TIJORAT BANKLARIDA LIZING OPERATSIYALARINI AMALGA OShIRISh VA ULARNING BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISh TARTIBI TOʻGʻRISIDA NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2023-02-28)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Lizing toʻgʻrisida”gi, “Mikromoliyalash toʻgʻrisida”gi va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq, Markaziy bank Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Tijorat banklarida lizing operatsiyalarini amalga oshirish va ularning buxgalteriya hisobini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kundan keyin kuchga kiritilsin. 3. Ushbu qaror kuchga kirgan kundan boshlab, Markaziy bank Boshqaruvining quyidagi qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin: — “Oʻzbekiston Respublikasi banklari tomonidan moliyaviy lizingni amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida nizomni tasdiqlash haqida” 1999-yil 7-maydagi 9/7-sonli qaror (1999-yil 20-iyul, roʻyxat raqami 776); — “Tijorat banklarida lizing operatsiyalarning buxgalteriya hisobini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida” 2005-yil 25-noyabrdagi 26/7-sonli qaror. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Lizing toʻgʻrisida”gi, “Mikromoliyalash toʻgʻrisida”gi va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq banklar tomonidan lizing operatsiyalarini amalga oshirish hamda lizing operatsiyalarini amalga oshirish bilan bogʻliq buxgalteriya hisobini yuritish tartibini belgilaydi. Ushbu Nizom talablari banklar tomonidan mikrolizing operatsiyalarini amalga oshirish tartibiga ham tatbiq qilinadi. 1. Ushbu Nizomda quyidagi tushunchalardan foydalaniladi: lizing (moliyaviy ijara) — bir taraf (lizing beruvchi) ikkinchi tarafning (lizing oluvchining) topshirigʻiga binoan uchinchi tarafdan (sotuvchidan) lizing shartnomasida shartlashilgan mol-mulkni (lizing obyektini) mulk qilib sotib olishni va uni shu shartnomada belgilangan shartlarda haq evaziga egalik qilish va foydalanish uchun lizing oluvchiga oʻn ikki oydan ortiq muddatga berishni nazarda tutadigan ijara munosabatlarining alohida turi; mikrolizing — tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun lizing toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq 600 mln soʻmdan oshmaydigan summada beriladigan lizing; lizing obyektlari — tadbirkorlik faoliyati uchun foydalaniladigan isteʼmol qilinmaydigan har qanday ashyolar, shu jumladan korxonalar, mulkiy komplekslar, binolar, inshootlar, uskunalar, transport vositalari hamda boshqa koʻchar va koʻchmas mulk (yer uchastkalari va boshqa tabiiy obyektlar, shuningdek muomaladan chiqarilgan yoki muomalada boʻlishi cheklangan boshqa mol-mulklar bundan mustasno); lizing subyektlari — lizing beruvchi, lizing oluvchi hamda sotuvchi. lizing beruvchi — lizing shartnomasi boʻyicha lizing oluvchiga kelgusida topshirish maqsadida lizing obyektini mulk qilib oluvchi bank; lizing oluvchi — lizing shartnomasi boʻyicha lizing obyektini egalik qilish va foydalanish uchun olayotgan shaxs; sotuvchi — lizing obyektini lizing beruvchiga sotadigan shaxs; lizing shartnomasi muddati — lizing shartnomasi boʻyicha tomonlar majburiyatlarining toʻla bajarilgungacha boʻlgan davr; lizing muddatining boshlanishi — lizing shartnomasiga muvofiq lizing oluvchining lizing obyektiga egalik qilish va foydalanish huquqini amalga oshirishni boshlagan sana, yaʼni lizing obyektini dastlabki (boshlangich) tan olish sanasi; lizing toʻlovlari — lizing beruvchining lizing obyektini olish uchun qilgan xarajatlarining hammasi yoki koʻp qismi, shuningdek lizing obyektini yetkazib berish va belgilangan maqsadda foydalanish uchun uni yaroqli holga keltirish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa xarajatlarining lizingga oluvchi tomonidan qoplanishi hamda lizing beruvchi daromadi yigʻindisi; minimal lizing toʻlovlari — lizing oluvchi yoki uning kafolatchisi (kafili) tomonidan lizing shartnomasiga koʻra lizing beruvchiga uning lizing obyektini sotib olish va uni yaroqli holga keltirish bilan bogʻliq xarajatlarini, lizing daromadi (foizi) qoʻshilgan holda lizing muddati davomida toʻlanishi lozim boʻlgan summa; lizing beruvchining daromadi — lizing toʻlovlari bilan lizing obyektini sotib olish, uni yetkazib berish va belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holga keltirish xarajatlari oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadigan, lizing beruvchi tomonidan lizing operatsiyasini amalga oshirish natijasida oladigan foiz daromadi; lizing obyektining haqqoniy qiymati — muayyan bir sanada lizing obyektini sotib olish yoki lizing obyektini sotib olish boʻyicha bitim tuzishni xohlovchi bir-biriga qaram boʻlmagan xabardor tomonlar oʻrtasidagi majburiyatni bajarish uchun yetarli boʻlgan summa; diskontlash — kelgusida aniq bir vaqtda olinishi kutilayotgan pul mablagʻlarining joriy ekvivalentini aniqlash; lizing obyektining xizmat muddati — lizing obyektiga qonunchilik hujjatlari asosida amortizatsiya hisoblanadigan davr; dastlabki bilvosita xarajatlar — lizing shartnomasini tuzish va lizingni tashkil etish bilan bogʻliq boʻlgan va lizing obyekti qiymatiga qoʻshilmaydigan xarajatlar; dastlabki bevosita xarajatlar — lizing obyektini yetkazib berish, uni foydalanish uchun yaroqli holga keltirish bilan bogʻliq boʻlgan va lizing obyekti qiymatiga qoʻshiladigan xarajatlar. 2. Banklar faqat lizing shartnomasi muddati tugaganidan keyin lizing obyekti lizing oluvchining mulkiga oʻtishini koʻzda tutuvchi lizing operatsiyalarini amalga oshirishi mumkin. Bunda lizing oluvchi lizing beruvchi bankka lizing obyektini sotib olish, uni yetkazib berish, ishga tayyor holga keltirish bilan bogʻliq barcha xarajatlarini va kelishilgan foizlar toʻlovini amalga oshirishi lozim. 3. Lizing beruvchi bank lizing obyektini sotuvchidan kelgusida uning oʻziga lizing asosida foydalanish uchun berish maqsadida sotib olgan taqdirda bir shaxsning oʻzi ham lizing oluvchi, ham sotuvchi boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi. 4. Lizing operatsiyalari moliyaviy barqaror boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarga toʻlovlilik, taʼminlanganlik, bank tomonidan lizing obyektini sotib olishga investitsiya qilingan kredit mablagʻlarini qaytarishlik va maqsadga muvofiq foydalanishlik tamoyillari asosida amalga oshiriladi. 5. Lizing operatsiyasi lizing obyekti lizing oluvchi tomonidan bevosita tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadida ishlatilishi koʻzda tutilgan hollarda koʻrsatiladi. Qimorxonalar va billiardxonalarni tashkil etishda lizing obyektini qoʻllash koʻzda tutilgan hollarda lizing xizmatlarini koʻrsatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 6. Lizing boʻyicha moliyaviy ijaraga olingan mol-mulkning tasodifan nobud boʻlishi, yoʻqolishi, oʻgʻirlanishi, shikastlanishi, buzilishi va barvaqt eskirishi xavfi bilan bogʻliq boʻlgan tarzdagi har qanday yetkazilishi mumkin boʻlgan zarardan lizing obyektini sugʻurtalash taraflarning kelishuviga binoan sugʻurtalanadi. Bunday kelishuv boʻlmagan taqdirda, lizing oluvchi lizing obyekti sugʻurtasi uchun javobgar boʻladi. 7. Lizing beruvchi va lizing oluvchi oʻzaro kelishgan holda qonunchilik hujjatlariga muvofiq lizing obyektini jadal amortizatsiya qilishni qoʻllash huquqiga ega. 8. Banklar qonunchilik hujjatlari hamda ushbu Nizom asosida lizing xizmatlari koʻrsatishning ichki tartibini ishlab chiqishlari lozim. Mazkur ichki tartiblarda qonunchilik hujjatlari va ushbu Nizomga zid meʼyorlarni oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 9. Lizing oluvchi lizing shartnomasini tuzish uchun uning asosiy depozit hisobvaragʻiga xizmat koʻrsatayotgan bankka quyidagi hujjatlarni taqdim etishi lozim: lizing buyurtmasi; lizing obyektining texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlari va uning sotuvchisi toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma; lizingning butun davrini ichiga olgan pul oqimi tahlili koʻrsatilgan biznes-reja; tegishli davlat soliq inspeksiyasiga oxirgi hisobot davri uchun buxgalteriya balansi (1-son shakl), 90 kundan ortiq muddatdagi qarzlarga doir solishtirish dalolatnomalari, moliyaviy natijalar toʻgʻrisida hisobot (2-son shakl), yangi tashkil etilgan yuridik shaxslar hamda yakka tartibdagi tadbirkorlar, yuridik shaxs tashkil etmagan holda faoliyat yuritayotgan dehqon xoʻjaliklari bundan mustasno. Lizing beruvchi banklar lizing berish yuzasidan qaror qabul qilish uchun lizing oluvchidan uning lizing toʻlovlarini amalga oshirish imkoniyatlarini baholash uchun zarur boʻlgan hujjatlarni soʻrab olishlari mumkin. Lizing kompaniyalariga ularga ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaraqlari ochgan tijorat banklari tomonidan import asosida lizing obyektlarini yetkazib berish bilan bogʻliq lizing xizmati koʻrsatilishi mumkin.. 10. Buyurtma lizing beruvchi bank tomonidan koʻrib chiqilayotganda quyidagilarning tahlili amalga oshiriladi: buyurtma beruvchi daromadlarining lizing toʻlovlarini amalga oshirish uchun yetarliligi; buyurtmada bayon etilgan maʼlumotlarning bir-biriga zid emasligi; lizing beruvchi bank oldidagi majburiyatlarni buyurtma beruvchi tomonidan oʻz vaqtida bajarish imkoniyatining mavjudligi. 11. Lizing obyekti shartnomaga muvofiq lizing beruvchi bank tomonidan lizing obyektini sotib olishga, lizing obyektini yetkazib berish va belgilangan maqsadda foydalanish uchun uni yaroqli holga keltirish bilan bogʻliq va boshqa xarajatlarini qaytarish hamda lizing daromadi (foizi) toʻlovini amalga oshirish taʼminoti vazifasini bajarishi mumkin. Bunda lizing obyekti lizing oluvchi tomonidan lizing beruvchi bank foydasiga yoʻqolish va shikastlanish hodisalaridan ixtiyoriy sugʻurta qilinishi va bu toʻgʻrisida sugʻurta polisini bankka taqdim etilishi shart. Lizing beruvchi lizing operatsiyasini amalga oshirish natijasida sarflangan mablagʻlarning qaytarilishi va lizing foizi toʻlanishining kafolati sifatida lizing oluvchidan boshqa taʼminot shakllarini taqdim etishni talab qilishi mumkin. 13. Lizing oluvchining buyurtmasi boʻyicha lizing beruvchi bank tomonidan lizing operatsiyasini amalga oshirish yoki oshirmaslik toʻgʻrisida qaror qabul qilish muddati buyurtma bankka kelib tushgan kundan boshlab 30 ish kunidan, mikrolizing operatsiyasini amalga oshirish boʻyicha esa 10 ish kunidan oshmasligi lozim. Lizing operatsiyasini amalga oshirish asoslantirilgan holda rad etilgan taqdirda, lizing beruvchi bank lizing oluvchiga bu haqda rad etish sababini asoslagan holda yozma shaklda maʼlum qilishi shart. 14. Lizing operatsiyasini amalga oshirish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan taqdirda, bu haqda lizing oluvchiga bildiriladi hamda lizing beruvchi bank va lizing oluvchi oʻrtasida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda lizing shartnomasi tuziladi. Lizing obyekti hisoblangan mol-mulk boʻyicha tuziladigan bitimlar qonunga muvofiq notarial tasdiqlanishi talab qilinadigan hollarda lizing shartnomasi notarial tasdiqlanishi lozim, bundan birlamchi bozordan koʻchmas mulk va transport vositalari olish chogʻidagi lizing toʻgʻrisidagi shartnomalar mustasno. 15. Oʻzbekiston Respublikasining “Lizing toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq, lizing shartnomasi quyidagi shartlardan biriga javob berishi kerak: a) lizing shartnomasining muddati tugagach, lizing obyekti lizing oluvchining mulki boʻlib oʻtsa; b) lizing shartnomasining muddati lizing obyekti xizmat muddatining 80 foizidan ortiq boʻlsa yoki lizing obyektining lizing shartnomasi tugaganidan keyingi qoldiq qiymati uning boshlangich qiymatining 20 foizidan kam boʻlsa; v) lizing shartnomasining muddati tugagach, lizing oluvchi lizing obyektini uning bozor qiymatidan past narxda sotib olish huquqiga ega boʻlsa, bunda ana shu huquqni amalga oshirish kunidagi lizing obyekti qiymati asos boʻladi; g) lizing shartnomasi amal qiladigan davr uchun lizing toʻlovlarining umumiy summasi lizing obyekti qiymatining 90 foizidan ortiq boʻlsa. 16. Lizing shartnomasi lizing obyekti xizmat muddatining 80 foizidan kam boʻlmagan muddatga tuziladi. Bunda lizing obyektining xizmat muddati Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 306-moddasi oltinchi qismida belgilangan asosiy vositalarning amortizatsiya normalaridan kelib chiqqan holda hisoblanadi. Fermer xoʻjaliklariga hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Xorazm viloyatidagi mashina-traktor parklariga qishloq xoʻjaligi mashinalarini lizingga berish borasidagi lizing shartnomalari 10 yilgacha boʻlgan muddatga tuziladi. Lizing shartnomasida lizing shartnomasi amal qilishi boshlangandan to tugagunga qadar lizing obyektining qiymati boʻyicha vujudga keladigan oʻzgarishlarni inobatga olib, lizing toʻlovlari summasiga taraflarning kelishuviga binoan tegishli qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish shartlari koʻzda tutilishi mumkin. Lizing oluvchilar lizing obyektini lizing shartnomasi muddati tugashidan oldin istalgan vaqtda lizing obyektining qoldiq qiymatini va hisoblangan lizing foizi toʻlovini amalga oshirgan holda lizing obyektini oʻz mulkiga olishi mumkin. Lizing obyekti qoldiq qiymati va hisoblangan foizlar toʻlovi toʻlaligicha amalga oshirilgan kundan boshlab lizing shartnomasi shartlari toʻla bajarilgan hisoblanadi. 17. Lizing shartnomasi tuzilganidan soʻng lizing beruvchi bank va sotuvchi oʻrtasida lizing obyektining oldi-sotdi shartnomasi tuziladi. Bunda lizing beruvchi bank sotuvchiga mol-mulk muayyan lizing oluvchiga berish uchun sotib olinayotganligini bildirishi shart. 18. Lizing obyektini foydalanishga qabul qilish dalolatnomasi imzolanib, mulkka egalik qilish va undan foydalanish huquqi lizing oluvchiga oʻtganidan soʻng lizing operatsiyasi amalga oshirilgan hisoblanadi. 19. Lizing shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, lizing obyekti sotuvchi tomonidan bevosita lizing oluvchiga u turgan joyda topshiriladi. Foydalanishga qabul qilish dalolatnomasi lizing oluvchi tomonidan rasmiylashtiriladi va lizing beruvchi bank, lizing oluvchi hamda sotuvchi tomonidan imzolanadi. 20. Lizing obyekti yetkazib berilmagan, toʻliq yetkazib berilmagan, yetkazib berish muddati oʻtkazib yuborilgan yoki sifati talab darajasida boʻlmagan lizing obyekti yetkazib berilgan taqdirda, agar shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, lizing oluvchi: lizing toʻlovini amalga oshirishni kechiktirish; yetkazib beriladigan lizing obyektidan voz kechish; lizing shartnomasining bekor qilinishini lizing beruvchidan talab etish; lizing shartnomasini bajarmaslik yoki tegishlicha bajarmaslik natijasida yetkazilgan zararlarni toʻlashni lizing beruvchidan talab qilishga haqlidir. 21. Lizing beruvchi bank har bir lizing operatsiyasi boʻyicha lizing yigʻma jildini shakllantiradi. Lizing yigʻma jildda quyidagi hujjatlar boʻlishi lozim: lizing oluvchining buyurtmasi; lizing shartnomasi; lizing oluvchining oxirgi hisobot sanasiga buxgalteriya balansi; lizing oluvchining lizing boʻyicha biznes-rejasi; lizing oluvchining toʻlov qobiliyati va uning biznes-rejasining samaradorligi toʻgʻrisida lizing beruvchi bankning xulosasi; sugʻurta kompaniyasining lizing obyektini sugʻurta qilinganligi toʻgʻrisidagi sugʻurta polisi; lizing beruvchining lizing obyektini lizing oluvchiga yetkazib berilishi toʻgʻrisidagi buyurtmasi; lizing obyektining oldi-sotdi shartnomasi; lizing obyektini foydalanishga qabul qilish dalolatnomasi; lizing obyektiga sotuvchi tomonidan berilgan texnik kafolat; lizing operatsiyasi hamda taʼminoti xarakteridan kelib chiqqan holda olingan boshqa hujjatlar. Lizing shartnomasi yuzasidan qoʻshimcha kelishuv tuzilgan taqdirda, u ham lizing oluvchining lizing yigʻma jildiga tikib qoʻyiladi. 22. Lizing oluvchi lizing shartnomasida belgilangan muddat davomida lizing obyektiga egalik qilish va undan foydalanish huquqini oladi. Lizing oluvchi tomonidan lizing shartnomasi boʻyicha oʻzida paydo boʻlgan huquq, majburiyat va boshqa manfaatlarni uchinchi shaxsga oʻtkazish (qoʻshimcha lizing)ga faqat lizing beruvchining yozma roziligi asosida ruxsat etiladi. 23. Lizing oluvchi sotuvchi tomonidan lizing obyektiga berilgan texnik kafolatdan foydalanadi. Lizing obyektini oʻz vaqtida yetkazib berilishi va butlanishi hamda uni oʻrnatishga doir majburiyatlarning bajarilishi boʻyicha sotuvchidan talab qilish huquqini lizing oluvchi oʻz zimmasiga olishi lizing shartnomasida belgilanishi mumkin. 24. Lizing beruvchi banklarda lizingga berilgan aktivlar hisobi 15600 — “Lizing (moliyaviy lizing)” hisobvaraqlarida yuritiladi. 25. Dastlabki tan olish lizing shartnomasining amal qilish muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing beruvchi bank lizingga berilgan lizing obyektini oʻz balansida sof investitsiyasi qiymati, yaʼni lizing obyektini sotib olish, uni lizing oluvchiga yetkazib berish va foydalanishga shay holga keltirish bilan bogʻliq xarajatlar yigʻindisi yoki uning haqqoniy qiymatida, ularning qaysi biri kichik boʻlsa oʻsha summada aktiv sifatida tan oladi. 26. Lizing beruvchi bank lizing obyekti uchun toʻlovlarni sotuvchiga oldindan toʻlab berib lizing obyekti toʻgʻridan toʻgʻri lizing oluvchiga yetkazib berilsa, lizing beruvchi bank foydalanishga qabul qilish dalolatnomasiga asosan memorial order toʻldirib, quyidagi buxgalteriya amallarini bajaradi: Dt 19909 Tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlangan mablagʻlar; Kt Bankning vakillik hisobvaragʻi; Dt 15600 Lizing (moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobvaraq); Kt 19909 Tovar moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar. 27. Lizing obyekti avval lizing beruvchi bank balansiga kirim qilinib, soʻngra lizing oluvchiga lizingga berilsa quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: Dt 16500 Asosiy vositalar (tegishli mos hisobvaragʻi); Kt 19909 Tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlangan mablagʻlar; Dt 15600 Lizing (moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobvaragʻi); Kt 16500 Asosiy vositalar (mos hisobvaraq). 28. Lizing beruvchi bank tomonidan amalga oshirilgan va lizing shartnomasiga muvofiq lizing oluvchi tomonidan qoplanadigan dastlabki bevosita xarajatlar lizing obyektining qiymatiga qoʻshiladi. Lizing shartnomasiga muvofiq yuqoridagi xarajatlar lizing oluvchi tomonidan qoplanmagan taqdirda, mazkur xarajatlar yuzaga kelgan paytdagi tegishli hisobot davri xarajatlari sifatida tan olinadi. 29. Lizing beruvchi bank tomonidan lizing obyekti dastlabki tan olinganidan soʻng, keyingi hisob lizing oluvchi tomonidan toʻlanadigan lizing boʻyicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va u boʻyicha foizlarning hisobini yuritishdan iborat. Keyingi hisob lizing obyektini baholab borishni ham oʻz ichiga oladi. 30. Dastlabki tan olishda yoki obyektni lizingga berish (olish) vaqtida lizing beruvchining daromadi (lizing oluvchining lizing foizi boʻyicha xarajatlari) buxgalteriya hisobida aks ettirilmaydi. 31. Minimal lizing toʻlovlarining diskontlangan qiymatini hisoblashda diskontlaydigan omil boʻlib, agar uni aniqlashning imkoniyati boʻlsa, lizing shartnomasida koʻzda tutilgan foiz stavkasi hisoblanadi, aks hollarda, qarz sarmoyasi boʻyicha oʻsib boruvchi foiz stavkasidan foydalaniladi. 32. Lizing shartnomasida lizing beruvchi va lizing oluvchi lizing toʻlovlari jadvali (tartibi)ni kelishib oladi. Lizing toʻlovlari jadvalida lizing beruvchi bankning daromadi (foizi)ni toʻlash hamda lizing obyekti qiymatini qoplash boʻyicha lizing oluvchining majburiyatlari va ularning lizing muddati davomida taqsimlanishi koʻrsatiladi. Lizing toʻlovlari jadvalida lizing beruvchining daromadi lizing shartnomasi muddati davomida muntazam ravishda davrlar boʻyicha teng taqsimlanishi aks ettirilishi lozim. Bunda, lizing shartnomasining har bir davrida qoplanmagan majburiyatlar qoldigʻiga doimiy foiz stavkasi qoʻllaniladi. 33. Lizing beruvchi bankning daromadi lizing oluvchi tomonidan lizing toʻlovlarining amalga oshirilishidan qatʼi nazar, tegishli hisobot davrlarida lizing toʻlovlari jadvaliga muvofiq hisoblanadi. 34. Lizing beruvchi bank tomonidan lizing boʻyicha foizli daromadlar hisoblanganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: Dt 16323 Lizing boʻyicha olish uchun hisoblangan foizlar; Kt 45100 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha foizli daromadlar (tegishli mos hisobvaraq). 35. Lizing toʻlovlari kelib tushgan hollarda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: Dt Kassadagi naqd pul va boshqa toʻlov hujjatlari yoki mijozning depozit yoki bankning vakillik hisobvaragʻi (umumiy summaga); Kt 15600 Lizing (moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobvaraq) (asosiy qarz summasining qaytarilgan summasiga); Kt 16323 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha olish uchun hisoblangan foizlar (foizli daromad summasiga). 36. Lizing shartnomasi muddati tugaganidan soʻng lizing toʻlovlarini toʻlash shartlari toʻliq bajarilgan taqdirda 15600 Lizing (moliyaviy ijara) va 16323 Lizing boʻyicha olish uchun hisoblangan foizlar hisobvaraqlari qoldigʻi nolga teng boʻladi. Lizing oluvchi tomonidan lizing obyekti lizing shartnomasi muddati tugamasidan oldin sotib olingan hollarda ham ushbu hisobvaraqlardagi qoldiq nolga teng boʻladi. 37. Lizing obyekti lizing oluvchi tomonidan lizing shartnomasi shartlari buzilganligi sababli qaytarib olinganida, lizing beruvchi ushbu aktivning taqdirini hal etgunga qadar uni oʻz balansiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali qabul qiladi: Dt 16705 Bankning boshqa koʻchmas mulklari; Kt 15600 Lizing (moliyaviy ijara) (mos hisobvaraq). 38. Lizing oluvchi tomonidan lizing toʻlovlari oʻz vaqtida amalga oshirilmagan taqdirda aktivga Foizlarni oʻstirmaslik toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 1304, 2004-yil 24-yanvar) asosan oʻstirmaslik maqomi beriladi va aktivning kelgusi hisobi mazkur Nizomga muvofiq amalga oshiriladi. 39. Lizing Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) talablaridan kelib chiqqan holda tasniflanadi. 40. Banklar lizing shartnomasi boʻyicha lizing oluvchi sifatida ishtirok etgan taqdirda lizingga olingan aktivlar hisobi 16515 — Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqining, lizing boʻyicha yuzaga kelgan majburiyatlar esa 22100 — Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlarning tegishli mos hisobvaraqlarida yuritiladi. 41. Lizing lizing oluvchi bankning moliyaviy hisobotlarida ham aktiv ham majburiyat sifatida tan olinadi. Ushbu dastlabki tan olish lizing shartnomasi muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing oluvchi bank lizing obyektini oʻz balansida sof investitsiya qiymati yoki uning haqqoniy qiymatining qaysi biri kichik boʻlsa oʻsha summada aks ettiradi. 42. Lizingni dastlabki tan olishda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bajariladi: Dt 16515 Obyektlarni lizingga olish va uni takomillashtirish huquqi; Kt 22100 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlarning tegishli mos hisobvaragʻi. 43. Lizing oluvchi bank tomonidan amalga oshirilgan lizing obyektini sotib olish, yetkazib berish yoki belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holga keltirish bilan bogʻliq xarajatlar lizing obyektining qiymatiga qoʻshiladi. Lizing obyekti lizing oluvchi bank balansida aktiv va majburiyatlarning alohida moddalari sifatida aks ettirilishi lozim. Lizing boʻyicha majburiyatni aktiv summasidan chegirib tashlagan holda (kontr-aktiv hisobvaraq sifatida) koʻrsatishga ruxsat etilmaydi. 44. Lizing oluvchi bank tomonidan lizing dastlabki tan olingandan soʻng keyingi hisob majburiyat boʻyicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va lizing boʻyicha foizlar toʻlash hisobini yuritishdan iborat. Keyingi hisob, lizing bilan bogʻliq barcha xavf-xatarlar lizing oluvchiga oʻtganligi sababli lizing oluvchi bank tomonidan lizing obyektini baholab borish, amortizatsiya ajratmalarini va shartnomada koʻzda tutilgan boshqa xarajatlarni amalga oshirish ishlarini ham oʻz ichiga oladi. 45. Dastlabki tan olishda yoki obyektni lizingga olish vaqtida lizing oluvchi bankning lizing foizi boʻyicha xarajatlari buxgalteriya hisobida aks ettirilmaydi. 46. Lizing shartnomasida lizing oluvchi bank va lizing beruvchi lizing toʻlovlari jadvalini kelishib oladi, unda lizing oluvchi bankning foizli xarajatlari, lizing obyektining qiymatini qoplash boʻyicha majburiyatlar va ularning lizing muddati davomida taqsimlanishi koʻrsatiladi. 47. Lizing toʻlovlari jadvalida lizing oluvchi bankning foizli xarajatlari lizing shartnomasining amal qilish muddati davomida davrlar boʻyicha teng taqsimlanishi aks ettirilishi lozim. Bunda, lizing shartnomasining har bir davrida qoplanmagan majburiyatlar qoldigʻiga doimiy foiz stavkasi qoʻllaniladi. 48. Lizing oluvchi bank tomonidan lizing toʻlovlari jadvaliga muvofiq lizing boʻyicha foizli xarajatlar hisoblanganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: Dt 54198 Boshqa banklardan olingan lizing boʻyicha foizli xarajatlar yoki Dt 54199 Boshqa lizing beruvchilardan olingan lizing boʻyicha foizli xarajatlar; Kt 22408 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha hisoblangan foizlar. 49. Lizing oluvchi bank tomonidan lizing toʻlovlari quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali amalga oshiriladi: Dt 22408 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha hisoblangan foizlar; Dt 22100 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar; Kt Bankning vakillik yoki lizing beruvchining depozit hisobvaragʻi. 50. Lizing oluvchi bank tomonidan lizing obyekti boʻyicha amortizatsiya ajratmalari Oʻzbekiston Respublikasi banklarida asosiy vositalarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida yoʻriqnoma (roʻyxat raqami 1434, 2004-yil 17-dekabr) talablari asosida amalga oshiriladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 56626 Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha eskirish summasi; Kt 16519 Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv). 51. Aniq bir davrdagi lizing oluvchi bankning lizing obyekti boʻyicha amortizatsiya ajratmasi va moliyaviy xarajatlari (lizing boʻyicha foizlari) summasi mazkur davrda toʻlanishi kerak boʻlgan lizing toʻlovlari summasiga teng boʻlmasligi mumkin. 52. Lizing obyektini yillik qayta baholash lizing oluvchi bank tomonidan qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi. 53. Lizing oluvchi bank tomonidan oxirgi toʻlovlar amalga oshirilganidan keyin 16515, 16519, 22100 va 22408 balans hisobvaraqlarida mazkur lizing operatsiyalari boʻyicha ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar (analitik hisob) qoldigʻi nolga teng boʻladi va mulkka egalik huquqi lizing oluvchiga oʻtadi. Lizing obyektining lizing oluvchi bankka oʻtkazish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali amalga oshiriladi: Dt 16500 Asosiy vositalar (tegishli mos hisobvaraq); Dt 16519 Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv); Kt 16515 Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi; Kt 165xx Yigʻilgan eskirish summasi (tegishli mos hisobvaraq). 54. Lizing shartnomasi muddati oxirida lizing oluvchi bankka lizing obyektining sotish sanasidagi haqqoniy qiymatidan past narxda sotib olish huquqi berilgan boʻlsa, sotib olish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali amalga oshiriladi: Dt 22100 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar; Kt Bankning vakillik yoki lizing beruvchining depozit hisobvaragʻi; 22100 Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar hisobvaragʻi yopilganidan soʻng, lizing obyektiga boʻlgan mulk huquqi lizing oluvchiga oʻtadi va bunda 36-bandda koʻrsatilgan buxgalteriya oʻtkazmalari bajariladi. 55. Lizing shartnomasi uning amal qilish muddatidan oldin toʻxtatilib, lizing beruvchi tomonidan lizing obyekti shartnoma shartlarida belgilangan tartibda olib qoʻyilgan taqdirda, lizing obyektini lizing beruvchiga qaytarish lizing shartnomasining amal qilish muddati toʻxtatilgan sanadagi lizing obyektining qoplanmagan qiymati summasida amalga oshiriladi va bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: Dt 16519 Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv); Kt 16515 Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi. 56. Lizing obyektining hisobdan chiqarish boʻyicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) lizing obyektining qoldiq (balans) qiymati va lizing toʻlovlari jadvali boʻyicha qolgan qarz oʻrtasidagi farq sifatida lizing obyektining hisobdan chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar summasini hisobga olgan holda aniqlanadi. Lizing obyektining hisobdan chiqarish boʻyicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) aniqlaganida, oldingi qayta baholashlardagi lizing obyekti qiymatining koʻpaygan summasi, yaʼni oldingi baholashlar natijasida 30908 “Boshlangich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻining kredit qoldigʻi lizing obyektining chiqib ketishidan koʻrilgan daromad tarkibiga qoʻshiladi va bir vaqtning oʻzida ushbu hisobvaraq boʻyicha rezerv kapitalini kamaytiradi. 57. Lizing oluvchi bank lizing boʻyicha quyidagi maʼlumotlarni oshkor etadi: 1) hisobot sanasiga lizingga berilgan aktivlarning har bir sinfi boʻyicha sof balans qiymati; 2) hisobot sanasiga jami kelgusi minimal lizing toʻlovlari bilan ularning joriy diskont qiymati taqqoslamasi; 3) quyidagi davrlarning har biri boʻyicha hisobot sanasiga jami kelgusi minimal lizing toʻlovlari bilan ularning joriy diskont qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar: a) bir yilgacha boʻlgan muddat; b) bir yildan ortiq, lekin besh yildan ortiq boʻlmagan muddat; v) besh yildan ortiq boʻlgan muddat; 4) lizing oluvchining muhim lizing shartnomalarining quyidagilarni oʻz ichiga olgan, lekin bular bilan chegaralanmagan holda umumiy tavsifi: a) shartnomaga kiritilgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlarning mavjudligi va shartnoma shartlarining oʻzgartirilishi va yangi kiritilgan shartlarning xaridning qulayliligiga taʼsiri imkoniyatlari; b) lizing shartnomasi shartlariga asosan qoʻshimcha qarzdorlik va kelgusi lizing bitimida oʻrnatilgan cheklashlar. 58. Lizing beruvchi bank quyidagi maʼlumotlarni oshkor etadi: 1) hisobot sanasiga lizingga qilingan yalpi lizing investitsiyasi bilan hisobot sanasiga olinishi kerak boʻlgan boʻlgʻusi minimal lizing toʻlovlarining joriy diskont qiymati bilan taqqoslanmasi; 2) quyidagi davrlarning har biri boʻyicha hisobot sanasiga lizingga qilingan yalpi lizing investitsiyasi va olinishi kerak boʻlgan kelgusi minimal lizing toʻlovlarining joriy diskont qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar: bir yilgacha boʻlgan muddat; bir yildan ortiq, lekin besh yildan ortiq boʻlmagan muddat; besh yildan ortiq boʻlgan muddat; 3) olinmagan moliyaviy daromad; 4) olinishi lozim boʻlgan minimal lizing toʻlovlari boʻyicha shakllangan umidsiz qarzdorlik boʻyicha yigʻilgan zaxira; 5) lizing beruvchi bank tomonidan imzolangan muhim lizing shartnomalarining umumiy tavsifi; 6) davr mobaynida lizing shartnomalari boʻyicha tegishli mablagʻlarning yalpi investitsiyadan chegirgan holdagi maʼlumotlar.