SUDLAR TOMONIDAN JINOYAT IShLARINI NAZORAT TARTIBIDA KOʻRISh AMALIYOTI TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2019-05-24)

Jinoyat ishlari boʻyicha sud qarorlari qonuniyligi va asosliligini nazorat tartibida tekshirish qonuniylik va fuqarolar huquqlarini taʼminlashning qoʻshimcha kafolati, odil sudlov sifatini oshirishning samarali vositasi hisoblanadi. Sud amaliyoti tahlili shuni koʻrsatadiki, nazorat instansiyasi sudlari birinchi, apellatsiya va kassatsiya instansiyalari sudlari tomonidan yoʻl qoʻyilgan xatolarni tuzatish yuzasidan muayyan faoliyat olib bormoqda. Shu bilan birga, nazorat instansiyasi sudlari tomonidan ishlar har doim ham qonun talab etganidek toʻliq hajmda tekshirilmasligi natijasida yoʻl qoʻyilgan xatolar tuzatilmay qolmoqda. Nazorat instansiyasi sudlari qarorlari baʼzan qonun talabiga muvofiq tuzilmaydi. Shu munosabat bilan, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Tushuntirilsinki, Jinoyat-protsessual kodeksining 510-moddasiga muvofiq nazorat tartibida ish yuritish nazorat protesti bildirish toʻgʻrisidagi iltimosnoma (bundan buyon-iltimosnoma)ga muvofiq qoʻzgʻatiladi. Bunday iltimosnoma bilan mahkum (oqlangan shaxs), uning himoyachisi yoki qonuniy vakili, jabrlanuvchi yoki uning vakili, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar yoki ularning vakillari murojaat qilishga haqli. Nazorat tartibida ish yuritish, shuningdek: Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi, uning oʻrinbosarlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi jinoyat ishlari boʻyicha Oliy sudi raisi, jinoyat ishlari boʻyicha viloyat, Toshkent shahar sudi, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi raisi koʻrsatmasi boʻyicha ham JPK 511-moddada belgilangan vakolat doirasida; Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, uning oʻrinbosarlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori, viloyat, Toshkent shahar prokurori va unga tenglashtirilgan prokurorlar JPK 511-moddasida belgilangan vakolat doirasida bildirgan protest boʻyicha qoʻzgʻatiladi. Nazorat tartibida ish yuritish faqat apellatsiya yoki kassatsiya tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha qoʻzgʻatiladi. 2. Qonunga koʻra iltimosnoma, nazorat protesti (bundan buyon — protest) bevosita JPK 519-moddasiga muvofiq shikoyat qilinayotgan sud qarorini qayta koʻrib chiqish vakolatiga ega boʻlgan nazorat instansiyasi sudiga beriladi. 3. Qonunda iltimosnoma (protest) berish uchun biron bir muddat belgilanmagan. Shu bilan birga, JPK 513-moddasi mazmuniga koʻra, hukm (ajrim) qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab bir yil oʻtgandan soʻng berilgan iltimosnoma (protest), basharti unda ogʻirroq jinoyatga doir qonun moddalarini qoʻllash zarurligi, jazoni kuchaytirish yoki mahkumning ahvolini ogʻirlashtiradigan boshqa oʻzgarishlar (mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topish, jazoni ijro etish koloniyasining qattiqroq turini belgilash, shartli hukmni bekor qilish, undiruv miqdorini koʻpaytirish, basharti bu jinoyat kvalifikatsiyasini mahkumning ahvolini ogʻirlashtiruvchi tomonga oʻzgartirishga olib kelsa va h.k.), shuningdek oqlov hukmini yoxud ishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimini bekor qilish nazarda tutilgan boʻlsa, sud tomonidan qanoatlantirilishi mumkin emas. Bunda bir yillik muddat tegishli hukm, ajrim yoki qaror qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab, nazorat instansiyasi sudi tomonidan qaror qabul qilingan kun qoʻshilgan holda hisoblanishi kerak. Agar iltimosnoma (protest) bir yillik muddat oʻtgunga qadar berilgan boʻlib, mazkur muddat ish boʻyicha qaror qabul qilingunga qadar oʻtib ketsa, u qanoatlantirilmasdan qoldiriladi va bu haqda iltimosnoma (protest) bergan shaxsga maʼlum qilinadi. 4. Qonunda iltimosnoma (protest) mazmuni yuzasidan muayyan talablar belgilanmagan boʻlsada, qonun analogiyasiga koʻra iltimosnoma (protest) mazmuni apellatsiya shikoyati (protesti) mazmuniga nisbatan qoʻyilgan talablarga mos boʻlishi lozim. Iltimosnoma (protest) quyidagilar: iltimosnoma (protest) bergan shaxs yoki kimga nisbatan qaror ustidan shikoyat (protest) keltirayotganligi toʻgʻrisida maʼlumot; iltimosnoma (protest) bergan shaxsning, uning fikriga koʻra hukm yoki boshqa qarorning notoʻgʻriligi nimadan iborat ekanligi toʻgʻrisidagi vajlari va talablarining mazmuni; arizachi oʻz talablarini asoslayotgan hamda nazorat instansiyasi sudi tomonidan tekshirilishi shart boʻlgan dalillar toʻgʻrisida maʼlumot; iltimosnoma (protest) bergan shaxsning imzosi boʻlmasa uni bergan shaxsga qaytariladi. Iltimosnoma (protest) unga quyidagilar ilova qilinmagan hollarda ham qaytarilishi mumkin: ustidan shikoyat berilayotgan sud hukmi yoki ajrimining nusxasi; ushbu ish boʻyicha apellatsiya (kassatsiya) instansiyasi sudi ajrimining, nazorat instansiyasi qarori (ajrimi)ning yoki boshqa qarorining nusxasi. 5. Jinoyat-protsessual kodeksi 514-moddasiga muvofiq iltimosnoma nazorat instansiyasi sudi tomonidan u kelib tushgan kundan boshlab bir oy mobaynida, ish chaqirtirilgan va tekshirib chiqilgan hollarda esa — ikki oygacha boʻlgan muddatda koʻrib chiqilishi kerak. Bu muddatga ishni nazorat instansiyasida koʻrish uchun JPK 483-moddasida belgilangan vaqt qoʻshilmaydi. Shuni nazarda tutish lozimki, iltimosnomani koʻrib chiqish uchun belgilangan muddatning uzaytirilishi qonunda nazarda tutilmagan. 6. Sudlarga tushuntirilsinki, qonunda nazorat tartibida ish yuritish predmeti boʻyicha muayyan istisnolar belgilangan. Hukm chiqarilgandan soʻng qabul qilingan amnistiya aktini tatbiq etish, tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash masalalari yuzasidan, shuningdek, mahkumga nisbatan ijro etilmagan bir necha hukm mavjud boʻlib, keyingi hukmni chiqargan sud bundan bexabar boʻlgan va h.k. hollarda berilgan iltimosnoma (protest), agar unda ayni bir paytda jinoyat ishining mazmuni yoki hukm (ajrim)ning qonuniyligi va asosliligi boʻyicha boshqa masalalar qoʻyilgan boʻlmasa, nazorat tartibida alohida koʻrilmaydi. Bu masalalar birinchi instansiya sudi tomonidan JPK 540-moddasi va 541-moddasining birinchi qismi qoidalariga muvofiq hal etiladi. 7. Jinoyat-protsessual kodeksi 76 va 516-moddalariga muvofiq, chaqirtirilgan yoki protest bilan kelib tushgan jinoyat ishi ushbu ishning koʻrilishida muqaddam ishtirok etmagan sudya tomonidan oʻrganib chiqilishi lozim. Qonun mazmuniga koʻra bunday qoida iltimosnomani koʻrib chiqishga nisbatan ham qoʻllanilishi kerak. Iltimosnoma yoki jinoyat ishi mazkur ishning koʻrilishida muqaddam ishtirok etgan sudyaga tayinlangan hollarda, u JPK 80-moddasiga muvofiq oʻzini oʻzi rad etishi shart. 8. Iltimosnomani koʻrib chiqish natijasiga koʻra quyidagi qarorlardan biri qabul qilinishi lozim: iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisida; ishni chaqirtirish toʻgʻrisida; iltimosnomani ish boʻyicha protest bildirish huquqiga ega boʻlgan sud raisiga yuborish toʻgʻrisida, basharti iltimosnoma viloyat va unga tenglashtirilgan sudning nazorat instansiyasini chetlab, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga yuborilgan boʻlsa. Iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish yoki ishni chaqirtirish toʻgʻrisidagi qaror protest bildirish huquqiga ega boʻlgan shaxs tomonidan qabul qilinadi. 9. Iltimosnomani koʻrib chiqishda sudlar shundan kelib chiqishlari lozimki, iltimosnomada bayon etilgan vajlar sud hukmi, ajrimi yoki qarorining qonuniyligi va asosliligi yuzasidan shubha uygʻotgan yoki bunday shubha bevosita sud qarorlari mazmunidan kelib chiqqan har bir holda ish chaqirtirilishi shart. Jumladan, ish quyidagi hollardan biri: sud tergovining toʻliqligi; sud xulosalari ishning haqiqiy holatlariga muvofiqligi; jinoyat yoki jinoyat-protsessual qonuni normalariga rioya etilganligi va toʻgʻri qoʻllanilganligi; tayinlangan jazoning adolatliligi yuzasidan shubha tugʻilgan har bir holda chaqirtirilishi shart. 10. Qonunga koʻra, protest bildirish uchun asoslar boʻlmaganda nazorat instansiyasida jinoyat ishini oʻrgangan sudya iltimosnoma vajlarini rad etuvchi hamda hukm yoki boshqa sud qarori qonuniyligi va asosliligini tasdiqlovchi aniq dalillar va asoslar bayon etilgan holda xulosa tuzadi. Sud iltimosnomani qanoatlantirish rad etilganligi va protest bildirish uchun asoslar yoʻqligi toʻgʻrisida ariza muallifiga xat orqali xabar yuborishi lozim boʻlib, unda iltimosnomaning sud qarori toʻgʻriligini shubha ostiga oluvchi barcha vajlariga asoslantirilgan javoblar berilishi shart. 11. JPK 518-moddasi mazmuniga koʻra protest bildirgan shaxs sud majlisida protestni koʻrib chiqish boshlangandan soʻng uni qaytarib olish yoki unga oʻzgartirish kiritish huquqiga ega emas. Biroq sud majlisi davomida protest vajlari oʻzgartirilishi mumkin. Protestning qaytarib olinishi, agar ish boʻyicha boshqa shaxs tomonidan berilgan protest boʻlmasa, nazorat tartibida ish yuritish tugatilishiga olib keladi. 12. Mahkum (oqlangan shaxs)ning nazorat instansiyasi sudi majlisida qatnashishi masalasini hal etish sudning huquqiga tegishlidir. Shuning uchun jinoyat ishi kelib tushgandan soʻng mahkum (oqlangan shaxs)ning nazorat instansiyasi sudida ishtirok etishiga zarurat aniqlanishi va natijasiga qarab, uning sud majlisida ishtirok etishi choralari koʻrilishi lozim. 13. JPK 480-moddasining birinchi qismi mazmuniga koʻra nazorat instansiyasi sudi mazkur instansiya sudida qatnashish vakolatiga ega boʻlgan prokurorni har bir ish boʻyicha oldindan xabardor etish choralarini koʻrishi shart. 14. Nazorat instansiyasi sudi majlisida ishtirok etishga huquqi bor shaxslar doirasi qonunda belgilangan (JPK 479-moddasining toʻrtinchi qismi). Ishning koʻrilish joyi, sanasi va vaqti toʻgʻrisida tegishli ravishda xabardor etilgan shaxslarning uzrli sabablarsiz sud majlisiga kelmasligi uni koʻrish uchun monelik qilmaydi. Ayni paytda, qonunga koʻra nazorat instansiyasi sudida prokurorning ishtiroki shart boʻlib, bunday holda, JPK 25-moddasining birinchi qismi, 51-moddasi birinchi qismining 6-bandi va ikkinchi qismi mazmunidan kelib chiqib, ushbu instansiyada himoyachining ishtiroki ham taʼminlanishi shart (JPK 52-moddasida koʻrsatilgan hollar bundan mustasno). Shu sababli prokuror yoki himoyachi kelmagan hollarda ishning muhokamasi keyinga qoldirilishi kerak. 15. Nazorat instansiyasi sudi xolislik va begʻarazlikni saqlagan holda taraflarga oʻz protsessual huquq va majburiyatlarini amalga oshirishlari uchun zarur sharoit yaratib berishi shart. Nazorat instansiyasi sudida ishning muhokamasi JPK 520-moddasida nazarda tutilgan qoidalar asosida olib boriladi. 16. Nazorat tartibida ish yuritishning apellatsiya tartibidan farqli xususiyati shundan iboratki, nazorat instansiyasi sudi faqat qisman sud tergovi oʻtkazishi, shu jumladan, birinchi instansiya sudi tomonidan tekshirilmagan dalillarni tekshirib chiqishi va ularga sud majlisida aniqlangan yangi holatlar natijasiga koʻra huquqiy baho berishi mumkin (JPK 490-moddasining toʻrtinchi qismi). Nazorat instansiyasi sudi taraflarning iltimosnomalarini (yangi guvohlarni soʻroq qilish, ekspertizalar oʻtkazish, ashyoviy dalillar va hujjatlarni talab qilib olish va boshqalar haqida), ular birinchi instansiya sudi tomonidan rad etilganligi sababligina, rad etishga haqli emas. Zarur hollarda sud qoʻshimcha dalillarni talab qilib olishda tashabbus koʻrsatishi lozim. JPK 481-moddasiga muvofiq qoʻshimcha materiallar sud tomonidan tergov organlariga muayyan tergov harakatlarini oʻtkazish toʻgʻrisida topshiriq berish yoʻli bilan ham olinishi mumkin. Bu haqda nazorat instansiyasi sudi ajrim chiqaradi, ishning muhokamasi esa keyinga qoldiriladi. 17. Protsess ishtirokchilarining sud majlisi bayonnomasida qayd etilgan koʻrsatuvlari ularning birinchi, apellatsiya (kassatsiya), nazorat instansiyalari sudida aslida bergan koʻrsatuvlariga mos emasligi toʻgʻrisida protestda keltirilgan vajlar bu shaxslarni soʻroq qilish yoʻli bilan tekshirilishi mumkin. 18. Nazorat instansiyasi sudi birinchi, apellatsiya (kassatsiya), nazorat instansiyalari sudi tomonidan ishning haqiqiy holatlari qanchalik toʻgʻri aniqlanganligini, moddiy va protsessual qonun normalari qanchalik toʻgʻri qoʻllanilganligini tekshiradi. Nazorat instansiyasi sudi jinoyat ishini faqat shaxs sudlangan yoki oqlangan ayblov doirasida koʻrib chiqadi. Biroq shikoyat (protest) kim tomonidan berilganligidan qatʼi nazar, JPK 494-moddasiga muvofiq, sud ishni yangidan sudda koʻrishga yubormay yoki qayta tergov yuritish uchun qaytarmay turib, oʻz qarori bilan jazoni kuchaytirishga, shuningdek ogʻirroq jinoyatga doir qonunni qoʻllashga haqli emas. 19. JPK 482-moddasiga muvofiq nazorat instansiyasi sudi shikoyat (protest)da bayon etilgan vajlar bilangina chegaralanmasdan, sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini toʻla hajmda (taftish tartibida) tekshirishga majbur. Ish boʻyicha bir necha mahkum (oqlangan shaxs) oʻtgan boʻlib, ulardan ayrimlariga nisbatan protest bildirilgan hollarda nazorat instansiyasi sudida ish barcha mahkumlarga (oqlangan shaxslarga) nisbatan tekshiriladi. Agar protest bildirilmagan shaxslarga nisbatan sud qarorlarini bekor qilish yoki oʻzgartirish uchun asoslar boʻlmasa, ajrim (qaror)da ishning ularga doir qismi tekshirilganligi va ularga nisbatan chiqarilgan sud qarorlari kuchida qoldirilganligi koʻrsatilmasligi lozim. Sud qarori nazorat tartibida faqat protest asosida qayta koʻrib chiqilishi mumkinligi tufayli, sud faqat protestda koʻrsatilgan asoslar boʻyicha mahkum, oqlangan yoki ishi tugatilgan shaxsning ahvolini keyinchalik ogʻirlashtiruvchi ajrim (qaror) chiqarishi mumkin. Qonunga koʻra, sud protestda keltirilgan vajlar doirasidan chetga chiqishga, shuningdek protest bildirilmagan mahkum (oqlangan shaxs)larga nisbatan sud qarorlarini bekor qilishga, basharti bu ular ahvolining ogʻirlashishiga olib kelsa, haqli emas (JPK 494-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlari). 20. Nazorat instansiyasi sudi aynan bir hukm, ajrim, qaror ustidan aynan bir mahkum (oqlangan shaxs)ga nisbatan bildirilgan protest boʻyicha ishni takroran koʻrib chiqishga haqli emas. Ayni paytda sud ilgari nazorat tartibida qaror qabul qilinmagan mahkum (oqlangan shaxs)larga nisbatan ishni takroran koʻrib chiqishga haqli. 21. Nazorat instansiyasi, agar chiqarilgan sud qarorlari moddiy va protsessual qonun talablariga muvofiq ekanligini aniqlasa, ularni oʻzgarishsiz qoldiradi. Sud qarorlari oʻzgarishsiz qoldirganda nazorat instansiyasi: JPK 533-moddasi birinchi qismi uchinchi bandida koʻrsatilgan asoslar mavjud boʻlganda — hukmning ijrosini kechiktirishga; amnistiya aktini qoʻllashga haqli. 22. JPK 484-moddasida sud qarorlari bekor qilinishi va oʻzgartirilishi uchun umumiy asoslar belgilangan boʻlib, nazorat instansiyasi sudi, ishning muayyan holatlaridan kelib chiqqan holda, ularni u yoki bu tarzda qoʻllashi mumkin. Sud qarorlari quyidagi hollarda, agar ish boʻyicha: dastlabki yoki sud tergovi toʻliq boʻlmasa yoki bir yoqlama olib borilgan boʻlib, biroq yoʻl qoʻyilgan kam-koʻstlar toʻldirilganidan soʻng nazorat instansiyasi sudi jinoyat kvalifikatsiyasi oʻzgartirilishi zarurligi haqida xulosaga kelsa; hukmda, ajrimda, qarorda bayon qilingan sud xulosalari ishning haqiqiy holatlariga muvofiq boʻlmay, biroq nazorat instansiyasi sudi mahkumning ahvolini ogʻirlashtirmay turib, ularga tegishli baho bera olsa; Jinoyat-protsessual kodeksi normalari buzilishiga yoʻl qoʻyilgan boʻlib, ularning nazorat instansiyasida bartaraf etilishi sud qarorlari oʻzgartirilishiga olib kelsa; Jinoyat kodeksi normalari notoʻgʻri qoʻllanilgan boʻlib, biroq nazorat instansiyasi sudi bu xatoni mahkumning ahvolini ogʻirlashtirmay turib tuzatishi mumkin boʻlsa; nomutanosib ogʻir jazo tayinlangan boʻlib, nazorat instansiyasi sudi oʻz vakolati doirasida uni yengillatishga haqli boʻlsa, oʻzgartirilishi shart. Nazorat instansiyasi sudida kamchiliklarni toʻldirish va protsessual qonun buzilishini bartaraf etish imkoniyati boʻlmasa, sud qarorlari barcha hollarda bekor qilinishi shart. 23. Nazorat instansiyasi sudi hukmni oʻzgartirish uchun asoslar mavjud boʻlganda: qilmishni Jinoyat kodeksining boshqa moddasiga (bir necha moddalariga) qayta kvalifikatsiya qilishga, agar bu mahkumga hukmda bayon qilinganidan jiddiy farq qiladigan ayblov qoʻyilishiga yoki unga ogʻirroq jazo tayinlanishiga olib kelmasa; hukmdan ayblovning bir qismini (ayrim epizodlarini) yoki mahkumning javobgarligini ogʻirlashtiruvchi belgilarni chiqarishga; hukmdan jinoyatlarning ideal majmui tariqasida qilmishni notoʻgʻri baholash tufayli ortiqcha eʼlon qilingan Jinoyat kodeksi moddasini chiqarishga; JK 70—72-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda — mahkumni jazodan ozod qilishga yoki shartli hukm qoʻllashga; Jinoyat kodeksi Maxsus qismi moddasi sanksiyasi doirasida yoki shu Kodeks 57-moddasini qoʻllagan holda jazo miqdorini kamaytirishga yoki boshqa yengilroq jazo (asosiy va qoʻshimcha) tayinlashga; jinoyat natijasida yetkazilgan zararni qoplash miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirishga, shuningdek ushbu masala birinchi instansiya sudi tomonidan hal etilmagan hollarda — bunday zararni qoplash toʻgʻrisida qaror qabul qilishga, basharti bunda jinoyat kvalifikatsiyasini mahkumning ahvolini ogʻirlashtiradigan tomonga oʻzgartirish zarurati yuzaga kelmasa; mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topishga yoki hukmdan uni oʻta xavfli retsidivist deb topish haqidagi qarorni chiqarishga; mahkumga nisbatan jazoni ijro etish koloniyasining boshqa, shu jumladan qattiqroq turini belgilashga haqli. 24. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, mahkumga nisbatan jazoni yengillatishga yoki uni jazoni oʻtashdan ozod qilishga asos sifatida faqat ish boʻyicha aniqlangan va hukm chiqarish paytida mahkumga nomutanosib ogʻir jazo tayinlanganligidan dalolat beruvchi holatlar olinishi mumkin. Hukm chiqarilgandan soʻng kelib chiqqan holatlar, shuningdek mahkumning jazoni oʻtash vaqtidagi xulq-atvori esa, oʻz-oʻzidan hukmning oʻzgartirilishiga olib kelmasligi lozim va faqat ishning nazorat tartibida koʻrib chiqilishi uchun boshqa asoslar mavjud boʻlganda inobatga olinishi mumkin. 25. Nazorat instansiyasi sudi mahkumga nisbatan jazoni yengillatish masalasini hal qila turib, uni nafaqat kamaytirishi, balki yengilroq jazo turiga ham oʻtishi mumkin. Bunda yengilroq jazo muddati qonunda belgilangan doirada hukm boʻyicha tayinlangan ozodlikdan mahrum qilish jazosi muddatidan oshishi mumkin (JK 61-moddasida nazarda tutilgan hisoblash qoidalari inobatga olingan holda). Ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazoga nisbatan qoʻllanilgan shartli hukm oʻrniga sud jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, axloq tuzatish ishlari yoki xizmat boʻyicha cheklash jazosi tayinlashga haqli. Asosiy jazo yengillashtirilganda, shu jumladan JK 57-moddasi qoʻllanilganda ham nazorat instansiyasi sudi hukmning qoʻshimcha jazo tayinlash haqidagi qismini oʻzgarishsiz qoldirishi mumkin. 26. JPK 494-moddasi birinchi qismi talablariga rioya etgan holda mahkumning qilmishi Jinoyat kodeksining bir moddasidan ikki va undan ortiq moddalariga qayta kvalifikatsiya qilinganda, nazorat instansiyasi sudi hukmga tegishli oʻzgartirishlar kiritishi va JK 59-moddasida belgilangan qoidaga muvofiq jazo tayinlashga haqli. Bunda uzil-kesil tayinlangan yangi jazo turi va miqdori hukm boʻyicha tayinlangan jazodan ogʻirroq boʻlishi mumkin emas. Agar Jinoyat kodeksining bir moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi shart boʻlgan ikki yoki undan ortiq qilmish Jinoyat kodeksining bir necha moddasi bilan notoʻgʻri kvalifikatsiya qilingan boʻlsa, nazorat instansiyasi sudi ushbu qilmishlarni yengilroq jinoyat toʻgʻrisidagi moddaga qayta kvalifikatsiya qilib, uning sanksiyasi doirasida mazkur modda boʻyicha tayinlangan jazodan ogʻirroq, biroq uzil-kesil tayinlangan jazo miqdoridan koʻp boʻlmagan jazo belgilashga haqli. 27. Nazorat instansiyasi sudi hukm va keyingi sud qarorlari bir yoki bir necha jinoyat uchun tayinlangan jazo yengillashtirilgan holda oʻzgartirilganda jinoyatlar majmui boʻyicha hukmda qoʻllanilgan jazoning ogʻirini yengili bilan qoplash qoidasi oʻrniga ularni qoʻshish qoidasini qoʻllashga haqli. Biroq, bunda JK 59-moddasiga muvofiq tayinlangan jazo hukmda belgilangan jazo miqdoridan (keyingi sud instansiyalari tomonidan kiritilgan oʻzgartirishlarni inobatga olgan holda) oshmasligi lozim. Agar birinchi instansiya sudi tomonidan bir necha hukm boʻyicha jazo belgilashda bir jazoni boshqasi bilan qoplash qoidasi qonunga xilof tarzda qoʻllanilgan boʻlsa yoki oʻtalmagan jazo muddatini qoʻshish imkoniyati boʻlmasa, nazorat instansiyasi sudi oxirgi hukm boʻyicha jazoni yengillashtirganda oldingi hukm boʻyicha oʻtalmagan jazoni qisman yoki toʻliq qoʻshishga haqli. Bunda uzil-kesil jazo hukmda belgilangan jazo miqdoridan (keyingi sud instansiyalari tomonidan kiritilgan oʻzgartirishlarni inobatga olgan holda) oshmasligi lozim. 28. Nazorat instansiyasi sudi hukmni, ajrimni, qarorni bekor qilganda: JPK 83, 84-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, ishni toʻliq hajmda yoki mustaqil kvalifikatsiya qilingan ayblov qismi boʻyicha tugatishga; JPK 484-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha ishni yangidan sudda koʻrishga yuborishga; JPK 419-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, ishni qoʻshimcha tergov yuritish uchun qaytarishga haqli. Nazorat instansiyasi sudi apellatsiya yoki kassatsiya ajrimini, shuningdek keyingi sud qarorlarini (agar ular chiqarilgan boʻlsa), bekor qilib, ishni apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasida yangidan koʻrib chiqishga yuborishi mumkin. 29. Agar voyaga yetmagan shaxsga nisbatan ishni koʻrishda nazorat instansiyasi sudi aybdor jinoiy jazo qoʻllamasdan ham axloqan tuzatilishi mumkin, degan xulosaga kelsa, u hukmni bekor qilib, ishni tugatishga yoki voyaga yetmagan shaxsni jazodan ozod etib, unga nisbatan qonunda belgilangan majburlov choralaridan birini (JK 87-moddasi) qoʻllashga haqli. 30. Jinoyat-protsessual qonuni normalarining hukm bekor qilinishiga sabab boʻladigan darajada jiddiy buzilishi aniqlanganda, nazorat instansiyasi sudi protest kimga nisbatan kiritilganligidan qatʼi nazar, yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi daxl etgan barcha mahkumlarga nisbatan ayblov hukmini bekor qilishi shart. Bunday talabga nafaqat JPK 487-moddasi ikkinchi qismida koʻrsatib oʻtilgan qonun buzilishlari aniqlanganda, balki oʻsha moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, yaʼni jinoyat-protsessual qonun normalarining boshqacha tarzda buzilishi ayblanuvchi, sudlanuvchi va protsess boshqa ishtirokchilarini qonunda belgilangan huquqlaridan mahrum qilgan yoki sudga ish holatlarini har tomonlama, toʻla va xolisona aniqlashda boshqacha tarzda xalal bergan hamda qonuniy va asosli hukm chiqarishga taʼsir etgan yoki taʼsir etishi mumkin boʻlgan holda ham (ayb eʼlon qilinmaganligi, sudlanuvchiga ayblov xulosasi nusxasining berilmaganligi, qonunga koʻra oʻtkazilishi shart boʻlgan ekspertiza oʻtkazilmaganligi, sudlanuvchiga oxirgi soʻz berilmaganligi va boshqalar) rioya etilishi lozim. Shuni nazarda tutish lozimki, jinoyat-protsessual qonuni normalari jiddiy buzilganligining aniqlanishi nazorat instansiyasi sudini protestda keltirilgan boshqa vajlar (ayblovning isbotlanganligi, kvalifikatsiyaning toʻgʻriligi, jazoning adolatliligi toʻgʻrisida va h.k.)ni ham mazmunan koʻrib chiqish va ular boʻyicha ajrimda tegishli xulosa chiqarish majburiyatidan ozod etmaydi. Jinoyat ishi boʻyicha yoʻl qoʻyilgan jinoyat-protsessual qonunining buzilishi hollari nazorat instansiyasi sudi tomonidan ayblov hukmi bekor qilinib, ishning JPK 83, 84-moddalariga muvofiq tugatilishiga toʻsiq boʻlmaydi. 31. Boshqa epizodlar bilan umumiy kvalifikatsiya qilingan bir yoki bir necha epizod (masalan, bir necha marta pora olganlik) boʻyicha ish holatlari toʻliq tekshirilmagan deb topilganda, agar ularni hukmdan chiqarish uchun yetarli asoslar yoki yoʻl qoʻyilgan kamchiliklarni toʻldirish uchun imkoniyat boʻlmasa, nazorat instansiyasi hukmni bekor qilib, ishni toʻliq hajmda yangidan koʻrish uchun yuborishi kerak. Agar mahkum Jinoyat kodeksining turli moddalari boʻyicha kvalifikatsiya qilingan bir necha jinoyatni sodir etganlikda aybdor deb topilgan boʻlib, ulardan har birini alohida koʻrish imkoniyati boʻlsa, nazorat instansiyasi sudi hukmning bir yoki bir necha jinoyatga oid qismini bekor qilib, ishning shu qismini yangidan koʻrishga yuborishi yoki qoʻshimcha tergovga qaytarishi, ayni paytda, oʻsha mahkumga nisbatan hukmning qolgan qismini oʻzgarishsiz qoldirishi mumkin. Agar nazorat instansiyasi sudi hukmning mahkumlardan biriga doir qismini bekor qilib, ishning shu qismini yangidan sudda koʻrishga yuborish yoki qoʻshimcha tergovga qaytarish toʻgʻrisida fikrga kelsa va ishning shu qismini JPK 332, 416, 417-moddalari mazmunidan kelib chiqib ajratishning imkoni boʻlmasa, hukm toʻla hajmda bekor qilinishi kerak. 32. Shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod etishni nazarda tutuvchi amnistiya aktiga zid ravishda yoki jinoiy javobgarlikka tortish muddati oʻtgandan soʻng jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan hollarda, hukm, garchi unda mahkum jazodan ozod qilingan boʻlsada, bekor qilinib, ish tugatilishi kerak, ishning reabilitatsiya uchun sabab boʻlmaydigan asoslarda tugatilishiga monelik qiladigan hollar mavjudligi bundan mustasno. Agar nazorat instansiyasi mahkumning harakatlarini Jinoyat kodeksining boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilish kerakligi toʻgʻrisida xulosaga kelsa va bu modda shaxsni jazodan ozod etishni nazarda tutuvchi yoki jazo qoʻllanilishini istisno etuvchi amnistiya akti taʼsiri doirasiga tushsa, nazorat instansiyasi birinchi instansiya sudi qabul qilishi shart boʻlgan qaror chiqarishi kerak. Mahkumning harakatlari Jinoyat kodeksining boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilinib, bu modda boʻyicha shaxs JPK 463-moddasi ikkinchi qismining 2-bandi hamda uchinchi qismining 2 va 5-bandlariga muvofiq jazodan ozod qilinishi lozim boʻlgan yoki unga nisbatan jazo tayinlanishi istisno etilgan hollarda ham shunday qaror qabul qilinishi lozim. 33. Agar amnistiya akti sud tomonidan qoʻllanilishi mumkin boʻlmagan mahkumga nisbatan qoʻllanilgan boʻlsa, nazorat instansiyasi protest boʻlgan taqdirda sud qarorlarining jazo tayinlash qismini bekor qilib, ishni yangidan koʻrishga yuborishi lozim. Biroq, agar nazorat instansiyasi amnistiya akti qoʻllanilgan holda hukm (ajrim, qaror)da tayinlangan jazo amnistiya akti qoʻllanilmagan holda ham mahkum uchun yetarli deb topsa, ishni yangidan koʻrish uchun yubormasdan, hukm (ajrim, qaror)ni oʻzgartirishga — undan amnistiya aktini qoʻllash haqidagi xulosa va qarorni chiqarib, amnistiya akti qoʻllanilgan holda tayinlangan jazoni qoldirishga haqli. 34. JPK 494-moddasining ikkinchi qismi mazmuniga koʻra, hukm (ajrim, qaror) nazorat instansiyasi sudi tomonidan mahkumning ahvolini ogʻirlashtiruvchi tomonga faqat protestda koʻrsatilgan asoslar boʻyicha bekor qilinishi mumkin. Masalan, agar protestda faqat mahkumning harakatlari notoʻgʻri kvalifikatsiya qilinganligi toʻgʻrisidagi masala qoʻyilgan boʻlsa, sud qarori jazoning yengilligi sababli bekor qilinishi mumkin emas. 35. Nazorat instansiyasi sudi ishni yangidan sudda koʻrishga yoki qoʻshimcha tergovga yuborish paytida ayblovning isbotlanganligi yoki isbotlanmaganligi, u yoki bu dalilning ishonchli yoki ishonchsizligi, ayrim dalillarning boshqa dalillardan ustunligi, jinoyatning kvalifikatsiyasi va jazo toʻgʻrisida dastlabki tergov organlari va sud tomonidan chiqariladigan xulosalarni oldindan hal qiluvchi koʻrsatmalar berishga haqli emas. Nazorat instansiyasi sudi, hukm (ajrim, qaror)ni bekor qilib, ishni yangidan sudda koʻrishga yuborayotganda, oʻz qarori (ajrimi)da qanday holatlar hukm (ajrim, qaror)ning bekor qilinishiga asos boʻlganligini va yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi qanday bartaraf etilishi kerakligini koʻrsatishi shart. Hukm (ajrim, qaror)ni bekor qilib, ishni qoʻshimcha tergov yuritish uchun yuborayotganda, sud dastlabki tergov organi tomonidan qanday holatlar aniqlanishi shartligini koʻrsatishi kerak. 36. Hukm bekor qilinib, ish yangidan sudda koʻrishga yuborilganda va yangi hukm chiqarilganda nazorat instansiyasi sudi JPK 490-moddasiga koʻra birinchi, apellatsiya (kassatsiya) yoki nazorat instansiyasining faqat keyingi qarorlarini bekor qilishi yoki oʻzgartirishi mumkin. 37. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, oqlov hukmining asosi bu haqda protest berilgan holdagina oʻzgartirilishi mumkin (JPK 494-moddasi). Oqlov hukmi nazorat instansiyasi sudi tomonidan, faqat, shaxsning asossiz oqlanganligi toʻgʻrisida protest boʻlgan holda bekor qilinishi mumkin. Ayrim oqlangan shaxslarga nisbatan protest berilishi boshqa oqlangan shaxslarga nisbatan hukmning bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishi uchun asos boʻlmaydi. 38. Agar ish nazorat tartibida koʻrilganda hukm bekor qilinib, ish mahkumning jinoyat sodir etilishiga daxldor emasligi tufayli tugatilsa-yu, biroq bu jinoyatni sodir etgan shaxs aniqlanmay qolsa, sud JPK 464-moddasi talablaridan kelib chiqib, ayblanuvchi tariqasida javobgarlikka tortilishi lozim boʻlgan shaxsni aniqlash yuzasidan chora koʻrish uchun ishni prokurorga yuborishi kerak. 39. Agar mahkum protest bildirilgandan soʻng, biroq ish nazorat instansiyasida koʻrilgunga qadar vafot etsa, ish yuritish umumiy asoslarda davom ettiriladi. Marhumni reabilitatsiya qilish uchun asoslar boʻlgan taqdirda nazorat instansiyasi sudi ayblov hukmini bekor qilib, ushbu shaxsga nisbatan jinoyat ishini JPK 83-moddasiga muvofiq tugatadi. Ish tugatilganda ashyoviy dalillar taqdiri haqidagi masala JPK 211-moddasiga muvofiq, ularning tegishliligi toʻgʻrisida nizo kelib chiqqanda esa — fuqarolik ish yurituv tartibida koʻrilishi mumkin. Marhumning harakatlari bilan yetkazilgan zararni undirish masalasi ham jabrlanuvchi yoki prokuror tomonidan marhumning vorislariga yoki uning mulkini boshqarish huquqini oʻziga olgan shaxsga nisbatan qoʻzgʻatilgan daʼvo boʻyicha fuqarolik ish yurituv tartibida koʻriladi. 40. Nazorat instansiyasi sudi hukmning fuqaroviy daʼvoga oid qismi notoʻgʻriligini aniqlasa, unga tegishli oʻzgartirishlar kiritishi, jumladan, undiruv miqdorini koʻpaytirishi mumkin, basharti ish boʻyicha dalillar toʻplash yoki ularni qoʻshimcha tekshirish zarurati boʻlmasa va ish holatlari birinchi instansiya sudi tomonidan toʻla va toʻgʻri aniqlanib, biroq moddiy qonun normalarini qoʻllashda xatoga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa. Agar fuqaroviy daʼvo boʻyicha undiruv miqdorini koʻpaytirish jinoyat kvalifikatsiyasini yoki ayb mazmuni mahkumning holatini ogʻirlashtirish tomoniga oʻzgartirishni taqozo etsa, aynan shu asoslarda bildirilgan protest mavjud boʻlgandagina hukm bekor qilinishi lozim, 41. Ish nazorat tartibida koʻrib chiqilayotganda protest bilan birga taqdim etilgan qoʻshimcha materiallardan, basharti ular sud majlisida tekshirilgan holatlarga daxldor boʻlsa va yangi ochilgan holatlar mavjudligidan dalolat bermasa, foydalanilishi mumkin. Qoʻshimcha materiallar ishda mavjud dalillar bilan qoʻshilgan holda baholanadi va ular bilan birga, faqat hukm, ajrim, qarorni bekor qilib, ishni qoʻshimcha tergovga yoki yangidan sudda koʻrishga yuborish lozimligi toʻgʻrisidagi qaror asosiga qoʻyilishi mumkin. Ishni protsessning qaysi bosqichidan boshlab yangidan koʻrishga yuborish lozimligi toʻgʻrisidagi masalani hal etishda, sud ish holatlari toʻla va har tomonlama tekshirilishi va ayblanuvchining himoya huquqi taʼminlanishi zaruratidan kelib chiqishi, bunda qoʻshimcha materiallar dastlabki tekshirish predmeti boʻlmaganligi va qonunga muvofiq ayblanuvchiga taqdim etilmaganligini inobatga olishi lozim. Hukm bekor qilinib ish tugatilgan yoki hukm oʻzgartirilgan holda sud oʻz ajrimi (qarori)da faqat birinchi instansiya sudi tomonidan aniqlangan va mahkumning javobgarligini istisno etuvchi yoki yengillashtiruvchi holatlarga tayanishi mumkin. Qoʻshimcha materiallar asosida hukm va keyingi sud qarorlari oʻzgartirilishi yoki bekor qilinib ish tugatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi, bunday materiallar bilan aniqlanadigan faktlar haqqoniyligi birinchi instansiya sudi tomonidan tekshirilishi talab etilmaydigan hollar bundan mustasno (mahkum jinoiy javobgarlik kelib chiqadigan yoshga yetmaganligi toʻgʻrisidagi, muqaddam sudlanmaganligi toʻgʻrisidagi hujjatlar va h.k). 42. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, sud qarorini nazorat tartibida qayta koʻrib chiqishga faqat ish materiallaridan kelib chiqadigan asoslar mavjud boʻlgandagina yoʻl qoʻyiladi. Agar sud qarorining qonuniyligi va asosliligi xususidagi shubhalar sudga maʼlum boʻlmagan va tegishli hukm, ajrim yoki qaror qonuniy kuchga kirgandan soʻng aniqlangan holatlar bilan bogʻliq boʻlsa, bunday sud qarorini qayta koʻrib chiqish masalasi faqat yangi ochilgan holatlar boʻyicha ish yuritish tartibida hal etilishi mumkin. Agar bunday hollarda nazorat tartibida protest bildirilgan boʻlsa, nazorat instansiyasi sudi uni koʻrmasdan qoldiradi va ishni barcha materiallar bilan birga prokurorga yangi ochilgan holat boʻyicha ish yuritishni qoʻzgʻatish uchun yuboradi (JPK 522-moddasi). 43. Nazorat instansiyasining ajrimi (qarori) aniq, batafsil, yuridik jihatdan asoslantirilgan boʻlishi va unda birinchi, apellatsiya (kassatsiya), nazorat instansiyalarining ayb hajmi va isbotlanganligi, jinoyat kvalifikatsiyasi, hukm boʻyicha tayinlangan jazoning adolatliligi xususidagi qarorlari toʻgʻriligi yoki xatoligiga doir xulosalar bayon etilishi shart. Jinoyat-protsessual kodeksi 496-moddasiga muvofiq ajrim (qaror)da hukmning qaror qismi mazmuni bilan bir qatorda protest mohiyati, prokuror fikrining va ishda ishtirok etuvchi shaxslar tushuntirishlarining qisqacha bayoni, nazorat instansiyasi sudining protest vajlari asosliligi toʻgʻrisidagi xulosasi, qabul qilingan qarorning sabablari moddiy yoki protsessual qonunga havola etilgan tarzda koʻrsatilishi lozim. Hukm bekor qilinib, ish qoʻshimcha tergovga yoki yangidan sudda koʻrishga yuborilganda, ajrim (qaror)da qaysi holatlar qoʻshimcha tarzda aniqlanishi lozimligini sud aniq koʻrsatishi shart. Nazorat instansiyasi sudining ajrimi (qarori) u eʼlon qilingan paytdan eʼtiboran kuchga kiradi va darhol ijroga qaratilishi shart. 44. JPK 298-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, shuningdek surishtiruv, dastlabki tergov yuritilgan yoki sud muhokamasi vaqtida qonun buzilishiga yoʻl qoʻyilganligini aniqlagan taqdirda, nazorat instansiyasi sudi xususiy ajrim (qaror) chiqarish yoʻli bilan tegishli organ yoki mansabdor shaxsning eʼtiborini bunga jalb etishi mumkin. Sud qarori oʻzgarishsiz qoldirilganda, nazorat instansiyasi sudi uning qonuniyligi va asosliligini shubha ostiga oluvchi xususiy ajrim chiqarishga haqli emas. 45. Odil sudlov sifatini oshirish maqsadida jinoyat ishlari boʻyicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyatlar va ularga tenglashtirilgan sudlarga ishlarning nazorat instansiyasida sinchkovlik bilan, har tomonlama, toʻla va xolisona koʻrib chiqilishi uchun qonunda berilgan barcha imkoniyatlardan foydalanish tavsiya etilsin. 46. Mazkur qaror qabul qilinganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2001-yil 1-iyundagi “Jinoyat ishlarini kassatsiya va nazorat tartibida koʻrish amaliyoti haqida” gi 5-sonli qarorining ishlarni nazorat tartibida koʻrish yuzasidan berilgan tushuntirishlarga oid qismi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.