OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA NOGIRONLARNI IJTIMOIY HIMOYA QILISh TOʻGʻRISIDA
(law, 2021-01-16)

1. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

2. Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari
Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

3. Asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: nogiron — jismoniy, aqliy, ruhiy yoki sensor (sezgi) nuqsonlari borligi tufayli turmush faoliyati cheklanganligi munosabati bilan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda nogiron deb topilgan hamda ijtimoiy yordamga va himoyaga muhtoj shaxs; nogiron bolalar — jismoniy, aqliy, ruhiy yoki sensor (sezgi) nuqsonlari borligi tufayli turmush faoliyati cheklanganligi munosabati bilan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda nogiron deb topilgan hamda ijtimoiy yordamga va himoyaga muhtoj oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslar; nogironlarni ijtimoiy himoya qilish — nogironlarga turmush faoliyati cheklanganligini bartaraf etishi, qoplashi (kompensatsiya qilishi) uchun shart-sharoitlarni taʼminlovchi hamda ularga jamiyat hayotida boshqa fuqarolar bilan teng ishtirok etish imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan, davlat tomonidan kafolatlangan iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy chora-tadbirlar tizimi; nogironlarni reabilitatsiya qilish — nogironlarga organizmining izdan chiqqan yoki yoʻqolgan funksiyalarini tiklashiga va ularni kompensatsiya qilishiga, turmush faoliyati cheklanganligini bartaraf etishi uchun yordam berishga qaratilgan tibbiy, ijtimoiy, psixologik, pedagogik, jismoniy, kasbga, mehnatga doir chora-tadbirlar tizimi; tibbiy-ijtimoiy ekspertiza — muayyan shaxs organizmining barcha tizimlarini kompleks tekshirish asosida uning sogʻligʻini yoʻqotganlik darajasini, organizmi funksiyalari turgʻun buzilishi oqibatida turmush faoliyatining cheklanganlik darajasini, nogironlik guruhini, nogironlikning yuz berganligi sabablari hamda vaqtini aniqlash, shuningdek shaxs uchun sogʻligʻining holatiga koʻra amalga oshirishi mumkin boʻlgan mehnat faoliyati turlari va mehnat sharoitlari, oʻzgalarning parvarishiga, sanatoriy-kurortda davolanishning tegishli turlariga hamda ijtimoiy himoyaga boʻlgan ehtiyojlari haqida tavsiyalar tayyorlash; shaxsning turmush faoliyati cheklanganligi — shaxsning oʻziga oʻzi xizmat qilish, harakatlanish, yoʻlni topa olish, muloqot qilish, oʻz xatti-harakatini nazorat etish, shuningdek oʻqish va mehnat faoliyati bilan shugʻullanish qobiliyatini yoki imkoniyatini toʻla yoxud qisman yoʻqotganligi.

4. Shaxsni nogiron deb topish
Shaxsni, shu jumladan oʻn olti yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan bolalarni nogiron deb topish tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari tomonidan, oʻn olti yoshgacha boʻlgan bolalarni nogiron deb topish esa, tibbiy-maslahat komissiyalari tomonidan amalga oshiriladi. Tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari va tibbiy-maslahat komissiyalarini tuzish, shuningdek ular tomonidan xulosalar berish qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

5. Nogironlar huquqlarining kafolatlari
Davlat nogironlar turmush faoliyatining cheklanganligini baholash asosida ularning ijtimoiy yordam hamda himoya chora-tadbirlariga boʻlgan ehtiyojlari hisobga olinishi taʼminlanishini, nogironlarni reabilitatsiya qilish va ijtimoiy himoya qilishning qonun hujjatlarida nazarda tutilgan turlaridagi dasturlar amalga oshirilishini, nogironlarning jamiyat bilan uygʻunlashishi uchun sharoitlar yaratilishini, nogironlarni kamsitishning barcha shakllaridan himoya qilishni taʼminlash yuzasidan zarur chora-tadbirlar koʻrilishini kafolatlaydi.

6. Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasidagi davlat siyosati
Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari quyidagilardan iborat: nogironlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash; nogironlarning kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik; nogironlarning shaʼni va qadr-qimmatini himoya qilish; nogironlarning huquqlari va ular uchun imkoniyatlar tengligini taʼminlash; nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga rioya etilishini taʼminlash; nogiron bolalarning maktabgacha va maktabdan tashqari taʼlimini, nogironlarning kasb tayyorgarligini, umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, kasb-hunar va oliy taʼlim olishini taʼminlash; davlat organlari hamda ular mansabdor shaxslarining nogironlar huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash borasidagi faoliyatining oshkoraligini hamda ochiq-oydinligini taʼminlash; nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasida davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirish.

7. Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasidagi vakolatlari
Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari oʻz vakolatlari doirasida: nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasida davlat siyosatini shakllantiradi va amalga oshiradi; nogironlarni ijtimoiy himoya qilish boʻyicha ustuvor yoʻnalishlarni belgilaydi; nogironlarni reabilitatsiya qilish, ijtimoiy himoya qilish hamda ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlashga doir davlat dasturlarini, shuningdek hududiy dasturlarni shakllantiradi va amalga oshiradi; nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarining ijrosini taʼminlaydi; davlat organlarining, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasidagi faoliyatini muvofiqlashtirib boradi; nogironlar huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini taʼminlovchi davlat organlarining faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradi; nogironlarni tibbiy, kasbiy va ijtimoiy reabilitatsiya qilish sohasida ilmiy tadqiqotlar oʻtkazishni hamda mutaxassislar tayyorlashni moliyalashtiradi va tashkil etadi; oʻzgalarning parvarishiga va yordamiga muhtoj boʻlgan nogironlarga ijtimoiy xizmat koʻrsatuvchi statsionar muassasalar tarmogʻini rivojlantirishga doir chora-tadbirlar koʻradi; nogironlarni ishga joylashtirish uchun ish joylarining eng kam sonini zaxirada saqlaydi; reabilitatsiya, ilmiy-ishlab chiqarish markazlari, davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi ambulatoriya va statsionar davolash-profilaktika muassasalarida, nogironlarga ijtimoiy xizmat koʻrsatish statsionar muassasalarida tiklash terapiyasi boʻlinmalari, ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari, ixtisoslashtirilgan sanatoriy-kurort muassasalari tizimini, shuningdek nogironlarga ijtimoiy-maishiy xizmatlar koʻrsatish boʻyicha korxonalar va tashkilotlar tashkil etadi. Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishlari mumkin.

8. Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlarining nogironlar huquqlarini taʼminlash hamda ularni ijtimoiy himoya qilishda ishtirok etishi
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari nogironlarning huquqlarini taʼminlash hamda ularni ijtimoiy himoya qilishga koʻmaklashadi. Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari: nogironlarning huquqlarini taʼminlashga doir vakolatlarni amalga oshirishda davlatdan va belgilangan tartibda xalqaro tashkilotlardan huquqiy, uslubiy, tashkiliy hamda moliyaviy yordam olishi; nogironlarni ijtimoiy himoya qilish bilan bogʻliq muammolarni hal qilishda, shuningdek tegishli tadbirlarni moliyalashtirishda ishtirok etishi mumkin.

9. Aholi punktlarini loyihalash va qurish, transport vositalari, aloqa va axborot vositalarini yaratish hamda ishlab chiqarishda nogironlarning ehtiyojlarini hisobga olish
Nogironlarning kirishi va foydalanishi uchun moslashtirilmagan holda aholi punktlarini loyihalash va qurishga, turar joy dahalarini barpo etishga, yangi qurilish uchun loyiha yechimlarini ishlab chiqishga, binolar, inshootlar va ularning komplekslarini rekonstruksiya qilishga, shuningdek transport vositalarini, umumiy foydalanishdagi aloqa vositalari va axborot vositalarini yaratish hamda ishlab chiqarishga yoʻl qoʻyilmaydi. Binolar, inshootlar va ularning komplekslarini qurish hamda rekonstruksiya qilish normalari va qoidalari nogironlarning tegishli jamoat birlashmalari fikrini hisobga olgan holda ishlab chiqilishi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi bilan kelishilishi lozim.

10. Nogironlarning ijtimoiy infratuzilma obyektlariga toʻsqinliksiz kirishini, transportdan, aloqa va axborot vositalaridan toʻsqinliksiz foydalanishini taʼminlash
Davlat boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) nogironlarning (shu jumladan oʻrindiqli aravacha hamda yetaklovchi itlardan foydalanuvchi nogironlarning) ijtimoiy infratuzilma obyektlariga (turar joylarga, jamoat va ishlab chiqarish binolariga, imoratlar va inshootlarga, sogʻliqni saqlash va sport obyektlariga, madaniy-tomoshagoh hamda boshqa muassasalarga) toʻsqinliksiz kirishi uchun, shuningdek temir yoʻl, havo, suv transportidan, shaharlararo avtomobil transportidan, shahar va shahar atrofiga qatnaydigan yoʻlovchilar transportining barcha turlaridan, transport kommunikatsiyalaridan, umumiy foydalanishdagi aloqa vositalari va axborot vositalaridan toʻsqinliksiz foydalanishi uchun sharoitlar yaratishi shart. Aholiga transport xizmati koʻrsatishni amalga oshiruvchi tashkilotlar vokzallarni, aeroportlarni hamda boshqa obyektlarni ularning xizmatlaridan nogironlar toʻsqinliksiz foydalanishi imkonini beruvchi maxsus moslamalar bilan jihozlashni taʼminlaydi. Nogironlar yoki oʻz tarkibida nogiron bor oilalar egallagan turar joylar, shuningdek nogironlar uchun qurilayotgan uy-joylar nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturiga muvofiq maxsus vositalar va moslamalar bilan jihozlanishi kerak. Bunday turar joylarni jihozlash uy-joy fondi oʻz tasarrufida boʻlgan tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi. Bu tadbirlarni moliyalashtirish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Mazkur obyektlarni ularga nogironlarning toʻsqinliksiz kirishi uchun moslashtirishning imkoni boʻlmagan hollarda, tegishli tashkilotlar nogironlarning ehtiyojlarini qanoatlantirishni taʼminlovchi zarur chora-tadbirlarni ishlab chiqishi va amalga oshirishi kerak.

11. Nogironlarning ijtimoiy infratuzilma obyektlariga toʻsqinliksiz kirishini, transportdan, transport kommunikatsiyalaridan, aloqa va axborot vositalaridan toʻsqinliksiz foydalanishini taʼminlashga doir vazifalarni bajarmaganlik uchun javobgarlik
Nogironlarning ijtimoiy infratuzilma obyektlariga (turar joylarga, jamoat va ishlab chiqarish binolariga, imoratlar va inshootlarga, sogʻliqni saqlash va sport obyektlariga, madaniy-tomoshagoh muassasalarga va boshqa muassasalarga) toʻsqinliksiz kirishi uchun, shuningdek temir yoʻl, havo, suv, shaharlararo avtomobil transportidan, shahar va shahar atrofiga qatnaydigan yoʻlovchilar transportining barcha turlaridan, transport kommunikatsiyalaridan, umumiy foydalanishdagi aloqa va axborot vositalaridan toʻsqinliksiz foydalanishi uchun sharoitlar yaratish boʻyicha ushbu Qonunda nazarda tutilgan talablarni bajarmaganlik uchun tashkilotlarning mansabdor shaxslari maʼmuriy javobgarlikka tortiladi. Maʼmuriy jazo chorasi qoʻllanilganligi tashkilotlarni ushbu Qonunning nogironlar ijtimoiy infratuzilma obyektlariga toʻsqinliksiz kirishi, transportdan, transport kommunikatsiyalaridan, umumiy foydalanishdagi aloqa va axborot vositalaridan toʻsqinliksiz foydalanishi uchun sharoitlar yaratishga doir talablarini bajarish majburiyatidan ozod etmaydi.

12. Nogironlarni reabilitatsiya qilishning maqsadi
Nogironlarni reabilitatsiya qilishning maqsadi nogironlarga toʻlaqonli turmush kechirish hamda oʻz huquqlari va potensial imkoniyatlarini roʻyobga chiqarish imkonini beruvchi ijtimoiy maqomini, oʻziga oʻzi xizmat koʻrsatishga va kasbiy faoliyatning har xil turlariga doir qobiliyatlarini tiklashdan iboratdir.

13. Nogironlarni reabilitatsiya qilish turlari
Nogironlarni reabilitatsiya qilish quyidagilarni oʻz ichiga oluvchi chora-tadbirlarning yaxlit tizimidir: nogironlarni tibbiy reabilitatsiya qilish, bu tiklash terapiyasi, rekonstruktiv jarrohlik, protezlash va ortezlashdan iborat boʻladi; nogironlarni kasbiy reabilitatsiya qilish, bu kasbga yoʻnaltirish, kasb taʼlimi berish, kasb-hunar-ishlab chiqarish moslashuvidan va ishga joylashtirishdan iborat boʻladi; nogironlarni ijtimoiy reabilitatsiya qilish, bu ijtimoiy-muhitda yoʻlini topa olish va ijtimoiy-maishiy moslashuvdan iborat boʻladi.

14. Nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi
Nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi tibbiy-ijtimoiy ekspertiza asosida ishlab chiqilgan, nogiron uchun eng maqbul reabilitatsiya qilish chora-tadbirlari kompleksi boʻlib, u organizmning izdan chiqqan yoki yoʻqolgan funksiyalarini, shuningdek nogironning mehnat faoliyati muayyan turlarini bajarishga boʻlgan qobiliyatlarini tiklashga, ularni kompensatsiya qilishga qaratilgan tibbiy, kasbiy reabilitatsiya qilish chora-tadbirlarini hamda reabilitatsiya qilishning boshqa chora-tadbirlarini roʻyobga chiqarishning ayrim turlari, shakllari, hajmlari, muddatlari va tartibini oʻz ichiga oladi. Nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi tashkilotlar bajarishi uchun majburiydir. Nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi nogiron uchun tavsiya tusiga ega boʻlib, nogiron reabilitatsiya qilish chora-tadbirlarining u yoki bu turini, shaklini va hajmini, shuningdek dasturning amalga oshirilishini butunlay rad etishi mumkin. Nogiron oʻzini muayyan texnika vositasi yoki boshqa vosita yoxud reabilitatsiya qilish turi, shu jumladan avtomobillar, oʻrindiqli aravachalar, protez-ortopediya buyumlari, maxsus harfli matbaa nashrlari, ovoz kuchaytirgich apparatlar, signalizatorlar, subtitrli yoki surdo tarjimasi boʻlgan videomateriallar, boshqa shunga oʻxshash vositalar bilan taʼminlash toʻgʻrisidagi masalani mustaqil ravishda hal qilishga haqlidir. Nogironlarga reabilitatsiya qilishning texnika vositalarini taqdim etish va reabilitatsiya xizmatlari koʻrsatish, qoida tariqasida, natura shaklida amalga oshiriladi. Agar nogironga nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturida nazarda tutilgan texnika vositasini taqdim etishning yoxud xizmat koʻrsatishning imkoni boʻlmasa yoki agar nogiron oʻz hisobidan tegishli vositani olgan yoxud xizmat uchun haq toʻlagan boʻlsa, unga nogiron uchun taqdim etilishi lozim boʻlgan texnika vositasining yoxud koʻrsatilishi lozim boʻlgan xizmatning qiymati miqdorida kompensatsiya toʻlanadi. Nogiron reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturini butunlay rad etgan yoki bu dasturning ayrim qismlari roʻyobga chiqarilishini rad etgan taqdirda, tegishli tashkilotlar mazkur dasturning yoki dastur ayrim qismlarining bajarilmaganligi uchun javobgar boʻlmaydi.

15. Nogironlarning taʼlim olishi, ularni kasbga tayyorlash va malakasini oshirish shakllari
Nogironlarning taʼlim olishi, ularni kasbga tayyorlash va malakasini oshirish: ishlab chiqarishdan ajralgan va ajralmagan shakllarda, eksternat, masofadan oʻqitish, davlat taʼlim standartlari asosida oiladagi taʼlim va mustaqil taʼlim shakllarida amalga oshiriladi.

16. Nogiron bolalarning maktabgacha taʼlimi
Nogiron bolalarning maktabgacha taʼlimi maktabgacha taʼlim muassasalarida amalga oshiriladi. Agar nogiron bolalarning sogʻligʻi maktabgacha taʼlim muassasalarida boʻlishi imkoniyatini istisno etsa, nogiron bolalarning maktabgacha taʼlimi ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida, shu jumladan internat-uylarda amalga oshiriladi.

17. Nogironlarning umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, kasb-hunar va oliy taʼlimi
Nogironlarning umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, kasb-hunar va oliy taʼlimi barcha taʼlim muassasalarida, zarur boʻlgan hollarda esa ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida amalga oshiriladi. Statsionar davolash-profilaktika yoki reabilitatsiya qilish muassasalarida davolanayotgan nogiron bolalar uchun oʻquv mashgʻulotlari tashkil etiladi.

18. Nogironlarni kasbga tayyorlash va ularning malakasini oshirish
Nogironlarni kasbga tayyorlash va ularning malakasini oshirish taʼlim muassasalarida, shu jumladan ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida, shuningdek nogironlar jamoat birlashmalarining korxonalarida ijtimoiy taʼminot muassasalari bilan birgalikda nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturiga muvofiq taʼminlanadi. Kasbga tayyorlash va malakasini oshirish davrida nogironlarni moddiy jihatdan taʼminlash qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

19. Nogiron bolalarning maktabdan tashqari taʼlimi
Davlat boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari nogiron bolalarning ularni har tomonlama va uygʻun rivojlantirishga, ularda ijtimoiy faollikni, mehnatga qiziqishni tarbiyalashga, ularni ilm-fan, texnika, sanʼat va sportga jalb etishga qaratilgan maktabdan tashqari taʼlimdan foydalanishini taʼminlaydi, buning uchun zarur sharoitlar yaratadi.

20. Nogiron bolalarning oiladagi taʼlimi
Nogiron bolalarning oiladagi taʼlimi taʼlim muassasalarida, shu jumladan ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida taʼlim olishning imkoni boʻlmagan taqdirda, ota-onaning yoki ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxslarning istagi hisobga olingan holda amalga oshiriladi. Bunda ota yoki onaga yoxud ota yoki ona oʻrnini bosuvchi shaxsga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda va shartlarda moddiy taʼminot hamda imtiyozlar beriladi. Taʼlim muassasalari, shu jumladan ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari nogiron bolalarning oilada taʼlim olishida ota-onaga yoki ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxslarga yordam koʻrsatishi shart.

21. Nogiron bolalarni statsionar muassasalarda tarbiyalash va oʻqitish
Statsionar muassasalarda doimiy ravishda turadigan nogiron bolalar uchun mazkur muassasalar tomonidan tarbiya va taʼlimning ijtimoiy-maishiy hamda mehnat koʻnikmasi hosil qilish bilan uygʻun holdagi uzluksizligi taʼminlanadi.

22. Imo-ishora tili
Imo-ishora tili Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan shaxslar oʻrtasidagi muloqot vositasi sifatida tan olinadi. Imo-ishora tilining huquqiy maqomi va uning qoʻllanilishi sohasi qonun hujjatlarida belgilanadi.

23. Nogironlarning mehnat sharoitlari
Tashkilotlarda band boʻlgan nogironlarga nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturiga muvofiq zarur mehnat sharoitlari yaratiladi. Jamoa yoki yakka tartibdagi mehnat shartnomasida belgilanadigan mehnat sharoitlari, shu jumladan mehnatga haq toʻlash, ish vaqti va dam olish vaqti rejimi, yillik hamda qoʻshimcha taʼtillarning muddati normativ-huquqiy hujjatlarda nazarda tutilganidan kam boʻlmasligi va boshqa xodimlarga nisbatan nogironlarning ahvolini yomonlashtirmasligi yoki huquqlarini cheklamasligi kerak.

24. Mehnat qilish huquqini nogironlar tomonidan roʻyobga chiqarish
Nogiron mehnat sharoitlari odatdagicha boʻlgan tashkilotlarda, nogironlar mehnatidan foydalaniladigan ixtisoslashtirilgan korxonalarda, sexlar va uchastkalarda ishlashga, shuningdek qonun bilan taqiqlanmagan yakka tartibdagi mehnat faoliyatini yoki boshqa faoliyatni amalga oshirishga haqlidir. Nogironligi tufayli nogiron bilan mehnat shartnomasi tuzishni yoki ish yuzasidan uni yuqori lavozimga koʻtarishni rad etishga, u bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilishga, nogironni uning roziligisiz boshqa ishga oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi, tibbiy-ijtimoiy ekspertizaning xulosasiga koʻra nogironning sogʻligʻi kasb vazifalarini bajarishga monelik qilgan yoki nogironning yoxud boshqa shaxslarning sogʻligʻi va mehnat xavfsizligiga tahdid qilgan hollar bundan mustasno. Nogiron oʻz mehnat qobiliyatini tiklaganidan keyin ilgarigi ishiga yoki shunga teng ishga joylashish huquqiga ega.

25. Nogironlarni ish bilan taʼminlash
Xodimlarining soni yigirma kishidan ortiq boʻlgan korxonalarda, muassasalar va tashkilotlarda mahalliy davlat hokimiyati organlari nogironlarni ishga joylashtirish uchun xodimlar sonining kamida uch foizi miqdorida ish joylarining eng kam sonini belgilaydi va zaxirada saqlaydi. Nogironlarni ishga joylashtirish uchun ish joylarining eng kam sonini yaratishga doir mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlarini bajarmaganlik uchun tashkilotlarning mansabdor shaxslari maʼmuriy javobgarlikka tortiladi. Maʼmuriy jazo chorasi qoʻllanilganligi tashkilotlarni ushbu Qonunning nogironlarni ish bilan taʼminlashga doir talablarini bajarish majburiyatidan ozod etmaydi. Nogironlar mehnatidan foydalanish uchun nogironlarning ehtiyojlarini va mahalliy xususiyatlarni hisobga olgan holda ixtisoslashtirilgan korxonalar, sexlar va uchastkalar tashkil etiladi. Koʻzi ojiz nogironlar sharoitlari oʻz imkoniyatlariga mos keladigan ishlab chiqarishda ishtirok etishda imtiyozli huquqqa ega. Mahalliy davlat hokimiyati organlari, tashkilotlar uyda ishlovchi nogironlarga, shuningdek tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi nogironlarga mazkur faoliyat uchun yashashga moʻljallanmagan joylar berilishida, xomashyo olishi va mahsulot sotishida zarur yordam koʻrsatadi.

26. Nogironlarga ijtimoiy yordam koʻrsatish turlari
Nogironlarga quyidagi turlardagi ijtimoiy yordam koʻrsatiladi: pul toʻlovlari (pensiyalar, nafaqalar, bir yoʻla beriladigan toʻlovlar); texnika vositalari yoki boshqa vositalar, shu jumladan avtomobillar, oʻrindiqli aravachalar, protez-ortopediya buyumlari, maxsus harfli matbaa nashrlari, ovoz kuchaytirgich apparatlar va signalizatorlar bilan taʼminlash; tibbiy, kasbiy, ijtimoiy reabilitatsiya qilish va maishiy xizmatlar koʻrsatish; transport xizmatlari koʻrsatish; dori vositalari bilan taʼminlash.

27. Nogironlarga ijtimoiy yordam koʻrsatuvchi davlat organlari
Nogironlarga mahalliy davlat hokimiyati organlari, sogʻliqni saqlash, xalq taʼlimi, boshqa davlat organlari tomonidan tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari va tibbiy-maslahat komissiyalarining xulosalari asosida qonun hujjatlariga muvofiq ijtimoiy yordam koʻrsatiladi.

28. Nogironlarga ijtimoiy-maishiy xizmat koʻrsatish
Nogironlarga ijtimoiy-maishiy xizmat koʻrsatish tuman (shahar) tibbiyot birlashmalari, homiylik tashkilotlari va boshqa tashkilotlar tomonidan fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari ishtirokida qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Oʻzgalarning parvarishiga va yordamiga muhtoj nogironlarga tuman (shahar) tibbiyot birlashmalari tomonidan uyda yoki nogironlarga ijtimoiy xizmat koʻrsatish statsionar muassasalarida tibbiy va maishiy xizmatlar koʻrsatiladi. Agar xodim ish beruvchining aybi bilan nogiron boʻlib qolsa hamda oʻzgalarning parvarishiga va yordamiga muhtoj boʻlsa, unda ish beruvchi nogiron mehnat qobiliyatini yoʻqotgan davrda uni tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari yoki tibbiy-maslahat komissiyalarining xulosasiga binoan parvarish qilayotgan shaxsni oʻz hisobidan taʼminlashi hamda jabrlangan xodimga yetkazilgan moddiy zarar va maʼnaviy ziyonning oʻrnini qoplashi shart.

29. Nogironlarning internat-uylarda yoki nogironlarga ijtimoiy xizmat koʻrsatishning boshqa statsionar muassasalarida boʻlish sharoitlari
Nogironlarning internat-uylarda yoki nogironlarga ijtimoiy xizmat koʻrsatishning boshqa statsionar muassasalarida boʻlish sharoitlari nogironlarning ushbu Qonunga muvofiq oʻz huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini roʻyobga chiqarish imkoniyatini taʼminlashi, ularning ehtiyojlari qanoatlantirilishiga koʻmaklashishi kerak.

30. Nogironlarga koʻrsatiladigan ijtimoiy yordamni moliyalashtirish manbalari
Nogironlarga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda respublika budjeti va mahalliy budjetlar, Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi, nogironlarni ijtimoiy himoya qilish jamgʻarmalari mablagʻlari, shuningdek tashkilotlar va fuqarolarning ixtiyoriy badallari hisobidan ijtimoiy yordam beriladi.

31. Nogironlarga va oʻz tarkibida nogiron bor oilalarga imtiyozlar
Nogironlarga va oʻz tarkibida nogiron bor oilalarga uy-joy berish, ularning uy-joy olishi, qurishi va undan foydalanishi boʻyicha imtiyozlar uy-joy toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida belgilanadi. Uy-joyga ega boʻlmagan nogironning sogʻligʻini reabilitatsiya qilish chora-tadbirlari natijasida internat-uyda yoki nogironlarga ijtimoiy xizmat koʻrsatishning boshqa statsionar muassasasida bundan keyin boʻlishiga zarurat qolmagan taqdirda, unga yashash uchun qulay uy-joy maydoni beriladi. Bolalikdan nogironlarga hamda boshqa I va II guruh nogironlariga turar joy ularning ish joylariga, davolash-profilaktika muassasalariga va transport yoʻnalishlariga yaqin boʻlishi zarurligi hisobga olingan holda beriladi. Internat-uylarda yoki nogironlarga ijtimoiy xizmat koʻrsatishning boshqa statsionar muassasalarida turadigan yetim yoki ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan nogiron bolalar voyaga yetganidan keyin nogironni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturiga muvofiq, agar dasturda oʻziga oʻzi xizmat koʻrsatish va mustaqil turmush tarzi olib borish imkoniyati nazarda tutilgan boʻlsa, uy-joy maydoni bilan navbatdan tashqari taʼminlanadi. Nogironlarni dori vositalari bilan taʼminlash, ularga texnik yoki boshqa vositalar berish, shuningdek maishiy xizmatlar va transport xizmatlari koʻrsatish qonun hujjatlarida belgilangan tartibda bepul yoki imtiyozli shartlar asosida amalga oshiriladi.

32. Nogironlarning jamoat birlashmalari tushunchasi
Nogironlar oʻzlarining huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ular uchun boshqa fuqarolar bilan teng imkoniyatlarni taʼminlash maqsadida nogironlar tomonidan tashkil etilgan tashkilotlar nogironlarning jamoat birlashmalari deb eʼtirof etiladi.

33. Nogironlarning jamoat birlashmalarini tuzish
Nogironlarning jamoat birlashmalari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tuziladi.

34. Nogironlarning jamoat birlashmalariga moddiy-texnik va moliyaviy yordam koʻrsatish
Tashkilotlar va fuqarolar nogironlarning jamoat birlashmalariga moddiy-texnik hamda moliyaviy yordam koʻrsatishi mumkin.

35. Nizolarni hal etish
Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish sohasidagi nizolar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda hal etiladi.

36. Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik
Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.