Birja va koʻrgazma-yarmarka savdolarini tartibga solishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida
(resolution, 2025-04-23)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Birja va koʻrgazma-yarmarka savdolarini yanada tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2017-yil 29-sentabrdagi PQ-3295-son qaroriga asosan, birja va koʻrgazma-yarmarka bitimlari boʻyicha oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirishning shaffof, bozor mexanizmlarini shakllantirish hamda majburiyatlarning bajarilishi kafolatlarini taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Tovar-xom ashyo birjalarida hisob-kitob-kliring operatsiyalarini oʻtkazish qoidalari 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Belgilab qoʻyilsinki: birja savdolarida muayyan turdagi va sifatdagi, shu jumladan hosila moliyaviy vositalar (derivativlar), dastlabki koʻzdan kechirishni talab etmaydigan, sifat koʻrsatkichlari oʻzgarmasligi va birja bitimlari muntazam ravishda tuzilishi bilan tavsiflanadigan belgilangan tartibda birja savdolariga qoʻyiladigan tovarlar sotiladi; tovar-xom ashyo birjalari tomonidan tashkil etiladigan va oʻtkaziladigan koʻrgazma-yarmarka savdolarida, birja tovariga qoʻyilgan talablarga javob bermaydigan hamda sotib oluvchilarga, ularning namunalari va modellarini, elektron kataloglarini, reklama byulletenlarini, prospektlarini yoki sotuvga qoʻyilayotgan tovarni tavsiflovchi boshqa hujjatlarini oldindan koʻrib chiqish imkoniyatini taqdim etishni talab etadigan har qanday tovarlar sotiladi. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi tovar-xom ashyo birjalari bilan birgalikda birja savdolari qoidalarining ushbu qaror talablariga muvofiqlashtirilishini taʼminlasin. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 2-ilovaga muvofiq ayrim qarorlariga oʻzgartirishlar kiritilsin. 5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — Moliya vaziri J.A. Qoʻchqorov hamda Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining raisi R.A. Gulyamov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu qoidalar, Oʻzbekiston Respublikasining “Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Birja va koʻrgazma-yarmarka savdolarini yanada tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2017-yil 29-sentabrdagi PQ-3295-son qaroriga muvofiq tovar-xom ashyo birjalarining birja savdolarida hisob-kitob-kliring operatsiyalarini oʻtkazish tartibini belgilaydi. 2. Ushbu qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: birja savdolari — birja tomonidan birja savdolari qoidalariga muvofiq tashkil etiladigan birja tovari savdolari; kliring — birja aʼzolari va ularning mijozlarining oʻzaro majburiyatlarini belgilash, aniqlashtirish va hisobga olishga doir operatsiyalar majmuasi, shuningdek, ushbu Qoidalar va Birja savdosi qoidalariga muvofiq ular oʻrtasida amalga oshiriladigan oʻzaro hisob-kitoblar; hisob-kitob-kliring palatasi (HKKP) — kliring elektron tizimi orqali birja bitimlari (keyingi oʻrinlarda bitim deb ataladi) boʻyicha kliring, hisob-kitob va oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirishni taʼminlovchi birjaning tarkibiy boʻlinmasi; kliring ishtirokchisi — aksept yoʻllagan va ushbu Qoidalarda belgilangan tartibda hisob-kitob-kliring palatasida roʻyxatdan oʻtgan birja aʼzosi va/yoki uning mijozi; kliring elektron tizimi — ushbu Qoidalarga muvofiq kliringni amalga oshirish uchun moʻljallangan dasturiy-texnik vositalar, maʼlumotlar bazalari, telekommunikatsiya vositalari hamda HKKP dasturiy taʼminoti yigʻindisi; kliring (hisob) registrlari — bitimlar tuzish va bitimlar boʻyicha majburiyatlarni bajarishga moʻljallangan pul mablagʻlari qoldiqlari toʻgʻrisida maʼlumotlarni hisobga olish, shuningdek, kliring ishtirokchilarining bitimlar boʻyicha majburiyatlari va talablari hisobini yuritishda foydalaniladigan HKKPning ichki elektron hisob registrlari; pul mablagʻlarini blokirovkalash — bitim boʻyicha xaridorlar va sotuvchilar majburiyatlarining toʻliq bajarilishini taʼminlovchi pul mablagʻlari harakatini bitim yopilgunga qadar toʻxtatib qoʻyish; HKKP ikkilamchi hisobvaragʻi — birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankda xaridorlar va sotuvchilarning mablagʻlarini saqlash hamda bitimlar boʻyicha hisob-kitoblar oʻtkazish uchun ochilgan birjaning talab qilib olinguncha ikkilamchi depozit ikkilamchi hisobvaraqlari; foydalanuvchining individual raqami (keyingi oʻrinlarda FIR deb ataladi) — kliring ishtirokchisiga beriladigan maxsus xos raqam; kliring ishtirokchilari reyestri (KIR) — ushbu Qoidalarga muvofiq HKKPda roʻyxatga olingan kliring ishtirokchilari roʻyxati; tuzilgan bitimlar reyestri (TBR) — imzolangan va roʻyxatga olingan bitimlar roʻyxati; toʻlovlar amalga oshirilgan bitimlar (TAOB) — birja tovarini yuklash uchun sotuvchiga asos boʻladigan va tuzilgan bitim boʻyicha qarzdorlikni toʻliq qoplaydigan miqdorda sotib oluvchining HKKPdagi hisobvaragʻiga pul mablagʻlari kelib tushgan bitimlar roʻyxati; yetkazib berish hujjatlari reyestri (YEBHR) — yuklash sanasi va yuklangan birja tovari miqdori koʻrsatilgan holda yuklash amalga oshirilgan bitimlar roʻyxati; zakalat — kliring ishtirokchilari amalga oshiradigan bitimlar bajarilishini kafolatlash uchun ular tomonidan HKKPga kiritiladigan kafolat taʼminoti mablagʻlari; kontragent — bitim boʻyicha majburiyat olgan va bitimning boshqa tomoniga qarshi qoʻyiladigan taraf — xaridor sotuvchi uchun va sotuvchi xaridor uchun. 3. HKKP birjaning tarkibiy boʻlinmasi boʻlib, yuridik shaxs maqomiga ega emas hamda birja nomidan, agar qonun va qonunosti hujjatlarida boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, ushbu Qoidalarda nazarda tutilmagan har qanday mustaqil operatsiya va harakatlarni sodir etish huquqisiz ish olib boradi. 4. HKKP quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: kliring ishtirokchilarini roʻyxatga oladi; kliring ishtirokchilariga hisobvaraqlar ochilishi va yuritilishini taʼminlaydi; bitimlar boʻyicha oʻzaro hisob-kitoblarning oʻz vaqtida va toʻliq hajmda amalga oshirilishini taʼminlaydi; oʻzaro majburiyatlarni belgilaydi, aniqlashtiradi va hisobga oladi, shuningdek, kliring ishtirokchilarining tuzilgan bitimlar boʻyicha majburiyatlari hisobini alohida-alohida yuritadi; kliring yakunlariga koʻra zarur axborotni shakllantiradi va kliring ishtirokchilariga taqdim etadi; kliring amalga oshirilayotgan bitimlar, kliring natijalari toʻgʻrisidagi axborotning qonun hujjatlari talablariga muvofiq saqlanishini taʼminlaydi; tuzilgan bitimlar boʻyicha majburiyatlarning bajarilishini nazorat qiladi; kafolat badallarining kirimini taʼminlaydi. 5. HKKP quyidagi huquqlarga ega: kliring oʻtkazish usulini mustaqil tanlash; sotuvchi-norezidentning topshirigʻiga koʻra sotuvchi-norezidentning import kontraktlar boʻyicha HKKPdagi hisobvaragʻiga faqat birja savdolarida tuzilgan import kontraktlar, bojxona toʻlovlari, sud xarajatlari va bevosita birja kontraktlarini tuzish bilan bogʻliq xizmatlar haqini toʻlash uchun oʻtkazilgan mablagʻlarni (vositachilik yigʻimlari, brokerlik mukofotlari, transportda tashish va qonunchilikka muvofiq boshqa xarajatlarni) yunaltirish; kliring ishtirokchisi bitim boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda, shuningdek, birjaning arbitraj va/yoki intizom komissiyalarining kliring ishtirokchisiga, belgilangan birja savdosi qoidalari yoki shartnomaviy majburiyatlarni buzganlik uchun jarima qoʻllash toʻgʻrisidagi qarori mavjud boʻlganda, aybdor kliring ishtirokchisining shaxsiy hisobvaragʻidan jarima summasini akseptsiz tartibda hisobdan chiqarish; birja savdolari elektron tizimida bitimlar qayd etilishi bilan vositachilik yigʻimlarini hisobdan chiqarish, shuningdek, brokerlar uchun mukofot pullarini olish; kliring ishtirokchilaridan hisob-kitob-kliring operatsiyalari uchun zarur axborot olish. 6. HKKP quyidagilarga majbur: faqat birjada roʻyxatga olingan bitimlar va ular bilan bogʻliq operatsiyalar (vositachilik yigʻimlari, brokerlar mukofotlari, transportda tashish va qonunchilikka muvofiq boshqa xarajatlar) boʻyicha hisob-kitob va oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish; har bir kliring ishtirokchisi majburiyatlarining hisobi alohida-alohida yuritilishini taʼminlash; bitim mazmuni toʻgʻrisidagi axborotning maxfiyligini taʼminlash va qonunchilikda nazarda tutilgan holatlardan tashqari, ushbu axborotni kliring ishtirokchilarining roziligisiz uchinchi shaxslarga taqdim etmaslik. 7. Kliring va HKKP ishtirokchilariga HKKP hisobvaraqlaridagi mablagʻlardan foydalangan holda, pulli talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish boʻyicha operatsiyalarni oʻtkazish taqiqlanadi. 8. Kliring ishtirokchisi sifatida yuridik shaxs boʻlgan birja aʼzolari va/yoki ularning mijozlari, shu jumladan, xorijiy (qonunchilikda belgilangan tartibda), shuningdek, belgilangan tartibda yakka tartibdagi tadbirkor sifatida yuridik shaxs tashkil etmasdan (birja savdolarida xaridorlar sifatida) roʻyxatga olingan jismoniy shaxslar roʻyxatdan oʻtishi mumkin. 9. HKKP birja savdolari qoidalarida koʻrsatilgan barcha zarur hujjatlarni olganidan keyin bir ish kuni davomida birja aʼzosi va/yoki uning mijoziga FIR beradi hamda amalga oshiriladigan bitimlar boʻyicha majburiyatlarni va talab huquqini hisobga olish uchun zarur boʻlgan tegishli shaxsiy hisobvaraqni ochadi. 10. KIR kliring ishtirokchisining batafsil rekvizitlarini, rahbar va uning lavozimi toʻgʻrisidagi axborotni, kliring ishtirokchisi sifatida roʻyxatdan oʻtish sanasini oʻz ichiga oladi. 11. HKKP ushbu Qoidalarda nazarda tutilgan holatlarda kliring ishtirokchisiga xizmat koʻrsatishni toʻxtatadi. 12. Birja xizmat koʻrsatuvchi bankda kliring ishtirokchilarining pul mablagʻlari hisobi uchun moʻljallangan HKKP ikkilamchi hisobvaragʻini ochadi, ularning hisobi HKKPda alohida shaxsiy hisobvaraqlarda yuritiladi. 13. HKKP kliring ishtirokchilarining hisobvaraqlari hisobini yuritadi. 14. Agar qonunchilikda boshqacha tartib belgilangan boʻlsa, kliring ishtirokchisining shaxsiy hisobvaragʻini yopish HKKP tomonidan hisobvaraq egasi (yoki uning huquqiy vorisi) topshirigʻi boʻyicha amalga oshiriladi. 15. Shaxsiy hisobvaraqni yopishdan oldin undagi qoldiq pul mablagʻlari xizmat koʻrsatuvchi bankdagi hisobvaraq egasining hisob raqamlariga yoki uning topshirigʻiga koʻra LORO-hisobraqamiga qonunchilikka muvofiq oʻtkaziladi. 16. Shaxsiy hisobvaraqni yopish faqat hisobvaraqda qoldiq pul mablagʻlari boʻlmaganda amalga oshiriladi. 17. Hisobvaraq rekvizitlarini oʻzgartirish kliring ishtirokchisining nomi yoki boshqa rekvizitlaridagi oʻzgarishlarga muvofiq amalga oshiriladi. 18. Hisobvaraq egasi HKKPda quyidagilar boʻyicha koʻrsatmalar berishga haqli: pul mablagʻlarini (pul mablagʻlarining bir qismini) shaxsiy hisobvaraqdan xizmat koʻrsatuvchi bankdagi oʻzining hisobvaragʻiga qaytarish; agar bitim birja savdolari qoidalari va qonunchilikka muvofiq roʻyxatdan oʻtkazilgan boʻlsa bitim boʻyicha kliring oʻtkazish. 19. HKKP tuzilgan bitimlar boʻyicha oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish yoʻli bilan kliring ishtirokchilarining shaxsiy hisobvaraqlari bilan operatsiyalarni olib boradi. 20. Tomonlarning va bitim ishtirokchilarining oʻzaro majburiyatlari hisob-kitobi YEBHRga asosan amalga oshiriladi. 21. HKKP faqat bitimlar tuzilishi va bajarilishi bilan bogʻliq operatsiyalar boʻyicha shaxsiy hisobvaraqlar orqali pul mablagʻlari oʻtkazmalarini amalga oshirishi mumkin. 22. HKKP kliring ishtirokchilarining pul mablagʻlarini, ularning topshiriqlariga asosan, ularning shaxsiy hisobvaraqlaridan xizmat koʻrsatuvchi bankdagi hisobraqamlariga oʻtkazish huquqiga ega. 23. Kliring ishtirokchisi quyidagi huquqlarga ega: birja tomonidan roʻyxatga olingan bitimlar boʻyicha kliringda ishtirok etish; shaxsiy hisobvaraqning holati, majburiyatlarning bajarilishi toʻgʻrisida zarur axborotni olish; birja va kontragentlar oldidagi pul majburiyatlarini, shuningdek, kontragent roziligi bilan birja tovarini yetkazib berish boʻyicha majburiyatlarini muddatidan oldin bajarish; oʻz shaxsiy hisobvaragʻidagi boʻsh pul mablagʻlarini oʻzining xizmat koʻrsatuvchi bankdagi hisob raqamiga chiqarish. mahsulotlarni tovar-xom ashyo birjalarining ochiq elektron savdolarida sotishdan olingan mablagʻlar hisobiga mijoz-norezident nomidan xorijiy valyutani sotib olishga (sotishga) tijorat banklariga buyurtmanomalar berish, norezidentlar — yuridik shaxslar esa — Oʻzbekiston Respublikasining tijorat banklarida hisob raqamlari ochish va mahsulotlarni tovar-xom ashyo birjalarining ochiq elektron savdolarida sotishdan olingan mablagʻlar hisobiga xorijiy valyutani sotib olish (sotish). 24. Kliring ishtirokchisi — birja aʼzosi mijozining majburiyatlari: HKKPga ushbu Qoidalarga muvofiq ishonchli axborot berish; shartnoma bekor qilingan taqdirda, shartnoma bekor boʻlgunga qadar yuzaga kelgan majburiyatlarni bajarish; axborot maxfiyligi tartibiga rioya qilish; ushbu Qoidalarda belgilangan talablarga rioya qilish. 25. Kliring ishtirokchisi — birja aʼzosining majburiyatlari: mijoz bilan shartnoma tuzganda, uni birja savdolari qoidalari hamda kliring va hisob-kitoblarni amalga oshirish shartlari bilan tanishtirish; oʻz hisobidan va mijoz hisobidan amalga oshirilgan bitimlar hisobini alohida-alohida yuritish; oʻz mijozlariga birjadan olingan ularga taalluqli boʻlgan har qanday axborot haqida maʼlum qilish; oʻz mijozlarini, ularning manfaatlarida tuzilgan bitimlarning bajarilmay qolishiga olib keluvchi yoki olib kelishi mumkin boʻlgan vaziyatlarning yuzaga kelganligi toʻgʻrisida kechiktirmay xabardor qilish; oʻz mijozlarini kliringga taalluqli har qanday faktlar haqida kechiktirmay ogohlantirish; mijozlarini, ushbu Qoidalar va birja savdolari qoidalariga kiritilgan har qanday oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabardor qilish; oʻz faoliyati doirasida, jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish haqidagi qonunchilikka amal qilinishini taʼminlash. Birja aʼzolari qonun hujjatlariga va birja savdolari qoidalariga muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega boʻlishi mumkin. 26. HKKPning kliring ishtirokchilari bilan oʻzaro hamkorligi kliring xizmati koʻrsatish shartnomasi asosida amalga oshiriladi. 27. Birja aʼzosi va uning mijozi oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar ular oʻrtasida qonun hujjatlariga muvofiq tuzilgan topshiriq (vositachilik) shartnomasi bilan tartibga solinadi. 28. HKKPning birja aʼzolarining mijozlari bilan oʻzaro hamkorligi ularga xizmat koʻrsatuvchi birja aʼzolari orqali amalga oshiriladi. Birja aʼzolari, agar topshiriq shartnomasida koʻrsatilgan boʻlsa, oʻz mijozlarining vakillari hisoblanadilar. HKKPga topshiriqlar kliring ishtirokchilari tomonidan elektron raqamli imzodan foydalangan holda ham berilishi mumkin. 29. Birja va kliring ishtirokchilari oʻrtasidagi, kliring va hisob-kitob boʻyicha, shuningdek, kliring ishtirokchilarining shartnomaviy majburiyatlari bajarilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar almashinuvi axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanilgan holda amalga oshirilishi mumkin. 30. Kliring ishtirokchilari roʻyxatdan oʻtganlaridan keyin, HKKPning birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankda ochilgan ikkilamchi hisobraqamiga birja savdolarida ishtirok etish hamda oʻz majburiyatlarini bajarish uchun pul mablagʻlarini oʻtkazadilar. 31. Kliring ishtirokchisi zakalat sifatida va/yoki bitimlar boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarish uchun pul mablagʻlarini birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi HKKP ning ikkilamchi hisob raqamiga ularni ishtirokchining shaxsiy hisobvaragʻiga kirim qilish uchun oʻtkazadilar. Zakalat miqdori birja savdosi qoidalarida belgilanadi. Bunda birja savdolariga qoʻyilgan va sotilmasdan qolgan yuqori likvidli va monopol turdagi mahsulot hajmlarini savdolarga qayta qoʻyishda dastlab belgilangan zakalat summasining 50 foizi oʻtkaziladi. 32. HKKP har bir kliring ishtirokchisining pul mablagʻlari va majburiyatlarini ularning shaxsiy hisobvaraqlarida alohida hisobga oladi. 33. Kliring ishtirokchilarining HKKPdagi shaxsiy hisobvaraqlaridagi mablagʻlari quyidagi maqsadlarda ishlatiladi: bitimlar boʻyicha majburiyatlarni bajarish bilan bogʻliq ular oʻrtasidagi oʻzaro hisob-kitob uchun; savdo sessiyalarida ishtirok etish uchun zakalat sifatida; mijozning topshirigʻiga koʻra — kliring ishtirokchisining mablagʻlarini unga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi hisob raqamiga qaytarish uchun; birja xizmatlariga haq toʻlash, brokerlik mukofotlari boʻyicha hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun; qonun hujjatlariga muvofiq tuzilgan eksport (import) bitimlari ijrosi bilan bogʻliq toʻlovlarni amalga oshirish uchun; bitimlarning tuzilishi va bajarilishi bilan bogʻliq boshqa holatlarda. Bitimlar boʻyicha hisob-kitoblar faqat kliring elektron tizimi orqali amalga oshiriladi. 34. Elektron kliring tizimi har bir savdo sessiyasidan oldin buyurtmalarning taʼminlanganligi boʻyicha nazoratni amalga oshiradi. Buyurtmalarning taʼminlanganligini nazorat qilish savdo sessiyalari doirasida tuziladigan bitimlarga buyurtmalar boʻyicha amalga oshiriladi. 35. Kliring elektron tizimi TBRga asosan kliring ishtirokchilarining majburiyatlarini belgilaydi va zakalatlarga taqiq qoʻyadi. Birjaning vositachilik yigʻimlari qonun hujjatlariga muvofiq belgilangan tariflarga asosan ushlab qolinadi. 36. Bitim roʻyxatga olingandan soʻng xaridor shartnomada belgilangan muddatlarda bitim boʻyicha moliyaviy majburiyatlarni toʻliq qoplash uchun HKKP ning birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi ikkilamchi hisobraqamiga qoʻshimcha mablagʻlar oʻtkazishi shart. Ushbu summaga HKKP tomonidan majburiyatlarning sotuvchi tomonidan toʻliq bajarilishigacha taqiq qoʻyiladi. 37. TAOB sotuvchiga birja tovarini yetkazib berishi uchun asos boʻladi. 38. Birja tovarini yetkazib berish natijalariga koʻra kliring ishtirokchisi — sotuvchi tomonidan HKKPga birja tovari yetkazib berilgan paytdan eʼtiboran uch ish kuni davomida, ammo tuzilgan bitim shartlarida belgilangan oxirgi yetkazish kunidan keyingi kundan kechiktirmay yetkazib berish haqida axborot beriladi. Ushbu bitim boʻyicha sotuvchi va xaridorlarning pul mablagʻlari, kliring elektron tizimi tomonidan, YEBHR oʻtkazilgangunga qadar taqiqda qoladi. 39. Kliring ishtirokchisi — sotuvchi tomonidan taqdim etilgan yuklash toʻgʻrisidagi axborotda bitim raqami, birja tovari hajmi, yetkazib berilgan birja tovarining umumiy summasi, yuklangan sana, hisobvaraq-faktura raqami va u birja tovarini yetkazib berganini tasdiqlovchi boshqa axborot boʻlishi kerak. 40. YEBHR taqdim qilingan kundan keyin bir ish kunidan kechiktirmay, kliring elektron tizimi, xaridorning birja tovarini yetkazib berilishi boʻyicha eʼtirozi boʻlmagan taqdirda, sotuvchi tomonidan bajarilgan majburiyatlar miqdoridagi pul mablagʻlarini xaridor shaxsiy hisobvaragʻidan sotuvchining shaxsiy hisob varagʻiga keyinchalik uning xizmat koʻrsatuvchi bankidagi hisobvaragʻiga koʻchirish orqali oʻtkazadi hamda bitimni ushbu Qoidalar va birja savdosi qoidalari shartlariga muvofiq yopadi. 41. Tuzilgan bitimlarni yopish quyidagi holatlarda amalga oshiriladi: kliring ishtirokchilari — sotuvchi va xaridor tomonidan bitim boʻyicha majburiyatlar lozim darajada bajarilganda; kliring ishtirokchisi — sotuvchi va xaridor tomonidan bitim boʻyicha majburiyatlar bajarilmaganda va ular tomonidan jarima toʻlangandan soʻng; kliring ishtirokchilari — sotuvchi va xaridor jarima toʻlab/toʻlamasdan bitimni yopishga oʻzaro rozi boʻlganda; arbitraj komissiyasining qaroriga koʻra; kliring ishtirokchilari — sotuvchi va xaridorning shartnomada koʻrsatilgan muddat davomida eʼtirozlari boʻlmaganda, jarimalarsiz. Bunda tuzilgan bitimlarni yopish orqali birja narxlarining sunʼiy ravishda keskin koʻtarilishi yoki tushishi, qatʼiy belgilanishi yoki bir darajada ushlab turilishi, shuningdek, boshqa ishtirokchilarning mahsulotni xarid qilish imkoniyati cheklanish holatlari vakolatli organ tomonidan koʻrib chiqiladi. 42. Agar shartnoma shartlarida koʻrsatilgan muddat oʻtgandan keyin kliring ishtirokchisi bitim boʻyicha majburiyatlarni bajarmasa, HKKP: shartnomani xaridor tomonidan toʻlanmaganligi uchun bekor qiladi; shartnomani Arbitraj komissiyasining qaroriga koʻra birja tovari yetkazib berilmaganligi yoki tanlab olinmaganligi uchun bekor qiladi; kliring ishtirokchisi — sotuvchi yoki xaridorning hisob raqamiga, shartnomaviy majburiyatlar bajarilmaganligi uchun zakalat miqdoridagi jarimani oʻtkazadi. 43. Birja aʼzolarining birja bitimlari boʻyicha pul mablagʻlari yetarli boʻlmaganda, majburiyatlarning bajarilishi Tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash fondi mablagʻlari hisobidan taʼminlanishi mumkin, bu taʼminot Birja savdosi qoidalarida belgilangan tartibda pulli va qaytarish asosida beriladi. 44. Quyidagi holatlarda HKKP kliring ishtirokchisiga kliring xizmati koʻrsatishni toʻxtatadi va uning shaxsiy hisobvaragʻini yopadi: qonun hujjatlarida belgilangan tartibda shartnoma bekor qilinganda; kliring ishtirokchisi tugatilganda; sud va boshqa vakolatli organlarning qaroriga koʻra; qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa holatlarda. 45. Ushbu Qoidalarni birja va kliring ishtirokchilari oʻrtasida, shuningdek, kliring ishtirokchilari oʻrtasida qoʻllash jarayonida yuzaga keladigan barcha nizolar va kelishmovchiliklar birjaning Arbitraj komissiyasida yoki sudda eʼtiroz tartibida koʻrib chiqish yoʻli bilan hal etiladi. 46. Ushbu Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar. 1. Vazirlar Mahkamasining “Birja va yarmarka savdosining samaradorligini oshirishga doir chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 1999-yil 15-apreldagi 174-son qarorida (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 4-son, 19-modda): a) 2-bandning ikkinchi xatboshidan “(ishlar, xizmatlar)” soʻzlari chiqarib tashlansin; b) 3-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin: “3. Belgilansinki: birja tovari belgilangan tartibda birja savdolariga qoʻyilgan muayyan tur va sifatdagi tovar, shu jumladan, dastlabki koʻrikdan oʻtkazishni talab qilmaydigan, sifat koʻrsatkichlarining oʻzgarmasligi va birja bitimlari tuzilishining doimiyligi bilan tavsiflanadigan hosila moliyaviy vositalar (derivativlar)dir; koʻrgazma-yarmarka savdolarida birja tovariga qoʻyilgan talablarga javob bermaydigan hamda xaridorlarga ularning namunalari va modellarini, elektron kataloglarini, prospektlarini, reklama byulletenlarini yoki tavsiflovchi boshqa hujjatlarini koʻrib chiqish imkoni berilishini talab qiladigan har qanday tovarlar sotilishi mumkin”; v) 2-ilovada: ilovaning nomidan “(ishlar, xizmatlar)” soʻzlari chiqarib tashlansin; 1-banddan “,ishlar, xizmatlar (keyingi oʻrinlarda — tovar)” soʻzlari chiqarib tashlansin; 4-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin: “4. Birjada bitimlar: birja savdolarida birja tovarlari bilan; koʻrgazma-yarmarka savdolarida birja tovariga qoʻyilgan talablarga javob bermaydigan hamda xaridorlarga ularning namunalari va modellarini, elektron kataloglarini, prospektlarini, reklama byulletenlarini yoki tavsiflovchi boshqa hujjatlarini koʻrib chiqish imkoni berilishini talab qiladigan har qanday tovarlar bilan tuzilishi mumkin”. 2. Vazirlar Mahkamasining “Tovar-xom ashyo birjalari faoliyatini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2004-yil 31-maydagi 251-son qarorida (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2004-y., 5-son, 50-modda): a) 1-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin: “1. Belgilab qoʻyilsinki: tovar-xom ashyo birjalarida birja, auksion, koʻrgazma-yarmarka savdolari: muayyan turdagi va sifatdagi tovarlar, shu jumladan, belgilangan tartibda birja savdolariga qoʻyilgan hosila moliyaviy vositalar (derivativlar) elektron birja savdolari natijalari boʻyicha birja bitimlari; tovarlar (ishlar, xizmatlar), shu jumladan, oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan tovarlar auksion savdolari (shu jumladan, davlat xaridlarini tashkil etish boʻyicha elektron savdolar) natijalari boʻyicha auksion bitimlari; birja tovariga qoʻyilgan talablarga javob bermaydigan hamda xaridorlarga ularning namunalari va modellarini, elektron kataloglarini, prospektlarini, reklama byulletenlarini yoki boshqa tavsiflovchi hujjatlarini koʻrib chiqish imkoni berilishini talab qiladigan har qanday tovar bilan koʻrgazma-yarmarka bitimlari tuzish vositasida tashkil etilishi mumkin”; b) 3-band ikkinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon qilinsin: “birja savdolarining ishtirokchilari faqat birja aʼzolari — birja tomonidan belgilangan tartibda birja savdolarida ishtirok etish va birja bitimlarini tuzish huquqini olgan yuridik shaxslar hisoblanadi. Birja aʼzolari birja savdolarida ular nomidan birja bitimlarini tuzish vakolati berilgan oʻz xodimlari orqali ishtirok etadilar”; v) 4-bandning ikkinchi xatboshida “brokerlik oʻrinlari” soʻzlari “birja aʼzosi maqomi” soʻzlari bilan almashtirilsin; g) 5-bandning ikkinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon qilinsin: “birja tovarlari kotirovkalari doimiy ravishda (bir haftada kamida bir marta) birjaning rasmiy veb-saytida eʼlon qilinadi”. 3. Vazirlar Mahkamasining “Ustav fondida davlat ulushi boʻlgan korxonalarning samarali boshqarilishini va davlat mulkining zarur darajada hisobga olinishini taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2006-yil 16-oktabrdagi 215-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2006-y., 10-son, 77-modda) bilan tasdiqlangan Davlat korxonalari toʻgʻrisidagi nizom 10-bandining birinchi va toʻrtinchi xatboshilaridagi, 11-bandining ikkinchi xatboshidagi, 13-bandining beshinchi xatboshidagi, 17-bandining oltinchi va yettinchi xatboshilaridagi, 21-bandining ikkinchi xatboshidagi, 31-bandidagi “Xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish” soʻzlari “Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish” soʻzlari bilan almashtirilsin.