ODAMLAR OMMAVIY BOʻLADIGAN OBYEKTLAR UChUN YoNGʻIN XAVFSIZLIGI
(other, 2020-12-15)

1.1.2. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida umumiy yongʻin xavfsizligi talablarini belgilaydi hamda mulkchilik shaklidan, faoliyat turidan va idoraviy boʻysunuvidan qatʼi nazar barcha korxona, tashkilot, muassasalar (bundan buyon matnda — muassasalar deb yuritiladi), ularning xodimlari va fuqarolar uchun majburiydir. Yongʻin xavfsizligi qoidalarini buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar, amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladilar. 1.1.3. Yongʻin xavfsizligini taʼminlashda mazkur Qoidalar bilan birga yongʻin xavfsizligi talablarini belgilovchi standartlarga, qurilish meʼyorlari va qoidalariga, texnologik loyihalash meʼyorlariga, tarmoq va hududiy yongʻin xavfsizligi qoidalariga hamda oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan boshqa normativ hujjatlarga amal qilish lozim. Tarmoq va hududiy yongʻin xavfsizligi qoidalari hamda oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan yongʻin xavfsizligi sohasidagi boshqa normativ hujjatlar, mazkur yongʻin xavfsizligi qoidalari talablarini pasaytirmasligi kerak. 1.1.4. Har bir obyektda** yongʻin vaqtida odamlarni xavfsizligi taʼminlangan, shuningdek mazkur Qoidalarning majburiy boʻlgan 1-ilovasiga muvofiq har bir bino, inshoot, yongʻinga xavfli uchastkalar uchun yongʻin xavfsizligi choralari toʻgʻrisidagi yoʻriqnomalar ishlab chiqilgan boʻlishi lozim. 1.1.5. Muassasalarning barcha xodimlariga, yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berilgandan soʻng ishlashga ruxsat beriladi, ish turi va xususiyatlari oʻzgarganda, sodir boʻlishi mumkin boʻlgan yongʻinlarni oldini olish va oʻchirish boʻyicha, rahbar tomonidan belgilangan tartibda qoʻshimcha ravishda oʻqitilishi lozim. 1.1.6. Alohida hudud va binolar, inshootlar, xonalar, sexlar, uchastkalar, texnologik uskunalar va ularning jarayonlari, muhandislik qurilmalar, elektr tarmoqlar va shunga oʻxshash boshqalarning yongʻin xavfsizligi boʻyicha masʼul shaxslarni obyekt rahbari belgilaydi. 1.1.7. Korxonalar va ularning quyi boʻlinmalarida yongʻin xavfsizligini taʼminlash boʻyicha shaxsiy javobgarlik amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq ularning rahbarlari zimmasiga yuklatiladi. Xususiy mulk muassasalari (yakka tartibdagi shaxsiy uylar, dala hovlilari, garajlar, hovlidagi qurilmalar va boshqalar)ning yongʻin xavfsizligi boʻyicha javobgarlik ularning egalariga yuklatiladi, bino, inshoot, qurilma, asbob-uskuna ijaraga berilgan taqdirda, agar ijara shartnomasida koʻrsatilmagan boʻlsa, ijaraga oluvchilar zimmasiga yuklatiladi. 1.1.8. Yongʻinlarning oldini olish va ularni oʻchirish ishida fuqarolarning saʼy-harakatlarini birlashtirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 28-martdagi 89-son “Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunini amalga oshirish chora-tadbirlari haqida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2013-y., 14-son, 178-modda) muvofiq yongʻin-texnik komissiyalari, yosh yongʻin oʻchiruvchilar drujinalari va qoʻngilli yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalari tashkil etilishi mumkin. 1.2.1. Barcha maʼmuriy, ishlab chiqarish, ombor, yordamchi binolar va xonalarning koʻrinarli joylariga yongʻindan saqlash xizmatining telefon raqamlari yozilgan maʼlumot osib qoʻyilgan boʻlishi lozim. 1.2.2. Xar bir muassasada buyruq (yoʻriqnoma) asosida ularning yongʻin xavfliligiga mos keladigan yongʻinga qarshi rejim oʻrnatilishi kerak, shu jumladan: chekish uchun joylar ajratilishi va jihozlanishi; bir vaqtning oʻzida xonalarda saqlanishi mumkin boʻlgan yonuvchi modda va materiallarning miqdori va joyi belgilanishi; yonuvchi chiqindi va changlardan tozalash, maxsus kiyimlarning saqlash tartibi oʻrnatilishi; yongʻin sodir boʻlganda va ish kuni yakunlangandan soʻng elektr jihozlarini tarmoqdan uzib qoʻyish tartibi belgilanishi; olovli va boshqa yongʻinga xavfli ishlarni olib borish tartibi va vaqti aniq belgilanishi; ish kuni tugaganidan soʻng xonalarni koʻzdan kechirish va berkitish tartibi belgilanishi; yongʻinni payqab qolganda xodimlarning harakat qilishlari belgilanishi; yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq koʻrsatish va yongʻin-texnik minimumi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazish tartibi va muddatlari belgilanishi, shuningdek ularni oʻtkazish boʻyicha masʼullar tayinlanishi. 1.2.3. Bir vaqtning oʻzida qavatida 10 kishidan ortiq odamlar boʻladigan bino va inshootlarda (yashash uylaridan tashqari) yongʻin vaqtida binoni tark etish evaquatsiya rejasi (sxemasi) ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga oʻrnatilishi hamda odamlarni yongʻin haqida xabardor qilish tizimi (qurilmasi) oʻrnatilishi nazarda tutilishi lozim. Odamlar ommaviy boʻladigan obyekt rahbari (50 kishidan ortiq) yongʻin vaqtida binoni tark etish evaquatsiya rejasiga qushimcha ravishda xizmatchilarning tez va qulay holda binoni tark etish tartibini belgilaydigan yoʻriqnoma ishlab chiqishi hamda bu ishlarga jalb etiladigan barcha xodimlar ishtirokida, ushbu yoʻriqnoma boʻyicha yarim yilda kamida 1 marotaba amaliy mashgʻulotlar oʻtkazishlari kerak. Tungi vaqtda odamlar ommaviy boʻladigan obyektlarda (bolalar bogʻchalari, maktab-internatlar, shifoxonalar va shu kabilar) yoʻriqnoma ikki xil variantda, yaʼni kunduzgi va tungi vaqtlarga moʻljallanib ishlab chiqilishi lozim. 1.2.4. Muassasalarning xodimlari hamda fuqarolar quyidagilarga majburdirlar: ishlab chiqarishda, ish va yashash joylarida (roʻzgʻorda), oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan standartlar, normalar va qoidalarning yongʻin xavfsizligi talablariga rioya qilishga, shuningdek yongʻinga qarshi rejimni saqlashga va unga amal qilishga; gaz va maishiy elektr asboblaridan, maishiy-kimyo vositalaridan foydalanishda, yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar bilan hamda yongʻin xavfliligi jihatidan xavfli boʻlgan boshqa moddalar, materiallar va uskunalar yordamida ishlarni bajarishda extiyotkorlik choralarini koʻrishga; yongʻinni sezib qolganda zudlik bilan bu haqda yongʻindan saqlash xizmatiga xabar qilishga hamda va odamlarni, mol-mulkni evakuatsiya qilish va yongʻinni oʻchirish yuzasidan choralar koʻrishi kerak. 1.2.5. Odamlar ommaviy ishtirok etishi bilan bogʻliq tadbirlarni (kechalar, tomoshalar, diskoteka, yangi yil archa tomoshalari va boshqalar) oʻtkazish topshirilgan shaxslar, tadbir boshlanishidan avval xonalarni sinchkovlik bilan koʻzdan kechirishlari va yongʻin xavfsizligi boʻyicha tayyor ekanligiga ishonch hosil qilishlari kerak. 1.2.6. Havo sharlarini va shunga oʻxshash boshqa buyumlarni toʻldirish (ishirish) uchun yonuvchi gazlardan foydalanish taqiqlanadi. 1.3.1. Hududlarga qoʻyiladigan talablar. 1.3.1.1. Aholi yashash punktlari va muassasalarning hududlari, bino va inshootlarning yongʻinga qarshi oraliq chegarasida, shuningdek muassasalarga, yashash uylarga, dala-hovlilarga va boshqa qurilmalarga tutash qismlari oʻz vaqtida yonuvchi chiqindilar, axlatlar, taralar, xazonlar, quriq oʻtlar va shu kabi boshqa buyumlardan tozalanishi lozim. Yonuvchi chiqindilar, axlatlar va shu kabi boshqa buyumlarni maxsus ajratilgan maydonlardagi konteynyerlarda yoki qutilarda yigʻish va keyinchalik hududdan olib ketish lozim. 1.3.1.2. Bino va inshootlarning yongʻinga qarshi oraliqlarida turli materiallarni, asbob-uskunalarni, taralarni va transport vositalarini saqlash hamda bino va inshootlarni qurish (oʻrnatish) taqiqlanadi. 1.3.1.3. Binolarga, inshootlarga, ochiq omborlarga, suv taʼminoti manbalariga, statsionar oʻt oʻchirish narvonlariga va yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalariga olib boruvchi yoʻllar, yoʻlaklar va oʻtish joylari doimo ochiq, boʻsh va soz holatda boʻlishi hamda qishda qordan va muzlardan tozalanishi kerak. Yoʻllar va tor koʻchalarni taʼmirlash uchun yopilishi yoki yongʻin oʻchirish avtomobillarini erkin harakatlanishiga toʻsiq boʻladigan boshqa sabablar haqida yongʻindan saqlash xizmatining shahar-tuman boʻlinmalariga darhol xabar berilishi hamda ushbu joylarga toʻsib qoʻyilgan yoʻl qismini eng yaqin aylanib oʻtish yoʻnalishini koʻrsatuvchi belgilar oʻrnatilishi lozim. 1.3.1.4. Vaqtinchalik qurilmalar, doʻkonlar, kiosklar va shu kabilar, boshqa bino va inshootlardan kamida 15 m masofada (agarda boshqa normalar bilan kattaroq yongʻinga qarshi oraliq masofa talab etilmasa) yoki yongʻinga qarshi devorlar oldiga joylashtirish lozim. 1.3.1.5. Maxsus ajratilgan joylardan tashqari muassasalar hududida chekish taqiqlanadi. 1.3.1.6. Loyihalash normalari bilan belgilangan yongʻinga qarshi oraliq chegarasida, bino va inshootlardan 50 m dan kam boʻlgan masofada chiqindilarni yoqishga va gulxanlar uyushtirishga ruxsat etilmaydi. Chiqindi va boʻsh idishlarni yoqish, muassasa xodimlarining nazorati ostida va shamolsiz ob-havoda maxsus ajratilgan joylarda amalga oshirilishi lozim. 1.3.1.7. Yongʻinga qarshi suv manbalarini, tashqi yongin narvonlarini, bino va inshootlarga kirish joylarini tezda topish uchun, muassasalar hududi yetarli darajada tashqi yoritish chiroqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 1.3.1.8. Turar joylar, dala hovlilari, jamoat va maʼmuriy binolarining hududidagi ochiq maydonlarda ichida yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar boʻlgan idishlarni hamda siqilgan va suyultirilgan gaz bilan toʻldirilgan ballonlarni qoldirish man etiladi. 1.3.1.9. Oʻrmon massivlarida joylashgan yozgi sogʻlomlashtirish bolalar oromgohlari va yozgi dala hovlilarining hududi, perimetri boʻylab kengligi 3 m dan kam boʻlmagan maʼdanlashtirilgan himoya yoʻli boʻlishi kerak. 1.3.1.10. Qishloq aholi punktlari, bogʻdorchilik uyushmalari va dala hovlilaridagi xoʻjaliklar soni 300 tagacha boʻlsa — yongʻinni oʻchirish uchun qoʻlda koʻtarib yuriladigan 1 ta motopompa, 300 tadan 1000 tagacha boʻlsa — tirkamali motopompa, 1000 ta xoʻjalikdan ortiq boʻlsa — yongʻin oʻchirish avtomobili bilan taʼminlanishi zarur. Qishloq joylardagi eng yaqin yongʻin oʻchirish deposigacha 3000 m dan ortiq masofada joylashgan dam olish uylari va boshqa sogʻlomlashtirish muassasalari yongʻin oʻchirish motopompasi yoki yongʻin oʻchirishga moslashtirilgan (qayta jihozlangan) texnika va anjomlar bilan taʼminlanishi kerak. 1.3.1.11. Aholi punktlari va muassasalar hududlarida yonuvchi chiqindilarni toʻplash joylarini tashkil etish mumkin emas. 1.3.2. Bino, inshoot va xonalarga qoʻyiladigan talablar. 1.3.2.1. Muassasalar, mazkur qoidalarning 3-ilovasiga muvofiq avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasi Bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 1.3.2.2. Bino, inshoot va xonalardagi yongʻinga qarshi tizimlar va qurilmalar (tutunga qarshi himoya, avtomatik yongʻin vositalari, yongʻinga qarshi suv taʼminoti tizimlari, yongʻinga qarshi eshik, parda va klapanlar, tutun chiqarish lyuklari, yongʻinga qarshi devor va shiftlardagi boshqa himoya moslamalari va shu kabilar) doimo soz va ishchi holatda boʻlishi kerak. Eshiklarning oʻzi yopiladigan moslamalari doimo soz holatda boʻlishi zarur, tutunga qarshi va yongʻinga chidamli eshiklarning oson ochilishiga yoki yopilishiga toʻsqinlik qiluvchi biron-bir moslama oʻrnatish mumkin emas. 1.3.2.3. Qurilish konstruksiyalari, yonuvchi, pardozlash va issiqlikni tutuvchi materiallarning, uskunalarning metalldan ishlangan ustun (tirgak)larning olovdan himoyalash qoplamlari (olovdan himoyalash xususiyatlarini yoʻqotish va pasaytirishni hisobga olgan holda suvoqlar, maxsus boʻyoqlar, lok va shu kabilar,) buzilish holatlari darhol bartaraf etilishi kerak. Yogʻoch konstruksiyalari, dekoratsiya va matolar meʼyor talablari asosida ishlov berilgan (shimdirilgan) boʻlib, olovdan himoyalash tarkibining taʼsir muddati tugagan yoki himoyalash xususiyatini yoʻqotgan boʻlsa, ularga takroran ishlov berilishi (shimdirilishi) lozim. Olovdan himoyalash tarkibi bilan ishlov berilgan (shimdirilgan) konstruksiya va materiallarning holati yiliga kamida 2 marotaba tekshirilishi lozim. 1.3.2.4. Har xil muhandislik va texnologik kommunikatsiyalar, yongʻinga qarshi devor, orayopmalar va toʻsuvchi konstruksiyalar bilan kesishgan joyda hosil boʻlgan teshik va tuynuklar qurilishda ishlatiladigan qorishmalar yoki yonmaydigan materiallar bilan suvab (berkitib) tashlanishi kerak, bunda tutun va gazni oʻtkazmasligi hamda talab darajada yongʻinga bardoshlilik chegarasi taʼminlanishi kerak. 1.3.2.5. Xonalarni qayta loyihalashtirishda, ularning funksional vazifasi oʻzgartirilganda yoki yangi texnologik uskunalar oʻrnatilayotganda amaldagi qurilish va texnologik loyihalash normalarining yongʻin xavfsizligi talablariga amal qilish kerak. Xonalar ijaraga berilganda, ijaraga oluvchi tomonidan ushbu turdagi bino uchun normalarining yongʻin xavfsizligi talablari bajarilishi kerak. 1.3.2.6. 1000 nafar va undan ortiq odam sigʻimiga ega boʻlgan muassasalar eng yaqin yongʻindan saqlash xizmati bilan toʻgʻridan toʻgʻri telefon aloqasi bilan taʼminlanishi kerak. 1.3.2.7. Muassasalarning xonalarida, bino va inshootlarda (yakka tartibdagi yashash uylaridan tashqari) quyidagilar taqiqlanadi: yertoʻla va tsokol qavatlarida yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni, porox, portlovchi moddalarni, gaz ballonlarni, aerozol idishdagi tovarlarni, tselluloid va boshqa portlash xavfi bor modda va materiallarni saqlash va foydalanish, amaldagi normativ hujjatlarda keltirilgan holatlar bundan mustasno; chordoqlar, texnik qavatlar, shamollatish tizimi oʻrnatilgan va boshqa texnik xonalardan ishlab chiqarish uchastkalar, ustaxonalar sifatida foydalanish va mahsulotlar, uskunalar, mebellar va boshqa predmetlarni saqlash; lift xollariga hujra, kiosk, savdo shahobchalari va shu kabilarni joylashtirish; yertoʻla va tsokol qavatlaridan chiqish eshiklari umumiy zinapoya katakchalaridan alohida ajratilmagan boʻlsa, ularda yonuvchi materiallarni saqlash omborlari va ustaxonalarni tashkil etish hamda boshqa xoʻjalik xonalarini joylashtirish; loyihada koʻzda tutilgan vestibyul va xollar, yoʻlaklar, tambur va zina kataklarining eshiklarini olib tashlash; balkon va lodjiyalarning eshik va lyuklarini, qoʻshni xonaga oʻtish yoʻlaklari va tashqi qutqaruv zinalariga chiqish joylarini mebel, uskuna va boshqa buyumlar bilan toʻsib qoʻyish; benzin, kerosin va boshqa yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklardan foydalangan xolda xonalarni tozalash va kiyimlarni yuvish, shuningdek kavsharlash lampasi va ochiq olovdan foydalangan xolda yaxlab qolgan (muzlagan) quvurlarni eritish; belgilangan tartibda tasdiqlangan norma va qoidalarda koʻzda tutilgan holatlardan tashqari, derazalarga ochilmaydigan panjaralar oʻrnatish; yongʻin vaqtida xavfsizlik zonasiga kiruvchi lodjiya va balkonlarni oynalar bilan jihozlash; zina kataklarida va yoʻlaklarda hujralar tashkil etish, shuningdek zinaning qavatlar orasidagi qismida (marsh) va maydonlarida buyumlar, mebel va boshqa yonuvchi materiallarni saqlash (binoning birinchi va tsokol qavatlari zina kataklari ostida, faqat markaziy isitish tizimini boshqarish tarmoqlari, suv oʻlchagich tarmoqlari elektr schitlari oʻrnatilgan, yonmaydigan materiallardan ishlangan poydevorlar bilan toʻsilgan xonalarni joylashtirish mumkin); ombor va boshqa ishlab chiqarish xonalarida (olov bardoshliligi V darajali, binolardan tashqari) yonuvchi va qiyin yonuvchi materiallardan va tunuka metaldan yasalgan antresollar, idorachalar va boshqa ichiga oʻrnatiladigan xonalarni tashkil etish. 1.3.2.8. Bino va inshootlarning tashqi yongʻin narvonlari va tom ustidagi toʻsiqlar doimo soz holda boʻlishi va yiliga kamida 2 marotaba chidamliligi boʻyicha sinovdan oʻtkazilishi kerak. 1.3.2.9. Bitta evakuatsiya chiqish eshigi mavjud boʻlgan xonalarda, 50 nafardan koʻp boʻlmagan odamlar ishtirokida tadbirlar oʻtkazishga ruxsat etiladi. Olov bardoshliligi IV va V darajali boʻlgan binolarda, odamlar ommaviy boʻladigan (50 va undan ortiq odamlar yigʻiladigan) tadbirlarni faqat 1-qavat xonalarida oʻtkazilishiga ruxsat etiladi. 1.3.2.10. Chordoqlar, texnik qavatlar va yertoʻlalarning derazalar oyna bilan jihozlangan, ularning eshiklari esa qulflangan boʻlishi lozim. Eshiklarga kalit qayerda saqlanishi yozib qoʻyilishi kerak. Bino va inshootlarning yertoʻla va tsokol qavatlaridagi yorugʻlik darchalari muntazam ravishda yonuvchi axlatlardan tozalanib turilishi kerak. Mazkur yorugʻlik darchalarni ochilmaydigan qilib yopib tashlash taqiqlanadi. 1.3.2.11. Tomosha, ovqatlanish, koʻrgazma, savdo-sotiq, birja, ibodat va boshqa zallar (xonalar), tribunalar, shuningdek katta va boshqa odamlar ommaviy boʻladigan xonalarga tashrif buyuruvchilar soni, loyihalash boʻyicha meʼyoriy hujjatlarda belgilanganidan yoki evakuatsiya yoʻllarining odamlarni chiqara olish qobiliyatini inobatga olgan holda hisoblash orqali aniqlangan sonidan koʻp boʻlishi taqiqlanadi. Loyihalash boʻyicha meʼyoriy hujjatlarda hisoblash uchun koʻrsatkichlar boʻlmasa, zal (xona)lardan insonlarning evakuatsiyasini taʼminlash vaqtini 2 daqiqa, bitta odamga toʻgʻri keladigan maydonni esa 0,75 m2 deb, hisoblash lozim. 1.3.2.12. Yangi yil bayramlari va boshqa odamlar ommaviy boʻladigan tadbirlarni oʻtkazish va tashkillashtirishda: faqat loyihalash meʼyorlari talablariga javob beradigan, evakuatsiya chiqish joylari ikkitadan kam boʻlmagan, shifti yonuvchi boʻlgan binolarning 2 qavatidan yuqorida joylashmagan va derazalariga panjaralar oʻrnatilmagan xonalardan foydalanish mumkin; archa mustahkam taglikka oʻrnatilishi va uning shoxlari shift va devorlarga tegmasligi lozim; xonada elektr yorugʻligi boʻlmasa, archa bayrami tadbirlari kunning yorugʻ vaqtida oʻtkazilishi kerak; illyuminatsiyalar elektr uskunalarini tuzilishi qoidalari (EUTQ) talablari asosida bajarilishi lozim. Elektr yoritish chiroqlaridan, kuchlanishni kamaytirish transformatorisiz foydalanilganda archaga faqat kuchlanishi 12 V gacha boʻlgan ketma-ket ulangan chiroqlaridan iborat girlyandalarni oʻrnatish mumkin, bunda elektr chiroqlarning quvvati 25 W dan oshmasligi lozim; illyuminatsiyalarda nosozliklar aniqlanganda (elektr simlarni qizishi, chiroqlarni oʻchib yonishi, uchqunlar chiqishi va shu kabilar), ular zudlik bilan elektr kuchlanishdan uzilishi lozim. Taqiqlanadi: yoyli projektorlar, shamlar, paqildoqlar (xlopushka) ishlatish hamda mushakbozlik qilish hamda yongʻinga olib kelishi mumkin boʻlgan boshqa yongʻinga xavfli yoritish effektlar uyushtirish; archani tselluloidli oʻyinchoqlar hamda olovdan himoya qilish tarkibi bilan ishlov berilmagan (shimdirilmagan) doka va paxta bilan bezatish; bolalarga tez yonuvchi materiallardan tikilgan kiyimlar kiygizish; boʻyoqlash, olovli va boshqa yongʻinga va portlashga xavfli ishlarni amalga oshirish; xonalarni qorongʻilantirish uchun derazalarga soyabonlar oʻrnatish; qatorlar oraligʻidagi oʻtish joylarini toraytirish, u yerlarga qoʻshimcha stul, kreslolar va shu kabilarni oʻrnatish; spektakl va tomoshalar davomida xonaning elektr yorugʻligini toʻliq (batamom) oʻchirish; xonalarni belgilangan meʼyordan ortiq odamlar bilan toʻldirishga yoʻl qoʻyish. Tadbirlar oʻtkazilayotgan vaqtda sahna va tomosha zallarida masʼul xodimlar, qoʻngilli yongʻindan saqlash xizmati aʼzolarining, yosh yongʻin oʻchiruvchilar drujinalari yoki idoraviy yongʻindan saqlash xizmati xodimlarining navbatchiligi tashkil etilishi kerak. 1.3.3. Evakuatsiya yoʻllari 1.3.3.1. Evakuatsiya chiqish joylarining soni, ularning oʻlchamlari, yoritilish shartlari va tutundan himoyalanganligi, shuningdek evakuatsiya yoʻllarining uzunligi qurilish, loyihalash normalarining yongʻin xavfsizligi talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 1.3.3.2. Evakuatsiya yoʻllaridagi barcha eshiklar binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha erkin ochilishi zarur. Xonalarda odamlar boʻlganida eshiklar ichki tomonidan yengil ochiladigan qilib qulflanishi mumkin. 1.3.3.3. Taqiqlanadi: yoʻlaklar, tamburlar, galereya, lift xollari, zinapoyalar oldidagi maydonlarni, zinaning qavatlar orasidagi qismini (marsh) va qopqoqli tuynuk (lyuk)larni mebel, javon, asbob-uskuna, xar hil buyumlar bilan toʻsib qoʻyish shuningdek evakuatsiya eshiklarni mixlab (berkitib) tashlash; xonalardan chiqish joylarida (tamburlarda) har xil kiyim quritish joylari, garderob va boshqalarni oʻrnatish hamda turli buyumlarni va materiallarni saqlash (koʻp qavatli uylardagi xonadonlar va shaxsiy turar joylar bundan mustasno); evakuatsiya yoʻllariga ostona, turniketlar, suriladigan, koʻtariladigan va aylanadigan eshiklarni oʻrnatish hamda insonlarning xonani yoki binoni erkin holda tark etishlariga xalaqit beradigan boshqa turdagi moslamalar oʻrnatish; evakuatsiya yoʻllarida (yongʻin bardoshliligi V-darajali boʻlgan binolardan tashqari) devorlar, shiftlar va pollarni qoplash, pardozlash, boʻyoqlash uchun yonuvchi qurilish materiallaridan foydalanish, shuningdek zina kataklarida esa zinapoyalarni va maydonlarini; yoʻlak, xoll, tambur va zina kataklaridagi oʻzi yopiladigan eshiklarni ochiq holatda ushlash uchun moslamalarini mahkamlab qoʻyish (agarda bu maqsadda yongʻin vaqtida avtomatik holda yopilish moslamasi oʻrnatilmagan boʻlsa) hamda ularni olib qoʻyish; tutun qoplamaydigan zinakataklaridagi havo purkovchi zonalarini oyna bilan qoplash yoki yopish; eshik va darchalarga oʻrnatilgan armaturali oynalarni oddiy oynalarga almashtirish. 1.3.3.4. Texnologik, koʻrgazmali va boshqa uskunalarni oʻrnatishda, loyihalash normalariga muvofiq xonalardan zina kataklariga va boshqa evakuatsiya yoʻllariga chiqish (oʻtish) yoʻlaklari taʼminlangan boʻlishi kerak. 1.3.3.5. Odamlar ommaviy boʻladigan binolardagi xodimlar, elektr energiya oʻchib qolganda foydalanishlari uchun elektr fonarlar bilan taʼminlangan boʻlishlari kerak. Elektr fonarlar soni, rahbar tomonidan muassasaning xususiyatlaridan, binodagi odamlar sonidan, navbatchi xodimlarning mavjudligidan kelib chiqib belgilanadi, biroq elektr fonarlar soni navbatchi xodimlaring har birida bittadan kam boʻlmasligi lozim. 1.3.3.6. Odamlar ommaviy boʻladigan binolar xonalariga toʻshalgan gilamlar, gilam poyondozlar va boshqa qoplamalar polga mustahkam qotirilgan boʻlishi kerak. 1.4. Elektr qurilmalariga qoʻyiladigan yongʻin xavfsizligi talablari 1.4.1. Elektr uskunalar, Elektr uskunalarining tuzilishi qoidalari (EUTQ Energetika vazirligi tomonidan 1995-yilda tasdiqlangan), Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan texnik foydalanish qoidalari, Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan foydalanishda texnika xavfsizligi qoidalari va boshqa normativ hujjatlar talablariga muvofiq oʻrnatilishi va foydalanilishi kerak. 1.4.2. Elektr dvigatellar, boshqarish, yoqish-boshqarish apparatlari, nazorat oʻlchov va himoya asbob-uskunalari, yordamchi uskunalar va elektr tarmoqlari Elektr uskunalarining tuzilishi qoidalari talablariga asosan himoya darajasi, zona sinflariga muvofiq boʻlishi hamda qisqa tutashuv va ortiqcha yuklanishdan himoya qiluvchi vositalar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 1.4.3. Ish vaqtidan soʻng berkitilib navbatchi tomonidan nazoratsiz qoldiriladigan barcha xonalardagi (ularning vazifasidan qatʼi nazar) elektr uskuna va anjomlar elektr manbaidan uzib qoʻyilishi kerak (avtomatik yongʻin oʻchirish, qoʻriqlash va yongʻin signalizatsiyasi qurilmalari, navbatchi va avariya yoritish moslamalari hamda texnologik jarayon talablariga binoan tunu kun ishlovchi elektr uskunalaridan tashqari). 1.4.4. Yonuvchi tom, ayvonlar (bostirmalar) va yonuvchi materiallar saqlanadigan ochiq omborlar ustidan havo orqali tortiladigan va tashqi elektr uzatgichlarni (sim va kabellar) oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi. 1.4.5. Tomosha zallarida 800 va undan ortiq oʻrindiqqa ega boʻlgan bino va inshootlar, oʻrindiqlar sonidan qatʼi nazar bolalar teatrlari, saroy va boshqa tomosha zallarida elektr toki oʻchib qolganda, ular evakuatsiya yoritish chiroqlari va barcha yongʻin avtomatikasi qurilmalarini (avtomatik yongʻin oʻchirish, yongʻin signalizatsiyasi, tutun tortish moslamalari va boshqalar) avtomatik ravishda boshqa elektr manbaiga ulash moslamalari yoki akkumulyator batareyalari bilan taʼminlanishi kerak. 1.4.6. Statsionar kinouskunalar oʻrnatilgan tomosha zallarida avariya holatida tasvir koʻrinmay qolganda, zalning yoritilishi moʻljalidan 15 — 20 foiz yoritilishini taʼminlaydigan elektr chiroqlari avtomatik tarzda yoqilishi kerak. 1.4.7. Ellik (50) nafar inson yigʻilishi mumkin boʻlgan barcha xonalarda hamda barcha zina kataklarida, oʻtish joylari va boshqa evakuatsiya yoʻllarida evakuatsiya yoritish chiroqlari oʻrnatilishi koʻzda tutilishi lozim. 1.4.8. Yorugʻlik koʻrsatkichlari tomosha zali, sahna (estrada, manej) va boshqa xonalardan evakuatsiya yoʻllari boʻylab binoni tark etish yoʻnalishidagi eshiklarning yuqori qismiga oʻrnatilishi hamda mazkur yorugʻlik koʻrsatgichlarining oynalari ushbu xonalarda mavjud boʻlgan boshqa elektr yoritish chiroqlaridan farq qiluvchi rangga boʻyalishi lozim. Yorugʻlik koʻrsatkichlari, evakuatsiya yoritish chiroqlarning elektr taʼminotiga ulangan boʻlishi yoki asosiy elektr taʼminoti oʻchsa avtomatik tarzda unga ulanishi kerak. Yorugʻlik koʻrsatkichlari tomoshabinlar binoda boʻlgan vaqtida doimo yoqilgan boʻlishi kerak. 1.4.9. Avariya va evakuatsiya yoritgichlar faoliyati markazlashtirilgan holda zaryad oluvchi xonadan boshqarilishi koʻzda tutilishi lozim, mazkur xonalar mavjud boʻlmasa markaziy elektr tokni tarqatish shchitidan yoki uni taqsimlash uskunalari orqali boshqariladi. Avariya va evakuatsiya yoritgichlar faoliyati kinoproyeksion yoki yongʻin xavfsizligi posti xonasidan boshqarish mumkinligini istesno etilmaydi. 1.4.10. Yongʻin avtomatikasi tizimi (yongʻin oʻchirish, yongʻin signalizatsiyaisi, tutundan himoyalash), yongʻin nasoslari dvigatellarining elektr taʼminoti transformator podstansiyasi (TP), binoning markaziy elektr tokini tarqatish schitidan yoki tokni taqsimlash uskunalaridan alohida elektr kabel orqali taʼminlanishi lozim. Yongʻin avtomatikasi tizimi va nasos stansiyalari ikkita bir-biriga bogʻliq boʻlmagan elektr taʼminotiga ega boʻlmaganida, 1-toifaga tegishli bitta manbaga bogʻliq boʻlmagan xar xil transformatorlarga ulanishi va avtomatik ravishda yoqiladigan zaxira uskuna va qurilmalariga ega boʻlishi kerak. 1.4.11. Yongʻin avtomatikasi tizimi va yongʻinga qarshi nasoslar dvigatellarining yoqilishi, havo almashtirish va sovutish tizimlarini avtomatik tarzda oʻchirilishi bilan bogʻliq boʻlishi kerak. 1.4.12. Yongʻinga qarshi nasoslarning elektrodvigatellarini yoqilishi avtomatik tarzda va qoʻlda bajarilishi kuzda tutilishi mumkin. Masofadan nasoslarni ishga tushirish yongʻin oʻchirish postidan hamda avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari boʻlmagan taqdirda ichki yongʻin oʻchirish joʻmraklari oldiga oʻrnatilgan tugmalardan amalga oshirilishi lozim. Yongʻinga qarshi nasoslarining dvigatellarini va yongʻin avtomatikasi tizimini oʻchirish faqat yongʻin postlaridan yoki nasoslar xonasidan amalga oshiriladi, agar yongʻin oʻchirish posti boʻlmasa, faqat nasoslar xonasidan amalga oshirilishi kerak. 1.4.13. Yongʻinga qarshi pardaning tortib turuvchi trosslari boʻshashganda va parda oʻz ogʻirligi bilan yerga tushishini oldini olish uchun, elektrodivigatelni avtomatik ravishda oʻchiruvchi blokirovka moslamalar bilan taʼminlanishi kerak. Pardaning tushish harakati chiroqli va tovushli xabarlash orqali sahna plansheti hamda yongʻin postida kuzatilishi kerak. 1.4.14. Tutun chiqarish lyuklarini boshqarish, bir vaqtning oʻzida baravariga barcha lyuklarni ochish hamda ularning har birini alohida ochilishi yoki yopilishini taʼminlanishini koʻzda tutishi lozim. 1.4.15. Sahna (estrada, manej)da, televizion markazlarining studiyalarda va radio uylarida, 100 va undan ortiq oʻrindiqqa ega boʻlgan tomosha zallarida, texnik apparatlar va akkumulyatorlar xonalarida, chordoqlar, shift va tomosha zallaridagi osma shift ustidagi boʻshliqdan oʻtgan sim va kabellar hamda yongʻin avtomatikasi tizimini boshqarish uchun tortilgan sim va kabellar misdan boʻlishi kerak. 1.4.16. Teatr, kino-konsert zallari, klublar, sirk, sanʼat saroylari, bolalar va sport muassasalari, 800 va undan ortiq oʻrindiqqa ega boʻlgan tomosha zallari sahnasidagi (estradalar, manej) elektr simlar temir quvurlar ichidan oʻtkazilishi lozim. 1.4.17. Xar qanday turdagi omborxonalarning yongʻinga xavfli zonalarida hamda arxiv, muzey, galereya, kutubxona binolarida elektr isitish anjomlaridan foydalanish taqiqlanadi. 1.4.18. Odamlar ommaviy boʻladigan obyektlarda choyshab va kiyimlarni dazmollash uchun maxsus xonalar jihozlanishi hamda unda elektr va boshqa isitish anjomlaridan foydalanish boʻyicha qatʼiy rejim oʻrnatilishi lozim. 1.4.19. Xar qanday turdagi omborxonalarning yongʻinga xavfli zonalaridagi choʻgʻlanma lampali, lyuminoforli yoy simobli yoritgichlarning lampalarini tushib ketishini oldi olingan boʻlishi kerak, buning uchun selikatli yaxlit oyna qalpoqlari bilan taʼminlanishi lozim. 1.4.20. Elektr qurilmalaridan foydalanishda quyidagilar taqiqlanadi: yongʻinga olib kelishi mumkin boʻlgan ishlab chiqaruvchi korxonaning tavsiyasiga (yoʻriqnomasi) muvofiq boʻlmagan yoki nosozliklari boʻlgan elektr uskunalarni va anjomlarni ishlatish, shuningdek himoya qobigʻi shikastlangan yoki himoyalash xususiyatini yoʻqotgan elektr kabel va simlardan foydalanish; shikastlangan elektr rozetkalardan, rubilniklardan va boshqa elektrqurilmalardan foydalanish; elektrolampa va yoritqichlarni qogʻoz, mato, gazlama va boshqa yonuvchi materiallar bilan oʻrash, shuningdek ulardan qalpoqlarini echib olgan holda foydalanish; yonmaydigan materialdan ishlangan tagliklarisiz (podstavka) dazmol, elektr plitka, elektr choynak va boshqa elektr isitish anjomlardan foydalanish; elektr tarmogʻiga ulangan elektr isitish anjomlarni, televizor, radio va shu kabilarni nazoratsiz qoldirish; ortiqcha yuklanish va qisqa tutashuvdan himoyalash uchun qoʻlbola saqlagich va himoya apparatlaridan hamda nostandart (qoʻlbola) isitish anjomlardan foydalanish; omborxonalar ichidan, yongʻin hamda yongʻin-portlash xavfi boʻlgan hududlardan elektr sim va kabellarni tranzit xolda olib oʻtish. 1.4.21. Bir-birini zaxiralovchi (rezerviruyemiy) elektr zanjirlarini, ishchi va avariya yoritish zanjirlarini, boshqaruv va taʼminlovchi elektr kabellarni bir lotokda yoki qurilish konstruksiyasining bir yopiq kanalida, bogʻlamida, metall yengda, quvurda oʻtkazish taqiqlanadi. 1.4.22. Koʻchma elektr yoritqichlar egiluvchan elektr simlardan foydalangan holda ishlanishi, shisha qalpoqlar bilan jihozlangan hamda saqlovchi himoya setkasi va osib qoʻyish uchun ilgak bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 1.4.23. Sofitlarni oʻrnatish vaqtida faqat yonmaydigan materiallar ishlatilishi, ularning korpuslari ushlab turuvchi trosslardan himoyalangan (izolatsiya) boʻlishi kerak. Projektor va sofitlarni yonuvchi konstruksiya va materiallardan 0,5 metr, linzali projektorlarni esa 2 metrdan kam boʻlmagan masofada oʻrnatish lozim. Projektor va sofitlarning yorugʻlik filtrlari yonmaydigan materiallardan boʻlishi lozim. 1.4.24. Termoregulyator bilan jihozlanmagan elektropechlardan foydalanish taqiqlanadi. 1.5. Isitish va havo almashtirish tizimlariga qoʻyiladigan yongʻin xavfsizligi talablari 1.5.1. Isitish mavsumi boshlanishidan oldin pech, qozonlar, issiqlik generatorlari va kolorifer uskunalari hamda boshqa isitish anjomlari va tizimlari tekshirilgan va taʼmirlangan boʻlishi kerak. Nosoz holdagi isitish pech va boshqa isitish anjomlaridan foydalanish taqiqlanadi. 1.5.2. Odamlar ommaviy boʻladigan obyektlarda (50 va undan ortiq) isitish pechlarini oʻrnatish taqiqlanadi. 1.5.3. Pech va boshqa isitish anjomlari hamda yonuvchan qurilish konstruksiyalarining orasi meʼyorlarda belgilangan yongʻinga qarshi oraliq masofa bilan ajratilgan boʻlishi lozim, shuningdek oʻtxona eshikchasining oldi (agarda pol yogʻochdan yoki boshqa yonuvchan materialdan qurilgan boʻlsa) oʻlchami 0,5x0,7 m dan kam boʻlmagan tunuka bilan qoplanishi kerak. 1.5.4. Tandirlarni joylashtirishda mazkur hududda hukmron qilayotgan shamolning yoʻnalishi hisobga olinishi hamda tandir xoʻjalik qurilmalar va yashash uyga nisbatan shamol esadigan tomonga qaratib oʻrnatilishi lozim. 1.5.5. Dudburon va pechlarni, isitish mavsumi boshlanishidan oldin hamda isitish mavsumi davomida qurumdan tozalash lozim, ushbu ishlar kamida: isitish pechlari uch oyda bir marotaba; doimiy (uzluksiz) ishlatiladigan pech va oʻchoqlar ikki oyda bir marotaba; oshxona plitalari va boshqa uzluksiz (uzoq muddat) yoqiladigan pechlar oyiga bir marotaba oʻtkaziladi. 1.5.6. Qozon va issiqlik generator uskunalarining yoqilgʻi uzatish quvurlaridagi har bir forsunkasiga kamida 2 ta joʻmrak (ventil) oʻrnatilgan boʻlishi kerak: birinchisi — pechning oʻtxonasi oldida, ikkinchisi — yoqilgʻi saqlash sigʻimi oldida. 1.5.7. Obyektlar va aholi punktlaridagi qozonxona va boshqa issiqlik chiqaruvchi qurilmalaridan foydalanishda quyidagilarga ruxsat berilmaydi: maxsus oʻquv kursida oʻqitilmagan va tegishli malakani beruvchi guvohnomaga ega boʻlmagan shaxslarni ishlashiga yoʻl qoʻyilishiga; issiqlik generatorlar xonalarida va qozonxonalarda suyuq yoqilgʻi mahsulotlarini saqlash; isitish uskunalardan foydalanish uchun texnik shartlarida koʻrsatilmagan neft mahsulotlari chiqindilaridan va boshqa yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklardan yoqilgʻi sifatida foydalanish; Taqiqlanadi: yoqilgʻi uzatish tizimidan suyuq yoqilgʻi tomganda (gaz sizib chiqqanda) issiqlik oʻtkazuvchi qurilmalaridan foydalanish; qoʻlbola yasalgan gaz goryelkalaridan foydalanish; oʻchib qolgan forsunka yoki gaz goryelkalariga yoqilgʻini uzatish; uskunalarning yonish kameralarini shamollatmasdan turib yoqish; nazorat qilish va boshqarish asboblari nosozligida yoki oʻchirilgan holatida hamda mavjud boʻlmasa ishlatish; yonuvchi materiallarni qozonlar ustida va moʻrilarda quritish. 1.5.8. Isitish pechlaridan foydalanishda quyidagilar taqiqlanadi: yoqilgan pechlarni nazoratsiz qoldirish hamda ularning nazorat qilishni yosh bolalarga topshirish; pechlar atrofida va ularning eshiklari (tuynuklari) oldidagi tunuka qoplamasida yoqilgʻi va boshqa yonuvchi moddalar va materiallarni joylashtirish; pech va tandirlarni yoqish uchun yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklardan (benzin, kerosin, dizel yonilgʻisi va boshqalar) foydalanish; ushbu turdagi yoqilgʻilarga moʻljallanmagan pechlarni koʻmir, koks va gaz yoqilgʻilari bilan yoqish; xonalarda majlis yoki boshqa ommaviy tadbirlar oʻtkazilishi davrida pechlarni yoqish; ventilatsiya (shamollatish) va gaz kanallaridan dudburon sifatida foydalanish; pechlarni haddan ziyod qizdirib yuborish. 1.5.9. Binolarda va inshootlarda (yashash uylardan tashqari) pechlarni yoqish, ish vaqti tugashidan ikki soat oldin, shifoxona va boshqa insonlar tunu kun boʻladigan obyektlarda esa uyquga ketishdan ikki soat oldin toʻxtatilishi lozim. Bolalar kunduz kuni boʻladigan bolalar muassasalarida pechlarni yoqish ishlari kamida bolalar kelishidan bir soat oldin tugatilishi lozim. Yoqilgʻi sifatida gazdan foydalaniladigan muassasa va obyektlarda pechlarni yoqish har toʻrt soatda bir marotaba bir soatdan kam boʻlmagan tanaffus bilan amalga oshirilishi lozim. Oʻtxonadan sidirib olinadigan kul va kulga aylanmagan qoldiqlar (shlak) ustiga suv qoʻyib, ularni maxsus ajratilgan xavfsiz joylarga olib chiqib tashlash kerak. 1.5.10. Standartlar va texnik shartlarning yongʻin xavfsizligi talablariga javob bermaydigan metall pechlarni oʻrnatish mumkin emas. Muassasalarda, maxsus korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan metaldan yasalgan vaqtinchalik va boshqa pechlarni oʻrnatishda ushbu mahsulotning ishlab chiqaruvchi korxonasining koʻrsatmalari (yoʻriqnomasi) hamda isitish tizimlariga qoʻyiladigan loyihalash talablari bajarilishi lozim. 1.5.11. Pechlardan moddiy boyliklargacha, javon, savdo rastalari, vitrina, shkaflar va boshqa anjomlargacha boʻlgan masofa 0,7 m dan, oʻtxona ogʻzidan esa 1,25 m dan kam boʻlmasligi lozim. 1.5.12. Chordoqlardagi barcha dudburonlar va ular oʻtgan barcha devorlar oqlangan boʻlishi lozim. 1.5.13. Qattiq yoqilgʻida ishlaydigan qozonxonalarning dudburonlari mazkur Qoidalarning 1.5.3-bandi talablariga muvofiq uchqun soʻndirgich bilan jihozlanishi va qurumdan tozalanishi kerak. 1.5.14. Havo oʻtkazgichlaridagi olovni toʻxtatuvchi qurilmalar (zaslonka, shiber, klapan va boshqalar), avtomatik yongʻin oʻchirish yoki yongʻin signalizatsiyasi qurilmalarini shamollatish tizimi bilan blokirovka qilish moslamalari, yongʻin vaqtida shamollatish tizimini avtomatik ravishda oʻchirish moslamalari doimo soz boʻlishi va belgilangan vaqtda tekshirib turilishi kerak. 1.5.15. Shamollatish va sovutish tizimlaridan foydalanishda quyidagilar taqiqlanadi: shamollatish tizimi kameralarining eshiklarini ochiq holda qoldirish; xavo tortish kanallarini, tuynuk va panjaralarni berkitish; havo oʻtgazgichlariga gaz isitish asboblarini ulash; havo oʻtkazgichlarida yigʻilib qolgan yogʻ qatlamlari, chang va boshqa yonuvchi moddalarning qoldiqlarini yoqish. 1.5.16. Shamollatish kameralari, siklon, filtrlar, havo oʻtkazgichlar muassasa rahbarining buyrugʻi bilan belgilangan muddatlarda yonuvchi chang hamda ishlab chiqarish chiqindilaridan tozalanishi kerak. Portlash va yongʻin xavfi boʻlgan xonalarning shamollatish tizimlarini xavfsiz usul bilan tozalash tartibi korxona rahbari tomonidan ishlab chiqilgan boʻlishi kerak. 1.5.17. Yonish va portlash xavfi bor xonalardagi texnologik uskunalarning gidrofiltri, quruq filtri, chang ushlagich va boshqa shamollatish (aspiratsiya) qurilmalari nosoz yoki oʻchirilgan boʻlsa ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 1.5.18. Yonuvchi chang, tola va boshqa chiqindilarning chiqarib tashlovchi ventilyatorga begona jismlarni tushishini oldini olish maqsadida, ularning oldiga tosh ushlagich, temir parchalarini ushlab qolish uchun esa magnitli ushlagichlar oʻrnatilishi lozim. 1.5.19. Mahalliy havo soʻrish tizimlari va pnevmatransport quvurlarida, ularni vaqti bilan koʻzdan kechirish, tozalash va yongʻin sodir boʻlganda uni oʻchirish uchun maxsus tuynuklar boʻlishi lozim. Nazorat qilish tuynuklari bir-biridan 15 m uzoq boʻlmagan masofada joylashishi kerak, bundan tashqari trostniklar, burilishlar, devor va toʻsiqlar oraligʻidan oʻtuvchi joylarga ham oʻrnatilishi kerak. 1.5.20. Changdan tozalovchi mashina va agregatlardagi havo tozalash filtrlari alohida xonalarda oʻrnatilishi lozim. 1.5.21. Retsirkulatsiyada, uskunadan chiqariladigan changlangan havo filtrlar orqali ikki bosqichli tozalashdan oʻtkazilishi lozim. 1.6. Boshqa turdagi muhandislik asbob-uskunalariga qoʻyiladigan yongʻin xavfsizligi talablari 1.6.1. Nosoz gaz asboblardan foydalanish, gaz asboblari va gaz quvurlarining joʻmraklarini ochiq holda qoldirish, gaz asboblardan 50 sm yaqinligida mebellar va boshqa yonuvchi jihozlar va buyumlarni qoʻyish yoki oʻrnatish mumkin emas. 1.6.2. Yongʻin va yongʻin-portlash xavfi boʻlgan suyuqliklarni kanalizatsiya tizimiga toʻkishga (hattoki avariya holatlarida ham) ruxsat etilmaydi. Yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar ishlatiladigan korxonalarning kanalizatsiya quvurlariga oʻrnatilgan gidrozatvorlar doimo soz holatda boʻlishi lozim. 1.6.3. Axlatlar hamda kiyim oʻtishiga moʻljallangan quvurlarining (yoʻllarning) klapanlari zich yopilishi lozim. 1.7. Yongʻinga qarshi suv taʼminoti tarmoqlari 1.7.1. Yongʻinga qarshi suv tarmoqlari doimo soz boʻlishi va yongʻinlarni oʻchirish uchun norma asosida talab etiladigan suv sarfini taʼminlash lozim. Ularning ishga yaroqligini tekshirish, yiliga kamida ikki marotaba (bahorda va kuzda) amalga oshirilishi lozim. Oʻt oʻchirish gidrantlari ishga yaroqli holda boʻlishi, qish mavsumida esa muzlab qolishdan saqlanishi, qor va muzlardan tozalab turilishi lozim. Suv tarmoqlarining uchastkalari va oʻt oʻchirish gidrantlari suv taʼminoti oʻchirib qoʻyilganda yoki ulardagi bosim talab darajasidan past boʻlganda, bu haqida yongʻindan saqlash xizmatiga xabar berilishi lozim. Muassasaning elektr taʼminoti oʻt oʻchirish nasoslarining elektr dvigatellarini uzluksiz ishlashini taʼminlashi kerak. 1.7.2. Oʻt oʻchirish gidrantlari va suv havzalari (suv manbalari) yonida hamda ularga olib boruvchi yoʻllarda tegishli koʻrsatkichlar (hajmli (obyemniy) yoritqichi bilan yoki nur qaytaruvchi boʻyoqda yozilgan yassi (yalpoq) belgilar) oʻrnatilishi kerak. Ularda suv manbaigacha boʻlgan masofani koʻrsatuvchi raqamlar aniq va koʻrinarli qilib yozilgan boʻlishi lozim. 1.7.3. Ichki yongʻinga qarshi suv quvurlarining oʻt oʻchirish joʻmraklari yongʻin oʻchirish yenglari va dastaklar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Oʻt oʻchirish yengining bir tomoni dastakka ikkinchi tomoni joʻmrakka ulab qoʻyilgan boʻlishi lozim. Zigʻirli (lnyanie) yenglar har 6 oyda kamida 1 marotaba yangi izga (skladki) oʻralishi lozim. Englardan xoʻjalik va boshqa ishlarda foydalanish taqiqlanadi. 1.7.4. Oʻt oʻchirish nasos stansiyasi xonasida yongʻinga qarshi suv taʼminotining umumiy chizmasi hamda nasoslarning bir biriga ulanish chizmasi osib qoʻyilishi lozim. Suv bosimini koʻtarib beruvchi har bir nasos va zadvijkalarning bajaradigan vazifasini aks ettiruvchi koʻrsatkichlar boʻlishi lozim. Suv bosimini koʻtarib beruvchi nasoslarning ishga tushirish tartibi yoʻriqnomada koʻrsatilishi kerak. Aholi punktlaridagi yongʻinga qarshi suv tarmoqlarining nasos stansiya xonasi yongʻindan saqlash xizmati bilan toʻgʻridan toʻgʻri telefon aloqasi bilan taʼminlanishi kerak. 1.7.5. Suv oʻlchash moslamalarining aylanma quvurlariga oʻrnatilgan elektr zadvijkalarining ishga yaroqliligi yiliga kamida 2 marotaba, oʻt oʻchirish nasoslari esa har oyda 1 marotaba tekshiruvdan oʻtkazilishi shart. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan moslamalar doimo ishga yaroqli holda boʻlishi lozim. 1.7.6. Muassasa hududida yoki uning yaqinida (200 m radiusda) tabiiy yoki sunʼiy suv havzalari (daryo, kanal, koʻl, hovuz va boshqalar) mavjud boʻlsa ularga borish uchun qattiq qoplamali yoʻl va yilning har faslida doimo oʻt oʻchirish avtomobillarining oʻrnashib, suv olishini taʼminlash uchun 12x12 m oʻlchamdan kam boʻlmagan qattiq qoplamli maydon qurilishi kerak. 1.7.7. Suv bosimini koʻtarib beruvchi minoralari yilning istalgan faslida yongʻin oʻchirish avtomobillarining suv olish uchun moslashtirilgan boʻlishi lozim. Yongʻinni oʻchirishga moʻljallangan zaxira suvlardan ishlab chiqarish yoki xoʻjalik ishlarida foydalanish taqiqlanadi. 1.7.8. Oʻt oʻchirish gidrantlari, suv havzalari, tashqi suv joʻmraklari, motopompalar, elektr nasoslar, tabiiy suv havzalaridagi pirslarga, yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalariga va boshqa suv manbalariga olib boradigan yoʻllar va yoʻlaklar doimo soz xolda va toʻsib qoʻyilmagan boʻlishi lozim. 1.8. Yongʻin signalizatsiyasi va yongʻin oʻchirish qurilmalari, tutundan himoyalash, odamlarga yongʻin haqida xabar berish va evakuatsiyani boshqarish tizimlari 1.8.1. Yongʻin signalizatsiyasi va yongʻin oʻchirish qurilmalari, tutundan himoyalash, odamlarga yongʻin haqida xabar berish va evakuatsiyani boshqarish tizimlariga texnik xizmat koʻrsatish hamda rejali-ogohlantiruv taʼmirlash boʻyicha reglament ishlari, moslama va qurilmalarni ishlab chiqargan korxonaning texnik hujjatlari va taʼmirlash ishlarining oʻtkazish muddatlarini hisobga olgan holda tuzilgan yillik ish reja asosida amalga oshiriladi. Texnik xizmat koʻrsatish va rejali-ogohlantiruv taʼmirlash ishlari, korxonaning maxsus oʻqitilgan xodimlari yoki shartnoma boʻyicha maxsus litsenziyaga ega boʻlgan tashkilot tomonidan amalga oshiriladi. Uskuna va moslamalarni oʻchirib qoʻyish yoʻli bilan (alohida liniya, tashvishgoh) taʼmirlash yoki texnik xizmat koʻrsatish ishlari amalga oshiriladigan davrda, muassasa rahbari bino, inshoot, xona, texnologik uskunalarning yongʻindan himoya qilish chora-tadbirlarini amalga oshirishi kerak. 1.8.2. Dispetchyerlar xonasida (yongʻin oʻchirish posti) yongʻin sodir boʻlganda va avtomatik yongʻinni oʻchirish va yongʻindan xabar berish moslamalar nosozligi toʻgʻrisida xabarni olganda tezkor navbatchi (xizmatchi)ning harakat qilish tartibi haqida yoʻriqnoma boʻlishi kerak. Dispetcher punkti (yongʻin oʻchirish posti) telefon aloqa vositasi va soz holdagi elektr fonarlar (kamida 3 dona) bilan taʼmilangan boʻlishi kerak. 1.8.3. Yongʻin avtomatikasi qurilmalari doimo soz va ishchi holatda, loyiha hujjatlariga muvofiq boʻlishi kerak. Qoidalar va normalarda koʻrsatilgan holatlardan tashqari qurilmalarni avtomatik ishga tushirish rejimidan qoʻlda ishga tushiradigan rejimga oʻtkazish taqiqlanadi. 1.8.4. Oʻt oʻchirish qurilmalari sigʻimlari va ballonlaridagi oʻt oʻchirish vositasining ogʻirligi yoki bosimi hisobdagi koʻrsatkichlardan 10% va undan koʻpga kamaygan boʻlsa, ularni toʻldirish yoki almashtirish talab etiladi. 1.8.5. Qurilmalarning sprinklerli (drencher) suv purkagichlariga mexanik shikast yetkazish xavfi bor joylarda issiqlik va suvni sepish maydoniga taʼsir koʻrsatmaydigan hamda uni oʻzgartirmaydigan ishonchli toʻsiq bilan himoyalanishi kerak. Ochilib ketgan yoki nosoz purkagichlarning oʻrniga tiqin (probka) yoki zaglushkalar bilan berkitish taqiqlanadi. 1.8.6. Yongʻin oʻchirish stansiyasi yongʻin vaqtida qurilmani boshqarish yoʻriqnomasi va tizimning biri biriga ulanish chizmasi bilan tʼminlangan boʻlishi kerak. Har bir boshqarish nuqtasi oldida himoyadagi xonalar, ulardagi suv purkagichlarning soni va rusumi yozilgan koʻrsatkich bilan taʼminlanishi kerak. Joʻmrak va zadvijkalarga ulanish chizmasiga muvofiq tartib raqamlar qoʻyilishi lozim. 1.8.7. Yongʻin haqida xabar berish tizimi evakuatsiya qilish rejasiga muvofiq bir vaqtning oʻzida butun bino (inshoot) boʻyicha yoki tanlov asosida uning alohida qismlariga (qavat, boʻlimlar va boshqalar) signal yuborilishini taʼminlay olishi kerak. Davolash, maktabgacha taʼlim muassasalarida hamda maktab internatlarining yotoqxonalarida faqat xodimlarga yongʻin haqida xabar beriladi. Yongʻin haqida xabar berish tizimidan foydalanish tartibi, ularning yoʻriqnomalarida va yongʻin vaqtida binoni tark etish rejalarida keltirilishi hamda ularda tizimni ishga tushirish huquqiga ega boʻlgan shaxslar belgilab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 1.8.8. Yongʻin haqida xabar berish moslamalari bilan jihozlanishi talab etilmagan muassasa rahbari tomonidan yongʻin haqida xabarni odamlarga yetkazish tartibini ishlab chiqilishi va masʼul shaxsni tayinlashi lozim. 1.8.9. Xabar berish (radiokarnay) moslamalarida ovozini pasaytirish va baland qilish moslamalari boʻlmasligi hamda tarmoqqa toʻgʻridan toʻgʻri uzib quyish imkoniyatisiz ulangan boʻlishi lozim. Evakuatsiya qilishni boshqarish va uzatiladigan xabar matnini ishonchliligi taʼminlangan holda ichki radioeshittirish tarmogʻi va korxonadagi mavjud boshqa tarmoqlardan foydalanish mumkin. 1.9. Yongʻin oʻchirish texnikalari va yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalari 1.9.1. Yongʻin oʻchirish avtomobillarini isitish tizimi mavjud boʻlgan, elektrlashtirilgan, telefon aloqasi bilan taʼminlangan, qattiq pol qoplamasi va issiqlik ushlaydigan darvozasi va yongʻindan saqlash xizmatining shaxsiy tarkibi xavfsiz ishlashini taʼminlash uchun zarur boʻlgan boshqa moslama va jihozlar bilan taʼminlangan yongʻin oʻchirish depolarida yoki ushbu maqsadlar uchun moʻljallangan bokslarda saqlash kerak. Yongʻin oʻchirish avtomobillaridan yongʻin oʻchirish anjomlarini echib olish va ulardan xoʻjalik va boshqa maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi. 1.9.2. Yongʻin oʻchirish avtomobillari va motopompalar, yongʻinni oʻchirishga moslashtirilgan va qayta jihozlangan texnikalar yongʻin-texnik anjomlar, yonilgʻi va yongʻin oʻchirish vositalar bilan taʼminlangan hamda ishchi holatda boʻlishi kerak. Texnikalarni yongʻinlarni oʻchirishga jalb qilish tartibi, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tasdiqlanadigan kuch va vositalarni yongʻinlarga jalb qilish rejasi hamda texnikalarni chiqarish jadvali asosida amalga oshiriladi. 1.9.3. Har bir yongʻin oʻchirish motopompasi, yongʻinni oʻchirishga moslashtirilgan (qayta jihozlangan) texnikalariga maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan haydovchi (motorist) biriktirilgan boʻlishi lozim. Korxonalarda yongʻin oʻchirish motopompalarini yongʻin joyiga olib borish tartibi ishlab chiqilgan boʻlishi kerak. 1.9.4. Xona, bino va inshootlar mazkur Qoidalarning 2-ilovasiga muvofiq yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalari bilan taʼminlanishi kerak. Yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalari, ularning pasportlaridagi maʼlumotlarga hamda mazkur Qoidalarning 3-ilovasida keltirilgan talablarga muvofiq saqlanishi lozim. Tegishli sertifikati boʻlmagan yongʻinni oʻchirishning vositalaridan foydalanish taqiqlanadi. 1.9.5. Yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalaridan belgilangan maqsadlardan tashqari boshqa maqsadlarda foydalanish qatʼiyan taqiqlanadi. 1.9.6. Barcha yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalariga olib boruvchi yoʻllar doimo boʻsh va toʻsib qoʻyilmagan boʻlishi lozim. 1.10. Yongʻin vaqtida harakatlanish tartibi 1.10.1. Har bir fuqaro yongʻin yoki yonish alomatlarini (tutun, kuygan hid, haroratning koʻtarilishi va shu kabilarni) sezganda quyidagilarni bajarishi shart: bu haqida zudlik bilan telefon orqali yongʻindan saqlash xizmatiga xabar berish (xabarda voqea sodir boʻlgan manzil, yongʻin chiqqan joy va oʻzining familiyasini aytishi kerak); imkon darajasida insonlarni qutqarish, yongʻinni oʻchirish va moddiy boyliklarning saqlab qolish choralarini koʻrishi kerak. 1.10.2. Yongʻin joyga yetib kelgan tashkilot rahbari (boshqa mansabdor shaxs) majbur: yongʻin haqidagi xabarni yongʻindan saqlash xizmatiga takroran berib tasdiqlash va yuqori turuvchi rahbariyatni, dispetchyerlar, obyekt boʻyicha masʼul navbatchini xabardor qilishi; insonlar hayotiga xavf tugʻilgan taqdirda, ularni mavjud kuch va vositalar yordamida evakuatsiya qilish choralarini koʻrishi; yongʻinga qarshi avtomatika (yongʻin haqida xabar berish, avtomatik yongʻin oʻchirish va tutundan himoyalash) tizimlarining ishga tushganligini tekshirish; zarur boʻlganda elektr energiyani (yongʻinga qarshi himoya tizimidan tashqari) oʻchirish, yuklarni tashishga moʻljallangan moslamalarni, agregatlarni, apparatlarni ish faoliyatini toʻxtatish, xomashyo, gaz, bugʻ va suv kommunikatsiyalarini yopib qoʻyish, avariya roʻy bergan va unga tutash xonalarning shamollatish tizimi ishini toʻxtatish, xonalarni tutun bilan qoplanishi va yongʻinni tarqalishini oldini olishga imkon beradigan boshqa choralarni koʻrishi; yongʻinni oʻchirishga qaratilgan ishlardan tashqari binodagi barcha ishlarni toʻxtatish (agar ishlab chiqarishning texnologik jarayoni boʻyicha mumkin boʻlsa); yongʻinni oʻchirishga jalb etilgan xodimlardan tashqari barcha xodimlarni xavfli hudud tashqarisiga chiqarishi; yongʻindan saqlash xizmatining boʻlinmalari yetib kelgunga qadar (obyektning oʻziga xosligini hisobga olgan holda) yongʻinni oʻchirishda umumiy rahbarlik qilishi; yongʻin oʻchirishda ishtirok etayotgan xodimlarni xavfsizlik talablariga rioya qilishlarini taʼminlashi; yongʻin oʻchirish bilan bir vaqtda insonlarning evakuatsiya qilish va moddiy boyliklarni himoya qilishni tashkillashtirishi; yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalarini kutib olishni va yongʻin sodir boʻlgan joyga qisqa yoʻl bilan olib borishni tashkillashtirishi. 1.10.3. Yongʻin oʻchirish boʻlinmalari yetib kelishi bilan korxona rahbari (yoki uning vazifasini bajaruvchi shaxs) yongʻin oʻchirish rahbariga obyektning konstruktiv va texnologik xususiyatlari, tutash bino va inshootlar, saqlanayotgan va ishlatilayotgan moddalar, materiallar, mahsulotlarning miqdori va yongʻinga xavfli xususiyatlari hamda yongʻinni muvaffaqiyatli oʻchirishga yordam beradigan boshqa maʼlumotlar haqida axborot berish, shuningdek yongʻinni oʻchirish va tarqalishining oldini olish uchun obyektning kerak boʻlgan kuch va vositalarni jalb qilish chora-tadbirlarini amalga oshirishi lozim. 2.1. Loyihalash normalarda koʻzda tutilgan talablardan tashqari koʻp qavatli uylarning xonadonlarida va yotoqxonalarning yashash xonalarida (shaxsiy uylarda) turli ustaxonalar, yongʻin va portlash xavfi boʻlgan modda va materiallarni saqlashga moʻljallangan omborxonalarni tashkil etish, shuningdek ularni boshqa xona maqsadlarida foydalanish uchun ijaraga berish taqiqlanadi. Koʻp qavatli uylarning xonadonlarida va (yotoqxonalar, shaxsiy uylar) yashash xonalarida 10 L gacha boʻlgan yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni va 12 L gacha yonuvchi gazlarni saqlashga ruxsat etiladi. Yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni hamda yonuvchi gaz bilan toʻldirilgan ballonlarni balkon va peshayvonlarda saqlash taqiqlanadi. 2.2. Oshxonadagi va boshqa plitalarni gaz bilan taʼminlaydigan gazballonli qurilmalari (hajmi 12 L dan yuqori boʻlgan) binoga kirish joydan 5 m dan kam boʻlmagan masofada, devorning eshik romlari oʻrnatilmagan tomoniga yonmaydigan materialdan qurilgan maxsus qutiga (yashikka) oʻrnatiladi. Yonmaydigan materialdan qurilgan maxsus qutida (yashikda) saqlanadigan ballonlarning soni uchtadan koʻp boʻlmasligi kerak. 2.3. Dala-hovli uylaridan uzoq vaqt foydalanilmaganda, ularning elektr taʼminoti oʻchirilishi va gaz ballonlarining klapanlari mustahkam yopilishi kerak. 2.4. Chet el fuqarolari vaqtinchalik yashashlari uchun moʻljallangan mehmonxonalar, motel, kemping va yotoqxonalarda, yongʻin xavfsizligi qoidalari yoritilgan eslatma (yoʻriqnoma)lar bir nechta tillarda yozilgan boʻlishi lozim. 2.5. Mehmonxona, motel, kemping va yotoqxonalarga vaqtincha yashash uchun joylashadigan barcha mehmonlar (imzo qoʻydirish orqali) yongʻin xavfsizligi qoidalari rioya tanishtirilishi kerak. 2.6. Mehmonxona, motel, kempinglar va yotoqxonalarning barcha xonalariga yongʻin sodir boʻlganda evakuatsiya qilish rejalari osib qoʻyilgan boʻlishi kerak. 2.7. Mehmonxona, motel, kemping va yotoqxonalarda isitish moslamalar (suv qaynatish va elektr isitish moslamasi, elektr choynaklar, dazmol va boshqalar)dan foydalanish taqiqlanadi. (Bunday ishlar uchun maʼmuriyat tomonidan alohida xona ajratilishi lozim). 2.8. Mehmonxona (motel, kemping va yotoqxona)larning yashashga moʻljallangan qavatlarida omborxona, ofis va boshqalarni joylashtirishga ruxsat etilmaydi. 2.9. Yongʻin sodir boʻlganda mehmonxona, motel, kemping va yotoqxonalarda yashovchilarni muvaffaqiyatli evakuatsiya qilishni tashkil etish maqsadida mazkur muassasalar xodimlari individual himoya vositalari bilan taʼminlangan (nafas yoʻllarini himoyalovchi niqob, protivogaz va boshqalar) va ulardan foydalanish qoidalariga oʻqitilgan boʻlishi lozim. 2.10. Ijtimoiy-taʼminot muassasalarida (maktab internati, bolalar, nogironlar va qariyalar uylari) xodimlarning kechayu-kunduz navbatchiligi tashkil etilishi lozim. Navbatchilikda turgan xodimda barcha evakuatsiya eshiklari qulflarining kalitlar toʻplami boʻlishi lozim, kalitlarning ikkinchi toʻplami navbatchiliklar xonasida saqlanishi lozim. Tungi vaqtda navbatchiga (qorovulga) uxlash va muassasa hududini tark etishga ruxsat etilmaydi. Bino qavatlarining yoʻlaklarida, xollarda va boshqa evakuatsiya yoʻllarida karavotlarni joylashtirish taqiqlanadi. 3.1. Portlab-yonish va yongʻin xavfi boʻlgan modda va materiallarni qoʻllash bilan bogʻliq tajriba (sinov) qurilmalarida ishlarni bajarish, faqat tashkilotning buyrugʻi bilan tayinlangan komissiya tomonidan ushbu qurilmani foydalanishga qabul qilinganidan soʻng ruxsat beriladi. 3.2. Ilmiy rahbar (masʼul ijrochi) tadqiqotlar olib borishda yongʻin xavfsizligini taʼminlash boʻyicha zaruriy choralarini koʻrishi kerak. 3.3. Laboratoriya va boshqa xonalarda bir smena ehtiyojidan ortiqcha boʻlmagan miqdorda yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni saqlash mumkin. Suyuqliklarni xonaga olib kelish yopiq, xavfsiz idishda amalga oshirilishi lozim. 3.4. Havo tortish shkafida bajarilayotgan ishlarga daxldor (taalluqli) boʻlmagan materiallar va uskunalar mavjud boʻlsa, ushbu shkafda ishlash taqiqlanadi. Stoldan suyuqliklarni oqib ketmasligini taʼminlovchi chegara balandliklari (qirra) soz xolda boʻlishi kerak. 3.5. Ishlatib boʻlingan yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni ish vaqti tugagandan soʻng maxsus berkitiladigan idishga yigʻib, utilizatsiya qilish uchun laboratoriya xonasidan olib chiqilishi lozim. Yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni kanalizatsiyaga toʻkish taqiqlanadi. 3.6. Yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar solib ishlatilgan idishlar, tajriba tugaganidan soʻng yongʻin xavfi boʻlmagan eritmalar bilan yuvilishi kerak. 3.7. Maktab binolari oʻquv mavsumi boshlanishidan oldin maxsus tayinlangan komissiya tomonidan qabul qilinishi va mazkur komissiya tarkibiga davlat yongʻin nazorat organi xodimlari kiritilishi kerak. 3.8. Oʻquv va xizmat xonalarida faqat oʻqitish jarayoniga taalluqli boʻlgan mebel, uskuna, andaza (model), asboblar, buyumlar, qoʻllanmalar va boshqa koʻrgazmali oʻquv qurollarini saqlash kerak. Ularni shkaflarda, javonlarda yoki mahkam oʻrnatilgan ustunchalarda saqlash lozim. 3.9. Sinf va oʻquv xonalaridagi parta (stol)larning soni, loyihalash meʼyorlarida belgilangan sonidan oshmasligi kerak. 3.10. Oʻquvchi va talabalar bilan ilmiy tadqiqotlar oʻtkazishda, yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklardan turmushda foydalanishda yongʻin xavfsizligi qoidalariga rioya qilish yuzasidan mashgʻulotlar (suhbatlar) oʻtkazilishi lozim. 3.11. Mashgʻulotlar tugagandan soʻng oʻquv xonalari, ustaxona va laboratoriyalardan barcha yongʻin hamda yongʻin-portlash xavfi boʻlgan modda va materiallarni maxsus jihozlangan omborxonalarga olib chiqib joylashtirish kerak. Yongʻin hamda yongʻin-portlash xavfi boʻlgan modda va materiallarni maxsus jihozlangan omborxonalarda saqlash, ushbu modda va materiallarning fizik-kimyoviy, portlash va yonish xususiyatlariga muvofiq ularning birxilligi (oʻxshashligi) nuqtai nazaridan kelib chiqqan xolda amalga oshiriladi. 4.1. Maktabgacha taʼlim muassasalarining binolarida toʻgʻridan toʻgʻri tashqariga olib chiqadigan ikkitadan kam boʻlmagan evakuatsiya eshiklari boʻlishi lozim. 4.2. Yozgi bolalar dam olish muassasalarining yogʻochdan qurilgan binolari bir qavatli boʻlishi kerak. Sinchli va shitli binolar suvalgan, tomi yonmaydigan materiallardan ishlangan boʻlishi, ulardagi issiqlikning ushlab turuvchi material esa noorganik moddadan boʻlishi lozim. 4.3. Kuyidagilar taqiqlanadi: binoni yengil alangalanuvchi materiallar bilan qoplash (somon, payraha, qamish, poligal leksan va shu kabilar); yogʻochli binolarning mansardasi (chordogʻi) xonalarida hamda ikkita evakuatsiya eshiklari bilan taʼminlanmagan binolarda, qavatlarida va xonalarida bolalarni joylashtirish; bolalar muassasalarining yogʻochdan qurilgan binolarida kir yuvish xonalari va oshxonalarini joylashtirish; yotoqxonalar va guruhli xonalarning ostki qismida gaz asboblarini oʻrnatish; yogʻochdan va boshqa yonuvchi materiallardan qurilgan binolarda 50 va undan ortiq bolalarni joylashtirish; ikki va undan ortiq qavatli binolarda kichik (yasli) guruhidagi bolalarni birinchi qavatda hamda katta guruhdagi bolalarni yuqori qavatlarda joylashtirish kerak; yozgi vaqtda bolalar joylashgan binolarning xonalarida pechlarni yoqish, kerosin va elektr isitish asboblaridan foydalanish. 4.4. Bolalar muassasalari telefon aloqasi hamda yongʻin haqida maʼlum qiluvchi tashvish signali taʼminlangan boʻlishi kerak. Bolalarning yozgi dam olish oromgohlarida xizmat koʻrsatuvchi xodimlarining (qorovul) tunu-kunlik, tungi vaqtda uxlash huquqisiz navbatchiligi tashkil etilishi lozim. Navbatchi (qorovul) xonalariga telefon aloqa oʻrnatilishi kerak. 4.5. Bolalar muassasalarining xizmat koʻrsatish xodimlariga yongʻin xavfsizligi qoidalari hamda yongʻin sodir boʻlganda harakat qilish tartibi (imzo qoʻydirish yoʻli bilan) tanishtirilgan boʻlishi kerak. 4.6. Bolalar muassasalarining xodimlari, bolalarga yongʻin xavfsizligi qoidalarini hamda yongʻin sodir boʻlganda harakat qilish tartibini oʻrgatishlari shart. 4.7. Ommaviy tadbirlar (tomosha) oʻtkaziladigan xonalarning ikkitadan kam boʻlmagan evakuatsiya eshiklari boʻlishi kerak. 5.1. Teatr, sirk, kinoteatr, madaniyat saroyi, muzey, kutubxonalar va odamlar ommaviy boʻladigan binolarini, shuningdek 1000 nafar va undan koʻp oʻringa moʻljallangan tribunali stadionlardan foydalanish faqat yongʻin xavfsizligi talablariga muvofiq boʻlganda ruxsat etiladi. 5.2. Chet el firmalari bilan gastrol, tomoshalar va koʻrgazmalarni tashkillashtirish yuzasidan tuziladigan shartnoma (kontrakt)larda Oʻzbekiston Respublikasida harakatda boʻlgan yongʻin xavfsizligi talablari koʻrsatilishi (kiritilishi) shart. 5.3. Muzeylar va rasmlar galereyalari uchun koʻrgazma eksponatlari va boshqa qimmatbaho buyumlarni evakuatsiya qilish rejalari, sirk va hayvonot bogʻlari uchun hayvonlarni evakuatsiya qilish rejalari ishlab chiqilgan boʻlishi shart. 5.4. Barcha madaniy-oqartuv va tomosha muassasalari mavsum boshlanishidan oldin yongʻin xavfsizligi talablariga muvofiqligiga tekshirib chiqilishi hamda mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tuzilgan idoralararo komissiyasi tomonidan qabul qilinishi lozim. 5.5. Tomosha zallari va tribunalardagi oʻrindiqlar qatorlari boʻyicha bir-biriga ulangan va polga mahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Lojalardagi oʻrindiqlar soni 12 (oʻn ikki)tadan koʻp boʻlmasa hamda alohida chiqish eshiklari boʻlsa, ulardagi kreslo (stul)larni mahkamlash shart emas. Raqs kechalari oʻtkazishga moʻljallangan tomosha zallarida oʻrindiqlar soni 200 tadan ortiq boʻlmasa, oʻrindiqlarni har bir qatorda biri biriga oʻzaro mahkamlanishi sharti bilan polga mahkamlamaslikka ruxsat etiladi. 5.6. Sahna qismidagi yogʻoch qurilmalar (dekoratsiyalarni mahkamlash va koʻtarish-tushirish uchun sahna tepasidagi panjaralar (kolosnik), osma koʻpriklar, ishchi galereyalar va shu kabilar), binoning chordoqlari, yonuvchi dekoratsiyalar, sahna va koʻrgazma bezaklari hamda tomosha va ekspozitsiya zallari, foye, bufet devorlariga qoplanadigan matolar (drapirovka)ga yonish xususiyatini pasaytiruvchi birikma bilan ishlov berilishi lozim. Muassasa rahbarida esa ushbu ishlarni qaysi tashkilot tomonidan, qachon bajarilganligi (sanasi) va amal qilish muddati koʻrsatilgan dalolatnoma boʻlishi shart. 5.7. Teatr, tomosha muassasalarining sahna qismida bir vaqtning oʻzida 2 tadan ortiq boʻlmagan spektaklga moʻljallangan dekoratsiya, sahna jihozlari turishiga ruxsat beriladi. Dekoratsiyalarni, butaforiya, yogʻochli dastgohlar va boshqa mol-mulkni tryumlarda, kolosnikida, ishchi maydonlarda (galereya), zinapoyalar maydonchalari va ostki qismida hamda tomoshabinlar zalining ostki qismida joylashgan yertoʻlada saqlash mumkin emas. 5.8. Sahna asari sahnaning atrofida qoʻyilganda, atrofida 1 m kenglikdagi yoʻlak qoldirilishi shart. Qorongʻulashtirilgan sahna tomoshalarini qoʻyish vaqtida yoʻlaklarning yoritilishi pol qismidagi elektr chiroqlari orqali amalga oshirilishi lozim. Spektakl tugagandan soʻng barcha dekoratsiya va butaforiyalar qisimlarga boʻlinib, sahnadan olinishi va maxsus omborxonalarda saqlanishi kerak. Sahnada saqlanadigan dekoratsiya va butaforiyalar saqlanadigan joylarga aniq belgilar qoʻyilishi lozim. Dekoratsiyalarni saqlash omborlarida kengligi 1,5 m dan kam boʻlmagan kenglikdagi yoʻlaklar qoldirilishi kerak. 5.9. Sahnada chekish, ochiq olovdan foydalanish (mashʼala, sham, qandil va shu kabilar) yoyli projektorlar, mushaklar (feyerverk) va boshqa turdagi olovli effektlardan foydalanishga ruxsat etilmaydi. 5.10. Sahna yuzasiga yongʻinga qarshi pardaning tushish joyini koʻrsatuvchi qizil rangli chiziq chizilishi kerak. Sahna jihozlari va dekoratsiyalar ushbu chiziqdan chiqib ketmasligi lozim. 5.11. Spektakl (repetitsiya)lar tugagandan soʻng yongʻinga qarshi parda tushirib qoʻyilishi kerak. Yongʻinga qarshi parda sahna yuzasiga qumli zatvor (elastik yostiqcha) yordamida zich yopilishi kerak. Koʻtarib-tushiruvchi mexanizmning tushirish tezligi 0,2 m/s dan kam boʻlmagan xolda ishlashga toʻgʻrilangan boʻlishi kerak. 5.12. Qishki mavsumda tutun tortish tizimining klapanlari issiq holda tutilishi kerak va har 10 (oʻn) kunda bir marotaba tekshirilib turilishi shart. Tekshiruv natijalari maxsus daftarda qayd etilishi lozim. 5.13. Pirotexnik mahsulotlardan foydalanish va ularni saqlash maxsus qoidalar talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Ularni qoʻlbola usulda ruxsatnomasiz (sertifikatsiz) tayyorlash hamda ularni tomosha muassasalarida, xonalarda va stadion tribunalarida, madaniyat va istirohat bogʻlarida va odamlar ommaviy boʻladigan boshqa obyektlarda saqlash taqiqlanadi. 5.14. Ochiq maydonda maxsus olovli effektlarni oʻtkazish zarurati tugʻilganda, sahnalashtiruvchi javobgar shaxs (bosh rejissor, badiy rahbar) tomonidan yongʻinlarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar ishlab chiqilishi va amalga oshirilishi lozim. 5.15. Yongʻin va yongʻin-portlash xavfi boʻlgan moddalar va mahsulotlarni ishlab chiqarish xonalarida (agar bu ishlab chiqarish uchun zarur boʻlsa), bir smena ehtiyojlaridan ortiq boʻlmagan miqdorda saqlashga ruxsat etiladi. Bunday modda va materiallarni mahkam berkitiladigan yonmaydigan shkaf yoki qutilarda maxsus ajratilgan joylarda saqlash shart. 5.16. Kinofilm va videofilmlarni namoyish etish, kinoplyonkaning turidan qatʼiy nazar faqat amaldagi yongʻin xavfsizligi qoidalariga toʻliq muvofiqligida ruxsat etiladi. 5.17. Tomoshabinlar zallarining shifti va devorlarini akustik qoplamalar bilan jihozlash uchun olovdan himoya qilish tarkibi bilan ishlov berilmagan (shimdirilmagan) yonuvchi materiallardan foydalanish taqiqlanadi. 5.18. Devorlar va sahna qismining zinapoyalardagi oʻtish joylari oʻzi yopiladigan moslamalari oʻrnatilgan yongʻinga chidamli eshiklar bilan himoyalangan boʻlishi shart. 5.19. Aktyorlarning spektakllarda foydalaniladigan kiyim-kechaklarni saqlash xonalardagi (kostyumerniy) kiyim osish moslamalari (veshalkalar) oraligʻida erkin harakatlanish uchun oraliq masofalar saqlanishi lozim. Kiyim-kechaklarni saqlash xonalardagi markaziy oʻtish yoʻlagi 1,2 m dan kam boʻlmasligi lozim. Kiyim qabul qiladigan shaxslar, kiyimlarning choʻntaklarini tekshirib, ulardagi gugurt, zajigalka va shu kabilarni olib quyishlari kerak. 5.20. Elim eritish va qaynatish ishlari, shu maqsad uchun ajratilgan maxsus joylarda, yonmaydigan asosga oʻrnatilgan elektr yelim qaynatgichlarda amalga oshirilishi lozim. 5.22. Madaniy-oqartuv, tomosha muassasalari favqulodda (avariya) rejimida bir soatdan kam boʻlmagan vaqt ishlash qobiliyatiga ega boʻlgan zaxira elektr taʼminoti bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 6.1. Davolash muassasa rahbari har kuni bemorlarga javob berish (vipiska) va yangilarini qabul qilish ishlari tugatilgandan soʻng, davolash muassasaning xar bir binosida mavjud bemorlarning soni toʻgʻrisida tuman yongʻin oʻchirish qismiga xabar berishi shart. 6.2. Qishloq joylarda joylashgan davolash muassasalarining har bir binosi bittadan narvon bilan taʼminlanishi lozim. 6.3. Harakati cheklangan fuqarolar doimo boʻladigan shifoxonalar va boshqa muassasalar binolari, har beshta bemorga (nogironga) bir dona hisobida zambillar (bemorlar olib yuriladigan nosilka) bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Shifoxonalarda ogʻir bemorlar va bolalar uchun moʻljallangan xonalarni binoning pastki qavatlarida joylashtirish kerak. 6.4. Bemorlar xonalaridagi karavotlarning oraliq masofasi 0,8 m dan kam boʻlmasligi, markaziy (asosiy) yoʻlakning kengligi esa 1,2 m dan kam boʻlmasligi shart. Stullar, tumbuchka va boshqa mebellar evakuatsiya yoʻllarini va eshiklarini toʻsib qoʻymasligi kerak. 6.5. Bemorlar xonalariga (palata) kislorod berish, qoida tariqasida markazlashgan holda alohida oʻrnatilgan ballonlar qurilmasi (ballonlar soni 10 tadan ortiq boʻlmagan) orqali yoki markaziy kislorod tayanch maskanidan (ballonlar soni 10 tadan ortiq boʻlsa) amalga oshirilishi kerak. Markazlashgan holda kislorod bilan taʼminlash yoʻlga qoʻyilmagan boʻlsa, kislorod yostiqchalardan foydalanish tartibi muassasa rahbarining buyrugʻi bilan belgilanadi. Bir dona kislorod balonini, muassasa binosining tashqi yongʻinga bardoshli devori oldida, yonmaydigan shkaf ichida oʻrnatishga ruxsat etiladi. 6.6. Taqiqlanadi: bemorlar xonalari joylashgan korpuslarda davolash jarayoni bilan bogʻliq boʻlmagan (loyihalash meʼyorlarida belgilanganlaridan tashqari) boshqa xonalarni joylashtirish; yoʻlaklarda, xoll va boshqa evakuatsiya yoʻllarida karavotlar oʻrnatish; bemorlar va tibbiyot xodimlari boʻladigan xonalarning derazalariga metall panjaralar (jalyuzalar) oʻrnatish; yogʻochli devorlar va shiftlarga gulqogʻoz (oboy) yopishtirish va ularni yonuvchi nitro yoki moyli boʻyoqlar bilan boʻyash; xonalarni pardozlashda, yonganda zaharli moddalar chiqaradigan materiallardan foydalanish; kislorod ballonlarini davolash muassasalarining binolari ichiga oʻrnatish va ulardan foydalanish; bemorlar xonalariga kislorod yuborish uchun rezina va plastmassa quvurlardan (shlang) foydalanish; nosoz davolash elektr jihozlaridan foydalanish; isitish pechlarining oʻt yoqish eshiklarini bemorlar xonasiga oʻrnatish; davolash muassasalarining yertoʻlalarida ustaxona va omborxonalarni joylashtirish. 6.7. Suv qaynatgich, suv isitgich va titanlar oʻrnatish, tibbiyot asboblarini sterilizatsiya qilish hamda parafin va ozokeritlarni eritish (isitish, qizdirish) ishlarini faqat shu maqsad uchun alohida ajratilgan xonalarda amalga oshirilishiga ruxsat beriladi. Asboblarni va prokladkalarni qaynatish uchun yopiq spiralli sterilizatorlardan foydalanish kerak. Ushbu maqsadda kerogaz, kerosin lampalari va primuslardan foydalanish taqiqlanadi. 6.8. Laboratoriyalar, boʻlimlar, shifokorlar xonalarida dori-darmon va reaktivlarni (spirt, efir va shu kabi boshqa yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni) maxsus yopiladigan metall shkaflarda umumiy miqdori 3 kg dan koʻp boʻlmagan hamda oʻzaro biri-biri bilan saqlash mumkinligini inobatga olgan holda saqlanishiga ruxsat etiladi. 6.9. Pech yordamida isitiladigan yogʻochli binolarga 25 nafardan ortiq bemor va bolalarni joylashtirish taqiqlanadi. 6.10. Hajmi 300 kg dan ortiq boʻlgan rentgen plyonkalarini saqlash arxiv xonalari alohida turgan binolarda joylashtirilishi kerak, hajmi 300 kg dan kam boʻlgan holda 1-turdagi yongʻinga qarshi devor va ora-yopmalari bilan toʻsib ajratilgan xonalarda saqlashga ruxsat etiladi. Rentgen plyonkalarni saqlash arxiv xonalaridan qoʻshni binolargacha boʻlgan masofa 15 kg dan kam boʻlmasligi kerak. Arxiv xonaning bitta boʻlimida (seksiya) 500 kg dan ortiq boʻlmagan rentgen plyonkasini saqlashga ruxsat etiladi. Har bir boʻlim (seksiya) oʻzining havo almashtirish (tortish) tizimi bilan jihozlangan boʻlishi zarur. Seksiya eshiklari faqat tashqariga ochilishi kerak. Arxivlardagi derazalar maydonining pol maydoniga nisbati 1:8 dan kam boʻlmasligi kerak. Arxivlarning isitish tizimi markazlashtirilgan boʻlishi kerak. Ularni isitish uchun, bugʻli isitish tizimi, temir pechlar va vaqtinchalik temir quvurli pechlardan foydalanish taqiqlanadi. Arxiv xonalarida elektr qutilar, oʻchirish moslamalar, elektr qoʻngʻiroqlar va shtepsel (elektr asbob, rozetka) ulagichlar oʻrnatish taqiqlanadi. Ishdan tashqari vaqtda arxiv xonalaridagi elektr tarmogʻi elektr manbaidan oʻchirilgan boʻlishi shart. 6.11. Plenka va rengenogrammalarni, 4 kg gacha boʻlgan miqdorda arxiv xonasidan tashqarida joylashgan temir shkaf (quti)larda va ushbu shkaflarni isitish asboblaridan 1 m uzoqlikda joylashtirilgan holda saqlashga ruxsat etiladi. Bunday shkaflar oʻrnatilgan xonalarda chekish va barcha turdagi isitish asboblaridan foydalanish taqiqlanadi. 7.1. Televideniye, kino ishlab chiqarish va radioeshittirishlar texnologik jihozlariga qoʻyiladigan talablar 7.1.1. Ishlab chiqarilayotgan yoki foydalanilayotgan modda va materiallarning yongʻinga xavfli xususiyatlari korxonaning xizmat koʻrsatish xodimlari tomonidan toʻliq oʻrganib chiqilgan boʻlishi kerak. Ishlab chiqarish jarayonida yongʻin va portlash xavfi boʻlgan modda va materiallarni qoʻllash va saqlash qatʼiyan man etiladi. 7.1.2. Yongʻin va portlash xavfi boʻlgan ishlab chiqarish jarayonlari joylashtirilgan xonalar mazkur qoidaning 3-ilovasiga muvofiq avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasi bilan jihozlanishi shart. 7.1.3. Texnologik jihozlar, normal ishlash rejimida portlashga va yongʻinga xavfsiz boʻlishi kerak. Avariya yoki yongʻin sodir boʻlganda texnologik jihozlarning avtomatik ravishda oʻchirilishi taʼminlanishi shart. 7.1.4. Portlash va yongʻinga xavfli boʻlgan bugʻ, gaz va changlarni hosil qiluvchi moddalar ishlatiladigan texnologik jihozlar, zich (germetik) boʻlishi kerak. 7.1.5. Yongʻinga olib keluvchi nosozliklari mavjud hamda ish jarayonini nazorat qiluvchi asboblar (pribor) oʻchirilgan texnologik jihozlar va stanoklardan ishlab chiqarish jarayonlarini bajarish taqiqlanadi. 7.1.6. Foydalanishda boʻlgan barcha texnologik jihozlarning texnik pasportlari boʻlishi shart. Texnologik jihozlarda olib boriladigan ishlar va ularning yuklanishi texnik pasportidagi koʻrsatkichlarga va texnologik reglamentlarga muvofiq boʻlishi shart. 7.1.7. Ish vaqtida asbob-uskunani (jihozlarni) ustki qismining harorati atrof muhit xavo haroratidan 45 0S dan oshmasligi kerak (barcha holatlarda 60 0S dan oshmasligi lozim). 7.1.8. Texnologik jihozlar va stanoklar, ularning texnik shartlariga muvofiq hamda muassasaning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan jadvalda belgilangan muddatlarda joriy va kapital taʼmirlanishi kerak. 7.1.9. Portlash yoki alangalanish xavfi mavjud boʻlgan yongʻinga xavfli sex va uskunalarda davlat standarti talablariga muvofiq xavfsizlik belgilari qoʻyilishi shart. Korxona va tashkilot maʼmuriyati barcha xodimlarni ushbu belgilarning maʼnosi va oʻrni bilan tanishtirib chiqishi kerak. 7.2. Televizion studiyalar 7.2.1. Studiyadagi har bir chiqish eshiklari yoritiladigan yoki yonadigan “Chiqish, Vixod” yoki “Zaxira chiqish” degan yashil rangdagi yozuvli belgilar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 7.2.2. Koʻrsatuv va unga tayyorgarlik koʻrish (repetitsiya) vaqtida yongʻinga qarshi rejimga rioya qilinishini nazorat qilish uchun studiya va apparat xonalari boʻyicha javobgar shaxslar tayinlanishi kerak. 7.2.3. Televizion studiyalarining akustik qoplamalari bilan qoplash uchun ovoz yutuvchi yonmaydigan yoki qiyin yonuvchi material va konstruksiyalardan foydalanish kerak. Akustik konstruksiyalarini mustahkamlash va oʻrnatish uchun karkaslar yonmaydigan yoki qiyin yonuvchi materialdan ishlangan boʻlishi kerak. 7.2.4. Pavilonlarda chekish, ochiq olovdan (mashʼala, sham, kandelyabr va boshqa) foydalanish, yoyli projektorlar ishlatish hamda oʻq otish, feyrverk va olovli effektlar tashkil etish qatʼiyan taqiqlanadi. Suratga olish jarayonida olovli effektlardan foydalanishga zarurat tugʻilsa, yaʼni oʻq otish va portlash holatlarini imitatsiya qilish yongʻin xavfsizligiga toʻliq kafolat beruvchi maxsus uskunalar yordamida hamda yongʻindan saqlash xizmati vakillarining kuzatuvida amalga oshirilishi kerak. Aktyorlarning sigareta chekishi lozim boʻlgan sahnalari apparat studiya kompleksining navbatchi muhandisi bilan kelishilgan holda olib borilishi lozim. 7.2.5. Televizion studiyalarida ishlatiladigan barcha yonuvchi dekoratsiyalar va pardozlash materiallari (drapirovka) olovdan himoya qilish tarkibi bilan ishlov berilishi (shimdirilishi) kerak. Muassasa rahbarida esa ushbu ishlarni kim tomonidan, qachon bajarilganligi (sanasi) va amal qilish muddati koʻrsatilgan dalolatnoma boʻlishi shart. 7.2.6. Pavilonlarda dekoratsiyalarni saqlash joylariga aniq belgilar qoʻyilgan boʻlishi kerak. Boshqa dekoratsiyalar maxsus omborxonalarda (seyf va b.) saqlanishi kerak. Koʻrsatuvlar tugagach, studiyadan ortiqcha boʻlgan dekoratsiyalar olib tashlanishi zarur. 7.2.7. Elektr shchitlar atrofida har xil turdagi narsalarni (predmetlar) joylashtirish taqiqlanadi. 7.2.8. Osma va qiya hamda pastki yorugʻlik agregatlarning yoritqichlari metall yoki shisha toʻrli himoya qalpoqlar bilan himoyalangan boʻlishi shart. 7.2.9. Elektr taqsimlovchi shchitlarga, aloqa vositalariga, yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalarga va uskunalariga borish va oʻtish yoʻlaklari hamda chiqish joylari biror bir narsalar bilan toʻsib qoʻyish qatʼiyan man etiladi. 7.2.10. Dekoratsiyalarni qurish va oʻrnatishda erkin harakatlanadigan yoʻlakni toʻsib qoʻyilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Alohida dekoratsiyalar orasidagi yoki dekoratsiya va devor orasidagi erkin harakatlanadigan yoʻlakning kengligi 1,5 m dan kam boʻlmasligi kerak. 7.2.11. Pavilonlarda dekoratsiyalarni oʻrnatish devorlar va elektr taqsimlash moslamalaridan 1,5 m dan kam boʻlmagan masofa qoldirib oʻrnatiladi. Darvozalar qarshisida va ulardan har tomonga 3 m dan kam boʻlmagan yoʻlak qoldirilishi shart. 7.2.12. Yoritish uskunalari shift, balkon va boshqalarning ostida joylashtirilganda, uskunaning ustki qismidan shiftgacha hamda dekoratsiya balkon va boshqalarning eng yaqin yon taraflarigacha boʻlgan masofa, yoyli yoritqichlar uchun 0,8 m va choʻgʻlanma lampali yoritqichlar uchun 0,5 m dan kam boʻlmasligi kerak. 7.2.13. Elektr yoritish uskunalarni oʻrnatish uchun osma havoza, taxtasupa va boshqa moslamalar mustahkam materiallardan ishlangan boʻlishi va uskunalarni tushib ketish extimolini oldini olishga qaratilgan moslamalar bilan taʼminlangan boʻlish kerak. 7.2.14. Yoritish uskunalari va boshqa elektr asboblarni elektr taqsimlash shchitlariga ulash ishlari, ushbu ishlarni bajarishga maxsus ruxsatga ega boʻlgan shaxslar tomonidan amalga oshirilishi kerak. 7.2.15. Yoritish uskunalar va boshqa elektr asboblarni ulash uchun ishlatiladigan koʻchma sim va kabellar shikastlanishining oldini olgan holda oʻtkazilishi (yotqizilishi) lozim. Odamlarni oʻtish va ogʻir yuklarni olib oʻtish yoʻlaklarining pol qismidan oʻtkazilgan (yotqizilgan) elektr sim va kabellar olovdan himoya qilish tarkibi bilan ishlov berilgan yogʻochli oʻtish koʻpriklari bilan himoyalanish kerak. Koʻchma tok qabul qiluvchi moslamalar va yoritqichlarni ulash uchun yumshoq egiluvchan rezina qobiqli simlar ishlatilishi kerak. Ushbu ulash moslamalarning qulflari germetik zich boʻlish kerak. Apparat studiyasi kompleksida vaqtinchalik elektr simlaridan foydalanish va ochiq holatdagi saqlagich va taqsimlash shchitlaridan foydalanish taqiqlanadi. Koʻchma yoritqichlar va elektr asboblarni shtepsel rozetkalariga faqat ulardan foydalanish vaqtida ulash mumkin. Barcha koʻchma elektr asbob va uskunalarga borish yoʻlaklari ochiq boʻlishi kerak. 7.2.16. Koʻchma yoritqichlarning korpus himoya darajasi har kuni ish boshlanishidan oldin tekshirilishi va himoya darajasi susaygan yoritqichlar zudlik bilan almashtirilishi zarur. 7.2.17. Maxsus yoritish yoritqichlarni, ularni mahkamlash va surib yurgʻizish qurilmalari bilan televizion studiyalarning shiftlari ostiga, devorlariga, pollarga va maxsus koʻpriklarga joylashtirish mumkin. Yoritqichlar polda joylashtirilganda ularning eng kam miqdori qoldiriladi. 7.2.18. Lampalar va yoritqichlardan chiqayotgan issiqlikni pasaytirish uchun tabiiy shamollatish zarur. Lampalar boshqa narsalarga tegib ketishidan va zarbadan himoyalanishi lozim. Shishasi qorayib qolgan va shishib chiqqan lampalar zudlik bilan almashtirilishi zarur. 7.2.19. Telestudiyalarda quyidagi umumiy majburiy talablarni bajarish zarur, ushbu talablarni bajarilishi koʻrsatuvlar davomida, yozish yoki repititsiyalarni talqin qilish vaqtida nazorat qilish ijodiy guruh rejissoriga, studiyaning boshligʻi yoʻqligida esa tegishli boʻlinmaning navbatchi smena boshligʻiga yuklatiladi: sahnalashtirishga aloqasi boʻlmagan shaxslarni ishtirok etishlariga yoʻl qoʻymaslik; ochiq turdagi tok taqsimlash shchitlari va saqlagichlarni oʻrnatmaslik; projektorlarning nurlarini filtr qilish sifatida sellofan va boshqa yonuvchi materiallardan foydalanmaslik, yonmaydigan materiallardan ishlangan rangli filtrlar metall qisqichlari yordamida mustahkam qotirilgan boʻlishi kerak; vaqtincha oʻtkazilgan elektr simlardan foydalanmaslik; ish vaqti tugagandan soʻng elektr yoritqichlar va elektr tarmoqlarini kuchlanish ostida qoldirmaslik; yongʻinni oʻchirish vositalariga borish yoʻlaklari va eshiklarga olib boruvchi yoʻllarni toʻsib qoʻymaslik; korxona maʼmuriyati va mahalliy yongʻindan saqlash xizmatini xabardor qilmasdan taʼmirlash ishlarini olib borish. 7.2.20. Televizion koʻrsatuvlarning sahnalarini jihozlash uchun har xil turdagi elektr asbob-uskunalardan (motorlar, ventilyatorlar, elektr sirenalari, pasaytiruvchi transformatorlar mavjud elektr qoʻngʻiroqlarini va boshqalar) elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim tomonidan koʻrik va tekshiruvdan oʻtkazilgandan soʻng foydalanishga ruxsat etiladi. 7.3. Televizion apparat xonalari 7.3.1. Telemarkazlarning apparat studiyasi komplekslari yoʻlaklarida va koʻp ishlaydigan kabel kommunikatsiyalarida kabellarni yotqizilishi maxsus ariqchalarda qopqogʻi ochiladigan qilib bajariladi. Ariqchalarning, qopqoqlarning va metall ustunlarning olinadigan pollarining barcha temir qismlari yerga ulangan boʻlishi kerak. Kam ishlatiladigan kabellar uchun quvurlar toʻplami ishlatilishi mumkin, bunda toʻplamni tekshirish tuynukchalari boʻlishi va elektr uskunalarining tuzilishi qoidalari talablariga toʻliq rioya etilishi kerak. Kabel kanallari va olinadigan pollarga quyidagi talablar qoʻyiladi: kabel kanallarning xamda olinadigan polning osti chuqurligi 15 sm dan kam boʻlmasligi kerak, toza xolda boʻlishi shart; kabel kanallari yonmaydigan materiallardan, ularning qopqoqlari va olinadigan pollar yonmaydigan va qiyin yonuvchi materiallardan ishlanishi kerak. 7.3.2. Qavatlararo orayopmalardagi kuchlanishli, signal beruvchi, telefon va boshqa kabellar oʻtadigan teshiklar asbest bilan zich berkitilishi va sementli qorishma, alebastr yoki boshqa materiallar bilan suvalgan boʻlishi kerak. Kabellar bilan ishlash davrida bu teshiklar ochilgan boʻlsa, ish tugagandan soʻng teshiklarning barchasi qayta berkitilishi kerak. 7.3.3. Televizion apparatlarda va ularning ustida sodir boʻlgan yongʻinlarni oʻchirish uchun faqat brometil yoki uglekislotali oʻt oʻchirgichlardan, quruq qum yoki qalin matodan foydalanishi kerak. Oʻta zarurat tugʻilganda, yongʻinni oʻchirish uchun yuqori karraliq koʻpik, koʻpikli oʻt oʻchirgich va suvdan foydalanishga, elektr moslamalarni, kabel va simlarni elektr kuchlanish manbaidan uzib qoʻyilgandan soʻng ruxsat etiladi. 7.3.4. Televizion apparat xonalarida ishlash vaqtida korpuslari yerga ulanmagan jihozlardan foydalanish man etiladi. 7.4. Yorugʻlikning tartibga solish stansiyalari, avtotransformator xonalari 7.4.1. Ishga tushiruvchi moslamalarda “ishga tushirish” va “ish” holatini koʻrsatuvchi belgilar qoʻyilgan boʻlishi kerak. Kontaktli oʻchirgichlar, magnitli qoʻshgichlar, rubilniklar va boshqalar hamda guruhli shchitlarda oʻrnatilgan saqlagichlarda qaysi yoritish asboblariga qarashli ekanligi haqida belgi qoʻyilishi kerak. Barcha boshqaruv kalitlari, tugmalari va dastak (rukoyatka)larida, ular bajaradigan vazifalarni koʻrsatuvchi (“oʻchirish”, “yoqish” va boshqa) yozuvlar boʻlishi kerak. 7.4.2. Pultlar va boshqa asboblarning korpuslari ishonchli qilib yerga ulangan boʻlishi kerak. 7.5. Telekinoproyeksion apparatxonalar va kino koʻrish zallari 7.5.1. Telekinoproyeksion xonalarida va kino koʻrish zallarida yonuvchan (nitro) asosidagi kinoplyonkalardan foydalanish qatʼiyan man etiladi. 7.5.3. Kinoapparatlar va telekinoproyektorlarga xizmat koʻrsatishga Davlat malaka komissiyasi tomonidan berilgan kinomexanik guvohnomasi hamda korxonada tashkil etilgan bosh muhandis raisligidagi komissiya tomonidan berilgan texnika va yongʻin xavfsizligi taloni boʻlgan kinomexaniklarga ruxsat etiladi. 7.5.4. Idoralararo komissiya tomonidan qabul qilinmagan yangi binodagi yoki kapital taʼmirlangan binolardagi kinozallarlardan hamda ulardagi apparatlar va uskunalar almashtirilgan xonalardan foydalanish taqiqlanadi. Idoralararo komissiya tarkibiga kinolashtirish boshqarmasi (kinoinjener, kinotexnik) kinoprokat idorasi (kinotexnik inspektori), kasaba uyushmasi texnik inspeksiyasi, Davlat nazorati, shahar kinotarmoqlari direksiyasi vakillari kiritilishi lozim. 7.5.5. Telekinoproyeksion va kinozallar xonalari meʼyor talablari asosida yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalari bilan taʼminlanishi shart. Yongʻinni oʻchirishga moʻljallangan asbob-uskuna va vositalardan boshqa maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi. 7.5.6. Telekinoproyeksiya va kino uskunalariga xizmat koʻrsatuvchilarning har biriga yongʻin sodir boʻlganda amalga oshirishi lozim boʻlgan vazifalar taqsimlangan boʻlishi (jangovar tuzulma tashkil etilishi) kerak. 7.5.7. Kinouskunalarda toʻrttadan koʻp boʻlmagan kinofilmlar programmalari saqlashga ruxsat beriladi. 7.5.8. Telekinoproyeksion apparatlar xonasida tasmalarning aylantirib oʻrash moslamalarini va 2 tadan ortiq toʻla metrajli kinofilm tasmalarini saqlash uchun filmmostatlarni joylashtirish mumkin. 7.5.9. Teleproyeksion va kinoprayeksion xonalarda ishlash jarayonida kamida ikkita kinomexaniklar boʻlishi lozim. 7.5.10. Kinoapparatlar (telekinoproyeksion) xonalarida ish faoliyatiga taalluqli boʻlmagan buyum va anjomlarni saqlash taqiqlanadi. Artish uchun ishlatiladigan materiallar qopqogʻi zich yopiladigan metall qutida saqlanishi va vaqti-vaqti bilan tozalanish kerak, uzilgan va kesilgan kinoplyonkalar alohida metall qutiga yigʻilishi va u har kuni tozalab turilishi kerak. 7.5.11. Kinoapparat xonalarda apparatlardan foydalanish hujjatlarini, xavfsizlik texnikasi va yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnomalarini, oynali ramkada devorga osib qoʻyish mumkin. 7.5.12. Kinoapparatlar xonasini yoritish uchun barcha turdagi yopiq ishlangan elektr yoritqichlardan foydalanish mumkin. 7.5.13. Yorugʻlik manbai sifatida ionli lampa ishlatiladigan har bir kinoproyektorning fonari ustiga alohida havo soʻrish moslamasi oʻrnatilishi lozim. Ushbu havo soʻrish moslamasini binoning umumiy shamollatish tizimiga ulash taqiqlanadi. 7.5.14. Barcha kinoproyeksion xonalarning tomosha tuynuklari, pardalari avtomatik ravishda tushuvchi yoki qoʻlda boshqariluvchi oynali zaslonkalari bilan taʼminlanishi kerak. 7.5.15. Kinouskunalarning barcha elektr anjomlari (kino yoʻriqnomasi va montaj) tasdiqlangan texnik shartlar va elektr uskunalarining tuzilishi qoidalari talablari asosida bajarilishi lozim. 7.5.16. Kinouskunalarning elektr tarmogʻi va elektr uskunalari (himoya vositalari va saqlagichlar, yerga ulanish, oʻtish va toʻsiq joylar, xavfsizlik yoritish moslamalarining sozligi, himoya qobiqlarning holati va shu kabilar) bir yilda bir marotaba tekshiruvdan oʻtkaziladi. Tekshiruv yakuni boʻyicha dalolatnoma rasmiylashtiriladi. 7.5.17. Tomosha zalining chiqish eshiklari ustki qismida doimo yonib turuvchi yashil rangdagi “Chiqish” degan yozuvli koʻrsatkich oʻrnatilishi lozim. 7.5.18. Yertoʻlalarda tomosha zallarni joylashtirish taqiqlanadi. 7.5.19. 50 tagacha oʻringa moʻljallangan tomosha zallarida chiqish joyi 1 ta boʻlishi mumkin. 7.5.20. Choʻgʻlanish lampali kinoproyektorlar bilan jihozlangan kinoustanovkalarda tasmaning aylantirib oʻrash moslamasi, apparatura va jihozlardan iborat 1 ta kinoapparat joylashtirilishi mumkin. 7.6. Videoyozish bloki 7.6.1. Videoyozish apparatlari xonasida har bir videomagnitafonga 10 tadan koʻp boʻlmagan videotasmali kassetalar saqlanishi mumkin. Videotasmalar shkaf yoki yonmaydigan javonlarda, ishlab chiqaruvchi zavodning gʻiloflarida saqlanishi lozim (plastmassali kassetalarda). 7.6.2. Apparatlar xonasida kiyim-kechak va zaxira uskunalarni saqlash taqiqlanadi. 7.6.3. Videoyozish apparatlari xonasidagi havoning harorati va namligini bir maromda saqlash qurilmasi shunday oʻrnatilgan boʻlishi kerakki u yongʻin vaqtida avtomatik ravishda oʻchishi kerak. 7.6.4. Magnit videotasmalar (videoteka) alohida ajratilgan, yonmaydigan shkaf va javonlar bilan taʼminlangan xonalarda saqlanish kerak. 7.6.5. Har chorakda bir marotaba videomagnitafonlarning barcha bloklari, shuningdek kabel kanallari va pol oraligʻidagi boʻshliqlar xavo puflash yoʻli bilan changdan tozalanishi lozim. 7.6.6. Videomagnitafonlarning vakuum nasoslarining filtrlari alohida portlashdan himoyalangan qilib bajarilgan havo tortish va havo berish moslamalari oʻrnatilgan xonalarda benzin bilan yuviladi. 7.6.7. Videoyozish sexi (boʻlimi) boshligʻi yengil alangalanuvchi suyuqliklardan foydalanish bilan bogʻliq profilaktik ishlarni boshlashdan oldin sex ishchilariga yoʻl-yoʻriq berishi va ishga shaxsan oʻzi rahbarlik qilishi lozim. 7.6.8. Yengil alangalanuvchi suyuqliklar ishlatilayotganda sigaret chekish, elektr isitish asboblaridan foydalanish, elektr tarmoqni va uskunalarni yoqib-oʻchirish qatʼiyan taqiqlanadi. 7.6.9. Videomagnitafonlarni sozlash va nazorat qilish uchun foydalaniladigan radioelektron apparaturalarni elektr tarmogʻiga qoʻshilgan (ulangan) holda nazoratsiz qoldirish man etiladi. 7.6.10. Videoyozish apparatlari xonalariga avtomatik yongʻin signalizatsiyasi oʻrnatilishi lozim. 7.6.11. Videoyozuv bloklarida kabellarni oʻtkazish (yotqizish), mazkur Qoidalarning 7.3.1.-bandidagi televizion apparatlar uchun talablar singari poldagi ariqchalarda (kanallarda) bajariladi. 7.7. Televideniye va radioning harakatlanuvchi texnik vositalari 7.7.1. Radio va televideniyening harakatlanuvchi texnik vositalari (avtozvukoperedvijka, harakatlanuvchi elektorostansiyalar va b.) kamida ikkita uglikislatali oʻt oʻchirgichlar bilan taʼminlanadi, shulardan bittasi haydovchi kabinasida, ikkinchisi uskunalar turgan salon qismida oʻrnatiladi. 7.7.2. Telekoʻrsatuv, videoyozish va radioeshittirishlarni olib borish uchun harakatlanuvchi texnik vositalar obyekt yoniga oʻrnatilganda quyidagilarga rioya etilishi lozim: harakatlanuvchi texnik vositalar (avtobuslar) shunday joylashtirish lozimki, yongʻin sodir boʻlganda ortiqcha manyovrlarsiz avtobusni xavfli hudud (zona)dan olib chiqish imkoni mavjud boʻlsin; avtobusni ishonchli qoʻl tormoziga qoʻyish va gʻildiraklar tagiga tirgaklar (bashmaklar) oʻrnatish kerak. Bunda avtobusning oʻt oldirish tizimi oʻchirilgan boʻlishi lozim; kuchlanish elektr tarmogʻi avtobusning elektr taqsimlash shchitiga ishonchli ulanib, ulanish joylarining (kontakt) qizimasligi va uchqun chiqmasligi taʼminlangan boʻlishi shart. Harakatlanuvchi texnik vositalarni elektr tarmogʻiga ulash ishlari, elektr taqsimlash qurilmalari joylashgan korxonaning elektr tarmogʻiga xizmat koʻrsatuvchi xodimi (elektriki) tomonidan amalga oshirilishi lozim. Kuchlanish elektr tarmogʻiga harakatlanuvchi texnik vositalar ulanganidan soʻng, ularga yonilgʻi va moy mahsulotlarini quyish taqiqlanadi. 7.7.3. Avtobus yoʻlga chiqishdan oldin, uning texnik holati korxona va tashkilotlarning avtotransport vositalarini texnik holatiga javobgar shaxs tomonidan koʻrikdan oʻtkazilishi va bu haqida yoʻl varaqasiga belgi qoʻyilishi lozim. 7.7.4. Avtobusning yoqilgʻi va gaz tizimi ulanish joylaridan benzin, moy, antifriz oqishi (tomishi), elektr simlarning va uskunalarning himoya qobiqlari shikastlanganda, elektr simlarda va ulash moslamalarida (zajim) uchqun chiqish holatlari mavjudligida texnik vositaning yoʻlga chiqishi qatʼiyan taqiqlanadi. 7.7.5. Harakat va ishlash vaqtida yongʻin sodir boʻlishini oldini olish maqsadida quyidagilar taqiqlanadi: dvigatel va uning karterida moy va yoqilgʻi bilan aralashgan kirlarni yigʻilishi; moy va yoqilgʻi tekkan latta va boshqa artish uchun ishlatiladigan narsalarni avtobus haydovchisi kabinasida va salonida qodirish; dvigatelni oʻt oldirish uchun karbyuratorga yoqilgʻi quyish; avtobus salonida va dvigatelni yoqilgʻi bilan taʼminlash tizimi yaqinida sigareta chekish; yengil-alangalanuvchi suyuqlik va boshqa yonuvchi materiallarni avtobus salonida tashish; uskunalarning nosozligini tuzatish va aniqlashda ochiq olovdan foydalanish. 8.1. Bolalarning yozgi dam olish oromgohlari yoki boshqa sogʻlomlashtirish muassasalari rahbari (mudiri) mavsum boshlanishi oldidan mahalliy Davlat yongʻin nazorati organlari vakilining ishtirokida muassasaning yongʻinga qarshi holatini oʻrganib chiqishi hamda aniqlangan yongʻin xavfsizligi meʼyor va qoidalarining buzilish holatlarini bartaraf etish choralarini koʻrishi shart. 8.2. Barcha xizmat koʻrsatuvchi xodimlar (tarbiyachilar, sardorlar, oshxona xizmati ishchilari, elektriklar, kinomexaniklar, qorovullik xizmati xodimlari va boshqalar)ga oromgoh, bolalarni sogʻlomlashtirish muassasasi rahbariyati tomonidan yongʻin xavfsizligi qoidalariga rioya etish, oromgoh hududi va xonalarida yongʻinga qarshi rejimni saqlash, yongʻin sodir boʻlganda bolalarni qutqarish tartibi va yongʻinni oʻchirish choralari haqida imzo qoʻydirish yoʻli bilan yoʻl-yoʻriq berilishi shart. Xizmat koʻrsatuvchi xodimlar yongʻin xavfsizligi qoidalarini bilishi va qattiq rioya etishi kerak hamda birlamchi yongʻin oʻchirish vositalaridan foydalanish qoidalariga oʻrgatilgan boʻlishi kerak. 8.4. Sogʻlomlashtirish muassasalarida, oromgohlarda yongʻin xavfsizligi taʼminlanishi ustidan uzluksiz nazorat oʻrnatish hamda yongʻinga qarshi rejimiga rioya qilish uchun maʼmuriyat va ishchi-xizmatchilardan iborat tunu-kun navbatchilik tashkil etilishi shart. 8.5. Oromgoh va sogʻlomlashtirish muassasasi maʼmuriyati tomonidan obyektlar hududida va binolarida yongʻin xavfsizligi qoidalari yuzasidan yoʻriqnomalar va yongʻin sodir boʻlganda bolalarni va mol-mulkni qutqarish rejalari ishlab chiqilishi va koʻrinarli joylarga osib qoʻyilishi lozim. 8.6. Yongʻin sodir boʻlganda bolalarni va mol-mulkni qutqarish rejalari oromgohlar va sogʻlomlashtirish muassasalarning barcha xizmat koʻrsatuvchi ishchi-xizmatchilar bilan bolalarni qabul qilishdan oldin va har bir smenadan soʻng amaliy tarzda oʻrganilishi kerak. 8.7. Bolalarni evaquatsiya qilish rejasida, chizma qismidan tashqari quyidagilar koʻrsatilishi lozim: xizmat koʻrsatuvchi ishchi-xizmatchilarning orasidan shaxsan kim har bir guruhdagi bolalarni evakuatsiya qilish ishlarini olib borishi va evakuatsiya ishlari yakunlangandan soʻng bolalarning sonini tekshirishi; evakuatsiya qilinayotgan guruhlarni binolardan yoki sogʻlomlashtirish muassasalari va oromgohlar hududidan tashqariga, xavfsiz joygacha chiqish yoʻnalishi; mol-mulkni evaquatsiya qilinadigan joyi (maydon) va ularni qoʻriqlovchi javobgar shaxs; aloqa vositasi turi koʻrsatilgan xolda (telefon, ratsiya, oʻzi borib yoki boshqa usullar) kim yongʻindan saqlash xizmatiga xabar berishi; tomondan kelayotgan yongʻindan saqlash xizmati boʻlinmalarini kim kutib olishi; evakuatsiya rejasiga kiritilgan ishchi-xizmatchilar boʻlmagan taqdirda ularni oʻrniga, kim tomondan ularga yuklatilgan vazifalarni bajarishi; yongʻinni oʻchirishni tashkillashtirish bilan kim shugʻullanishini. 8.8. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalarida, hududiga yongʻin oʻchirish avtomobillarini oʻtkazishga qodir boʻlgan 2 tadan kam boʻlmagan darvozalari boʻlishi kerak. 8.9. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalari hududidagi yoʻllar va yoʻlaklar yongʻinga qarshi maqsadda aylanma shaklda boʻlishi kerak. 8.10. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalari hududida yongʻin oʻchirish motopompasi, jihozlar va boshqa yongʻin oʻchirish texnikalarni saqlash uchun 20 — 30 m2 maydonga ega boʻlgan alohida bino qurilgan boʻlishi lozim. 8.11. Bolalar oromgohlari hududida balandligi 10 m gacha boʻlgan binolar tashki yongʻinga qarshi tirkagich narvonlar bilan taʼminlanishi kerak. 8.12. Tirkagich narvonlar maxsus ajratilgan joylarda saqlanishi lozim. 8.13. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalar hududida balandligi 10 metrdan yuqori boʻlgan binolarga temirdan ishlangan tashqi yongʻinga qarshi narvonlar oʻrnatilishi lozim. Ushbu narvonlar yer ustidan 1,5 — 1,8 m balandlikdan boshlanadi. 8.14. Hudud va xonalarni joylashtirilishi, binolarning olovga bardoshlilik darajasi, ularning orasidagi yongʻinga qarshi masofalar, xonalardan chiqish eshiklari amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga mos kelishi va yongʻin xavfsizligi taʼminlangan holatda saqlanishi kerak. Qiyin yonuvchi va yonuvchi bostirmali yotoqxonalar ostki qismida omborxonalar va boshqa moddiy boyliklarni saqlash uchun yordamchi xonalar tashkil etish taqiqlanadi. 8.16. Binolar va inshootlarga, yongʻinga qarshi yer osti suv olgichlar (gidrantlar), tashqi suv joʻmraklar, motopompalar, elektr nasoslar, suv havzalar va kanallarga boradigan yoʻl va maydon (pirslar), yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalarga va boshqa suv taʼminotiga borish yoʻllari va yoʻlaklar doimo soz xolda va toʻsib qoʻyilmagan boʻlishi lozim. 8.17. Barcha bino va inshootlarga erkin yetib borilishi taʼminlanishi kerak. 8.18. Binolar orasidagi yongʻinga qarshi oraliq masofalarda oʻtin, koʻmir va boshqa yonuvchan materiallar saqlanishi taqiqlanadi. 8.19. Oromgohlar va sogʻlomlashtirish muassasalarining hududi hamda tashqi devori boʻylab 3 m kenglikda qurigan oʻtlardan tozalangan boʻlishi kerak. 8.20. Bolalarni joylashtirish uchun moʻljallangan palatkalar har yili olovdan himoya qilish tarkibi bilan ishlov berilishi lozim. 8.21. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalari hududida shaxsiy avtomobillarni vaqtinchalik saqlash joylarini tashkil etish taqiqlanadi. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalarga tegishli boʻlgan xoʻjalik ishlarida foydalaniladigan avtotransport vositalari maishiy-xizmat hududlardagi garajlarda saqlanishi kerak. 8.22. Guruhlar joylashtirilgan pavilonlar xonalari oʻrtasidagi yongʻin bardoshlik chegarasi 0,75 soatdan (45 daqiqadan) kam boʻlmagan yonmaydigan devorlar va yongʻinga bardoshlik chegarasi 0,6 soatdan (36 daqiqadan) kam boʻlmagan eshiklar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Yotoqxonalar, oshxona va ommaviy madaniy tadbirlarni oʻtkazish xonalaridan yongʻinga bardoshli devorlar bilan ajratilishi lozim. 8.23. Odamlar ommaviy boʻladigan obyektlarning 1-qavatida joylashgan xonalar deraza va eshiklariga temir panjaralar oʻrnatish taqiqlanadi. 8.24. Koʻp qavatli binolarda, kichik yoshdagi bolalar birinchi qavatlarda joylashtirish lozim. 8.25. Xonalardagi stol, stul va karovatlar chiqish yoʻlaklarni toʻsib qoʻymasligini hisobga olgan holda oʻrnatilishi lozim. 8.26. Oromgohlar binolarida payvandlash va boshqa olovli ishlarni bajarish faqat oromgoh rahbarining yozma ruxsatnomasi va yongʻin chiqishni istisno etadigan choralar koʻrilgandan soʻng ruxsat etiladi. 8.27. Bolalar uchun gulxanlarni yoqish faqat maxsus tayyorlangan va binolardan 100 m uzoqlikda joylashgan maydonlarda ruxsat etiladi. Shamolli ob-havo sharoitida gulxan yoqish taqiqlanadi. 8.29. Gulxanlarni yongʻinga xavfli boʻlgan alohida oʻrmon uchastkalarida va togʻlarda yoqishga ruxsat berilmaydi: igna bargli yosh daraxtzorlar orasida; eski yongʻoqzorlarda; quriq qamishzorlar yaqinida joylashgan hududlarda ruxsat etilmaydi. 8.30. Bayram tugagandan soʻng gulxanni suvga boʻktirib oʻchirish va shundan soʻng tuproq bilan koʻmib tashlash kerak. 8.31. Elektr yoritish tarmoqlari boʻlmagan bostirma, ombor, chordoq, yertoʻla va boshqa joylarga kirganda qoʻl elektr fonaridan foydalanish lozim, bunday vaziyatlarda gugurt, sham va boshqa ochiq olov manbalaridan foydalanish qatʼiyan taqiqlanadi. 8.32. Oromgoh va sogʻlomlashtirish muassasalarida mavjud yongʻin bardoshliligi IV va V-darajali boʻlgan yotoqxona, oshxonalar va klublar binolari yashindan himoya qiluvchi moslamalar bilan jihozlanishi kerak. 8.33. Barcha yotoqxonalar, zallar, foye, vestibyul, yoʻlaklar, zinapoyalar, oshxonalar markazlashtirilgan holda yongʻin haqida xabar berish moslamasi bilan taʼminlanishi lozim. Agar yongʻin haqida xabar berish maqsadida radioeshittirish tarmogʻidan foydalaniladigan boʻlsa kechayu-kunduz ishlaydigan reproduktor (radio karnay)lar oʻrnatilishi kerak. 8.34. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalarida yongʻindan saqlash xizmati bilan telefon aloqa vositasi oʻrnatilingan boʻlishi lozim. Istesno tariqasida yongʻindan saqlash xizmati bilan toʻgʻridan toʻgʻri telefon aloqa vositasi mavjud boʻlgan dispetcherlik xizmati bilan kechayu-kunduz ratsiya vositasi orqali aloqa oʻrnatishga ruxsat etiladi. Bolalar oromgohlari va sogʻlomlashtirish muassasalari hududida yongʻin yoki boshqa favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda xavfni bildiruvchi signal beruvchi moslamalar oʻrnatilgan boʻlish kerak. 8.34. Maktabgacha taʼlim muassasalari, oromgohlar va boshqa shu kabi muassasalarda yotoqxonalar tashkil etilgan korpuslarida isitish pechlaridan foydalanish taqiqlanadi. 8.35. 3 soatdan koʻp yoqiladigan shu jumladan gaz bilan isitiladigan pechlar (oshxona, kir yuvish xonalari va boshqa) 51 sm kenglikdagi va 3 soatdan kam yoqiladiganlar esa 38 sm kenglikdagi yongʻinga qarshi devorlar bilan boʻlinishi kerak. Yongʻin xavfsizligi choralari toʻgʻrisidagi yoʻriqnomalar bino va inshootlarning, texnologik jarayonlarning, ishlab chiqarish va texnologik uskunalarining oʻziga xos yongʻin xavfliligini inobatga olingan holda yongʻin xavfsizligi qoidalari, normativ-texnik va boshqa yongʻin xavfsizligi talablarini oʻz ichiga olgan hujjatlar asosida ishlab chiqilishi lozim. Yongʻin xavfsizligi choralari toʻgʻrisidagi yoʻriqnomalarda quyidagi savollar aks ettirilishi lozim: bino va xonalarni, hududini hamda evakuatsiya yoʻllarini saqlash tartibi; yongʻinga xavfli ishlarni bajarishda, uskunalardan foydalanishda va texnologik jarayonlarda yongʻin xavfsizligini taʼminlash boʻyicha tadbirlar; yongʻin-portlash xavfi boʻlgan modda va materiallarning saqlash meʼyorlari hamda transportirovka qilish tartibi; sigareta chekish, ochiq olovdan foydalanish va olovli ishlarni olib borish joylari; yonuvchan modda va materiallarni saqlash, yigʻish va tozalash hamda maxsus kiyimlarni saqlash va tutish tartibi; portlash yoki yongʻinga olib kelishi mumkin boʻlgan nazorat-oʻlchov asboblari (manometrlar, termometrlar va boshqa)ning chegaraviy koʻrsatkichlari; xodimlarning yongʻin vaqtidagi vazifalari va harakatlari, shu jumladan: yongʻindan saqlash xizmatini chaqirish qoidalari; texnologik uskunalarni avariya holatida toʻxtatish tartibi; shamollatish va elektr uskunalarini oʻchirish tartibi; yongʻin oʻchirish vositalarini va avtomatik qurilmalari ishlatish qoidalari; qimmatbaho materiallar va yonuvchan moddalarni evaquatsiya qilish tartibi; bino (korxona, boʻlinma) xonalarini koʻrikdan oʻtkazish va yongʻindan xavfsiz holatga keltirish tartibi. Bino (korxona, boʻlinma) xonalarini koʻrikdan oʻtkazish va yongʻindan xavfsiz holatga keltirish tartibi. 1.1. Yongʻinni oʻchirishning birlamchi vositalari (meʼyorlarga muvofiq) madaniy-maʼrifiy, tomosha, davolash, sogʻlomlashtirish, ilmiy, taʼlim, maktabgacha taʼlim muassasalari, insonlar yashaydigan binolar, yozgi dam olish oromgohlari va boshqa binolar xonalariga oʻrnatilib, aynan ushbu hududda (xonada) yongʻinga qarshi rejim boʻyicha javobgar shaxsga ularning saqlanishi va ishlatishga doimo shayligi yuklatiladi. Yongʻinni oʻchirish vositalari va anjomlari GOST 12.4.026 talablariga muvofiq boʻyalishi lozim. 1.2. Binolar, muassasalar va boshqalarning qavatlariga oʻrnatilgan oʻt oʻchirgichlar bir xil turda boʻlishi va har bir oʻt oʻchirgichda asosiy koʻrsatkichlar hamda foydalanish qoidalari (yoʻriqnoma) boʻlishi shart. 1.3. Binolarga oʻrnatilgan oʻt oʻchirgichlar doimo soz holda boʻlishi lozim. Zaryadlangan oʻt oʻchirgichlar koʻrinarli va iloji boricha xonadan chiqish eshigining yaqin joyiga ilib qoʻyilgan yoki oʻrnatilgan boʻlishi lozim. Ularga borish yoʻllari toʻsib qoʻyilmasligi kerak. 1.4. Binolarda (muassasalarda, obyektlarda) oʻrnatilgan oʻt oʻchirgichlarning tashqi koʻrinishi har 10 kunda koʻzdan kechirilishi, koʻpikli oʻt oʻchirgichdagi saqlagich plastinkasining (plombalarining) butunligi tekshirilishi va zaryadlashdan oldin tozalanishi lozim. Shu vaqtning oʻzida, koʻpikli oʻt oʻchirgichning sochuvchi uchi (sprisk) tozalanishi lozim. 1.5. Koʻpikli oʻt oʻchirgichlar zaryadining yaroqliligi yiliga kamida bir marotaba tekshirilishi lozim. 1.6. Koʻpikli oʻt oʻchirgich korpusining mustahkamligi 20 kg s/sm2 gidravlik bosim bilan tekshiriladi. 1.7. Qishki mavsumda (harorat 1 OS dan past boʻlganda) koʻpikli oʻt oʻchirgichlarni isitiladigan xonalarga koʻchirish lozim. 1.8. Uglekislotali oʻt oʻchirgichlar oʻta qizishdan va quyosh nurlari tushishidan saqlanishi lozim. 1.9. Uglekislotali oʻt oʻchirgichlar zaryadi ogʻirligining nazorati kamida yiliga bir marotaba oʻtkazilishi lozim. 1.10. Uglekislotali oʻt oʻchirgichlarning ballonlari har 5 yilda sinovdan oʻtkazilishi kerak. 1.11. Ballonlarni tekshirish davriyligining muddati oʻtib ketgan boʻlsa (masalan ballon sirtiga oʻyib yozilgan 1-80-95 raqami balonining keyingi tekshiruv muddatini, yaʼni 1995-yil yanvar va ballonning xizmat muddatini bildiradi) yoki plomba buzilgan boʻlsa, oʻt oʻchirgich almashtirilishi lozim. 1.12. Uglekislotali oʻt oʻchirgichlardagi zaryadining ogʻirligi navbatdagi nazorat tekshiruvida: OU-2 turi uchun 1,15 kg, OU-5 turi uchun 3,15 kg, OU-8 turi uchun 5,15 kg dan kam boʻlsa, oʻt oʻchirgich gaz bilan toʻldirilishi lozim. 1.13. GOST 12.4.009 “Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Obyektlarni himoyalash uchun yongʻin texnikalari. Umumiy talablar”ga muvofiq suv saqlash sigʻimlarining hajmi 0,2 m3 dan kam boʻlmasligi va chelak bilan taʼminlanishi kerak. Qum saqlash uchun moʻljallangan qutilar 0,5; 1,0 va 3 m3 hajmli boʻlishi va belkurak bilan taʼminlanishi lozim. 1.14. Barcha xonalardagi ichki yongʻin oʻchirish vodoprovodining yongʻin joʻmraklari yeng va dastaklar bilan jihozlanishi va plombalanadigan javonlarga joylashtirilishi lozim. Yongʻin yenglari quruq, yaxshi oʻrab qoʻyilgan va joʻmrakka va dastaklarga ulangan boʻlishi lozim. Yongʻin joʻmraklarining har bir javonlari eshigida tartib raqami, yaqin yongʻin oʻchirish qismining telefon raqami hamda harfli bildiruvchi belgilari boʻlishi kerak. 1.15. Yongʻin joʻmraklariga har 6 oyda kamida bir marotaba texnik xizmat koʻrsatilishi va suv berish qobiliyati suv berish yoʻli bilan tekshirilib, tekshirishlar natijalari jurnalga qayd etilishi yoki dalolatnoma tuzilishi lozim. t/r Nomi Maydoni, m2 Oʻt oʻchirgichlar Izoh koʻpikli Uglekislotali 1. Madaniy-maʼrifiy, tomosha, davolash, ilmiy, taʼlim, maktabgacha taʼlim, sogʻlomlashtirish muassasalari, yozgi dam olish oromgohlari, insonlar yashaydigan binolar va boshqalar. a) xizmat-maishiy xonalar, yoʻlak (koridor) tizimli. Yoʻlakning har 20 pogon metriga 1 Har bir qavatga kamida 2 tadan b) yoʻlaksiz (koridor) tizimli (vestibyulni hisobga olgan holda) 200 1 Har bir xonaga kamida 1 tadan v) arxivlar, kutubxonalar 100 1 g) koʻpaytirish, bosma va nusxa olish mashinalari, videoteka va fonotekalar 200 2 Uglekislotali oʻrniga kukunli qoʻyish mumkin 2. Laboratoriyalar 50 1 1 Har bir xonaga kamida 1 tadan 3. Oshxona, omborxona, ustaxonalar Har bir xonaga 1 — 4. Mehmonxona, yotoqxona, dala hovli va yoʻlak tizimli yashash uylar Yoʻlakning har 20 pogon metriga 1 Har bir qavatga kamida 2 tadan 5. a) apparat-studiya kompleksining tezkor va texnologik xonalari 50 1 1 Har bir qavatga kamida 2 tadan b) yordamchi xonalar Har bir xonaga 1 1 6. Qozonxonalar Har 100 1 Qum toʻldirilgan quti, chelak va belkurak (lopata) 7. Garaj xonalari Har 100 1 Har bir xonaga kamida 1 tadan 8. Moddiy omborlar 100 1 — 9. Ovqatlanish xonalari, klublar, konferens zal va boshqalar Har 100 1 Har bir qavatga kamida 2 tadan 10. Shaxsiy oʻylar, dala hovlilar va boshqa qurilmalar 1 Bochka suvi bilan, chelak, narvon 1. Filarmoniyalar, saroylar va boshqa madaniy-maʼrifiy, tomosha muassasalarining konsert va kinokonsert zallari — sigʻimi 800 oʻrin va undan ortiq boʻlsa. 2. Sirklar: maydonidan qatʼi nazar dekoratsiyalar, butofor va rekvizitlar omborlarida, duradgorlik ustaxonalarida, yem xashak, jihoz va xoʻjalik omborxonalarida, sahnaga xizmat koʻrsatish va ishlab chiqarishga moʻljallangan xonalarda, hayvonlar xonalarida, tomoshabinlar zali ustidagi gumbaz osti kengligida. 3. Sigʻimi 2 mln tom va undan ortiq boʻlgan markaziy kitob saqlash omborlari, dunyo va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan ilmiy, maxsus va viloyat kutubxonalari. 4. Maydonidan qatʼi nazar — yonuvchan muzey boyliklarini, muzey va koʻrgazmalarning fondini saqlash omborlari, kartinalar galereyalari. 5. Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi boʻyicha, studiyalar: maydoni 3000 m2 va undan ortiq telemarkazlarning telestudiya xonalari. Maydoni 300 m2 va undan ortiq boʻlgan radio uylarning radioeshittirish studiyasi xonalari (baʼzi hollarda, topshiriq asosida maydoni 150 m2 boʻlgan xonalar). Sexlar: butofor-rekvizit sexi, butoforlik boʻlinmalari, rekvizitlik boʻlinmalari, yelimlash boʻlinmasi, maxsus rekvizit boʻlinmasidagi yordamchi xonalar. Dekoratsion-rassomlik sexi: matoga rasm chizish ustaxonasi, titrlash, koler xonalari. Duradgorlik sexi: kundalik binokorlik materiallari ombori, quritish xonasi, stanoklar boʻlinmasi, duradgorlik — yigʻish, mebel, yelim qaynatish, maketchilar ustaxonasi, shimdirish (propitochnaya) sexlari. Fotodekorotiv sexi: bosma-montaj chiqarish sexlari, kattalashtirish, montaj qilish boʻlinmalari. Mebel-rekvizit sexi. Saxnalash-bezash sexi. Kostyumlar sexlari oʻlchash xonasi bilan. Grim sexi: ishchi xona, postijor ustaxonasi, plastik grim ustaxonasi, grim boʻyoqlarini tayyorlash ustaxonalari. Telekino ishlab chiqarish: asoslarni restavratsiya qilish xonasi, plenkalarni qayta ishlash sexi (uchastkasi). Ustaxonalar. Oboylarga naqsh solish, rassomlar, tikuv, oyoq kiyim, bosh kiyim ustaxonalari. Film materiallari va magnit tasmalarni saqlash xonalari. Video va ovoz yozish uchun magnit tasmalar va eksponirovaniye qilinmagan (ishlatilmagan) kino-plenkalar boʻlimlari: foydalanilayotgan kinoplenkalarni ShX-1,12 sovutish shkaflarida saqlash uchun xonalari; ovoz va video yozish uchun yangi va eski magnit tasmalarini stellajlarda saqlash xonalari; eksponirovaniye qilinmagan (ishlatilmagan) kinoplenka va magnit tasmalarni ajratish va saralash xonalari. Laboratoriyada foydalanilayotgan film materiallarini saqlash boʻlimlari; ishlov berilgan birlamchi foydalanilayotgan kinomateriallarni saqlash uchun xonalar; materiallarni ajratish va saralash xonalari. Montaj sexidagi ishchi materiallarni saqlash boʻlimlari; foydalanilayotgan ishchi film materiallarini saqlash uchun xonalar; magnit tasmalardagi ishchi fono va video materiallarni saqlash, materiallarni ajratish va turlash xonalari. Arxiv va almashtiruv fondining kino va video materiallarini saqlash boʻlimlari: arxiv fondining kinomateriallar omborlari; almashtiruv fondining kinomateriallar omborlari; fonogramma va videofonogrammalar omborlari. Fond kinomateriallarini qabul qilish va berish xonalari; qabul qilingan kinomateriallarni nazorat qilish; videofonogrammalarni qabul qilish va berish; video fonogrammalar qutilarini changdan tozalash; videofonogrammalarni sifatini nazorat qilish; axborot-qidiruv xizmati xonalari. Radio uylarining fazali fonotekalari. Fond fonogrammalari omborxonalari. Dekoratsiya, mebel butofori, rekvizit, sahna kiyimi, oyoq va bosh kiyimlari, qurol-aslaha, bezak va pardalar omborlari. 6. Ilmiy va oʻquv muassasalari: maydoni 500 m2 va undan ortiq boʻlgan boʻyash, yuvib tozalashda yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar ishlatiladigan, loklash va polirovkalash, “oq” sayqal berish, plenka bilan qoplash xonalari. Maydonidan qatʼi nazar devorlar bilan oʻralmagan xuddi shunday uchastkalar. maydoni 1500 m2 va undan ortiq boʻlgan yogʻochni qayta ishlash, mebel, fanera, yogʻoch tolali plitalar ishlab chiqarish xonalari. maydonidan qatʼiy nazar boʻyash kameralari; maydoni 500 m2 va undan ortiq boʻlgan yengil alangalanuvchi va yonuvchan suyuqliklar saqlash yopiq omborlari; maydonidan qatʼiy nazar tselleluloid, nitro asosidagi kinoplenka, plastmassalar ishlatiladigan xonalar; maydonidan qatʼi nazar tselleluloiddan tayyorlangan mahsulotlar, kinoplenka va plastmassa omborlari. yogʻochdan tayyorlangan detallar va mahsulotlarni saqlovchi yopiq ombor binolarning quyidagi maydonlarida: olov bardoshliligi I va II darajali — 3000 m2 va undan koʻp boʻlsa; olov bardoshliligi III darajali — 2000 m2 boʻlsa; olov bardoshliligi IV-V darajali — 1200 m2 boʻlsa; maydoni 500 m2 va undan ortiq kimyoviy moddalar, yengil alangalanuvchi va yonuvchan suyuqliklar omborlari; maydonidan qatʼi nazar yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklar ishlatiladigan (kabinalar, bokslar) sinov xonalari; balandligi 10 qavat va undan yuqori boʻlgan binolardagi kutubxona va arxiv omborxonalari, omborxonalar, taʼmirlash ustaxonalari, brashuralash-muqovalash, qogʻoz chiqindilarini qayta ishlash va oʻrash xonalari. 1. Teatrlar: maydonidan qatʼi nazar tomoshabinlar zali, echinish xonasi, foye va kuluarlar, bufet, sahna, orkestr xonasi, sahnaga xizmat koʻrsatish xonasi, xizmat koʻrsatuvchilar xonasi, badiiy rahbariyat xonasi, maʼmuriy-xoʻjalik xonalari va omborxonalar (omborlar). 2. Filarmoniyalar, saroylar va boshqa madaniy-maʼrifiy, tomosha muassasalarining konsert va kinokonsert zallari — sigʻimi 800 oʻrindan ortiq boʻlmasa, dush, hojatxona va chekish xonalaridan tashqari barcha xonalar. 3. Sirklar: maydonidan qatʼi nazar tomoshabinlar va repetitsiya zallari, artistlar, foye, kuluarlar, echinish, kostyumer, tibbiyot, kinoproyeksiya, ustaxona, maʼmuriy-xoʻjalik, svetoproyeksion, drosselli, apparatli xonalar. 4. Maydonidan qatʼi nazar muzeylar, kartinalar galereyasi, koʻrgazmalar, ekspozitsiya zallari, echinish foyelari, maʼmuriy-xoʻjalik xonalari, restavratsiya ustaxonalari, omborxonalar (omborlar). 5. Maydonidan qatʼi nazar 200 ming va undan ortiq kitob saqlanadigan kutubxonalar, saqlash xonalari, oʻqish va leksiya zallari, abonement xonalari, tematik koʻrgazmalar xonalari, yangi yutuqlarning namoyish xonalari, xizmatchilar xonalari, guruhli va shaxsiy ishlar uchun xonalar, echinish xonalari, laboratoriyalar va ustaxonalar, omborxonalar (omborlar). 6. Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi boʻyicha: avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining nasos xonalari, issiqlik tarmoqlari, shamollatish, yuvinish, hojatxonalardan tashqari barcha telemarkaz, radiouylar va kino ishlab chiqarish uchastkalarining xonalari avtomatik yongʻin haqida xabar berish moslamalari bilan jihozlanadi. 7. Yuvinish, hojatxona va avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari oʻrnatilgan xonalardan tashqari oromgohlar, kempinglar, motellar, mehmonxonalar, yotoqxonalar, sogʻlomlashtirish va davolash, maktabgacha taʼlim, ilmiy va oʻquv muassasalarining barcha xonalari avtomatik yongʻin signalizatsiyasi bilan jihozlanishi lozim. Odamlar yashashi uchun moʻljallangan binolarning maʼmuriy-maishiy hamda omborxonalari avtomatik yongʻin signalizatsiyasi bilan jihozlanishi kerak.