqusizlik, uzoq vaqt davomida harakatda boʻlish yoxud ish vaqtidagi aqliy vazifalarning katta hajmini bajarishdan kelib chiqadigan dispetcherning toliqishi tufayli parvozlar xavfsizligiga tahlika solinishini oldini olish maqsadida OʻANM havo transporti qatnovini bevosita boshqaruvchi dispetcherlarning ish vaqti grafiklarini ishlab chiqadi. 5. OʻANM chegaradosh davlatlar bilan HTQXKning chegaradosh organlari bilan HTQXKni oʻzaro muvofiqlashtirish uchun IKAOning xalqaro standartlari va tavsiya etilgan amaliyoti hajmida tezkor suratda hamkorlik qilish masalalari boʻyicha qoʻshimcha qilinadigan ilovalariga muvofiq belgilangan tartibda oʻzaro hamkorlik qilishning ish tartibi toʻgʻrisidagi kelishuvlarni tuzadi. 6. OʻANM tomonidan belgilanadigan, shu jumladan HTQXKdan foydalanish boʻyicha samoviy hududlardan foydalanuvchilar uchun barcha zarur boʻlgan maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasining aeronavigatsion maʼlumotlar toʻplamida nashr qilinadi. 7. Quyidagilar HTQXKning vazifalari boʻlib hisoblanadi: nazorat qilinadigan samoviy hududdagi HKlarning oʻzaro toʻqnashuvini oldini olish; manyovrlash maydonida HKlari bilan ushbu maydonda mavjud boʻlgan toʻsiqlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarni oldini olish; havo transporti qatnovi oqimini tezlashtirish va bir maromda tartibga solish; parvozlarning amalga oshirilishi xavfsizligini va samaradorligini taʼminlash uchun zarur boʻlgan konsultatsiya va maʼlumotlarni taqdim etish; qidiruv-qutqaruv xizmatlari yordamiga muhtoj boʻlgan HKlari toʻgʻrisida tegishli tashkilotlarga xabar berish, bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish. 8. HTQXKning quyidagi turlari mavjud: havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish; parvoz-maʼlumotlari xizmati; avariya haqida xabar berish xizmati. 9. Havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish mazkur Qoidalarning 7-bandi ikkinchi, uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida koʻrsatilgan vazifalarni hal qilish uchun moʻljallangan boʻlib, quyidagi qismlarga boʻlinadi: rayon dispetcherlik xizmati; yaqinlashishga dispetcherlik xizmati; aerodrom dispetcherlik xizmati. 10. Parvoz-maʼlumotlari xizmati bu parvozlar samaradorligini va xavfsizligini taʼminlash uchun konsultatsiyalar va maʼlumotlarni taqdim etish uchun moʻljallangan xizmatdir. 11. Avariya haqida xabar berish xizmati bu qidiruv-qutqaruv organlari yordamiga muhtoj boʻlgan HK toʻgʻrisida tegishli tashkilotlarga xabar berish, bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatishga moʻljallangan xizmatdir. 12. HTQXKning ehtiyojlari havo transporti qatnovining turlari, intensivligi va shu kabi boshqa omillarni hisobga olgan holda belgilanadi. 13. HTQXK turlariga muvofiq samoviy hudud qismlari va aerodromlar quyidagilarga boʻlinadi: PQMR; dispetcherlik rayonlari va dispetcherlik zonalari. Agar dispetcherlik rayoni yoki dispetcherlik zonasi PQMR chegaralarida aniqlansa, ular ushbu PQMRning tarkibiy qismi boʻlib hisoblanadi; nazorat qilinadigan aerodromlar. 14. Samoviy hudud quyidagi tarzda tasniflanadi: “A” klassi. Faqat UBPQQ boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi, barcha HKlariga dispetcherlik xizmati taʼminlanadi va eshelonlashtiriladi; “V” klassi. UBPQQ va VPQ boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi, barcha HKga dispetcherlik xizmati taʼminlanadi va eshelonlashtiriladi; “S” klassi. UBPQQ va VPQ boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi, barcha HKlari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi, UBPQQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi HK UBPQQ va VPQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi boshqa HKlariga nisbatan eshelonlashtiriladi. VPQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi HK, UBPQQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi HKga nisbatan eshelonlashtiriladi va VPQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi boshqa HKlariga nisbatan harakat toʻgʻrisida maʼlumotni oladi; “D” klassi. UBPQQ va VPQ boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi va barcha HKlari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi, UBPQQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi HK UBPQQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi boshqa HKlariga nisbatan eshelonlashtiriladi va VPQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi HKlariga nisbatan harakat toʻgʻrisidagi maʼlumotni oladilar, VPQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi HKlari boshqa barcha HKlariga nisbatan harakat toʻgʻrisida maʼlumotni oladilar; “E” klassi. UBPQQ va VPQ boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi, UBPQQ boʻyicha parvozni bajaruvchi HK, shunday parvozni bajaruvchi boshqa HKga nisbatan dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va eshelonlashtiriladi. Barcha HKlar imkon darajasida harakat toʻgʻrisidagi maʼlumotni oladilar. E klassi nazorat qilinadigan zonalarda qoʻllanilmaydi; “F” klassi. UBPQQ va VPQ boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi, UBPQQ boʻyicha parvozni bajaruvchi barcha HKlarga havo transporti qatnoviga konsultativ xizmat koʻrsatilishi taʼminlanadi va soʻrov boʻyicha barcha HKlariga parvoz-maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladi; “G” klassi. UBPQQ va VPQ boʻyicha parvoz qilishga ruxsat beriladi va soʻrov boʻyicha parvoz-maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladi. 15. HTQXKning samoviy hududdagi klasslari mazkur Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq belgilanadi. 16. Samoviy hudud klasslari OʻANM tomonidan uning ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda tanlanadi. 17. Samoviy hududda HTQXKni taʼminlash uchun quyidagi organlar tashkil etiladi: nazorat qilinadigan aerodromlar va dispetcherlik zonalari, dispetcherlik rayonlari chegaralarida havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi HTQXK organlari; PQMR chegaralarida avariya toʻgʻrisida xabar berish va parvoz qilish maʼlumotini koʻrsatishni taʼminlovchi parvoz-maʼlumotlari markazlari. 18. PQMR chegaralari HTQXK lozim boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasining hududini oʻz ichiga qamrab olishi kerak. 19. Dispetcherlik rayonining quyi chegarasi, qoida tariqasida, mazkur rayonning quyi xavfsiz esheloniga (balandligiga) mos keladi. 20. Dispetcherlik rayonining yuqori chegarasi havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi ushbu chegaraning yuqorisida taʼminlanmagan yoki PQMR undan yuqorida joylashgan hollarda belgilanadi. 21. Dispetcherlik zonasi samoviy hududning nazorat qilinadigan qismi boʻlib hisoblanadi va aerodromga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan hamda, qoida tariqasida, yer sathidan dispetcherlik rayonining quyi chegarasigacha belgilanadi. 22. Gorizontal tekislikdagi dispetcherlik zonasining chegarasi, qoida tariqasida, aerodromning nazorat qilinadigan nuqtasidan 10 km uzoqlikdagi qoʻnishga kirish amalga oshiriladigan joy yoʻnalishida belgilanadi. 23. Rayon dispetcherlik markazi yoki parvoz-maʼlumotlari markazi, qoida tariqasida, ularning yaqinida joylashgan aholi yashash punkti yoki shahar, tuman nomi bilan belgilanadi. 24. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashishga dispetcherlik punkti, qoida tariqasida, u joylashgan aerodromning nomi bilan ataladi. 25. Dispetcherlik zonasi, dispetcherlik rayoni yoki PQMR tegishli samoviy hududda HTQXKni amalga oshiruvchi organning nomidan foydalanib belgilanadi. 26. HTQXKning yoʻnalishlarini oʻrnatishda har bir HTQXKning yoʻnalishi boʻylab himoyalangan samoviy hudud hamda qoʻshni HTQXK yoʻnalishlar oraligʻida xavfsiz interval taʼminlanadi. 27. HTQXK yoʻnalishlarini belgilash mazkur Qoidalarning 2-ilovasiga muvofiq keltiriladi, uchish va qoʻnishning standart yoʻnalishlari bundan mustasno. 28. Uchish va uchib kelishning standart yoʻnalishlarini va ularning sxemalarini belgilash mazkur Qoidalarning 3-ilovasiga muvofiq keltirilgan. 29. Asosiy nuqtalar HTQXK yoʻnalishlari yoki qoʻnishga kirish sxemalari uchun va (yoki) HK parvoziga nisbatan boʻlgan maʼlumotlarga HTQXK organlarining ehtiyojlari boʻlganda oʻrnatiladi. 30. Asosiy nuqtalarni oʻrnatish va belgilash mazkur Qoidalarning 4-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi. 31. Zaruriyat boʻlganda, UQY, perronlar va aerodromda HKga texnik xizmat koʻrsatish zonalari oraligʻida HKni yerda burilishi uchun burilish standart yoʻnalishlari oʻrnatilishi mumkin. Bu yoʻnalishlar toʻqnashuv hollari yuzaga kelmaydigan tarzda tashkil qilinishi kerak. 32. HKning yerdagi burilishi standart yoʻnalishlarini UQY va HTQXK yoʻnalishlarini belgilash indekslaridan farqli indekslar bilan belgilash lozim. 33. Fuqaro aviatsiyasining HTQXK organi davlat aviatsiyasining HTQXK organi bilan oʻzaro hamkorlikni kelishilgan holda amalga oshiradi. 34. Fuqaro aviatsiyasining HTQXK organi rasmiy talab boʻyicha yoki doimiy ravishda davlat aviatsiyasining HTQXK organini fuqaro HKlarining parvozlariga tegishli boʻlgan zarur parvoz rejasi va boshqa maʼlumotlar bilan taʼminlaydi. 35. HK uchun potensial xavfni yuzaga keltiruvchi har qanday faoliyat tegishli HTQXK organlari bilan kelishilishi lozim. 36. Kelishishning maqsadi HKlar uchun xavf yuzaga kelishiga yoʻl qoʻymaslik va bunday HKlarning normal parvoziga boʻlgan toʻsiqlarni minimumga olib kelish imkonini beradigan sharoitni taʼminlash hisoblanadi. 37. HTQXK organi samoviy hududda HK parvozlarini bajarish uchun potensial xavf yuzaga kelayotganda ushbu faoliyatga tegishli maʼlumotlarni oʻz vaqtida tarqatilishi uchun javobgardir. 38. Agar HK uchun potensial xavfni yuzaga keltiruvchi faoliyat doimiy ravishda amalga oshsa, u holda barcha manfaatdor boʻlgan tomonlarni muvofiqlashtirilishini taʼminlash uchun maxsus organ tashkil etiladi va ushbu maʼlumotlar aeronavigatsion maʼlumotlar hujjatlarida nashr qilinadi. 39. Aeronavigatsion maʼlumotlar xizmatini maʼlumotlar bilan taʼminlash uchun HTQXK organlari aeronavigatsion maʼlumotlar xizmatiga zarur boʻlgan maʼlumotlarni belgilangan tartibda taqdim etadi. 40. Parvozlarni amalga oshirish vaqtida HK ekipajini oxirgi meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash HTQXK organi tomonidan meteorologik organlar bilan tuzilgan shartnomalar asosida amalga oshiriladi. 41. Aerodromda parvozlar xavfsizligini taʼminlash uchun HTQXK organi bilan aerodromdagi parvozlarni taʼminlovchi xizmatlar (aerodrom, elektr, radiotexnik, ornitologik, qidiruv-qutqaruv, avariya va boshqa xizmatlar) oʻrtasida hamkorlik amalga oshiriladi. HTQXK organlari bilan aerodromdagi parvozlarni taʼminlovchi xizmatlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar tartibi hamkorlik boʻyicha yoʻriqnomalar bilan aniqlanadi. 42. HKga nisbatan avariya holatida ekanligi, shu jumladan noqonuniy aralashish harakatlari sodir qilinganligi maʼlum boʻlganda yoki taxmin qilinganda, aniq holatlardan kelib chiqib, ushbu HKga boshqa HKlariga nisbatan maksimal eʼtibor koʻrsatilishi, koʻmaklashish va ustunlik berilishi lozim. 43. Ikkilamchi obzorga oid radiolakatsion qabul qilish va javob berish uskunasi bilan jihozlangan HK avariya holatidaligi toʻgʻrisida xabar quyidagi tarzda amalga oshiriladi: A rejimida 7500 kodini oʻrnatish — noqonuniy aralashish harakatlari sodir boʻlganda; A rejimida 7600 kodini oʻrnatish — radioaloqa yoʻqotilganda; A rejimida 7700 kodini oʻrnatish — HKni egallash (ishgʻol qilish) yoki avariya holati yuzaga kelganda. 44. Avariya holatlari vujudga kelganda HTQXK organlari bilan HKlari oʻrtasida aloqalar olib borilayotgan vaqtda inson omili aspektlari hisobga olinishi lozim. 45. Avariya holatlari yoki noqonuniy aralashish harakatlari sodir boʻlganda yoki ushbu harakatlar sodir qilinishi taxmin qilinganda, HTQXK organi OʻANM tomonidan belgilangan tartib boʻyicha harakat qilishi lozim. 46. HKga oʻz vaqtida yordam koʻrsatish maqsadida HTQXK organlari tomonidan 121,5 MGs chastotasini eshitish hududiy dispetcherlik markazlarida 24 soat davomida, aerodrom dispetcherlik punktlarida va yaqinlashishga dispetcherlik punktlarida esa ularning ish soatlari vaqtida tashkillashtiriladi. 47. Oʻzbekiston Respublikasida HTQXK organlari daqiqalar va soatlarda, zarur hollarda, soniyalarda ifodalanadigan umumjahon muvofiqlashtirilgan vaqtdan foydalanadilar. 48. HTQXK organlari har bir ish joyidan yaxshi koʻrinadigan soatning vaqtini, daqiqalarini, soniyalarini koʻrsatadigan soatlar bilan jihozlanadi. 49. HKning rasmiy talabi boʻyicha HTQXK organlari 30 soniyagacha yaqinlikdagi aniqlik bilan HK bortiga aniq vaqt toʻgʻrisida xabar beradi. 50. Fuqaro aviatsiyasida parvozlar xavfsizligini lozim darajada taʼminlash uchun HTQXKda parvozlar xavfsizligi boʻyicha OʻANM tomonidan dastur qabul qilinadi hamda ushbu dasturga muvofiq parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimi belgilanadi. 51. HTQXKda parvozlar xavfsizligini lozim darajada taʼminlashga taʼsir etuvchi HTQXK tizimidagi har qanday ahamiyatli oʻzgarish unga ekspert bahosi berilib, ushbu ekspert bahosi parvozlar xavfsizligi lozim darajada taʼminlanganini namoyon etganidan soʻng amalga oshirilishi mumkin. 52. HTQXKda parvozlar xavfsizligi buzilishiga tahdid solinganda yoki buzilishlariga yoʻl qoʻyilganda, kutilmagan vaziyatlarda harakat qilish boʻyicha OʻANM chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqadi va nashr qiladi. Ushbu chora-tadbirlar rejasi IKAOning xalqaro standartlari va tavsiya etilgan amaliyotiga muvofiq boʻlishi lozim. 53. Kutilmagan vaziyatlarda harakat qilish chora-tadbirlar rejasiga tegishli materialni ishlab chiqish, nashr qilish va bajarish mazkur Qoidalarning 5-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi. 54. Quyidagilarga havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati qoʻllaniladi: samoviy hududning “A”, “B”, “C”, “D”, “E” klasslaridagi UBPQQ boʻyicha barcha parvozlarga; samoviy hududning “B”, “C” va “D” klasslardagi VPQ boʻyicha barcha parvozlarga; VPQ boʻyicha barcha maxsus parvozlarga; nazorat qilinadigan aerodromlardagi aerodrom harakatining barcha turlariga. 55. Havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati quyidagi organlar tomonidan taʼminlanadi: rayon dispetcherlik xizmati — rayon dispetcherlik markazi tomonidan yoki dispetcherlik zonasida yoxud chegaralangan oʻlchamlardagi rayonda yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlaydigan organ tomonidan; yaqinlashishga dispetcherlik xizmati — aerodrom dispetcherlik markazi yoki rayon dispetcherlik markazi tomonidan yoxud alohida organ tuzish zaruriyati yuzaga kelgan hollarda yaqinlashishga dispetcherlik punkti tomonidan; aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan. 56. Aerodrom dispetcherlik punktiga aerodromdagi perronning oʻlchamlari va konfiguratsiyasi perronda harakat uchun nazoratni olib borishga imkon bermasa, aerodrom ekspluatanti tomonidan perronda qoʻshimcha boshqarish punkti tashkil etiladi. 57. Oʻzbekiston Respublikasida havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmatini tashkillashtirish tartibi OʻANM tomonidan ishlab chiqiladi va belgilangan tartibda Agentlik bilan kelishgan holda tasdiqlanadi. 58. Samoviy hududda eshelonlashtirish minimumlari Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq belgilanadi. 59. Samoviy hududning aniq boʻlgan qismidagi chegarada parvozlarni bajarayotgan barcha HKlarining havodagi harakati boshqarilishi uchun masʼuliyat bitta dispetcherlik organiga yuklatiladi. Ayrim hollarda HKlarning havodagi harakatini boshqarish barcha manfaatdor dispetcherlik organlari bilan oʻzaro muvofiqlikni taʼminlash sharti bilan boshqa dispetcherlik organlariga topshirilishi mumkin. 60. HKni boshqarish boʻyicha masʼuliyat HTQXK organi tomonidan boshqa HTQXK organiga ushbu HKsiga xizmatni koʻrsatuvchi rayon dispetcherlik markazi tomonidan HK dispetcher rayonlarining umumiy chegaralarini kesish jarayonida hisoblangan vaqtda yoki ikki HTQXK organlari tomonidan kelishilgan vaqtda yoxud har qanday boshqa nuqtada topshiriladi. 61. HKni boshqarish boʻyicha masʼuliyat rayon dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi HTQXK organi tomonidan yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organiga belgilangan chegaralarda topshiriladi. 62. Uchib kelayotgan HKni boshqarish uchun masʼuliyat yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organ tomonidan aerodrom dispetcherlik punktiga quyidagi hollarda topshiriladi: HK aerodrom rayonida boʻlib, yerdagi oriyentir boʻyicha u kirishni tugatib, vizual qoʻnishni bajara olishi mumkin boʻlganda yoki VPQ boʻyicha parvoz qilishda vizual meteorologik sharoitlarining mustahkamligiga erishganda; UBPQQ boʻyicha parvoz qilishda tegishli HTQXK organining HTQB dispetcherini ish texnologiyasiga muvofiq belgilangan chegaralarida (masofada, eshelonda, balandlikda) boʻlganda. 63. Vizual meteorologik sharoitlar vaqtida uchib ketayotgan HKning boshqaruvi uchun masʼuliyat aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan, agar XK tegishli HTQXK organining HTQB dispetcherini ish texnologiyasiga muvofiq belgilangan chegaralarda (masofada, eshelonda, balandlikda) boʻlsa, yaqinlashishga dispetcherlik xizmatiga topshiriladi. 64. Uskunalar boʻyicha parvoz jarayonida uchib ketayotgan HKning boshqaruvi uchun masʼuliyat aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan XK tegishli HTQXK organining HTQB dispetcherini ish texnologiyasiga muvofiq belgilangan chegaralarda (masofada, eshelonda, balandlikda) boʻlganda yaqinlashishga dispetcherlik xizmatiga topshiriladi. 65. HKni boshqarilishi uchun masʼuliyat bir dispetcherlik sektoridan boshqa dispetcherlik sektoriga belgilangan chegarada (masofada, eshelonda, balandlikda) yoki tegishli HTQXK organining HTQB dispetcherining ish texnologiyasida nazarda tutilgan ikki organ oʻrtasida kelishilgan vaqtda topshiriladi. 66. Mazkur Qoidalarning 68-bandida koʻrsatilgan maʼlumotlar boʻlmaganda HKni boshqarish uchun masʼuliyat HTQXK organi tomonidan boshqarish uchun masʼuliyatni qabul qiluvchi HTQXK organiga uning roziligisiz topshirilmaydi. 67. Topshiruvchi HTQXK organi joriy parvoz rejasining qismini va havo transporti qatnovi boshqarilishiga tegishli maʼlumotlarni qabul qiluvchi organga mavjud boʻlgan aloqa kanallari orqali maʼlum qiladi. HTQBni topshirishdan oldin olingan radiolokatsion kuzatuv maʼlumotlariga asosan dispetcherlik maʼlumotlari oʻz ichiga HK joylashgan joyi, parvoz esheloni (balandligi), yoʻnalish yoʻli (magnit yoʻnalish burchagi), HK tezligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni qamrab oladi. 68. Qabul qiluvchi HTQXK organi topshiruvchi HTQXK organidan qabul qilingan maʼlumotni tasdiqlaydi va zarur boʻlgan maʼlumotni beradi yoki parvozni bajarishni davom ettirishga ruxsat beradi. 69. Dispetcherlik ruxsati havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati koʻrsatishni taʼminlash uchun zarur boʻlgan talablarga asoslanadi. Dispetcherlik ruxsatida quyidagilar koʻrsatiladi: parvoz rejasida koʻrsatilgan HKni belgilash indeksi; harakat qilishga ruxsat berilgan chegara; parvoz yoʻnalishi; hamma yoʻnalish uchun parvoz esheloni (balandligi) yoki uning bir qismi uchun va zaruriyat boʻlganda, eshelonlarning (balandliklarning) oʻzgarish tartibi; uchishga yoki qoʻnishga kirish vaqtida manyovrlashga, aloqaga va ruxsatni amal qilish muddati tugashi vaqtiga nisbatan boshqa masalalar boʻyicha zarur boʻlgan koʻrsatmalar va maʼlumotlar. 70. Ruxsat berish faoliyatining muddati vaqt bilan belgilanadi, agar parvoz bajarilishi boshlanmagan boʻlsa, ruxsat avtomatik tarzda bekor qilinadi. 71. HKning ekipaji HTQB dispetcheriga radioaloqa yordamida uzatiladigan parvozlar xavfsizligini taʼminlashga tegishli ruxsat va koʻrsatmalarni takrorlaydi. Quyidagilar doimo takrorlanadi: yoʻnalish boʻyicha parvoz qilishga dispetcherlik ruxsati; UQY oldida kutish va UQYni kesib oʻtish, uchish, qoʻnish, yerdagi burilishga tegishli ruxsat va koʻrsatmalar; HTQB dispetcheri tomonidan ishchi UQY, barometr balandligini oʻlchash shkalasini oʻrnatish, ikkilamchi radiolokatsiya kodlari, kurs va tezlikka rioya qilish boʻyicha koʻrsatmasi, parvoz eshelonini (balandligini) egallash boʻyicha koʻrsatmasi (agar boshqa koʻrsatma boʻlmasa), oʻtish esheloni toʻgʻrisida xabarlar. 72. Ruxsat va koʻrsatmalar, shu jumladan shartli ruxsatlar tushunarli boʻlguniga va bajarishga qabul qilinishiga shubha qolmaydigan tarzda takrorlanishi lozim. 73. HTQB dispetcheri berilgan dispetcherlik ruxsatini yoki koʻrsatmalarini HK ekipaji tomonidan qaytarilishini eshitishi, ularni toʻgʻri qabul qilinganligiga ishonch hosil qilishi va berilgan ruxsatlarni va koʻrsatmalarni takrorlanishi vaqtida aniqlangan har qanday noaniqliklarni bartaraf qilish boʻyicha choralarni koʻrishi shart. 74. Havo transporti qatnovi talabi havo transporti qatnovi dispetcherlik xizmatining tegishli tizimida koʻrsatilgan oʻtkazuvchanlik salohiyatidan oshganda yoki oshishi taxmin qilinganda havo transporti qatnovi oqimlarini tashkil etish tizimi samoviy hudud qismlarida tatbiq etilishi lozim. 75. Havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmatining tegishli tizimini oʻtkazish salohiyati OʻANM tomonidan belgilanadi. Oʻtkazish salohiyati meʼyoridan oshib ketgan xollarda HTQXK organi maʼlum bir rayonlarda HTQXKga cheklovlarni oʻrnatadi va bu haqda havo transporti qatnovi oqimlarini tashkil etish organlariga, shuningdek chegaradosh HTQXK organlariga xabar beradi. Oʻtkazish salohiyati meʼyoridan oshib ketganligi holati kuzatilgan rayonning yoʻnalishi boʻyicha ketayotgan HK ekipaji kutilayotgan kechikishlar yoki cheklanishlar toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabardor qilinishi shart. 76. OʻANM HTQB tizimining oʻtkazish salohiyatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni xalqaro shartnomalarga muvofiq tashkil etishi lozim. 77. Aerodromning manyovrlash maydonida shaxslar va transport vositalarining, shu jumladan shatakka olingan HKlarining harakatini boshqarish, yerda burilishni, uchishni va qoʻnishni bajarayotgan HKlarining xavfsizligini taʼminlash aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan amalga oshiriladi. 78. II yoki III daraja boʻyicha ishlovchi aerodromda UQYda koʻrinish 550 m boʻlib, koʻrish imkoniyati cheklangan sharoitlarda quyidagi ishlar amalga oshiriladi: aerodromning manyovrlash maydonida ishlayotgan shaxslar va transport vositalarining soni II yoki III daraja boʻyicha aniq uskunali qoʻnishga kirishni bajarish jarayonida minimumgacha cheklangan boʻlishi; manyovrlash maydonida transport vositalari bilan yerda burilayotgan HKlari oʻrtasida minimal masofa saqlanishi. 79. Falokatga uchragan HKga yordam koʻrsatishga ketayotgan qidiruv-qutqaruv transport vositalari manyovrlash maydonida barcha boshqa turdagi harakatlar oldida ustunlik huquqiga ega. 80. Bunda manyovrlash maydonida boʻlgan transport vositalari quyidagi qoidalarga rioya qilishlari lozim: HKni shatakka olayotgan transport vositalari qoʻnishga kirayotgan, uchmoqchi boʻlayotgan yoki yerda burilishni amalga oshirayotgan HKga yoʻl berishlari; transport vositalari HKni shatakka olayotgan boshqa transport vositalariga yoʻl berishlari; manyovrlash maydoni boʻyicha harakatni amalga oshirayotgan barcha transport vositalari aerodrom dispetcherlik punkti bilan radio aloqani olib borishi uchun tegishli yoritish signali uskunalariga va radiotexnik vositalariga ega boʻlishlari. Aerodromning manyovrlash maydonidagi barcha transport vositalari aerodrom dispetcherlik punkti koʻrsatmalariga muvofiq ushbu bandning ikkinchi, uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida belgilangan talablaridan qatʼi nazar, boshqa transport vositalariga yoʻl berishlari shart. 81. Transport vositalari tomonidan aerodromning manyovrlash maydonini ruxsatsiz band qilish holatlarini oldini olish boʻyicha javobgarlik aerodrom ekspluatanti zimmasiga yuklatiladi. 82. Radiolokatsion tizimlari (mavjud boʻlganda) parvozlar xavfsizligi bilan bogʻliq boʻlgan ikkilamchi radiolokatsiya kodlari va toʻqnashish vaziyatlari toʻgʻrisida oldindan xabar berish, toʻqnashish vaziyatlari toʻgʻrisida bildirishni hisobga olib, ogohlantirish va xabar berishni taʼminlashlari lozim. 83. Nazorat qilinadigan samoviy hududda parvozni amalga oshirayotgan HKga yoqilgʻini toʻkish zaruriyati yuzaga kelsa, HK ekipaji bu haqda HTQB organiga xabar beradi. Bunda HTQB organi bilan yoqilgʻini toʻkayotgan HK oʻrtasidagi belgilanadigan harakatlar, shuningdek ular tomonidan amalga oshiriladigan jarayonlar IKAO xalqaro standartlari va tavsiya etilgan amaliyotining havo transporti qatnovi tashkillashtirilishini belgilab beruvchi talablariga muvofiq oʻrnatiladi. 84. Parvoz-axborot xizmatining maʼlumotlari taʼsir koʻrsatuvchi barcha HKlari parvoz-axborot xizmati bilan taʼminlanadi. 85. Parvoz-axborot xizmati HK komandiridan parvoz rejasini oʻzgarishiga nisbatan qatʼiy qarorni qabul qilganligi uchun javobgarlikni olib tashlamaydi. 86. HTQXK organlari bir vaqtda parvoz-axborot xizmati va havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati bilan taʼminlasa va bunda havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishini talab qilsa, barcha hollarda havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati koʻrsatishni parvoz-axborot xizmatiga nisbatan birinchi navbatda amalga oshiriladi. 87. Parvoz-maʼlumotlari xizmati quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi: “SIGMET” maʼlumotlarini; vulqon kukuni bulutlarining mavjudligini; radioaktiv yoki zaharli kimyoviy moddalarni atmosferaga chiqarilganligini; radionavigatsion vositalarining foydalanishga tayyorligi holati oʻzgarganini; aerodrom holatining va u bilan bogʻliq vositalarning, shu jumladan qor, muz yoki suv qatlamlari bilan qoplangan aerodromning ish maydonlari holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlari oʻzgarishini; boshqarilmaydigan uchuvchisiz aerostatlar toʻgʻrisidagi; uchishni va qoʻnishni amalga oshirish aerodromlarida hamda zaxiradagi aerodromlarda aniq yoki kutilayotgan meteorologik sharoitlarni; har xil klassdagi samoviy hududda parvozlarni bajaruvchi HKlari uchun toʻqnashuv xavfini mavjudligini; VPQ boʻyicha parvoz bajarilishi mumkin boʻlmay qolganda, parvoz yoʻnalishi boʻyicha meteorologik sharoitlarni; oriyentir yetarli boʻlmagan hududlarda parvoz bajarilayotganda HK ekipaji soʻrovi boʻyicha parvoz va navigatsion maʼlumotlar hisobi uchun zarur maʼlumotlarni; parvozning xavfsizligiga taʼsir qiluvchi boshqa maʼlumotlarni. 88. HTQXK organi parvoz-maʼlumotlari xizmatini taʼminlash vaqtida quyidagilar uchun javobgar boʻladi: HK ekipajiga navigatsion vositalarining holati, havodagi va meteorologik vaziyat toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz vaqtida berilishi; parvozlar xavfsizligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan maʼlumotlarni hamda belgilangan va zaxiradagi aerodromlarning holati toʻgʻrisidagi oʻzgarishlarni oʻz vaqtida berilishi. 89. Parvoz-maʼlumotlari xizmati koʻrsatilishiga kiritiladigan metereologik, shuningdek navigatsion vositalari va aerodromlar toʻgʻrisidagi tezkor maʼlumot (mavjud boʻlsa) birlashtirilgan koʻrinishda taqdim etiladi. 90. Agar parvoz-maʼlumotlari xizmati radioeshittirish bilan taʼminlanayotgan boʻlsa, ular parvozning turli xil bosqichlari boʻyicha alohida foydalanish elementlari va meteorologik elementlar toʻgʻrisidagi birlashtirilgan maʼlumotlarni qamrab olgan xabarlardan tarkib topgan boʻlishi kerak. Bunda radioeshittirishlarni uzatish yuqori chastotalarda, JYUCH va ATMUda boʻlishi kerak. 91. Aerodrom rayonida nutqiy ATMU xizmatining radioeshittirishini uzatish aerodromda “havo-yer” ikki tomonlama aloqa kanalining xizmat koʻrsatilishidagi yuklanishni kamaytirish talab qilinganda taʼminlanadi. 92. Nutqiy ATMU xizmatining radioeshittirishini uzatish uchun imkon darajasida JYUCH diapazonidan foydalaniladi. 93. Nutqiy ATMU xizmatining radioeshittirishlarini uzatish uzluksiz ravishda va takrorlanish bilan olib boriladi. 94. Joriy radioeshittirishda uzatilayotgan maʼlumotlar qoʻnishga kirish, qoʻnish va uchish bilan bogʻliq maʼlumotlarni HKlarga taʼminlab bergan tegishli HTQXK organlari eʼtiboriga zudlik bilan yetkaziladi. 95. Nutqiy ATMU xizmatining radioeshittirishi minimum ingliz tilida olib boriladi. 96. Nutqiy ATMU xizmatining radioeshittirishini uzatilishi davomiyligi, agar buning imkoni boʻlsa, 30 soniyadan oshmasligi kerak. Bunda uzatilayotgan maʼlumotning sifati yomonlashmasligi lozim. 97. Nutqiy ATMU xizmatidan foydalanishda quyidagilar taʼminlangan boʻlishi kerak: uzatilayotgan maʼlumot bitta aerodromga tegishli boʻlishi; ahamiyatga ega boʻlgan oʻzgarish yuz berganda zudlik bilan uzatilayotgan maʼlumotlarning yangilanishi; nutqiy ATMU xizmatining alohida xabarlari IKAOning fonetik alifbosidagi harflar koʻrinishidagi indeks bilan belgilanishi. Keyingi beriladigan nutqiy ATMU xizmati xabarlarining indekslari alfavit tartibida oʻzlashtiriladi; HK ekipajlari, yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini yoki aerodrom dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi HTQXK organi bilan aloqani oʻrnatganidan keyin maʼlumotlarni qabul qilganliklarini taʼkidlashlari; HTQXK organi kelayotgan HKlariga aerodromda ayni paytdagi bosim toʻgʻrisidagi maʼlumotlar haqida xabar berilishi; meteorologik maʼlumotlar muntazam yoki maxsus maʼlumotlarda taqdim etilishi. Nutqiy ATMU xizmati xabarlarini tayyorlanishi va tarqatilishi uchun HTQXK organi javobgar boʻladi. 98. Meteorologik sharoit tezlik bilan oʻzgargan vaqtlarda meteorologik maʼlumotni nutqiy ATMU xizmatiga kiritish maqsadga muvofiq boʻlmagan taqdirda, nutqiy ATMU xizmati xabarlarida ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumot HTQXK organi bilan dastlabki aloqa oʻrnatilganda amalga oshiriladi. 99. Joriy uzatilgan nutqiy ATMU xizmati maʼlumotlari HK ekipaji tomonidan qabul qilinganligi tasdiqlanganda, ularni takroran uzatish talab qilinmaydi, aerodromdagi bosim toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bundan mustasno. 100. Agar HK ekipaji nutqiy ATMU xizmatining eskirgan maʼlumotlarini qabul qilganligini tasdiqlasa, yangilanishi talab qilinadigan maʼlumotning har qanday elementi zudlik bilan HK ekipajiga uzatiladi. 101. Nutqiy ATMU xabarlari quyida belgilangan tartibdagi elementlarni oʻz ichiga olishi kerak: aerodromning nomlanishini; uchib kelish va (yoki) uchib ketish koʻrsatkichini; maʼlumotni harf bilan ifodalangan indeksini; kuzatuv vaqtini; qoʻnishga kirish uchun moʻljallanayotgan tizimini (turini); foydalaniladigan UQYni; UQY sathining holatini va ulanish koeffitsiyentini; kutish zonasidagi kutilayotgan kechikishni; oʻtish eshelonini; yer yaqinidagi shamolning yoʻnalishi va tezligini, shu jumladan ahamiyatli boʻlgan oʻzgarishlarni; koʻrinishni (UQYdagi koʻrinishni); joriy ob-havoni; bulut bilan qoplanish 1500 m dan pastda boʻlib, osmondagi holatni aniqlash qiyinlashganda vertikal koʻrinishini; havoning haroratini; shudring nuqtasining harorati; balandlikni oʻlchash qurilmasi uchun maʼlumotlarni; aerodromdagi bosimni; yaqinlashish zonasida, qoʻnishga kirishda va balandlikka koʻtarilishda, shu jumladan shamol siljishidagi maxsus (xavfli) metereologik holatlar toʻgʻrisidagi mavjud boʻlgan har qanday maʼlumotlarni hamda parvozning amalga oshirilishiga taʼsir qiluvchi ob-havoning oxirgi holatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni; “Trend” turidagi maʼlumotni (mavjud boʻlganda); boshqa muhim tezkor maʼlumotlarni. 102. Avariya haqidagi xabar bilan quyidagilar taʼminlanadi: havo transporti qatnoviga dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanayotgan barcha HKlar; imkon darajasida parvoz qilish rejasini taqdim etgan boshqa barcha HKlar; noqonuniy aralashuv obyekti boʻlganligi maʼlum boʻlgan yoki taxmin qilinayotgan har qanday HKlar. 103. Parvoz-maʼlumotlari markazlari va rayon dispetcherlik markazlari tegishli PQMR va dispetcherlik rayoni chegaralarida parvozni bajarayotgan HKlarining avariya holatiga oid barcha parvoz maʼlumotlarini yigʻish uchun hamda bundan maʼlumotni tegishli qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtiruvchi markazga uzatish uchun bosh punkt boʻlib xizmat qiladi. 104. Yaqinlashishga dispetcherlik punkti yoki aerodrom dispetcherlik punktining boshqaruvida boʻlgan HK bilan avariya holati yuzaga kelganda, ushbu organ zudlik bilan bu haqda rayon dispetcherlik markaziga (parvoz-maʼlumotlari markaziga) xabar beradi va ular oʻz navbatida aeroportning (aerodromning) qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtiruvchi markaziga xabar beradi, rayon dispetcherlik markazini (parvoz-maʼlumotlari markazini) yoki qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtiruvchi markazni xabardor qilish talab qilinmaydigan xollar bundan mustasno. 105. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashishga dispetcherlik punkti birinchi navbatda zarur kechiktirib boʻlmaydigan yordamni koʻrsatishi shart boʻlgan aeroportdagi (aerodromdagi) barcha qidiruv-qutqaruv xizmatlariga xabar beradi va ularni harakatga keltirish uchun zarur choralarni koʻradi. 106. HTQXK organlari HK avariya holatida ekanligi maʼlum boʻlganda qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtiruvchi markazlarni quyidagi bosqichlardan biri mavjud boʻlganda zudlik bilan xabardor qiladi: noaniqlik bosqichi; trevoga (xavfni bildiruvchi signal) bosqichi; falokat bosqichi. 107. Xabar berish mavjud boʻlgan aloqa kanallari orqali amalga oshiriladi va quyidagi tartibda koʻrsatilgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak: avariya bosqichidan kelib chiqqan holda INSERFA, ALERFA yoki DETRESFA nomli kod soʻzlarini; chaqirayotgan muassasa yoki shaxsni; avariya holatining xususiyatini; parvoz rejasidagi maʼlumotni; soʻnggi marta aloqada boʻlgan HTQB organini, aloqa vaqti va ish chastotasini; turgan joyi toʻgʻrisida oxirgi xabarni va uni aniqlash usulini; HKning rangi va ajratib turadigan belgisini; HKdagi xavfli yuklar toʻgʻrisidagi maʼlumotni; xabarlarni uzatuvchilar tomonidan qabul qilingan har qanday harakatlarni; boshqa zarur boʻlgan maʼlumotlarni. 108. Mazkur Qoidalarning 106-bandida koʻrsatilgan maʼlumotlardan tashqari, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtiruvchi markaz quyidagilar bilan darhol taʼminlanishi lozim: har qanday qoʻshimcha foydali maʼlumotlar bilan, ayniqsa bosqichlar boʻyicha avariya holatining oʻzgarishi; avariya holatining bekor qilinishi. 109. Avariya holatlari boʻyicha aniqlanishi lozim boʻlgan maʼlumotlardan har qanday elementi mavjud emasligi avariya haqidagi xabarni uzatmasdan ushlab turish uchun asos boʻlmaydi. 110. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtiruvchi markaz tomonidan qabul qilingan harakatlarning bekor qilinishi boʻyicha ushbu markazning oʻzi javobgar boʻladi. 111. HTQXK organlari zaruriyat boʻlganda avariya holatidagi HK bilan aloqani oʻrnatish va ushlab turish uchun hamda ushbu HKdan maʼlumotlarni olish uchun barcha mavjud aloqa vositalaridan foydalanadilar. 112. Agar HK avariya holatida deb hisoblansa, tasvirni aks ettirish apparaturasi havodagi vaziyatni videoyozuviga yozish imkonini bermasa, ushbu HKni va uning oxirgi maʼlum boʻlgan joylashgan joyidan eng katta uzoqlashuvidan keyinchalik joylashish joyini aniqlash uchun uning parvoz yoʻnalishi kartada belgilanadi. 113. Agar HTQXK organi HKni avariya holatida deb hisoblasa, ushbu HKning yaqinida boʻlgan boshqa HKlarga imkon darajasida avariya holatining xususiyati toʻgʻrisida xabar qiladi va zaruriyat boʻlsa radio sukutlik rejimini kiritadi. 114. HTQXK jarayonida ikki taraflama “havo-yer” radiotelefon aloqasi tashkil etiladi. 115. Dispetcherlik xizmati koʻrsatishni taʼminlash uchun aloqa abonentlari tomonidan yuqori chastota yoki JYUCH kanallari qoʻllaniladi. Bunda ikki taraflama “havo-yer” kanallari yozish vositalari bilan taʼminlanadi. 116. Parvoz-maʼlumotlari xizmatini taʼminlash uchun PQMR chegarasining har qanday joyida parvozni bajarayotgan HK va parvoz-maʼlumotlari xizmatini taʼminlovchi organlar oʻrtasida ikki tomonlama aloqaning xalaqit beruvchi shovqinidan toʻsqinliksiz va uzluksiz tezkor ravishda, bevosita ikki tomonlama “havo-yer” aloqasidan foydalanilishi taʼminlangan boʻlishi kerak. 117. Rayon dispetcherlik xizmati koʻrsatilishini taʼminlash uchun dispetcherlik rayoni chegarasining har qanday joyida parvozni bajarayotgan HK va rayon dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organ oʻrtasida ikki tomonlama aloqaning xalaqit beruvchi shovqinidan toʻsqinliksiz va uzluksiz tezkor ravishda, bevosita ikki tomonlama “havo-yer” aloqasidan foydalanilishi taʼminlangan boʻlishi kerak. 118. Yaqinlashishga dispetcherlik xizmatining taʼminlanishi uchun yaqinlashishga dispetcherlik xizmati koʻrsatishni taʼminlovchi va uning boshqaruvi ostida boʻlgan HK bilan oʻrtadagi ikki tomonlama aloqa xalaqit beruvchi shovqinidan toʻsqinliksiz va uzluksiz tezkor ravishda, bevosita ikki tomonlama “havo-yer” aloqasidan foydalanilishi taʼminlangan boʻlishi kerak. 119. Agar yaqinlashishga dispetcherlik xizmati koʻrsatishni taʼminlovchi organ, alohida organ sifatida harakat qilsa, ikki tomonlama “havo-yer” aloqasi uning oʻziga foydalanish uchun ajratilgan aloqa kanali boʻyicha olib boriladi. 120. Aerodrom dispetcherlik xizmati koʻrsatilishini taʼminlash uchun, nazorat qilinadigan aerodromlarning manyovrlash maydonida harakatni bajaruvchi yoki aerodrom atrofidagi radiusining 50 km masofasida boʻlgan HKlari va aerodrom dispetcherlik punkti oʻrtasida ikki tomonlama aloqa xalaqit beruvchi shovqinidan toʻsqinliksiz va uzluksiz, operativ ravishda, bevosita ikki tomonlama “havo-yer” aloqasidan foydalanilishi taʼminlangan boʻlishi kerak. 121. Zaruriyat yuzaga kelganda manyovrlash maydonidagi harakatni boshqarish uchun alohida kanallar taʼminlanadi. 122. Yerda HTQXK jarayonida “yer-yer” aloqasi uchun telefon va telegraflardan foydalaniladi. 123. Parvoz-maʼlumotlari markazi uning javobgarligidagi rayoni doirasida xizmat koʻrsatishni taʼminlovchi quyidagi organlar bilan aloqa kanallari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak: rayon dispetcherlik markazi bilan, agar ular bitta joyda joylashmagan boʻlsa; yaqinlashishga dispetcherlik punkti bilan; aerodrom dispetcherlik punkti bilan. 124. Rayon dispetcherlik markazi uning javobgarligidagi rayoni doirasida xizmat koʻrsatishni taʼminlovchi quyidagi organlar bilan aloqa kanallari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak: parvoz-maʼlumotlari markazi bilan; yaqinlashishga dispetcherlik punkti bilan; aerodrom dispetcherlik punkti bilan; chegaradosh rayon dispetcherlik markazlari bilan. 125. Yaqinlashishga dispetcherlik punkti uning javobgarligidagi rayoni doirasida xizmat koʻrsatishni taʼminlovchi quyidagi organlar bilan aloqa kanallari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak: parvoz-maʼlumotlari markazi bilan; rayon dispetcherlik markazi bilan; aerodrom dispetcherlik punkti bilan. 126. Aerodrom dispetcherlik punkti uning javobgarligidagi zonasi doirasida xizmat koʻrsatishni taʼminlovchi quyidagi organlar bilan aloqa kanallari bilan taʼminlagan boʻlishi kerak: parvoz-maʼlumotlari markazi bilan; rayon dispetcherlik markazi bilan; yaqinlashishga dispetcherlik punkti bilan. 127. Parvoz-maʼlumotlari markazi va rayon dispetcherlik markazi ularning javobgarligidagi rayonlari doirasida xizmat koʻrsatishni taʼminlovchi quyidagi organlar bilan aloqa kanallari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim: davlat aviatsiyasining tegishli organlari bilan; meteorologik organi bilan; aviatsion elektr aloqasining stansiyasi bilan; ekspluatantning tegishli muassasalari bilan; qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtiruvchi markaz bilan yoki uning yoʻqligida boshqa tegishli qidiruv-qutqaruv xizmati bilan; chegaradosh dispetcherlik markazi bilan. 128. Yaqinlashishga dispetcherlik punkti va aerodrom dispetcherlik punkti ularning javobgarligidagi rayonlari doirasida xizmat koʻrsatishni taʼminlovchi quyidagi organlar bilan aloqa kanallari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim: davlat aviatsiyasining tegishli organlari bilan; qidiruv-qutqaruv xizmatlari bilan; meteorologik organi bilan; aviatsion elektr aloqa stansiyasi bilan; perrondagi faoliyatni tashkillashtiruvchi organ bilan, agar u alohida organ sifatida tuzilgan boʻlsa. 129. Rayon dispetcherlik markazi, parvoz-maʼlumotlari markazi, yaqinlashishga dispetcherlik punkti va aerodrom dispetcherlik punkti quyidagi aloqa vositalari bilan taʼminlanadi: bevosita nutqiy aloqa; harf bilan bosiladigan aloqaning yozma shakli. 130. HTQXKning elektron-hisoblash mashinasiga avtomatik tarzda maʼlumotlarni kiritish va (yoki) ularni chiqarish talab qilingan barcha hollarda, avtomatik yozuvi uchun tegishli vositalar taʼminlanadi. 131. Mazkur Qoidalarning V boʻlimi 3 va 4-paragraflarida koʻrsatilgan aloqa vositalari, zaruriyat boʻlganda, boshqa turdagi vizual yoki tovushli (ovozli) aloqa vositalari bilan toʻldiriladi (masalan yopiq televizion tizim yoki alohida maʼlumotlarni qayta ishlovchi alohida tizim bilan). 132. Rayon dispetcherlik markazlarining aloqa vositalari sirkulyar aloqa uchun moslashtirilgan bevosita nutqiy aloqa vositalarini oʻz ichiga oladi. 133. HTQXK organlari va boshqa organlar oʻrtasidagi barcha bevosita nutqiy aloqa vositalari avtomatik tarzdagi yozuv bilan taʼminlanishi kerak. 134. Manyovrlash maydonida transport vositalari (HKlaridan tashqari) harakatini boshqarish xizmati ikki tomonlama radiotelefon aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak, vizual signallar tizimidan foydalaniladigan hollar bundan mustasno. 135. Manyovrlash maydonida transport vositalari harakatini boshqarish uchun avtomatik yozuvi taʼminlanadigan alohida aloqa kanallari oʻrnatiladi. 136. HTQXK jarayonida foydalaniladigan birlamchi va ikkilamchi radiolokatsion stansiyasi yordamida olinadigan maʼlumotlar HTQB tizimlarini baholash, qidiruv-qutqaruvni oʻtkazish, insidentlarni va hodisalarni tekshirish hamda xodimlarni tayyorlash uchun avtomatik tarzda yozilishi kerak. 137. Avtomatik tarzda yozilgan maʼlumotlar 30 kun davomida saqlanishi kerak. Agar bu yozuvlar insidentlarni va hodisalarni tekshirib chiqilishi uchun aloqador boʻlsa, ularni saqlash muddati uzaytirilishi mumkin. 138. HTQXK organlari HTQXKga oid zarur boʻlgan vazifalarni bajarish uchun aniq boʻlgan yoki kutilayotgan ob-havoning meteorologik sharoitlari toʻgʻrisidagi soʻnggi maʼlumotlari bilan taʼminlangan boʻlishlari lozim. Maʼlumot HTQXK xodimlarining talablariga javob beradigan davriylikda eng kam izoh talab qilinadigan shaklda taqdim etiladi. 139. HTQXK organlari HKning parvoziga, ayniqsa uning koʻtarilishi va qoʻnishga kirishiga xavf soladigan aerodrom rayonidagi barcha meteorologik hodisalarning harakatlanish tezligi va yoʻnalishi, vertikal masofasi va joylashgan joyi toʻgʻrisida aniq maʼlumotlar bilan taʼminlanadi. 140. Rayon dispetcherlik markazlari va parvoz-maʼlumotlari markazlari soʻngi ob-havo va meteorologik xabarlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, HK bortidan olingan maxsus xabarlar va “SIGMET” maʼlumotlari bilan taʼminlanadi. 141. Rayon dispetcherlik markazlari va parvoz-maʼlumotlari markazlari oʻz aerodromlaridagi bosim toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlanishi kerak. 142. Yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organlarga quyidagilar taqdim etilishi lozim: ularning tasarrufidagi samoviy hududlarida va aerodromlarida boʻlgan joriy meteorologik xabarlar va ob-havo maʼlumotlari; maxsus xabarlar va ob-havoga kiritilgan tuzatishlar. 143. Yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organlarga ularning javobgarligidagi rayonda joylashgan aerodromlardagi bosim toʻgʻrisidagi joriy maʼlumotlar taqdim etilishi lozim. 144. Yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organlari UQYdagi koʻrinish uzoqligi qiymatini uskunalar yordamida oʻlchaganda, ular indikator (displey) bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 145. Yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organlarga shamolning siljishi toʻgʻrisidagi maʼlumot taqdim etilishi lozim. 146. Aerodrom dispetcherlik punktlari quyidagi maʼlumotlar bilan taʼminlanishi kerak: aerodrom boʻyicha joriy meteorologik xabarlar va ob-havo maʼlumotlari; maxsus xabarlar va ob-havoga kiritilgan tuzatishlar; HK ekipajlariga maʼlumotlarni berish uchun aerodromdagi joriy bosim. 147. Aerodrom dispetcherlik punktiga shamolni siljishi toʻgʻrisidagi maʼlumot taqdim etilishi lozim. 148. Zarur boʻlganda, joriy meteorologik xabarlar va ob-havo maʼlumotlari aloqa stansiyalariga yuborilishi lozim. Bunday maʼlumotlarning bir nusxasi parvoz-maʼlumotlari markaziga yoki rayon dispetcherlik markaziga yuboriladi. 149. Yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organlar va aerodrom dispetcherlik punktlari ularning tasarruflarida boʻlgan aerodrom bilan va undagi vositalari bilan bogʻliq boʻlgan har qanday foydalanish holati toʻgʻrisidagi hamda vaqtinchalik cheklanishlarning mavjudligi toʻgʻrisidagi, ish maydonidagi sharoitlardan foydalanish nuqtai nazaridan oʻziga xos boʻlgan maxsus shartlar toʻgʻrisidagi joriy maʼlumotlar bilan doimiy ravishda taʼminlanishi kerak. 150. HTQXK organlari yerdagi harakatni taʼminlash uchun zarur boʻlgan vizual va vizual boʻlmagan vositalardan hamda ularning javobgarligidagi rayonlari chegaralarida HKning uchishi, qoʻnishga kirishi uchun ahamiyatga ega boʻlgan vizual vositalari va radionavigatsion vositalaridan foydalanish holati toʻgʻrisidagi joriy maʼlumot bilan doimiy ravishda taʼminlanishi kerak. 151. Yaqinlashishga dispetcherlik xizmatini taʼminlovchi organlar va aerodrom dispetcherlik punktlari radionavigatsion vositalarining ishlamay qolganligi toʻgʻrisida distansion holatda maʼlumot olishi lozim. 152. Boshqarilmaydigan uchuvchisiz aerostatlarning ekspluatantlari ushbu aerostatlarning parvozlari toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlarni HTQXK organlariga xabar qilishlari lozim. 153. HTQXK organlari tegishli tashkilotlar bilan tuziladigan kelishuvlarga muvofiq oʻzlari xizmat koʻrsatayotgan hudud doirasida bajarilayotgan parvozlarning samoviy hududiga daxl qiluvchi atmosferaga radioaktiv yoki kimyoviy zaharli moddalarning chiqarilganligi toʻgʻrisida xabardor qilinishlari shart. 154. Mazkur Qoidalar “Oʻzbekiston havo yoʻllari” milliy aviakompaniyasi bilan kelishilgan. 1. HTQXK organlari va uchuvchilarga quyidagilarni aniqlash uchun HTQXKning aniq boʻlgan yoʻnalish uchastkasi yoki rayonida foydalaniladigan yoʻnalish indekslari tizimi xizmat qiladi: geografik koordinatlarga oid yoki boshqa uni tavsiflovchi vositalardan foydalanishga tayanmasdan, HTQXKning har qanday yoʻnalishini aniq koʻrsata olishi uchun; agar bu maqsadga muvofiq boʻlsa, HTQXK yoʻnalishini samoviy hududdagi aniq boʻlgan vertikal tizimiga oʻzaro bogʻlashi uchun. 2. Indekslar tizimini belgilash quyidagilarni amalga oshirishga imkon beradi: oddiy usul bilan HTQXKni har qanday yoʻnalishini belgilashga; takrorlashga yoʻl qoʻymaslikka; tezkor surʼatda foydalanishda maksimal qisqalikka erishishga; tubdan oʻzgarishiga tayanmasdan, kelgusida boʻladigan har qanday oʻzgarishlarning hisobi bilan HTQXK yoʻnalishlarini yetarli darajadagi kengaytirish imkoniyatini taʼminlashga. 3. HTQXKning yoʻnalishi indeksi zaruriyat yuzaga kelganda quyidagi asosiy indekslar bilan toʻldiriladi: mazkur ilovaning 7-bandida koʻrsatilgan bitta prefiks bilan; mazkur ilovaning 8-bandida koʻrsatilgan bitta qoʻshimcha harf bilan. 4. Indekslarni tuzish uchun zarur boʻlgan belgilarning soni oltitadan oshmasligi kerak. 5. Asosiy indeks bitta alifbo harfidan iborat boʻladi va undan keyin 1 dan 999 gacha raqamlari qoʻyiladi. 6. Quyida sanab oʻtilganlar uchun harflar tanlab olinadi: HTQXK yoʻnalishlarining regional tarmogʻini bir qismi boʻlib hisoblanuvchi mintaqaviy navigatsiya yoʻnalishlari boʻlmagan yoʻnalishlari uchun — “A”, “B”, “G”, “R” harflari; HTQXK yoʻnalishlarining regional tarmoqning bir qismi boʻlib hisoblanuvchi mintaqaviy navigatsiya yoʻnalishlari uchun — “L”, “M”, “N”, “P” harflari; mintaqaviy navigatsiya yoʻnalishlari boʻlib hisoblanmagan va HTQXK yoʻnalishlarining regional tarmogʻining bir qismi boʻlib hisoblanmagan yoʻnalishlari uchun — “N”, “J”, “V”, “W” harflari; HTQXK yoʻnalishlarining regional tarmogʻini bir qismi boʻlib hisoblanmagan mintaqaviy navigatsiya yoʻnalishlari boʻlmagan yoʻnalishlari uchun — “Q”, “T”, “Y”, “Z” harflari. 7. Quyidagilarga muvofiq asosiy indeksga prefiks sifatida yana bitta harf qoʻshiladi: vertolyotlar tomonidan foydalanish uchun asosiy shaklda oʻrnatiladigan va past balandlikda oʻtayotgan yoʻnalishni belgilash uchun — “K” harfi; samoviy hududning yuqori qismida oʻrnatiladigan yoʻnalishni yoki uning bir qismini belgilash uchun — “U” harfi; faqatgina yuqori tezlik bilan uchish vaqtida va tormozlanishda, tezlikni oshirishda tovushdan tez uchadigan HKlaridan foydalanish uchun moʻljallangan yoʻnalishni belgilash uchun — “S” harfi. 8. HTQXKning tegishli yoʻnalishini asosiy indeksiga quyidagilarga muvofiq qoʻshimcha harf qoʻshilishi mumkin: yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat konsultativ xizmat taʼminlanganligini belgilash uchun — “F” harfi; yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat parvoz-maʼlumotlari xizmati taʼminlanganligini belgilash uchun — “G” harfi. 9. Asosiy magistral yoʻnalishiga uning butun masofasi boʻyicha dispetcherlik rayonlarini, davlatlarni yoki mintaqalarni kesib oʻtilishiga bogʻliq boʻlmagan ravishda bitta indeks beriladi. 10. Agar ikkita yoki bir nechta magistral yoʻnalishlari umumiy uchastkaga ega boʻlsa, HTQXKni taʼminlashda qiyinchiliklarni vujudga keltirishidan tashqari, bu uchastkaning tegishli yoʻnalishlarini har biriga indekslar belgilanadi, agar HTQXKni taʼminlashda qiyinchiliklar vujudga kelsa, barcha tomonlarning kelishuviga koʻra faqat bitta indeks beriladi. 11. Bitta yoʻnalishga berilgan asosiy indeks boshqa yoʻnalishga berilmaydi. 12. Indekslarga boʻlgan ehtiyojni oʻzaro muvofiqlashtirish maqsadida IKAOning regional byurosiga xabar beriladi. 13. Harf bosish aloqasida indekslar ikkitadan kam boʻlmagan va oltitadan koʻp boʻlmagan belgilar orqali beriladi. 14. Nutqiy aloqada indeksning asosiy harfi IKAOning fonetik alifbosiga muvofiq talaffuz qilinadi. 15. Agar nutqiy aloqada mazkur ilovaning 7-bandida koʻrsatilgan “K”, “U” va “S” prefikslaridan foydalanilganda, ular quyidagi shaklda talaffuz qilinadi: “K” — “KOPTER”; “U” — “APPER”; “S” — “SUPERSONIK”. 16. Ushbu ilovaning 8-bandida koʻrsatilgan “F”, “G”, “Y” yoki “Z” harflaridan foydalanilganda HK ekipajidan ushbu harflardan nutqiy aloqada foydalanishlari talab qilinmaydi. 1. Indekslar tizimi har bir yoʻnalishni oddiy va bir xil maʼnoga ega boʻlgan shaklda belgilash imkonini beradi va quyidagilar oʻrtasida aniq farqni koʻrsatadi: uchish va uchib kelish yoʻnalishlari oʻrtasida; uchish yoki uchib kelish yoʻnalishlari hamda boshqa HTQXK yoʻnalishlari oʻrtasida. 2. Har bir yoʻnalish kodlanmagan indeks va tegishli kodlangan indeks bilan belgilanadi. 3. Uchish yoki uchib kelish standart yoʻnalishlarining kodlanmagan indekslari quyidagilardan iborat: asosiy koʻrsatkichdan; status koʻrsatkichidan; yoʻnalish koʻrsatkichidan, agar talab qilinsa; “uchish” yoki “uchib kelish” soʻzlaridan; VPQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi HK uchun belgilangan yoʻnalish boʻlsa, “vizual” soʻzidan. 4. Asosiy koʻrsatkich boʻlib, uchish standart marshruti tugayotgan yoki uchib kelish standart marshruti boshlanayotgan asosiy nuqtaning nomi yoki kodlangan nomi hisoblanadi. 5. Status koʻrsatkichi boʻlib, 1 dan to 9 gacha boʻlgan son hisoblanadi. 6. Yoʻnalish koʻrsatkichi bitta harf bilan ifodalanadi. Bunda “I” va “O” harflaridan foydalanilmaydi. 7. Uchish yoki uchib kelish standart yoʻnalishining kodlangan indekslari quyidagilardan iborat: asosiy nuqtaning kod nomidan yoki kodlangan indeksidan; status koʻrsatkichidan; yoʻnalish koʻrsatkichidan, agar talab qilinsa. 8. Har bir yoʻnalishga alohida indeks beriladi. Bunda “I” va “O” harflaridan foydalanilmaydi. 9. Har bir yoʻnalishga status koʻrsatkichi beriladi. Birinchi status koʻrsatkichi sifatida “1” soni beriladi. Yoʻnalish oʻzgargan taqdirda, yangi status koʻrsatkichiga tartib boʻyicha keyingi sonlar beriladi. Bunda “9” sonidan keyin takroran “1” soni keladi. 10. 1-misol. Uskunalar boʻyicha uchishning standart yoʻnalishi boʻyicha: kodlanmagan indeks “SNERABAD ONE DEPARTURE” boʻlib belgilanadi; kodlangan indeks “NA 1” boʻlib belgilanadi. 2-misol. Uskunalar boʻyicha uchib kelishning standart yoʻnalishi boʻyicha: kodlanmagan indeks “TOLIB TWO ALPNA ARRIVAL” boʻlib belgilanadi; kodlangan indeks “TOLIB 2A” boʻlib belgilanadi. 3-misol. “Vizual” uchishning standart yoʻnalishi boʻyicha: kodlanmagan indeks “ADOLA FIVE BRAVO DEPARTURE VISUAL” boʻlib belgilanadi; kodlangan indeks “ADOLA 5 V” boʻlib belgilanadi. 11. Nutqiy aloqada faqatgina kodlanmagan indeksdan foydalaniladi. Yoʻnalishlarni kodlanmagan indekslar bilan belgilashda “uchish”, “uchib kelish” va “vizual” soʻzlari zarur elementlar boʻlib hisoblanadi. 12. Harf bosish orqali yoki kodlangan aloqada faqatgina kodlangan indeksdan foydalaniladi. 13. HTQXK xodimlarining HK yoʻnalishlarini belgilab beruvchi ish joylari kodlanmagan va kodlangan indekslar, qoʻnishga kirishning har bir sxemasi, uchish va (yoki) uchib kelish standart yoʻnalishining xar biri toʻgʻrisida batafsil maʼlumotining indikatsiyasi taʼminlanadi. Bunda imkoniyat boʻlsa, yoʻnalish va sxemalarning grafik tasvirini indikatsiyasi taʼminlanadi. 1. Asosiy nuqtalar yerdagi radionavigatsion vositalariga bogʻlanish bilan oʻrnatiladi. 2. Yerdagi radionavigatsion vositalari boʻlmaganda asosiy nuqtalar, vizual kuzatish yoʻli bilan (VPQ boʻyicha parvoz qilishda) yoki bortga oid avtonom navigatsion vositalari yordami bilan aniqlanishi mumkin boʻlgan joylarda oʻrnatiladi. 3. Radionavigatsion vositalarining joylashishi boʻyicha belgilanadigan asosiy nuqtalarning nomlariga oson taniladigan va maʼlum geografik oʻringa ega boʻlgan nom beriladi. Asosiy nuqta uchun nomni tanlashda quyidagi shartlarga rioya qilinishi taʼminlanishi lozim: asosiy nuqtaning nomi HTQXK xodimlari yoki HKning ekipaji tomonidan talaffuz qilinishida qiyinchilik yaratmasligi; asosiy nuqtaning nomi nutqiy aloqada osonlik bilan aniqlanishi va shu rayondagi boshqa asosiy nuqtalarning nomlanishidan farqli boʻlishi; asosiy nuqtaning nomi oltita harfdan iborat boʻlib, uchta boʻgʻindan oshmasligi; tanlangan nom asosiy nuqta va uning radionavigatsion vositalari uchun bir xil belgilanishi. 4. Kodlangan indeks va radionavigatsion vositalarining chaqiruv nomlari bir xil boʻlib hisoblanadi. 5. Indekslarning nomlanishi radionavigatsiya vositalari turgan joydan 1100 km doirasida bir-birini takrorlamasligi kerak. 6. Bitta joyda boʻlgan va bitta joyda joylashgan chastota spektorlarining turli diapazonlarda ishlovchi ikkita radionavigatsiya vositalari, ular qoida boʻyicha bir xil radionomlanishga ega boʻladi. 7. Kodlangan indekslarga boʻlgan ehtiyojlarni oʻzaro muvofiqlashtirish maqsadida IKAOning regional byurosiga xabar beriladi. 8. HTQB maqsadida foydalaniladigan va radionavigatsion vositalarining joylashishi boʻyicha belgilanmagan joyda asosiy nuqta talab qilingan taqdirda, u osonlik bilan talaffuz qilinadigan kodlangan nom bilan alohida beshta harf bilan belgilanadi. Bunday indeksining kodlangan nomi asosiy nuqtaning nomi va kodlangan indeksining nomi bilan bir xil boʻladi. 9. Indeksining kodlangan nomi HTQXK xodimlari yoki HKning ekipaji tomonidan talaffuz qilinishida qiyinchilik yaratmasligi lozim (masalan: “TOLIB”, “TONIR”). 10. Indeksning kodlangan nomi nutqiy aloqada osonlik bilan aniqlanishi va shu rayondagi boshqa indekslarning nomlanishidan farqli boʻlishi kerak. 11. Asosiy nuqtaga berilgan osonlik bilan talaffuz qilinadigan alohida beshta harfdan iborat boʻlgan kodlangan indeksning nomi boshqa har qanday asosiy nuqtaga berilmaydi. Asosiy nuqtaning joylashgan joyi oʻzgarganda, asosiy nuqtaga yangi kodlangan indeksning nomi beriladi. 12. Kodlangan indekslarning nomlariga boʻlgan ehtiyojlarni oʻzaro muvofiqlashtirish maqsadida IKAOning regional byurosiga xabar beriladi. 13. Nutqiy aloqa orqali asosiy nuqtaga havola qilish uchun ushbu ilovaning 2 yoki 3-paragraflarida belgilangan nomlardan foydalaniladi. Agar bunday qilishning imkoni boʻlmasa, ushbu kodlangan nom nutqiy aloqada IKAOning fonetik alifbosiga muvofiq talaffuz qilinadigan kodlangan nomga almashtiriladi. 14. Harf bilan bosiladigan va kodlangan aloqa uchun asosiy nuqtaga tayanishda, faqatgina kodlangan indeks yoki kodlangan nomdan foydalaniladi. 15. HTQXK organlari HK parvozi haqidagi maʼlumotni olishlari uchun xabarlarni yetkazish punkti sifatida alohida asosiy nuqtalarni tayinlash zarurati kelib chiqishi mumkin. 16. Bunday punktlarni belgilashda quyida keltirilgan omillar hisobga olinadi: HTQXKning taqdim etiladigan turi; havo transporti qatnovining intensivligi; HKning parvoz rejasiga rioya qilishining aniqligi; HKning tezligi; eshelonlashtirish minimumlarining qoʻllanilishi; samoviy hududlardagi tarkibning murakkabligi; foydalaniladigan boshqarish uslubi; parvozning boshlangʻich yoki asosiy tugash bosqichlari (balandlikni olishi, pasayishi, yoʻnalishning oʻzgarishi va boshqalar); HTQBni topshirish tartibi; xavfsizlik va qidiruv-qutqaruv aspektlari; “havo-yer” ikki tomonlama aloqa kanallarining va HK ekipajining yuklanishini. 17. Xabarlarni uzatish punktlari soʻrov boʻyicha xabarlarni uzatish punktlari sifatida yoki xabarlar uzatilishi shart boʻlgan punkt sifatida belgilanadi. 18. Xabarlar uzatilishi shart boʻlgan punktlarni oʻrnatilishida quyidagilar qoʻllaniladi: xabarlar uzatilishi shart boʻlgan punktlarning soni minimumlashtirilishi; xabarlar uzatilishi shart boʻlgan punktlar, qoida tariqasida, dispetcherlik rayonlarida yoki PQMR chegaralarida oʻrnatilishi. 1. Kutilmagan vaziyatlarda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar vaqtinchalik xususiyatga ega va ular normal holatdagi xizmat tiklanmagunga qadar amalga oshiriladi. 2. Aniq samoviy hududdagi OʻANM HTQXKning buzilishi holatlarida yoki potensial buzilishida fuqaro aviatsiyasi parvozlari xavfsizligini taʼminlash boʻyicha choralar koʻrish hamda imkon darajasida xizmat koʻrsatishning turlari va alternativ vositalarini taqdim etilishi uchun javobgar. Shu sababli OʻANM kutilmagan vaziyatlarda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqishi, eʼlon qilishi va bajarishi lozim. 3. Samoviy hududdagi HTQXK vakolati boshqa davlatga berilganda kutilmagan vaziyatlarda choralar koʻrish boʻyicha javobgarlik ushbu vakolatlarni qabul qilgan davlat zimmasiga yuklatiladi, agar ushbu vakolatlarni beruvchi davlat ularni qaytarib olmasa. Vakolatlarni beruvchi davlat ushbu vakolatlarni qaytarib olgan taqdirda kutilmagan vaziyatlarda choralar koʻrish uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga oladi. 4. OʻANM kutilmagan vaziyatlarda oʻz vaqtida choralar koʻrilishini taʼminlash maqsadida quyida koʻrsatilgan tayyorlanishi lozim boʻlgan chora-tadbirlarni amalga oshiradi: HTQXKga taʼsir qiluvchi odatda oldindan xabardor boʻladigan hodisalarga, yaʼni ish tashlashlar, mehnat nizolari kabi hodisalarga moʻljallangan kutilmagan vaziyatlarda amalga oshiriladigan umumiy chora-tadbirlar rejalari tayyorlanishini; harbiy nizolar yoki fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga noqonuniy aralashuv harakatlari natijasida, shuningdek jamoat sogʻligʻini saqlash sohasidagi yuzaga keladigan va boʻlishi mumkin boʻlgan favquloddagi holatlarda yoki tabiiy ofatlar natijasida HK parvozlariga boʻlgan xavfni baholashni. 5. Agar HTQXKning buzilishi bir nechta davlatga daxldor boʻlsa, ushbu davlatlar bilan muvofiqlashtirilishi va rasmiy ravishda kelishilishi zarur. 6. Favquloddagi choralarga oʻtish tartibini taʼminlash zaruriyati yuzaga kelgan hollarda, kutilmagan vaziyatlarda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar rejalarining muvofiqlashtirilishida barcha manfaatdor davlatlar bilan oldindan kelishib olingan muddatlarda tarqatiladigan bir xil shakldagi “NOTAM” matinining tafsilotini kelishish nazarda tutilishi lozim. 7. Aeronavigatsion xizmatidan foydalanuvchilar imkon qadar oldindan kutilayotgan yoki amaldagi HTQXKning buzilishlari toʻgʻrisida “NOTAM” orqali xabardor qilinishi lozim. Bunda HTQXKning buzilishi oldindan maʼlum boʻlgan hollarda xabar 48 soatdan kechiktirilmasdan tarqatilishi kerak. 8. “NOTAM” xabarlari kutilmagan vaziyatlarda amalga oshiriladigan tegishli chora-tadbirlar rejalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan tarkib topgan boʻlishi kerak. 9. Maxsus choralarning qoʻllanilishi va HTQXKning normal ish faoliyati tiklanganligi toʻgʻrisidagi xabar normal ekspluatatsion sharoitlarga oʻtishini taʼminlashi uchun “NOTAM” orqali qisqa muddatlarda tarqatilishi lozim.