Tijorat banklari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi hududida faktoring operatsiyalarini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida
(other, 2021-03-31)

1.1. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 313 — 323 va 749 — 758-moddalariga, “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”, “Tashqi iqtisodiy faoliyat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1994-yil 20-apreldagi “Eksport-import operatsiyalari boʻyicha valyuta nazoratini taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida” PF-837-son, 2000-yil 2-iyundagi “Jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy sohalarida islohotlarni erkinlashtirish va chuqurlashtirish, mamlakat xavfsizligini taʼminlash dasturlarini amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” PF-2612-son farmonlariga hamda boshqa qonun hujjatlariga muvofiq ishlab chiqilgan. 1.2. Mazkur Nizom toʻlov katta qismini darhol kompensatsiyalash, qarzlar toʻliq soʻndirilishini kafolatlash, hisobvaraqlarni yuritish xarajatlarini pasaytirish (faktoring) imkoniyati bilan uchinchi shaxslardan pul talab qilish huquqini bergan holda bank tomonidan oʻz mijozlarini moliyalashga doir operatsiyalarni oʻtkazish tartibini belgilaydi. 1.3. Faktoring — xoʻjalik yurituvchi subyektlar — yetkazib beruvchilarni (matn davomida — mijoz) moliyalashga doir bank xizmatlarining bir turi boʻlib, bunda ular bank — moliyaviy agentga yetkazib berilgan tovarlar, bajarilgan ishlar yoki koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlovchilar (matn davomida — toʻlovchi) tomonidan akseptlangan, lekin toʻlov talabnomalari boʻyicha haqi toʻlanmagan toʻlovni, regress huquqisiz, olish huquqini beradilar. 1.4. Banklar faktoring operatsiyalarini ularning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvaraqlari joylashgan erdagi mijozlar bilan shartnomalar asosida amalga oshiradilar. 1.5. Faktoring xizmatlarini koʻrsatish asosida toʻlovchi tomonidan moliya agentiga pul talabini bajarish muddatlari 90 kundan oshmasligi kerak. Banklar toʻlovchilardan qarzni undirish boʻyicha ushbu muddatda toʻlanmagan majburiyatlarga doir choralarni qonunlarda belgilangan tartibda koʻrishlari kerak. 1.6. Faktoring operatsiyalari: budjet tashkilotlariga taqdim etiladigan talablar boʻyicha; jismoniy shaxslarning qarz majburiyatlari boʻyicha; toʻlovga noqobil deb eʼlon qilingan korxonalarning majburiyatlari boʻyicha; zarar koʻrib ishlaydigan korxonalar boʻyicha; kapital qoʻyilmalarni moliyalash boʻyicha; eksportga oid konsignatsiya kontraktlari boʻyicha; kompensatsiya va barter bitimlari boʻyicha; ishga bosqichma-bosqich yoki boʻnak bilan haq toʻlash boʻyicha; toʻlovchi shartnomada shartlangan vaqt mobaynida, shuningdek, sotish xizmati koʻrsatilganidan keyin mahsulotni qaytarish huquqiga ega boʻlgan oldi-sotdi shartnomalari boʻyicha amalga oshirilishi mumkin emas. 1.7. Faktoring operatsiyasini oʻtkazish chogʻida bank pul mablagʻlarini ular haqini toʻlash huquqi faktoring shartnomasida koʻrsatilgan summada bankka taqdim etilgan toʻlov talabnomalari boʻyicha mijozning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvaragʻiga oʻtkazadi. 1.8. Bank tomonidan oʻtkazilgan summa bilan shartnoma boʻyicha toʻlov talabnomasi summasi oʻrtasidagi farq bank diskontini tashkil etadi. 1.9. Toʻlovchida muddati oʻtgan kreditorlik qarzining yoʻqligi faktoring xizmatlarini koʻrsatishning majburiy sharti hisoblanadi. 1.10. Agar shartnomada boshqa narsa koʻzda tutilmagan boʻlsa, bank tomonidan pul talabi huquqining keyin berilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 2.1. Mijoz shartnoma tuzilgunga qadar bankka quyidagi hujjatlarni taqdim etadi: belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan va toʻlovchi tomonidan imzolangan oldi-sotdi, ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatish shartnomasi; moddiy boyliklar berilgani, ishlar bajarilgani va xizmatlar koʻrsatilganini tasdiqlaydigan hujjatlar (tovar-transport yukxatlari, ishonchnomalarning koʻchirma nusxalari, ishlarni qabul qilish dalolatnomalari va hokazo); toʻlovchi tomonidan boshqa banklarda ochilgan hisobvaraqlar roʻyxati; toʻlovchining tegishli davlat soliq inspeksiyasiga taqdim etilgan, soʻnggi hisobot davri uchun buxgalteriya balansi (1-son shakl), shuningdek 90 kundan oshgan qarzdorlik boʻyicha solishtirish dalolatnomalari, moliyaviy natijalar toʻgʻrisida hisobot (2-son shakl) — yangi tashkil etilgan yuridik shaxslar hamda yakka tartibdagi tadbirkorlar, yuridik shaxs tashkil etmagan holda faoliyat yuritayotgan dehqon xoʻjaliklari bundan mustasno. 2.2. Bankning mijoz bilan faktoring xizmati koʻrsatishga doir shartnomasida quyidagilar koʻrsatiladi: ularga nisbatan pul talabining berilishi amalga oshirilayotgan xaridorlar; berilayotgan talablarning umumiy summasi; diskont summasi; shartnomaning amal qilish muddati; taraflar tomonidan shartnoma shartlari buzilgani uchun daʼvolarni bayon etish muddatlari; shartnoma shartlari buzilgani uchun taraflarning masʼuliyati; shartnomani bekor qilish shartlari; qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa shartlar. 2.3. Faktoring xizmatlarini koʻrsatish shartnomasini tuzish chogʻida mijoz va bank-moliyaviy agent toʻlovchini ushbu bitim toʻgʻrisida yozma ravishda xabardor qilishi kerak. 2.4. Toʻlovni amalga oshirish uchun toʻlovchining talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvaragʻida mablagʻlar yetishmagan taqdirda toʻlovchining banki bank — moliyaviy agentga toʻlov talabnomasining 2-son kartotekaga qabul qilinganini maʼlum etadi. 2.5. Shartnoma: taraflarning oʻzaro kelishuviga; bank shartnoma shartlarini buzgan taqdirda yetkazib beruvchining tashabbusiga; yetkazib beruvchi shartnoma shartlarini buzgan taqdirda bankning tashabbusiga; qonun hujjatlariga muvofiq boshqa shartlarga binoan bekor qilinishi mumkin. Bunda taraflar shartnomaning amal qilishini shartnomada belgilangan muddatlarda bekor qilish toʻgʻrisida bir-birlarini yozma ravishda xabardor qiladilar. 2.6. Shartnoma bir taraf tomonidan bekor qilingan taqdirda oʻzaro daʼvolar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda hal qilinadi. 3.1. Eksport mahsulotlari boʻyicha faktoring xizmatlarini tijorat banklari xorijiy valyutada talab qilib olingungacha depozit hisobvaragʻi boʻlgan, faqat oʻzlari xizmat koʻrsatadigan korxona va tashkilotlarga koʻrsatadilar. 3.2. Ular tomonidan faktoring xizmatlari koʻrsatilishi chogʻida bank daromadlari deganda xorijiy valyutada toʻlov hujjatining nominal qiymati bilan uning shartnomaga muvofiq bankka berilish summasi oʻrtasidagi farq boʻlgan diskont tushuniladi. 3.3. Etkazib beruvchi tegishli xorijiy sherik bilan tuzgan, ilgari Tashqi savdo operatsiyalari yagona elektron axborot tizimiga kiritilgan eksport kontraktlari boʻyicha yetkazib beruvchi korxonada muddati oʻtgan debitorlik qarzining yoʻqligi eksport operatsiyalari boʻyicha faktoring xizmatlari koʻrsatilishining majburiy sharti hisoblanadi. 3.4. Tijorat banklari faqat belgilangan tartibda Tashqi savdo operatsiyalari yagona elektron axborot tizimiga kiritilgan eksport kontraktlari boʻyicha va xorijiy korrespondent banklarning bank kafolatlari olingan yoki mazkur kontraktlar boʻyicha ochiq chaqirib olinmaydigan akkreditivlar summasidan oshmaydigan summada faktoring xizmatlarini koʻrsatadi. 3.5. Tijorat banki eksport kontraktlari boʻyicha faktoring operatsiyasini oʻtkazish chogʻida mijozning talab qilib olinguncha tranzit depozit hisobvaragʻiga xorijiy valyutadagi mablagʻlarni, shartnomada kelishilgan diskont summasini chegirgan holda, yetkazib beruvchi tomonidan boshqa shaxs foydasiga voz kechilayotgan summada oʻtkazadi. 3.6. Pul talabi huquqini berish toʻgʻrisidagi shartnoma imzolanganidan keyin mijoz bu xususda xorijiy kontragent va uning kafili (kafolatchisi) ni xabardor qilishi va ushbu toʻlov hujjatlari boʻyicha toʻlovni amalga oshirish uchun ularga bank — moliyaviy agentning bank rekvizitlarini maʼlum etishi shart. Agar toʻlash shakli sifatida akkreditiv qabul qilinsa, bu holda mijoz bank — moliyaviy agent foydasiga akkreditivni qayta rasmiylashtirish amalini oʻz vaqtida amalga oshirishi, soʻngra bankni qayta rasmiylashtirish holatidan xabardor qilishi shart. 3.7. Mazkur Nizomning 1.9, 1.10, 2.3, 2.4, 2.6 va 4.6-bandlari amal qilishi eksport operatsiyalariga doir faktoring xizmatlariga tatbiq etilmaydi. 4.1. Faktoring operatsiyalari hisobi “Oʻzbekiston Respublikasi tijorat banklarida buxgalteriya hisobi xisobvaraqlar rejasi”ga (2004-yil 13-avgust, roʻyxat raqami 773-17) muvofiq yuritiladi. 4.2. Faktoring operatsiyalari boʻyicha toʻlov hujjatlari hisobini yuritish uchun bank tomonidan kutilmagan holatlar hisobvaraqlarida 90966 — “Xarid qilingan debitorlik qarzlari — Faktoring” shaxsiy hisobvaragʻi ochiladi. Ushbu hisobvaraq debeti boʻyicha xarid qilingan debitorlik qarzlarining toʻliq summasi aks ettiriladi, kredit boʻyicha esa toʻlovchilar toʻliq soʻndirgan xarid qilingan debitorlik qarzlari hisobdan chiqariladi. 4.3. Taraflar tomonidan faktoring (pul talabini berish) toʻgʻrisidagi shartnoma imzolanganidan keyin bank-moliyaviy agent mablagʻlarni mijozning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvaragʻiga, diskont summasini chegirgan holda, oʻtkazishni amalga oshiradi. Mablagʻlarni mijozning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvaragʻiga oʻtkazishni bank memorial-orderlar bilan amalga oshiradi, ular ikki nusxada rasmiylashtiriladi. Birinchi nusxa hisobvaraqlar boʻyicha buxgalteriya operatsiyalari amalga oshirilganidan keyin bankning kun hujjatlariga joylashtiriladi, ikkinchi nusxasi belgilangan tartibda mijozga yuboriladi. 4.4. Mijoz hisob-kitob hujjatlarini rasmiylashtirishga qoʻyiladigan barcha talablarga rioya etilishi, shuningdek, u tomonidan bankka berilgan pul talablari boʻyicha uning bank hisobvaragʻiga biror-bir sabablar bilan hisoblab yozilgan mablagʻlarni oʻz vaqtida oʻtkazish uchun (keyingi bank kunidan kechiktirmay) javobgardir. 4.5. Faktoring operatsiyalarida mijoz toʻlov talabnomasining yuqori qismida shtamp qoʻyishi yoki “Faktoring” deb yozib qoʻyishi va kredit boʻyicha bank-moliyaviy agent faktoring hisobvaragʻining raqamini koʻrsatishi kerak. 4.6. Faktoring operatsiyalariga xos boʻlgan yuqori darajadagi xatar munosabati bilan banklar har oyda Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (2015-yil 14-iyul, roʻyxat raqami 2696) muvofiq faktoring operatsiyalari sifatini tasniflashlari shart. Mazkur Nizomning amalga kiritilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi 1999-yil 5-fevralda 621-son bilan tasdiqlagan “Tijorat banklari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi hududida faktoring operatsiyalarini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom oʻz kuchini yoʻqotadi.