Oʻzbekiston Respublikasining “Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisida”gi Qonuniga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish haqida
(law, 2023-10-04)

1. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi Oʻzbekiston Respublikasi tovar bozorlarida tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan munosabatlarni tartibga solishdan, shuningdek isteʼmolchilar, davlat va tabiiy monopoliya subyektlari manfaatlarining mutanosibligini taʼminlashdan iboratdir.

2. Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilik
Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi”;

3. Asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: tabiiy monopoliya — tovar bozorining holati boʻlib, unda texnologik xususiyatlar tufayli muayyan tovarlar (ishlar, xizmatlar) turlariga (bundan buyon matnda tovarlar deb yuritiladi) boʻlgan talabni qondirishning raqobatli sharoitlarini yaratish mumkin emas yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas; tabiiy monopoliya subyekti — tabiiy monopoliya sharoitida tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) bilan band boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyekt (yuridik shaxs); isteʼmolchi — tabiiy monopoliya subyekti ishlab chiqarayotgan tovarni olayotgan jismoniy yoki yuridik shaxs;

4. Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish
Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati quyidagi sohalarda davlat tomonidan tartibga solinadi: neft, neft mahsulotlari va gazni quvur orqali transportirovka qilish; elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish hamda transportirovka qilish; temir yoʻllar infratuzilmasidan foydalanish hisobga olingan holda temir yoʻllarda tashish; umumiy erkin foydalaniladigan pochta aloqasi xizmatlari; suv quvurlari va kanalizatsiya xizmati; aeronavigatsiyalar, portlar va aeroportlar xizmatlari; Quyidagilar tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga soluvchi organlardir: Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolat bergan organ (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi). Tabiiy monopoliya sharoitida ishlab chiqariladigan (realizatsiya qilinadigan) tovarlar (ishlar, xizmatlar) roʻyxati vakolatli organ tomonidan belgilanadi.

5. Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyatini tartibga solish usullari
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solish quyidagi usullarda amalga oshiriladi: narxlarni (tariflarni) yoki ularning eng yuqori (eng past) darajasini belgilash (oʻrnatish) vositasida narxlarni tartibga solish; xizmat koʻrsatilishi shart boʻlgan isteʼmolchilarni aniqlash va (yoki) ularni tabiiy monopoliya subyektlari realizatsiya qiladigan tovar bilan toʻliq hajmda qondirishning imkoni boʻlmagan taqdirda, taʼminlashning eng kam darajasini belgilash. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solish uchun qonunchilikka muvofiq boshqa usullar ham qoʻllanilishi mumkin.

6. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi davlat organi tomonidan tartibga solish usullarini qoʻllash toʻgʻrisida qarorlar qabul qilish uchun asoslar
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi tegishli davlat organi tomonidan muayyan tabiiy monopoliya subyektiga nisbatan ushbu Qonunda va boshqa qonunchilik hujjatlaridan shart tutilgan tartibga solish usullarini qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilinayotgan) tovarlar sifatini oshirish va ularga boʻlgan talabni qondirishdagi ragʻbatlantiruvchi roli hisobga olingan holda uning faoliyatini tahlil qilish asosida qabul qilinadi. Bunda sarf-xarajatlarning qanchalik asosli ekanligi baholanadi va quyidagilar hisobga olinadi: tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) chiqimlari, shu jumladan ish haqi, xomashyo va materiallar qiymati, qoʻshimchalar, xarajatlar; soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar; asosiy ishlab chiqarish vositalarining qiymati, ularni takror ishlab chiqarish uchun talab etiladigan investitsiyalarga boʻlgan ehtiyoj, hamda amortizatsiya ajratmalari; tovarlar turli narxlarda (tariflarda) realizatsiya qilinishi ehtimolidan kutilayotgan foyda; isteʼmolchilar turli guruhlarining tovarlar ishlab chiqariladigan joydan olisligi; ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilinayotgan) tovarlar sifatining isteʼmolchilar talabiga muvofiqligi; davlat dotatsiyalari va davlat yordamining boshqa chora-tadbirlari. Muayyan tabiiy monopoliya subyektining faoliyatini tartibga solish usullarini qoʻllash toʻgʻrisida qaror qabul qilayotganda tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organ tabiiy monopoliya subyekti tovarlarining isteʼmolchilari taqdim etgan axborotni ham koʻrib chiqadi.

7. Narxlarni tartibga solish
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatida narxlarni tartibga solish vakolatli organ tomonidan amalga oshiriladi. Tovarlarga narxlar (tariflar) belgilash uchun tabiiy monopoliya subyektlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilangan tartibga muvofiq vakolatli organga narxlarning (tariflarning) loyihalarini hamda ular boʻyicha hisob-kitoblarni taqdim etadilar. Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlariga taalluqli narxlar (tariflar) loyihalari vakolatli organ tomonidan isteʼmolchi mahsuloti narxlariga ularning taʼsiri hisobga olingan holda bir oy muddat ichida koʻrib chiqiladi. Vakolatli organning narxlar (tariflar) boʻyicha qarori tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ular kuchga kirishidan kamida oʻn besh kun avval ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi.

8. Xizmat koʻrsatilishi shart boʻlgan isteʼmolchilarni aniqlash
Tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan xizmat koʻrsatilishi shart boʻlgan isteʼmolchilarni aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan amalga oshiriladi.

9. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan amalga oshiriladi. Monopoliyaga qarshi davlat organi: isteʼmolchilarga realizatsiya qilinadigan tovarlarning hajmlari boʻyicha shartnomalarga rioya etilishi ustidan; tovarlar narxini belgilash hamda narxlarni (tariflarni) qoʻllash tartibiga rioya etilishi ustidan; tabiiy monopoliya subyektlarining tashkil etilishi, qayta tashkil etilishi va tugatilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.

10. Monopoliyaga qarshi davlat organining tabiiy monopoliya subyektlari faoliyati sohasidagi vakolatlari
Monopoliyaga qarshi davlat organi: davlat tomonidan tartibga solish va nazorat amalga oshirilayotgan tabiiy monopoliya subyektlarining Davlat reyestrini tuzadi va yuritadi; tabiiy monopoliyalar tarmoqlarini tarkibiy jihatdan oʻzgartirish dasturlarini ishlab chiqadi va amalga oshiradi; ushbu Qonunga rioya etilishini oʻz vakolati doirasida nazorat qiladi; qonunchilikning buzilish faktlari yuzasidan oʻz vakolati doirasida qarorlar qabul qiladi; tabiiy monopoliya subyektlariga bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatmalar yuboradi; mahalliy davlat hokimiyati organlariga bajarilishi majburiy boʻlgan ular tomonidan ushbu Qonunga zid tarzda qabul qilingan hujjatlarni bekor qilish yoki oʻzgartirish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalarni yuboradi; ushbu Qonunni qoʻllash yoki buzish bilan bogʻliq boʻlgan ishlarda sudga daʼvo va ariza bilan murojaat etadi hamda ishlar sudda koʻrib chiqilayotganda qatnashadi.

11. Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqish
Monopoliyaga qarshi davlat organi oʻz vakolati doirasida yuridik shaxslar, shu jumladan chet el yuridik shaxslari, davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqadi. Nazorat vazifalarini amalga oshirish chogʻida monopoliyaga qarshi organ tomonidan olingan materiallar, shu jumladan tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tekshirish va tahlil qilishga doir materiallar, shuningdek yuridik va jismoniy shaxslar, davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining murojaatlari hamda prokuratura organlarining taqdimnomalari tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqish uchun asos boʻladi. Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik toʻgʻrisidagi ishlar bir oy muddatda koʻrib chiqiladi. Koʻrib chiqilayotgan ishlar yuzasidan qaror xoʻjalik yurituvchi subyekt yoki boshqaruv organining vakillari hozirligida, shuningdek manfaatdor shaxslarning ishtirokida qabul qilinadi. Ishni koʻrib chiqish natijalari yuzasidan monopoliyaga qarshi davlat organining qarori (koʻrsatmasi) u qabul qilingan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay manfaatdor taraflarga joʻnatiladi hamda unda belgilangan muddatlarda ijro etilishi shart.

12. Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotdan foydalanish huquqi
Monopoliyaga qarshi davlat organi zimmasiga yuklangan vazifalarni bajarish maqsadlarida uning mansabdor shaxslari mahalliy davlat hokimiyati organlaridagi, shuningdek tabiiy monopoliya subyektlaridagi mavjud boʻlgan tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatiga taalluqli maʼlumotdan moneliksiz foydalanish huquqiga ega boʻladilar. Tabiiy monopoliya subyektlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari monopoliyaga qarshi davlat organining talabiga binoan monopoliyaga qarshi davlat organi ushbu Qonundan shart tutilgan vazifalarni amalga oshirishi uchun zarur boʻlgan hujjatlarni, tushuntirishlarni va boshqa maʼlumotni yozma yoki ogʻzaki shaklda taqdim etishlari shart. Monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan ushbu moddaga asosan olingan, tijorat siri boʻlgan maʼlumotlar oshkor etilishi mumkin emas.

13. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilish
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish, shuningdek tartibga solish usullarini qoʻllash masalalari yuzasidan qarorlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda qabul qilinadi. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish masalalari davlat organlari, isteʼmolchilarning jamoat birlashmalari va xoʻjalik yurituvchi subyektlarning takliflari asosida koʻrib chiqilishi mumkin.

14. Tabiiy monopoliya subyektlarining huquqlari
Tabiiy monopoliyalar subyektlari quyidagi huquqlarga ega: realizatsiya qilingan tovarlar haqini toʻlashni taʼminlamayotgan isteʼmolchilarga xizmat koʻrsatishni qonunchilikda belgilangan tartibda rad etish; tabiiy monopoliya sharoitlarida realizatsiya qilinadigan tovarlar narxlarini (tariflarini) vakolatli organni xabardor qilgan holda, barcha isteʼmolchilar uchun bir vaqtning oʻzida pasaytirish. Tabiiy monopoliya subyektlari qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

15. Tabiiy monopoliya subyektlarining majburiyatlari
Tabiiy monopoliya subyektlari quyidagilarga majburdirlar: monopoliyaga qarshi davlat organiga qonunchilikda belgilangan tartibda oʻz faoliyatlari toʻgʻrisida hisobot taqdim etish; oʻz tovarlari sotib olinishida isteʼmolchilarga teng sharoitlar yaratib berish. Barcha isteʼmolchilarga xizmat koʻrsatish uchun quvvatlar yetarli boʻlmagan hollarda tovarlar isteʼmolchilar oʻrtasida taqsimlanishini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlariga muvofiq tartibga solish; monopoliyaga qarshi davlat organining taqdimnomalariga binoan qonunchilikda belgilangan tartibda shartnomalarga oʻzgartishlar kiritish; isteʼmolchilarning zarur hajmdagi va lozim darajadagi sifatli tovarlarni olishdan iborat huquqlari kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik; narxlarni (tariflarni) belgilash uchun vakolatli organga ishonchli axborot taqdim etish. narxlar (tariflar) yoki ularning eng yuqori (eng past) darajalari tasdiqlanayotganda hisobga olinadigan asosiy vositalarni qonunchilikda belgilangan tartibda tanlov asosida xarid qilish; tabiiy monopoliya sharoitlarida tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) uchun amalga oshiriladigan toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarning alohida-alohida hisobini yuritish. Tabiiy monopoliya subyektlari qonunchilikka muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

16. Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyatini cheklash
Tabiiy monopoliya subyektlariga quyidagilar man etiladi: agar tabiiy monopoliya subyektining tegishli tovarlarni ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) imkoniyati mavjud boʻlsa, shunday tovarlarni ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) yuzasidan ayrim isteʼmolchilar bilan shartnoma tuzishni rad etish; tovarlar uchun vakolatli organ belgilagan miqdordan ortiq haq olish; tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlaridan foydalanish shartlarini tiqishtirish yoki tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlari isteʼmolchilarini kamsitilishiga yoxud isteʼmolchilardan belgilangan narxlarda (tariflarda) hisobga olinmagan haq undirish evaziga daromad olishga olib keladigan boshqacha xatti-harakatlarni sodir etish. tabiiy monopoliya sohasiga kiritilmagan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bozoridagi raqobatni cheklash uchun tabiiy monopoliya holatidan foydalanish.

17. Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlari isteʼmolchilarining huquqlari
Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlarining isteʼmolchilari quyidagi huquqlarga egadir: tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlarini vakolatli organ belgilangan narxlarda (tariflarda) sotib olish; hayot, sogʻliq va mol-mulk uchun xavfli kamchiliklari boʻlgan tovarlar, shuningdek tabiiy monopoliya subyektlarining gʻayriqonuniy xatti-harakatlari (harakatsizligi) oqibatida yetkazilgan moddiy zarar toʻliq hajmda toʻlanishini va maʼnaviy ziyon qoplanishini talab etish. Isteʼmolchilar qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

18. Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish
Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlari isteʼmolchilarining huquqlarini himoya qilish tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi davlat organlari, monopoliyaga qarshi davlat organi hamda boshqa maxsus vakil qilingan organlar tomonidan qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

19. Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar qonunda belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

20. Monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari (koʻrsatmalari) ustidan shikoyat qilish
Tabiiy monopoliya subyektlari, davlat organlari, isteʼmolchilar, isteʼmolchilarning jamoat birlashmalari monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari (koʻrsatmalari) ustidan bevosita sudga yoki boʻysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoxud mansabdor shaxsga shikoyat qilishga haqli. Monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari (koʻrsatmalari) ustidan boʻysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoxud mansabdor shaxsga shikoyat qilinishi sudga shikoyat qilish huquqini istisno etmaydi. Monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari (koʻrsatmalari) ustidan sudga shikoyat qilinishi ularning ijro etilishini sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirguniga qadar toʻxtatib turadi, bundan favqulodda vaziyatlar, epidemiyalar hamda aholining hayoti va sogʻligʻiga boshqa haqiqiy xavf yuzaga kelishining oldini olish bilan bogʻliq boʻlgan qarorlar (koʻrsatmalar) mustasno.