Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademik litseylariga oʻqishga kirayotgan oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2019-12-18)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 26-sentabrdagi 767-son “Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademik litseylarining faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi hamda Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining Kasb-hunar taʼlimi markazi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademik litseylariga oʻqishga kirayotgan oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 26-sentabrdagi 767-son “Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademik litseylarining faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademik litseylariga (bundan buyon matnda akademik litseylar deb yuritiladi) oʻqishga kirayotgan oʻquvchilarni (bundan buyon matnda oʻquvchilar deb yuritiladi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibini belgilaydi. 1. Oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, viloyatlar ichki ishlar boshqarmalari va Toshkent shahar ichki ishlar bosh boshqarmasining tibbiyot boʻlimlaridagi (bundan buyon matnda tibbiyot boʻlimlari deb yuritiladi) harbiy-tibbiy komissiyalar (bundan buyon matnda HTK deb yuritiladi) tomonidan amalga oshiriladi. 2. HTK tarkibi tegishliligi boʻyicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, viloyatlar ichki ishlar boshqarmalari va Toshkent shahar ichki ishlar bosh boshqarmasi tomonidan tasdiqlanadi. 3. HTK faoliyatiga uslubiy rahbarlik Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining Tibbiyot boshqarmasida tashkil etiladigan Markaziy harbiy-tibbiy komissiyasi (bundan buyon matnda MHTK deb yuritiladi) tomonidan amalga oshiriladi. 4. Nazorat qilish tartibida qayta tibbiy koʻrik yoki HTK qarorini qayta koʻrib chiqish MHTK tomonidan amalga oshiriladi. 5. Oʻquvchilar birlamchi va yakuniy tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 6. Tibbiy koʻrik mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan uslubiy koʻrsatmalar asosida oʻtkaziladi. 7. Tibbiy koʻrik davrida akademik litseylarda oʻqishga toʻsqinlik qiluvchi kasalliklar va jismoniy nuqsonlar (bundan buyon matnda kasalliklar va jismoniy nuqsonlar deb yuritiladi) mazkur Nizomning 2-ilovasiga muvofiq aniqlanadi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar mazkur Nizomning 3-ilovasida koʻrsatilgan kasalliklar va jismoniy nuqsonlarni qoʻllash boʻyicha izohlar yordamida aniqlanadi. 8. Birlamchi tibbiy koʻrikda oʻquvchining shikoyatlari, sogʻligʻi holati haqidagi ambulator bemorning tibbiy kartasi (025 h.sh.), oʻquvchi va uning ota-onasi haqidagi asosiy anamnestik maʼlumotlari (kasalliklari, jarohatlari, rivojlanishi, feʼl va xulq-atvori) oʻrganiladi hamda mazkur Nizomning 4-ilovasidagi roʻyxatda belgilangan tibbiy tahlillar va tekshiruvlar asosida oʻquvchilar laborator-instrumental tekshiruvlardan oʻtkaziladi. Oʻquvchi va uning ota-onasi sogʻligʻi holati haqidagi ambulator bemorning tibbiy kartasi (025 h.sh.) hamda asosiy anamnestik maʼlumotlar HTK tomonidan oʻquvchi roʻyxatda turadigan joyidagi tibbiyot muassasalaridan soʻrab olinadi. 9. Birlamchi tibbiy koʻrik davrida HTK tomonidan oʻquvchiga mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq shakldagi oʻquvchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kartasi rasmiylashtiriladi. Oʻquvchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kartasi HTKning raisi imzosi va muhri bilan tasdiqlanadi. 10. Birlamchi tibbiy koʻrik natijasiga koʻra oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topilgan oʻquvchilar yakuniy tibbiy koʻrikka qoʻyilmaydi. 11. Yakuniy tibbiy koʻrik oʻquvchining sogʻligʻida birlamchi tibbiy koʻrikdan keyingi oʻzgarishlarni aniqlash maqsadida oʻtkaziladi. 12. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jarayonida oʻquvchilar zaruratga qarab Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, viloyatlar, Toshkent shahar sogʻliqni saqlashni boshqarish organlari tasarrufidagi tibbiyot muassasalarining ixtisoslashgan sohalari boʻyicha mutaxassis shifokorlar koʻrigiga tibbiy maslahat va tekshiruv uchun yuborilishi mumkin. Mazkur tibbiy maslahat va tekshiruv natijalari ushbu Nizomning 6-ilovasiga muvofiq shakldagi oʻquvchining sogʻligʻi holatini tekshirish dalolatnomasiga qayd etiladi. Oʻquvchilarning ambulator sharoitdagi tibbiy tekshiruvi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 13. Yakuniy tibbiy koʻrik natijalari oʻquvchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kartasiga ilova qilinadi. 14. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda ishtirok etgan har bir mutaxassis shifokor oʻz yoʻnalishi boʻyicha tibbiy koʻrikni amalga oshiradi va tibbiy xulosa beradi. 15. HTK oʻquvchining salomatligi toʻgʻrisidagi barcha zarur maʼlumotlar va uning jismoniy rivojlanishini hisobga olgan holda oʻquvchini oʻqishga yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. 16. HTKning yakuniy qarori HTKning barcha mutaxassis shifokorlari koʻrigi va tibbiy tekshiruvlari natijasi asosida chiqariladi, bundan HTKning barcha mutaxassis shifokorlari koʻrigi va tibbiy tekshiruvlari toʻliq oʻtkazilmasdan kasallik va jismoniy nuqson alomatlari aniqlangan holatlar mustasno. 17. HTKning tibbiy koʻrik boʻyicha natijalari oʻquvchining oʻqishga yaroqliligi yoki yaroqsizligi haqidagi qarori qabul qilingandan keyin, bu haqda mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi va ushbu maʼlumotnoma tegishli akademik litseylarga oʻqishga qabul qilish komissiyalariga yuboriladi. 18. Tibbiy koʻrik natijalari HTKning xulosa va qarorlarini qayd qilish kitobiga hamda oʻquvchining tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kartasiga kiritiladi. HTKning xulosa va qarorlarini qayd qilish kitobi komissiya raisi, komissiya aʼzolari va kotibi tomonidan tekshiriladi va imzolanadi. 19. Oʻquvchilar HTKning qaroridan norozi boʻlgan taqdirda MHTKga yoki sudga murojaat qilishga haqli. 20. HTK tibbiy koʻrik tugaganidan keyin 10 ish kuni ichida tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha MHTKga hisobot taqdim etadi. 21. Mazkur Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. 1. Tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilarning (bundan buyon matnda oʻquvchi deb yuritiladi) yaroqlilik darajasini aniqlashda kasallik yoki jismoniy nuqson xususiyati, ularning rivojlanish darajasi, oʻquv jarayoni xususiyatlari va sharoiti inobatga olinishi kerak. 2. Tibbiy koʻrik kunduz kuni, maxsus ajratilgan, yorugʻ, iliq va keng xonalarda oʻtkaziladi. Kunduzgi yorugʻlikdan foydalanishning imkoni boʻlmagan hollarda tibbiy koʻrik mutaxassis shifokorlarning faoliyati uchun yetarli darajada sunʼiy yoritilgan xonalarda oʻtkazilishi kerak. Har bir mutaxassis shifokorga alohida xona ajratiladi. Oʻquvchilarning sogʻligʻi va jismoniy rivojlanishini obyektiv baholash uchun ularning sogʻligʻi yuzasidan shikoyat qilish yoki qilmasligidan qatʼi nazar, maqsadli yoʻnaltiruvchi savollar berish, subyektiv aniqlanmagan va yashirin kasallik mavjudligi yoxud kasallikni yashirishga, uning ahamiyatini kamaytirishga, shuningdek kasallik mavjudligi haqida notoʻgʻri maʼlumot berilishi mumkinligiga eʼtibor qaratilishi lozim. Oʻquvchilarda yatrogen kasalliklarini keltirib chiqarmaslik uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida shifokorlik odob qoidalariga (deontologiyaga) rioya qilinishi kerak. 3. Tibbiy koʻrik laborator-instrumental, rentgen-flyuorografik, ultratovush tekshiruvi, fibrogastroskopiya va zaruratga qarab boshqa zamonaviy klinik tekshiruv usullarini qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Tibbiy koʻrik vaqtidagi tekshiruvlarda qoʻllaniladigan usullar boshqa tibbiy koʻrik usullari (masalan, vestibulometriya), shuningdek oftalmolog tomonidan qoʻllaniladigan midriatiklar, miotiklar va boshqa anestetiklarning taʼsiri nerv va yurak-qon tomir tizimlarini tekshirish ishlari oʻtkazilishida qiyinchiliklar tugʻdirishi mumkinligi inobatga olinadi. Tibbiy koʻrik jarayonida eʼtiborni faqat kasallik xususiyati va jismoniy kamchiliklarni aniqlashga qaratmasdan, kasallik darajasini va kasallangan aʼzolar faoliyatining kompensator imkoniyatlarini aniqlash hamda organizmning moslashish qobiliyatini ham oʻrganish muhim ahamiyatga ega boʻlib, ushbu maʼlumotlarning barchasi mutaxassis shifokor xulosasida aks ettirilishi zarur. 4. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchining turmush sharoiti, aniqlangan jismoniy nuqson va kasallikning xususiyati, ifodalanishi, funksional oʻzgarishlar, kasallikning kompensatsiyasi individual tarzda inobatga olinib, oʻqishga yaroqli yoki yaroqsizlik darajasi baholanishi kerak. Oʻquvchilarga oʻqishni davom ettirishga yaroqliligi boʻyicha individual baho berilayotganda uning sogʻligʻidagi oʻzgarishlar darajasini hamda kasallangan aʼzo va tizimning, umuman organizmning funksional moslashuvchanligi qay darajada ekanligi harbiy-tibbiy komissiya tomonidan aniqlanishi zarur. 5. Salomatlik holati boʻyicha meʼyoriy koʻrsatkichlardan chetga chiqish holatiga shubha qilinganda, aniqlangan oʻzgarishlarga muvofiq chuqurlashtirilgan tekshiruvlar oʻtkazilishi va tegishli soha mutaxassis shifokorlarining maslahat koʻrigidan oʻtkazish lozim. Agar ambulator sharoitda oʻtkazilayotgan tekshiruvda diagnoz noaniq boʻlsa yoki shubha uygʻotsa, oʻquvchi statsionar tekshiruvga yuboriladi. 6. Tibbiy koʻrikda oldingi shifokorlik kuzatuvlaridagi maʼlumotlar inobatga olinib, muayyan rejaga rioya etilgan holda qabul qilingan klinik usullar boʻyicha oʻtkazilishi zarur. Shifokorlik tekshiruvi bir-birini toʻldiradigan quyidagi usullar: soʻrab bilish; koʻzdan kechirish; qoʻshimcha (rentgenologik, laboratoriya, instrumental va boshqa) tekshirish usullarini qoʻllash orqali amalga oshirilishi kerak. 7. Ekspert xulosasi oʻquvchining hayotiga oid ijtimoiy omillarni hisobga olgan holda aniq qoʻyilgan diagnozga asoslangan boʻlishi zarur. Kasallikning kelib chiqishi aʼzolarda, tizimlarda yoxud organizmda roʻy bergan morfologik va funksional oʻzgarishlar natijasida aniqlangan diagnozda oʻz ifodasini topgan boʻlishi kerak. Kasallik etiologiyasini aniqlash toʻgʻri diagnoz qoʻyish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Etiologik omil sezilarli darajada patologik jarayonning dinamikasini, morfologik oʻzgarishlarning xususiyatini, ayrim aʼzo va tizimlardagi funksional buzilishlar darajasini aniqlab beradi. 8. Tibbiy koʻrik oʻquvchi oʻzini qanday his qilayotganligini soʻrashdan, yaʼni tekshiruv davrida vujudga kelgan va uning sogʻligʻiga salbiy taʼsir etuvchi holatlar, qattiq charchash, uyqusizlik, stress va shunga oʻxshash holatlarni aniqlashdan boshlanishi kerak. Salbiy taʼsir etuvchi holatlar borligi aniqlanganda, tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni boshqa vaqtga koʻchirish maqsadga muvofiq. Yuqoridagi holatlar mavjud boʻlmasa, batafsil soʻrab-surishtirish orqali turli sezgilarni, ayniqsa ogʻriqni sezishi, uning intensivligi, uzluksizligi, joylashishi, qancha vaqt davom etishi, boshlanish va tugash tezligi, paydo boʻlish vaqti, turli ichki va tashqi muhit omillari bilan bogʻliqligi, turli farmakologik vositalarning ushbu sezgilar (ogʻriqlar)ga taʼsirini aniqlash zarur. Oʻquvchilar shikoyatlari, shuningdek soʻrab-surishtirish yoʻli bilan passiv shikoyatlari aniqlanadi, aʼzolarning asosiy faoliyati, ayrim aʼzolar va tizimlar faoliyati toʻgʻrisida maʼlumot toʻplanadi. Shundan soʻng turmush hamda kasallik anamnezi oʻrganiladi. Tibbiy koʻrikda anamnezga yetarli darajada baho berilmasligi kasallik diagnozi notoʻgʻri qoʻyilishiga olib kelishi mumkin. Mutaxassis shifokor oʻquvchi bilan suhbat vaqtida uning tugʻilgan va yashash joyi, turmush sharoiti, ovqatlanishi, sport bilan shugʻullanishi, irsiy kasalliklari va boshqa omillar toʻgʻrisidagi savollarga javob olishi kerak. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchiga oid xususiyatlar toʻgʻrisida olingan umumiy taassurot, oʻzini tutishi, harakat reaksiyalari, imo-ishoralari, gapirishi va boshqa xatti-harakatlari mutaxassis shifokor tomonidan oʻtkazilgan kuzatuvlar bilan toʻldirilishi lozim. Tibbiy koʻrik paytida mutaxassis shifokor tomonidan olib borilgan kuzatuvlar, oʻtkazilgan boshqa tekshiruv natijalari tahlili ekspert xulosasini chiqarish uchun asos hisoblanadi. 9. Tibbiy koʻrik batafsil soʻrov ishlari bilan qoʻshib olib borilishi ogʻriqlar qay darajada namoyon boʻlayotganligi va xususiyati hamda ular oʻquvchining mehnat qobiliyati pasayishida qanday oʻrin tutayotganligini aniqlashda yordam beradi. Davolovchi shifokorlar tomonidan olib borilgan kuzatuvlar ham ogʻriqlar kelib chiqishini aniqlashda yordam berishi mumkin. 10. Aʼzo faoliyatining yetishmovchiligi shartli ravishda uch darajaga: birinchi (boshlangʻich) — yengil daraja; ikkinchi — oʻrtacha daraja; uchinchi — ogʻir darajaga boʻlinadi. Kasallangan tizimning yetishmovchilik darajasi uning jismoniy yoki ruhiy zoʻriqishga boʻlgan reaksiyasiga qarab belgilanadi. 11. Surunkali kasalliklarda rivojlanish darajasi inobatga olinib, patologik jarayon uchta bosqichga boʻlinadi. Har bir bosqich ifodalangan subyektiv sezgilar, morfologik oʻzgarishlar hamda turli aʼzo va tizimlar faoliyatining muayyan holati bilan farqlanadi. Kasallik bosqichini aniqlash uchun aʼzo va tizimlardagi zararlanish bosqichlari inobatga olingan holda har bir bosqichni aniq ifodalash uchun bemor chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi hamda aʼzolar va kasallikning klinik koʻrinishi tahlil qilinishi lozim. Oʻquvchining oʻqishga yaroqlilik masalasi hal qilinayotganda, kasallik bosqichini aniqlashdan tashqari kasallikning kechish tezligi, qaytalanishi, ogʻirlik bosqichi va asoratlari mavjudligi inobatga olinishi zarur. 12. Oʻquvchining oʻqishga yaroqliligini baholashda aniqlangan kasallikning turli bosqich va shakllari hamda kasallik alomatlarining namoyon boʻlishi, ifodalanishi, prognozi, shikastlangan aʼzo, umuman, butun organizmning funksional holatiga, shuningdek oʻqish sharoiti va xususiyatiga bogʻliqligi inobatga olinadi. 13. Diagnozlar tekshiruv oʻtkazilayotgan kunda amalda boʻlgan Xalqaro kasalliklarning tasnifiga muvofiq ifodalanishi, unda kasallikning kelib chiqishi va patogenezi, kasallikning shakllari, klinik-morfologik oʻzgarishlar, funksional buzilishlarning xususiyati va darajasi, kompensatsiya darajalari yoki tibbiy koʻrikdan oʻtish kunidagi kasallik bosqichlari aks ettirilishi, kasalliklar ogʻirlik darajasini inobatga olgan holda ketma-ketlikda yozilishi lozim. Diagnozda koʻrsatilgan terapevtik yoki jarrohlik muolajalarining barcha turlari koʻrsatib oʻtilishi kerak. Bunda dastlab asosiy kasallik (jarohatlanish) koʻrsatiladi, keyin esa qoʻshimcha aniqlangan kasalliklar (jarohatlanish) va asosiy kasallik bilan etiopatogenetik jihatdan bogʻliq boʻlgan kasalliklar yoziladi, shuningdek boshqa barcha qoʻshimcha kasalliklar koʻrsatib oʻtiladi. 14. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalida kasallik holatining barcha turlari va shakllari koʻzda tutiladi hamda kasalliklar dinamikasi toʻliq holda bayon etilmaydi. 15. Psixiatr-shifokor tibbiy tekshiruvining asosiy vazifasi ruhiy kasallik va ruhiy kasallikka chegaradosh holatlar bilan kasallanganlarni aniqlash, shuningdek oʻquvchilar ruhiy kasalligining dastlabki holatlarini erta aniqlash, ularni davolash uchun maxsus davolash muassasalariga oʻz vaqtida yuborish hamda oʻqishga yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida xulosa chiqarishdir. 16. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchi tanasining teri qismiga tushirilgan turli surat va yozuvlar (tatuirovkalar) aniqlangan taqdirda, ularning kelib chiqishi, maʼnosi, xususiyati va hajmi hisobga olingan holda xulosa chiqariladi. Oʻquvchi tomonidan qasddan oʻziga yetkazilgan tan jarohati alomatlari aniqlanganda, uning oʻqishga yaroqsizligi haqida xulosa chiqariladi. 17. Oʻquvchining ruhiy holatidagi oʻzgarishlarni aniqlashda uning oʻzi bilan oʻtkazilgan suhbatga asoslaniladi. Yashash, oʻqish joyidagi davolash muassasalaridan, psixonevrologik va narkologik dispansyerlardan olingan hujjatlarda mavjud boʻlgan oʻquvchining bolaligidagi rivojlanishning oʻziga xos xususiyatlari, oʻtkazgan kasalliklari, jarohatlari, duduqlanish borligi yoki yoʻqligi, uyqusirab oʻrnidan turib yurishi, vahima bosish va boshqa ruhiy holatlari haqida maʼlumotlarga eʼtibor qaratish zarur. Oʻquvchi bilan suhbat vaqtida uning tashqi koʻrinishi, yuzining ifodasi, imo-ishoralar bilan gapirishi, yurishi, oʻzini tutishi kabi xususiyatlariga, harakatlariga, adekvat reaksiyasiga, mutaxassis shifokor bilan oʻtkazilayotgan suhbatga boʻlgan munosabatiga (tafakkuri darajasiga, suhbatlashishga faol intilayotganligi yoki sust ravishda boʻysunib oʻtirishiga, suhbatdan oʻzini olib qochishga yoki umuman suhbatdan bosh tortishga harakat qilishiga, fikrlarining cheklangan, cheklanmaganligiga, suhbatga moyilligiga) eʼtibor berish lozim. Obyektiv, anamnestik maʼlumotlarning yoʻqligi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchining sogʻligʻi toʻgʻrisidagi har bir qoʻshimcha axborot manbai sifatida alohida ahamiyat kasb etib, yakuniy ekspert qarori qabul qilinishiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Bunday manba sifatida yashash, oʻqish joyidagi tibbiyot muassasalaridan olingan maʼlumotlar, psixonevrologik dispanser maʼlumotlari, qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar (psixofiziologik, neyrofiziologik elektroensefalogramma va boshqalar) vaqtida olingan maʼlumotlar muhim oʻrin tutishiga eʼtibor qaratiladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchining psixonevrologik va narkologik muassasalar kuzatuvida turishi yoki turmaganligi toʻgʻrisida ushbu muassasalardan maʼlumotlar olinadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchi oʻzi yashash joyini tez-tez oʻzgartirib turgan hollarda, maʼlumotlarni psixonevrologik va narkologik dispansyerlardan soʻnggi besh yilligi soʻrab olinadi. Psixonevrologik statsionarda tekshiruv oʻtkazilganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar aniqlangan hollarda ushbu statsionardan kasallik tarixining batafsil koʻchirmasi soʻrab olinadi. 18. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchilar anamnezida ruhiy kasalliklar oʻtkazganligi haqidagi maʼlumotlar aniqlangan hollarda, oʻqishga yaroqsiz deb topiladi. 19. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchiga nisbatan shifokor-psixiatr xulosasi faqat ambulator tekshiruv maʼlumotlari boʻyicha chiqariladi, zaruratga qarab ular tekshirish va diagnozni tasdiqlash uchun psixonevrologik muassasalarga yuborilishlari mumkin. 20. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchida aniqlangan ruhiy yoki chegaradosh kasalliklar diagnozi oʻquvchining keyingi ijtimoiy mavqeyiga taʼsir qilmasligi uchun, ushbu maʼlumotlar faqat oʻquvchini tibbiy koʻrikka yuborgan ichki ishlar organlarining kadrlar boʻlimiga yuborilishi lozim. Oʻtkir psixoz holatlarida, sogʻliqni saqlash muassasalariga davolanish uchun kerakli maʼlumotlar beriladi. Ushbu maʼlumotlar boshqa shaxslarga berilishi taqiqlanadi. 21. Ruhiy kasallikka chalingan va ruhiy kasallikka chegaradosh boʻlgan holatlar aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchilar ixtisoslashtirilgan davolash muassasasiga yotqizilib, statsionar tekshiruvdan oʻtkazilgandan keyin psixonevrologik koʻrikdan oʻtkaziladi. 22. Tibbiy koʻrik vaqtida nevrolog-shifokor organik zararlanish oqibatida asab tizimida roʻy bergan oʻzgarishlarni aniqlashga, zararlanishning chegaralangan, tarqoq yoki diffuz tarzda ekanligini aniqlashga, vegetativ zararlanishlar mavjudligini aniqlashga, kasallikning kechish xususiyatini baholashga, kuchayib borayotgan, qaytalanayotgan kasallik oqibatlariga yoki turgʻun turgan, qoldiq koʻrinishlariga, funksional buzilishlarning ifodalanish darajasini aniqlashga, nevrologik simptomlarning birgalikda kelishiga, ichki aʼzolar faoliyatining buzilganligi bilan bogʻliqligini aniqlashga eʼtibor berishi kerak. 23. Klinik-nevrologik tekshiruv tibbiy hujjatlar bilan tanishib, shikoyatlar aniqlanganidan, umumiy anamnez toʻplanganidan soʻng amalga oshiriladi. Umumiy anamnezni aniqlash vaqtida ota-onasi, aka-ukalari va opa-singillarning sogʻligʻiga, nasliy va oilaviy anamneziga, oilada yuqumli kasalliklar (zaxm, sil va boshqalar), intoksikatsiyalar, asab kasalliklariga chalinganlar bor-yoʻqligiga eʼtiborni qaratish lozim. 24. Nevrologik tekshiruvidan oʻtuvchilarning mushaklaridagi atrofiya, badanidagi kesilgan jarohatlar, chandiq joylar, teridagi trofik oʻzgarishlar, yurish-turishidagi va tana tuzilishining oʻzgarishlariga toʻgʻri baho berish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishlari kerak. 25. Bosh-miya nervlarini tekshirish vaqtida, eng avvalo, koʻz qorachigʻiga eʼtibor qaratiladi. Qorachiqning shakli va kattaligi, nurga (toʻgʻridan va yon atrofdan tushgan nurga) boʻlgan taʼsirlanishi, konvergensiya va akkomodatsiya vaqtidagi holatlari tekshiriladi. Alohida bir simptom sifatida koʻz qorachigʻining kattaligi har xil boʻlishi (anizokoriya) asab tizimining organik kasalligi alomati hisoblanmaydi. Bu hol tugʻma anomaliyaning, simpatik innervatsiyaning notekisligi va boshqa holatlarning oqibati boʻlishi mumkin. Koʻz qorachigʻining deformatsiyasi asab tizimida organik jarohat bor degan shubha tugʻdirishi kerak, biroq koʻz qorachiqlarining reaksiyalari normal holatda boʻlsa, bunday deformatsiyaning ahamiyatini organik simptom sifatida haddan tashqari oshirib yubormaslik lozim. Koʻz qorachigʻi reaksiyalaridagi oʻzgarishlar koʻp hollarda markaziy asab tizimidagi organik kasallik alomati hisoblanadi va shuning uchun koʻz qorachigʻi reaksiyalarini tekshirish ishlari chuqur, nur manbai yetarli darajada intensiv boʻlgan sharoitda oʻtkazilishi kerak. Koʻz qorachiqlarining akkomodatsiya bilan konvergensiyaga reaksiyasi tekshirilayotgan vaqtda bir qorachiqning qisqarishi ikkinchi qorachiq qisqarishi bilan taqqoslab koʻrilishi lozim. Koʻz qorachigʻi reaksiyalarini tekshirish vaqtida koʻz qorachiqlarining nurga, konvergensiyaga va akkomodatsiyaga boʻlgan reaksiyasidagi farqlarga eʼtibor qaratiladi. Ushbu holatda nafaqat koʻz qorachiqlari reaksiyasidagi qoʻpol buzilishlar (Archayl-Robertson simptomi, koʻz qorachigʻining reflektorli harakatsizligi, konvergensiyaga va akkomodatsiyaga reaksiyaning yoʻqligi), balki ancha nozik buzilishlar (bir koʻz qorachigʻi reaksiyasining boshqa koʻz qorachigʻi reaksiyasiga nisbatan farqi, reaksiyaning konvergensiya va akkomodatsiyaga nisbatan sustligi) ham ahamiyat kasb etadi. Koʻz qorachigʻi reaksiyalarida oʻzgarishlar aniqlangan holatlarda harakat sohasining reflekslari, sezuvchanligi va hokazolar puxtaroq tekshirilishi lozim. Koʻz qorachiqlari tekshirib boʻlinganidan keyin, koʻzlarning holati, gʻilaylik bor-yoʻqligi, koʻz qovoqlari tirqishining kengligi, koʻz soqqasining harakati, diplopiya (ikkita koʻrish) va nistagmga eʼtibor beriladi. Gʻilaylik har doim ham koʻzni harakatga keltiruvchi nervlar jarohatlanganini koʻrsatavermaydi, gʻilaylik tugʻma kamchilik boʻlishi yoki koʻrish anomaliyalari sababli vujudga kelishi mumkin. Koʻz soqqasi oʻta yonga qaratilganda unda ayrim nistagmga oʻxshash titrashlar hosil boʻlishi, asab tizimining organik jarohati deb hisoblanmasligi kerak, ammo har bir nistagmga oʻxshash holatlarga alohida eʼtibor berishni hamda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchini nevrologik jihatdan yana ham chuqurroq tekshirishni talab qiladi. Mazkur bandda nazarda tutilgan tekshiruvlar oʻtkazilgandan keyin qolgan bosh miya nervlarining faoliyati tekshiriladi. Yuzdagi sezgirlikning har xil turlari, pastki jagʻ harakatlari, chaynashda qatnashuvchi muskullarning zoʻriqishi, korneal va konʼyunktiv reflekslari, burun-lab orasidagi teri burmalarning ifodalanganligi, tish oqini koʻrsatishi, qoshlarni chimirishi, koʻzlarni qisishi, peshonani tirishtirishi (alohida simptom sifatida, burun-lab teri burmalarining ozgina assimetrik shaklda boʻlishi ahamiyat kasb etmaydi), yumshoq tanglayning harakatchanligi, yutinish, fonatsiya (ovozdagi oʻzgarish), yumshoq tanglay refleksi, trapetsiyasimon va toʻsh-oʻmrov-soʻrgʻichsimon mushaklarining holati va kuchi, yelkaning koʻtarilishi, boshning burilishi, tilning harakati (alohida bir simptom sifatida tilning yon tomonga burilib ketishi asab tizimi zararlanganligini ifodalovchi koʻrsatkich deb qabul qilinmaydi) tekshiriladi. Tildagi fibrillyar titrash va atrofiya holatlari alohida simptom sifatida organik kasallik alomati hisoblanmaydi. Koʻrish nervining faoliyati oftalmolog, eshitish nervining faoliyati esa otorinolaringolog tomonidan tekshiriladi. 26. Harakat sohasini tekshirish vaqtida oyoq va qoʻllarning faol va sust harakatlanishi, umurtqa pogʻonasi harakati, mushaklar kuchi, ularning tonusi, mushaklar atrofiyasi, uning tarqalganligi va ifodalanishi, fibrillyar va fassikulyar qisqarishlar, mushak va nervlarning mexanik qoʻzgʻaluvchanligi (Xvostek va Trusso simptomlari), sinkineziyalar, giperkinezlar, qaltirash, xoreya, atetoz, torzion spazmlar, tiklar (tana aʼzolarining titrashi va boshqalar), akineziyaga eʼtibor qaratiladi. Harakatlar koordinatsiyasini tekshirishda barmoq-burun, tovon-tizza, koʻrsatkich barmoq sinamalari qoʻllaniladi, diadoxokinez, Romberg holatida barqaror turish hamda tekshirilayotganning yurishiga eʼtibor qaratiladi. Koʻzlar yumilganda qovoqlarning, tilning, uzatilgan qoʻl barmoqlarining titrashiga eʼtibor beriladi. Nutqdagi buzilishlar (soʻzlarni toʻliq talaffuz qilmaslik, dimogʻ bilan gapirish, dizartriya, duduqlanish, afonik oʻzgarishlar) tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchi bilan suhbat va soʻrab-surishtirish jarayonida aniqlanadi. Asab tizimining ayrim organik kasalliklari paylardagi reflekslarning oʻzgarishlari bilan kechadi, shu sababli ularni diqqat bilan tekshirish gʻoyat muhim ahamiyatga ega. Tibbiy koʻrik jarayonida karpo-radial (pereostal), qoʻl tirsakdan bukilgan (ikki boshli mushaklarda), qoʻl tirsakdan rostlangan (uch boshli mushaklarda), tizza va axill payi, qorin, moyak, tovon reflekslari tekshiriladi, patologik reflekslar (Babinskiy, Rossolimo, Bexterev, Oppengeym va boshqalar, ogʻiz mushaklari-nazolabial, xobotli, soʻruvchi mushaklardagi patologik reflekslar) bor yoki yoʻqligi tekshirib koʻriladi. Bunda reflekslarning faqat mavjudligi emas, shu bilan birga ularning harakatchanligi va bir maromda ishlashi ham aniqlanadi. Reflekslarning bir maromda emasligi yoki ularning bir tomonlama chaqirilmasligi, koʻp hollarda periferik yoki markaziy asab tizimining organik zararlanganidan dalolat beradi. Shu sababli, reflekslarni tekshirishda eʼtiborni kuchaytirish zarur, aks holda reflekslar notoʻgʻri farqlanishi mumkin. Mushaklar zoʻriqish-tarang holatda boʻlganda reflekslar toʻxtab, qoʻzgʻalmay turishi mumkinligi eʼtiborga olinadi, ushbu holatda tibbiy koʻrikdan oʻtayotganlarning diqqatini chalgʻitib turib, reflekslar turli holatlarda tekshiriladi. Qoʻllarda reflekslarning yoʻqligi tugʻma anomaliya boʻlishi ham mumkin, shuning uchun reflekslarning bir maromda emasligi yoki reflekslarning bir tomonlama yoʻqligini aniqlash katta ahamiyatga ega. Tizza va axill paylarida refleksning yoʻqligi asab tizimida organik kasalliklar mavjud boʻlishi mumkin. Tizza va axill pay reflekslari mavjud boʻlmagan vaqtlarda qoʻshimcha tekshirish usullari (gavdaning bel-dumgʻaza qismini rentgenografiya qilish, qonni Vasserman reaksiyasiga tekshirish va boshqa usullar) qoʻllanilishi lozim. Agar umurtqada patologik kasallik va zaxm alomatlari borligi aniqlanmasa, tizza va paylarda reflekslar yoʻqligini tugʻma holat deb hisoblash mumkin. Reflekslarning bir tekisda kuchayib borishi, baʼzan klonuslar bilan va patologik reflekslarning hamda jonli qorin reflekslarning yoʻqligi asab tizimining organik zararlanishi alomati boʻlmay, reflekslarning bir tekisda kuchayib ortib borishi nevrozlarda ham kuzatilishi mumkin. 27. Sezuvchanlik tekshirilayotganda ogʻriq mavjudligi, paresteziyalar aniqlanadi, ularning xususiyati, ifodalanish darajasi, joylashishi, asab tarmoqlarining ogʻriq sezishi, ogʻriq nuqtalari, asab tarmoqlarining taranglashuv simptomlari, ogʻriq, harorat, taktil va zarur hollarda sezuvchanlikning boshqa turlari, sezuvchanlikdagi buzilishlarning xususiyati (anesteziya, giposteziya, giperesteziya, giperpatiya) va uning joylashgan hududi aniqlanadi. 28. Vegetativ asab tizimi tekshirilayotganda yuz terisi, gavda, oyoq-qoʻl terisining rangiga (oqarishi, qizgʻishligi, akrotsianoz, vazomotor oʻzgarishlarga), teridagi trofik buzilishlar mavjudligiga, ter ajralishiga hamda teri namlanishi va haroratidagi assimetriyaga eʼtibor qaratiladi. Teri-vegetativ reflekslar, xususan mahalliy dermografizm, reflektor dermografizm, pilomotor refleks va yurak-qon tomir, koʻz, yurak, boʻyin reflekslari va boshqa reflekslar tekshiriladi. Ortoklinik sinov, Erben sinovi hamda boshqa sinovlar oʻtkaziladi. Arterial bosim dinamikasiga eʼtibor qaratilishi kerak. 29. Ichki aʼzolar va tizimlarni tekshirish tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchining tashqi koʻrinishidan boshlanadi. Bunda tananing tashqi koʻrinishi, gavdaning tuzilishi, teri-yogʻ toʻqimalarining rivojlanish darajasi, yuz ifodasi, teri sirtining rangi va koʻrinib turgan shilliq pardalarga eʼtibor beriladi. Paypaslab koʻrish yoʻli bilan limfatik tugunlarning holati, mushaklar, tana harorati qanday ekanligi aniqlanadi. Soʻngra tizimlar boʻyicha tekshiruvlar oʻtkaziladi. 30. Qon aylanish aʼzolari tekshirilayotganda pulsning xususiyatlari va tekshiriluvchining arterial bosimi tinch holatda aniqlanadi. Yuqori arterial bosim aniqlangan hollarda, emotsional va jismoniy zoʻriqishlar, uyqusizlik va boshqa omillar bartaraf qilingandan soʻng takroriy ravishda oʻlchab koʻriladi. Yurak-qon tomir tizimi boʻyicha funksional sinama oʻtkaziladi, bunda jismoniy zoʻriqishdan keyin (15-20-marta oʻtirib turishdan soʻng) yurak urishi qancha vaqtda oʻzining dastlabki holatiga qaytish tezligi aniqlanadi. Jismoniy zoʻriqishdan uch daqiqa oʻtganidan keyin oʻlchash boshlanadi va dastlabki holatiga qaytgunicha qancha vaqt oʻtganligi qayd etiladi. Periferik qon tomirlarini tekshirishda arteriyalar pulsatsiyasi mavjudligi va uning xususiyati turli joylarda (boʻyin venalarida, uyqu arteriyasida, yelka, qorin aortasi pulsatsiyasi va boshqa joylardagi arteriyalarda) tekshiriladi. Perkussiya va palpatsiya yoʻli bilan yurak chegarasi, yurakning tepa va choʻqqi qismidagi urishlari, yurak sohasidagi sistolik va diastolik tebranishlar aniqlanadi. Yurakni eshitib koʻrish vaqtida yurak tonlari va shovqinlarining tiniq eshitilishiga va xususiyatiga eʼtibor beriladi. Organik shovqinlar yurak klapanlari zararlanganda va yurakning tugʻma nuqsonlarida kuzatiladi. Funksional shovqinlar har xil sabablar, xususan asabiylashish, asabiy zoʻriqish, yuqumli kasalliklar, kamqonlik, pubertat davridagi oʻzgarishlarga bogʻliq boʻladi. Yurak shovqinlari xususiyatini aniqlash uchun qoʻshimcha tekshirish usullaridan, xususan turli holatlarda (tik turganda, yotganda, jismoniy zoʻriqishdan keyin) yurakni eshitib koʻrish, qiziloʻngachga kontrast modda yuborib yurakni uch proyeksiyadagi rentgenografiya, elektrokardiografiya, fonokardiografiya, exokardiografiya, angiografiya usullardan foydalanish mumkin. Diqqat bilan yigʻilgan anamnez yurak kasalliklari diagnostikasida katta ahamiyat kasb etadi. 31. Oʻquvchilarning koʻkrak qafasi aʼzolari rentgenografik tekshiruvidan oʻtkaziladi. Bunda rentgenografik tekshiruv sifatiga alohida ahamiyat beriladi. Yuzning tashqi koʻrinishini oʻrganishda, yuz terisida hamda koʻrinib turgan shilliq pardalarda tsianoz mavjudligini aniqlashga ahamiyat beriladi. Aniqlangan tsianoz oʻquvchida kislorod almashuvi qiyin kechayotganini koʻrsatadi, nafas olish vaqtida burun qanotlarining sezilarli harakati nafas qisishi kasalligidan, ikki yuz yonoqlaridagi qizarish va boshqa alomatlar ichki aʼzolarda kasallik borligidan dalolat beradi. Chuqur nafas olganda va tinch holatda koʻkrak qafasining shakli, simmetriyasi, deformatsiyasi, nafas olishning turi va xususiyati, tezligi hamda chuqurligi tekshiriladi. Palpatsiya yoʻli bilan koʻkrak qafasining ikkala simmetrik tomonlarida ovoz titrashi qay darajada ifodalanishiga qarab plevral boʻshliqlarda toʻplanib qolgan suyuqlik va oʻpkada infiltrat bor-yoʻqligi aniqlanadi. Perkussiya va auskultatsiya koʻkrak qafasining ikkala simmetrik tomonlarida oʻtkaziladi. Topografik perkussiya yoʻli bilan oʻpkaning chegaralari va oʻpka harakatchanligi aniqlanadi. Normal holatda oʻpka chegaralarining harakatchanligi 6-8 sm ni tashkil etadi. Perkutor timpanik tovush, plevral boʻshliqda havo yigʻilib qolganligi (pnevmotoraks) hamda koʻkrakning devor qismiga yaqin joylashgan, oʻpkada patologik havo yoki suyuqlik boʻshligʻi (kaverna, abssess) borligini bildiradi. Perkussiya paytida boʻsh quti tovushi aniqlanishi emfizema kasalligi, oʻpka toʻqimalarida havo meʼyordan ortiq toʻplanganligi va oʻpka toʻqimalarining elastik choʻziluvchanligining kamayganligi haqida maʼlumotlar beradi. Oʻpkani auskultatsiya yoʻli bilan eshitib koʻrish vaqtida nafas olishning xususiyati, uning intensivligi, nafas olishning nafas chiqarishga boʻlgan nisbati qoʻshimcha shovqin yoki xirillashlar mavjudligi aniqlanadi. 32. Qorin boʻshligʻi aʼzolari tekshirilayotganda oshqozon-ichak trakti kasalliklarini aniqlash uchun anamnezni toʻgʻri yigʻish muhim ahamiyatga ega. Shikoyatlar tahlil qilinganda dispeptik buzilishlarning xususiyati, ogʻriqlarni sezishi, ularning ovqat isteʼmol qilish bilan bogʻliqligi, ogʻriqning davriyligi va mavsumiy qoʻzgʻalishiga eʼtibor beriladi. Koʻrik vaqtida ogʻiz boʻshligʻidagi tishlar, milklar, til, yumshoq tanglay va halqum tekshiriladi. Soʻngra qorin aʼzolarini koʻrish va paypaslab aniqlash usuli bilan tekshirishga oʻtiladi. Mutaxassis shifokor tekshiriluvchi oʻquvchining oʻng tomonida turib uning qornini dastlabki palpatsiya qiladi va undagi ogʻriqli joylarni, qorin devorchasi mushaklarining tarangligi, qorinning oq chizigʻi churrasi, qorinning sirtqi qismida oʻsmalar va shunga oʻxshash boshqa oʻzgarishlar bor yoʻqligini tekshirib koʻradi. Obrazsov usuli boʻyicha chuqur, sirgʻanuvchi palpatsiya yoʻli bilan jigar, qorataloq, buyrak, ichaklar tekshiriladi, undan keyin chuqur joylashgan oʻsmalar bor yoʻqligi aniqlanadi. Qorin boʻshligʻi aʼzolarida kasallik borligini koʻrsatuvchi alomatlar aniqlanganda qoʻshimcha laborator, instrumental va rentgenologik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchilar majburiy ravishda qiziloʻngach, oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak tizimi endoskopiyasi, qorin boʻshligʻi, qorinparda orqasi sohasi aʼzolari ultratovush tekshiruvidan oʻtkaziladi. 33. Tibbiy koʻrikni oʻtkazish vaqtidagi jarrohlik tekshiruvining vazifasi koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchining umumiy jismoniy rivojlanishini, shuningdek jarrohlik kasalliklari va tayanch-harakati tizimidagi meʼyordan farqlanadigan holatlarni hamda ulardagi oʻqishga toʻsqinlik qiladigan oʻzgarishlarni aniqlashdan iborat. 34. Tekshirishni boshlashdan oldin jarroh shikoyatlarni eshitadi, oʻtkazilgan jarohatlar, kasalliklar va jarrohlik amaliyotlari toʻgʻrisida maʼlumot olinadi. 35. Jismoniy rivojlanishni aniqlash antropometrik koʻrsatkichlarni tekshirishdan boshlanadi. Tekshirilayotgan oʻquvchining boʻyi, vazni, koʻkrak qafasi aylanasining oʻlchami aniqlanadi, qoʻl panjalari va gavda kuchini oʻlchash dinamometriyasi oʻtkaziladi. Zarur hollarda oyoq-qoʻllarning simmetrik sohalari aylana oʻlchami oyoq-qoʻllarning uzunligini oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi. Antropometrik oʻlchovlar oddiy usulda oʻtkaziladi. Qoʻl panjalarining kuchi qoʻlni uzatib turib maksimal kuch bilan dinamometrni qisish yoʻli bilan oʻlchanadi. Tekshirilayotgan oʻquvchi gavda kuchini oʻlchashda gavda dinamometri yordamida, tekshirilayotgan oʻquvchi oyoqlarini bukmasdan tizza boʻgʻinlari balandligida joylashgan dinamometr dastagini yuqoriga tortishi orqali amalga oshiriladi. 36. Koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchi yorugʻ xonada tekshiriladi, ushbu sharoitda teri qavati, suyak-mushak tizimi hamda periferik qon-tomirlari tizimi holatiga baho berish mumkin boʻladi. Dastlab umumiy koʻrik oʻtkaziladi, bunda tananing qad-qomati sagittal va frontal tomondan oʻrganiladi, gavda tuzilishiga, teri va teri ostidagi yogʻ qatlamiga, mushaklarga va limfatik tugunlar holatiga baho beriladi. Soʻngra bosh, boʻyin sohasi, qoʻl-oyoqlar, umurtqa pogʻonasi, qorin devori, periferik qon tomirlari, chot orasi va anal teshigi, siydik va jinsiy aʼzolar tizimi tekshiriladi. 37. Teri qoplami tekshirilayotganda uning rangi, harorati, quruq yoki nam ekanligi, yupqaligi, pigmentlari, qitiqlanishi va boshqa trofik buzilishlari, tirnoqlar va teri osti yogʻi qatlamining ahvoliga eʼtibor beriladi. Chandiqlar mavjud boʻlgan hollarda ularning xususiyatiga, koʻrinishiga baho beriladi va kelib chiqishi aniqlanadi. Palpator yoʻl bilan limfa (quloq yonidagi, jagʻ ostidagi, boʻyin, qoʻltiqdagi, chovdagi) tugunlarning holati aniqlanadi. Kattalashgan limfa tugunlari aniqlangan hollarda, ularning lokalizatsiyasi, kattaligi (santimetrlar bilan oʻlchangan diametri), konsistensiyasi, harakatchanligi, ogʻriq mavjudligi va boshqa oʻzgarishlar koʻrsatib oʻtiladi. Bir vaqtning oʻzida qalqonsimon bez ham tekshiriladi. 38. Suyak-mushak tizimi tekshirilayotganda boʻgʻimlarning shakli va hajmiga, ularning harakatchanligi, koʻkrak qafasi, umurtqa pogʻonasi, tos va oyoq-qoʻllarning deformatsiyasiga eʼtibor beriladi. Boʻgʻimlar harakatining cheklanish darajasini aniqlash uchun burchak oʻlchagichdan foydalaniladi. Suyak patologiyasi aniqlangan hollarda, patologik oʻzgarishning darajasi va xususiyatini aniqlash uchun rentgenografik tekshiruvlardan oʻtkaziladi. 39. Oqma yaralar mavjud boʻlgan hollarda ularning xususiyatini aniqlash maqsadida fistulografiya qilinadi. 40. Periferik qon-tomirlari tizimini tekshirishda, ularning topografik rivojlanishi xilma-xil boʻlishi ehtimoli borligini inobatga olgan holda, tovon va boldir orqa arteriyalari pulsatsiyasi tekshiriladi (kasallik boʻlmagan holatda ham oyoq kaftida palpatsiyada tomir urishi aniqlanmasligi mumkin). Zarurat boʻlgan hollarda tizza osti, boldir va boshqa arteriyalarda pulsatsiya tekshiriladi. Qon aylanishida yetishmovchilik borligini koʻrsatuvchi simptomlar, xususan ogʻriq, sovuqni sezish, tez charchash, rangi oʻzgarishi (oqarishi va tsianoz), pulsning susayishi yoki mavjud emasligi, teridagi trofik oʻzgarishlar (pigmentatsiya, yupqalashish, yaralar) aniqlanganda periferik qon aylanish holatini qoʻshimcha tekshirish usullarini (reovazografiya, angiografiya, dopplerografiya va boshqalar) qoʻllab oʻrganish lozim. Venalar tizimi tekshirilayotganda, vena qon tomirlarida venoz yetishmovchiligi bor yoki yoʻqligi va uning ifodalanish darajasi aniqlanishi kerak. 41. Churraning doʻppayib chiqishlarini aniqlash uchun churra hosil boʻlish ehtimoli boʻlgan barcha joylar tekshirib koʻriladi. Qorin devori, tekshirilayotgan oʻquvchi tik turgan va yotgan holatda, qorin mushaklarini boʻshashtirgan, shuningdek ularni taranglashtirib va yoʻtal turtkisi belgisi orqali tekshiriladi. 42. Dumgʻaza-dum suyagi sohalari, chot orasi va anal sohasi tekshirilganda bavosil, paraproktit, dumgʻaza epitelial yoʻllari, toʻgʻri ichakning tashqariga chiqishi va boshqa kasalliklar bor-yoʻqligiga eʼtibor qaratiladi. Toʻgʻri ichak odatda barmoq bilan tekshirib koʻriladi, zarur hollarda rektoromanoskopiya, kolonoskopiya va boshqa tekshiruvlar oʻtkaziladi. 43. Tanosil aʼzolari tizimi tekshirilayotganda moyak xaltachasida moyaklar bor-yoʻqligiga, moyak hosilasi holati, urugʻ tizimchasidagi vena tomirlariga eʼtibor beriladi. Shuningdek, olat siydik chiqaruv teshigi joylashuvi tekshiriladi. Siydik-toshi kasalligi va boshqa urologik kasalliklarga gumon qilingan hollarda, maxsus urologik tekshiruvlar oʻtkaziladi va uning natijalariga asoslanib ekspert qarori chiqariladi. 44. Tibbiy koʻrik jarayonida shikoyatlar aniqlanadi hamda anamnez oʻrganiladi. Quloq, tomoq va burun aʼzolari faoliyatini tekshirishda kerakli tibbiy-instrumental tekshiruv usullaridan foydalaniladi. 45. Anamnez toʻplash vaqtida koʻrikdan oʻtkazilayotgan oʻquvchidan unda ilgari quloq, tomoq, burun kasalliklari mavjudligi, anamnezda quloqdan yiring oqishi, tomoq ogʻrishi, tez-tez yoki uzoq vaqt burun shamollashi, chayqalganda koʻngli behuzur boʻlishi, bosh aylanishi, burundan nafas olishi holati aniqlanadi. Bir vaqtning oʻzida nutqidagi nuqsonlar, ularning ifodalanishi va xususiyati aniqlanadi. 46. Obyektiv tekshiruvlar uzunligi kamida 6 m boʻlgan, shovqindan muhofaza etilgan, qorongʻulashtirilgan xonada sunʼiy yorugʻlik manbalari yordamida oʻtkaziladi. Oldin tashqi koʻrikni amalga oshirib, soʻngra ichki va funksional tekshiruvlar oʻtkaziladi. Quloq eshitish oʻtkirligini aniqlash metrlar va yarim metrli masofalar oʻlchangan xonada bajariladi. 47. Eshituv aʼzolarini tekshirish quloq suprasi va quloqning soʻrgʻichsimon oʻsimtasini tekshirishdan va ularning sezuvchanligini aniqlashdan boshlanadi. Tashqi eshituv yoʻli tekshirilayotganda quloq suprasi yuqoriga va orqaga choʻziladi, chunki bu holatda tashqi eshitish yoʻlining boshlangʻich qismi biroz toʻgʻrilanadi. Soʻngra maxsus asbob yordamida quloqning nogʻora pardasi tekshiriladi. 48. Duduqlanish aniqlanganda shifokor-nevrolog, psixiatr maslahatidan, zarur hollarda esa logoped maslahatidan foydalaniladi. 49. Hidni sezish, toʻrtta standart sirka kislotasining 0,5 foizli eritmasi (kuchsiz hid), toza vino spirti (oʻrtacha hid), oddiy valerian eritmasi (kuchli hid), nashatir spirti (oʻta kuchli hid) yordamida tekshiriladi. Bunda ushbu suyuqliklar shakli va rangi bir xil boʻlgan raqamlangan idishlarda saqlanishi kerak. Dissimilatsiyani aniqlash uchun toza suv toʻldirilgan shunday shakldagi flakonlar tayyorlab qoʻyilishi zarur. Hid bilish xususiyati keskin darajada pasayib ketgan oʻquvchilarning burun boʻshligʻida boshqa kasalliklar aniqlanmaganligidan qatʼi nazar nevrologik tekshiruvidan oʻtkaziladi. 50. Tomoqni tekshirish (faringoskopiya) quyidagi ikki qismga boʻlinadi: birinchi qismida, tekshiriluvchi, tilini tishlar chetiga chiqarmasdan, tomoq mushaklarini boʻshashtirib sokin nafas olishi; ikkinchi qismida, “e” deb tovush chiqarishi lozim, shu paytda uning yumshoq tanglayi yuqoriga koʻtariladi va bu bilan uning harakatchanlik darajasi belgilanadi. Ogʻiz boʻshligʻida yotgan til ohista shpatel bilan bosilib tomoq koʻriladi. Tomoq koʻrilayotganda shilliq pardalar, bodomsimon bezlar hamda boʻyin limfatik tugunlari tekshiriladi. Zarur hollarda laringoskopiya tekshiruvi oʻtkaziladi. 51. Oʻquvchining pichirlab aytilgan soʻzlar yordamida eshitish oʻtkirligi aniqlanadi. Buning uchun har bir quloqning eshitish faoliyati alohida tekshiriladi. Tekshirilmaydigan quloq teshigi quloqning kichik suprasini barmoq bilan bosib turish yoʻli bilan berkitib turiladi. Tekshiruv kamida 6 metrlik masofadan turib boshlanadi. Tekshirilayotgan oʻquvchi mutaxassis shifokor pichirlab aytayotgan soʻzlardan koʻp qismini 6 tadan 5 tasini yoki 5 tadan 4 tasini takrorlagan masofa eshitish oʻtkirligining aniqlangan darajasi hisoblanadi. Eshitish darajasining pasayishi obyektiv tekshiruv maʼlumotlari bilan mos kelmaganda va barcha gumonli holatlarda eshitish qobiliyati va boshqa quloq, tomoq va burun aʼzolari har tomonlama tekshiriladi. Karlik darajasini aniqlash maqsadida audiometriya oʻtkaziladi, barofaoliyatlarni tekshirish uchun quloq manometridan foydalangan holda vestibulyar faoliyat tekshiriladi. 52. Yuz-jagʻ sohasi va ogʻiz boʻshligʻi aʼzolarini tekshirish shikoyatlarni aniqlash, anamnez toʻplash, oldingi va yoʻldosh kasalliklar, yuz-jagʻ sohasidagi jarohatlar, oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarini aniqlash, klinik, antropometrik, rentgenologik va funksional tekshiruvlardan iborat. 53. Obyektiv tekshiruvlar yuz-jagʻ sohasi aʼzolarini koʻrishdan boshlanadi. Koʻrik davomida yuz va boʻyin sohasi teri qoplamiga, lab qizil hoshiyasi holatiga, shish, assimetriya, nuqson va deformatsiyalar mavjudligiga eʼtibor beriladi. Nuqsonlar hajmi, deformatsiyalar xususiyati aniqlanadi. Zarur hollarda antropometrik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Limfatik apparatni tekshirish uchun bir qoʻlni tekshiriluvchining boshiga qoʻyib, boshni engashtirgan holatda tutiladi, ikkinchi qoʻl bilan boʻyin, jagʻ osti sohalaridagi limfatik tugunlar paypaslab koʻriladi. Limfatik tugunlar tekshiruvi boshni avval bir tomonga, keyin ikkinchi tomonga burgan holatda oʻtkaziladi. Paypaslash usuli bilan limfatik bezlardagi ogʻriq, ularning konsistensiyasi, hajmi va teri bilan birikkanligi aniqlanadi. Chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlari faoliyati ogʻiz ochiq hamda pastki jagʻning har ikki yonga va oldga harakatlantirib tekshiriladi. Ogʻiz ochilishi darajasi kesuvchi tishlar orasida uch barmoq kengligida oʻlchanadi, ikki yoki bir barmoq kengligidagi ogʻiz ochilishi mos ravishda uchdan bir yoki uchdan ikki darajada chegaralanganligini koʻrsatadi. 54. Ogʻiz boʻshligʻi va tishlarni obyektiv tekshirish ularni koʻrib chiqish, paypaslab ushlab koʻrish, zondlash va dukillatib urib koʻrishdan iborat boʻladi. Zarur hollarda elektroodontodiagnostika va tishlar, jagʻlar hamda burun oldi boʻshliqlarining rentgenologik tekshiruvlari oʻtkaziladi. Ogʻizni tekshirish boshni biroz orqaga egib, ikki bosqichda oʻtkaziladi. Birinchi bosqichda jagʻlarni yumgan holatda lablar, ogʻiz dahlizi, tish qatorlari jipslashuvi tekshiriladi. Ikkinchi bosqichda ogʻiz boʻshligʻining oʻzi, tishlar, parodont, shilliq pardasi, tanglay va til tekshiriladi. Tishlar kasalliklari, parodont holati, alveolyar oʻsimtaning atrofiya darajasi, jagʻlarning yumshoq va qattiq toʻqimalaridagi patologik oʻzgarishlari, shish va oqma yaralar mavjudligi aniqlanadi. Tishlarning zararlanish darajasi doimiy tishlardagi kariyes jadalligi (kariyes bilan zararlangan, plombalangan va olingan tishlar sonlarining yigʻindisi) bilan belgilanadi. Tishlarning rangi, shakli va hajmiga eʼtibor beriladi. Olingan va yoʻq tishlar, olib tashlanadigan tishlar miqdori va tishsizlik turi aniqlanadi. Parodont holati tekshirilganda milklarning rangi, boʻrtishi, yemirilishi, qonashi, shish va yaralar mavjudligiga eʼtibor beriladi. Tugmachali parodontologik zond yordamida patologik tish-milk choʻntagi chuqurligi oʻlchanadi. Tishlarning qimirlash darajasi pinset bilan tebratib aniqlanadi. I darajali patologik qimirlashda tish ogʻiz-dahliz yoʻnalishida 1 mm gacha tebranadi, II darajali patologik qimirlashda ogʻiz-dahliz va yon yoʻnalishlarida 2 mm gacha tebranadi, III darajali patologik qimirlashda ogʻiz-dahliz, yon va tik yoʻnalishlarda 2 mm dan ortiq tebranadi. Parodontit kasalliklarida rentgenologik tekshiruvlar asosida alveolyar oʻsimtaning atrofiya darajasi aniqlanadi. Alveolyar oʻsimtaning I darajali atrofiyasida tish ildizining uchdan bir qismigacha, II darajali atrofiyasida ikkidan bir qismigacha, III darajali atrofiyasida ikkidan bir qismidan ortiq suyak toʻqimasining yemirilishi kuzatiladi. Lablar, lunjlar, tanglay, til va til osti sohalari shilliq pardasi koʻriladi va ulardagi rang, namlik darajasi, toshmalar, shish, boʻrtish, chandiq, oʻsmalar, eroziya va yaralar mavjudligi aniqlanadi. Chandiq mavjudligida uning xususiyati, shakli, oʻlchamlari va ogʻiz boʻshligʻi aʼzolari faoliyatlarining buzilishiga aloqadorligi aniqlanadi. Tanglayni koʻrish davomida tugʻma va orttirilgan nuqsonlar mavjudligi tekshiriladi. Orttirilgan nuqsonlarda ularning hajmi, shakli, chandiqli oʻzgarishlar mavjudligiga eʼtibor beriladi va oʻlchamlari aniqlanadi. Tugʻma nuqsonlarda ularning turi belgilanadi. Tish qatorlarining jipslashuvi markaziy okklyuziya holatida bir-biri bilan oʻzaro perpendikulyar boʻlgan uch yoʻnalishda (sagittal, vertikal, transverzal) tekshirib koʻriladi. Tishlov anomaliyalarida uning turi, patologik okklyuziya va chaynov faoliyatining buzilishi mavjudligi aniqlanadi, shuningdek tish qatorlarining surilishidagi oʻzgarishlarni chiziqli oʻlchash yordamida anomaliyalar darajasi belgilanadi. Tish qatorlari bir yoʻnalishda oraliqda 5 mm gacha surilgan hollarda I darajali tishlov anomaliyasi, 5 mm dan 10 mm ga qadar surilganda II darajali, 10 mm dan ortiq surilganda III darajali tishlov anomaliyasi deb belgilanadi. Oʻlchamlar anomaliya turi va darajasi aniqlanganidan keyin millimetrlarda koʻrsatiladi. 55. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida, yuz-jagʻ sohasi va ogʻiz boʻshligʻi tizimiga taalluqli aʼzolarning quyidagi asosiy faoliyatlari tekshirib koʻriladi: nafas olish; hid sezish; taʼm bilish; nutq soʻzlash; yutinish; chaynash; soʻlak ajratish. 56. Koʻrish aʼzolarini tekshirish uzunligi kamida 5,5 m boʻlgan, yorugʻ xonada oʻtkaziladi (bu belgilangan 5 metrlik masofadan turib koʻrish oʻtkirligini tekshirish imkonini beradi) va oftalmoskopiya, skiaskopiya va boshqa tekshiruvlar qorongʻilashtirilgan xonada oʻtkaziladi. 57. Anamnez toʻplanayotganda tekshirilayotgan oʻquvchining koʻrishidagi oʻziga xos xususiyatlari aniqlanadi. Oʻquvchining hayoti davomida umumiy va koʻrish aʼzolari kasalliklari, jarohatlanishlariga eʼtibor beriladi. Oʻquvchining oila aʼzolari orasida tugʻma, irsiy koʻz aʼzosi kasalligi (tugʻma nistagm, gemeralopiya va boshqalar) bor-yoʻqligi aniqlanadi. Suhbat davomida koʻz olmasining holati va harakatlariga, nigohning yoʻnalishiga, qovoqlarning, kiprik chetlarining holatiga va boshqalarga eʼtibor beriladi. 58. Koʻz faoliyatini tekshirish kam charchatadigan usullardan boshlanadi. Bunda rangni ajratish barcha tekshiriluvchilarda oʻtkaziladi. Bu tekshiruv kunduzgi yoki sunʼiy lyuminessentli yorugʻlik nurida Rabkin polixromatik jadvali yordamida tekshiriladi. Tavsiya etiladigan yoritish hajmi 300 — 500 lyuksdan iborat boʻlishi kerak. Tekshirilayotgan oʻquvchi boshini tik tutib, yorugʻlik manbaiga orqasini oʻgirib oʻtirishi kerak. 0,5 — 1,0 metr masofada koʻzlariga teng balandlikda vertikal tekislik ustiga joylashtirilgan jadvallarning butun seriyasi namoyish etiladi. Har bir jadval ekspozitsiyasining davomiyligi 5 sekundgacha davom etadi. 59. Koʻrish oʻtkirligi barcha oʻquvchilarda tekshiriladi. Ushbu tekshiruv Golovin-Sivsev jadvali oʻrnatilgan Rot apparati yordamida oʻtkaziladi. Jadval 40 vattli elektr lampasi bilan yoritilib, har bir belgi uchun ekspozitsiya vaqti 2-3 sekunddan ortiq boʻlmasligi kerak. Jadval xonadagi deraza oynalariga qarama-qarshi tomondagi devorga, tekshirilayotgan oʻquvchidan 5 m uzoqlikdagi masofada, jadvalning eng pastdagi qatorlari yerdan 120 sm balandlikda joylashtirilishi kerak. Tekshirilayotgan oʻquvchining koʻrish oʻtkirligi jadval qatoridagi barcha belgilarni toʻliq oʻqigan qator boʻyicha aniqlanadi. 0,7, 0,8, 0,9 va 1,0 qatorlari oʻqilayotganda bir belgidan ortiq boʻlmagan xatoga yoʻl qoʻyishga ruxsat etiladi. Koʻrish oʻtkirligini oshirish maqsadida koʻzni zoʻriqtirib jadvalga qarash taqiqlanadi. 60. Tibbiy koʻrsatmalarga muvofiq koʻrish maydoni perimetrda (oddiy yoki proyeksion perimetrda) tekshiriladi. 61. Kampimetriya tibbiy koʻrsatmalar boʻyicha oʻtkaziladi. 62. Koʻrish aʼzosining anatomik holatini tekshirish barcha tekshirilayotganlarda muayyan izchillikda oʻtkaziladi. Dastlab koʻzning himoya apparati tekshiriladi. Bunda qosh sohasi, koʻz kovaklarining shakli va bir xilligi, qovoqlarning joylashuvi va holati, kipriklarning holati, intermarginal boʻshliq, qovoqlar konʼyunktivasi holati, rangi hamda chandiqlar mavjudligiga eʼtibor beriladi. Koʻz yoshi ajratish aʼzolari tekshirilayotganda koʻz yoshi nuqtalarining joylashishi eʼtiborga olinib, yosh qopchasi uning atrofini bosib koʻrish yoʻli bilan tekshiriladi. Koʻz yoshi ajratish faoliyati buzilganligiga gumon qilinganda va koʻz yoshi doimiy oqib turganda, koʻz yoshi ajratish faoliyati rangli koʻz yosh kanali sinamasi va koʻz yosh, burun sinamasi (kollargolning 3 foizli eritmasi yoki flyuresseinning 2 foizli eritmasi) yordamida tekshirilishi kerak. Olingan sinamalar salbiy natija bergan hollarda koʻz yoshi yoʻllari suyuqlikni oʻtkazishini anatomik holati tekshirib koʻrilishi lozim. Koʻzni oldingi kesimi va koʻzning nur sindirish holati toʻgʻrisidagi xulosa koʻzni yonboshdan yoritish orqali nur tushirish yoʻli bilan va tirqishli lampa nurida tekshirib koʻrilganidan keyin chiqariladi. Koʻz tubi qisman siklopegiya sharoitida (midriatsil eritmasi tomizib) tekshiriladi. 63. Koʻzning harakat apparati tekshirilayotganda har bir koʻz harakati alohida-alohida tekshiriladi va binokulyar harakatlanishiga qaraladi. Bunda gʻilaylik, nistagm kabi kasalliklarni aniqlash, konvergensiya holati oʻrganiladi. Gʻilaylik darajasi perimetr yoyi yordamida aniqlanadi hamda graduslar bilan belgilanadi, shuningdek Meddoks shkalasi yordami bilan aniqlanadi. Diplopiya (qoʻshaloq koʻrish) borligiga shikoyat boʻlsa va bu holat koʻz olmasining harakatini sezilarli darajada cheklamayotgan boʻlsa, u holda qoʻshaloq koʻrish qizil oyna orqali tekshirib koʻriladi. Nistagm aniqlanganda uning xususiyati va kelib chiqish sabablari oʻrganilishi kerak. Nistagmga koʻz patologiyasi sabab boʻlmagan hollarda nevrolog va otolaringolog konsultatsiyasini oʻtkazish zarur boʻladi. Qorachiq reaksiyalari koʻrikdan oʻtkazilayotgan barcha oʻquvchilarda tekshiriladi. 64. Binokulyar koʻrish darajasini aniqlash katta diploskopda, rangli testda (polyaroid koʻzoynaklardan foydalangan holda) oʻtkaziladi. 65. Koʻzning ichki bosimi paypaslash yoʻli bilan aniqlash barcha koʻrikdan oʻtayotgan oʻquvchilarda oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrsatma mavjudligida tonometr yordamida koʻzning ichki bosimi tekshiriladi. 66. Teri-tanosil kasalliklari boʻyicha tibbiy koʻrikni yorugʻlik yetarli xonada oʻtkazish zarur. Ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavatini koʻrikdan oʻtkazishda yorugʻlik yoʻnaltirilgan elektr chirogʻi va yogʻoch shpatel ishlatiladi. Yogʻoch shpatel ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavatini soʻlakdan quritishda qoʻllaniladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan oʻquvchi terisida toshmalar aniqlanganda, ularning tarkibiy elementlari, xususiyati, rangi, joylashuvi, teri oʻsimtalarining holati va boshqalarga eʼtibor qaratiladi. 67. Toshmalarning morfologik elementlariga xolisona baho berishda quyidagi maxsus tekshiruv usullari qoʻllaniladi: diaskopiya yoki vitropressiya usuli — toshmalar morfologik elementining asl rangini aniqlashda foydalaniladi. Ushbu rang giperemiya bilan niqoblanadi. Shu maqsadda, shisha tayoqcha yoki predmetli oyna tekshirilayotgan elementning yuza qismiga bosiladi va uning haqiqiy rangi aniqlanadi. Ushbu usul tomirli elementlarni gemorragik va pigmentli elementlardan farqlashga imkon beradi; koʻchirib olish yoki terini qirish usuli — teri poʻsti qurishini (psoriaz, parapsoriaz, qizil volchanka va boshqalarni) aniqlashda qoʻllaniladi; ravshanlashtirish usuli — toshmaning morfologik elementlari noaniq ifodalanish xususiyatlarining tiniqroq aks etishida qoʻllaniladi. Elementning yuza qismiga vazelin yoki suv surtiladi. Masalan, ushbu usul qoʻllanilganida Uikxem toʻri koʻzga tashlanadi, bu qizil temiratkaning patonomik belgisidir. 68. Qizlar ginekologik tekshiruvidan pediatr ginekolog shifokor mutaxassis tomonidan oʻtkaziladi. T/r Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar yuzasidan chiqariladigan qaror 1-bob. Ruhiy kasalliklar 1. Tugʻma aqliy zaiflikning barcha turlari va darajalarida. Yaroqsiz 2. Epilepsiya (tutqanoq kasalligi) barcha turlarida. Yaroqsiz 3. Maniakal-depressiv psixozning barcha turlarida. Yaroqsiz 4. Shizofreniya. Yaroqsiz 5. Bosh miyaning organik kasalliklari natijasida sodir boʻladigan ruhiy buzilishlarda. Yaroqsiz 6. Oʻtkir va surunkali zaharlanishlarda hamda infeksiyalar taʼsiridagi ruhiy buzilishlarda. Yaroqsiz 7. Shaxs buzilishlarida. Yaroqsiz 8. Nevrozlar, reaktiv holatlarda. Yaroqsiz 9. Miya jarohatlanishi natijasidagi ruhiy buzilishlarda. Yaroqsiz 2-bob. Asab tizimi kasalliklari va jarohatdan keyingi asoratlari 10. Bosh miya va orqa miya tomirlari kasalliklari: a) bosh miyada qon aylanishining ogʻir va oʻrta darajada buzilishida; Yaroqsiz b) yengil darajadagi hushdan ketish holatlari, markaziy asab tizimi faoliyati saqlanganligida. Yaroqsiz 11. Markaziy asab tizimining virusli infeksiyalar, bakteriyalar va infeksion-allergik kasalliklardan keyingi asoratlari, bosh miya va orqa miya infeksiyalari tufayli oʻtkir va uzoq davom etgan zaharlanishdan keyingi asoratlari: a) faoliyat buzilishida; Yaroqsiz b) faoliyati buzilmagan hollarda ayrim tarqoq organik alomatlarning mavjudligida; Yaroqsiz v) oʻtkir kasallikdan keyingi rezidual organik alomatlarsiz holatlarda. Yaroqsiz 12. Bosh miya va orqa miya jarohatdan keyingi asorati: a) faoliyat buzilishi; Yaroqsiz b) faoliyatining sezilarsiz darajada buzilishidagi qoldiq asoratlarda; Yaroqsiz v) oʻtkir yopiq jarohatdan keyingi organik oʻzgarishlar kuzatilmagan holatlarda. Yaroqsiz 13. Markaziy asab tizimi tugʻma kasallikliklari, anomaliyalari, miopatiya, miasteniya va boshqalar. Yaroqsiz 14. Pereferik asab tizimi jarohatlari va jarohat asoratlari: a) faoliyat buzilishida; Yaroqsiz b) faoliyatining sezilarsiz darajada buzilishidagi qoldiq asoratlarda. Yaroqsiz 15. Pereferik asab tizimi kasalliklari va kasallik asoratlari: a) faoliyat buzilishida; Yaroqsiz b) faoliyatining sezilarsiz darajada buzilishidagi qoldiq asoratlarda. Yaroqsiz 3-bob. Ichki aʼzolar kasalliklari 16. Suyak-mushak tizimini va terosti yogʻ toʻqimalarining rivojlanishida yuzaga kelgan umumiy jismoniy yetishmovchilikda. Yaroqsiz 17. Oʻtkir yuqumli, parazitar kasalliklar va intoksikatsiyalardan keyingi holatlar. Yaroqsiz 18. Qiyin davolanadigan surunkali yuqumli kasalliklar. Yaroqsiz 19. Endokrin kasalliklar, oziqlanish va modda almashinuvi buzilishlari: a) faoliyat buzilishida; Yaroqsiz b) oʻtkir kasalliklar va jarrohlik amaliyotlaridan keyingi faoliyat buzilishlari, semizlikning ikkinchi, uchinchi darajalarida; Yaroqsiz v) vazn yetishmovchiligi, semizlikning birinchi darajasida. Yaroqlilik masalasi individual tartibda aniqlanadi 20. Qon sistema kasalliklari: anemiyalar, agranulotsitov, gemoblastoz, gemotosarkoma, limfogranlomatez, gemorragik diatez va boshqalar. OITS va uning tashuvchilari: a) jadal rivojlanuvchi shakllarida; Yaroqsiz b) shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan qon ishlab chiqaruvchi tizimning yengil darajada buzilishlarida, ikkilamchi anemiyalar, leykopeniyalar, trombotsitopeniyalar. Yaroqsiz 21. Oʻtkir va surunkali ekzogen intoksikatsiyalar asoratlari: a) faoliyatining buzilishi; Yaroqsiz b) shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan oʻtkir ekzogen intoksikatsiya va uning taʼsiridan keyingi asoratlar va vaqtinchalik funksional buzilishlar mavjudligida; Yaroqsiz v) oʻtkir ekzogen intoksikatsiya va uning taʼsiridan keyingi funksional buzilishlarsiz asoratlarida. Yaroqsiz 22. Oʻpkaning, plevraning va koʻkrak qafasi limfatik tugunlarining sili. Yaroqsiz 23. Shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan ekssudativ sil plevritidan keyingi qoldiq asoratlar. Yaroqsiz 24. Oʻpkaning, plevraning, nafas yoʻllarining sil boʻlmagan surunkali kasalliklari va nuqsonlari: a) faoliyatining buzilishi; Yaroqsiz b) shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan oʻtkir faoliyat buzilmagan kasalliklar va asoratlarida. Yaroqsiz 25. Bronxial astma. Yaroqsiz 26. Yurak mushaklari, perikard, shoh arteriyasi, klapanlar apparati kasalliklari umumiy va koronar qon aylanishining buzilishlari: a) uchinchi, ikkinchi, birinchi darajalari, dekstrakardiya, ichki organlar joylashishi anomaliyalarida; Yaroqsiz b) mitral klapan birlamchi prolapsi, yurakning umumiy va koronar qon aylanishining buzilmagan holatlarida. Yaroqsiz 27. Gipertoniya kasalligi. Yaroqsiz 28. Neyrotsirkulyator distoniyaning barcha shakllari. Yaroqsiz 29. Yurak tomirlari oʻtkir kasalliklarining asoratlari, shuningdek qon aylanishi va shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan yurak ritmining vaqtinchalik buzilishlari. Yaroqsiz 30. Qorin boʻshligʻi aʼzolari kasalliklari: a) faoliyatining buzilishi bilan; Yaroqsiz b) shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan vaqtinchalik oʻzgarishlarda. Yaroqsiz 31. Buyrakning yalligʻlanish yoki distrofik kasalliklari Yaroqsiz 32. Boʻgʻinlar, paylar, mushaklarning infeksion, infeksion-allergik, distrofik va modda almashinuvlari natijasida hosil boʻlgan kasalliklari: a) faoliyatining buzilishi; Yaroqsiz b) oʻtkir kasallikdan keyin shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan vaqtinchalik oʻzgarishlarda. Yaroqsiz 4-bob. Jarrohlik kasalliklari 33. Teri chandiqlari: a) tez-tez yaralanuvchi yoki harakatlanishni chegaralovchi, kiyimlarini, oyoq kiyimini kiyishga yoki qurol-yarogʻ olib yurishda toʻsqinlik (xalaqit) qiladigan hollarda; Yaroqsiz b) jarrohlik amaliyoti yoki jarohatdan keyingi qotmagan chandiqlarda. Yaroqsiz 34. Koʻkrak qafasi, qorin boʻshligʻi, kichik chanoq, qorin pardasidan tashqaridagi aʼzolarida shikastlanish va jarrohlik kasalliklar tufayli oʻtkazilgan amaliyotlar hamda jarohatlangandan keyingi asoratlarning mavjudligida: a) faoliyatining buzilishi; Yaroqsiz b) oʻtkir kasallikdan keyin shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan vaqtinchalik oʻzgarishlarda. Yaroqsiz 35. Markaziy asab tizimining organik jarohatlanishi alomatlarisiz bosh suyagining tugʻma nuqsonlari va jarohatlari asoratlari. Yaroqsiz 36. Umurtqa pogʻonasi kasalliklari, rivojlanish nuqsonlari, jarohatlar va kasalliklar asoratlari. Yaroqsiz 37. Jarohatlanish va kasalliklar oqibatida hamda tugʻma nuqson bilan bogʻliq boʻlgan tos-chanoq suyagining oʻzgarishlari. Yaroqsiz 38. Suyakl�r, paylar, togʻaylar mushaklar va boʻgʻinlarning surunkali kasalliklari. Yaroqsiz 39. Suyaklar, paylar, togʻaylar mushaklar va boʻgʻinlarning jarohatdan keyingi asoratlari: a) faoliyatining buzilishi; Yaroqsiz b) shikastlangandan yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi tayanch-harakat tizimi faoliyatining vaqtinchalik buzilganligi va suyakning toʻliq bitmagan holatlarida. Yaroqsiz 40. Oyoq-qoʻllar qiyshiqligi yoki kaltaligida faoliyatning buzilishi, oyoq kiyimi va kiyim kiyishda qiyinchilik tugʻdirishi: a) qoʻlning 2 sm dan, oyoqning 1 sm dan ortiq kaltaligi, qiyshayishi, faoliyat buzilishida; Yaroqsiz b) qoʻlning 2 sm gacha, oyoqning 1 sm gacha kaltaligi, faoliyati buzilmagan holatlarda. Yaroqsiz 41. Samarasiz davolashdan keyin yirik boʻgʻinlardagi eski yoki odatiy suyak chiqishlari. Yaroqsiz 42. Barmoqlar yoki qoʻl panjalari nuqsonlari, qiyshayishi, faoliyat buzilishida. Yaroqsiz 43. Oyoq barmoqlarining nuqsonlari: a) ikkala oyoq panjalarining yoʻqligi, polidaktiliya yoki sindaktiliyasi, faoliyat buzilishida; Yaroqsiz b) ikkala yoki bitta oyoq panjalarining qisman yoʻqligi, faoliyatining sezilarsiz buzilishida. Yaroqsiz 44. Yassitovonlik yoki oyoqning boshqa deformatsiyalari: a) faoliyatining buzilishida; Yaroqsiz b) faoliyatining buzilishisiz. Yaroqsiz 45. Oyoq yoki qoʻlning yoʻqligi. Yaroqsiz 46. Limfa tugunlari va qorin boʻshligʻi aʼzolarining sil kasalligi: Yaroqsiz 47. Buqoq: a) kiyimlarni kiyishda xalaqit beradigan endokrin buzilishlarda; Yaroqsiz b) kiyimlarni kiyishda xalaqit bermaydigan endokrin buzilishlarsiz. Yaroqsiz 48. Xavfli oʻsmalar. Yaroqsiz 49. Xavfsiz oʻsmalar: a) aʼzolar faoliyatining buzilishiga olib keluvchi yoki bosh, tana va oyoq-qoʻllarning harakatlanishini chegaralaydigan holatlarda; Yaroqsiz b) kiyimlarni kiyish, qurol-aslahalarni olib yurishni sezilarsiz darajada chegaralaydigan holatlarda. Yaroqsiz 50. Aorta magistral, peri�erik, artriya, vena va limfa tomirlari kasalliklari hamda jarohatdan keyingi asoratlar: a) faoliyatining ogʻir va oʻrta darajada buzilishida; Yaroqsiz b) faoliyatining yengil darajada buzilishida. Yaroqsiz 51. Chov, son, kindik, operatsiyadan keyingi va boshqa churralar: a) retsidiv yoki yurganda xalaqit berib, ichki aʼzolar faoliyatining buzilishi asoratlarida; Yaroqsiz b) kichik hajmdagi, faoliyatining buzilishisiz holatlarda. Yaroqsiz 52. Toʻgʻri ichakning tushishi. Yaroqsiz 53. Gʻayri tabiiy orqa chiqarish teshigi, axlat chiqarib turuvchi oqma, orqa chiqarish teshigining torayishi yoki anal sfinkterning yetishmovchiligi. Yaroqsiz 54. Surunkali paraproktit. Yaroqsiz 55. Bavosil: a) tez-tez qon ketuvchi ogʻir formalari, ikkilamchi kamqonlik, gemorraidal venalari trombozlarining tez-tez qaytalanishida; Yaroqsiz b) muvaffaqiyatli davolashdan keyin, asoratsiz holatlarda. Yaroqli 56. Siydik — tanosil aʼzolarini anomal rivojlanishi polikistoz, nefroptoz, tanosil aʼzolarining oʻtkir va surunkali kasalliklari. Siydik — tosh kasalligi (buyrak siydik oʻtuvchi yoʻli, qovuq va prostata bezining toshi) siydik va tanosil sistemasida oʻtkazilgan operatsiya va jarohatlangandan keyingi asoratlar: a) faoliyat buzilishida; Yaroqsiz b) shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan vaqtinchalik oʻzgarishlar, faoliyati buzilishisiz holatlarda. Yaroqsiz 57. Buyrak va siydik chiqaruv yoʻllari sil kasalligi. Yaroqsiz 58. Tanosil (jinsiy bezlar) sil kasalligi. Yaroqsiz 59. Tunda siydik tuta olmaslik. Yaroqsiz 60. Urugʻ yoʻllari venasining varikoz kengayishi: a) qon aylanishning buzilishi, ogʻriq sindromi; Yaroqsiz b) qon aylanishning sezilarsiz buzilishi, ogʻriqsiz. Yaroqsiz 61. Moyaklar va urugʻ tizimchasi istisqosi. Yaroqsiz 62. Moyak(lar)ni qorin boʻshligʻida yoki chov yoʻllarida ushlanib qolishi. Yaroqsiz 5-bob. Quloq va yuqori nafas yoʻllari kasalliklari 63. Surunkali epitimpanit. Yaroqsiz 64. Surunkali yiringli mezotimpanit. Yaroqsiz 65. Otit bilan kasallanishdan keyingi asoratlar, chandiqli oʻzgarishlar, nogʻora boʻshligʻiga qoʻshilib ketganligi, ikki yoki bir tomonlama nogʻora pardasining teshilishi. Yaroqsiz 66. Tashqi eshituv yoʻli, quloq suprasining yoki quloq atrofi sohalarining surunkali ekzemasi. Yaroqsiz 67. Vestibulyar apparati faoliyatining buzilishi. Yaroqsiz 68. Ikkala qulogʻida karlik, soqovlik. Yaroqsiz 69. Pichirlab gapirganda ikki yoki bir quloqda 4 m gacha eshitishning pasayishi. Yaroqsiz 70. Quloq barofunksiyasining buzilishi. Yaroqsiz 71. Burun atrofi boʻshliqlarining surunkali kasalliklari: a) polipozli yoki yiringli kasalliklarda; Yaroqsiz b) yiringsiz kasalliklarda. Yaroqsiz 72. Sassiq hidli tumov (ozena). Yaroqsiz 73. Surunkali toksik-allergik asoratli, tonzillit II darajasi. Yaroqsiz 74. Yuqori nafas olish yoʻllari va quloq terisining volchankasi, sili va skleromasi. Yaroqsiz 75. Nutq nuqsonlari, duduqlik. Yaroqsiz 76. Oʻtkir jarohatlardan soʻnggi holat, kasalliklar asorati va quloq hamda yuqori nafas olish yoʻllarida oʻtkazilgan operatsiyadan keyingi aʼzolar faoliyatining toʻliq tiklanmaganligida. Yaroqsiz 6-bob. Ogʻiz boʻshligʻi va jagʻ sohasining tugʻma va orttirilgan kasalliklari 77. Tishlov anomaliyasi: a) nafas olish, hid sezish, chaynash va soʻlak ajralish faoliyatlarining buzilishida; Yaroqsiz b) tishlov anomaliyasi I darajasi, faoliyat toʻliq saqlangan holatlarda. Yaroqli 78. Birlamchi va ikkilamchi adentiya bitta jagʻida 6 ta va undan ortiq tishning yoʻqligi va ularning oʻrnini yasama tanglay tishlar bilan almashtirilganligi, kurak tishi, qoziq tishi, kichik oziq tishlarining ketma-ket yoʻqligi yoki ularning oʻrni yasama tanglay tishlar bilan almashtirilganligida. Yaroqsiz 79. Tishlar, paradont va ogʻiz boʻshligʻi shilliq pardasining kasalliklari: a) koʻplab, asoratli kariyes, parodontoz oʻrta va ogʻir darajasida; Yaroqsiz b) parodontit, parodontoz yengil darajasida. Yaroqsiz 80. Oʻtkir jarohatlar, kasalliklar va jagʻ-yuz sohasidagi jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlari tufayli aʼzolar faoliyatining toʻliq tiklanmagan hollarida. Yaroqsiz 7-bob. Koʻrish aʼzolari kasalliklari 81. Ikkala koʻz qovoqlari yaqqol ifodalangan yetishmovchiliklari (ptozdan tashqari), ikkala koʻzda yuqori qovoqlarning ogʻir darajada ptozi, bitta koʻz yuqori qovogʻining ogʻir darajada ptozi yoki jarrohlik yoʻli bilan davolanishga koʻrsatma boʻlmagan ikkala koʻzda oʻrta darajada ifodalangan shakllari, bitta koʻz qovogʻi oʻrta darajada yetishmovchiliklari, bitta koʻz qovogʻi yetishmovchiligining yaqqol ifodalangan shakli, lagoftalm. Yaroqsiz 82. Davolanishi qiyin kechadigan surunkali yarali blefaritlar, surunkali, kam xurujli samarali davolanadigan blefaritlarning oʻrta yoki yengil darajasi. Yaroqsiz 83. Ikkala yoki bitta koʻz yoshi yoʻllari kasallik?ari natijasida toʻxtovsiz koʻz yoshi oqib turishi. Yaroqsiz 84. Koʻz olmasini harakatlantiruvchi nervlarning turgʻun falajligi, gʻilaylikning barcha turlari: a) koʻz mushaklari kasalliklari, ikki koʻzning hamkorlikda koʻrish faoliyatining buzilishi; Yaroqsiz b) diplopiya mavjudligida, gʻilaylik 15°dan ortiqligi, binokulyar koʻrish boʻlmaganida; Yaroqsiz v) diplopiya boʻlmaganida, gʻilaylikni barcha turlari 15°gacha, nistagm va koʻzning boshqa gʻayriixtiyoriy harakatlarida. Yaroqsiz 85. Koʻrish faoliyatining pasayishiga olib keladigan jarohatlanish, yalligʻlanishlar va degenerativ xususiyatdagi surunkali kasalliklari: a) koʻz faoliyatining pasayishiga olib keladigan ikkala �oʻzda jadal rivojlanib borayotgan yoki tez-tez qaytalanadigan asoratlarida; Yaroqsiz b) koʻz faoliyatining pasayishiga olib keladigan ikkala yoki bitta koʻzda oʻrta darajada rivojlanib borayotgan turida. Yaroqsiz 86. Akkomodatsiya spazmi yoki falajligi. Yaroqsiz 87. Afakiya, artifakiya: a) ikkala koʻzda; Yaroqsiz b) bitta koʻzda. Yaroqsiz 88. Koʻzi ichida joylashgan, yalligʻlanish yoki distrofik oʻzgarishlar keltirib chiqarmaydigan yot jismlar mavjudligida. Yaroqsiz 89. Glaukoma. Yaroqsiz 90. Koʻz toʻr pardasi koʻchishi. Yaroqsiz 91. Koʻruv nervi atrofiyasi. Yaroqsiz 92. Koʻrish oʻtkirligining pasayishi yoki koʻz tubining oʻzgarishlari, refraksiya anomaliyalari va boshqa sabablar (jarohat, organik kasalliklar va boshqalar) tufayli xiralashuvi bir yoki ikkala koʻzda koʻrish oʻtkirligining korreksiya bilan 0,6 dan past boʻlishi. Yaroqsiz 93. Refraksiya anomaliyalari miopiya yoki gipermetropiya 4,0 D, astigmatizm O 2,0 D dan yuqori holatlarda. Yaroqsiz 94. Dixromaziya, anomal trixromaziya A yoki V turi. Yaroqsiz 95. Koʻrish qobiliyatining vaqtinchalik buzilishi. Yaroqsiz 8-bob. Teri va teri osti qavati kasalliklari 96. Terining qiyin davolanadigan surunkali kasalliklarida. Yaroqsiz 97. Teri qatlami kasallanishi bilan kechuvchi biriktiruvchi toʻqimaning diffuz kasalliklari, dermatomiozit tizimli qizil volchanka va tarqalgan sklerodermiya. Yaroqsiz 98. Oʻchoqli alopetsiyaning va vitiligo kasalligi, albinizm. Yaroqsiz 99. Keng tarqalgan, avj olgan (giperkeratozlar), shuningdek xavfli, xavfli oʻsma oldi xalati, rentgen, adiodermatitlar, fotodermatitlar. Yaroqsiz 100. Keng tarqalgan oʻtkir teri kasalliklari, shu qatorda (piodermiyalar, qichima va boshqalar), shuningdek oʻtkir teri yalligʻlanishlari, toksikodermiya va dermatitlar. Eshak yemi. Yaroqsiz 101. Moxov (Lepra). Yaroqsiz 102. Teri sili. Yaroqsiz 103. Terining zamburugʻli kasalliklari (epidermofitiya, favus, mikrosporiya, trixofitiya). Yaroqsiz 9-bob. Tanosil kasalliklari 104. Oʻtkir uretritlarning barcha turlari. Yaroqsiz 105. Zaxm (sifilis). Yaroqsiz 10-bob. Ayollarning jinsiy aʼzolari surunkali yalligʻlanishlar bilan kechadigan va tugʻma kasalliklari 106. Ayollarning jinsiy aʼzolari surunkali va oʻtkir kasalliklari: a) faoliyatning ogʻir va oʻrtacha darajada buzilishlari; Yaroqsiz b) faoliyatning yengil darajada buzilishlari. Yaroqsiz 107. Endometrioz. Yaroqsiz 108. Genital prolaps, siydikni tuta olmaslik, oqmalar, ayollar jinsiy aʼzolarining boshqa yalligʻlanishsiz kechadigan kasalliklari (shu jumladan, tugʻma boʻlgan). Yaroqsiz 109. Hayz koʻrish faoliyatining buzilishlari: a) faoliyatning ogʻir va oʻrtacha darajada buzilishlari; Yaroqsiz b) faoliyatning yengil darajada buzilishlari. Yaroqsiz Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 1-bandi — ogʻir va oʻrta darajadagi aqliy zaiflik diagnozi har tomonlama isbotlangan boʻlishi lozim. Aqliy zaiflik yaqqol alomatlarida yaroqsizlik masalasi statsionarda tekshiruvlarsiz hal qilinishi mumkin. Rivojlanayotgan organizmlarda kuzatiladigan ruhiy infantilizm alomatlarida kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining 16-bandiga muvofiq qaror chiqariladi. 2-bandi — simptomatik epilepsiya va uning boshqa turlari (narkolepsiya, katalepsiya) boʻyicha ushbu band boʻyicha qaror chiqarilmaydi. Epileptik tutqanoq mutaxassis shifokor nazorati va guvohlar dalolatnomasi bilan tasdiqlanishi lozim. Zaruratga qarab, yashash va oʻqish joylaridan kerakli maʼlumotlar olinadi. Oʻquvchida avval kuzatilgan epileptik tutqanoq haqidagi maʼlumotlar mavjudligi ushbu bandni qoʻllashga asos boʻladi. 3-bandi — reaktiv psixozlarni, nevrotik, dissotsiativ va somatik shakldagi buzilishlarni, psixogen depressiv holatlar va reaksiyalarni, oʻquvchining nevrotik rivojlanishini, surunkali reaksiyadan keyingi shaxs oʻzgarishlarini hamda jarohatdan keyingi stress buzilishlarini nazarda tutadi. 4-bandi — shizofreniya diagnozini qoʻyishga ehtiyotkorlik bilan yondashish lozim. Shizofreniya kasalligiga gumon boʻlgan har bir holatda, yuqori malakali mutaxassislar shifokorlar jalb qilinib, statsionar sharoitda tekshirish lozim, chunki ayrim hollarda oʻquvchining individual xususiyatlariga xos boʻlgan feʼl va xulq-atvorning biron-bir kasallik jarayoniga aloqasi boʻlmagan baʼzi belgilari shizofreniya belgilari deb qabul qilinadi. 6-bandi — intoksikatsion (psixoaktiv moddalarni isteʼmol qilishdan keyingi holatlardan tashqari) va yuqumli kasalliklar hamda somatogen psixozlarni nazarda tutadi. Ushbu bandga radiomagnit, yuqori chastotali nurlanish manbalari va boshqalar taʼsiridan kelib chiqqan ruhiy buzilishlar ham kiradi. 7-bandi — shaxs buzilishlari, psixopatiyalar, oʻquvchining patologik rivojlanishi, ruhiy infantilizmni (barcha shakllarini, bundan kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining 16-bandida koʻrsatilgan holatlar mustasno) nazarda tutadi. Shaxs oʻzgarishlarining diagnostikasi uchun sinchkovlik bilan va obyektiv yigʻilgan anamnez hamda ruhiy kasalliklar statsionarida oʻtkaziladigan har tomonlama tekshiruv natijalari zarur. Mazkur bandga eng chuqur va turgʻun kasallik koʻrinishlariga ega boʻlgan uzoq muddatga mehnat qobiliyatini yoʻqotadigan va xizmat majburiyatlarini bajarishga xalaqit beradigan, yaqqol ifodalangan, kompensatsiya qilib boʻlmaydigan, yadro shaklidagi psixopatiyalar deb ataladigan shakllar va shaxsning patologik rivojlanishlari (paranoyal, obsessiv-fobik va boshqalar), turgʻun, toʻsatdan paydo boʻladigan hissiy-irodaviy affektiv buzilishlari, reaktiv holatlarning rivojlanishi, vegetativ asab tizimining turgʻunsizligi bilan namoyon boʻladigan oʻrtacha darajada shaxs buzilishlarining shakllari, kompensatsiyali psixopatiyalar va shaxsning patologik rivojlanishi hamda turgʻun va ifodalangan patologik reaksiyalarga moyil boʻlgan ruhiy infatilizmi, hissiy-irodaviy va boshqa koʻrinishlari, shu jumladan shaxsning aksentuatsiyalashgani, tranzitor shaklidagi, tashqi zararlar (infeksiya, intoksikatsiya, jarohatlar va boshqalar) bilan sababiy bogʻliq boʻlgan psixopatiyaga oʻxshash holatlar kiradi. Oʻquvchining oʻziga qasddan yetkazgan tan jarohati alomatlari aniqlanganda, oʻqishga qabul qilishga yaroqsizligi haqida xulosa chiqariladi. “Shaxsning aksentuatsiyasi” diagnozini qayta koʻrib chiqish maqsadga muvofiq emas. Oʻquvchining sogʻligʻi holatidan kelib chiqmagan, maqsadli xulq-atvor xatti-harakatlarining oʻzgarishi hamda intizomsizlik koʻrinishlarini kasallik alomatlari deb baholab boʻlmaydi. 8-bandi — ushbu bandga asosan emotsional-vegetativ buzilishlar bilan kechadigan yengil darajada nevrotik holatlar kiradi. Shuningdek, mazkur bandga birlamchi, qisqa muddatda shakllangan, sezilarsiz darajada ifodalangan oʻzgarishlar, nevrotik, hissiyotga asoslangan, moslashuv reaksiyasining buzilishi holatlari kiradi. 9-bandi — bosh yoki orqa miyaning jarohat tufayli kelib chiqqan markaziy asab tizimining oʻzgarishlari va uning faoliyati buzilishi mavjudligi, markaziy asab tizimining shikastlanishi hamda portlash toʻlqini va boshqa tashqi omillar taʼsiri tufayli zararlanishining asoratlarini nazarda tutadi. Davolanish muolajalari tugaganidan keyingi sezilarsiz asoratlar mavjudligida kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining 12-bandi boʻyicha qaror chiqariladi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 10-bandi — ushbu band oddiy va talvasali hushidan ketishlar bilan kechadigan, krizlari mavjud boʻlgan vegetativ tomir distoniyasi hamda vegetativ asab tizimidagi oʻzgarishlarda qoʻllaniladi. 11-bandi — ushbu bandning “b” kichik bandiga oʻrtacha darajada kasallik vaqtida mavjud boʻlgan koʻngil zaifligi, bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, uyqu buzilishi, xushdan ketish, ish qobiliyatining pasayishi, markaziy asab tizimi tomonidan boshlangan ayrim turgʻun organik kasallik belgilari mavjud boʻlgan emotsional sohadagi faoliyat buzilishi aniq koʻrinib turgan gipomimiya, anizorefleksiya, koʻz qorachigʻining nurga nisbatan reaksiyasi, piramidal kasallik simptomlari va boshqalar tegishli hisoblanadi. Ushbu bandning “v” kichik bandiga markaziy asab tizimining virusli infeksiyalari, bakteriyalari va infeksion-allergik kasalliklaridan keyingi asoratlari, bosh miya va orqa miya infeksiyalari tufayli davolangandan keyingi holatlar kiradi. 12-bandi — ushbu bandning “b” kichik bandida bosh miya va orqa miya jarohatlarining oqibatlari, markaziy asab tizimida sodir boʻlgan jarohatlarning asoratlari, shuningdek havoda sodir boʻlgan portlash toʻlqini taʼsiri natijasida yuz bergan jarohat oqibatlari, bosh miya va orqa miya jarohatlanishi oqibatida nevrologik kasalliklarning organik belgilari mavjudligi (burun-labning burmalarida sezilarsiz assimetriya alomatlari hamda anizorefleksiya belgilari, sezuvchanlikning yengil tarzda buzilishi va boshqalar), ularning vegetativ tomir kasalliklari va turli nevrotik holatlar bilan birga kelishi nazarda tutiladi. Ushbu bandning “v” kichik bandiga jarohatlanishdan keyin markaziy asab tizimi faoliyatining toʻliq asoratsiz tiklangan holatlari kiradi. Bosh miya va orqa miya jarohati oʻtkazgan oʻquvchilarning yaroqliligi statsionar davolashdan keyin aniqlanadi. 14-bandi — ushbu bandning “b” kichik bandi asab tolalarining jarohatlanishi davolash natijasida, ularning faoliyati toʻliq tiklangan, ayrim sezuvchanlikning yengil darajada hamda jarohatlangan asab tolalari bilan bogʻliq boʻlgan mushaklar kuchining biroz zaiflashuvchi, oyoq-qoʻllar faoliyatining cheklanmagan holatlarida qoʻllaniladi. 15-bandi — pereferik asab tizimi kasalliklari va kasallik asoratlarini davolash natijasida ularning faoliyati toʻliq tiklangan, asab tolalari bilan bogʻliq boʻlgan mushaklar kuchining biroz zaiflashuvchi, oyoq-qoʻllar faoliyatining cheklanmagan holatlarida ushbu bandning “b” kichik bandi qoʻllaniladi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 16-bandi — tibbiy koʻrikdan oʻtuvchining mushaklar tizimi, boʻyi va vazni, koʻkrak qafasining aylanasi, qomati hamda yoshi hisobga olingan holda qatʼiy ravishda jismoniy rivojlanishining darajasi haqidagi xulosa individual beriladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtuvchining jismoniy rivojlanishini baholashda uning yoshiga eʼtibor beriladi, chunki organizm jadal oʻsayotgan vaqtda uning vazni boʻyiga nisbatan orqada qolishi mumkin. Inson vazni va boʻyining nomutanosibligi tana rivojlanishining salbiy koʻrsatkichi boʻlishi mumkin emas. Tibbiy koʻrikdan oʻtuvchining jismoniy rivojlanish xulosasi mushak tizimining rivojlanish darajasiga baho berish asosida qatʼiyan individual hal etiladi. Mushak tizimining rivojiga baho berishda teri osti yogʻ toʻqimasining toʻplanish darajasi hamda ayrim tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilarning mushaklarining rivojlanish xususiyatlari inobatga olinadi. Boʻy koʻrsatgichi 150 sm dan pastligida, tana vazni 40 kg dan kamligida ushbu band qoʻllaniladi. 17-bandi — oʻtkir yuqumli, parazitar kasalliklar, intoksikatsiyalar natijasida vaqtinchalik funksional buzilishlar mavjudligida, bemor shifoxonadan chiqqanidan keyingi umumiy astenizatsiya, quvvatsizlik, oziqlanish buzilgan holatlar koʻzda tutiladi. Oʻtkir virusli gepatit “A” bilan davolangan, jigar faoliyati toʻliq tiklangan, statsionarda davolanganiga 6 oy muddat oʻtgan oʻquvchilar oʻqishga yaroqli deb eʼtirof qilinadi. 19-bandi — ushbu bandda koʻrsatilgan kasalliklar aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar tibbiy koʻrikdan faqat statsionar tekshiruv va davolanishdan soʻng oʻtkaziladi. Endokrin aʼzolarda aniqlangan kasalliklar va jarrohlik amaliyotlari orqali davolangan oʻquvchilarga ushbu bandning “b” kichik bandi boʻyicha qaror chiqariladi. 20-bandi — qonning tizimli kasalligi sababchi boʻlmagan, biroq ozib ketish va mehnat qobiliyatining pasayishi bilan kechadigan, xar xil sabablar keltirib chiqaradigan, oʻrtacha namoyon boʻladigan anemiya, leykoyeniya va trombotsitopeniya kasalliklariga chalingan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilarga ushbu bandning “b” kichik bandi boʻyicha qaror qabul qilinadi. 24-bandning “b” kichik bandiga kelib chiqishi sil bilan bogʻliq boʻlmagan surunkali oʻpka-bronx kasalliklari, shuningdek bronxlar, oʻpka, plevraning oʻtkir shamollashdan keyingi, tashqi nafas faoliyatining yengil, oʻrta, ogʻir darajada buzilgan qoldiq asoratlari kiradi. 28-bandi — mazkur bandda nazarda tutilgan neyrodiskulyator distoniya diagnozi statsionar sharoitida, nevropatolog, okulist va zaruratga qarab boshqa mutaxassis shifokorlar koʻrigi natijasida jismoniy, ortostatik, sinamalar, giperventilatsiya va boshqa tibbiy koʻrik usullari orqali aniqlanishi kerak. 29-bandi — ushbu bandga yurak tomirlari oʻtkir kasalliklarining asoratlari, shuningdek qon aylanishi va shifoxonada davolanishni talab qilmaydigan yurak ritmining vaqtinchalik buzilishlari kiradi. Bu band yurak tugʻma nuqsoni bilan ogʻrigan, faol shakllanmagan revmatizimdan, infeksion-toksik miokarditdan, yurak ishemik kasalliklarining oʻtkir shakllari holatini nazarda tutadi. 30-bandi — ushbu band qiziloʻngach, oshqozon, ichak, qorin pardasi, jigar, oʻt qopi, oʻt yoʻllari, oshqozon osti bezi, taloq kasalliklarini nazarda tutadi. Ushbu bandning “b” kichik bandiga qorin boʻshligʻi aʼzolari ovqat hazm qilish, oziqlanish, holsizlik kabi faoliyatini buzmagan oʻtkir kasalliklari, surunkali gastritlar va duodenitlar kiradi. Xavfsiz bilirubinemiya alomatlari aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilarga nisbatan yaroqsiz hisoblanadi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 33-bandi — ushbu bandga jarohatlar, jarrohlik amaliyotlari, katta hajmdagi tatiurovka, kelloidli, gipertrofik, atrofik chandiqlar, bosh, gavda yoki oyoq-qoʻllar harakatini oʻrtacha cheklab turadigan yoxud kiyim kiyishga, poyabzalda yurishga yoki qurol, aslaha anjomlari koʻtarishga qiyinchilik tugʻdiradigan turli chandiqlar kiradi. Shuningdek, bosh, yuz, boʻyin sohalari husn buzuvchi chandiqlar, turli maʼnodagi hamda katta hajmdagi koʻp sonli tatuirovkalar mavjudligi ushbu bandni qoʻllashga asos boʻladi. 34-bandi — ushbu band koʻkrak qafasidagi, qorin boʻshligʻidagi, kichik tos va qorin boʻshligʻi ortidagi aʼzolarning yaradorlik, jarohat yoki jarrohlik muolajalari oqibatida vujudga kelgan asoratlarni nazarda tutadi. Ushbu bandning “b” kichik bandiga koʻkrak qafasidagi, qorin boʻshligʻidagi, kichik tos va qorin boʻshligʻi ortidagi aʼzolarning yaradorlik, jarohat yoki jarrohlik muolajalari oqibatida vujudga kelgan vaqtinchalik oʻzgarishlari kiradi. 36-bandi — umurtqa pogʻonasining koʻndalang yoki oʻtkir qirralarning asoratsiz sinishi, beshinchi bel umurtqasining birinchi dumgʻaza umurtqasiga qoʻshilib ketishi, sokralizatsiyasi, shuningdek umurtqa pogʻonasi va orqa miyaning faoliyati buzilishi hollari kuzatilmagan umurtqa pogʻonasining besh gradusgacha qiyshayishi aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqli hisoblanadi. 39-bandi — suyaklar sinishi holatlarida yaroqlilik haqidagi harbiy tibbiy komissiya qarori davolanish natijalariga koʻra aniqlanadi. 40-bandi — sonning ichki oʻsiqlari orasidagi masofa 9 sm dan yuqori boʻlgan oyoqlarning O simon egriligida yoki boldirning ichki toʻpiqlari orasidagi masofa 9 sm dan yuqori boʻlgan oyoqlarning X simon egriligi aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqsiz deb topiladi. 42-bandi — ushbu bandda qoʻl barmoqlari yoki panjalari yoʻqligi, nuqsonlari, egriligi, kasalligi natijasida faoliyati buzilishi holatlari koʻriladi. Barmoqlar paylari, asab tolalari jarohatlanishi natijasidagi toʻliq qiyshayishi yoki harakatsizlanishi barmoqning yoʻqligi deb qabul qilinadi. 43-bandi — ushbu bandda oyoq barmoqlari yoʻqligi, nuqsonlari, egriligi, kasalligi natijasida faoliyati buzilishi holatlari koʻriladi. Oyoq barmoqlari paylari, asab tolalari jarohatlanishi natijasidagi toʻliq qiyshayishi yoki harakatsizlanishi barmoqning yoʻqligi deb qabul qilinadi. Oyoq panjasi faoliyatini buzmaydigan, birinchi barmoqdan tashqari, boshqa bitta barmoqning tirnoq falangasi yoʻqligi aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqli deb topiladi. 44-bandi — ushbu band oyoq panjasi va tovonlaridagi tugʻma, shuningdek orttirilgan deformatsiya holatlarini hamda yassi tovonlik yoki bolalik yoxud oʻsmirlik davridagi yassi tovonlik natijasida uning mushaklardagi asoratli oʻzgarishlarni nazarda tutadi. Ushbu bandning “b” kichik bandiga, yassi tovonlikning II darajasi, osteoartrozning boshlangʻich alomatlari aniqlangan holatlari taalluqli boʻladi. Oyoq panja suyaklarining osteoartroz asorati kuzatilmagan I va II darajali yassi tovonlik aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqli hisoblanadi. 47-bandi — ushbu bandga tugunli yoki kistoz buqoq kasalligi kiradi. Endokrin kasalliklari mavjud boʻlganda kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining 19-bandi qoʻllanadi. Aʼzo faoliyatining buzilish alomatlari boʻlmagan qalqonsimon bezning I darajali diffuz tarzdagi kattalashuvida ushbu band qoʻllanilmaydi. 49-bandi — xavfsiz oʻsmalar: lipomatoz, gemangiomalar, nevuslar, dermoidli kista pufaklar, xondromalar va boshqa shu singari standart poyabzal, kiyim kiyishga, anjomlar olib yurishga xalaqit bermaydigan kasalliklar, oshqozon-ichak traktidagi yakka holda oʻsgan poliplar, qovuqdagi xavfsiz, ichki aʼzolar faoliyatini buzmaydigan papilomalar aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqli hisoblanadi. 50-bandi — aorta, magistral, periferik, arteriya, vena va limfa tomirlari kasalliklari hamda jarohatdan keyingi asoratlarida ushbu band asosida qaror chiqariladi. Oyoq terisi osti venalarining alohida sohalarida, asoratsiz kengayishida ushbu band qoʻllanilmaydi. 51-bandi — kindikdagi kichik churralar, shuningdek chov halqasining churrasiz kengayishi holatlari aniqlangan oʻquvchilarga ushbu band qoʻllanilmaydi. 55-bandi — ushbu bandning “b” kichik bandiga muvaffaqiyatli davolash natijalaridan keyingi asoratsiz tashqi bavosil taalluqli. 56-bandi — ushbu bandning “b” kichik bandiga siydik chiqarish yoʻlidagi, ultratovush tekshiruvi bilan tasdiqlangan, yakka holdagi kichik (0,5 sm gacha) toshlarni instrumental yoʻl bilan (loxanka-buyrak jomi, siydik yoʻli, qovuq-siydik pufagidan) olib tashlanganidan yoki zarb toʻlqinli litotripsidan keyin buyraklar faoliyati buzilmagan holatlar, takroriy ravishda tosh hosil boʻlmasdan yakka toshning tushib ketishi, ogʻriq sindromisiz kechadigan I darajali nefroptoz, qisqa muddatli gematuriya bilan kechadigan buyrak lat eganidan keyingi holatlar hamda gipospadiya va epispadiya kiradi. 59-bandi — kechalari siydik tutolmaslik diagnozi statsionarda tekshirilib, tasdiqlanishi shart. 60-bandi — urugʻ naychasi venalarining yaqqol koʻzga tashlanadigan tarzdagi kengayishi (vena tugunlari moyakning pastki qismiga osilib tushgan holatlar, moyak hajmi kichrayishi, kremaster refleksining mavjud boʻlmasligi, varikoz kengaygan venalarda qoʻshimcha yalligʻlanish bilan bogʻliq oʻzgarishlar hamda ogʻriq sindromi mavjud boʻlgan holatlar) mazkur bandning “a” kichik bandiga taalluqli boʻladi. Varikoz tarzdagi urugʻ naychasi atrofidagi venalarning varikoz tarzidagi II darajali kengayishi (naycha moyak polyusining oʻrta qismidan pastroqqa tushib ketishi, moyakning atrofiyasi va ogʻriq sindromining yoʻqligi) holatlari mazkur bandning “b” kichik bandiga taalluqli boʻladi. Chap tomondagi urugʻ naychasi venalarining sezilarsiz, I darajali kengayishi holatlari aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqli hisoblanadi. 61-bandida koʻrsatilgan kasalliklarni muvaffaqiyatli davolash natijalaridan keyingi holatlarda tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqli deb topiladi. 62-bandida koʻrsatilgan kasalliklarni muvaffaqiyatli davolash natijalaridan keyingi holatlarda tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqli deb topiladi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 65-bandi — oldingi perforatsiya oʻrnidagi chandiqlar hamda ohaklanishi-qattiqlashishi natijasida hosil boʻlgan oʻzgarishlar — chandiqlar quloq nogʻora pardasiga zarar yetkazmagan, eshitish darajasi oʻzgarmagan hamda quloqning barofunksiyasi buzilmagan hollarda yaroqli hisoblanadi. 71-bandi — burun boʻshliqlarida yiringli yaralar bilan kechadigan surunkali kasalliklar mavjudligi rinoskopiya va burun boʻshligʻini rentgenografiya qilish orqali, gaymor boʻshligʻi uchun esa davolash muassasasi tomonidan oʻtkazilgan diagnostik punksiya orqali olingan natijalar bilan tasdiqlanishi kerak. 73-bandi — ushbu bandga yiliga kamida ikki martadan takrorlanib turadigan surunkali tonzillit zoʻriqishi bilan kechadigan, tonzillogen intoksikotsiya, bodomsimon bezlar oldi toʻqimalarida yalligʻlanish, regional limfa tugunchalari yalligʻlanishi (paratonzillar absess, regional limfadenit) singari holatlarining surunkali dekompensatsiyalanuvchi tonzilliti kiradi. Surunkali tonzillitning boshqa oddiy shakllari hamda bodomsimon bezlar gipertrofiyasining boshqa shakllari mavjud boʻlgan hollarda, tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar davolanganlaridan soʻng yaroqli deb topiladi. 76-bandi — oʻquvchilar kasallik, jarohat, operatsiyadan keyingi vaqtda ularga kasalligi boʻyicha davolanish toʻgʻrisidagi qaror chiqarilib, maxsus davolanish tamom boʻlgan, lekin shu qobiliyatining toʻla tiklanishi uchun muddat talab qilinadigan hollarda, ushbu band qoʻllaniladi. Oʻrta quloq, traxeya burunda radikal, rekonstruktiv jarrohlik amaliyotlari oʻtkazgan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilarga yaroqsiz xulosa chiqariladi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 77-bandi — ushbu bandga yuz-jagʻ sohasining tugʻma va orttirilgan nuqsonlari va shakl oʻzgarishlari, davolash muolajalari, shu jumladan jarrohlik amaliyotlaridan keyin samarasiz kechadigan jagʻning, soʻlak bezlarining, chakka pastki jagʻ boʻgʻimlarining surunkali kasalliklari kiradi. Tish qatori bir yoʻnalishda oraliq 5 mm gacha surilgan hollarda I darajali, 5 mm dan 10 mm ga qadar surilganda II darajali, 10 mm dan ortiq surilganda III darajali tishlov anomaliyasi deb baholanadi. Mazkur bandning “a” kichik bandiga pastki jagʻning xavfsiz oʻsmalar tufayli toʻliq yoki qisman kesib olingan va boshqa toʻqima koʻchirib oʻtqazilgan nuqsonlari kiradi. Ushbu bandga II-III darajali tishlov anomaliyalari (tish qatorlarining siljishi 10 mm dan koʻp) yoki chaynash samaradorligini Agapov usuli boʻyicha 60 foizdan kamroq, chakka pastki jagʻ bitishuvlari, tutashib ketishlari va jagʻning soxta boʻgʻimlari, yuz nervining asosiy shoxi yoki yirik shoxlaridan birining shikastlanishidan yuzaga kelgan mimik mushaklarning falajlanishi, surunkali, tez-tez qaytalanuvchi soʻlak bezlari yalligʻlanishlari, yuz-jagʻ sohasining aktinomikozlari, chirigan suyak boʻshliqlari va parchalari mavjud boʻlgan jagʻ osteomiyeliti kiradi. Oʻquvchilarda tish qatorlarini 5 mm gacha (I daraja) siljiganida, chaynash jarayonining buzilishi yoki chaynash samaradorligini Agapov usuli boʻyicha 60 foizdan kamroq boʻlishi bilan birga kechadigan tishlov anomaliyalari, yuqori labning yorigʻi va boshqa tugʻma nuqsonlari mavjud boʻlganda yaroqsiz hisoblanadi. 78-bandi — tishlarida koʻplab kariyes, karioz, plombalangan va sugʻurib tashlangan tishlar soni 6 taga yetgan hamda bunda tishlarning kamida 4 tasi tish pulpasi bilan yoki periodont bilan jarohatlangan, shu jumladan ildiz kanallari plombalangan tishlari boʻlgan oʻquvchilar mazkur bandning “b” kichik bandi boʻyicha yaroqsiz deb topiladi. Protezlashning iloji boʻlmagan tish ildizlari mavjudligida, tishlarning yoʻqligi haqida qaror chiqariladi, bundan echilmaydigan protezli tishlar mustasno. 79-bandi — parodontit va parodontoz diagnozlari tasdiqlanganda ushbu band qoʻllaniladi. Parodontit va parodontoz diagnozlar tish-jagʻ tizimi toʻliq tekshirilib, rentgenografiya tekshiruvi yordamida tasdiqlanishi va boshqa hamroh kasalliklar (koʻp shakldagi ekssudativ eritema, qizil yassi temiratki, poʻrsildoq, stomatitlar, xeylitlar, gingivitlar, leykoplakiya va prekanserozlar: Mangotti abraziv xeyliti, Bouena kasalligi va boshqalar) aniqlanishi lozim. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 81-bandi — ushbu bandda ikkala koʻz qovoqlari yaqqol ifodalangan yetishmovchiliklari (ptozdan tashqari), ikkala koʻzda qovoqlarning ogʻir darajada ptozi, bitta koʻz yuqori qovogʻining ogʻir darajada ptozi yoki jarrohlik yoʻli bilan davolanishga koʻrsatma boʻlmagan bitta koʻz qovogʻi oʻrta darajada yetishmovchiliklari, bitta koʻzda qovoq yetishmovchiligining yaqqol ifodalangan shakllari, ikkala koʻzda oʻrta darajada ifodalangan shakllari, lagoftalm, shuningdek koʻrish va koʻz harakati faoliyati inobatga olinadi. Tugʻma ptoz — yaʼni qovoqlarning pastga tushishi yoki kasallik natijasida yuqori qovoq pastga tomon osilib, koʻz qorachigʻining yarmidan koʻproq qismini bekitib qoʻygan (peshona mushaklari zoʻriqmagan) holatlarda ushbu band qoʻllaniladi. 82-bandi — ushbu bandga surunkali blefaritlar va konʼyuktivitlarning turli shakllari kiradi. Oddiy blefaritning asoratsiz turlari, poʻstloq — tangachalar qoplangan oddiy blefarit va koʻz qovoqlari chekkasida biroz giperemiya boʻlgan holatlar, yakka-yakka follikulalar mavjud boʻlgan, follikulyar konʼyuktivitlar, koʻz qovoqlarining burchaklarida konʼyuktivaning silliqlashuvi hamda konʼyuktivial gumbazlar sohasidagi silliqlashishlar, ayrim mayda sirtqi chandiqlar traxomatoz boʻlmagan konʼyuktiva chandiqchalari hamda konʼyuktiva koʻzning shox pardasida boshqa oʻzgarishlarsiz silliq chandiqlari bilan kechadigan koʻz kasalliklari yaroqsiz deb topiladi. Bahorgi katar, koʻz pardasida soxta va haqiqiy qanotsimon shakldagi pardalari aniqlanganda yaroqsiz hisoblanadi. 84-bandi — nistagm markaziy asab tizimi yoki vestibulyar apparat kasallanishining belgilaridan biri boʻlgan hollarda, harbiy tibbiy komissiyaning qarori asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. 85-bandi — optika-rekonstruktiv, oldingi keratotomiya va lasik (lazerli keratomilez) jarrohlik amaliyoti bilan davolanganlar koʻrish faoliyatidan qatʼi nazar yaroqsiz deb topiladi. Koʻz va uning hosilalarida oʻsmalar mavjudligida, ularning xususiyatiga qarab, kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining 48 va 49-bandlari qoʻllaniladi. 86-bandi — akkomodatsiyaning turgʻun spazmida nevropatolog, terapevt va boshqa mutaxassis shifokorlarning ishtirokida tibbiy koʻrik oʻtkazilishi lozim. Agar spazmlar (mushaklarning tonik taranglanishi) nerv tizimi, ichki aʼzolar va boshqa kasalliklar sababli vujudga kelgan hollarda asosiy kasallik boʻyicha qaror chiqariladi. Koʻz akkomodatsiyasi (moslashish) bir tomonlama turgʻun falajlikka uchragan hollarda koʻzning boshqa faoliyatlariga (koʻrish quvvatiga, koʻrish maydoniga) qarab qaror chiqariladi. Akkomodatsiya spazmi va falajligi, u qay darajada ifodalanganligidan qatʼi nazar, yaroqsiz hisoblanadi. 87-bandi — koʻz gavharining chiqishi va uning joyidan qoʻzgʻalishi afakiya tarzida baholanadi. Agar yalligʻlanish va koʻz bosimi oshishi mavjudligi aniqlansa, kasalliklar jadvalining 85 yoki 89-bandlari qoʻllaniladi. 89-bandi — glaukoma diagnozi statsionar sharoitida tasdiqlanishi lozim. 92-bandi — koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan har bir koʻzda 0,6 dan past boʻlmasligi kerak. Ushbu hollarda miopiya yoki gipermetropiya 4,0 D gacha yoki astigmatizmning ikki asosiy meridiandagi refraksiya farqi 2,0 D dan koʻp boʻlmagan hollarda yaroqli deb topiladi. 93-bandi — refraksiya anomaliyalari turi va darajasi skiaskopiya yoki refraktometriya tekshiruv usullari yordamida aniqlanadi. Refraksiya anomaliyasining xususiyat va darajasi barcha tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilarda quyidagi usullar yordamida aniqlanadi: subyektiv usul — bunda koʻrish oʻtkirligi korreksiya yoʻli bilan tekshiriladi; obyektiv usul — bunda koʻzning nur sindirish qobiliyati skiaskopiya yoʻli bilan (qisman sikloplegiya sharoitida midriatsil eritmasidan tomizib turib) aniqlanadi yoki refraktometriya usuli qoʻllanadi. Subyektiv va obyektiv tekshirish yoʻli bilan olingan maʼlumotlar bir-biridan farq qilgan hollarda obyektiv tekshirish natijalari inobatga olinib, koʻrish oʻtkirligi takroriy ravishda korreksiya oʻtkazib tekshirib koʻrilishi kerak. Shubha tugʻilgan hollarda refraksiyani obyektiv aniqlash toʻla sikloplegiya sharoitida oʻtkaziladi (bu muolajani oʻtkazishda koʻzga tomiziladigan dorilar: gomotropinning bir foizli eritmasi yoki bir foizli atropin eritmasi tomiziladi). Biomikroskopik tekshiruv yordamida aniqlanadigan, koʻrish oʻtkirligini pasaytirmaydigan ranglar jilosi va gavharning oldi kapsulasidagi pigment (tugʻma qorachiq qoldiq membranasi) mavjudligi yaroqli deb topishga asos boʻladi. 94-bandi — rang ajratish qobiliyati Rabkin jadvali yordamida aniqlanadi. Anomal trixromaziya “S” turi aniqlangan hollarda tibbiy koʻrikdan oʻtuvchi yaroqli deb topiladi. Ushbu hollarda Rabkin jadvalining 12 ta jadvaldagi ranglar aniqlanishi, buning ichida Rabkin jadvalining XVIII jadvali boʻlishi zarur. 95-bandi — mazkur bandga koʻzning shoxpardasi, rangli pardasi va boshqa pardalarining oʻtkir kasalliklari, shuningdek jarohatlar va jarrohlik muolajalari sabab boʻlgan koʻrish qobiliyatining vaqtinchalik buzilish holatlari kiradi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 96-bandi — qiyin davolanadigan, surunkali keng tarqalgan shaklidagi kasalliklar: ixtioz, ekzema, psoriaz (artropatik eritrodermiya), teri qavatlarining keng tarqalgan lixnefikatsiya bilan kechadigan atopik dermatit, neyrodermit, bullali dermatitlar (poʻrsildoq yaraning barcha turlari, bullali pemfingoid, gerpes shaklli Dyuring kasalligi, qizil yugirikning tarqalgan teri shakli, surunkali tez-tez qaytalanadigan krapivnitsa, dermatomiozit, tarqalgan sklerodermiya) kasalliklarida ushbu band orqali qaror chiqariladi. Oʻquvchida seboreya alomatlari mavjud boʻlganda, u yaroqli deb topiladi. 99-bandi — yakka pigmentli yoxud soʻgalsimon nevuslar mavjud oʻquvchilar yaroqli deb topiladi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvalining: 104-bandi — tanosil kasalligi mavjudligi aniqlangan tibbiy koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqsiz deb topiladi. Bu haqida tegishli sogʻliqni saqlash muassasasiga xabar qilinadi. 106-bandi — ginekologik tekshiruv oʻtkazilayotganda tashqi koʻrik natijalari, vaginal ajralmalari va surtmalarining tsitologik hamda bakteriologik va ultratovush tekshiruvlari xulosalari inobatga olinadi. 1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan. 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi axlat tahlili. 4. Gepatitning “V” va “S” (NVsAg, NCV) markyerlarini aniqlovchi qon tahlili. 5. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili. 6. Qonning OITS/OIV tahlili (OITSga qarshi kurash markazlarida). 7. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili. 8. Elektrokardiografiya tekshiruvi (EKG). 9. Endoskopik ezofagogastroeduodenoskopiya tekshiruvi (EFGDS) xulosalari. 10. Ultratovush tekshiruvi (UTT). 11. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining F.I.O. hamda tekshiruv tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi).