Oʻzbekiston Respublikasining “Xavfli yuklarni havo transportida tashish qoidalari” (OʻzR AQ-198)ni tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2023-01-19)

Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining 95-moddasiga asosan, meʼyoriy bazani takomillashtirish maqsadida buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi “Xavfli yuklarni havo transportida tashish qoidalari” (OʻzR AQ-198) ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida roʻyxatga olingan kundan boshlab oʻn kun oʻtgach amalga kiritilsin. 3. Mazkur buyruq bajarilishi ustidan nazorat Tashqi aloqalar va havoda tashishni nazorat qilish boʻlimi boshligʻi zimmasiga yuklatilsin. Oʻzbekiston Respublikasining “Xavfli yuklarni havo transportida tashish qoidalari” (OʻzR AQ-198) (keyingi oʻrinlarda matnda Qoidalar deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyaning 18-ilovasiga (keyingi oʻrinlarda matnda Konvensiya deb yuritiladi) va “Xavfli yuklarni havoda xavfsizlik bilan tashish boʻyicha texnik yoʻriqnoma”ga (IKAO, DOC 9284/AN905) (bundan keyingi oʻrinlarda Texnik yoʻriqnoma deb yuritiladi)muvofiq, havo kemalarining parvozlarini, aviatashuvchilarning mol-mulkini, ekipaj aʼzolarining hamda yoʻlovchilarning sogʻligʻini va ularning mol-mulkining xavfsizligini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi ekspluatantlarining xavfli yuklarni tashishni tashkil qilish boʻyicha faoliyatini tartibga soladi. Oʻzbekiston Respublikasi vakolatli organlarining maxsus ruxsatnomasi olinishi talab etiladigan yuklar roʻyxatiga kiritilgan xavfli va maxsus yuklarni olib kirish va olib chiqish uchun tashish Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlari va shu toifadagi yuklarni tashish qoidalari hisobga olingan holda amalga oshiriladi. 1. Mazkur hujjatda quyidagi qisqartishlar va tushunchalardan foydalanildi: IKAO — Fuqaro aviatsiyasining xalqaro tashkiloti; HK — Havo kemasi; Brutto massasi — oʻramaning uning ichidagi mahsulot bilan birgalikdagi ogʻirligi; Birlashgan Millatlar Tashkilotining roʻyxati boʻyicha tartib raqami — Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfli yuklarni tashish boʻyicha ekspertlar qoʻmitasi tomonidan berilgan va buyum yoki modda yoxud buyumlar yoki moddalarning maʼlum bir guruhini aniqlash uchun kimyoviy moddalarni tasniflash va markirovkalash tizimining global miqyosda kelishilgan toʻrt xonali raqami; vakolatlangan agent — xavfli yuklarni tashish yoki ularga yerda ishlov berish boʻyicha amallarni bajarishda tashuvchi nomidan harakat qilishga vakolatlangan shaxs yoki tashkilot; davlat vakolatli organlari — fuqaro aviatsiyasi faoliyatini tartibga solish sohasida zarur vakolatlar berilgan davlat organi; yoʻlovchi havo kemasi — ekipaj aʼzosi, oʻz xizmat majburiyatlarini bajarayotgan ekspluatant xodim, tegishli milliy organning vakolatli vakili yoki yuk partiyasi va boshqa yuklarni kuzatib boruvchi xodim hisoblanmagan boshqa har qanday shaxsni tashishni amalga oshiruvchi havo kemasi; uygʻunlangan oʻrama — ichiga bir yoki bir necha ichki va zaruriyatga qarab oraliq tara solingan transport tarasidan hamda yordamchi paketlash vositalaridan iborat oʻrama; netto massasi — mahsulotning sof (idishsiz, oʻrovsiz) ogʻirligi; portlovchi modda — transportirovka qilinishi mumkin boʻlmagan moddalar (oʻta taʼsirchan yoki osonlikcha oʻz-oʻzidan parchalanadigan) yoki asosiy xavflilik turiga koʻra boshqa sinfga muvofiq boʻlgan moddalardan tashqari, kimyoviy reaksiyalarga kirishib oʻzidan shiddatli, haroratli va bosimdagi gazlarni ajratishi natijasida atrofdagi buyumlarni zararlanishini keltirib chiqaradigan qattiq yoki suyuq modda (yoki moddalar aralashmasi); pirotexnik modda yoki tarkibida shunday moddalar boʻlgan buyum — detonatsiya bermaydigan ekzotermik reaksiyalar natijasida tashqi taassurot (olov, tovush, gaz yoki tutun, yoxud ularning aralashmalari) keltirib chiqarishga moʻljallangan modda yoki moddalar aralashmasi; portlovchi buyum — tarkibiga kiradigan portlovchi moddalarning miqdori yoki xususiyatlariga koʻra, tashish jarayonida ularga tasodifan oʻt ketganda yoki boshqa usulda zarb yetganda, oʻramadan tashqarida sochilish, olov, tutun, issiqlik yoki tovush taʼsirlari kabilar namoyon boʻlishini keltirib chiqarmaydigan qurilmalardan tashqari bir yoki bir necha portlovchi moddalardan iborat buyum; tashqi oʻrama — ishlov berish va saqlash uchun qulaylik yaratish maqsadida bir yoki bir necha yuk oʻrinlarini birlashtirish hamda yagona ishlov beriladigan birlik hosil qilish uchun moʻljallangan tara; tashuvchi — qonunchilik hujjatlariga muvofiq, tijorat asosida xavfli yuklarni havo transportida tashishni amalga oshiruvchi va aviatsiya ishlarini hamda xizmatlarini bajaruvchi shaxs; oʻrash toʻplami — ichidagilarni ushlab turish uchun idish vazifasini taʼminlashi zarur boʻlgan idishlar yoki boshqa komponentlar va materiallar; xavfli yuklar — sogʻliq, xavfsizlik, mulk yoki atrof-muhit uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan va Texnik yoʻriqnomalarning xavfli yuklari roʻyxatida koʻrsatilgan yoki ushbu Yoʻriqnomalarga muvofiq tasniflangan buyumlar yoki moddalar; ekspluatant — HKga mulkchilik huquqiga, ijara shartlari yoki boshqa qonuniy asoslarga koʻra egalik qiluvchi, mazkur HKni ekspluatatsiya qilish huquqi va imkoniyatlari ekspluatantning guvohnomasi bilan tasdiqlangan fuqaro yoki yuridik shaxs; yukni havo orqali tashish — HK ekspluatantlari tomonidan bajariladigan yuk tashuvlari; yuk havo kemasi — yuk yoki mol-mulk tashish uchun moʻljallangan, yoʻlovchi HKdan tashqari, har qanday HK; yuk oʻrni — tashish uchun tayyorlangan, oʻrash toʻplamasi va uning tarkibiy qismlaridan iborat boʻlgan yukni joylash boʻyicha operatsiyalarning yakuniy mahsuloti; yuk xati — yukni havo transportida tashish shartnomasi tuzilganligi, uning shartlari va yuk tashish uchun qabul qilinganligini tasdiqlovchi hujjat; yuk joʻnatuvchi — tashuvchi bilan yukni havo transportida tashish toʻgʻrisida shartnoma tuzgan tomon sifatida rekvizitlari yuk xatida koʻrsatilgan jismoniy yoki yuridik shaxs; yukni qabul qiluvchi — yukni havoda tashish toʻgʻrisidagi shartnoma asosida, tashuvchi yukni topshirishi kerak boʻlgan tomon sifatida yuk xatida rekvizitlari koʻrsatilgan jismoniy yoki yuridik shaxs; yuklanishdagi nom — xavfli yukni tashish hujjatlarida taʼriflash va uni markalashda foydalanilishi lozim boʻlgan nom; yukni paketlash vositalari — istalgan turdagi yuk konteyneri, aviatsiya konteyneri, setkali aviatsiya tagligi. 2. Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida tashuvchilar tomonidan amalga oshiriladigan xavfli yuklarni tashishni tashkil qilish va bajarishning umumiy qoidalarini, shuningdek, xavfli yuklarni tashish uchun qabul qilishning texnik qoidalarini belgilab beradi. 3. HKlarining ekspluatantlari va tashuvchilar tegishli faoliyatni amalga oshirishga doir oʻz qoidalarini oʻrnatishga haqlidirlar, bu qoidalar mazkur Qoidalar talablari darajasidan past boʻlishi mumkin emas. 4. Oʻzbekiston Respublikasi ekspluatantlari tomonidan xavfli yuklarni xalqaro aviatashishlari bajarilayotganda mazkur Qoidalarning, Konvensiyaning, bunday tashishlar hududidan, hududi orqali yoki hududida amalga oshiriladigan mamlakatlar qonunchilik hujjatlari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi qoʻshilgan xalqaro shartnomalarning talablari bajarilishi lozim. 5. Tuzilmasi, tizimi yoki hajmida belgilangan tartibda xavfli yuklarga kiritilgan moddalar mavjud boʻlgan texnik moslamalar, mahsulotlar va buyumlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 21-fevraldagi 62-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi hududi orqali maxsus yuklar va harbiy tarkiblarning tranzitini davlat tomonidan tartibga solish va nazorat qilish toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2002-y., 3-4-son, 34-modda) va 2004-yil 6-maydagi 213-sonli “Portlovchi moddalar va portlatish vositalarini Oʻzbekiston Respublikasiga olib kirish, transportda tashish, saqlash va ulardan foydalanish tartibini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 19-son, 219-modda) qarorlari va mazkur qoidalarga muvofiq tashilishi lozim. 6. Xavfli yuklarni tashishni tashkil qiladigan va amalga oshiradigan aviakompaniyalar, ekspluatantlar va tashuvchilarning xodimlari mazkur Qoidalarga muvofiq xavfli yuklarni tashish uchun qabul qilish, kerakli hujjatlarni rasmiylashtirish, tashishni amalga oshirish va uning bajarilishini nazorat qilishni taʼminlaydigan, belgilangan tartibda tasdiqlangan tartibga ega boʻlishlari lozim. 7. Ekspluatantlar, tashuvchilar, yuk joʻnatuvchilar va xavfli yuklarni havo transportida tashishga aloqasi boʻlgan boshqa tashkilotlar oʻz xodimlariga xavfli yuklarni tashish bilan bogʻliq boʻlgan majburiyatlarini bajarishga hamda xavfli yuklarni tashish vaqtida avariya va noxush hodisa yuz berganda, bu toʻgʻrisida avariya xizmatlari va vakolatli organlarga xabar berish jarayonida ular bajarishi zarur boʻlgan harakatlar boʻyicha koʻrsatmalar berish imkonini beradigan maʼlumotlarni taqdim etadi. 8. Tegishli ravishda sinflarga ajratilmagan, hujjatlarga ega boʻlmagan, joylanmagan, sertifikatlanmagan, ularning roʻyxati tuzilmagan, markalash belgilari qoʻyilmagan va tashish uchun mos holatda boʻlmagan xavfli yuklar havoda tashish uchun qabul qilinishi qatʼiyan man etiladi. 9. Aviatsiya xavfsizligini taʼminlash maqsadida HKda tashiladigan xavfli yuklar qonunchilikda belgilangan tartibda, nazoratdan oʻtkazishni taʼminlaydigan texnik vositalarning jarayonlaridan foydalangan holda majburiy tartibda parvozoldi nazoratidan oʻtkaziladi. 10. Parvozoldi koʻrigi oʻtkazilish paytida ochilgan har qanday xavfli yukning yuk oʻrni joylash talablari taʼminlangan holda, xavfli yuklar bilan ishlash uchun ruxsatnomaga ega boʻlgan malakali mutaxassislar tomonidan qaytadan joylanishi kerak. 11. Yuk joʻnatuvchi joʻnatilayotgan xavfli yukni koʻrikdan oʻtkazishdan bosh tortsa, yukni havo transportida tashish haqidagi shartnoma bekor qilingan hisoblanadi. 12. Xavfli yukni havoda tashishni tashkillashtirishda yukni tashish haqidagi shartnomaning buzilishi uchun javobgarlik xavfli yuklarni tashish haqidagi shartnomaning shartlari, xalqaro shartnomalar va Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarining umumiy qoidalari asosida aniqlanadi. 13. Ekspluatantlar, yuk joʻnatuvchilar, ekspluatant nomidan ish yurituvchi, yuklarga yerda ishlov beruvchi agentliklar, xavfsizlikni taʼminlash maqsadida yoʻlovchilarni, ularning bagajlarini va/yoki yuklarini, pochtani yoki bortga olib kiriluvchi isteʼmol qilish, sotish, ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat koʻrsatish anjomlari, shu jumladan, yonilgʻi-moy materiallarini tekshirish ishlarini bajaruvchi yuk ekspeditorlari va agentliklar xavfli yuklarni tashishda ishtirok etuvchi xodimlarini dastlabki va davriy tayyorlash dasturlarini ishlab chiqishlari shart. Ekspluatant havoda xavfli yuklarni tashishga ruxsat berilishigacha boʻlgan davrda yerda xizmat koʻrsatish xodimlari va uchuvchilarni tayyorlash dasturlarini ishlab chiqishga va ushbu dasturlarni talab qilingan darajada tutishga majburdir. Xodimlarni xavfli yuklarni tashishga tayyorlashga doir dasturlar Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi tomonidan koʻrib chiqilishi va tasdiqlanishi lozim. Xavfli yuklarni tashishga tayyorlash va bu ishlarni bajarish jarayonlari boʻyicha dasturlar Parvoz ishlarini bajarish qoʻllanmasiga yoki parvozlar xavfsizligi boʻyicha hujjatlarning bir qismi boʻlgan alohida hujjatlar tarkibiga kiritilishi lozim. Ekspluatant, tashuvchi va yuk joʻnatuvchining havo kemalarida xavfli yuklarni tashishni tashkil etuvchi va amalga oshiruvchi xodimlari xavfli yuklarni tashishga tayyorlash maqsadlarida belgilangan tartibda sertifikatlashtirilgan muassasalarda “Xodimlarni xavfli yuklarni tashishga tayyorlash dasturi” (IKAO, DOC 9375/AN913) boʻyicha maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari va bunday tayyorgarlikdan oʻtganliklari toʻgʻrisida tegishli hujjatga ega boʻlishlari lozim. Xodimlarning bilimlari joriy talablarga muvofiq boʻlishini taʼminlash maqsadida, ular oxirgi tayyorgarlikdan oʻtganlaridan keyin davriy tayyorgarlik 24 oydan kechiktirilmagan holda oʻtkazilishi zarur”. 14. Barcha xavfli yuklar ularning xavflilik darajasi inobatga olingan holda turli sinflar va toifalarga boʻlinadi. Xavfli yuklarning tasnifi Konvensiyaning qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. Sinflar va toifalarning raqamlanishi ularning xavflilik darajasini koʻrsatmaydi. 15. 1-sinf — portlovchi moddalar: a) portlovchi moddalar (tashish uchun katta xavf tugʻdiradigan yoki asosiy xavflilik turiga koʻra boshqa sinfga muvofiq boʻlgan moddalar bundan mustasno); b) portlovchi buyumlar (tarkibida miqdori yoki xususiyatlariga koʻra, tashish jarayonida ularga moʻljallanmasdan yoki tasodifan oʻt ketishi yoxud boshqa usulda turtki berilishi moslamaga nisbatan olov otilishi, tutun chiqishi, qizish, qattiq tovush chiqarish singari hech qanday tashqi belgilar orqali namoyon boʻlmaydigan portlovchi moddalarni oʻz ichiga olgan buyumlar bundan mustasno); v) amaliy, portlovchi yoki pirotexnik taʼsir keltirib chiqarish maqsadida tayyorlangan moddalar va buyumlar. 1-sinf — portlovchi moddalar oʻz navbatida oltita toifaga boʻlinadi: 1.1.-toifa — portlash xavfi massasi bilan taʼriflanadigan moddalar va buyumlar; 1.2.-toifa — sochilib ketish xavfi bilan taʼriflanadigan, ammo massasi bilan portlash xavfini tugʻdirmaydigan moddalar va buyumlar; 1.3.-toifa — yonish xavfi, sochilib ketishi arzimagan xavfga olib kelishi, yoki har ikkala holat bilan taʼriflanadigan, ammo portlash xavfi massasi bilan taʼriflanmaydigan moddalar va buyumlar; 1.4.-toifa — sezilarli xavf tugʻdirmaydigan moddalar yoki buyumlar; 1.5.-toifa — portlash xavfi massasi bilan taʼriflanadigan, taʼsirchanligi juda past boʻlgan moddalar; 1.6.-toifa — portlash xavfi massasi bilan taʼriflanmaydigan, taʼsirchanligi oʻta past boʻlgan moddalar. 16. 2-sinf — gazlar: a) siqilgan gazlar; b) suyultirilgan gazlar; v) eritilgan gazlar; g) sovutilgan suyultirilgan gazlar; d) bir yoki bir nechtasining boshqa sinflardagi bir yoki bir nechta moddalarning bugʻlari bilan qorishmasi; e) gaz bilan jihozlangan buyumlar; j) aerozollar. Gaz — 50o C haroratda bugʻining 300 KPadan ortiq bosimini hosil qiladigan yoki 20o C harorat va 101.3 KPa standart bosimda toʻlaligicha gazsimon holatga oʻtadigan modda. 2-sinf gazlar oʻz navbatida uchta toifaga boʻlinadi: 2.1.-toifa — oson alangalanadigan gazlar; 2.2.-toifa — alangalanmaydigan va zaharlamaydigan gazlar; 2.3.-toifa — zaharlaydigan gazlar; 17. 3-sinf — oson alangalanadigan suyuqliklar: 3-sinf quyidagi moddalarni oʻz ichiga oladi: a) oson alangalanadigan suyuq moddalar; b) suyuq desensibilizatsiyalangan portlovchi moddalar; Oson alangalanadigan suyuqliklar (OAS) — sinovda oʻt olish harorati yopiq idishda 60.5o C haroratdan yuqori boʻlmagan va ochiq idishda 65.5o C haroratdan yuqori boʻlmagan haroratlardagi oson alangalanadigan bugʻlarni ajratadigan suyuqliklar yoxud suyuqliklarning aralashmasi, shuningdek tarkibida eritmadagi qattiq moddalar yoki suspenziyalar boʻlgan suyuqliklar hisoblanadi. Ushbu sinfga oʻzining oʻt olish haroratiga teng yoki yuqoriroq haroratlarda tashish uchun taqdim etiladigan va suyuq holatda oshirilgan haroratlarda tashiladigan yoki tashish uchun taqdim etiladigan hamda tashishdagi eng yuqori harorat yoki undan pastroqda ham oʻzidan oson alangalanadigan bugʻlarni ajratadigan suyuqliklar ham kiradi. Suyuq desensibilizatsiyalangan portlovchi moddalar — suvda yoki boshqa moddalarda, oʻzlarining portlash xususiyatlarini bostirish uchun, gomogen suyuq aralashma hosil qilgunga qadar eriydigan yoki suspenziyalanadigan moddalardir. 18. 4-sinf — oson alangalanadigan qattiq moddalar, yonishi mumkin boʻlgan va suv tekkanda oʻzidan oson alangalanadigan gazlarni ajratadigan moddalar: 4-sinf uch toifaga boʻlinadi: 4.1.-toifa — oson alangalanadigan qattiq moddalar, oʻzi reaksiyaga kirishadigan va ularga oʻxshash moddalar va desensibilizatsiyalangan portlovchi moddalar; 4.2.-toifa — oʻz-oʻzidan yonishga qodir moddalar; 4.3.-toifa — suv tekkanda oʻzidan oson alangalanadigan gazlarni ajratadigan moddalar. 4.1.-toifadagi moddalarga quyidagilar kiradi: a) oson alangalanadigan qattiq moddalar; b) oʻzi reaksiyaga kirishadigan moddalar; v) qattiq desensibilizatsiyalangan portlovchi moddalar. Oson yonib ketishga qodir qattiq moddalar va ishqalanish natijasida yongʻin chiqarishi mumkin boʻlgan qattiq moddalar oson alangalanadigan qattiq moddalardir. Oʻzi reaksiyaga kirishuvchi moddalar issiqlikka chidamsiz, hatto kislorod boʻlmaganda ham kuchli ekzotermik parchalanishga moyil moddalardir. Qattiq desensibilizatsiyalangan portlovchi moddalar ularning portlashga xavfli xususiyatlarini hosil qilish uchun suv yoki spirtlar bilan namlangan yoxud bir xil qattiq qorishma hosil qilgunga qadar boshqa moddalar bilan suyultirilgan portlovchi moddalardir. 4.2.-toifadagi moddalarga quyidagilar kiradi: a) pirofor moddalar, yaʼni juda oz miqdorda boʻlganda ham havo bilan muloqotda boʻlsa 5 daqiqa ichida alangalanib ketadigan moddalar, jumladan qorishma va eritmalar ham (suyuq va qattiqlari). Bu moddalar oʻz-oʻzidan yonib ketishga eng moyillari, yaʼni pirofor moddalar deb ataladi; b) havo bilan aralashganda tashqaridan energiya olib kelinmasdan oʻz-oʻzidan qiziydigan va oʻz-oʻzidan qizishga moyil moddalar (pirofor moddalardan tashqari). Bu moddalar faqat katta miqdorda boʻlganda va uzoq muddat oʻtgandan keyingina alangalanadi va oʻz-oʻzidan qiziydigan moddalar deb ataladi. 4.3.-toifadagi moddalarga suv tekkanda oʻzidan oson alangalanib ketadigan gazlarni ajratadigan moddalar kiradi. Baʼzi moddalar suv tekkanda oʻzidan oson alangalanib ketadigan, suv bilan portlovchi qorishma hosil qilishga qodir boʻlgan gazlarni ajratadi. Bunday qorishmalar istalgan odatdagi alangalanish manbaidan alangalanadi. 19. 5-sinf — oksidlovchi moddalar va organik peroksidlar: 5-sinf ikki toifaga boʻlinadi: 5.1.-toifa — oksidlovchi moddalar; 5.2.-toifa — organik peroksidlar. Oksidlovchi moddalar — oʻzi albatta alangalanuvchi boʻlmasa ham, asosan kislorod ajratish yoʻli orqali boshqa moddalarning alangalanishini keltirib chiqarishi yoki shunga koʻmaklashishi mumkin boʻlgan moddalar. Organik peroksidlar — organik moddalar boʻlib, ular ikki valentli strukturaga ega. Ular bir yoki har ikkala vodorod atomining oʻrnini organik radikallar egallagan vodorod peroksidining hosilalari deb hisoblanishi mumkin. Organik peroksidlar termik jihatdan beqaror moddalar boʻlib, ekzotermik, oʻz-oʻzidan tezlashuvchi reaksiya davomida parchalanishi mumkin. Bundan tashqari, ular portlash bilan parchalanish, tez yonish, zarba yoki ishqalanishga sezgirlik xususiyatiga, boshqa moddalar bilan xavfli reaksiyaga kirishish va koʻzni zararlantirish qobiliyatlariga ega. 20. 6-sinf — zaharlovchi va infeksion moddalar: 6-sinf ikki toifaga boʻlinadi: 6.1.-toifa — zaharlovchi moddalar boʻlib, ichga yutganda, nafas orqali yoki teri qatlami bilan kontaktda boʻlganda oʻlim, ogʻir jarohatlanish kabi oqibatlarni keltirib chiqarishi yoki inson salomatligiga ziyon yetkazishi mumkin boʻlgan moddalar; 6.2.-toifa — tarkibida patogen mikroorganizmlarni tutuvchi infeksion moddalar. Patogen mikroorganizmlar — mikroorganizmlar yoki prionlar singari, boshqa infeksion agentlar boʻlib, odamlar va hayvonlarning kasalligini chaqiruvchi moddalar. 21. 7-sinf — radioaktiv materiallar: Radioaktiv material — aktivlik konsentratsiyasi, shuningdek yukning toʻla aktivligi yoʻl qoʻyilgan koʻrsatkichlardan yuqoriroq boʻlgan radionuklidlarni oʻz ichiga oluvchi materialdir. 22. 8-sinf — korrozion moddalar: Korrozion moddalar — kimyoviy taʼsir oʻtkazish orqali ular bilan kontaktda boʻlgan tirik toʻqimalarni jiddiy zararlashi yoki toʻkilgan taqdirda, boshqa yuklar va transport vositalariga ziyon keltirishi va hatto ularni vayron qilishi mumkin boʻlgan moddalardir. 23. 9-sinf — boshqa xavfli moddalar va buyumlar: 9-sinfga quyidagilar kiradi: a) atrof muhit uchun xavfli boʻlgan moddalar, suv muhitini ifloslantiruvchi suyuq yoki qattiq moddalar, shuningdek bunday moddalarning eritma yoki qorishmalari (jumladan preparatlar va chiqindilar ham); b) yuqori haroratdagi moddalar, yaʼni tashish uchun suyuq holatda 100o C dan kam boʻlmagan yoki qattiq holatda 240o C dan kam boʻlmagan haroratda taqdim etilayotgan moddalar; v) oʻzlari infeksion moddalar hisoblanmagan, ammo hayvonlar, oʻsimliklar yoki mikrobiologik moddalarni odatda tabiiy usulda koʻpayishning natijasi boʻlmagan oʻzgarishlarga duchor qilishi mumkin boʻlgan genetik oʻzgartirilgan organizmlar va mikroorganizmlar; g) havoda tashish uchun joylanganda magnit maydonining kuchlanishi tayyor yuk oʻrni sathining istalgan nuqtasidan oʻlchangan 2.1 m. masofada 0,159 A/m va undan koʻproqni tashkil etuvchi magnitlangan material; d) HKga toʻkilgan taqdirda uchish ekipaji aʼzolarini, ularga oʻz vazifalarini toʻgʻri bajarish imkonini bermaydigan darajada kuchli bezovta yoki betob qiladigan narkotik, zaharli yoxud boshqa xususiyatlarga ega boʻlgan qattiq yoki suyuq modda. 24. Agar bir necha xildagi xavfsizliklar bilan taʼriflanadigan xavfli yuklar mazkur sinflarda aniq koʻrsatilmagan boʻlsa, ularning qaysi sinfga mansubligini aniqlashda mazkur Qoidalarning 1-ilovasidagi jadval qoʻllaniladi. 25. Biror-bir sinf yoxud toifaga xos boʻlgan xavf tugʻdiruvchi xavfli yuklar, shu sinf yoxud toifaga mansub deb topiladi va bunda agar lozim boʻlsa, xavflilik darajasi va joylash guruhi aniqlanadi. 26. 1—9-sinflarga mansub deb topilgan, qoʻshimcha xavf belgilari bilan taʼminlanmagan moddalar, atrof muhit uchun xavfli deb hisoblanadi. Chiqindilar tegishli sinf uchun qoʻyiladigan talablarga rioya qilingan holda, ularning xavflilik turlari va mezonlari inobatga olinib tashiladi. 27. Havo transportida tashishga odatda taklif qilinadigan xavfli yuklar orasida, tashuvga nisbatan tez-tez taqdim etiladiganlari, ularning sinflari, toifalari, qoʻshimcha xavf turlari, oʻram guruhiga qarab IKAO kengashining qarori bilan tasdiqlanadigan “Xavfli yuklar roʻyxati”ga kiritiladi (keyingi oʻrinlarda matnda Roʻyxat deb yuritiladi). Roʻyxatga havo transportida tashish man etilgan bir qator moddalar va buyumlar ham kiritilgan. 28. Roʻyxat IKAO Kengashining qaroriga koʻra vaqti-vaqti bilan yangilanib turiladi va qayta nashr etiladi. 29. Ekspluatant va tashuvchi oʻzining xavfli yuklarni tashishni tashkillashtiradigan va amalga oshiradigan xodimlarini Roʻyxatning yangi nashrlari bilan oʻz vaqtida taʼminlab turishi lozim. 30. Roʻyxatdan Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining barcha tashuvchilari, oʻz faoliyatini havoda tashish sohasida amalga oshirayotgan tashkilotlar va korxonalar, shuningdek yuk joʻnatuvchilar va yuk oluvchilar tomonidan xavfli yuklarni havoda tashishni tashkillashtirish va bajarish jarayonida foydalaniladi. 31. Roʻyxat tamoman toʻliq boʻla olmasligi sababli, nomlari Roʻyxatda koʻrsatilmagan yuklarni tashishni osonlashtirish maqsadida, unda shuningdek “umumlashtirilgan” yoki “aniq koʻrsatilmagan” kabi umumiy tavsifga ega nomlar bor. 32. Agar u yoki bu buyum yoki moddaning aniq nomi koʻrsatilmagan yoki Roʻyxatga kiritilmagan boʻlsa, u ushbu Roʻyxatning mazkur buyum yoki moddaga taalluqli boʻlgan qoidalariga muvofiq tashilishi lozim. “Umumlashtirilgan” yoki “aniq koʻrsatilmagan” kabi nomlar, Roʻyxatda aniq nomi koʻrsatilmagan buyum va moddalarni tashish imkonini beradi. 33. Bunday moddalar va buyumlar ularning xavfli xossalari aniqlanganidan keyingina tashilishi mumkin. Yukning xossalariga qarab, yuk joʻnatuvchi bilan hamkorlikda, sinflar taʼriflari va sinovlar mezonlariga muvofiq tasniflanishi lozim boʻlgan mazkur xavfli yukni taʼriflovchi umumiy nomlanishni belgilashlari kerak. Bunda Roʻyxatda bor boʻlgan, ushbu moddalarni va buyumlarni eng yaxshi tavsiflovchi nomlardan foydalanilishi kerak. Moddalar va buyumlarning sinfi aniqlangach, mazkur Qoidalarning tashishga tayyorlash va bajarishga doir barcha talablari bajarilishi kerak. Portlash xossasiga yoki shunday shubhaga ega boʻlgan har qanday buyum yoki modda 1-sinfga kiritilishi masalasi koʻrilishi kerak. 34. Roʻyxatda ularga nisbatan xavfsizlik choralari koʻrsatib oʻtilgan moddalar va buyumlar, qoida tariqasida, bunday choralar koʻrilmagan boʻlsa tashilmasligi kerak, mazkur buyum yoki modda Roʻyxatga xavfsizlik choralari borasida biror-bir koʻrsatmalarsiz yoki boshqacha xavfsizlik choralari koʻrsatilgan holda kiritilgan hollar bundan mustasno. 35. Roʻyxatda koʻrsatilmagan buyumni yoki moddani tashish mumkinligi yoki ularni tashish sharoitlari borasida shubha tugʻiladigan boʻlsa, yuk joʻnatuvchi yoki tashuvchi ushbu holat boʻyicha vakolatli organlarga murojaat qilishlari lozim. 36. Roʻyxat xavfli yuklarning nomlari, maʼlum buyumlar va moddalarga berilgan BMT raqamlari, sinflar va toifalar, qoʻshimcha xavflar, xavflilik belgilari, alohida davlatlar amaliyotidagi farqlar, barcha joylash guruhlari boʻyicha qoʻllaniladigan maxsus qoidalar, Roʻyxat boʻyicha joylash guruhlari, shuningdek joylash boʻyicha yoʻriqnomalar va yoʻlovchi yoki yuk HKda tashilayotgan buyumlar va moddalarning har bir oʻramadagi maksimal netto miqdorlari koʻrsatilgan ustunlardan iborat. 37. Har qanday HKda yoki yoʻlovchi HKning sathida tashish ruxsat etilmagan buyumlar yoki moddalar Roʻyxatning tegishli ustunida “man etilgan” degan soʻzlar bilan belgilanadi. 38. Joylash boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq joylangan va oʻramadagi maksimal netto miqdori tegishli ustunlarda koʻrsatilgan buyum yoki modda, yuk HKda ham tashilishi mumkin. 39. Normal sharoitda tashilishi taqiqlangan va faqat yuk tashuvchi HKda tashiladigan baʼzi xavfli yuklar har qanday HKda tashilganida alohida xavf tugʻdiradi. Ular Oʻzbekiston Respublikasi vakolatli organlarining maxsus ruxsatnomasi boʻyicha tashilishi mumkin va ularning koʻp miqdordagi qismi yuk tashuvchi HKlari bilan bir qatorda talab qilinadigan shart-sharoitlarga amal qilingan holda yoʻlovchi tashuvchi HKlarida ham tashiladi. Tashilishi ruxsat etilgan xavfli yuklar yoʻlovchi tashuvchi HKlarida ruxsat etilgan miqdordan oshgan yoki yoʻlovchi HKlarida tashilishi taqiqlangan hollarda yuk tashuvchi HKlarida tashiladi. 40. Tashish jarayonida oddiy sharoitlarda portlash, xavfli reaksiyalarga kirishish, yoki xavfli miqdorda issiqlik yoki zaharli, korrozion yoki oson alangalanuvchi gazlar, yoxud bugʻ chiqarish xususiyatiga ega modda yoki buyumlar hech qanday HKda va sharoitda tashilmaydi, tashishga taklif etilmasligi va qabul qilinmasligi lozim. Bunday xavfli yuklar Roʻyxatning tegishli ustunida koʻrsatiladi va “man etiladi” degan soʻzlar bilan belgilanadi. 41. Roʻyxatda yuk va yoʻlovchi HKlarida tashishga ruxsat berilgan xavfli yuklarnigina tashishga yoʻl qoʻyiladi. Yuk HKlarida tashishga ruxsat etilgan xavfli yuklarni yoʻlovchi HKlarida tashishga ruxsat etilmaydi. Yoʻlovchi HKlarida faqat yoʻlovchi HKlarida tashishga ruxsat etilgan xavfli yuklar tashiladi. 42. Har qanday sharoitlarda ham havoda tashish man etilgan xavfli yuklar quyidagilar: a) 48 soat ichida 75o C haroratning taʼsiri ostida alangalanadigan yoki parchalanadigan portlovchi moddalar; b) tarkibida xloratlar yoki ammoniy tuzlari boʻlgan portlovchi moddalar; v) tarkibida xloratlar va fosforning qorishmasi boʻlgan portlovchi moddalar; g) mexanik zarbaga oʻta taʼsirchan deb tasniflanadigan qattiq portlovchi moddalar; d) mexanik zarbaga oʻrtacha taʼsirchan deb tasniflanadigan suyuq portlovchi moddalar; e) tashish uchun taklif etilgan va havoda tashishdagi oddiy sharoitlarda xavfli miqdorda issiqlik yoki gaz ajratish xususiyatiga ega boʻlgan moddalar; j) pirofor suyuq radioaktiv moddalar. 43. Roʻyxat boʻyicha oddiy sharoitlarda tashish man etilgan buyumlar, moddalar va zaharlangan jonivorlar Konvensiyaga muvofiq davlat tomonidan berilgan ruxsatnomaga asosan tashish mumkinligi haqidagi Oʻzbekiston Respublikasi vakolatli organining koʻrsatmasi boʻlmasa HKda tashish uchun qabul qilinmaydi. 44. Tashuvchi yoki uning vakolatli agenti yuk joʻnatuvchilarga havoda tashish man etilgan xavfli yuklarning turlari haqida maʼlumotlarni taqdim etishi lozim. Bunday maʼlumotlar yuklarni qabul qilish va havoda tashishni sotish punktlarida koʻrinadigan joylarda joylashtirilishi kerak. 45. Mazkur Qoidalarning talablari tatbiq etilmaydigan xavfli yuklar quyidagilardir: a) amaldagi parvozga yaroqlilik talablari va ekspluatatsiya qoidalariga muvofiq normal ekspluatatsiyani taʼminlash, qoʻnib oʻtish aeroportlarida yoki parvoz davomida almashtirish uchun HK ichida boʻlishi lozim boʻlgan buyumlar va moddalar; b) aviatsiya korxonasi tomonidan parvoz davomida foydalanish yoki HK ichida sotish uchun yoʻlovchi HKning salonida olib ketilayotgan aerozollar, alkogol ichimliklar, odekolonlar, xavfsiz gugurtlar va suyultirilgan gazli sigaret tutatish asboblari (qayta zaryadlab boʻlmaydigan va past bosim sharoitlarida ichidagi gaz oqib chiqadigan sigaret tutatish asboblaridan tashqari); v) HKning bortida xizmat koʻrsatish vaqtida oziq-ovqatlar va ichimliklarni sovutish uchun moʻljallangan quruq muz. 46. Yoʻlovchilarni HKda tashishni amalga oshiruvchi har qanday tashkilot yoki korxona ularga HKda tashish mumkin boʻlmagan xavfli buyum va moddalarning turlari haqida maʼlumotlarni taqdim etishi kerak. Bunday maʼlumotda ogohlantirishlar nazarda tutilgan boʻlishi va yoʻlovchilar bilan aloqa amalga oshiriladigan joylarda oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 47. Xavfli yuklarning baʼzilari holi miqdorlarda tashilishi mumkin. Holi miqdordagi xavfli yuklar faqat oʻrnatilgan talablarga va cheklanish miqdorlariga qatʼiy rioya qilingan holda tashiladi. 48. Holi miqdorlarda yoʻlovchi HKda tashishga ruxsat etilgan va quyida sanab oʻtilgan tegishli sinflar, toifalar va joylash guruhlarining mezonlariga mos keladigan xavfli yuklargina tashilishi mumkin: a) 2.2.-toifa, qoʻshimcha xavfliligi bilan taʼriflanmaydigan; b) 3-sinf, barcha joylash guruhlari; v) 4-sinf, II va III joylash guruhlari, oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishadigan moddalardan tashqari; g) 5.1.-toifa, II va III joylash guruhlari; d) 5.2.-toifa, faqatgina kimyoviy komplekt yoki birinchi yordam jamlamasiga kiruvchi moddalar; e) 6.1.-toifa, ingalyatsion zaharlash xususiyatiga ega moddalardan tashqari barcha moddalar, I joylash guruhi; j) 8-sinf, II va III joylash guruhlari, Roʻyxat boʻyicha 2803 va 2809 raqamlardan tashqari; z) 9-sinf, magnitlashtirilgan moddalardan tashqari barcha moddalar va buyumlar. Mazkur sinflar, toifalar va joylash guruhlariga mansub moddalar va buyumlar qatoriga erkin oʻramalardagi radioaktiv moddalar ham kiritilishi mumkin. 49. Cheklangan miqdorlarda yoʻlovchi HKlarida tashish ruxsat etilgan va quyida sanab oʻtilgan sinflar, toifalar va joylash guruhlarining mezonlariga mos keladigan xavfli yuklargina tashilishi mumkin: a) 2.1. va 2.2.-toifalar — aerozollar va qoʻshimcha xavfsiz gazlar Roʻyxat boʻyicha 2037 raqami; b) 2.2.-toifa — qoʻshimcha xavfi bilan taʼriflanmaydigan gazlar, sovutilgan suyultirilgan gazlardan tashqari; v) 3-sinf — II va III joylash guruhlari; g) 4.1.-toifa — II va III joylash guruhlari, ammo joylash guruhlaridan qatʼi nazar, barcha oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishuvchi moddalar mustasno qilinmaydi; d) 4.3.-toifa — II va III joylash guruhlari, faqat qattiq moddalar; e) 5.1.-toifa — II va III joylash guruhlari; j) 5.2.-toifa — faqat kimyoviy komplekt yoki birinchi yordam komplektining tarkibiga kiruvchi moddalar; z) 6.1.-toifa — II va III joylash guruhlari; i) 8-sinf — II va III joylash guruhlari, Roʻyxat boʻyicha 2794, 2795, 2803, 2809 va 3028 raqamlardan tashqari; k) 9-sinf — Roʻyxat boʻyicha faqatgina 1941, 1990, 2071, 3077, 3082 va 3316 raqamlar. 50. Quyidagi xavfli yuklarni holi miqdorlarda tashishga ruxsat etilmaydi: a) faqat yuk HKlarida tashishga ruxsat etilgan buyumlar va moddalar; b) I joylash guruhidagi buyumlar va moddalar; v) 1 va 7-sinf, 2.1. (aerozollardan tashqari), 2.3. va 6.2.-toifalardagi buyumlar va moddalar; g) 4.2.-toifasiga kiradigan va mazkur toifaning qoʻshimcha xavfi bilan taʼriflanadigan moddalar. 51. Cheklashlar bir xil ravishda xavfli yuklarni cheklangan miqdorlarda ham yoʻlovchi, ham yuk HKlarida tashishga taalluqlidir. 52. Xavfli yuklarni yetarli darajada mustahkam, tashish jarayonida zarbalar va ogʻirliklarga, jumladan yuklarni joylash vositasidan yoki tashqi oʻramadan qoʻlda yoxud mexanik usulda ishlov berishda har qanday koʻchirishlarga bardosh bera oladigan, sifatli oʻrash toʻplamlariga joylashtirish kerak. 53. Oʻrash toʻplamlari tashishning oddiy sharoitlarida oʻz ichidagilarning, tebranishning, haroratning, namlikning va bosimning oʻzgarishi natijasida yuz berishi mumkin boʻlgan biror-bir tarzda kamayishiga yoʻl qoʻymaydigan qilib loyihalangan va berkitilgan boʻlishi lozim. Oʻrash toʻplamlari, jumladan ichkilari ham, ishlab chiqaruvchi tomonidan taqdim etilgan yoʻriqnomalarga muvofiq berkitilishi kerak. 54. Xavfli yuklarni joylashtirish har bir konkret xavfli modda va buyumga taalluqli Roʻyxatdagi maxsus qoidalar va normativlarga asosan amalga oshiriladi. 55. Oʻramada mazkur tara tashilayotgan konkret xavfli yuklar uchun moʻljallanganligi haqida maxsus markalash belgisi mavjud boʻlishi, tara belgilangan tartibda sertifikatlangan va bir qator testlarga bardosh berishi lozim. 56. Xavfli yuklarni ishlab chiqaruvchi yoki joʻnatuvchi tashkilotlar oʻrash toʻplamlariga qoʻyiladigan talablarga rioya etilishi uchun toʻliq javobgardirlar. 57. Buyumlar va moddalarni joylash uchun (1, 2, 7-sinflar, 5.2. va 6.2.- toifalar va oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishadigan moddalarning 4.1.-toifasiga mansub moddalardan tashqari) ularning xavflilik darajasiga toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliq boʻlgan uchta joylash guruhi belgilanadi: I-guruh — xavflilik darajasi yuqori; II-guruh — xavflilik darajasi oʻrtacha; III-guruh — xavflilik darajasi past. 58. Agar moddalar va buyumlarning nomlari Roʻyxatda aniq koʻrsatib oʻtilmagan va mazkur Qoidalarning 1-ilovasida koʻrsatilgan jadvaldan qatʼi nazar, 3, 4, 8-sinflar hamda 5.1. va 6.1.-toifalarga mos boʻlgan bir necha xavflilik turlari bilan taʼriflansa, ularga xavflilik turini birinchilikda aks ettiradigan ushbu xavflilik turlariga mos keladigan joylash guruhlari tayinlanadi. Foydalanilishi lozim boʻlgan toʻgʻri joylash guruhlari mazkur jadvalning ikkita chiziq kesishishida joylashgan. 59. Istalgan oʻrash toʻplamining korpusi va berkitish moslamasi tashishning oddiy sharoitlarida yuz berishi mumkin boʻlgan haroratning yoki tebranishning taʼsiriga bardosh bera oladigan tuzilishga ega boʻlishi lozim. 60. Tashish paytida berkitish moslamasi toʻgʻri berkitilganligi tekshirilishi kerak. 61. Tashish paytida oʻrash toʻplamining tashqi yuzasida ziyon keltirishi mumkin boʻlgan hech qanday xavfli moddalarning qoldiqlari yopishib qolmasligi kerak. 62. Xavfli yuklarni tashishga moʻljallangan oʻrash toʻplamining materiali tashilayotgan moddaga nisbatan inert boʻlib, tashish jarayonida yuzaga keladigan yuqori yoki past haroratlar, eskirish va boshqa omillarning taʼsiri natijasida korroziyaga uchramasligi, yumshab yoki moʻrt boʻlib qolmasligi yoxud boshqa bir usulda ishdan chiqmasligi lozim. Yuk joʻnatuvchi oʻrash toʻplamlari tashilayotgan yuk bilan har tomonlama mos kelishiga ishonch hosil qilishi lozim. 63. Ichki oʻrash toʻplamlari tashqi toʻplamlarning ichida shunday joylanishi, taxlanishi yoki oraliq materiallar bilan taʼminlanishi kerakki, tashishning normal sharoitlarida ularga hech qanday shikast yetmasligi yoki ularning ichidagilar tashqi oʻrash toʻplamiga sizib chiqmasligi kerak. Tashqi oʻrash toʻplamining xususiyatlari va qalinligi tashish jarayonida hosil boʻladigan ishqalanish natijasida ichidagilarning kimyoviy barqarorligi xavfining oʻzgarishlarini keltirib chiqaradigan qizishlarga olib kelmasligi lozim. Oraliq va singdiruvchi materiallar hamda oʻrash toʻplamining ichidagilar bir-birlariga oʻzaro xavfli taʼsir qilmasligi kerak. 64. Yukni tashqi oʻrash toʻplamiga joylashtirishdan oldin shisha yoki sopoldan tayyorlangan ichki oʻrash toʻplamlarini singdiruvchi materiallarni ishlatgan holda zich yopilgan metall yoki qattiq plastmassa idishlarga joylashtirilishi lozim. Poʻlatdan tayyorlangan oʻrash toʻplamlari korroziyaga chidamli boʻlishi kerak. 65. Suyuq moddalarni tashishga moʻljallangan moʻrt yoki oson teshiladigan ichki oʻrash toʻplamlari (shisha, chinni, sopol, ayrim plastmassalardan va shu kabilardan tayyorlangan oʻrash toʻplamlari) tashqi oʻrash toʻplamiga zararlanishdan saqlash va ichidagi moddalar toʻkilgan yoki oqib ketgan taqdirda HK yuk boʻlmasining poliga tushishiga va pol ostidagi boʻshliqqa oʻtishiga yoʻl qoʻymasdan suyuqliklarni oʻziga toʻliq singdiruvchi yumshoq oraliq materiallardan foydalangan holda joylanishi kerak. Ichkaridagi moddalarning oqib chiqishi tashqi taraning, oʻramaning va yumshoq oraliq materialining himoya qilish xususiyatlarini sezilarli darajada pasaytirmasligi kerak. 66. Suyuqliklarni tashishga moʻljallangan oʻrash toʻplamlari ichidagini toʻkilishiga yoʻl qoʻymasdan maʼlum bir bosimga bardosh berish xususiyatiga ega boʻlishi kerak. Germetik yopilishini talab qiladigan suyuqliklarni tashishga moʻljallangan metall oʻrash toʻplami payvandlab yasalgan, germetik qopqoqli va rezbali birikmaga ega boʻlishi kerak. 67. Tashish paytida harorat, bosim oʻzgarishining natijasida suyuqlik toʻkilishini va oʻrash toʻplami deformatsiyalanishining oldini olish uchun oʻrash toʻplamlari toʻldirilayotganda tepasida boʻsh joy qoldirilishi kerak. 68. Ilgari xavfli yuklarni tashish uchun foydalanilgan oʻrash toʻplami faqatgina ham ichki qismi, ham tashqarisi tozalanib, quritilib va neytrallashtirilgandan keyin havoda xavfsiz yuk sifatida tashilishi mumkin. Bu hol tozalanganligi, neytrallanganligi hamda uni havoda tashish xavfsiz ekanligi haqidagi dalolatnoma bilan tasdiqlangan boʻlishi shart. Ilgari xavfli yuklarni tashish uchun foydalanilgan, ammo tozalanmagan, quritilmagan va neytrallanmagan oʻrash toʻplamida moddalarni tashish uchun qoʻllanilgan ehtiyotkorlik choralariga rioya etilgan holda amalga oshiriladi. 69. Birorta ham oʻrash toʻplami unda korroziya yoki boshqa zararlanishlar bor-yoʻqligini aniqlaydigan tekshiruvdan oʻtmasdan turib qaytadan ishlatilmasligi lozim. 70. Xavfli yuklarni talab etiladigan bosimga bardosh bera olmaydigan ichki oʻramada, agar u talab etiladigan bosimga moʻljallangan qoʻshimcha oʻramaga joylangan boʻlsa, ishlatish mumkin. 71. Xavfli yuklar, agar ular bir-biri bilan xavfli oʻzaro taʼsir natijasida yonib ketishni yoki koʻp miqdorda issiqlik ajralishini, oson alangalanadigan, zaharlovchi yoki boʻgʻuvchi gazlar ajralib chiqishini, korroziyalovchi va beqaror moddalar hosil boʻlishini keltirib chiqarsa, boshqalari bilan bitta oʻrash toʻplamiga joylashtirilmasligi kerak. 72. Agar ichki oʻrash toʻplami tashishning odatdagi sharoitlarida buzilib ketmaydigan yoki ularni ichidagisi tashqi oʻrash toʻplamidan toʻkilishiga yoʻl qoʻyilmaydigan darajada himoyalangan boʻlsa, singdiruvchi material talab etilmaydi. Agar singdiruvchi material va tashqi oʻrash toʻplami suyuqlik oʻtkazsa, suyuqlik oqib ketish holatida himoya sifatida suyuqlik oʻtkazmaydigan qoʻshimcha qatlam, polietilen qop yoki boshqa samarasi bundan kam boʻlmagan germetik vositalari bilan taʼminlashi kerak. Yumshoq oraliq va singdiruvchi materiallar bilan oʻrash toʻplamining ichidagilari bir-biriga xavfli oʻzaro taʼsir oʻtkazmasligi kerak. 73. Ichida suyuq xavfli yuklari boʻlgan (OAS va zaharlovchi moddalardan tashqari) uygʻunlangan oʻrash toʻplamlarida ichki oʻrash toʻplamlarini yopish moslamalarini tepaga qaratib joylashtirish hamda yuk oʻrnining sirtida tegishli belgi bilan ularning vertikal holatini koʻrsatish kerak. 74. Ichida xavfli modda tutilgan boʻsh oʻrash toʻplamiga, agar har qanday xavfni bartaraf etish boʻyicha choralar koʻrilmagan boʻlsa, shu modda bilan toʻldirilgan yuk oʻrniga nisbatan talab qilinadigan usulda ishlov berilishi kerak. Tarani havo oqimi bilan tozalash yoki neytrallashtiruvchi reagentlardan foydalangan holda sinchiklab yuvish xavfni bartaraf etishning maqbul usuli hisoblanadi. 75. Tashish paytida harorat taʼsiri natijasida suyuq moddaga aylanib qolishi mumkin boʻlgan qattiq moddalarni tashish uchun ishlatiladigan oʻrash toʻplamlari shunday moddalarni suyuq holda tutishni taʼminlashi kerak. 76. Zararlangan, singan, oqadigan yoki oʻrnatilgan talablarga javob bermaydigan yuk oʻrinlari yoxud toʻkiladigan yoki sizib chiqadigan xavfli yuklar ehtiyot oʻrash toʻplamlarida tashilishi mumkin. Bunday oʻrash toʻplamini, yaʼni toʻkiladigan yoki sizib chiqadigan xavfli yuk oʻrinlarini ortiqcha siljitish man etiladi. Ular tashilayotganda yetarli miqdorda singdiruvchi material qoʻshiladi. 77. Ehtiyot oʻrash toʻplamlari sifatida xavfli yuklarning toʻkilishi yoki sizib chiqishi natijasida hosil boʻladigan istalgan kimyoviy yoki boshqa turdagi taʼsirga bardosh bera oladigan materiallardan tayyorlangan alohida tara va oʻramalar ishlatiladi. 78. Zararlanishlari, nuqsonlari yoki 1, 2, 7-sinfdagi va 6.2.-toifadagi (Roʻyxatda 3291 raqami bilan koʻrsatilgan klinik va tibbiy chiqindilar bundan mustasno) xavfli yuklarning sizib chiqadigan yuk oʻrinlari ehtiyot oʻrash toʻplamlarida tashilmasligi kerak. 79. Xavfli yuklarni tashishda koʻchma baklardan foydalanish mumkin. Koʻchma baklarda 3, 8, 9-sinflar va 4.1. (oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishuvchi moddalardan tashqari), 4.3. (suyuqliklardan tashqari), 5.1. (suyuqliklardan tashqari) va 6.1.-toifalaridagi xavfli yuklar tashilishi mumkin. Har bir koʻchma bak poʻlatdan tayyorlangan boʻlib, tubida qopqogʻi boʻlmasligi va hech boʻlmaganda bitta prujinali bosim tushirish moslamasiga ega boʻlishi kerak (suyuqliklar uchun qoʻllanilgan taqdirda). Ichida xavfli yuklari boʻlgan koʻchma bakning brutto massasi bakda koʻrsatilgan maksimal brutto massadan oshmasligi kerak. Koʻchma baklarda belgilar bakning har bir tomoniga va har bir burchiga qotiriladi. Yuk joʻnatuvchi va tashuvchi oʻrtasida oldindan kelishish boʻlmasa xavfli yuklar tashish uchun koʻchma baklarda qabul qilinmaydi. Koʻchma baklarni HKning ichida toʻldirish yoki boʻshatish mumkin emas. 80. 1-sinfdagi portlovchi moddalar ham yuk, ham yuk tashish uchun qayta jihozlangan yoʻlovchi (yoʻlovchilarsiz) HKlarida kuzatib boruvchilar bilan yoki ularsiz tashilishi mumkin. 81. Mazkur sinfdagi portlovchi moddalar uchun oʻrash toʻplamlari quyidagicha loyihalashtirilib tayyorlangan boʻlishi lozim: a) toʻla butlangan yuk oʻrniga tashishning normal sharoitlarida ishlov berilganligi; b) ular portlovchi moddalarning himoyalanishini taʼminlashi, sizib oʻtishining oldini olishi va tashishning normal sharoitlarida, harorat, namlik va bosimning ehtimolli oʻzgarishlarini hisobga olgan holda, xavf-xatar oshishiga olib kelmasliklari; v) yuk oʻrinlari, tashish jarayonida ularni shtabel qilib taxlash ehtimoli bilan bogʻliq har qanday ogʻirlikka bardosh bera olishi, oʻramaning mavjudligi portlovchi moddalar keltirib chiqaradigan xavfning oshishiga olib kelmasligi, oʻrash toʻplamlariga oʻtkaziladigan va ular oʻz funksiyalarini bajarilishining buzilishiga olib keladigan nojoʻya taʼsirning oldini olishi va ularga ziyon yetkazmasligi. 82. Portlovchi moddalarni havoda tashishda ularning xususiyatlari va konstruktiv oʻziga xosliklariga qarab quyidagi oʻrash toʻplamlaridan qoʻllaniladi: a) ichki (plastmassadan, plastmassa matodan, toʻqilgan, qogʻozdan, kraft-qogʻozdan tayyorlangan, zich, nam oʻtkazmaydigan va rezina singdirilgan qoplardan, metaldan, plastmassadan, plastmassa matodan, qogʻozdan, kartondan, fibr kartondan va yogʻochdan tayyorlangan idishlar, bobinalar, yogʻochdan, ajratuvchi toʻsiqlari bilan, kartondan, plastmassadan tayyorlangan oraliq yumshoq materiallar, kartondan, fibr kartondan, gofralangan kartondan, qogʻozdan, plastmassadan, kraft-qogʻozdan tayyorlangan varaqlar, kartondan, fibr kartondan, metaldan, plastmassadan tayyorlangan trubkalar, yogʻochdan, kartondan, fibr kartondan plastmassadan tayyorlangan qutilar, tashqi oʻrash toʻplamlaridagi ajratish toʻsiqlari); b) oraliq (platmassadan tayyorlangan, toʻqilgan, ichi plastik bilan qoplangan yoki vkladishli qoplar, metalldan, plastmassadan, yogʻochdan, fibr kartondan tayyorlangan idishlar); v) tashqi (yogʻoch materiallardan, tabiiy yogʻochdan (oddiy), tabiiy yogʻochdan devorlari zich, qattiq plastmassadan, fibr kartondan, poʻlatdan, faneradan, aluminiydan, penoplastdan tayyorlangan quttilar, alyumindan tubi yechiladigan qilib, plastmassadan tubi yechiladigan qilib, poʻlatdan tubi yechiladigan qilib, faneradan, fibrdan tayyorlangan barabanlar). 83. Suyuq portlovchi moddalardan iborat boʻlgan moddalar oʻrash toʻplamlarining bekitish moslamalaridan oqib chiqishdan ikki karra himoyani taʼminlashi kerak. Metall barabanlarning berkitish moslamalari tegishli oraliq yumshoq material bilan taʼminlangan boʻlishi, agar berkitish moslamasi vintsimon rezbaga ega boʻlsa, portlovchi moddalarni ushbu rezbaga tushishining oldini olish kerak. 84. Oʻrash toʻplami suvga toʻldirilgan ikki qavatli qobiqqa ega boʻlib, tashish paytida suv muzlab qolishi ehtimoli boʻlsa, suvga uning muzlashini oldini olish uchun yetarli miqdorda antifriz qoʻshiladi. Bunday holda yongʻin chiqish xavfini tugʻdirishi mumkin boʻlgan antifrizdan foydalanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 85. Agar ichki oʻrama portlovchi moddaning metall bilan aloqasidan tegishli ravishda himoyalanmagan boʻlsa, himoya qoplamasi boʻlmagan metaldan tayyorlangan mixlar, bandlar oʻramaning ichiga oʻtmasligi kerak. 86. Ichki oʻrash toʻplamlari, armatura, oraliq yumshoq materiallar, shuningdek, yuk oʻrinlarida portlovchi moddalarning yoki buyumlarning joylashishi, tashishning oddiy sharoitlarda portlovchi moddalarni yoki buyumlarni tashqi oʻrash toʻplamida erkin siljib yurishining oldini olish lozim. Buyumlarning metall tarkibiy qismlari metall oʻramalarga tegishidan himoyalangan boʻlishi kerak. Portlovchi moddalarni oʻz ichiga oluvchi tashqarisidan gʻilof bilan yopilmagan buyumlar, ularning bir-biriga tegishi va ishqalanishini oldini olish maqsadida bir-biridan ajratilgan boʻlishi kerak. Bunday maqsadda ichki yoki tashqi oʻrash toʻplamlarida, formalarda yoki idishlarida tikiladigan material, oraliq yumshoq materiallar yoki toʻsiqlar ishlatilishi mumkin. 87. Oʻrash toʻplamlari konkret oʻrash toʻplamida tashilayotgan portlovchi moddalar bilan toʻgʻri keladigan materialdan yoki portlovchi moddalar va oʻrash toʻplami tayyorlangan material orasida oʻzaro taʼsir boʻlganda portlovchi moddalarni oʻtkazmaydigan materialdan tayyorlangan boʻlishi kerak. 88. Plastmassadan tayyorlangan oʻrash toʻplamlarini ishlatish portlash, yonib ketish yoxud joylangan portlovchi moddalarni yoki buyumlarni harakatga kelishiga turtki berish uchun yetarli boʻlgan statistik elektrni hosil boʻlishi va yigʻilishiga olib kelmasligi kerak. 89. Portlovchi moddalar harorat yoki boshqa omillar tufayli ichki va tashqi bosimlar orasida farq boʻlgan va bu hol portlash yoki yuk oʻrnining yorilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan ichki yoki tashqi oʻrash toʻplamlariga joylanmasligi lozim. Elektr portlovchi moslamalarni tegishli ravishda elektrmagnit nurlanishdan himoyalash kerak. 90. Harbiy maqsadlarda foydalanish uchun moʻljallangan, oʻzida turtki berish vositalari boʻlgan yoki oʻzida turtki berish vositalari boʻlmagan, kamida ikkita samarali himoyalash qurilmalariga ega yirik gabaritli va mustahkam portlovchi buyumlar joylanmagan holda tashilishi mumkin. Agar bunday buyumlarda irgʻitish zaryadlari boʻlsa yoki bu buyumlar oʻzi harakatlanadigan boʻlsa, ularning oʻt oldirish tizimlari odatdagi tashish sharoitlarida hosil boʻlishi mumkin boʻlgan qoʻzgʻatish harakatlaridan himoyalangan boʻlishi lozim. Bunday joylanmagan buyumlarni tashish oddiy sharoitlarida qoʻzgʻalmasligi uchun ortish-tushirish, saqlash va ishga solish maqsadida romlarda qotirish, panjarali taraga yoki boshqa toʻgʻri keladigan moslamalarga solish mumkin. 91. Oxirigacha butlangan portlovchi moddalar (portlatish vositalari bilan) tuzilishiga koʻra yaxlit buyum sifatida tayyorlangan va qurilmalarni oʻzini ishga tushirish zanjirida himoyalanish tizimi nazarda tutilgan hollardagina tashilishga yoʻl qoʻyiladi. 92. 1-sinf xavfli yuklarini boshqa sinfdagi xavfli yuklar bilan birgalikda tashish qatʼiyan man etiladi. 93. 2-sinfga mansub gazni tashish sharoitlari uning fizik holatini inobatga olgan holda aniqlanadi: a) siqilgan gaz — tashish uchun bosim ostida yuklangan gaz boʻlib, — 50o C haroratda butunlay gaz holatida boʻladi, bu toifa kritik harorati — 50o C ga teng va undan past boʻlgan barcha gazlarni oʻz ichiga oladi; b) suyultirilgan gaz — tashish uchun bosim ostida yuklangan gaz boʻlib, — 50o C dan yuqori haroratda qisman suyuq holatda boʻladi; v) sovutilgan suyultirilgan gaz — tashish uchun bosim ostida yuklangan gaz boʻlib, oʻzining past harorati tufayli qisman suyuq holatga oʻtgan; g) eritilgan gaz — tashish uchun bosim ostida yuklangan gaz boʻlib, suyuq fazadagi erituvchi moddada eritilgan. 94. 2-sinf gazlarini tashishga moʻljallangan ballonlar tashishning oddiy sharoitlarida, jumladan tebranish yoki haroratning, namlikning yoki bosimning oʻzgarishi tufayli yuzaga kelishi bilan ballon ichidagi gazning biror-bir kamayishini oldini oladigan qilib berkitiladi. 95. Ballonlarning xavfli yuklar bilan bevosita tegishadigan qismlari ularning yomon taʼsiriga duchor boʻlmasligi yoki oʻzining mustahkamligini pasaytirmasligi va xavfli effektlarni tugʻdirmasligi kerak. 96. Koʻp marta foydalanadigan ballonlarga, agar ballonga boshqa gaz solish uchun tegishli tayyorlov operatsiyalari oʻtkazilmagan boʻlsa, oldin ichida boʻlganlaridan farq qiladigan gazlar yoki gazlarning qorishmalari solinmasligi lozim. 97. Ballonni toʻldirishdan oldin uni tekshirib koʻrib, u tegishli gazni tashish uchun ruxsat etilganligini va mazkur qoidalarning talablariga rioya qilinayotganligi taʼminlanadi. 98. Ballon toʻldirilgandan soʻng, uzib qoʻyish ventillari yopilishi va tashish paytida yopiq holatda boʻlishi kerak. Yuk joʻnatuvchi berkitish moslamalarini tekshirib koʻradi. Ventillar shunday loyihalashtirilib tayyorlangan boʻlishi kerakki, ular ichidagini chiqarmagan holda zararlanishlarga bardosh berishi yoki ballonni ichidagini oʻz-oʻzidan chiqib ketishiga olib kelishi mumkin boʻlgan zararlanishlardan quyidagi usullarning biri yordamida himoyalashi kerak: a) ventillar ballon ogʻzining ichida joylashgan boʻlib, rezbali tiqin yoki qopqoq bilan himoyalangan; b) ventillar qopqoq bilan himoyalangan, qopqoqlarda koʻndalang kesimining yuzasi, gaz ventildan sizib chiqadigan boʻlsa, uni chiqarib yuborish uchun yetarli boʻlishi; v) ventillar poʻstinlar yoki boshqa saqlash moslamalari bilan himoyalanishi; g) ballonlar tashqi oʻrash toʻplamida tashilishi (oʻrash toʻplami, tashish uchun tayyorlangan holda, tushib ketish sinovidan muvaffaqiyatli oʻta oladigan boʻlishi kerak). Tashqi tara yoki oʻramalardan foydalanish belgilangan boʻlsa ballonlar ularda mustahkam qotirilishi kerak. Tashqi tara yoki oʻramalarga bir yoki bir nechta ichki tara va oʻrama solinishi mumkin. 99. Gazlarni havo transportida tashish uchun, ularning xususiyatlari va oʻziga xosliklariga qarab tashqi oʻrash toʻplamlarining quyidagi turlari qoʻllaniladi: a) germetik yopilgan shisha ampulalar, kapsulalar; b) metall, shisha, ichki oʻrash toʻplamlari; v) poʻlat va alyumin barabanlar, uchlari metall boʻlgan spiralsimon buralgan trubalar; g) tashqi ventilyatsiyaga ega flyagalar, ajratilgan metall vakuum idishlar; d) fibr kartondan, yogʻochdan, metalldan, faneradan, plastmassadan, polimerlardan tayyorlangan idishlar va qutilar. 100. Gazlarni tashishda joylashning uygʻunlangan variantlari qoʻllanilishi lozim. 101. Bir marta ishlatiladigan (qayta zaryadlanmaydigan) ballonlar tashqi tara va oʻrash vositasida (quti yoki boʻlinmali idishlar, oraliq yumshoq materialda joylashtirilgan, choʻziladigan matoga oʻralgan holda) tashilishi kerak va ekspluatatsiyaga kiritilgandan soʻng taʼmirlanmasligi kerak. 102. Gazli ballonlar gorizontal holatda HKning metall poliga, bortlariga va boshqa konstruktiv elementlariga tegmaydigan qilib taxlanishi kerak. 103. Koʻp marta ishlatiladigan (qayta zaryadlanadigan) ballonlar (kriogen idishlardan tashqari) davriy ravishda tekshiruvdan oʻtkazilishi shart. 104. Siqilgan, suyultirilgan va bosim ostida eritilgan gazlar tashish uchun faqat milliy standartlariga, bosim ostida ishlaydigan idishlarning tuzilish va xavfsiz ekspluatatsiya qilish qoidalariga mos keladigan va mazkur Qoidalarning talablariga javob beradigan oʻrash toʻplamlarida qabul qilinadi. 105. Xalqaro tashishlarda ballonlar va boshqa gaz tashishga moʻljallangan idishlar qabul qiluvchi chet davlatning, shuningdek, mazkur Qoidalar talablariga javob berishi va bu haqda yuk joʻnatuvchi tashuvchiga yozma ravishda xabardor qilishi lozim. 106. Oson alangalanuvchi gazlar albatta quyidagi qoʻshimcha qoidalarga rioya etilgan holda tashiladi: a) ballon zararlangan hollarda yuk boʻlmasida gazlarni butunlay chiqarib tashlay oladigan samarali ventilyatsiya taʼminlangan boʻlishi; b) yuk kabinasi bilan ekipaj kabinasi orasida germetik toʻsiq boʻlishi; v) ballonlar taxlanayotganda xavfli vaziyat tugʻilguday boʻlsa, zararlangan ballonni olib tashlash imkoniyati boʻlishi; g) ballonlar faqat bir qator qilib joylashtirilishi shart. 107. Toʻldirilgan ballonlardan gaz sizib chiqayotgan, ballonning oʻzi yoki xizmat koʻrsatish jihozlari zararlangan, ballonning oʻzi yoki xizmat koʻrsatish uskunalari belgilangan tartibda koʻrikdan oʻtkazilmagan va sertifikatlashga, qayta sinovlar va toʻldirilganligiga oid talab qilinadigan belgi tushunarsiz boʻlsa, tashishga yoʻl qoʻyilmaydi. 108. 3-sinfga mansub OASlarni havo transportida tashishda qoʻllaniladigan oʻrash toʻplamlari tegishli milliy standartlarining talablariga toʻliq javob berishi kerak. Oʻrash toʻplamlari ezilmagan, chizilmagan, yorilmagan yoki ularga boshqa bir usulda zarar yetmagan boʻlishi kerak. OAS hatto arzimagan miqdorda oqib chiqsa yoki terlasa ham oʻrash toʻplamini HKga yuklashga yoʻl qoʻyilmaydi. 109. Joylash guruhlari alangalashini hisobga olgan holda uch guruhga boʻlinadi: I guruh — yopiq idishda oʻt olish harorati 0o C, boshlangʻich qaynash nuqtasi 35o Cga teng yoki undan yuqori; II guruh — yopiq idishda oʻt olish harorati 23o Cdan past, boshlangʻich qaynash nuqtasi 35o Cdan yuqori; III guruh — yopiq idishda oʻt olish harorati 23o Cga teng yoki undan yuqori, yoki 60.5o Cga teng yoki undan past, boshlangʻich qaynash nuqtasi 35o Cdan yuqori. 110. Oshirilgan haroratlarda tashilgani uchun OAS sifatida tasniflanadigan moddalar III joylash guruhiga kiritiladi. 111. OASlarni tashish uchun ularning fizik-kimyoviy xususiyatlariga qarab quyidagi oʻrash toʻplamlari qoʻllanilishi mumkin: a) ichki (shisha, metall, plastmassa, sopol, aluminiydan tayyorlangan, germetik yopiladigan shishalar, bankalar, ampulalar); b) tashqi (aluminiy, poʻlat, fanera, fibrdan tayyorlangan barabanlar, aluminiy, poʻlatdan tayyorlangan kanistralar, aluminiy, poʻlat, fanera, yogʻoch, fibr karton, qattiq plastmassadan tayyorlangan qutilar). 112. OASni taraga HKga ortishdan kamida 2-3 soat oldin solish kerak. Yuklab boʻlgandan keyin taraning butunligi koʻzdan kechiriladi, qayta koʻzdan kechirish esa parvozning boshlanishida amalga oshiriladi. 113. Yonganida zaharlovchi gazlarni ajratuvchi OASni tashiyotgan HKning ekipaji, har bir ekipaj aʼzosi va kuzatib boruvchi shaxsni bir toʻplam izolyatsiya qiladigan individual himoya vositasi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 114. Oʻramaning nosozligi, moddaning toʻkilganligi yoki sochilganligi aniqlangan taqdirda yuk oʻrinlarining tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 115. 4-sinfga mansub moddalarni tashishda joylashning uygʻunlashtirilgan variantlari qoʻllaniladi. 116. Joylash guruhlari sinov natijalariga asoslanib beriladi. Oson yonib ketish xususiyatiga ega qattiq moddalarga (metall kukunlardan tashqari) agar ularning yonish vaqti 45 soniyadan kam boʻlib, alangasi namlangan zonadan oʻtib tarqalsa, II joylash guruhi berilishi kerak. Oson yonib ketish xususiyatiga ega qattiq moddalarga (metall kukunlardan tashqari), agar ularning yonish vaqti 45 soniyadan kam boʻlib, namlangan joy alanga tarqalishiga toʻsiq boʻlsa, III joylash guruhi berilishi kerak. Ishqalanish natijasida yongʻin chiqarishi mumkin boʻlgan qattiq moddalarga joylash guruhi mavjud boʻlgan nomlarga oʻxshashligiga qarab beriladi. 117. I joylash guruhi barcha suyuq va qattiq pirofor moddalarga, yaʼni atrof muhitning haroratlarida suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib gaz ajratgan holda oʻz-oʻzidan yonib ketuvchi yoki atrof muhitning haroratlarida suv bilan oson reaksiyaga kirishib oson alangalanib ketadigan gaz ajratuvchi istalgan moddaga beriladi. II va III joylash guruhlarni oʻz-oʻzidan qiziydigan moddalarga, jumladan: II joylash guruhi atrof muhitning haroratlarida suv bilan oson reaksiyaga kirishib oson alangalanib ketadigan gaz ajratuvchi istalgan moddaga; III joylash guruhi atrof muhitning haroratlarida suv bilan sekin reaksiyaga kirishib oson alangalanib ketadigan gaz ajratuvchi istalgan moddaga beriladi. 118. Tashish paytida xavfsizlikni taʼminlash maqsadida oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishuvchi moddalar erituvchi moddalar yordamida desensibilizatsiyaga yoʻliqishi mumkin. Oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishuvchi moddalar tara yoki oʻramadan sizib chiqqan taqdirda, xavfli darajada konsentratsiyalanishiga koʻmaklashuvchi suyultirgichlar qoʻllanilmasligi kerak. Qoʻllaniladigan suyultirgich oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishuvchi moddaga toʻgʻri keladigan boʻlishi kerak. 119. Koʻrsatib oʻtilgan moddalarni tashiyotgan HKning ekipaji va kuzatib boruvchi shaxs bir toʻplamdan individual himoya vositasi bilan taʼminlanishi lozim. 120. 5-sinfga mansub oksidlovchi moddalarni tashishda oʻrash toʻplamlarining quyidagi turlari qoʻllaniladi: a) ichki (sigʻimi 0,5 l. boʻlgan shishadan, metalldan, plastmassadan, sopoldan tayyorlangan germetik yopiladigan ampulalar, bankalar, shishalar, qogʻoz va plastmassa qoplar. Vodorodning peroksidi uchun sof aluminiydan tayyorlangan, polietilen yumshatmali rezbali qalpoqchalar bilan germetik yopiladigan alyumin ballonlar qoʻllaniladi); b) tashqi (fibrdan, aluminiydan, plastmassadan, poʻlatdan, faneradan tayyorlangan barabanlar, aluminiydan, plastmassadan, poʻlatdan tayyorlangan kanistralar, yogʻochdan, poʻlatdan, faneradan, qattiq plastmassadan, fibr kartondan tayyorlangan yashiklar, plastmassadan, qogʻozdan tayyorlangan qoplar, ichida plastmassa yumshatmasi boʻlgan faneradan va fibrdan tayyorlangan barabanlar). 121. Oksidlovchi moddalarni va organik peroksidlarni tashishda joylashning uygʻunlashtirilgan quyidagi variantlari qoʻllaniladi: a) agar qattiq modda sellyuloza bilan massasi boʻyicha 4:1 yoki 1:1 nisbatida, aralashtirilgan holda kaliy bromatini sellyuloza bilan massasiga qarab 3:7 nisbatdagi qorishmasining oʻrtacha yonish davomiyligiga teng yoki kamroq oʻrtacha yonish davomiyligiga ega boʻlsa, u 5.1.-toifaga mansub boʻladi; b) sellyuloza bilan qorishmasining modda namunasi va sellyulozaning massa boʻyicha 4:1 yoki 1:1 nisbatda, sinov natijalari kaliy bromat va sellyulozani massasi boʻyicha 3:2 nisbatdagi qorishmasining oʻrtacha yonish davomiyligidan kam ekanligini koʻrsatgan istalgan modda I joylash guruhiga mansub boʻladi; v) sellyuloza bilan qorishmasining modda namunasi va sellyulozaning massa boʻyicha 4:1 yoki 1:1 nisbatda, sinov natijalari kaliy bromat va sellyulozani massasi boʻyicha 2:3 nisbatdagi qorishmasining oʻrtacha yonish davomiyligiga teng yoki undan kam ekanligini koʻrsatsa, istalgan modda II joylash guruhiga mansub boʻladi, bunda I joylash guruhining mezonlariga rioya etilmaydi; v) sellyuloza bilan qorishmasining modda namunasi va sellyulozaning massa boʻyicha 4:1 yoki 1:1 nisbatda, sinov natijalari kaliy bromat va sellyulozani, massasi boʻyicha 3:7 nisbatdagi qorishmasining oʻrtacha yonish davomiyligiga teng yoki undan kam ekanligini koʻrsatsa, istalgan modda III joylash guruhiga mansub boʻladi, bunda I va II joylash guruhlarining mezonlariga rioya etilmaydi; d) suyuq modda sellyuloza bilan massasi boʻyicha 1:1 nisbatida, aralashtirilgan holda azot kislotasining suvdagi 65% eritmasining sellyuloza bilan massasi boʻyicha 1:1 nisbatdagi aralashmasiga xos boʻlgan bosim oshishining oʻrtacha vaqtiga teng yoki undan kamroq oʻrtacha bosim oshish vaqtiga ega boʻlsa, u 5.1.-toifaga mansub boʻladi; e) sellyuloza bilan massasi boʻyicha 1:1 nisbatda, aralashtirilganda sinov natijalariga koʻra oʻz-oʻzidan yonib ketadigan yoki bunday aralashma yonganida oʻrtacha bosim oshishining vaqti 50% xlorid kislotasi va sellyulozaning massasi boʻyicha 1:1 nisbatdagi aralashmasiga xos boʻlganidan kamroq boʻladigan istalgan modda I joylash guruhiga mansub boʻladi; j) sellyuloza bilan massasi boʻyicha 1:1 nisbatda aralashtirilganda sinov natijalariga koʻra oʻrtacha bosim oshishining vaqti natriy xloratning suvdagi 40% eritmasi va sellyulozani massasi boʻyicha 1:1 nisbatdagi aralashmasiga xos boʻlgan oʻrtacha bosim oshishining vaqtidan kamroq yoki unga teng ekanligini koʻrsatgan istalgan modda II joylash guruhiga mansub boʻladi, bunda I joylash guruhining mezonlariga rioya etilmaydi; z) sellyuloza bilan massasi boʻyicha 1:1 nisbatda aralashtirilganda sinov natijalariga koʻra oʻrtacha bosim oshishining vaqti azot kislotasining suvdagi 65% eritmasi va sellyulozani massasi boʻyicha 1:1 nisbatdagi aralashmasiga xos boʻlgan oʻrtacha bosim oshishining vaqtidan kamroq yoki unga teng ekanligini koʻrsatgan istalgan modda III joylash guruhiga mansub boʻladi, bunda I va II joylash guruhlarining mezonlariga rioya etilmaydi. 122. Maʼlum organik peroksidlarni harorat boshqariladigan sharoitlardagina tashish kerak. Baʼzi organik peroksidlar portlash shaklida parchalanadi, ayniqsa ular yopiq joyda boʻlganida, bu xususiyatlar ularga suyultiruvchi moddalar qoʻshish yoki tegishli oʻrash toʻplamlaridan foydalanish yoʻli bilan oʻzgartirilishi lozim. 123. Tashish jarayonida haroratni boshqarishni talab etadigan organik peroksidlar, agar ularga erkinlatish taalluqli boʻlmasa, havoda tashish man etiladi. 124. Tashish jarayonida xavfsizlikni taʼminlash uchun koʻp hollarda organik peroksidlar qattiq yoki suyuq organik moddalar, qattiq anorganik moddalar yoki suv bilan desensibilizatsiyaga yoʻliqtiriladi. Desensibilizatsiya shunday boʻlishi kerakki, sizib chiqqan yoki oʻt ketgan holda organik peroksidning xavfli konsentratsiyasi hosil boʻlmasligi kerak. Organik va anorganik qattiq moddalar, agar ular oʻzaro mos kelsalar, desensibilizatsiya uchun foydalanilishi mumkin. 125. Xavfli zaharli moddalarni tashish ikki qavatli germetik oʻrash toʻplamida amalga oshiriladi. Zararlanish yoki sizib chiqish (sochilish) alomatlariga ega boʻlgan yuk oʻrinlarini tashishga yoʻl qoʻyilmaydi. 126. Mazkur sinfga mansub moddalarning koʻpchiligini faqat yuk HKda tashishga ruxsat etiladi. Tashish paytida yuk oʻrinlarini ventilyatsiyalash man etiladi. Ushbu moddalarni boshqa sinfga mansub moddalar bilan birga tashishga ruxsat etilmaydi. 127. 6-sinfga mansub zaharlovchi va infeksion moddalarni ularni eng qisqa vaqt ichida yetkazilishini taʼminlaydigan yoʻnalishlar boʻyicha tashish kerak. Bunday moddalar ortiqcha yuk bilan tashilayotganda ularga alohida ishlov berilishi lozim. 128. Zaharlovchi va infeksion moddalarni tashish uchun oʻrash toʻplamlarining quyidagi turlari ishlatilishi mumkin: a) ichki (shishadan, metalldan, plastmassadan, sopoldan tayyorlangan ampulalar, shishalar, bankalar, ballonlar); b) tashqi (alyumindan, plastmassadan, poʻlatdan, fanerdan, fibrdan tayyorlangan barabanlar, alyumindan, plastmassadan, poʻlatdan tayyorlangan kanistrlar, alyumindan, qattiq plastmassadan, poʻlatdan, fanerdan, fibr kartondan, yogʻochdan tayyorlangan qutilar). 129. Zaharlovchi va infeksion moddalarni tashish uchun joylashning uygʻunlashtirilgan variantlari qoʻllaniladi. 130. 6-sinfning 1-toifasidagi moddalar (pestitsidlardan tashqari) havo orqali tashilayotganda zaharlash xavfining darajasiga qarab, uchta joylash guruhiga boʻlinadi: I joylash guruhi — zaharlash xavfining darajasi oʻta yuqori boʻlgan moddalar va preparatlar; II joylash guruhi — zaharlash xavfining darajasi yuqori boʻlgan moddalar va preparatlar; III joylash guruhi — zaharlash xavfining darajasi nisbatan past boʻlgan moddalar va preparatlar. 131. Barcha suyuq zaharlovchi qattiq taʼsir qiladigan moddalar havoda tashish uchun faqat ikki qavatli germetik taraning ichidagina qabul qilinishi mumkin. 132. Juda kuchli zaharlovchi bugʻlarni ajratish xususiyatiga ega boʻlgan moddalar ikki qavatli, germetik yopiladigan oʻrash toʻplamlariga singdiruvchi materiallar bilan joylangan boʻlishi shart. Ishqalanib zichlangan qopqoqqa ega shisha yoki boshqa tara ishlatilganda, qopqoqlar taraga pasaytirilgan barometrik bosim sharoitlarida bugʻlarning bosimiga bardosh bera oladigan maxsus moslamalar (qisqichlar) yoki sim toʻqimalari yordamida qotiriladi. 133. Kuchli zaharlovchi moddalarni havo transportida tashish shaxsiy va jamoat xavfsizligi choralariga qatʼiy rioya qilingan holda amalga oshirilishi kerak. Bunda yuk joʻnatuvchi yoki yuk oluvchi tomonidan tayinlangan, uni qoʻriqlanishiga javob beradigan, shuningdek zararsizlantirish va shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish choralarini biladigan kuzatib boruvchi shaxsning ishtirok etishi shart. 134. Infeksion moddalarini oʻz ichiga olgan tashqi oʻrash toʻplamida sovutish, muzlatish yoki singdiruvchi materiallar boʻlishi mumkin. 135. 6-sinfdagi xavfli yuklarning joʻnatuvchilari oʻramalarning belgilangan aeroportga yaxshi holatda yetib kelib, tashish vaqtida hech qanday xavf tugʻdirmasligini taʼminlashlari lozim. 136. Mazkur sinfga mansub moddalarni tashish faqat HK ekipajining xonasi bilan HKning yukxonasi orasida germetik toʻsiq va samarali ishlaydigan ventilyatsiyalash tizimi boʻlgan yuk HKda amalga oshirilishi mumkin. 137. 7-sinfga mansub radioaktiv materiallarni tashish ushbu materiallarni toʻkisligini va yetkazib borish xavfsizligini taʼminlaydigan oʻrash toʻplamlarida amalga oshiriladi. Bunday oʻrash toʻplami tashish paytida uni tegishli ravishda HKga qotirib qoʻyish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim. 138. Oʻramadagi radioaktiv materiallarning miqdori mazkur turdagi oʻramalar uchun belgilangan tegishli chegaralardan oshmasligi kerak. Aktivlik chegaralari va radioaktiv materiallar boʻyicha cheklanishlar qoʻllaniladigan oʻrama turlari quyidagilardir: erkin oʻrama; 1-turdagi sanoat oʻramasi; 2-turdagi sanoat oʻramasi; 3-turdagi sanoat oʻramasi; A-turdagi oʻrama; V-turdagi oʻrama; S-turdagi oʻrama. 139. Radioaktiv materiallarni HKlarida tashish toʻgʻridan-toʻgʻri qatnovlar yoki oraliq aeroportlarda kamroq qoʻnib-uchishlari bor yoʻnalishlarda amalga oshiriladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri qatnov boʻlmagan hollarda radioaktiv materiallarni transfer (oraliq aeroportida qatnovdan qatnovga koʻchirib yuklash) orqali tashishga ruxsat etiladi. Bunday tashish transfer aeroportida tashish radiatsiya xavfsizligining barcha talablariga rioya etilgan holda amalga oshirilishi mumkin boʻlgan qatnov jadvali boʻyicha amalga oshirilishi mumkin. Transfer aeroporti bunday radiatsiya oʻramalarni manzil aeroportiga navbatdan tashqari eng yaqin qatnov bilan joʻnatishi shart. 140. Tashish uchun massasi 90 kg dan ogʻir boʻlgan bir yoki bir nechta oʻrama taqdim etilganda, yuk joʻnatuvchi tomonidan uchish, qoʻnish va parvoz davomidagi ehtimolli chayqalish paytida siljishlar va zarbalarni yoʻq qilish uchun kerakli qotirish materiallari taqdim etilishi lozim. Bu materiallarning mustahkamligi HK shassilari yigʻilgan holda qoʻnsa ham, oʻramaning oʻrnatilgan joyidan siljib ketishi ehtimolini yoʻq qilishi kerak. 141. Radioaktiv material HKga yuklangandan soʻng, yukni joʻnatuvchi tibbiy xizmat vakilining ishtirokida nurlanishning quvvatini oʻlchab koʻrishi kerak. Nurlanish quvvati ruxsat etilganidan yuqori boʻlsa, oʻramalarning bir qismi HKdan tushiriladi. Agar HKning nurlanish quvvati belgilangan meʼyordan oshsa, parvozga chiqish man etiladi. 142. Har bir oʻramaning tashqi sirti qayd qilib boʻlmaydigan radioaktiv ifloslanishi mumkin boʻlgan eng past darajada tutib turilishi kerak. 143. Alohida olingan sanoat oʻramasidagi past nisbiy xavflilikka ega boʻlgan materiallarning yuzasi, ifloslangan obyektlarning miqdorining cheklanishi himoyalanmagan moddadan 3 m. masofada nurlanishning tashqi darajasi 10 m3v/s dan oshmasligi lozim. 144. Oʻramadagi radioaktiv materiallarning miqdori shu turdagi oʻramalar uchun belgilangan tegishli chegaralardan oshmasligi kerak. Oʻramada radioaktiv materiallardan foydalanish uchun kerak boʻlgan buyumlar va hujjatlardan tashqari boshqa jismlar boʻlmasligi kerak. Bu talab past nisbiy faollikka ega boʻlgan materiallarni va yuzasi Radioaktiv ifloslangan obyektlarni boshqa buyumlar bilan birga tashilishiga toʻsqinlik qilmasligi shart. Bunday buyumlar va hujjatlarning boshqa buyumlar bilan bir oʻramada tashilishiga ularning oʻrama yoki uning ichidagi radioaktiv buyumlar bilan, oʻramaga xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan, oʻzaro taʼsiri boʻlmagan taqdirdagina ruxsat etiladi. 145. Ilgari radioaktiv materiallarni oʻz ichiga olgan boʻsh oʻrash toʻplami tashilayotganda, ular yaxshi holatda boʻlib, mahkam yopilgan boʻlishi kerak. Tuzilishida uran yoki toriy boʻlgan har qanday qismning sirti metall yoki boshqa mustahkam materialdan tayyorlangan nofaol qobiq bilan himoyalangan boʻlib, chizilgan xavflilik belgilari oʻchirib tashlangan boʻlishi kerak. 146. Har bir tashqi oʻramaga yoki yuk konteyneri uchun transport indeksi ichidagi oʻramalarning yigʻindisi sifatida yoki nurlanish darajasini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchash orqali aniqlanishi kerak, transport indeksi faqatgina ichidagi oʻramalarni transport indekslarining yigʻindisi sifatida aniqlanadigan yumshoq oʻramalar bundan mustasno. 147. Har bir tashqi oʻrama va tashqi yukni paketlash vositasi uchun jiddiyligi boʻyicha xavfsizlik indeksi ularni ichidagi oʻramalarning yigʻindisi sifatida aniqlanishi kerak. Har bir yuk partiyasi yoki HK bortidagi jami yuk uchun toʻliq yigʻindini topishda xuddi shunday jarayon qoʻllanilishi kerak. 148. Istisno tariqasida foydalanish sharoitlarida tashilayotgan yuklardan tashqari, har bir oʻramaning yoki tashqi oʻramaning transport indeksi oʻndan, har bir oʻramaning xavfsizlik indeksi esa ellikdan oshmasligi kerak. 149. Radioaktiv materiali nurlanmagan tabiiy uran yoki toriy boʻlgan sanoat buyumi, agar uran yoki toriyning sirtqi yuzasi metalldan yoki boshqa mustahkam materialdan tayyorlangan qobiq bilan yopilgan boʻlsa, boʻshatilgan tara va oʻrama sifatida tashilishi mumkin. Bunda, radioaktiv materiallarni oʻz ichiga olgan oʻramalar HKda vertikal holatda oʻrnatiladi. 150. Radioaktiv materiallarni qabul qilish/topshirish va yuklash/tushirish bilan bogʻliq xodimlar olayotgan nurlanish miqdorlarining qatʼiy nazoratini taʼminlash maqsadida tashuvchi yoki uning vakolatli agenti aeroportda radiatsiya nazorat uchun masʼul shaxslarni tayinlashlari, aeraportlardagi omborxonalarning radioaktiv materiallarni qabul qilish/topshirish, yuklash/tushirish va saqlash bilan bogʻliq doimiy xodimlar tarkibining toʻliqligini hamda bu xodimlarni kamida olti oyda bir marta tayyorlovdan oʻtishini va ularni dozimetrik nazorat asboblari bilan taʼminlashi lozim. 151. Radiometrik oʻlchashlarni oʻtkazishning davriyligi tashuvchi yoki uning vakolatlangan agenti tomonidan bunday tashishlarning hajmi va davriyligidan kelib chiqib belgilanadi. 152. 8-sinfga mansub korroziyalovchi moddalarni tashish uchun quyidagi oʻrash toʻplamlari qoʻllaniladi: ichki (shishadan tayyorlangan ampulalar, bankalar, metalldan, plastmassadan, sopoldan tayyorlangan idishlar, qogʻoz qoplar, aluminiydan, plastmassa matodan va plyonkadan tayyorlangan, qogʻozdan, plastmassadan, aluminiydan tayyorlangan); tashqi (aluminiydan, plastmassadan, poʻlatdan, faneradan, fibrdan tayyorlangan barabanlar, aluminiydan, plastmassadan, poʻlatdan tayyorlangan kanistralar, aluminiydan, qattiq plastmassadan, poʻlatdan, faneradan, yogʻochdan, fibr kartondan tayyorlangan qutilar). 153. Korroziyalovchi moddalarni tashish uchun joylashning uygʻunlangan variantlari qoʻllaniladi. 154. 8-sinfdagi moddalar va preparatlarni tashish ularning xavflilik darajasiga qarab quyidagi joylash guruhlariga mansubdir: a) I joylash guruhi — uch daqiqagacha davom etgan taʼsir tugagandan soʻng oltmish daqiqagacha boʻlgan kuzatish davrida teri toʻqimasini butunlay yemirilib ketishini chaqiradigan juda xavfli moddalar va preparatlar; b) II joylash guruhi — uch daqiqadan ortiq, ammo oltmish daqiqadan kam davom etgan taʼsir tugagandan soʻng 14 sutkagacha boʻlgan kuzatish davrida teri toʻqimasini butunlay yemirilib ketishini chaqiradigan xavflilikning oʻrtacha darajasiga xos boʻlgan moddalar va preparatlar; v) III joylash guruhi — oltmish daqiqadan ortiq, ammo 4 soatdan kam davom etgan taʼsir tugagandan soʻng 14 sutkagacha boʻlgan kuzatish davrida teri toʻqimasining butunlay yemirilib ketishini chaqiradigan sezilarli xavf tugʻdirmaydigan moddalar va preparatlar. 155. Mazkur sinfga mansub moddalarni tashish uchun, shuningdek sigʻimi 100 litrdan oshmaydigan, germetik bekiladigan, polietilendan, metalldan tayyorlangan bochkalar va barabanlar, aluminiydan, zanglamas poʻlatdan tayyorlangan rezervuarlar ham qoʻllaniladi. 156. Ichida oʻyuvchi va korroziyalovchi suyuqliklari boʻlgan yuk oʻrinlarini boshqa yuklarning, ayniqsa organik kelib chiqishga ega yuklarning ustiga qoʻyish man etiladi. 157. 9-sinfga mansub moddalar xossalarining, xususiyatlarining va xavflilik darajasining xilma-xilligi bir xil turdagi oʻramalarni qoʻllash imkonini bermaydi. 158. Oʻzgacha xavfli yuklar boshqa xavfli yuklar bilan tashilishi mumkin, oʻz xususiyatlariga koʻra mazkur moddalar bilan oʻzaro taʼsirga kirishganda xavf keltirib chiqaradigan moddalar bundan mustasno. 159. 9-sinfga mansub moddalarni tashish uchun quyidagi oʻrash toʻplamlari qoʻllaniladi: ichki (shishadan, metalldan, plastmassadan, sopoldan tayyorlangan ampulalar va idishlar, qogʻoz qoplar, aluminiydan, plastmassa matodan va plyonkadan tayyorlangan, qogʻozdan, plastmassadan, aluminiydan tayyorlangan); tashqi (aluminiydan, plastmassadan, poʻlatdan, faneradan, fibrdan tayyorlangan barabanlar, aluminiydan, plastmassadan, poʻlatdan tayyorlangan kanistralar, aluminiydan, qattiq plastmassadan, poʻlatdan, faneradan, yogʻochdan, fibr kartondan tayyorlangan qutilar). Bunday moddalar uchun joylashning uygʻunlangan variantlari qoʻllaniladi. 160. Mazkur sinfdagi xavfli yuklarni tashishdan oldin taqdim etilgan xavfli yukning oʻrash toʻplamining foydalanilishi Konvensiya hamda mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq sinovdan oʻtkazilganligiga ishonch hosil qilinishi kerak. 161. Xavfli yuklar va buyumlarni tashishga moʻljallangan har bir turdagi oʻrash toʻplami tegishli sinovlardan muvaffaqiyatli oʻtishi va mos keladigan sinov darajasining talablariga javob berishi kerak. 162. Oʻrash toʻplamlarining tuzilishi, materiali yoki tayyorlash texnologiyasining har bir oʻzgartirilishi sinovlarning takror oʻtkazilishini talab qiladi. 163. Oʻrash toʻplamlari erkin qulashga, germetikligiga, ichki bosimga, taxlashga va statistik ogʻirliklarga sinaladi. Sinovlarni baholashning usullari va mezonlari meʼyoriy-texnik hujjatlar bilan belgilanadi. 164. Oʻrama erkin qulashga sinalganda tashlab yuborishlar uchun (devorlarga qulashlardan tashqari) ogʻirlik markazi vertikal chiziq boʻyicha zarba tushadigan nuqtaning ustida joylashgan boʻlishi kerak. Bunday holda, tashlab yuborilganda oʻrash toʻplami turlicha oriyentatsiyalanishi mumkin boʻlsa, uning zararlanish ehtimoli eng katta boʻlgan oriyentatsiyani qoʻllash kerak. 165. Oʻramani germetiklikka sinash suyuqliklarni tutishga moʻljallangan barcha turdagi oʻrama toʻplamlarida oʻtkazilishi kerak. Bunda oʻrash toʻplamlari, jumladan ularning bekitish moslamalari ham, ichki havo bosimi oshirib borilgan holda suvning ostida 5 daqiqa davomida tutib turilishi kerak. 166. Oʻramani ichki bosimga sinash suyuqliklarni tutishga moʻljallangan, metalldan, plastmassadan tayyorlangan barcha turdosh tuzilishdagi oʻrash toʻplamlarida oʻtkazilishi kerak. Bunda metalldan tayyorlangan oʻrash toʻplamlari, jumladan ularning bekitish moslamalari ham 5 daqiqa davomida bosim bilan sinalishi kerak. Plastmassadan tayyorlangan oʻramalar va taralar, jumladan ularning bekitish moslamalari ham 30 daqiqa davomida bosim bilan sinalishi kerak. 167. Oʻrama statistik ogʻirlikka sinalayotgan namunaning ustki qismiga tashish paytida taxlanishi mumkin boʻlgan yuk oʻrinlarining umumiy vazniga toʻgʻri keladigan ogʻirlik berilishi kerak. Taxlamning minimal balandligi sinalayotgan namunaning balandligini qoʻshib hisoblaganda uch metrni tashkil etishi kerak. Sinash 24 soat davom etadi. Suyuqliklarga moʻljallangan plastmassadan tayyorlangan barabanlar va kanistralar 40o Cdan kam boʻlmagan haroratda 28 kun davomida statistik sinalishi kerak. Ehtiyot oʻrash toʻplamlari mazkur talablarga mos ravishda sinovdan oʻtkaziladi. 168. Birorta ham oʻrash toʻplamidan suyuqlik sizib chiqmasligi kerak. 169. Sinovlar tashish uchun tayyorlangan oʻrash toʻplamlarida, shu jumladan uygʻunlashtirilgan joylash variantlarida ishlatiladigan ichki oʻrash toʻplamlarida ham oʻtkaziladi. Uygʻunlashtirilgan joylash variantlaridan foydalanilganda, suyuq va qattiq moddalarni tashishga moʻljallangan ichki oʻrash toʻplamlari uchun ham suyuqliklar, ham qattiq moddalar boʻyicha alohida-alohida sinovlar oʻtkaziladi. 170. Ichki hajmli oʻrash toʻplamlari, agar bu sinov natijalari salbiy taʼsir koʻrsatmasa tashqi oʻrash toʻplamisiz sinalishi mumkin. Bunday sinov uygʻunlashtirilgan oʻrash toʻplamlarining ichki oʻrash toʻplamlari uchun talab qilinmaydi. 171. Koʻp marta foydalaniladigan yangi, zamonaviylashtirilgan va qayta tiklangan oʻrash toʻplamlarining sinovlari mazkur Qoidalar talablariga mos ravishda amalga oshiriladi. Biror-bir oʻrash toʻplamida mustahkamligi tasdiqlangan namunaviy tuzilishga nisbatan kamayganligining belgilari mavjud boʻlsa, undan qayta foydalanish taqiqlanadi. Bunday oʻrash toʻplami namunaviy tuzilishning sinoviga bardosh bera oladigan qilib qayta tiklanishi kerak. 172. Xavfli yuki boʻlgan har bir alohida yuk oʻrniga joʻnatuvchi tomonidan maxsus transport markalash va xavflilik belgilari qoʻyiladi. 173. Markalash belgilarida quyidagilar boʻlishi kerak: a) joʻnatilayotgan va manzil aeroportlari, yuk joʻnatuvchining va yukni qabul qiluvchining nomlari va ularning pochta manzillari; b) xavfli yukning aniq joʻnatish nomi, Roʻyxat boʻyicha tartib va sinf raqamlari; v) yuk joʻnatishdagi oʻrinlar soni va oʻrinning partiyadagi tartib raqami; g) joʻnatish aeroporti yuk xatining raqami, joʻnatish aeroportining kodlangan nomi va mazkur yuk joʻnatishdagi oʻrinlar soni koʻrsatilgan yozuvi; d) yuk oʻrnining kilogrammda koʻrsatilgan netto va brutto massalari, santimetrda koʻrsatilgan gabarit oʻlchamlari, kub metrlarda koʻrsatilgan hajmi; e) yuk bilan muomala qilish usullarini koʻrsatuvchi manipulyatsion tasviriy belgilar va yukka ehtiyotkorlik bilan muomala qilishga chaqiruvchi yozuvlar yoki yorliqchalar; j) tashilayotgan yuklarni xavflilik sinfi yoki darajasi haqida ogohlantiruvchi xavflilik belgilari. Barcha sinfdagi xavfli yuklar maxsus markalash, shuningdek transport markalash belgilarisiz havo transportida tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 174. Barcha belgilarni istalgan ob-havo sharoitlari ularning ahvoliga sezilarli taʼsir oʻtkazmaydigan qilib qoʻyish lozim. Har bir xavflilik belgisining uzluksiz yoki nuqtalardan iborat chiziq bilan belgilangan tashqi chegarasi boʻlishi kerak. 175. Barcha markalash belgilari oʻrash toʻplamlariga qoʻyishda oʻrash toʻplamining yoki uning qoʻshimchasining biror-bir qismi, yoki istalgan boshqa markalash belgilari uni yopib qoʻymasligi yoki unga soya tashlamasligi lozim. 176. Oʻramadagi barcha markalash yozuvlari: a) oʻchib ketmaydigan, oʻramaning tashqi sirtida bosma yoki boshqa usulda yozilgan yoki unga qotirilgan boʻlishi; b) aniq koʻrinadigan, tushunarli boʻlishi; v) istalgan ob-havo sharoitlarining taʼsiriga oʻzlarining sifatini sezilarli darajada oʻzgartirmasdan bardosh berishi; g) keskin farq qiladigan rangli fonga qoʻyilgan boʻlishi; d) oʻramadagi oʻz funksiyalarini bajarishini sezilarli darajada oʻzgartirib yuborishi mumkin boʻlgan boshqa markalash yozuvlarining yonida qoʻyilmasligi kerak. 177. Agar oʻrama nostandart shaklda boʻlsa va xavflilik belgisining uning ustiga qoʻyishning imkoni boʻlmasa, belgini oʻramaga mustahkam yorliq yordamida qotirishga ruxsat etiladi. 178. Ichida suyuq xavfli yuki boʻlgan yuk oʻrinlariga yuk oʻrnini qay yoʻsinda joylashtirishni koʻrsatish maqsadidan oʻzgacha maqsadda koʻrsatkichlar qoʻyilmaydi. 179. Markalash belgilari joylanmagan buyumlarni har birining oʻziga, uning tayanchiga yoki uni ortish/tushirish, saqlash yoxud ishlatish moslamasiga qoʻyiladi. 180. Qattiq moddalarga nisbatan, agar qattiq moddalar havo transportida tashish uchun eritilgan holda taqdim etilayotgan boʻlsa, xavfli yuklarni tashish hujjatida koʻrsatilgan tegishli yuklash nomining yoniga “eritilgan” soʻzi qoʻshib qoʻyiladi. 181. Yuk oʻrinlariga markalash belgilari tamgʻa, tipografik yoki boshqa biror usulda qoʻyilib ularning yetarli darajada oʻzgarmasligi taʼminlanadi. 182. Nomlari aniq koʻrsatilmagan va umumiy nomlarga kiritilgan moddalar va buyumlar uchun aniq nomga ega boʻlgan hamda joylarda xavfli yuklar bilan birga boʻlishi kerak boʻlgan xavflilik belgilari Roʻyxatda koʻrsatilgan. 183. 8-sinfga mansub moddalarni oʻz ichiga oluvchi yuk oʻrinlari, agar moddalarning zaharlovchanligi matolarga oʻyuvchi taʼsir oʻtkazishi bilangina bogʻliq boʻlsa, 6.1.-toifasining qoʻshimcha xavflilik belgisiga ega boʻlmasligi kerak. 184. 4.2.-toifaga mansub moddalar, agar ular oson alangalanadigan qattiq moddalar boʻlsa, 4.1.-toifasining qoʻshimcha xavflilik belgisiga ega boʻlmasliklari kerak. 185. 8-sinf, I yoki II joylash guruhlarining mezonlariga javob beradigan organik peroksidlarni tutuvchi oʻramalar korroziyaning qoʻshimcha xavfi haqidagi belgi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Koʻpgina suyuq organik peroksidlar oson alangalanuvchi, lekin alangalanishning qoʻshimcha belgisi talab etilmaydigan moddadir, chunki organik peroksidning belgisi mazkur mahsulot alangalanishi mumkinligini nazarda tutadi. 186. Infeksion moddalari boʻlgan oʻramalarda asosiy xavf belgisiga qoʻshimcha sifatida ichidagining xususiyatlarini inobatga olgan holda lozim boʻlgan boshqa barcha xavf belgilari qoʻyilgan boʻlishi kerak. 187. Ichida radioaktiv materiallari boʻlgan va qoʻshimcha xavf turlari bilan tasniflanadigan oʻramalar, ushbu xarakteristikalar koʻrsatilgan xavf belgilariga ega boʻlishi kerak. Katta yuk konteynerlaridan tashqari, radioaktiv materiallarga ega har bir oʻrama, har bir tashqi oʻrama, har bir yuk konteyneri mazkur oʻrama, tashqi oʻrama yoki yuk konteynerining toifasiga muvofiq, kamida ikkita belgiga ega boʻlishi kerak. Belgilar oʻramaning ikkita tashqi qarama-qarshi sirtlariga mahkamlanishi kerak. Radioaktiv material tutuvchi har bir tashqi oʻrash toʻplami oʻramani tashqi sirtining qarama-qarshi tomonlarida qoʻyilgan kamida ikkita belgiga ega boʻlishi kerak. Ichidagiga taalluqli boʻlmagan har qanday belgilar yoʻq qilinadi. 188. Xavf belgilari qayrilmasligi kerak. Silindr shaklidagi oʻramalar shunday oʻlchamlarga ega boʻlishi kerakki, xavf belgilarining chetlari bir-birining ortiga oʻtmasligi kerak. Ikkita oʻxshash xavf belgisi boʻlishi talab etiladigan radioaktiv materialli silindr shaklidagi oʻramalarda bu xavf belgilari oʻramaning oʻrta qismida bir-biriga diametral qarama-qarshi tomonlarda bir-birini yopmagan holda qoʻyiladi. Agar oʻramaning oʻlchamlari ikkita bir-biriga oʻxshash xavf belgisini bir-birini chetlarini yopmasdan qoʻyishni imkonini bermasa, agar uning chetlari bir-birini yopmasa bitta xavf belgisini qoʻyishga ruxsat etiladi. 189. 9-sinfga mansub magnitlangan materiallarni oʻz ichiga olgan oʻramalar yoki yuk joʻnatmalari “magnitlangan material” belgisiga ega boʻlishlari lozim. Bunday oʻramalarda yoki yuk joʻnatmalarida oʻzgacha xavfli yuklar uchun moʻljallangan belgining boʻlishi shart emas. 190. Erkinlashtirilgan oʻramalardan tashqari oʻramalar tashiladigan katta yuk konteynerlari va rezervuarlari toʻrtta plakatga ega boʻlishi kerak. Plakatlar katta yuk konteyneri yoki rezervuarning har bitta yon tomoni hamda old va orqa devorlarida vertikal holda qotirilgan boʻlishi kerak. Ichidagiga taalluqli boʻlmagan har qanday plakatlar va belgilar yechib olinishi kerak. Belgilar va plakatlarni parallel ravishda qoʻllashning oʻrniga, bunga muqobil tariqasida, faqat kattalashtirilgan belgilarni qoʻllash ruxsat etiladi. 191. Ichida xavfli yuklar boʻlgan va xavflilik sinfi koʻrsatilgan belgi bilan taʼminlanishi kerak boʻlgan har bir yuklarni paketlashtirish vositasining ichida, uning tashqi sirtida mazkur yuklarni paketlashtirish vositasida xavfli yuklar borligi aniq koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Bunday koʻrsatish yuklarni paketlash vositasiga ikki tomondan chegaralari bilinib turadigan qizil rangli chiziqlar bilan belgilangan tanitadigan yorliq qistirish yoʻli bilan taʼminlanishi kerak. Bu yorliqda mazkur xavfli yuklarning sinflari va xavflilik toifalari aniq koʻrsatiladi. 192. Agar yuklarni paketlashtirish vositasining ichida “Faqat yuk HKda” belgisi boʻlgan yuk oʻrinlari boʻlsa, belgi koʻrinib turishi yoki yorliqda mazkur yuklarni paketlashtirish vositasini faqatgina yuk HKga yuklash mumkin ekanligi koʻrsatib oʻtilgan boʻlishi kerak. Bu yorliq yuklarni paketlashtirish vositasidan xavfli yuk tushirib olingandan keyin darhol olib tashlanishi kerak. 193. Erkin miqdordagi xavfli yuklari boʻlgan har bir yuk oʻrni turgʻun va bilinib turadigan markalash belgisiga va yuk joʻnatuvchining ismi-sharifi va otasining ismi koʻrsatilgan yozuvga ega boʻlishi shart. 194. Xavfli yuklarning cheklangan miqdorda tutuvchi oʻramalarga tegishli markalash belgisi qoʻyiladi. Xavfli yuklarni tashish xalqaro qatnovlarda amalga oshirilganda markalash yozuvlari, shuningdek, ingliz tilida ham boʻlishi kerak. 195. Yuk joʻnatuvchi HKda qoʻllaniladigan barcha qoidalarning rioya etilishi uchun javobgardir. 196. Biror-bir xavfli yuki boʻlgan yuk oʻrnini yoki tashqi oʻramani havo transportida tashish uchun taqdim etishdan oldin yuk joʻnatuvchi quyidagilarni bajarishi lozim: a) buyumlar va moddalarning havo transporti orqali tashish man etilmaganligini aniqlashi; b) yuklar tegishli ravishda tasniflangan, markalash belgilari bilan taʼminlangan va mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq ravishda rasmiylashtirishi; v) xavfli yuklar havo transportida qoʻllaniladigan barcha talablarga, shu jumladan ichki oʻrash toʻplamlariga va bir yuk oʻrnidagi maksimal sonini cheklashga nisbatan, joylash boʻyicha yoʻriqnomalarga muvofiq oʻrash toʻplamlarining tegishli turlariga nisbatan, ichki va tashqi oʻrash toʻplamlarini berkitishning tegishli tartiblariga nisbatan, joylash boʻyicha konkret yoʻriqnomalardagi singdiruvchi materialga nisbatan, joylash boʻyicha alohida talablarda koʻrsatilgan mos kelishlikka va bosim oshishi\tushishiga nisbatan qoʻyiladigan joylashtirishi; g) xavfli yuklarni tashish hujjatini tegishli ravishda rasmiylashtirishi va deklaratsiyani imzolashi; d) tashqi oʻrama “Faqat yuk HKda” belgisi boʻlgan yuk oʻrinlari uchun ishlatilganligiga ishonch hosil qilishi (yuk oʻrinlari ularni oldiga borish va tekshirishni qulayligini taʼminlaydigan qilib guruhlangan boʻlsa, shuningdek ichida qoʻshimcha xavfi bilan taʼriflanmaydigan 3-sinf, III joylash guruhiga mansub boʻlgan, zaharlovchi va infeksion moddalari, radiaoktiv materiallari va 9-sinfga mansub boshqa xavfli yuklari boʻlgan yuk oʻrinlarining oldiga borish sharoitining mavjudligi talab etilmasa); e) tashqi oʻramaning ichida alohida joylashtirishni talab etadigan xavfli yuklari boʻlgan yuk oʻrinlari yoʻqligiga ishonch hosil qilishi; j) ichki yuk oʻrinlaridagi tegishli joʻnatish nomlari, Roʻyxat boʻyicha raqamlar, “miqdori cheklangan” yozuvi, xavflilik belgilari va ishlov berish boʻyicha maxsus yoʻriqnomalari tashqi oʻramaning sirtida yaxshi koʻrinib turganligiga ishonch hosil qilishi; z) tashqi oʻramadagi markalash belgilari ichidagi yuk oʻrinlariga mazkur Qoidalar qoʻyadigan talablarga muvofiq koʻrsatishi; i) xavfli yuklar, radioaktiv materiallardan tashqari, biror-bir yuk paketlash vositasining ichida boʻlmasligi; k) yuk oʻrni yoki tashqi oʻrama qayta ishlatilishidan oldin undagi barcha xavfli yuklarning kerak boʻlmagan markalash belgilarini olib yoki oʻchirib tashlashi; l) tashqi oʻramaning ichidagi har bir yuk oʻrni tegishli ravishda joylanganligiga, markalash belgilari qoʻyilganligiga, xavflilik belgilari bilan taʼminlangan va oʻrami butunligi — buzilganligining biror-bir belgisi yoʻqligiga hamda mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq tegishli ravishda tayyorlanganligiga ishonch hosil qilishi. 197. Alohida turdagi radioaktiv moddalar, sochilish qobiliyati past boʻlgan radioaktiv moddalar, 0,1 kg yoki undan ortiq uran gektoftoridi solingan oʻramalar, boʻlinuvchi material solingan barcha oʻramalar, B(U), B(M) va S turdagi oʻramalar, tashishning maxsus sharoitlariga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq sertifikatlangan boʻlishi lozim. 198. Yuk joʻnatuvchi har bir qoʻllanadigan sertifikatning nusxasiga va tashishdan oldin yuk joʻnatuvchida oʻramani tegishli ravishda bekitish va tashishga tayyorlashga doir boshqa chora-tadbirlar boʻyicha yoʻriqnomaning nusxasiga ega boʻlishi kerak. 199. Xavfli yuklarni havo transportida tashishni taklif qilayotgan yuk joʻnatuvchi joʻnatilayotgan xavfli yuk haqida toʻliq maʼlumot yozilgan mazkur Qoidalarning 2-ilovasida keltirilgan xavfli yuk joʻnatuvchining deklaratsiyasini (keyingi oʻrinlarda matnda deklaratsiya deb yuritiladi) tuzadi, imzolaydi va ekspluatantga yoki tashuvchiga beradi. 200. Deklaratsiyada taqdim etilayotgan xavfli yuklarning texnik nomi, Roʻyxat boʻyicha raqami, sinfi va toifasi, oʻrinlar soni, massasi (netto, brutto), manzil aeroporti, havo transportida tashish sharoitlari, ehtiyotkorlik choralari va cheklashlar, jumladan tavsiya etiladigan oʻt oʻchirish vositalari, kuzatib boruvchi shaxslarning xavfli yuklarni tashish qoidalari bilan tanishtirilganligi haqida, oʻrama va markalash haqida maʼlumotlar aniq koʻrsatilgan boʻlishi kerak. 201. Yuk joʻnatuvchi foydalanilyotgan oʻrash komplektlarining xavfli yuklarga mos kelishini taʼminlash boʻyicha barcha kerakli choralar koʻrilishini kafolatlaydi. 202. Xavfli yuklar HKda tashish uchun joʻnatuvchi tashkilotlar va fuqarolardan ularni manzillariga yetkazish uchun qabul qilinadi. Xavfli yuklarni tashish uchun qabul qilish tashuvchi yoki uning agenti tomonidan amalga oshiriladi. 203. Tashish uchun Roʻyxatda koʻrsatilgan xavfli yuklar, agar ularning oʻramasi, markalash belgisi, shuningdek tashish hujjatlari Konvensiya hamda mazkur Qoidalarda bayon qilingan talablarga mos kelsa qabul qilinadi. 204. Havo transportida bir oʻramaning massasi (netto) Roʻyxatda koʻrsatilgan massadan oshmaydigan xavfli yuklarni tashishga ruxsat etiladi. 205. Birgalikda tashish ruxsat etilmaydigan xavfli yuklarni bitta HKda tashish qatʼiyan man etiladi. 206. Xavfli yuklarni havo transportida tashish ularni eng qisqa muddatlarda yetkazilishini taʼminlaydigan yoʻnalish boʻyicha bajarilishi kerak. 207. Yuk joʻnatuvchi yuklarning yoniga qoʻshib uning xavflilik turiga, oʻramasiga va massasiga qarab HK va joʻnatish aeroportining shtat boʻyicha jihozlar toʻplamiga kiritilmagan xavfsiz tashish, yuklash, qotirish va tushirish materiallari, jihozlari va moslamalarni, shu jumladan individual himoya vositalari bilan taʼminlashi shart. 208. Yuklarni qabul qilish va aviatashishlarni sotish punktlarida tashuvchi yoki uning vakolatlangan agenti koʻrinarli joylarda xavfli yuklarni tashish haqidagi maʼlumotlar yozilgan bildirishlarni yetarli miqdorda joylashtirilishini taʼminlaydi. 209. Xavfli yuklar tashish uchun xavfli yuklarni joʻnatuvchining deklaratsiyasiga asosan qabul qilinadi. 210. Xavfli yuklar tashish uchun taqdim etilayotganda tashuvchi yoki uning vakolatli agenti deklaratsiya toʻgʻri toʻldirilganligini tekshiradi. 211. Deklaratsiyani imzolagan shaxs yukni tayyorlash boʻyicha butun javobgarlikni oʻz zimmasiga oladi. 212. Deklaratsiya ikki nusxada rasmiylashtiriladi, ulardan biri yuk bilan birga manzil punktiga yetkaziladi, boshqasi esa aeroportning yuk xizmatida — joʻnatish punktida qoladi. 213. Xavfli yuklarning har bir joʻnatmasiga yoki xavfli yukning alohida oʻrniga yuk joʻnatuvchi tomonidan yuk xatini rasmiylashtirish uchun, mazkur Qoidalarning 3-ilovasida keltirilgan yuk joʻnatuvchining yoʻriqnomasi toʻldiriladi (bundan keyin matnda yoʻriqnoma deb yuritiladi). 214. Yoʻriqnomaga asosan tashuvchining yoki uni agentining xodimlari tomonidan uch nusxada mazkur Qoidalarning 4-ilovasida keltirilgan yuk xati (bundan keyin matnda yuk xati deb yuritiladi) toʻldiriladi. Xavfli yukni tashish uchun yuk xatini toʻldirishning asosiy talablardan biri boʻlib asosiy yuk oluvchining yoki uning vakolatlangan shaxsining koʻrsatilganligidir. 215. Xavfli yuklarni tashishda yuk xatida maxsus belgilar qoʻyiladi. Xavfli yuklar erkin miqdorlarda tashilganda yuk xatida “Erkin miqdordagi xavfli yuklar”, radioaktiv materiallar tashilganda esa “Radioaktiv material. Erkin oʻrama” degan maxsus belgilar qoʻyiladi. Xavfli yuklar cheklangan miqdorda tashilganda yuk xatida “Cheklangan miqdor” degan maxsus belgi qoʻyiladi. 216. Rasmiylashtirilgan yuk xatining bir nusxasi yuk xatini rasmiylashtirgan tashuvchida qoladi, ikkinchi nusxasi esa yuk bilan birga ketadi va yukni olayotganda yuk oluvchisiga beriladi, uchinchi nusxasi yuk joʻnatuvchisiga beriladi. Yuk xatining tegishli nusxalari, agar yukni bitta HKda tashishning iloji boʻlmasa xavfli yukning qolgan miqdorini boshqa HKda tashish uchun xizmat qiladi. 217. Tashish hujjatlarini rasmiylashtirayotganda yuk joʻnatuvchi tomonidan ishlov berishning maxsus turlari haqida, avariya holatlaridagi harakatlar haqida, jumladan yuklash/tushirish paytidagi ehtiyotkorlik choralari, oʻramadan ichidagilarning toʻkilishi va sochilishini bartaraf qilishning usullari, tavsiya etiladigan va man etiladigan oʻt oʻchirish vositalari, individual himoya vositalari haqida, Radioaktiv materiallar tashilayotganda esa — manzil aeroportiga yetkazilishi kerak boʻlgan ruxsat etilgan maksimal muddatlar, bu muddatlarni yuk joʻnatish aeroportiga olib kelingan fursatdan boshlab yukni oluvchiga topshirish fursatigacha hisoblash sharti bilan bildirilayotgan maʼlumotlarning yetarliligiga eʼtibor qaratilishi kerak. 218. Xavfli yukni tashish uchun taqdim etganda tashuvchi yoki uning vakolatli agenti yukni tashish uchun qabul qilish haqida qarorga keladi va deklaratsiyaga yukni joʻnash aeroportiga olib kirish vaqtini koʻrsatgan holda tegishli yozuvni kiritib qoʻyadi. 219. Yuk tashuvchi yoki uning vakolatli agentining xodimlari yuk joʻnatuvchiga oʻzlarining tashish haqidagi qarorlarining xabarini, xavfli yuk aeroportga olib kelinishidan oldin, tashuvchi yoki uning vakolatlangan agenti belgilagan muddatlarda, joʻnatilayotgan xavfli yukning tavsif va xususiyatlari inobatga olingan holda yetkazishlari kerak. 220. Bunda yuk joʻnatuvchiga yukni joʻnash aeroportga olib kirish vaqti va oʻramaning holati, unga manzil aeroportining markalash belgisi qoʻyilganligi koʻzdan kechirilguncha, tashish hujjatlari rasmiylashtirilguncha, yukni HKga ortish uchun turar joyga borguncha uning avtotransportining toʻxtab turish joyi xabar qilinadi. Radioaktiv yuklar tashilayotganda aeroportda radioaktiv materiallarni saqlash uchun sharoiti boʻlgan omborxona boʻlmaganda, yuk joʻnatuvchi radioaktiv yukni aeroportga HKga yuklash uchun tashuvchi yoki uning vakolatli agenti belgilagan vaqtda olib keladi. 221. Tashuvchining yoki uni vakolatli agentining xodimlari deklaratsiya qilinmagan xavfli yuklar HKga aralash yuk sifatida ortilishini oldini olish maqsadida yukni qabul qilayotganda yuk oʻrnining ichidagilariga nisbatan tasdiq talab etishi kerak. 222. Yuk yoki yoʻlovchi HKning bortida kuzatib boruvchilar hozir boʻlishining lozimligi va ularning soni maxsus yoki baʼzi xavfli yuklarni tashish boʻyicha maxsus yoʻriqnomalar orqali yoxud tashuvchining yoki vakolatlangan agentning kelishilgan qarori bilan belgilab beriladi. 223. Xavfli yukni kuzatib borayotgan shaxsda yoʻlovchining chiptasi (yoʻlovchi HKda tashilayotganda), tegishli ravishda rasmiylashtirilgan ishonch qogʻozi boʻlishi, yuk HKga ortilayotganda (tushirilayotganda) ishtirok etishi va yukning butligi va yaxlitligini kuzatib borishi kerak. Tashuvchi yoki uning vakolatli agenti xavfli yukni kuzatib boruvchilarga bojxona va boshqa rasmiy jarayonlardan oʻtishida koʻmaklashishi lozim. 224. Xavfli yuk yoʻlovchi HKda tashilayotganda kuzatib boruvchi shaxs yoʻlovchi salonida, yuk HKda tashilayotganda esa bort operator xonasida yukni kuzatib boradi. Kuzatib boruvchi shaxs xavfli yuk HKga yuklanib joylashtirilgandan keyingina HKda joylashishi mumkin. 225. Tashuvchining yoki vakolatlangan agentning xodimlari xavfli yuklarni ularning markalash belgilarining toʻgʻriligini va qoʻyilgan belgilarga mos kelishini tekshirmasdan, toʻkilish yoki yukni toʻkisligini buzadigan boshqa biror belgilar yoʻqligiga ishonch hosil qilmasdan yukni tashish uchun qabul qilmasligi kerak. Havo transportida tashish uchun yaroqsiz boʻlgan oʻrash toʻplamidagi xavfli yuklar joʻnatuvchi tomonidan joʻnash aeroportiga olib borilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 226. Xavfli yuklar yuk joʻnatuvchi tomonidan joʻnash aeroportiga tashuvchi yoki vakolatlangan agent belgilagan muddatlarda yetkaziladi. 227. Yuk joʻnatuvchi oldindan yuk oluvchini uning manziliga yuk joʻnatilayotganligi haqida xabardor qilishi, unga aviaqatnov va yuk xatining raqamini, HKning manzil aeroportiga yetib kelish kuni va vaqtini bildirishi kerak. 228. Xavfli yuklarni aeroportlarda tashish uchun qabul qilish tashuvchining yoki vakolatli agentning xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. 229. Xavfli yuk tashishga topshirilganda yuk joʻnatuvchi tashuvchining yoki uning vakolatlangan agentining xavfli yuklarni tashish qoidalariga, uning oʻramasiga, markalash belgisiga, hujjatlarining rasmiylashtirilishiga va boshqa qoidalarga taalluqli barcha talablarini bajarishi, shuningdek tashishning Konvensiyada, mazkur Qoidalar hamda tashuvchining havo transportida tashish qoidalarida koʻzda tutilgan xavfsizligini taʼminlashi lozim. 230. Xavfli yuklarni tashish uchun qabul qilayotganda tashuvchining yoki vakolatlangan agentning xodimlari deklaratsiyada rahbarning yoki u vakolat bergan shaxsning yukni qabul qilish va tashish haqida yozma ravishdagi ruxsati borligini, xavfli yuk toʻgʻri nomlanganligini, uning joylanishi, oʻramaning holati, markalash belgisi qoʻyilgan talablarga, massasi esa tashish hujjatlarida koʻrsatilganiga mos kelishini tekshirib koʻrishi shart. 231. Tashuvchi oʻzining xavfli yuklarni qabul qilishga taalluqli boʻlgan vazifalarining bajarilishini taʼminlash maqsadida, yukni tashishga qabul qiluvchi tashuvchi yoki uning vakolatlangan agentining xodimi tomonidan toʻldiriladigan mazkur Qoidalarning 5 va 6-ilovalarida keltirilgan maxsus nazorat varagʻidan (bundan keyin matnda nazorat varagʻi deb yuritiladi) foydalanishi kerak. Nazorat varagʻi Texnik yoʻriqnoma va mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq rasmiylashtiriladi. 232. HKda tashiladigan barcha xavfli yuklar tashuvchining yoki uning vakolatlangan agentining xodimlari tomonidan yuk joʻnatuvchining huzurida tortilib koʻriladi. 233. Tashishga qabul qilingan oʻta xavfli yuklar ogʻirligi tekshirilmaydi, ularning massasi toʻgʻri koʻrsatilganligi uchun javobgarlik yuk joʻnatuvchi zimmasiga yuklatiladi. Bunda tashuvchi yoki uning vakolatlangan agenti xodimi yuk joʻnatuvchi ishtirokida alohida yuk joylarining massasini oʻlchash huquqiga ega. 234. Alohida yuk joylarining mavjud massasi yuk joʻnatuvchi koʻrsatgan massadan farqlansa, mazkur yuk partiyasi tashishga qoʻyilmaydi va tezkorlik bilan joʻnatish aeroportidan olib chiqiladi va bu haqda dalolatnoma tuziladi. 235. Agar tashqi koʻrikdan oʻtkazilishda yuk oʻramasining buzilganligi yoki uning tashish xavfsizligining kafolatini bermaydigan mazkur Qoidalarning talablariga mos kelmasliklari aniqlansa, mazkur yuk tashish uchun qabul qilinmaydi va darhol aeroport hududidan olib chiqib ketiladi. Bu haqda ikki nusxada dalolatnoma tuziladi va u yuk joʻnatuvchi tomonidan imzolanadi. Dalolatnomaning bir nusxasi tashuvchida yoki uning vakolatlangan agentida qoladi, ikkinchi nusxasi esa yuk joʻnatuvchiga beriladi. 236. Xavfli yuklarni aeroportlarning omborxonalarida saqlash ichida xavfli yuklar boʻlgan yuk oʻrinlarining orasida muvofiq keladigan xavfsiz masofalar taʼminlanishi hisobga olingan va mazkur Qoidalarning 7-ilovasida keltirilgan yuk oʻrinlarini joylashtirish haqidagi jadval talablariga rioya etilgan boʻlishi lozim. 237. Xavfli yuklarni aeroportning yuk terminallaridagi maxsus xonalarda saqlash muddati aeroportning aniq texnologiyalari va mahalliy sharoitlardan kelib chiqqan holda belgilanadi. Bunday xonalar boʻlmasa, zaharli moddalar va suvning taʼsiri ostida alanga olib ketadigan moddalardan tashqari, xavfli yuklar vaqtincha ochiq maydonchalarda bostirmalar ostida saqlanishi mumkin. Bunday hollarda xavfli yuklar yaxlit toʻshamalarning ustiga taxlanishi va yogʻingarchilikdan hamda quyosh nurlarining toʻgʻridan-toʻgʻri tushishidan saqlash maqsadida brezent yoki boshqa materiallar bilan yopib qoʻyilishi kerak. Omborxonalar yoki xavfli yuklar saqlanadigan ochiq maydonchalar boshqa imoratlar va inshootlardan, yoqilgʻi-moylash materiallari omborxonalaridan va HKlarining toʻxtab turish joylaridan xavfsiz masofalarda joylashgan boʻlishi kerak. 238. Aeroportlarning omborxonalarida saqlash uchun 1-sinfga mansub yuklarni qabul qilish qatʼiyan man etiladi. Favqulodda hollarda, masalan HK qoʻnib oʻtish aeroportlarida texnik nosozliklar tufayli tutilib qolganda, uni taʼmirlash uchun ichidagi yuk tushirilishi kerak boʻlganda, 1-sinfga mansub yuklar aeroportning omborxonalarida yoki maxsus maydonchalarida ikki sutkadan koʻp boʻlmagan muddat saqlanilishiga yoʻl qoʻyiladi. 239. Siqilgan va suyultirilgan gazlar quruq, yaxshi ventilyatsiya qilinadigan, yonidagi xonalardan oʻtga chidamli toʻsiqlar bilan ajratilgan omborlarda 25o C dan yuqori boʻlmagan haroratda saqlanishi kerak. Maxsus qistirgichlari boʻlmasa ballonlarni vertikal holda saqlash man etiladi. Gorizontal holda saqlanayotganda qatorlar orasiga yogʻoch bruslardan, rezinadan yoki yetarlicha qalinlikdagi arqonlardan oraliq yumshoq materiallar qoʻyilishi kerak. Somon, pichan, yogʻoch qipigʻi va shu kabi boshqa yonuvchan materiallardan oraliq yumshoq material tayyorlash man etiladi. 240. Oʻta sovutilgan gazlar (suyuq kislorod, suyuq havo va boshqalar) solingan idishlar (ballonlar) joʻnatuvchi tomonidan maxsus tayyorlangan stanoklarda mustahkam oʻrnatilganicha faqat vertikal holatda saqlanishi kerak. 241. Zaharli gazlar solingan ballonlar faqatgina barcha talablarga javob beradigan maxsus yopiq xonalarda saqlanishi kerak. Bu xonalarga faqatgina mazkur omborlarda xizmat qiladigan shaxslarga va faqat individual himoya vositalarida yoki boshqa gazdan himoya qilish vositalarida kirish ruxsat etiladi. 242. Xavfli yuklar saqlanayotganda, muzlab qolib keyinchalik idish buzilib ketmasligi uchun, idishining ogʻzi namlik tushishdan himoyalangan boʻlishi kerak. 243. Oʻz-oʻzidan yonib ketadigan moddalar omborlarning alohida seksiyalarida, bunday imkoniyat boʻlmagan hollarda esa, bostirma ostida ochiq maydonchalarda saqlanadi. 244. Suvning taʼsiri ostida alanga olib ketadigan moddalar yopiq quruq xonalarda saqlanadi. 245. Ichida radioaktiv materiallari boʻlgan oʻramalar tekshirilmasdan yuk joʻnatuvchining tamgʻasi bilan qabul qilinadi. Oʻramasi buzilgan yoki tamgʻasi yoʻq boʻlsa, konteyner ochilmasdan va ichidagi tekshirilmasdan, albatta yuk joʻnatuvchiga xabar qilingan holda uning nosozligi haqida dalolatnoma tuziladi. Qoʻshimcha sovutish tizimi orqali tashqi sovutishni va tashish paytida ekspluatatsion nazoratni talab etadigan, ventilyatsiyali yoki ortiqcha bosimni chiqarib yuboradigan moslamali, shuningdek ichida suyuq pirofor materiallari boʻlgan oʻramalar HKda tashilmaydi. 246. Omborlar va maydonchalar amaldagi normalarga muvofiq oʻt oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan va yoritilgan boʻlishi shart. Insonlarga, mol-mulkka va atrof muhitga zarar keltirishi mumkin boʻlgan oʻgʻirlik va tegishli boʻlmagan ravishda foydalanish hollarini oldini olish maqsadida, xavfli yuklarni saqlash joylari doimo tegishli ravishda qoʻriqlanishi, yongʻin signalizatsiyasiga va telefon aloqasiga ega boʻlishi kerak. 247. Xavfli yuklarni aeroportning omborlari yoki maydonchalarida, ularni mos kelishligini inobatga olgan holda, toʻgʻri joylashtirilishini va saqlanishini tashkillashtirish uchun javobgarlik tashuvchining yoki uning vakolatlangan agentining xodimlariga yuklatiladi. 248. Xavfli yuklarni tashish uchun mazkur Qoidalarning talablariga va shu turdagi HKni parvoz ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanmalarga muvofiq jihozlangan va tayyorlangan HKlari ajratilishi kerak. 249. HK xavfli yuklarni tashish uchun tayyorlanayotganda HK sahnidagi yuklash/tushirish ishlarini mexanizatsiyalashtirish vositalarini, oʻt oʻchirish tizimlari va vositalarini, joylashtirish, mustahkamlash va qotirish uskunalarini, metalizatsiyalashni, yerga ulashni va statistik elektrsizlantirgichlarni, yuk boʻlmasini yoritish armaturasini, yuk boʻlmasida joylashgan elektr simlarini va kommutatsion apparaturalarni, eshiklar va lyuklarning, ayniqsa yuk boʻlmasidan ekipajning kabinasiga oʻtadigan, zich yopilishini taʼminlash vositalarini, yuk boʻlmasini ventilyatsiyalash va isitish tizimlarini hamda yuk boʻlmasida joylashgan kislorod uskunalari va apparaturasining holatini va sozligini tekshirib koʻrish kerak. HKning parvozoldi tayyorgarligi xavfli yuklarni yuklashdan oldin bajarilishi kerak. Xavfli yuklar ortilishidan oldin yuk boʻlmalari sinchkovlik bilan tozalanishi va ventilyatsiya qilinishi kerak. 250. Yuk kabinasining yuklarni ortishga tayyorgarligini ekipajning yuk ortishga masʼul aʼzosi tekshirib koʻradi. 251. Tashuvchining yoki uning vakolatli agentining xodimlari xavfli yuklar HKga ortilishidan oldin harakat xizmati dispetcherini bu haqda oʻz vaqtida xabardor qilishlari kerak. Harakat xizmatining boshligʻi yoki shu xizmatning navbatchi dispetcheri jurnalda yuklarni qaysi sinf va toifalarga mansubligini, ularning umumiy massasini va manzil aeroportini koʻrsatgan holda, HKga xavfli yuklar ortilganligini yozib qoʻyishi kerak. Tashuvchi yoki uning vakolatli agenti xavfli yuklarni ortishni boshlashdan oldin ortish ishlarini bajarilishining toʻla xavfsizligi uchun quyidagilarni taʼminlashi kerak: a) HKni ortishga qoʻyish uchun doimiy joyni oʻz vaqtida tayyorlashni; b) yukni ortish joyida kerak boʻlgan mexanizatsiyalash, oʻt oʻchirish, qattiq taʼsir etadigan zaharli moddalar bilan ishlaganda esa — kimyoviy himoyalash vositalari mavjudligini; v) yukni ortish joyining qoʻriqlanishini va aloqa vositalarining mavjudligini; g) yuk ortuvchilarining, tibbiy va oʻt oʻchirish xizmatlari vakillarining tayinlanishini, shuningdek bu shaxslarning xavfli yuklarni ortish tartibi haqida tayyorlanishini, hamda ularning huquqlari va majburiyatlari bilan tanishtirishni; d) yuk ortish joylarini va xavfli yuklar ortilgan HKni qoʻriqlashni, ekipaj aʼzolarini, texnik xodimlarni va HKga xizmat koʻrsatish va xavfli yuklarga ishlov berish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa shaxslarni qoʻyishning belgilangan tartibga rioya etilayotganligini; e) xavfli yuklarni olib kelish, ortish, joylashtirish va HKning yuk boʻlmalarida qotirishning aniq tartibini belgilanishini. 252. Tashuvchi yoki uning vakolatlangan agenti havo transporti orqali tashish uchun taklif etilayotgan xavfli yuklarni qabul qilinishida ularni aerodromlarga olib kirilishida yoki aerodromlardan olib chiqilishida yerda tashilishini taʼminlanishini nazarda tutishi, xavfli yuklarni aerodromga olib kirilishida yoki aerodromlardan olib chiqilishida yerda tashish uchun ajratilgan avtotransportning harakatlanish sxemasini aniq ishlab chiqishi kerak. 253. Xavfli yuklarni ortish joylarida begona kishilarning boʻlishi va ortilmaydigan yukning mavjud boʻlishi man etiladi. 254. Xavfli yuklarni tashish va ortishda ishlatiladigan maxsus avtotransport, yuk koʻtarish mexanizmlari xavfsiz va ishonchli ishlashini taʼminlab berishi kerak. 255. Ichida xavfli yuklar boʻlgan yuk oʻrinlari, tashqi oʻramalar va boshqa paketlash vositalari, agar ularda ichidagining toʻkilishi yoki oʻzining shikastlanishi yoʻqligini belgilovchi yuklasholdi tekshiruvi oʻtkazilmagan boʻlsa, HKga yoki yuklarni paketlash vositasiga ortilmaydi. 256. Qoʻlda bajariladigan yuklash operatsiyalari shaxsiy xavfsizlik va yuklarni zararlanishdan asrash choralariga rioya etilgan holda amalga oshirilishi kerak. Xavfli yuklarni tashlab yuborish, tarani zararlashi mumkin boʻlgan ilmoqlardan foydalanish, sudrash va qirrasini burab siljitish, bitta yukni ikkinchisiga urish qatʼiyan man etiladi. 257. Xavfli yuklar HKning faqatgina xavfli yuklarni tashish uchun foydalansa boʻladigan bagaj-yuk boʻlmalariga ortilishi mumkin. 258. Bir-biriga taʼsir koʻrsatish xavfi boʻlgan moddalar yonma-yon qoʻyilishi va idish ichidan moddalar oqib chiqsa, ular oʻzaro taʼsir qilishi mumkin boʻlgan holatda joylashtirilishi mumkin emas. Turli xildagi xavfli xususiyatlarga ega boʻlgan xavfli yuklar qoʻyilgan joylar orasidagi xavfsiz masofaning boʻlishini taʼminlash maqsadida mazkur Qoidalarning 7-ilovasida koʻrsatib oʻtilgan yuklarni joylashtirish talablariga rioya qilinishi shart. Yukning sinfi yoki toifasi asosiy yoki qoʻshimcha xavfli boʻlishidan qatʼi nazar, bunday tartib qoʻllaniladi. 259. Yukni ortish paytida HKning yoniga 1-sinfga mansub yuklarni ortish uchun kerak boʻlganidan koʻproq miqdorda olib borish man etiladi. Ortish (tushirish) paytida HKning yoniga faqatgina ortish/tushirish ishlarini bajarish uchun kerak boʻlgan texnikaning olib borilishi ruxsat etiladi. HKga 1-sinfga mansub yuklar ortilayotganda yuk ortish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa biror-bir ishlarning bajarilishi man etiladi. 260. 1-sinfga mansub yuklar ortilayotganda qutilarni yelkada tashish, sudrash, agʻdarish va tashlab yuborishga ruxsat etilmaydi. Tushib ketgan qutilar, tegishli dalolatnoma rasmiylashtirilgan holda, yuk ortish joyidan ehtiyotkorlik bilan olib ketiladi (ularni havoda tashish yoki yuk joʻnatuvchining omboriga qaytarish haqidagi masalani yuk joʻnatuvchining mutaxassisi hal qiladi). 261. HKning bortida portlovchi moddalarni birga joylashtirishning ruxsat etilgan darajasi ularning bir-biriga mos kelishi bilan belgilanadi. 262. OASni ortish jarayonida HKga yoqilgʻi, kislorod, shuningdek olov hamda uchqun chiqarishi mumkin boʻlgan asboblarni qoʻllagan holda taʼmirlash yoki radio va elektr uskunalarini tekshirish boʻyicha biror-bir ishlarni amalga oshirish qatʼiyan man etiladi. 263. Agar OAS arzimagan miqdorda sizib chiqqan yoki oʻramasi terlab turgan boʻlsa ham, tara yoki oʻrama HKga ortilmaydi. Ortib boʻlgandan soʻng taraning va oʻramaning butligini koʻzdan kechirib chiqish kerak. 264. Suyuq xavfli yuklarni oʻz ichiga oladigan uchi yopiladigan moslamalarga ega alohida berkitish moslamalari HKning bortiga yuklanayotganda, ularning yon tomonida berkitish moslamalari boʻlsa ham uchidagi berkitish moslamalari tepaga qarab turishi kerak. 265. Agar zaharlovchi yoki infeksion moddalar va oziq-ovqat mahsulotlari alohida-alohida yuklarni paketlash vositalariga joylashtirilmagan boʻlsa, zaharlovchi, infeksion moddalar va qoʻshimcha xavflilik belgisini qoʻyishni talab etadigan moddalar jonivorlar, oziq-ovqat mahsulotlari sifatida markalash belgilari qoʻyilmagan yoki maʼlum boʻlgan moddalar, insonlar va jonivorlar isteʼmol qilishga moʻljallangan yeguliklar va boshqa isteʼmolga yaroqli moddalar bilan bitta boʻlinmada tashilmasligi va HKning sahniga joylashtirilayotganda, agar infeksion moddalar bitta yukni paketlash vositasiga joylashtirilgan, oziq-ovqat mahsulotlari yoki jonivorlar esa boshqa yukni paketlash vositasiga joylashtirilgan boʻlsa, bunday yuklarni paketlash vositalari yonma-yon turmasligi kerak. 266. Radioaktiv moddalarni tashishda eng kam erishiladigan darajada radioaktiv nurlanishni cheklash maqsadida imkon qadar uzoqroq xavfsizlik masofalarini qoʻllash kerak. 267. Radioaktiv materiallarga ega boʻlgan yuk oʻrinlarini HKga ortishda insonlar, jonivorlar va chiqarilmagan fotoplyonkalardan alohida joylashtiriladi. 268. Sirtida nurlanish darajasi boʻlgan oʻramalar yoki tashqi oʻramalar HKda tashilmasligi kerak (maxsus sharoitlarda tashish hollari bundan mustasno). 269. Radioaktiv materiallar yuk HKda tashilganda qoʻllanilishi kerak boʻlgan minimal xavfsiz masofalar mazkur Qoidalarning 8-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq aniqlanadi. 270. Magnitlangan materiallar birlashtirilgan magnitli aviatsiya kompaslariga yoki asosiy kompasning taʼsirchan elementlariga sezilarli taʼsir oʻtkaza oladigan holatda ortilmasligi kerak. Joylashtirilayotganda magnitlangan materiallardan aviatsiya kompaslarigacha yoki kompaslarning taʼsirchan elementlarigacha boʻlgan minimal masofa magnitlangan materiallarning maydonini kuchlanishining qiymati bilan belgilanadi, agar joylangan holdagi konkret buyumni joylashtirayotganda kompasgacha yoki taʼsirchan elementlargacha boʻlgan minimal masofa nomaʼlum boʻlsa yoki uni aniqlashning iloji boʻlmasa, yoxud tashilishi kerak boʻlgan materiallar aviatsiya kompaslariga taʼsir koʻrsatayotgan boʻlsa, tashilishi kerak boʻlgan yuk maxsus tekshiruvdan oʻtkazilib, minimal xavfsiz masofa aniqlanilishi kerak. 271. Alohida yuk sifatida yoki boshqa yuklarni sovutish reagenti sifatida olib ketilayotgan quruq muz HKning turiga, ventelyatsiya taʼriflariga, joylash usuliga va joylashtirilishiga qarab tegishli choralar koʻrilgan sharoitda tashilishi mumkin. Tashuvchi yoki uning vakolatli agenti quruq muz ortilayotganligi yoki u allaqachon HK sahnida ekanligi haqida yerdagi xodimlarga maʼlumot berishi kerak. 272. Polimer smolalar, granulalar yoki plastmassa shakllanadigan materiallar har qanday kirishi qiyin boʻlgan tryumda, har qanday HKda tashilishi mumkin. 273. 4-sinfga mansub yuklar ortilganda muntazam ravishda haroratni kuzatib borish kerak. Yuk sezilarli darajada qizib ketsa, uni darhol HKdan xavfsiz masofaga olib borib, ichidagisining haroratini va tara ichidagi bosimni tushirish choralarini koʻrish kerak. 274. Ichida oʻz-oʻzidan reaksiyaga kirishuvchi 4.1 yoki 5.2. toifalarga mansub organik peroksidlari boʻlgan yuk oʻrinlari yoki yuklarni paketlash vositalari, tashish paytida toʻgʻridan-toʻgʻri tushuvchi quyosh nurlaridan asralishi va barcha issiqlik manbalaridan ajratilgan holda, yaxshi ventelyatsiya qilinadigan yerda joylashtirilishi kerak. 275. Xavfli yuklar yuk HKda tashilganda ekipaj aʼzosi yoki boshqa vakolatlangan shaxs uni koʻrish imkoniyatiga ega boʻladigan qilib ortiladi. Bunda xavflilik belgilari koʻrinib turishi kerak. Bunday talab 3, 6, 7, 9-sinflarga va III joylash guruhiga mansub boʻlgan, qoʻshimcha xavfliligi bilan taʼriflanmaydigan moddalarga taalluqli emas. 276. Xavfli yuklar transport vositalaridan HKga va HKdan transport vositasiga ortilayotganda tashuvchining yoki uning vakolatlangan agentining xodimlari yuk joʻnatuvchi bilan birga ortish ishlarining barcha ishtirokchilari bilan xavfli yuklarning xarakteri va xossalari, yukni taxlash, ortish, koʻtarish, tushirish, koʻchirishning tavsiya etiladigan usullari va shaxsiy xavfsizlik choralari haqida tayyorlangan boʻlishi kerak. 277. Tashuvchining yoki uni vakolatli agentining xodimlari ortishdan oldin xavfli yuklar ortilayotganligi haqida HKning komandirini ogohlantirib qoʻyishga majburdirlar. 278. Aeroportda xavfli yuklarni HKga ortish tashuvchining yoki uning vakolatli agenti xodimlarining, yuklash boʻyicha dispetcherning va HK ekipajining yuklash boʻyicha masʼul xodimining rahbarligi ostida amalga oshiriladi. 279. Ichiga xavfli yuklar solingan va HKga ortilgan biror-bir yuk oʻrnida ichidagining chiqishi mavjudligi va shikastlanganligi ayon boʻlib qolsa, tashuvchining yoki uning vakolatlangan agentining xodimlari, vakolatlangan organning xodimlari bilan birga bunday yuk oʻrnini HKdan tushirib olishadi hamda yuk joʻnatmasining qolgan qismi lozim holatda boʻlishiga va boshqa yuk oʻrinlarining ifloslanishdan himoyalashga qaratilgan choralarni koʻrishadi. 280. Bitta HKga turli sinflarga mansub xavfli yuklarni ortish faqatgina birga tashilishi mumkin boʻlgan yuklar uchungina ruxsat etiladi. 281. HKning bortiga xavfli yuklarni qabul qiladigan ekipaj aʼzosi yuk oʻrinlari oʻramalarining tashqi holatini koʻzdan kechirishi va yuklar HKning yuk boʻlmalarida toʻgʻri joylashtirilishini nazorat qiladi. 282. Agar xavfli yuklar solingan yuk oʻrinlaridagi xavf belgilarining yoʻqolganligi, qotirilgan joylari boʻshab qolganligi yoki mos kelmasligi aniqlansa, tashuvchining yoki uning vakolatli agentining xodimlari deklaratsiyada koʻrsatilgan maʼlumotlarni hisobga olgan holda mos keladigan xavflilik belgilari bilan almashtirishlari kerak. 283. Tashuvchining yoki uning vakolatli agentining xodimlari, ekipaj aʼzolari va HKga xizmat koʻrsatish hamda xavfli yuklarga ishlov berish bilan bogʻliq boshqa shaxslar, ortish ishlarini amalga oshirayotganda va tashish jarayonida yongʻin xavfsizligi qoidalariga, ehtiyotkorlik choralariga qatʼiy amal qilishlari va xavfli yuklar bilan muomala qilish qoidalarini ogʻishmay bajarishlari kerak. 284. Xavfli yuklar yuk HKda tashilganda ortilib boʻlgandan keyin ekipajning kabinasiga, xavfli yuklarni holatini koʻzdan kechirish va yuk lyukini boshqarish uchun oʻtish yoʻlaklariga bemalol borish imkoniyati, eshiklarning va lyuklarning bemalol ochilib-yopilishi, halokat holatlaridagi chiqishlardan foydalanish HKdagi dastlabki oʻt oʻchirish vositalariga borish imkoniyati taʼminlanishi kerak. 285. Bortida xavfli yuklar tashilayotgan havo kemasi uchib ketishidan oldin tashuvchi havo kemasi komandiriga namuna (mazkur Qoidalarning 9-ilovasi) boʻyicha qoʻlda yoki mashinada yozilgan, yuk sifatida tashiladigan xavfli yuklar toʻgʻrisidagi aniq va qulay oʻqiladigan maxsus yuklar toʻgʻrisidagi axborot (NOTOC)ni berishi shart. Tashuvchi yoki uning vakolatlangan agentining xodimi xavfli yuklar toʻgʻrisidagi axborot (NOTOC)ning nusxasini yerda saqlashi shart. Uchib ketish va qoʻnish rejalashtirilgan aeroportlari bu hujjatning nusxasini yoki unda yozilgan maʼlumotlarni bu yukni tashishga taalluqli boʻlgan parvoz tugaguniga qadar hech qanday qiyinchiliklarsiz olish imkoniyatiga ega boʻlishi zarur. Tashuvchi xavfli yuk partiyasini tashishga taalluqli boʻlgan hujjatning hech boʻlmaganda bir nusxasi xavfli yuk partiyasi tashilgan qatnov tugatilganidan keyin kamida uch oy saqlanishini taʼminlashi zarur. Eng kamida qabul qilish nazorat varagʻi va havo kemasi komandiriga yozma ravishda berilgan maʼlumot bayon etilgan hujjatlar saqlanishi shart”. 286. Havo kemasi komandiri maxsus yuklar toʻgʻrisidagi axborot (NOTOC) nusxasini olganligini shaxsiy imzosi bilan tasdiqlashi shart. 287. Xavfli yuklar yoʻlovchilar bilan band etilgan salonda yoki HKning kabinasida tashilmaydi. 288. Yoʻlovchilar va ekipaj aʼzolari xavfli yuklarni, ayniqsa radioaktiv materialli erkin oʻramalarni, qoʻl yuki, bagaj sifatida yoki oʻzlari bilan birga tashimasliklari kerak. Oʻz ichida xavfli yuklar boʻlgan xavfsizlikni taʼminlash vositalari (qutilar, sumkalar va hokazolar) masalan, litiyli batareyalar yoki pirotexnik moddalarni tashish man etiladi. 289. Xavfli yuklar HKning asosiy palubasining bagaj-yuk boʻlmasida, agar bu boʻlma HKning bagaj-yuk boʻlmasiga qoʻyiladigan barcha talablarga javob bersagina tashilishi mumkin. 290. “Faqat yuk HKda” degan belgi bilan taʼminlangan xavfli yuklar yoʻlovchi HKda tashilmaydi. 291. Yoʻlovchi HKda bir oʻramadagi maksimal (netto) massasi Roʻyxatda koʻrsatilganidek boʻlgan va yoʻlovchi HKda tashishga ruxsat etilgan xavfli yuklarni tashish mumkin. 292. Qatnovlardagi yoʻlovchi HKda xavfli yuklarni transfer usulida tashishda, butun yoʻnalish boʻylab tonnajni bronlashni amalga oshirish kerak. Butun yoʻnalish boʻylab bronlanganlikni tasdiqlovchi maʼlumot olinmasdan transfer orqali xavfli yuklarni joʻnatish man etiladi. 293. Tarkibida kimyoviy reaksiya natijasida kislorod ajratib chiqaradigan kimyoviy moddalari boʻlgan har qanday moslamalarni yoʻlovchi HKda yuk sifatida tashish man etiladi. 294. Yoʻlovchi HKda tashish ruxsat etilgan xavfli yuklarni ortish HKga yoʻlovchilar oʻtirishidan oldin va boshqa yuklar hamda yoʻlovchilarning bagaji ortib boʻlingandan keyin amalga oshiriladi. 295. Yoʻlovchi HK polining ostida joylashgan bagaj-yuk boʻlmalarida tashilayotgan, ichida radioaktiv materiallari boʻlgan oʻramalarni imkoni boricha bagaj-yuk boʻlmasining polida joylashtirish kerak. 296. Favqulodda foydalanish turidagi oʻramalar va yuklar yoʻlovchi HKda tashilmasligi kerak. 297. Ichida radioaktiv materiallari boʻlgan oʻrama, tashqi oʻrama yoki paketlash vositasi insonlardan ajratilgan holda joylashtirilishi kerak. Qoʻllanilishi kerak boʻlgan minimal xavfsiz masofalar mazkur Qoidalarning 10-ilovasida keltirilgan jadvalga binoan aniqlanadi. Bu masofalar radioaktiv materiallarni tashish qancha vaqt davom etishidan qati nazar, oʻramalar, tashqi oʻramalar yoki paketlash vositalarining sirtidan yoʻlovchilar salonining yoki ekipaj kabinasining eng yaqin ichki sirtigacha yoki polning betigacha oʻlchanadi. 298. Yoʻlovchilarni HKda tashishda ishtirok etayotgan tashkilot yoki korxona yoʻlovchilarga HKda tashish man etilgan xavfli buyum va moddalarning turlari haqida maʼlumotlarni taqdim etishi kerak. Bunday maʼlumotlarning tarkibida eng kamida ogohlantirish mavjud boʻlib, ular yoʻlovchilar bilan muloqotlar amalga oshiriladigan joylarda oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 299. Xavfli yuklarni HKdan tushirishdan oldin transport tarasining butunligiga va xavfli moddalarning polga toʻkilmagan yoki sochilmaganligiga ishonch hosil qilish kerak. 300. Xavfli yuklar sochilgan yoki toʻkilgan taqdirda tashuvchining yoki uni vakolatlangan agentining aviatsiya-muhandislik xodimlari tibbiy xizmat xodimlari bilan birgalikda HKning bagaj-yuk boʻlimida hosil boʻlishi mumkin boʻlgan bugʻlar yoki gazlarni chiqarib yuborish choralarini koʻradi. 301. Yuk oʻrinlari yoki ichida xavfli yuklari boʻlgan tashqi oʻramalari HKning bortidan yoki yuklarni paketlash vositalaridan tushirilayotganda shikastlanishning yoki toʻkilishning izlari bor-yoʻqligi tekshirib koʻriladi. Agar toʻkilish yoki shikastlanish belgilari topilsa, HKning xavfli yuklar yoki yuklarni paketlash vositalari joylashgan yerlari shikastlanish yoki ifloslanishning bor-yoʻqligiga tekshirib koʻriladi. 302. Ichidagilarni sizib chiqishining yoki yuk oʻrinlarini shikastlanishining belgilari aniqlansa, ichida infeksion moddalari boʻlgan yuk oʻrinlarini tashish uchun javobgar xodimlar mazkur yuk oʻrniga ishlov bermasliklari kerak. Shuningdek, yonidagi yuk oʻrinlarini ham ifloslanganligini tekshirib koʻrishlari va ifloslanishi mumkin boʻlgan har qanday yuk oʻrnini ajratib qoʻyishlari, insonlar xavf ostida qolishi mumkin boʻlgan har qanday tranzit punktlari haqida maʼlumot berishlari hamda yuk joʻnatuvchiga va/yoki yuk oluvchiga bildirishnoma berishlari kerak. 303. Ichida radioaktiv materiallari boʻlgan oʻramaning shikastlanganligi yoki ichidagisi sizib chiqqanligi ayon boʻlsa yoki oʻrama shikastlangan yoki ichidagisi sizib chiqqan deb hisoblash uchun asos boʻlsa, bunday oʻramaning yoniga borishni cheklab qoʻyish kerak va mutaxassis imkon qadar tezroq radioaktiv ifloslanish darajasini va paydo boʻlgan nurlanish darajasini baholashi kerak. Bunday holda HKsi, oʻrama, yaqin atrofdagi ortish va tushirish hududlari, lozim boʻlganda shu HKsida tashilgan boshqa barcha materiallar baholanadi. Agar kerak boʻlsa insonlarni, mol-mulkni va atrof muhitni himoyalash uchun qoʻshimcha chora-tadbirlar koʻrilishi kerak. 304. Ichida radioaktiv materiallari boʻlgan oʻramalar yuk joʻnatuvchining tamgʻalari bilan, ichidagisi tekshirilmasdan beriladi. Oʻrama buzilgan yoki tamgʻasi yoʻq boʻlsa, konteyner ochilmasdan va ichidagisi tekshirilmasdan yuk joʻnatuvchisi xabardor qilinadi, nosozlik haqida dalolatnoma tuziladi. 305. Shikastlangan yoki ichidagisi tashishning normal sharoitlari uchun ruxsat etilgan chegaralardan oshadigan darajada koʻp chiqqan oʻramalar birorta mos keladigan nazorat ostidagi oraliq obyektiga olib borib qoʻyilishi mumkin. 306. Doimiy ravishda radioaktiv materiallarni tashish uchun ishlatiladigan HKsi va uskunalar, radioaktiv ifloslanish darajasini aniqlash maqsadida muntazam ravishda tekshirilib turiladi. Bunday tekshiruvlar qanchalik tez-tez oʻtkazilishi radioaktiv zararlanish ehtimoliga va tashilayotgan radioaktiv materiallarning hajmiga bogʻliq. 307. Radioaktiv materiallarni tashish jarayonida sirtidagi tegishli chegaralardan ortiqroq darajada radioaktiv ifloslanishga duchor boʻlgan har qanday HKsi yoki uskunalar yoki ularning bir qismi mutaxassislar tomonidan imkon qadar tezroq dezaktivatsiya qilinishi va qayd etilmagan radioaktiv ifloslanish darajasi sirtidagi chegaralarning darajasigacha pasaymagunga qadar ular qayta ishlatilmasligi kerak. 308. HKning poliga kislotalarning va boshqa korroziya moddalarining toʻkilganligi ayon boʻlsa, mutaxassislar HKning barcha uzellarini tekshirib chiqishlari kerak, ular topilgan barcha nuqsonlarni bartaraf etish choralarini koʻrishlari va HKni bundan keyin ekspluatatsiya qilish mumkinligi haqida oʻz xulosalarini berishadi. 309. Zaharli, portlovchi moddalarni va kislotalarni tashiydigan yuk koʻtarish mashinalarining koʻtarish mexanizmlari ikkita tormozga ega boʻlishi kerak. Oʻt oldirish tizimining buzilgan, yoqilgʻisi oqadigan va boshqa nosozliklari boʻlgan transportning va koʻtarish mexanizmlarining xavfli yuklar bilan ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydi. 310. Qoʻlda bajariladigan tushirish operatsiyalari shaxsiy xavfsizlik va yukni zararlanishdan asrash choralariga rioya etilgan holda amalga oshiriladi. Xavfli yuklarni tashlab yuborish tarani zararlashi mumkin boʻlgan ilmoqlardan foydalanish, sudrash va qirrasini burab siljitish, bitta yukni ikkinchisiga urish qatʼiyan man etiladi. 311. Xavfli yuklarni HKdan olib transport vositasiga yuklashni tashuvchining yoki uning vakolatli agentining eng tajribali va malakali xodimlari bajarishlari kerak. 312. Xavfli yuklarni HKdan tushirishdan oldin tashuvchining yoki uning vakolatlangan agentining xodimlari yuk joʻnatuvchi bilan birga tushirish ishlarining barcha ishtirokchilarini xavfli yuklarning xarakteri va xossalari, yukni taxlash, ortish, koʻtarish, tushirish, koʻchirishning tavsiya etiladigan usullari va shaxsiy xavfsizlik choralari haqida tayyorlashi kerak. 313. Xavfli yuklar yetib kelganligi haqidagi xabarnoma, agar yukni oluvchi yuk joʻnatuvchi koʻrsatgan vaqtda yetib kelmagan boʻlsa, yuk oluvchi yoki yuk xatida koʻrsatilgan boshqa vakolatli shaxsga, yuklar HKdan tushirib boʻlingandan soʻng 3 soat mobaynida yuboriladi. 314. Agar yukni oluvchi moʻljal aeroportida boʻlmasa, tashuvchining yoki uning vakolatli agentining xodimlari yuk joʻnatuvchiga buni xabar qilib, undan mazkur yukni bundan keyin nima qilish haqida maʼlumotlarni olishlari shart. 315. Xavfli yuklarni oʻz vaqtida olmaganlik uchun uch nusxada dalolatnoma tuziladi, ulardan ikkitasi yuk joʻnatuvchiga va yuk oluvchiga joʻnatiladi, bittasi esa dalolatnomani tuzgan moʻljal aeroportda qoladi. 316. Yukni qabul qiluvchi oʻta xavfli yukni qabul qilish uchun tashuvchi yoki uning vakolatli agenti koʻrsatgan vaqtda aeroportga kelishi kerak. Yuk yuk oluvchiga HKdan tushirilgach, tezda, aeroport omborlariga kiritilmay va vazni tortilmay beriladi. Tara yoki oʻrama buzilganda ham yuk shundayligicha tortilmasdan yuk oluvchiga beriladi. Bu holda yuk massasi yuk oluvchi omborida tashuvchi yoki uning vakolatlangan agenti xodimi ishtirokida tortiladi. 317. Xavfli yuklar ortilgan HK joʻnash aeroportidan uchib manzil aeroportiga yetib borgunga qadar harakat xizmati dispetcherlarining alohida nazorati ostida boʻlishi kerak. 318. Xavfli yuklarni olib ketayotgan HK uchishidan oldin uning uchun, parvoz eng qulay meteorologik sharoitlarda oʻtib yukni eng qisqa muddatlarda yetkazilishini taʼminlaydigan yoʻnalish va eshelon ham tayinlangan boʻlishi kerak. 319. Yuk HKda tashilayotgan xavfli yuklarning holati parvoz davomida muntazam nazorat qilib borilishi kerak. 320. Xavfli yuklarni olib borayotgan HKga oraliq aeroportlarda texnik xizmat koʻrsatish va yoqilgʻi qoʻyish navbatsiz amalga oshiriladi. 321. Kuzatib boruvchi shaxslar, HK komandirining ruxsatisiz mustaqil ravishda yuklarni siljitishi, nosozliklarni bartaraf etish huquqiga ega emas, parvoz xavfsizligiga aniq xavf soladigan holatlar bundan mustasno. Parvoz davomida ichida xavfli yuk boʻlgan tara va oʻramaning parvozning xavfsizligiga xavf tugʻdiradigan biror-bir nosozligi aniqlansa, kuzatib boruvchi shaxslar bu haqda darhol HK komandiriga axborot beradi. Parvoz paytida HK komandirining farmoyishlarini kuzatib boruvchi shaxslar eʼtiroz bildirmasdan, soʻzsiz bajarishlari shart. 322. Parvoz ekipaji xavfli yuklarni tashish bilan bogʻliq oʻzining majburiyatlari haqida xabardor qilingan hamda xavfli yuklarni tashish paytida avariya holati yuzaga kelganda amalga oshirilishi kerak boʻlgan harakatlar borasida koʻrsatmalar olgan boʻlishi kerak. Parvoz vaqtida umumiy avariya holati yuz bersa, havo kemasi komandiri aeroport maʼmuriyatiga havo kemasi bortidagi barcha xavfli yuklar toʻgʻrisida xabar yetkazish maqsadida, sharoitga qarab, imkoni boricha bu toʻgʻrida havo harakatini boshqarish boʻyicha tegishli organga xabar berishi zarur. Keyin esa Parvozlarni bajarish yoʻriqnomasi boʻyicha harakat qilishi kerak. Ekipajning xavfli yuklar bilan bogʻliq boʻlgan avariya holatlarida harakat qilishi boʻyicha yoʻl-yoʻriq koʻrsatuvchi materiallar “Havo kemasida xavfli yuklarni tashish bilan bogʻliq boʻlgan avariya holatlarida harakat qilish tartibi boʻyicha yoʻriqnoma”da (IKAO, DOC 9481/AN/928) keltirilgan. 323. Bortida xavfli yuklari boʻlgan HK majburiy qoʻngan holatlarda harakat xizmatining dispetcheri bu haqda darhol qoʻnish, joʻnash va manzil aeroportlarining boshliqlariga, lozim boʻlgan hollarda esa joyida yordam koʻrsatish choralarini koʻrish uchun vakolatli organlarga xabar beradi. 324. Xavfli yuklar olib borilayotgan manzil aeroportiga yaqinlashib kelayotganda HK komandiri bu haqda oʻz vaqtida HK yetib kelgach, ushbu yuk darhol tushirib olinishi uchun harakat xizmati dispetcherini ogohlantiradi. 325. Tashish davomida aniqlangan, ichida xavfli yuklar boʻlgan oʻramalar buzilishining barcha faktlari, majburiy qoʻnish haqida va boshqa maʼlumotlarni HKning komandiri manzil aeroportning rahbariga, HK roʻyxatda turgan aviakorxonaning rahbariga yozma ravishda batafsil axborot berishi va aniqlangan buzilishlarni dalolatnoma tuzish orqali (erkin shaklda) rasmiylashtirilishi shart. 326. Yuk tashuvchi, yuk joʻnatuvchi va yukni oluvchi xavfli yuklarni xavfsiz tashish qoidalarini buzganligi uchun Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksiga, boshqa qonunchilik hujjatlariga va xalqaro shartnomalariga muvofiq javobgar boʻladilar. 327. Yuk joʻnatuvchi quyidagilar uchun javobgardir: a) xavfli yuk haqidagi tashuvchi taqdim etgan maʼlumotlarning toʻliq emasligi yoki notoʻgʻriligi natijasida tashuvchiga yoki boshqa shaxsga yetkazilgan zarar; b) tashiladigan yukning milliy standartlariga mos keladigan qilib va oʻziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda hamda havoda tashish paytida uning mustahkamligini va toʻkisligini kafolatlaydigan qilib sinfi belgilanishi va joylanishi; v) yuk oʻramalariga toʻgʻri va aniq markalash belgilarini qoʻyilishi; g) tashish va kuzatib borish hujjatlarining toʻgʻri rasmiylashtirilganligi; d) yuk joʻnatmasiga havoda tashish man etilgan buyumlar va moddalarning kiritganligi yoki ularni mazkur qoidalarga muvofiq belgilangan tashish sharoitlari va talablariga rioya etmagan holda tashishga topshirganligi; e) tashuvchining qoidalari va talablarini bajarmaganligi yoki notoʻgʻri bajarganligi yoxud oʻz vaqtida bajarmaganligi; j) mazkur Qoidalarga oid talablarni bajarmaganligi. 328. Tashuvchi yukni havoda tashish uchun qabul qilib olgan fursatdan boshlab, to uni yukni oluvchiga topshirgunga qadar yoki belgilangan qoidalarga muvofiq, boshqa tashkilotga bergunga qadar, xavfli yukni yoʻqolishi, kamomadi yoki zararlanishi (aynishi) uchun, agar ziyonni oldini olish uchun barcha kerakli chora-tadbirlarni qoʻllaganligini yoki bunday choralarni qoʻllashni iloji boʻlmaganligini isbotlab bera olmasa, javobgar boʻladi. Xavfli yuklarning yoʻqolishi, kamomadi yoki zararlanishi uchun tashuvchi quyidagi miqdorlarda javob beradi: a) narxi eʼlon qilinib tashish uchun qabul qilingan xavfli yuklarni yoʻqolganligi, kamomadi yoki zararlanishi uchun — eʼlon qilingan narxi miqdorida, tashuvchi eʼlon qilingan narx haqiqiy narxdan yuqori ekanligini isbot etgan holda esa — haqiqiy narxi miqdorida; b) narxi eʼlon qilinmay tashish uchun qabul qilingan xavfli yuklarni yoʻqolganligi, kamomadi yoki zararlanishi uchun — haqiqiy miqdorida. Bu javobgarlik chegarasi Oʻzbekiston Respublikasi ishtirokchisi boʻlgan havoda tashishlarda javobgarlik xalqaro shartnomalarga muvofiq belgilanadi. 329. Tashuvchi yuk joʻnatuvchiga yetkazilgan zarar (yoʻqolishi, kamomadi, zararlanishi yoki xavfli yukni yetkazishdagi kechikish) uchun, agar bu zarar yengib boʻlmaydigan kuch yoki tashuvchiga bogʻliq boʻlmagan boshqa sharoitlar tufayli yetkazilganligini isbotlab bera olmasa, javobgardir. 330. Tashuvchi xavfli yukni yetkazishdagi kechikish uchun, agar u bunday kechikishni oldini olish uchun barcha chora-tadbirlarni qoʻllaganini yoki bunday choralarni qoʻllashning imkoni boʻlmaganini isbotlab bera olmasa, javobgardir. 331. Oldini olishning imkoniyati boʻlmagan sharoitlar yuzaga kelganda (fors-major) tashuvchi zimmasidagi javobgarlikdan ozod qilinadi. 332. Tashuvchi quyidagi hollarda xavfli yuklarni tashish paytida yetkazilgan zarar uchun zimmasidagi javobgarlikdan ozod qilinadi: a) agar manfaatdor shaxs zarar yetkazilganligining kerakli dalil-isbotlarini taqdim eta olmasa; b) agar zarar hududiga, hududidan yoki hududi orqali tashish amalga oshirilayotgan istalgan mamlakatni davlat organlarining qonunchilik hujjatlari tashuvchi tomonidan bajarilishi va/yoki ushbu meʼyorlarga yuk joʻnatuvchi rioya etmasligi natijasida yetkazilgan boʻlsa; v) zarar yetkazilishi biror-bir tashuvchining nazorati ostida boʻlmagani sababli sodir etilgan boʻlib, tashuvchi oʻzi yoki u vakolatli shaxslar zarar yetkazilishini oldini olish uchun barcha chora-tadbirlarni qoʻllaganini yoki bunday choralarni qoʻllashning imkoni boʻlmaganini isbotlab bera olsa; g) zarar yetkazilishi xavfli yukka xos boʻlgan favqulodda xususiyat, sifatidagi kamchilik yoki nuqson, tashuvchining qoidalariga koʻra havo orqali tashish man etilgan deb belgilab qoʻyilgan predmetlar va buyumlarni tashilayotgan mulkning orasiga kiritilishi natijasida sodir etilgan boʻlsa; d) tashish shartlarini bajarmaslik va zarar yetkazilishining orasida toʻgʻridan-toʻgʻri sabab-oqibatlilik aloqasi boʻlmasa. 333. Agar tashuvchi, zarar yetkazilishiga yoki zarar miqdorining ortishiga yuk joʻnatuvchi tomonidan xavfli yukni oʻrash yoki tashish qoidalari qoʻpol ravishda buzganligini isbotlab bera olgan holda zararni toʻlashdan ozod qilinadi. 334. Agar tashuvchi xavfli yukni tashish haqidagi shartnomani tuzayotganda shartnomaning asosiy sharti qilib yukni yetkazib borish muddati koʻrsatilgan boʻlsa, unda butun yuk joʻnatmasining yoʻqotilishida, zararlanishida yoki yetkazib borishda kechikishida tashuvchini javobgarligining chegarasi, Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlariga muvofiq bunday yukni tashish uchun yigʻimlar miqdorini aniqlash uchun asos qilib olingan, yukning ogʻirligidan kelib chiqqan holda hisoblanadi. 335. Yuk joʻnatuvchi yoki yukni oluvchi tomonidan yuk joʻnatmasining bir qismiga yetkazilgan zarar xavfli yukning butun partiyasiga yukdan butunlay yoki qisman foydalanish imkoniyatini yoʻqqa chiqarish darajasida taʼsir koʻrsatgani isbotlab berilgan taqdirda, yetkazilgan zararni qoplab berish miqdorlari aniqlanayotganda bu narsalar yoki buyumlarning umumiy massasi eʼtiborga olinadi. 336. Yukni yetkazib borishdagi kechikish uchun toʻlangan pul tovonlari, ushbu yuk yoʻqotilgan taqdirda toʻlanadigan pul tovonlarining ichiga kiritiladi. Kechiktirish uchun pul tovonlari va kechiktirilgan yukka yetkazilgan zarar uchun pul tovonlari toʻliq hajmda toʻlab beriladi. 337. Yukni tashish bir necha tashuvchi tomonidan amalga oshirilgan boʻlib, zarar qaysi bir tashuvchining aviayoʻlida yetkazilganligini aniqlashni imkoni boʻlmasa, har bir ishtirok etgan tashuvchining javobgarligi umumiy javobgarlik qiymatini tashuvchilar orasida tashish yoʻnalishining har bir ishtirok etgan tashuvchi bajargan uchastkalarining uzunligiga reytrlash (proporsional ravishda boʻlish) orqali aniqlanadi. 338. Agar zarar tashish shartnomasini bajarmaganlik yoki xodimlar tomonidan oʻz xizmat vazifalarini oʻtayotganlarida atayin bajarilgan harakatlarining natijasida yetkazilgan boʻlsa va bunday harakatlar belgilangan tartibda isbotlangan boʻlsa, har bir tashuvchi boshqa tashuvchilar oldida javobgar boʻladi. 339. Agar zarar tashuvchining yoki u tomonidan vakolatlangan shaxslarning oʻz xizmat vazifalarini bajarish paytida gʻarazli niyatlari yoki qoʻpol ehtiyotsizliklari oqibatida kelib chiqqanligi tasdiqlansa, Oʻzbekiston Respublikasining havoda tashishdagi javobgarlik haqidagi xalqaro shartnomalarida oʻzgacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, javobgarlikning belgilangan chegaralari qoʻllanilmaydi. Tashuvchi yuk joʻnatuvchi yoki yukni oluvchi bilan oʻzining javobgarlik chegarasini amaldagi qonunchilikka yoki Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga muvofiq belgilangan chegaralarga nisbatan oshirish haqida kelishuv tuzish huquqiga ega. Tashuvchining yuk joʻnatuvchi yoki yukni oluvchi bilan tuzgan va oʻzining Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlariga yoki xalqaro shartnomalariga muvofiq belgilangan javobgarligi chegaralarini pasaytirishga qaratilgan kelishuvlari haqiqiy emasdir. 340. Yuk yoʻqotilgani taqdirda tashuvchiga daʼvo havo kemasining belgilangan manzilga qoʻnganidan yoki tashish toʻxtatilgan kundan keyingi ikki yil davomida qilinishi lozim. Daʼvo qilish muddati tugaganidan soʻng ham, agar tashuvchi koʻrsatilgan sabab uzurli deb hisoblasa, daʼvolarni koʻrib chiqish uchun qabul qilishga haqlidir. 341. Tashuvchiga taqdim etilayotgan har bir shikoyatda uni taqdim etishning va yetkazilgan zararning sabablari, yoʻqotilgan yoki zararlangan xavfli yuklarning roʻyxati, yetkazilgan zararning xarakteri va qiymati koʻrsatilgan boʻlishi kerak. 342. Tashuvchi, xavfli yuklarni tashish amalga oshirilishi bilan bogʻliq boʻlgan jarayonlarda yetkazilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash boʻyicha oʻz javobgarligini sugʻurta qilishi kerak. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi va Sogʻliqni saqlash vazirligi bilan kelishilgan. Qator va ustunning kesishishidagi X belgisi mazkur sinfdagi xavfli yuklar bir-biriga tegishi yoki bir-biriga yaqin yoxud ichidagi oqqanda oʻzaro taʼsir qilishi mumkin boʻlgan holatda joylashtirilishi mumkin emasligini koʻrsatadi. Demak, ichida 3 klassdagi xavfli yuklari boʻlgan yuk oʻrni ichida 5.1. toifali xavfli yuklari boʻlgan yuk oʻrinlari bilan yonma-yon joylashish yoki unga tegib turishi mumkin emas.