Taʼlim tashkilotlarining oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2026-03-30)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Taʼlim tashkilotlarining oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar oʻrta maxsus, professional va oliy taʼlim tashkilotlarining oʻquvchi-talabalarini oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalarida amaliyotlarni oʻtkazish bilan shugʻullanuvchi taʼlim tashkilotlarida mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar oʻquvchi-talabalarning oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalarida amaliyotlarni oʻtkazish bilan shugʻullanuvchi barcha taʼlim tashkilotlariga (bundan buyon matnda taʼlim tashkilotlari deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Mazkur Qoidalar ishlab chiqarish binolarini va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 4. Taʼlim tashkilotlarida mehnatni muhofaza qilish va ishlab chiqarish boʻyicha xavfsizlikka oid normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 6. Taʼlim tashkilotlarida mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 61. Taʼlim tashkilotlarida quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqiladi (tasdiqlanadi) va yuritiladi: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma; tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari boʻyicha mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari. 7. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati taʼlim tashkilotining mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita taʼlim tashkilotining rahbariga boʻysunadi. 9. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb etilishlari mumkin emas. 10. Taʼlim tashkilotlarida mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 11. Taʼlim tashkiloti xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 111. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 13. Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi hamda taʼlim tashkiloti xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash taʼlim tashkiloti rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 14. Oʻquvchi-talabalar mehnatidan foydalanilganda ularning sogʻligʻi, xavfsizligi va tarbiyasiga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi mehnat sharoiti boʻlgan ishlarga jalb qilish taqiqlanadi. 15. Oʻquvchi-talabalarni ish vaqtidan tashqari hamda tungi ishlarga jalb qilish taqiqlanadi. 16. Taʼlim tashkilotlaridagi oʻquvchi-talabalarni oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyoti sanitariya-gigiyenik va texnika xavfsizligi talablariga javob beradigan ustaxonalarida olib borilishi lozim. 17. Oʻquvchi-talabalarning ish joylari zararli faktorlardan ajratilgan holda tashkil qilinishi kerak. 18. Yuklarni tashish bilan bogʻliq ishlar oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar koʻtarishlari va tashishlari mumkin boʻlgan ogʻir yuk normalarining chegarasini belgilash toʻgʻrisida nizomga (roʻyxat raqami 1954, 2009-yil 12-may) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 19-20-son, 242-modda) muvofiq olib borilishi kerak. 19. Oʻquvchi-talabalarning jarohatlanishlarini oldini olish maqsadida oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyotlari mehnat va texnika xavfsizligi talablariga muvofiq tashkil qilingan boʻlishi lozim. 20. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalarida, laboratoriyalarda, issiqlik, chang, kimyoviy moddalar taʼsiri kuchli boʻlgan (charxlovchi, oʻyuvchi, silliqlovchi, elektropayvand ishlari va boshqalar) joylarda SanQvaM 0145-03 “Akademik litsey va kasb-hunar kollejlarini joylashuvi, tuzilishi va oʻqish jarayonini tashkillashtirishga oid sanitariya qoidalar” talablariga asosan havo almashinishi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 21. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalarida qoʻllarni yuvish uchun issiq va sovuq suv, sovun, maxsus eritmalar hamda qoʻllarini quritishi uchun sochiq yoki elektr quritgich boʻlishi lozim. 22. Taʼlim tashkilotlari GOST 17.2.3.02 boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari, salomatlik uchun xavflilik darajasi hamda kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 23. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnat sharoitlarini attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim. 24. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarganda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga taʼlim tashkiloti rahbari tomonidan tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 25. Taʼlim tashkiloti oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 26. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishi va ishlarni bajarish usullarini oʻzlashtirib olishi shart. 27. Oʻta xavfli ishlarni bajarish faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 28. Taʼlim tashkiloti rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga javobgardir. 29. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilish jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 30. Jamoaviy himoya vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini meʼyorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 31. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari barcha xodimlarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va taʼlim tashkilotini qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim. 32. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi. 33. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularning qoʻllanilishi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 34. Taʼlim tashkilotida quyidagilar taʼminlanishi shart: yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi; himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi; xavfli va zaharli moddalar bilan ishlashda foydalanilgan yakka tartibdagi himoya vositalarining dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 35. Turli agressiv moddalar bilan ishlayotganda teri kasalliklarini oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish lozim. 36. Xodimlar maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan belgilangan tartibda bepul taʼminlanishi lozim. 37. Taʼlim tashkilotlarida tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 38. Oʻqituvchilar, taʼlim tashkilotlarining rahbarlari tegishli maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 39. Bosim ostida ishlovchi asbob-uskunalarda, shuningdek xavfi yuqori boʻlgan ishlarda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart. 40. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 42. Taʼlim tashkilotlarida xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 43. Taʼlim tashkiloti rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili davriy (mehnat faoliyati davomida) va dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi lozim. 44. Majburiy tibbiy koʻriklar taʼlim tashkilotlariga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa taʼlim tashkiloti joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. 45. Taʼlim tashkiloti majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan xodimlarni ishdan chetlashtirishi shart. 46. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik taʼlim tashkiloti rahbariyati zimmasiga yuklanadi. 47. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 48. Taʼlim tashkilotining hududi va ish xonalarining harorati, nisbiy namlik, havoning harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari” ga muvofiq boʻlishi kerak. 49. Taʼlim tashkilotining ishlab chiqarish xonalari quyidagi sanitariya qoidalariga muvofiq saqlanishi lozim: xonalarning harorati, nisbiy namlik va havoning harakatlanish tezligi, ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning ogʻirlik darajasiga koʻra toifasi, yil mavsumi hisobga olingan holda belgilanishi; ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorugʻligi SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq boʻlishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorugʻlik kuchini taʼminlashi; xonalarda yoritish asboblari chang toʻplanishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega boʻlishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq boʻlishi. 50. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini tuzishda samarali havo almashinuvi tizimini QMQ 2.04.05-97 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 51. Ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarini gigiyenik jihatdan toza saqlash va xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qoʻyiladigan talablar qonunchilik hujjatlarida belgilangan qoidalarga muvofiq boʻlishi lozim. 52. Taʼlim tashkiloti maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” talablariga mos boʻlishi kerak. 53. Taʼlim tashkiloti maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmogʻi bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 54. Taʼlim tashkiloti maydonidagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suvlar oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 55. Yoz mavsumida yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan, qishda qordan tozalanib, qum sepilgan boʻlishi lozim. 56. Qishki mavsumda binolarning tomlari qordan, karnizlari muzlardan tozalab turilishi zarur. 57. Taʼlim tashkiloti hududida har kuni tozalab va dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi shart. 58. Hovlidagi hojatxonalar ozoda saqlanishi, muntazam dezinfeksiya qilinishi, sutkaning qorongʻi paytida esa yoritilishi kerak. 59. Taʼlim tashkiloti joylashgan maydon butun chegara boʻylab toʻsilgan boʻlishi, uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim. 60. Yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq boʻlishi lozim. 61. Ishlab chiqarish va yordamchi xonalarning mikroiqlimi (harorati, nisbiy namligi, havoning harakatlanish tezligi va boshqalar) GOST 12.1.005-88 talablariga javob berishi kerak. 62. Muntazam ishlashga moʻljallangan ish joylarining nam xonalarida hamda issiq oʻtkazuvchi pollarida (betonli, gʻishtli, plitali va boshqalar) yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi kerak. 63. Pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi chiqindilar va changlardan oson tozalanadigan boʻlishi kerak. 64. Binoga transport vositalarining kirish joylari darvozalar va signal asbob-uskunalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 65. Darvoza tavaqalari yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar bilan mustahkam tutib turilgan boʻlishi kerak. 66. Taʼlim tashkilotlarida binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 67. Binolar bir yilda bir marta taʼlim tashkiloti rahbari tasdiqlagan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari ularda topilgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va muddati koʻrsatilgan dalolatnomalar orqali rasmiylashtirilishi kerak. 68. Xodimlar va oʻquvchi-talabalar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Xavfli hududlarda ishlab chiqarish jarayonlari halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi, shuningdek xizmat koʻrsatuvchi xodimlar va oʻquvchi-talabalar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 69. Kirish va chiqish yoʻllari, koridor, tambur, narvonlar turli jismlar va asbob-uskunalar bilan toʻsib qoʻyilmasligi lozim. Evakuatsiya chiqish yoʻllarining barcha eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha ochilishi lozim. 70. Taʼlim tashkilotining ishlab chiqarish xonalari va omborxonalari yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinlarni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 71. Shamollatish va isitish tizimi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 72. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi lozim. 73. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan oʻtish yoʻlaklarining enini kamaytirmaslik lozim. 74. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21º S, oʻrtacha ogʻir ishda 17º S va ogʻir ishda 16º S dan past boʻlmasligi kerak. 75. Xodimlarning isinishi uchun xonalardagi harorat 22º S dan kam boʻlmasligi kerak. 76. Isinish xonalarigacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan, bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 m dan koʻp boʻlmasligi lozim. 77. Ish joylarida, xonalarda va taʼlim tashkiloti hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya meʼyorlari”, SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya meʼyorlari”, GOST 12.1.003-89 “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va GOST 12.1.012-90 “Tebranma. Umumiy xavfsizlik talablari” talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 78. Ish joylarida shovqin va tebranish darajasi muntazam nazorat qilib turilishi kerak. Agarda u belgilangan meʼyorlardan yuqori boʻlsa, uni pasaytirish uchun quyidagi ishlar qoʻllanilishi lozim: detallarning zarbali harakatlarini zarbasiz harakatlarga, ilgarilama-qaytma harakatlarni aylanma harakatlarga oʻzgartirish; shovqin chiqaruvchi agregat yoki uning ayrim qismlariga shovqinni toʻsuvchi qobiqlar oʻrnatish; agregatdan chiqayotgan aerodinamik shovqinlarga qarshi samarali tovush soʻndirgichlar qoʻllash; shovqinli uskunalarni (parraklar, kompressor) toʻsilgan xonalarda yoki ishlab chiqarish xonalaridan tashqarida joylashtirish; tebranishni kamaytirish uchun, uning manbalari (elektr dvigatellar, parraklar va boshqalar) poldan va binoning boshqa konstruksiyalaridan izolyatsiyalangan mustaqil poydevorlarda yoki maxsus hisoblab chiqilgan amortizatorlarga oʻrnatilishi kerak. 79. Ishlab chiqarish xonalarida shovqinni texnik vositalar bilan bartaraf etishning iloji boʻlmasa, eshitish aʼzolarini yakka tartibda himoya qiluvchi vositalardan va shovqinga qarshi kaskalardan foydalanish kerak. 80. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi kerak. 81. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar, suv quvurlari boʻlmaganda maxsus idishlarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 82. Ichimlik suvining harorati 8º S dan 20º S gacha boʻlishi kerak. 83. Taʼlim tashkiloti hududidagi hojatxonalar issiq suv va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga ulangan boʻlishi lozim. 84. Taʼlim tashkilotida oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi yoʻq boʻlganda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining hududiy boshqarmalari yoki tuman (shahar) boʻlimlari bilan kelishilgan holda taʼlim tashkilotida yer qatlamini ifloslantirmagan holda dushxonalardan va yuz-qoʻl yuvgichlardan suv oqmaydigan qurilmali axlat oʻralarining mavjud boʻlishiga ruxsat etiladi. 85. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talablariga mos boʻlishi lozim. 86. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. Yorugʻlik tushuvchi oynalarni yilida kamida ikki marotaba tozalash lozim. 87. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) bilan toʻsib qoʻymaslik lozim. 88. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizim orqali amalga oshiriladi. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 89. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish xonalarida portlash boʻyicha xavfli gaz konsentratsiyasi yigʻilib qolishi ehtimoli boʻlsa, elektr yoritish tizimi xonadan tashqarida oʻrnatilishi kerak. 90. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 91. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanishi kerak. 92. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi lozim. 93. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchami va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim. 94. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim. 95. Taʼlim tashkilotlari maishiy va ovqatlanish xonalari, tibbiy punktlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 96. Kiyim almashtirish va yuvinish xonalari, ichimlik suvi taʼminoti qurilmalari, hojatxonalar va shu kabi qurilmalarning soni taʼlim tashkilotlarining umumiy kontingent soni hisobiga olingan holda belgilanishi lozim. 97. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim. 98. Taʼlim tashkiloti atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim. 99. Taʼlim tashkilotlarida ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda atrof muhitni chiqindilar (oqova suvlar, shamollatish tizimi chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 100. Taʼlim tashkilotlarida chiqindilarni yigʻish uchun atrofi oʻralgan maxsus joy ajratilishi va chiqindilar uchun maxsus idishlar bilan taʼminlanishi va ushbu idishlar boʻshatilgandan soʻng xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak. 101. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti taʼlim tashkiloti rahbari tomonidan qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 102. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlari GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 103. Ishlab chiqarish xonalaridagi texnologik jarayonlarining xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanadi: ishlab chiqarish uskunalariga xizmat koʻrsatish tartibidagi texnologik jarayonlarni (ish turlarini), ish usullari va rejimlarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; ishlab chiqarish jarayonlari atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli meʼyorlaridan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi shart. 104. Texnologik jarayonlarni amalga oshirishda ish bajaradigan dastgoh va mexanizmlar ketma-ketligi blokirovka tizimi bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. Avariya holatida biror bir mexanizm toʻxtab qolsa, barcha dastgoh va mexanizmlarning toʻxtashi nazarda tutilgan boʻlishi kerak. 105. Uskuna va avtomatlashtirilgan tarmoqlarda ular ishga tushirilganligini bildiruvchi ovozli va yorugʻlik signallari boʻlishi kerak. Signal elementlari (elektr qoʻngʻiroq va oʻchib-yonuvchi lampa) mexanik buzilishlardan himoyalangan boʻlib, xizmat koʻrsatuvchi xodimlar eshitadigan darajada boʻlishi lozim. Liniyani toʻxtatgandan soʻng, ovozli va yorugʻlik signali bermasdan uni ishga tushirish taqiqlanadi. 106. Texnologik jarayonlar soz asbob-uskunalar va nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar hamda ishga tushiruvchi apparatlari mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim. 107. Ishlab chiqarish jarayonlari yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga va mazkur Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim. 108. Ishlab chiqarishda sinalmagan yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni qoʻllash taqiqlanadi. 109. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yongʻinlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir boʻlishi hamda atrof muhit uning chiqindilari (oqova suvlari, shamollatish chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 110. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 111. Shamollatish tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak. 112. Yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 113. Portlashning oldini olish uchun mashina va agregatlarning ishqalanuvchi qismlarini qizib ketishiga yoʻl qoʻymaslik lozim. 114. Aralashganda portlovchi modda hosil qilishi lozim boʻlgan gazlarni umumiy kollektorga chiqarish taqiqlanadi. 115. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish xonalari uchun hududiy yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga osib qoʻyilishi lozim. 116. Oʻqituvchi va oʻquvchi-talabalar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi hamda ularga yongʻinning oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 117. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish xonalari, omborxona va yordamchi binolarning koʻrinarli joylarida yongʻin xavfsizligi xizmatining telefon raqamlari yozilgan eslatma yozuvlari boʻlishi kerak. 118. Arxiv, omborxona va havo almashtirish uskunalari oʻrnatilgan xonalarning eshiklari yongʻinga chidamli qilib ishlangan boʻlishi kerak. 119. Taʼlim tashkiloti binolarining har bir qavatida yongʻin sodir boʻlganida xodimlarni, oʻquvchi-talabalarni va moddiy boyliklarni qutqarish chizmasi oʻrnatilishi shart. Chizmada xonalar, yoʻlaklar, birlamchi yongʻin oʻchirish vositalari, telefon joylashuvi, xodimlar va oʻquvchi-talabalarning favqulodda holatda zaxira chiqish yoʻllaridan harakat qilish yoʻnalishlari koʻrsatilishi lozim. 120. Binoda quyidagilar taqiqlanadi: yertoʻlada yonuvchi suyuqliklar, gaz sigʻimlari, portlash xavfi boʻlgan moddalarni saqlash; chordoqlarda, texnik qavatlarda, ventkameralar va boshqa texnik xonalarda asbob-uskunalarni saqlash; zaxira chiqish yoʻllari devorlariga, shift va pollariga yengil yonuvchi materiallar bilan ishlov berish, boʻyash, shuningdek zinapoyalar va ular oldidagi xonalarga yonuvchi qurilish materiallaridan ishlov berish, yogʻoch panellar bilan bezash hamda turli qoʻshimcha xizmat xonalarini qurish; xonalardagi elektr isitkich asboblar, kompyuter va yordamchi asbob-uskunalarni elektr tarmogʻiga ulangan holda qoldirish; elektr asbob-uskunalar va jihozlardan foydalanishdan avval ularni texnik yoʻriqnomada keltirilgan foydalanish qoidalari bilan tanishib chiqmasdan ishlatish. 121. Yongʻin oʻchirish vositalaridan xoʻjalik ishlarini bajarish maqsadlarida foydalanish taqiqlanadi. 122. Taʼlim tashkiloti binolarida oʻrnatilgan ichki yongʻin oʻchirish joʻmraklari suv tarmogʻiga ulangan boʻlib, maxsus yongʻin qutilari ichida joylashtirilishi kerak. Yeng va dastaklar yongʻin oʻchirish ichki jumragiga ulab qoʻyilgan boʻlishi kerak. 123. Yongʻinga qarshi suv havzalari doimo soz holatda, ichidagi suv hajmi yongʻinni oʻchirish uchun yetarli boʻlishi kerak. Suv havzalarining ishga yaroqliligi yiliga kamida ikki marotaba, bahor va kuz mavsumlarida tekshirilishi lozim. 124. Taʼlim tashkilotlarida elektr qurilmalarini oʻrnatish va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari hamda Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari va mazkur Qoidalar talablariga rioya qilinishi kerak. 125. Elektr energiyasidan foydalanishda taʼlim tashkiloti rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xoʻjaligi uchun javobgar xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi shart. 126. Elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodim kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishi uchun elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish uchun esa IV malaka guruhiga ega boʻlishi talab etiladi. Masʼul xodim davriy ravishda va oʻrnatilgan tartibda elektr xavfsizligi boʻyicha taʼlim tashkilotida tuzilgan komissiyada bilim sinovidan oʻtishi shart. 127. Elektr toki oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslarda montaj qilinishi lozim. 128. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart. 129. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi lozim. 130. Ishlab chiqarish va maishiy xonalarda qoʻllanuvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armatura bilan qoplanishi lozim. 131. Kabellar va elektr oʻtkazgichlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokdan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va asboblar bilan oʻlchash orqali tekshirilib turilishi lozim. 132. Tok uzatilmagani sababli uskuna toʻxtatilgan hollarda elektr dvigatellar oʻchirilishi kerak. 133. Elektr apparatlari va agregatlarining nolga va yerga ulash simlarining butunligi kamida olti oyda bir marta tekshirilishi lozim. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 134. Kam quvvatli elektr lampalari va asboblarini kattaroq quvvatlilariga almashtirish tarmoq uchun yoʻl qoʻyiluvchi yuklanishni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodimning ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 135. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 136. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun mashinalarning gʻiloflari, uning asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. 137. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻrlar bilan oʻralgan va yerga ulangan boʻlishi lozim. 138. Taʼlim tashkilotining barcha turdagi binolari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi lozim. 139. Yashin qaytargichlar har yili bahorda tekshirilib turilishi va nosozliklari bartaraf etilishi lozim. 140. Momaqaldiroq vaqtida elektr oʻlchashlarni amalga oshirish taqiqlanadi. 141. Dastakli asboblar (arra, bolta, tesha, iskana, randa, ombir, ochqich, belkurak, egov, lom, andava va boshqalar) soz holda dastasi butun va mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 142. Amaliyot vaqtida ishlatiladigan asboblar foydalanishga yaroqli, kesuvchi qismlari maxsus tekshiruv va sinashdan oʻtgan, charx dastgohlari muhofaza soyabonlari va muhofaza ekranlari bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. 143. Mexanizatsiyalashtirilgan har qanday asbobni oddiy va ikki oyoqli narvonlarda turib ishlash taqiqlanadi. Elektr tarmogʻiga yoki siqilgan havo tarmogʻiga ulangan mexanizatsiyalashtirilgan asbobni nazoratsiz qoldirish taqiqlanadi. 144. Har bir mexanizatsiyalashtirilgan jihozga xavfsizlik texnikasi talablari, eng koʻp yuklama va tezligi, qoʻshimcha bajarishi mumkin boʻlgan operatsiyalar va signallar tizimiiga oid maʼlumotlarni yoʻriqnoma tarzida yozib qoʻyilishi kerak. 145. Beton qorishmasini tayyorlash, yotqizish va zichlash ishlarini bajarishda amaldagi meʼyorlarga muvofiq oʻquvchi-talabalarga maxsus kiyim va maxsus poyabzal bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 146. Suvoq ishlarini bajarayotganda suvoqchi ohak yoki qorishma zarralaridan koʻzini asrashi lozim. Qorishma tarkibida organizmga zararli taʼsir etuvchi omillar boʻlsa, oʻquvchi-talabalar ulardan muhofazalanish uchun doimo qoʻlqop va boshqa shaxsiy himoyalanish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 147. Bino ichida pardozlash ishlarini bajarayotganda oʻquvchi-talabalarga boʻyoqdan chiqadigan kimyoviy va zaharli moddalarning hidlaridan himoyalanish uchun ular respirator, koʻzoynak va zarur hollarda protivogazlar bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 148. Dastgohning kesish asboblari va harakatlanuvchi qismlarini qoʻlda yoki biror bir buyum bilan toʻxtatish taqiqlanadi. 149. Dastgohni boshqarish qismlari (bosish tugmalari, richaglar, dastalar) poldan 0,8-1,2 m baland joylashishi va dastgohchidan uzogʻi bilan 0,6 m masofada unga qoʻl bemalol kiradigan boʻlishi kerak. Ularning tasodifan ishga tushish holatlaridan oldi olingan boʻlishi shart. 150. Dastgoh ishlab turganda uni tuzatish, tozalash va moylash taqiqlanadi. 151. Asosiy mehnat operatsiyalarining bajarilishi koʻrish, eshitish va harakat analizatorlarining kuchayishi bilan bogʻliq boʻlib, tik holatda uzoq turishni va diqqatni talab etadi. 152. Zararli faktorlar oʻquvchi-talabalar organizmiga salbiy taʼsirini oldini olish maqsadida mashgʻulotlarni havo tortgichlari mavjud boʻlgan ustaxonalarda oʻtkazish lozim. 153. Ish oʻrinlarida zararli faktorlarning miqdori belgilangan miqdordan oshmasligi kerak. 154. Taʼlim tashkilotlarida oʻquvchi-talabalarni oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyoti sanitariya-gigiyenik talablariga javob beradigan non, makaron va qandolat mahsulotlari ishlab chiqarish maxsus xonalar (sexlar)da, texnologik jihozlar bilan jihozlangan ustaxonalarda olib borilishi kerak. 155. Zararli faktorlar oʻquvchi-talabalar organizmiga salbiy taʼsirini oldini olish maqsadida mashgʻulotlarni havo tortgichlari mavjud boʻlgan ustaxonalarda oʻtkazish lozim. 156. Oʻquvchi-talabalarning jarohatlanishlarini oldini olish maqsadida oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyotlari mehnat va texnika xavfsizligi talablariga muvofiq tashkil qilingan boʻlishi lozim. 157. Texnologik jihozlarning joylashuvi (oʻrnatishda) oraligʻi kamida 1 m dan, alohida jihozlar oraligʻi esa 0,8 m dan kam boʻlmasligi lozim. 158. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyoti xonalarining mikroiqlimi GOST 12.1.005-76 “Ish zonasi mikroiqlimi” talablariga asosan taʼminlangan boʻlishi kerak. 159. Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish bilan bogʻliq amaliy mashgʻulotlarda qatnashuvchi muhandis-pedagog, oʻquvchi-talabalar tibbiy koʻrikdan oʻtishi shart. 160. Taʼlim tashkilotlarida oʻquvchi-talabalarni oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyoti sanitariya-gigiyenik talablariga javob beradigan maxsus xonalar (kichik texnologik sexlar)da, texnologik jihozlar bilan jihozlangan ustaxonalarda olib borilishi kerak. 161. Oʻquvchi-talabalarning amaliyotlarini oʻtkazishga moʻljallangan laboratoriya-amaliyot xonasi mexanik shamollatish tizimiga ega boʻlgan, yilning sovuq kunlarida harorat 14 º S dan past boʻlmagan alohida binoda joylashtirilishi lozim. 162. Qishloq xoʻjalik mavsumiy ish davrida ishlab chiqarish amaliyoti ikki smenada tashkil qilinishi, bunda har bir agregatga ikkita oʻquvchi-talaba biriktiriladi va ish vaqti bir smenada olti soatdan oshmasligi kerak. 163. Fermer xoʻjaliklarida oʻquvchi-talabalarning ishlab chiqarish amaliyoti guruhlarga ajratilgan hollarda ish joyi va texnika bilan taʼminlangan sharoitda tashkil qilinishi va ular bilan doimiy ravishda ishlab chiqarish ustasi shugʻullanishi shart. 164. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari, sex va boʻlimlarda dastgohlardan foydalanishda past boʻyli oʻquvchi-talabalar uchun boʻyiga mos holda balandligi kamida 5–15 sm boʻlgan oyoq ostiga qoʻyish uchun taglik boʻlishi lozim. 165. Dastgohlarni joylashtirishda oʻtish joyining qulayligi koʻzda tutilgan boʻlishi, dastgohlar orasidagi masofa 0,8 m dan va qatorlar orasidagi masofa esa 1,2 m dan kam boʻlmasligi kerak. 166. Ishlov beriladigan detallarning ogʻirligi 8 kg dan va moslamalarning ogʻirligi 20 kg dan ortiq boʻlganda maxsus yuk koʻtaruvchi moslamalardan foydalanish kerak. 167. Metallarga sovuq holda ishlov berishda moylash-sovutish suyuqliklari qoʻllanganda oʻquvchi-talabalarning mehnat xavfsizligini taʼminlash maqsadida quyidagi ishlarni amalga oshirish lozim: moylash-sovutish suyuqliklari sachrashini oldini olish, dastgoh, ishlov beriluvchi detallardan va ishchi asboblardan oqib tushishidan himoyalanish uchun dastgohlar ekran, shit va boshqa moslamalar bilan jihozlangan boʻlishi; dastgohlarni tozalash materiallari yuvilgan va dezinfeksiyalangan boʻlishi va undan oʻquvchi-talabalar qoʻllarini artmasliklari; qoʻlni mineral moylardan tozalashda organik erituvchilardan foydalanmaslik; moylash-sovutish suyuqliklari taʼsirida terining yalligʻlanishini oldini olish maqsadida ruxsat etilgan yuvuvchi vositalardan foydalanish; ishdan soʻng ustki va ichki kiyimlarni almashtirish, dush qabul qilish va ish kiyimlarida uyga ketmasliklari. 168. Taʼlim tashkilotlarida oʻquvchi-talabalarni oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyoti sanitariya-gigiyenik talablariga javob beradigan hamda texnologik jihozlar bilan jihozlangan ustaxonalarda olib borilishi kerak. 169. Ish joyini toza tutish maqsadida qotishma va kanifollar maxsus idishlarga solinishi kerak. 170. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyotida oʻquvchi-talabalarning har biri maxsus ish stoli bilan taʼminlanishi lozim. 171. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyotlarida oʻquvchi-talabalar quyidagi zararli kimyoviy moddalar bilan ishlashi taqiqlanadi: 1-toifaga tegishli (oʻta xavfli) moddalar; konserogen moddalar (anil boʻyoqlari, baʼzi metallar – xrom, nikel, ular birikmalari, benzol, vinilxlorid va boshqalar); komulyativ moddalar (simob, qoʻrgʻoshin va boshqalar); uzoq vaqt ishlash natijasida mutagen, embriotrop, gonadotrop va teratogen taʼsirini keltirib chiqaradigan moddalar (benzol va uning gomologi, mishyak, xloropren va boshqalar); teri va shilliq pardaga salbiy taʼsir etuvchi va oʻtkir hidli moddalar (merkaptanlar, akrolein, atsetaldegid va boshqalar); allergiyani qoʻzgʻatuvchi moddalar (ursol, nitro va nitrozo aralashmalari va boshqalar) bilan ishlashi. 172. Diplom oldi amaliyoti chogʻida ish hajmi quyidagicha olib borilishi lozim: birinchi oyda konveyrda ishlaganda ish (normasi) meʼyori kattalarnikidan 75-80 foizdan kam boʻlishi; tungi smenadagi ishdan ozod etilishi. 173. Ish joylarining havosini yangilashni nazorat qilib turish lozim. 174. Ishlab chiqarish amaliyotida oʻquvchi-talabalar turli taʼmirlash ishlarida ishtirok etishi va gaz portlashi xavfi bor joylarda ishlashi taqiqlanadi. 175. Taʼlim tashkilotlarida oʻquvchi-talabalarni oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish amaliyoti sanitariya-gigiyenik talablariga javob beradigan hamda texnologik jihozlar bilan taʼminlangan ustaxonalarda hamda oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish shaxta poligonlarida olib borilishi kerak. 176. Ishlab chiqarish amaliyoti davrida ish beruvchilar va ishlab chiqarish taʼlim ustalari tomonidan oʻquvchi-talabalarning organizmi ishlab chiqarish sharoitlariga koʻnikishlarini taʼminlashlari lozim. 177. Ishlab chiqarish amaliyotining birinchi oyida oʻquvchi-talabalarning ishlash meʼyori, ishchining ishlash meʼyorining 60 foizini tashkil etishi, bunda bitta ishchi oʻrniga ikkita oʻquvchi-talaba joylashtirilishi lozim. 178. Shaxtalarda ishlab chiqarish amaliyotini oʻtayotgan oʻquvchi-talabalar shaxsiy himoya vositalari, maxsus kiyim va maxsus poyabzal bilan taʼminlanishi lozim. 179. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalarida qoʻllaniladigan texnika, mexanizm va uskunalarning konstruksiyasi va texnik holati quyidagi talablarga javob berishi lozim: mashina va mexanizmlarning turli tizim va qismlarining texnik holati uni ishlab chiqargan zavod tomonidan qoʻyilgan texnik koʻrsatkichlariga va ishlatish boʻyicha yoʻriqnomasida keltirilgan texnikaviy tavsiflar talablariga toʻla mos kelishi; mashina va mexanizmlarning barcha harakatlanuvchi hamda aylanuvchi qismlari (kardan, zanjirli, tasmali, tishli uzatmalari va boshqalar) va boshqa xavfli zonalari xavfsizlikni taʼminlaydigan himoya toʻsiqlari bilan toʻsilgan boʻlishi; mashina va mexanizmlardagi xavfli zonalar toʻgʻrisida ogohlantiruvchi yozuv va belgilarning boʻlishi. 180. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalarida barcha mashina va mexanizmlarda, ishlab chiqargan zavod yoʻriqnomasida berilgan roʻyxatga asosan, soz va toʻplamdagi asbob-uskunalar toʻliq boʻlishi shart. 181. Oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalarida mashina va mexanizmlarning konstruksiyasiga ishlab chiqargan zavod yoʻriqnomasida koʻrsatilgandan tashqari qoʻshimcha jihozlar, ishchi qismlar va boshqa oʻzgartirishlar kiritilishi taqiqlanadi. 182. Chilangarlik ishlarida xavfsizlikni taʼminlashda asbob-uskunalarni toʻgʻri tanlash, texnik holati soz va ularni ishlatish qoidalariga amal qilish lozim. 183. Zarb beriladigan asboblar (zubilo, teshib oʻtgich, kern va boshqalar) yoriqlarsiz, gʻadir-budurlarsiz, parchinlab ulangan joylarisiz tekis qismga ega va qiyshaymagan boʻlishi kerak. Ularning ishlatiladigan uchlari shikastlangan boʻlmasligi kerak. 184. Zubilo 150 mm dan kalta boʻlmasligi, uning tortilgan qismining uzunligi 60–70 mm boʻlishi kerak. Zubiloning oʻtkir uchi 65°–70° burchak ostida charxlangan, kesuvchi qirrasi toʻgʻri yoki salgina doʻngroq chiziq koʻrinishida boʻlishi, shuningdek qoʻl bilan ushlanadigan joydagi yon chekkalarida oʻtkir qirralar boʻlmasligi kerak. 185. Chilangarlik bolgʻalari va boshqa zarb beriladigan asboblarning dastalari qattiq va qayishqoq (qizil, qora qayin, yongʻoq, grab, qayin va boshqalar), koʻz va buralmalarsiz, silliq yuzali quruq yogʻochdan yasalgan va poʻlat ponalar bilan ponalangan boʻlishi kerak. Yumshoq va yirik qatlamli daraxt turlari (archa, qaragʻay va boshqalar)dan yasalgan dastalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Dastalar toʻgʻri boʻlishi koʻndalang kesimida esa oval shaklga ega boʻlishi kerak. 186. Yogʻoch dastalarni kiydiriladigan oʻtkir uchlari boʻlgan egov, shaber va boshqa asboblarni dastasiz ishlatish taqiqlanadi. Dasta darz ketmagan va silliq boʻlishi, uning boʻyni metall halqalar bilan mahkamlab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 187. Metallarni asboblarda kesishda himoya kuzoynaglaridan foydalanish kerak. 188. Verstakga teshikning diametri 3 mm dan katta boʻlmagan va balandligi 800 mm boʻlgan himoya toʻri qoʻyilishi lozim. 189. Barcha qoʻzgʻalmas uskunalar, agregat va dastgohlar ishlab chiqargan zavod koʻrsatmasiga binoan mustahkam asoslarga yoki poydevorlarga oʻrnatilishi lozim. 190. Barcha aylanuvchi va harakatlanuvchi qismlar (vallarning chiqib turgan uchlari, harakat uzatuvchi tasmalar va boshqalar) toʻsilgan boʻlishi kerak. 191. Toʻsiqlar mustahkam, yengil, ishonchli ravishda mahkamlangan boʻlishi va qisib qoluvchi tirqishlari, kesib oluvchi va oʻtkir burchaklari boʻlmasligi kerak. Ogʻirligi 5 kg dan ortiq boʻlgan toʻsiqlar ushlash uchun qulay dastaklarga ega boʻlishi kerak. 192. Oʻzidan chang va har xil qirindilar chiqaruvchi ishlab chiqarish uskunalari zichlab berkitilishi va chang havoni soʻrib oluvchi moslamalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 193. Qayta ishlov beruvchi asbobni kesuvchi qismining (arra pichoq, freza va boshqalar) hududida blokirovka qilingan qoʻzgʻalmas toʻsiq boʻlishi lozim. 194. Arralovchi ramaga 70 mm dan kichik kenglikdagi arra qoʻyilishiga ruxsat etilmaydi. Disk arralarining va arra polotnosining yon tomondagi yuzasi tekis va yoriqsiz boʻlishi lozim. 195. Koʻp shpindelli parmalash dastgohlarida parmaning toʻsiqlaridan asbobning ishchi qismi koʻrinadigan boʻlishi lozim. 196. Uzatish mexanizmlarini yuboruvchi qismlari (zanjirlar, itaruvchi tirgovichlar, gusenitsalar, ushlab oluvchilar, siquvchilar va boshqalar) ishonchli ushlab qolish va siqishni taʼminlashi kerak. 197. Frezer, fugoval, lentali arra, dumaloq arra, murakkab va boshqa yogʻochga qayta ishlov beruvchi dastgohlari mexanik uzatkichga ega boʻlmasa, avto uzatuvchi bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 198. Dastgohni harakatlanuvchi qismlari (karetka, aravacha, salazka, ramka, stolni supporti) belgilangan chegaradan chiqib ketmasligi uchun unda tirgovuchlari yoki harakatini chegaralovchi oʻchirgichlari boʻlishi lozim. 199. Ishlab chiqarish xonalarida va ish joylarida ishlab chiqarish uskunalarini joylashtirilishi xizmat koʻrsatuvchi xodimlar uchun xavf tugʻdirmaydigan boʻlishi lozim. 200. Yogʻoch va metallga ishlov berish ustaxonasida sunʼiy yoritilganlik darajasi lyuminessent lampa – 300 lk, choʻgʻlanma lampa – 200 lk, tikuvchilik ustaxonasida lyuminessent lampa – 400 lk, choʻgʻlanma lampa – 300 lk boʻlishi lozim. 201. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi taʼlim tashkilotlari zimmasiga yuklatiladi. 202. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 203. Taʼlim tashkilotlarining oʻquv va oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi “Davarxitekqurilish” qoʻmitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi, Xalq taʼlimi vazirligi, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻrta maxsus, kasb hunar taʼlim markazi va “Oʻzstandart” agentligi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi va “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi bilan kelishilgan.