DALILLAR MAQBULLIGIGA OID JINOYAT-PROTSESSUAL QONUNI NORMALARINI QOʻLLAShNING AYRIM MASALALARI TOʻGʻRISIDA
(law, 2018-08-24)

Jinoyat-protsessual qonunining Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan asosiy prinsipi — aybsizlik prezumpsiyasiga koʻra shaxs uning jinoyat sodir etishda aybdorligi qonunda belgilangan tartibda isbotlangunga va qonuniy kuchga kirgan sud hukmi bilan aniqlangunga qadar aybsiz hisoblanadi. Hukm faqat qonunda belgilangan tartibda toʻplangan dalillarga asoslangan boʻlishi lozim. Sud amaliyotini oʻrganish shuni koʻrsatadiki, jinoyat ishi boʻyicha surishtiruv, dastlabki tergov yuritish va uni sudda koʻrish davrida jinoyat-protsessual qonunining dalillar va isbot qilishga oid normalariga asosan rioya etilmoqda. Shu bilan birga surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud tomonidan dalillarni toʻplash, tekshirish va baholashni tartibga soluvchi qonun talablarini buzish hollari barham topmagan. Jinoyat ishini yuritishga masʼul boʻlgan davlat organlari va mansabdor shaxslarining qonunga xilof harakatlaridan fuqarolarni himoya qilish samarasini kuchaytirish, ular tomonidan Konstitutsiya va Jinoyat-protsessual kodeksi talablariga rioya etilishi va bajarilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Tushuntirilsinki, JPK 11-moddasida mustahkamlangan qonuniylik prinsipiga muvofiq, har bir jinoyat ishi boʻyicha ish yuritish jinoyat-protsessual qonunida belgilangan tartibga qatʼiy rioya etilgan holda amalga oshirilishi shart. Surishtiruv organlari, dastlabki tergov va sudning dalillarni toʻplash, tekshirish va baholashdagi faoliyatida ham qonuniylik prinsipining rioya etilishi majburiydir. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud tomonidan qonunni aniq bajarishdan va unga rioya qilishdan har qanday chekinish, u qanday sababga koʻra yuz berganligidan qatʼi nazar, shu yoʻl bilan olingan dalillarning nomaqbul (yaroqsiz) deb topilishiga olib keladi. Nomaqbul dalillar yuridik kuchga ega boʻlmay, ulardan Jinoyat-protsessual kodeksining 82-84-moddalarida nazarda tutilgan holatlarni isbotlash uchun foydalanish hamda ularni ayblov asosiga qoʻyish mumkin emas. 2. Surishtiruv, tergov organlari va sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, isbot qilish jarayonida dalillarning maqbulligi toʻgʻrisidagi masalani toʻgʻri hal etish muhim oʻrin tutadi. Dalillar maqbulligining shartlari quyidagilar: dalil tegishli subyekt tomonidan, yaʼni dalilni olish bilan bogʻliq boʻlgan protsessual harakatni oʻtkazishga vakolatli mansabdor shaxs tomonidan olingan boʻlishi; faktga oid maʼlumotlar faqat JPK 81-moddasining ikkinchi qismida qayd etilgan manbalardan olingan boʻlishi; dalil uni olish bilan bogʻliq protsessual harakatni oʻtkazishga oid qoidalar va tartibga rioya etilgan holda olingan boʻlishi; dalilni olishda tergov va sud harakati jarayoni va natijalarining qayd etilishiga doir qonunning barcha talablariga amal qilingan boʻlishi shart. Sudlarga tushuntirilsinki, dalillar maqbulligiga taalluqli yuqorida sanab oʻtilgan shartlardan birortasiga amal etilmasligi dalilning nomaqbul deb topilishiga asos boʻladi. 3. Dalillar, jumladan, quyidagi hollarda nomaqbul deb topiladi, agar: 1) dalil surishtiruvchi tomonidan surishtiruv tamom boʻlganidan soʻng, tergovchi, prokurorning yozma topshirigʻisiz oʻtkazilgan tergov harakati davomida olingan boʻlsa, tergov harakati belgilangan tartibda ishni oʻz yurituviga olmagan yoki tergov guruhi tarkibiga kiritilmagan tergovchi tomonidan oʻtkazilgan boʻlsa, tergov harakati JPK 76-moddasida belgilangan asoslarga koʻra rad etilishi shart boʻlgan shaxs tomonidan oʻtkazilgan boʻlsa; 2) maʼlumotlar tergov va sud harakati oʻtkazilmasdan yoki qonunda nazarda tutilmagan manbadan, masalan, jinoyat-protsessual qonunida belgilangan tartibda rasmiylashtirilmagan tezkor-qidiruv tadbirlari vaqtida olingan boʻlsa; 3) dalil qonunga xilof usul bilan, yaʼni uni toʻplash yuzasidan qonunda nazarda tutilgan qoidalarga amal qilinmagan holda olingan boʻlsa, jumladan: a) prokurorning sanksiyasi olinishi shart boʻlgan hollarda tergov harakatining sanksiya olinmasdan oʻtkazilishi (kechiktirib boʻlmaydigan hollar bundan mustasno); b) tergov harakatida xolis sifatida ish boʻyicha manfaatdor shaxsning, shu jumladan, huquqni himoya qiluvchi organ xodimlari yoki ularga jamoatchilik asosida koʻmaklashuvchi boshqa shaxslarning ishtiroki; v) koʻrsatuvlarning, shu jumladan, aybiga iqrorlik toʻgʻrisidagi koʻrsatuvlarning qiynoqqa solish, zoʻrlik ishlatish hamda insonga nisbatan boshqa shafqatsiz yoki uning shaʼni, qadr-qimmatini kamsituvchi munosabatda boʻlish, shuningdek, aldash va qonunga xilof boshqa yoʻllar orqali olinishi; g) ekspert xulosasining ekspertiza tayinlash vaqtida gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining huquqlari buzilgan holda, shuningdek, ekspert rad etilishi shart boʻlgan holda olinishi; d) himoyachining ishtiroki shart boʻlgan hollarda uning ishtirokisiz gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchidan koʻrsatuv olinishi; e) gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi yaqin qarindoshlarining JPK 116-moddasi talablariga xilof ravishda oʻz roziligisiz gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchiga tegishli holatlar yuzasidan soʻroq qilinishi; 4) dalillarni qayd etishning protsessual formasi buzilgan boʻlsa: tergov va sud harakatlarida ishtirok etuvchi shaxslarga oid maʼlumotlar yoʻqligi; tergov va sud harakatlarida ishtirok etuvchi shaxslarga huquq va majburiyatlarining tushuntirilmaganligi; tergov va sud boshlangan va tugallangan vaqtning koʻrsatilmaganligi; JPK 90—93-moddalarida nazarda tutilgan boshqa talablarning bajarilmaganligi. Jinoyat-protsessual qonuni talablari buzilgan tarzda olingan boshqa hollarda ham dalillar nomaqbul deb topilishi mumkin. 4. Tergov organlari va sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, toʻplash paytida yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi sababli nomaqbul deb topilgan ayrim dalillardan isbot qilishda tegishli protsessual harakatlar belgilangan talablarga amal qilgan holda oʻtkazilgandan soʻng foydalanilishi mumkin (masalan, tergov yoki sud harakati oʻtkazish bayonnomalarida ayrim maʼlumotlar yoki bandlarning yoʻqligi, basharti bu kamchilikni xolislar, ushbu harakatning boshqa ishtirokchilarini, zarur hollarda esa, tergovchini soʻroq qilish orqali bartaraf qilish imkoniyati boʻlsa). Shu bilan birga, nomaqbul deb topilgan ayrim dalillarni, ularning yuridik tabiatiga koʻra, tiklashning imkoniyati yoʻq (masalan, qonunga muvofiq roziligi olinishi shart boʻlgan hollarda jabrlanuvchini, guvohni uning roziligini olmay turib takroran soʻroq qilish, shaxsni yoki narsani tanib olish uchun takroran koʻrsatish va h.k.). Bu esa, isbot qiluvchi subyektni muayyan holatni tasdiqlovchi vosita sifatida mazkur dalilga tayanish huquqidan mahrum etadi. 5. Tergov organlari va sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, ish boʻyicha har qanday qaror qabul qilishda, shu jumladan ayblov xulosasi va hukmda nomaqbul dalillarga asoslanish mumkin emas. Nomaqbul deb topilgan dalillarni tiklashning imkoniyati boʻlmagan hollarda sud ishni qoʻshimcha tergov yuritish uchun qaytarmasdan, toʻplangan dalillar majmuidan kelib chiqqan holda ishni mazmunan hal etishi kerak. 6. Qonun buzilishi oqibatida olingan dalil surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud tomonidan nomaqbul deb topilishi mumkin. Dalilni nomaqbul deb topish masalasi gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, uning himoyachisi yoki qonuniy vakili, shuningdek, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar tomonidan qoʻyilishi mumkin. 7. Sud dalilni nomaqbul deb topganda, uni dalillar majmuidan chiqarish toʻgʻrisida asoslantirilgan qaror qabul qiladi va bu haqda hukmning tavsif qismida koʻrsatadi. 8. Sudlarga tushuntirilsinki, ishni mazmunan koʻrish paytida har bir instansiya sudi, taraflarning iltimosnomasi bilan chiqarilgan dalilni maqbul deb topish toʻgʻrisidagi masalani qayta muhokama etishi mumkin. 9. Sudlar har bir jinoyat ishi boʻyicha surishtiruv, tergov olib borish, shuningdek, sud muhokamasi davrida jinoyat-protsessual qonunining isbot qilishning umumiy shartlariga oid talablariga rioya qilinganligini sinchiklab tekshirishlari va yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi hollari yuzasidan xususiy ajrim chiqarish orqali munosabat bildirishlari, ishda ishtirok etayotgan biron-bir shaxsning harakatlarida jinoyat alomatlari aniqlangan hollarda jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni prokurorga yuborishlari shart.