Birinchi guruhga guruch yormasini yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida
(resolution, 2024-08-19)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 9-martdagi 113-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 10-son, 118-modda) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasi toʻgʻrisida nizomga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasi qaror qiladi: 1. Birinchi guruhga guruch yormasini yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim hamda u rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. 1. Mazkur Yoʻriqnoma birinchi guruhga guruch yormasini yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibini belgilaydi. 2. Mazkur Yoʻriqnoma talablari Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasi (bundan buyon matnda Qoʻmita deb yuritiladi) tizimidagi tashkilotlar hamda birinchi guruh moddiy boyliklarni masʼul saqlovchi tashkilotlar uchun majburiydir. 3. Guruch yormasi deb sholi donidan toʻponi, aleyron qatlami va murtagi butunlay yoki qisman tozalangan, butun yoki yanchilgan yorma hisoblanadi. 4. Davlat zaxirasiga topshirilayotgan guruch yormasi sifat koʻrsatkichlari boʻyicha normativ hujjatlar talablariga asosan qabul qilinadi, shuningdek mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasida nazarda tutilgan tur va navlarga boʻlinadi. Guruch yormasining tur hamda navlari tavsifi va meʼyorlari mazkur Yoʻriqnomaning 2-ilovasida koʻrsatib oʻtilgan. 5. Davlat zaxirasiga topshirilayotgan guruch yormasi xavfsizligi boʻyicha SanPiN RUz 0283-10 “Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi boʻyicha gigiyenik talablar” ga muvofiq boʻlishi lozim. 6. Davlat zaxirasiga topshirilayotgan guruch yormasi oʻz sifatiga koʻra uzoq muddat saqlashga yaroqli boʻlishi kerak. Bunda sifati buzilgan, saqlash davrida qizib ketgan, don mahsulotlari zararkunandalari bilan zararlangan guruch yormasini yetkazib berish va topshirish qatʼiyan man etiladi. 7. Davlat zaxirasiga topshirilayotgan guruch yormasi normativ hujjatlar talablariga asosan qadoqlanadi, yorliqlanadi, tashiladi va saqlanadi. 8. Guruch yormasi yangi iplardan toʻqilgan oziq-ovqat qoplariga yoki polipropilen qoplarga 45, 50 va 70 kg standart ogʻirlikda qadoqlanadi, qoplar tikilgan boʻlishi kerak. 9. Guruch yormasini qoplarga qadoqlash vaqtida har bir qopga mustahkam kartondan, qop uchun qogʻozdan, A rusumli oʻrash qogʻozlaridan yoki tashish va saqlashda yorliqning saqlanishini taʼminlovchi boshqa materiallardan 6 x 9 sm oʻlchamdagi yorliqlar biriktiriladi. Qoʻshimcha maʼlumotlar koʻrsatilishi uchun yorliqlarning oʻlchamlarini ikki baravar, yaʼni 12 x 18 sm gacha kattalashtirish mumkin. 10. Yorliqqa mahsulotni tavsiflovchi quyidagi maʼlumotlar yozilishi kerak: tovar belgisi (mavjud boʻlsa); ishlab chiqaruvchi/yetkazib beruvchi tashkilotning nomi, manzili; mahsulot nomi, turi, navi; netto massasi (kg); ishlab chiqarilgan yoki qadoqlangan sanasi; saqlash muddati (yaroqlilik muddati, agarda normativ hujjat bilan belgilangan boʻlsa); saqlash sharoiti (“quruq joyda saqlansin!” soʻzlari); normativ hujjat nomi; Oʻzbekiston Respublikasida ishlab chiqarilgan mahsulot uchun “O'zbekistonda ishlab chiqarilgan” degan soʻzlar. 11. Yorliqlardagi yozuvlar qora rangda boʻlishi kerak. 12. Davlat zaxirasiga topshiriladigan guruch yormasini transportda tashish normativ hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 13. Guruch yormasi yuk tashish qoidalariga rioya qilgan holda har qanday transport turida tashiladi. 14. Temir yoʻl yoki avtomobil transporti orqali tashishlarda qoplarning ogʻzi tikuv mashinasida tikilgan boʻlishi kerak. 15. Guruch yormasi temir yoʻl orqali yopiq, texnik jihatdan soz va toza transport vositalarida tashiladi. 16. Guruch yormasini iflos, oldin yuk tashilgan (koʻmir, ohak, sement, tuz va hokazo), hidli va zaharli yuk qoldiqlari qolgan, boʻyogʻi qurimagan va tekkanda iflos qiladigan yoki hidi ketmagan transport vositalarida tashish qatʼiyan man etiladi. 17. Bir turdagi guruch yormasi bitta transport vositasida bitta yuk oluvchiga joʻnatilganda yukning kamida toʻrtta joyiga tamgʻa bosiladi. Bunda normativ hujjatlarga muvofiq “Namlikdan asrang” degan ogohlantiruvchi belgi qoʻyiladi. 18. Guruch yormasini miqdor va sifat boʻyicha qabul qilish shartnomaga asosan, qonunchilik hujjatlari va mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshiriladi. 19. Guruch yormasi yuk oluvchining omborida yetkazib beruvchining vakili ishtirokida qabul qilinadi. 20. Guruch yormasi partiyalab qabul qilinadi. Guruch yormasi partiyasi bitta tur va navli, bir vaqtda qabul qilish, joʻnatish, saqlash va sifat tekshiruvi oʻtkazishga moʻljallangan, sifatini tasdiqlovchi hujjatlari rasmiylashtirilgan maʼlum miqdordagi guruch yormasi hisoblanadi. 21. Har bir guruch yormasi partiyasiga quyidagi hujjatlar ilova qilinadi: muvofiqlik sertifikati va sanitariya-epidemiologik xulosasi yoki ularning belgilangan tartibda tasdiqlangan nusxalari; 22. Omborga yetkazib berilgan guruch yormasining ishlab chiqarilgan sanasi 3 oydan ortiq boʻlmasligi lozim. 23. Guruch yormasini qabul qilishda Qoʻmita tizimiga kiruvchi yoki Qoʻmita bilan shartnoma asosida moddiy boyliklarni masʼul saqlovchi tashkilotlar vakillari tomonidan qoplar, oʻramlar, yorliqlar va tamgʻalar normativ hujjatlar talablariga javob berishi tekshiriladi. 24. Guruch yormasini belgilangan talablarga javob berishini tekshirish uchun normativ hujjatlar talablariga asosan namunalar tanlab olinadi. Namunalar soni normativ hujjatlarga asosan partiya hajmidan kelib chiqqan holda mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasiga muvofiq belgilanadi. 25. Guruch yormasini sifati normativ hujjatlarda koʻrsatilgan koʻrsatkichlar asosida quyidagi ketma-ketlikda aniqlanadi: rangi, hidi, taʼmi; namligi; sifatli magʻzining koʻrsatkichlari, qoʻshimchalar, buzilgan va siniq magʻzi miqdori, tozalanmagan, sargʻaygan va qizil donlar miqdori va hokazo; don zararkunandalari bilan zararlanganligi; nordonligini aniqlash; mikrobiologik koʻrsatkichlari; kimyoviy koʻrsatkichlari (tarkibda mis, qoʻrgʻoshin, simob, kadmiy, sink miqdorlarini aniqlash). Tekshirish natijalari barcha partiyalarga taalluqlidir. 26. Mahsulot yoki idishning buzilishi (shikastlanish, namlanish, ifloslanish), mahsulotning nomi, miqdori yoki oʻrinlari transport hujjatlarida belgilanganidan farq qilgan taqdirda tijorat dalolatnomasi tuziladi. Yetkazib beruvchi tashkilotning vakili ishtirok etmagan hollarda esa, mustaqil ekspertlar jalb qilinadi va qabul qilish dalolatnomasi rasmiylashtiriladi. 27. Guruch yormasining sifati, qadogʻi, tamgʻasi normativ hujjat talablariga javob bermasligi aniqlangan taqdirda yetkazib beruvchi ushbu mahsulotni shartnomaga muvofiq almashtirib berishi shart. 28. Davlat zaxirasiga qabul qilingan guruch yormasini saqlash uchun ajratilgan omborlar normativ hujjatlar talablariga toʻliq javob berishi lozim. Jumladan: omborlarning hududi oʻralgan boʻlishi, texnika xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasi qoidalariga qatʼiy muvofiq holda boʻlishi kerak; omborlar yerosti suvlarining quvurlarga chiqib ketishini taʼminlovchi tegishli suv tarnovlari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak; transport vositasi yuradigan qismi, barcha maydonchalar asfaltlangan va tungi soatlarda yoritilgan boʻlishi kerak. 29. Omborlar texnik va sanitar jihatdan quyidagi talablarga javob berishi kerak: quruq boʻlishi; yerosti suvlarning sizib kirishidan himoyalangan, tomlari soz holatda boʻlishi; mahsulotga xos boʻlmagan hidga ega boʻlmasligi va zararkunandalar bilan zararlanmagan boʻlishi; faol shamollatishning kiruvchi teshiklari yogʻingarchilik vaqtida suvning kirib ketishidan saqlovchi zich yopiluvchi qopqoqlarga ega boʻlishi. 30. Omborlarning poli asfaltlangan yoki betonlangan, balandligi 10 — 15 sm boʻlgan taxta tagliklar yoki maxsus yechiladigan (koʻchma) tagliklar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 31. Barcha toifadagi qoʻshimcha mahsulot va chiqindilar asosiy mahsulotlardan ajratilgan alohida omborlar va idishlarda saqlanishi kerak. 32. Omborlarga faqat xizmat qiluvchi xodimlar va saqlanayotgan mahsulot ustidan nazorat va kuzatishni amalga oshiruvchi shaxslar kirishi mumkin. 33. Omborlarning guruch yormasini qabul qilishga tayyorligi bosh muhandis, bosh energetik, laboratoriya mudiri, saqlash uchastkasi boshligʻi va yongʻin xavfsizligi uchun masʼul shaxslardan iborat tarkibdagi komissiya tomonidan tekshiriladi hamda dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 34. Omborlar: zarur inventar va asbob-uskunalar; harorat-namlik darajasini nazorat qilish asboblari (termometrlar, termograflar, gigrograflar va psixrometrlar); himoya vositalari va qoʻriqlash signalizatsiyasi, birlamchi yongʻin oʻchirish vositalari, shuningdek avtomatik ravishda yongʻindan xabar berish qurilmalari; birinchi tibbiy yordam koʻrsatish vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 35. Yongʻin chiqish manbalarining quvvati qanchalik katta va taʼsir kuchi qanchalik davomiyligidan qatʼi nazar, saqlash jarayonida guruch yormasini ulardan uzoqda tutish lozim. 36. Omborxonalar tegishli uskunalar, plakat, yozuv, koʻrsatkich, xavf toʻgʻrisida ogohlantiruvchi belgilar va signalizatsiya bilan taʼminlanishi lozim. 37. Barcha yuk tashish moslamalari qulay va xavfsiz ishlashni taʼminlovchi moslamalar, shuningdek ularning yuk koʻtarish quvvatini, koʻrikdan oʻtkazilgan sana va yuk taxlash usuli koʻrsatilgan trafaretga ega boʻlishi lozim. 38. Suv bilan isitiladigan omborxonalarda avariya chiqishi ehtimolini nazarda tutgan holda isitish moslamalari statsionar toʻsiqlar bilan toʻsib qoʻyiladi. 39. Guruch yormasi omborlarda normativ hujjatlar talablariga asosan nomi, navi, turi, ishlab chiqargan tashkilot, ishlab chiqarilgan va omborga keltirilgan vaqti, partiya va sifat belgilariga qarab alohida joylashtiriladi. 40. Guruch yormasini omborda boshqa tovar va materiallar bilan joylashtirish man etiladi. Guruch yormasini mahsulot saqlanadigan omborda elash, boshqa idishga koʻchirish va idishini tozalash man etiladi. 41. Omborlarda shtabellar orasi va devorlar yonida, saqlash jarayonida mahsulotning holatini kuzatib turish uchun normal sharoit yaratuvchi, eni 0,7 m boʻlgan yoʻlakchalar qoldiriladi. Yormani qabul qilish-tarqatish operatsiyalarini amalga oshirish uchun yuklash-tushirish ishlari uchun tasmali transportyorlar ishlatilganda yoʻlaklarning eni 1,25 m dan kam boʻlmasligi va elektropogruzchiklar ishlatilganda 3,8 m gacha boʻlishi kerak. 42. Mahsulot solingan qoplar tekis qilinib, uchtalab shtabelga taxlanadi. Qoplarni uchtalab taxlash quyidagi tartibda bajariladi: ikkita qop yonma-yon qoʻyiladi, uchinchisi yoniga taqab koʻndalang qilib yotqiziladi; ikkinchi qavatda bitta qop ikkita parallel qop ustiga koʻndalang qilib yotqiziladi, qolgan ikkita qop esa koʻndalang va boʻylama qoplar ustiga yotqiziladi. 43. Saqlanishi uchun yaxshilab shamollatishni talab etuvchi (degazatsiyalanishi qiyin boʻlgan, kelganida namligi yuqori boʻlgan) guruch yormasi qoplari toʻrttalab (ikki tarafi ochiq) taxlanadi, bunday qoplar quyidagi tartibda taxlanadi: birinchi qavatdagi ikkita qop orasida kichik masofa qoldirilib parallel taxlanadi; ikkinchi qavatdagi bir juft qop birinchi qavatdagilarga koʻndalang qilib yotqiziladi; uchinchi qavatdagi qoplar esa, birinchi qavatdagidek taxlanadi va h. k. Barcha qatordagi qoplar yonboshiga yotqiziladi. Ikki tarafi ochiq qilib taxlanganda shtabellarning balandligi olti qatordan oshmasligi kerak. 44. Mahsulotlarni saqlash, koʻchirish va yuklash-tushirish ishlarini bajarishda idish butligining saqlanishi kuzatib turilishi kerak. Yirtilgan va iflos boʻlgan qoplarni shtabelga taxlash man etiladi. Yirtilgan, yorilgan yoki kemiruvchilar tomonidan teshilgan qoplar zudlik bilan tuzatilishi va boshqa mustahkam qopga almashtirilishi lozim. 45. Matoli qoplardagi standart namlikdagi guruch yormasi umumiy balandligi mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq boʻlgan shtabellarga taxlanadi. 46. Mahsulotning har bir shtabeliga belgilangan shakldagi shtabel yorligʻi osiladi. 47. Yormaning saqlanishini taʼminlash maqsadida, omborda imkon qadar uzoq vaqt mahsulotni saqlash uchun optimal sharoit yaratilishi lozim. Qoplardagi va isteʼmol idishidagi yormalarni saqlash uchun optimal sharoit havoning nisbiy namligi 70 foiz va harorati 10° S dan oshmagan sharoit hisoblanadi. Shamollatishning maqsadga muvofiqligini aniqlashda guruch yormasining tabiiy namligi inobatga olinishi lozim. 48. Ombor tashqarisi va ichidagi havo haroratida keskin farq boʻlgan taqdirda, shtabellarning pastki qavatlardagi mahsulot ustidan har oʻn kunlik nazorat oʻrnatiladi. 49. Bahorgi iliq kunlar boshlanishi bilan past haroratni taʼminlash boʻyicha choralar koʻriladi. Buning uchun omborning deraza va eshiklari berk turadi, faqat juda zarur hollardagina ochiladi. 50. Saqlanayotgan mahsulotning saqlash sharoitlari, holati va sifati ustidan uning omborga kelib tushgan vaqtidan boshlab quyidagilar muntazam nazorat qilinadi: yormaning harorati; yormaning namligi; yormaning taʼmi, hidi va rangi; yormaning, shuningdek ombor va uskunalarning zararkunandalar bilan zararlanganligi. 51. Guruch yormasining harorati metall gʻilofdagi spirtli termometr bilan turli balandlikdagi (pastki, oʻrta va yuqorigi qatorlarda) shtabellarning tashqi qoplarida oʻlchanadi. Simobli termometrlardan foydalanish man etiladi. 52. Har bir shtabel alohida koʻzdan kechiriladi, bunda asosiy eʼtibor shtabelning pastki qatorlaridagi qoplarda guruch yormasining namlanishi va zichlashib qolishi mumkinligiga qaratiladi. 53. Guruch yormasining namligi, taʼmi, hidi, rangi va sifatining boshqa koʻrsatkichlarini, shuningdek zararkunandalar bilan zararlanganligini aniqlash uchun har bir shtabeldan bir oyda bir marta oʻrtacha namuna olinadi. Zarurat boʻlganda, zararkunandalar bilan zararlanganlik va 10° S dan yuqori haroratda mahsulotning organoleptik koʻrsatkichlari bir oyda ikki marta aniqlanadi. 54. Uzoq muddat saqlanadigan mahsulot sifatini aniqlashda organoleptik va boshqa koʻrsatkichlarning (sargʻaygan donlarning miqdori, oqlangan tariqda buzilgan donlarning miqdori va h. k.) oʻzgarishiga eʼtibor berish va ularni shtabel yorliqlariga yozib qoʻyish kerak. 55. Yorma namunalarini tanlashda, zararkunandalar bilan zararlanganligini tekshirish maqsadida, qoplar yaxshilab koʻzdan kechiriladi (ayniqsa, bosh tarafi). Bir vaqtning oʻzida zararkunandalar toʻplanishi mumkin boʻlgan choklar, devorlar, pollar va joylar tekshiriladi. 56. Davlat zaxirasiga qabul qilinadigan silliqlangan guruch yormasi normativ hujjatlar talablariga muvofiq 12 oy saqlanadi. 57. Guruch yormasi belgilangan muddatdan ortiq saqlanganda har oyda kamida bir marta yormadan pishirilgan boʻtqa taʼmi tatib koʻriladi va yormani yana saqlash imkoniyati aniqlanadi. 58. Guruch yormasining sifatli saqlanishini taʼminlash uchun mahsulotni sovutish maqsadida omborxona shamollatib turilishi lozim. Xuddi shu maqsadda guruch qoplari qaytadan taxlab turiladi. 59. Shtabellarni qayta taxlash muddatlari har bir partiya uchun mahsulotning sifati va holati, qancha vaqt saqlanayotgani va shtabel balandligidan kelib chiqib, laboratoriya hamda tegishli nazorat olib borish yuklatilgan mutaxassislarning xulosasiga asosan belgilanadi. Qaytadan taxlanayotganda pastki qatordagi qoplar tepa qatorga taxlanadi. 60. Bir omborxonada don mahsulotlari zararkunandalari bilan zararlangan guruch yormasini zararlanmagan guruch yormasi bilan birga saqlash qatʼiyan man etiladi. Saqlanayotgan guruch yormasida don mahsulotlari zararkunandalari aniqlansa, mahsulotni zararsizlantirish, ishlov berish va birinchi navbatda sotish lozim. 61. Shtabelda turib qolgan va namiqqan mahsulotlar aniqlansa, uni pastroqqa qoʻyish, namiqqan yoki mogʻor bosgan qoplarni ajratish va belgilangan tartibda sifatli mahsulotlarga almashtirish lozim. 62. Harorati yuqori mahsulot aniqlangan shtabelar zudlik bilan buzilishi va qizigan guruch yormasi saqlanayotgan qoplar ajratib olinishi lozim. 63. Saqlash davom ettirilsa, sifati yomonlashishi mumkin boʻlgan guruch yormalari saqlash muddatidan qatʼi nazar, zudlik bilan yangilanishi lozim. 64. Guruch yormasini yuklash va joʻnatish Qoʻmita tomonidan beriladigan naryadlar asosida amalga oshiriladi. Guruch yormasini yuklab joʻnatish navbati mahsulotning sifati, qabul qilingan vaqti va saqlash sharoitidan kelib chiqib belgilanadi. 65. Yuklangan mahsulot miqdori standart idishdagi oʻrin soniga qarab, oʻram buzilgan boʻlsa, haqiqiy ogʻirligiga qarab aniqlanadi. 66. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Oʻzdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat don inspeksiyasi, “Oʻzbekiston temir yoʻllari” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi hamda Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi bilan kelishilgan.