Tijorat banklarining likvidliligini boshqarishga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-09-05)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlari va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ-2344-son “Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish va ularning resurs bazasini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Tijorat banklarining likvidliligini boshqarishga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi. Mazkur Nizom tijorat banklarining, shu jumladan mikromoliya banklarining (bundan buyon matnda bank deb yuritiladi) likvidliligini boshqarishga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: bankning likvidliligi (bundan buyon matnda likvidlilik deb yuritiladi) — bank aktivlar oʻsishini moliyalashtirishi va koʻzda tutilmagan (nomaqbul) yoʻqotishlarsiz majburiyatlarining oʻz vaqtida bajarilishini taʼminlash imkoniyati; doimiy boʻlmagan majburiyatlar — istalgan vaqtda bankdan chiqib ketishi ehtimoli yuqori boʻlgan yirik depozitlar yoki yirik qarzlar; nolikvidli aktivlar — bozor narxini kotirovka boʻyicha aniqlash mumkin boʻlmagan yoki bu turdagi aktivlarning xarid narxi sotuvchi va xaridor oʻrtasidagi kelishuv natijasida alohida tarzda aniqlanadigan, qiymati katta miqdordagi oʻzgarishlarga uchrab turishi mumkin boʻlgan va taqqoslashni qiyinlashtiradigan aktivlar; likvidli aktivlar — qiymati bozorda shakllanadigan, bozor qiymati boʻyicha qisqa muddat ichida ularni sotib olishga osonlik bilan xaridor topiladigan, doimiy ravishda koʻzda tutilmagan (nomaqbul) yoʻqotishlarsiz sotiluvchi va sotib olinuvchi aktivlar; asosiy valyuta — bankning jami aktivlarining 5 foizi yoki undan ortiq miqdoriga teng boʻlgan aktivlar yoki majburiyatlar aks etgan valyuta; yirik hamkor — bank jami aktivlarining 1 foizidan ortiq miqdorda moliyalashtirish manbasini taʼminlab beradigan hamkor; yirik qarz (depozit, kredit va boshqa majburiyatlar) — hajmi bank I darajali kapitalining 5 foizidan yuqori boʻlgan bir shaxs yoki bir-biriga daxldor shaxslar guruhiga tegishli qarz; tavakkalchilik darajasi past boʻlgan mamlakatlar — “Standard & Poor`s”, “Fitch Ratings” va “Moody`s Investors Service” reyting kompaniyalarining investitsion reyting baholariga yoki Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu baholarga teng boʻlgan reyting baholariga ega mamlakatlar. yirik mahsulot yoki vosita — hajmi jami aktivlarning 1 foizidan ortiq boʻlgan bank mahsuloti yoki vositasi. moliyaviy tashkilot — kredit tashkilotlari, sugʻurta tashkilotlari, lizing tashkilotlari, qimmatli qogʻozlar bozorining professional ishtirokchilari, kliring tashkilotlari va moliyaviy xizmatlar koʻrsatuvchi boshqa tashkilotlar; kredit ajratish boʻyicha shartli majburiyat — kredit shartnomasida bankning kredit ajratish boʻyicha majburiyati kreditni moliyalashtirish uchun resurs mablagʻlari bankka tushgandan soʻng yuzaga kelishi sharti mavjud boʻlgan, lekin hisobot sanasiga bu shart bajarilmagan majburiyat. 11. Mamlakat, bank yoki korxona “Standard & Poor`s”, “Fitch Ratings”, “Moody`s Investors Service” hamda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadigan boshqa reyting kompaniyalarining bir nechtasi tomonidan tan olingan reyting baholariga ega boʻlganda, ushbu nizom hisob-kitoblarida eng past reyting bahosi hisobga olinadi. 2. Likvidli aktivlarga quyidagilar kiradi: naqd pullar; sof quyma oltin; bankning Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankida (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) ochilgan hisobvaraqlaridagi mablagʻlar; bankning boshqa banklarda ochilgan vakillik hisobvaraqlaridagi mablagʻlar; Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining va Markaziy bankining qimmatli qogʻozlari; qisqa muddatli (30 kungacha) banklararo kreditlar va depozitlar; kapital monandligi hisob-kitobida tavakkalchilik darajasi 50 foizgacha boʻlgan xorijiy davlatlarning hukumatlari, markaziy banklari va davlat sektori tashkilotlari tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar va ularga nisbatan boshqa moliyaviy talablar; kapital monandligi hisob-kitobida tavakkalchilik darajasi 50 foizgacha boʻlgan xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar; ipotekani qayta moliyalashtirish tashkilotlari tomonidan chiqarilgan taʼminlangan qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlar hamda korporativ obligatsiyalar; kapital monandligi hisob-kitobida tavakkalchilik darajasi 50 foizgacha boʻlgan bankka aloqador boʻlmagan hamda moliyaviy boʻlmagan tashkilotlar tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar; “Standard & Poor`s”, “Fitch Ratings” va “Moody`s Investors Service” kompaniyalarining investitsion reyting darajasidan kam boʻlmagan yoki Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarning ushbu baho darajalariga teng boʻlgan reyting baholariga ega, rivojlangan fond birjalari roʻyxatlariga kiritilgan, tavakkalchilik darajasi past boʻlgan mamlakatlarning yetakchi kompaniyalari qimmatli qogʻozlari. 21. Yuqori likvidli aktivlar 1-darajali yuqori likvidli aktivlar va 2-darajali yuqori likvidli aktivlar yigʻindisidan iborat. Bunda, yuqori likvidli aktivlar hisob-kitobida garovga qoʻyilgan yuqori likvidli aktivlar hisobga olinmaydi. 3. 1-darajali yuqori likvidli aktivlarga quyidagilar kiradi: naqd pullar; Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati va Markaziy bankning qimmatli qogʻozlari; bankning Markaziy bankda ochilgan hisobvaraqlaridagi mablagʻlari, bundan Markaziy bankning majburiy zaxira hisobvaragʻidagi mablagʻlar mustasno; kapital monandligi hisob-kitobida tavakkalchilik darajasi 0 foiz boʻlgan xorijiy davlatlarning hukumatlari, markaziy banklari va davlat sektori tashkilotlari tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar va ularga nisbatan boshqa moliyaviy talablar; tavakkalchilik darajasi past boʻlgan mamlakatlardagi “Standard & Poor`s”, “Fitch Ratings” va “Moody`s Investors Service” kompaniyalarining investitsion reyting darajasidan yoki Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu reyting darajasiga teng boʻlgan reyting baholariga ega banklarda chet el valyutasida ochilgan vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar va overnayt (kunlik) banklararo depozitlar; “Standard & Poor`s”, “Fitch Ratings” va “Moody`s Investors Service” kompaniyalaridan birining “V-”/“V3” yoki Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu reyting darajasidan kam boʻlmagan reyting baholariga ega mahalliy banklarda chet el valyutasida ochilgan vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar; kapital monandligi hisob-kitobida tavakkalchilik darajasi 0 foiz boʻlgan xalqaro moliya tashkilotlari, shu jumladan Xalqaro valyuta jamgʻarmasi va Jahon banki guruhi (Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Xalqaro investitsiyalarni kafolatlash agentligi, Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi) hamda Osiyo taraqqiyot banki, Osiyo infrastruktura investitsiya banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Yevropa investitsiya banki, Yevropa Kengashining taraqqiyot banki, Islom taraqqiyot banki, Amerikalararo taraqqiyot banki, Skandinaviya investitsiya banki va Afrika taraqqiyot banki tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar va ularga nisbatan boshqa moliyaviy talablar; ipotekani qayta moliyalashtirish tashkilotlari tomonidan chiqarilgan taʼminlangan qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlar. 31. 2-darajali yuqori likvidli aktivlar 2A darajali va 2B darajali yuqori likvidli aktivlarni oʻz ichiga oladi. Bunda, yuqori likvidli aktivlar hisob-kitobida: 2-darajali yuqori likvidli aktivlar summasi yuqori likvidli aktivlar summasining 40 foizidan; 2B darajali yuqori likvidli aktivlar summasi jami yuqori likvidli aktivlar summasining 15 foizidan oshmasligi lozim. 32. 2A darajali yuqori likvidli aktivlarga quyidagilar kiradi: kapital monandligi hisob-kitobida tavakkalchilik darajasi 20 foiz boʻlgan xorijiy davlatlarning hukumatlari, markaziy banklari va davlat sektori tashkilotlari hamda xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar va ularga nisbatan boshqa moliyaviy talablarning 85 foizi; reyting bahosi “AA” (Standard & Poorʼs, Fitch Ratings) va (yoki) “Aa3” (Moodyʼs Investors Service) darajasidan past boʻlmagan hamda bankka aloqador hisoblanmagan moliyaviy boʻlmagan tashkilotlar tomonidan chiqarilgan taʼminlangan qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlar hamda korporativ obligatsiyalarning 85 foizi; ipotekani qayta moliyalashtirish tashkilotlari tomonidan chiqarilgan korporativ obligatsiyalarning 85 foizi. 33. 2B-darajali yuqori likvidli aktivlarga quyidagilar kiradi: reyting bahosi “A+” dan “A-” gacha (Standard & Poorʼs, Fitch Ratings) va (yoki) “A1” dan “A3” gacha (Moodyʼs Investors Service) boʻlgan hamda bankka aloqador hisoblanmagan moliyaviy boʻlmagan tashkilotlar tomonidan chiqarilgan taʼminlangan qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlar hamda korporativ obligatsiyalarning 50 foizi; kapital monandligi hisob-kitobida tavakkalchilik darajasi 50 foiz boʻlgan xorijiy davlatlarning hukumatlari, markaziy banklari va davlat sektori tashkilotlariga hamda xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar va ularga nisbatan boshqa moliyaviy talablarning 50 foizi. 4. Yuqori likvidli aktivlar quyidagi talablarga javob berishi lozim: toʻplanish darajasi past boʻlishi va pul yoki repo bozorlarida oson sotilishi; har qanday bozor sharoitida likvidlilikning isbotlangan ishonchli manbasi hisoblanishi; moliyaviy tashkilot yoki unga daxldor boʻlgan shaxslarning majburiyatlarini oʻz ichiga olmasligi. taʼminot sifatida qoʻyilmagan yoki xatlanmagan boʻlishi. 5. Uzoq muddatlarga qoʻyilgan aktivlar hisobidan yuqori foyda olish va qisqa muddatli likvidlilikka boʻlgan ehtiyojlarni qondirish oʻrtasidagi muvozanatni saqlash bankni boshqarishda bank boshqaruv organlarining samaradorligi hamda bank ijro rahbariyatining malakasi yuqori ekanligidan dalolat beruvchi asosiy komponent hisoblanadi. 6. Bank tomonidan mazkur Nizomda koʻrsatilgan barcha talablar bajarilgan taqdirda ham toʻlovlarni oʻz vaqtida oʻtkazmaslik likvidlilikka boʻlgan talabni qoʻpol ravishda buzish hisoblanadi. 7. Qisqa muddatli majburiyatlarni bajarish uchun yetarli miqdorda pul mablagʻlari va qisqa muddatli aktivlarga ega boʻlishi yuzasidan bank rahbariyati likvidlilikni rejalashtirib borishi kerak. 8. Bank foyda olishga boʻlgan intilishni muvozanatda saqlab turishi hamda daromad olish maqsadida likvidlilikka qoʻyilgan talablarni buzmasligi lozim. 9. Likvidlilikni samarali boshqarish quyidagi talablar asosida amalga oshiriladi: bank va uning atrofidagi muhitning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan va aniq ifodalangan likvidlilikni boshqarish siyosatining mavjudligi; bankning tegishli boʻlinmalarini oʻzaro muvofiqlashtirilganligi; likvidlilik holati monitoringini amalga oshirish vazifalari yuklatilgan tarkibiy boʻlinmaning mavjudligi; maʼlumotlar bazasini shakllantirish hamda bankning aktiv va passiv holatlarini tahlil qilish uchun axborot tizimining mavjudligi. 10. Banklarda likvidlilikni boshqarish siyosati likvidlilikni boshqarish boʻyicha asosiy holatlarni qamrab olishi hamda likvidlilikni boshqarishga oid oʻziga xos jihatlariga nisbatan pozitsiyasini yoki turli xil moliyaviy vositalarni qoʻllashga nisbatan munosabatini aniq ifoda etishi lozim. 11. Banklar likvidlilik tavakkalchiligi valyuta tavakkalchiligiga taʼsir etishi mumkinligini hisobga olib, har bir asosiy valyuta boʻyicha monitoring oʻtkazishlari va likvidlilik tavakkalchiligini boshqarishlari lozim. 12. Likvidlilikni boshqarish siyosati alohida hujjat sifatida ishlab chiqiladi va bank Kengashi tomonidan har yili tegishli yilning 1-fevraligacha tasdiqlanadi. 13. Bank Kengashi tomonidan har chorakda kamida bir marta likvidlilikni boshqarilishi muhokama qilinishi va natijasi yuzasidan tegishli qarorlar qabul qilinishi lozim. 14. Har bir bankda likvidlilikni boshqarish qoʻmitasi (bundan buyon matnda qoʻmita deb yuritiladi) tuzilishi hamda uning zimmasiga likvidlilikni samarali boshqarishni taʼminlash maqsadida bankning barcha boʻlinmalari faoliyatini muvofiqlashtirish majburiyati yuklatilishi lozim. 15. Bank boshqaruvi raisi qoʻmitaga rahbarlik qiladi va qoʻmita aʼzolarini bankning asosiy tarkibiy boʻlinmalari rahbarlaridan tayinlaydi. 16. Qoʻmita bankning biznes-rejasi hamda u faoliyat olib borayotgan iqtisodiy sharoitlarga asoslanib, resurslarga boʻlgan joriy va istiqboldagi ehtiyojlarni koʻrib chiqish uchun haftasiga kamida bir marta yigʻilishi lozim. 17. Qoʻmita doimiy ravishda likvidlilik tavakkalchiligini hamda yuridik shaxslarning moliyalashtirishga boʻlgan talablarini, faoliyatlari yoʻnalishlarini, pul oqimlarini nazorat qilishi va monitoringini amalga oshirishi lozim. 18. Qoʻmita qarorlari bank boʻlinmalari va filiallari tomonidan amalga oshiriladigan tezkor va strategik koʻrsatmalarni oʻz ichiga olishi kerak. 19. Bankda likvidlilikni boshqarish uchun uning barcha tarkibiy boʻlimlaridan zarur axborotlarni olish vakolatiga ega boʻlgan tarkibiy boʻlinma tashkil etilishi lozim. 20. Bankda likvidlilikni boshqarish uchun masʼul boʻlgan tarkibiy boʻlinma zimmasiga quyidagi asosiy vazifalar yuklatiladi: likvidlilik holatini doimiy ravishda kuzatib borish; rahbariyatga likvidlilik holati toʻgʻrisida kunlik hisobotlarni taqdim etib borish; likvidlilikni qisqa muddatli rejalashtirish tavsiyalarini tayyorlash; davriy ravishda (kun, oy, chorak, yil yakunlari boʻyicha) bank boshqaruviga likvidlilik holati yuzasidan hisobotlarni taqdim etib borish. Likvidlilikni boshqarish uchun masʼul boʻlgan tarkibiy boʻlinma tomonidan likvidlilik boʻyicha stress sharoitlarida (bir bankda yoki butun bank tizimida omonatlarni ommaviy chiqib ketishi, bank tizimidagi muammolar, bankning toʻlovga qobiliyatsizlik holatiga kelib qolishi va boshqa shu kabi holatlar) bank boshqaruviga likvidlilik holati yuzasidan hisobotlarni bir kunda kamida ikki marotaba taqdim etishi lozim. 21. Kunlik likvidlilik hisobotlar 7 kunlik davr ichida likvidlilikning qisqa muddatli pasayishi yoki ortishini aks ettirishi lozim. Kunlik likvidlilik hisobotida kamida mazkur Nizomning 1-ilovasida koʻrsatilgan maʼlumotlar aks ettirilishi kerak. 22. Kunlik likvidlilik hisoboti yuzasidan resurslar taqchilligi yuzaga kelganda uni qay tarzda qoplash toʻgʻrisida, resurslar ortiqcha boʻlganda esa keyingi davrlarda likvidlilik talablarini hisobga olib, mablagʻlarni qay tarzda foydaliroq joylashtirish toʻgʻrisida qoʻmita tomonidan tegishli qaror qabul qilinadi. 23. Uzoq muddatli rejalashtirish aktivlar va majburiyatlarni soʻndirish grafigini kamida oylik davr asosida tayyorlash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Mazkur grafik maʼlum davr oraligʻida likvidlilikning ortib yoki kamayib ketishini aks ettirgan holda, soʻndirishning tegishli toifalari boʻyicha moliyaviy aktivlar va majburiyatlarni kuzatib borish hamda rahbariyatga muammolarni oldini olish uchun choralar koʻrish toʻgʻrisida ogohlantirishi lozim. 24. Har bir bank, oʻz amaliyotlari hajmi va murakkabligiga bogʻliq holda, likvidlilikni samarali tarzda kuzatish imkonini beruvchi oʻz axborot tizimiga ega boʻlishi lozim. Axborot tizimlari rahbariyatning zaruriy axborotga boʻlgan ehtiyojini oʻz vaqtida va toʻliq qondirishi lozim. 25. Har bir bankda likvidlilik boʻyicha hisobotlar bank boshqaruvi axborot tizimiga koʻmaklashishi lozim. Bank boshqaruvi axborot tizimi har bir asosiy valyutaning likvidliligini monitoring qilish imkonini berishi kerak. 26. Hisobotlar rahbariyatga asoslangan qarorlar qabul qilish imkoniyatini berish uchun oʻz vaqtida berilishi va yetarli darajada batafsil boʻlishi uchun ular quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim: likvidli aktivlar haqidagi maʼlumotlar; yuqori likvidli aktivlar haqidagi maʼlumotlar; likvidlilik koeffitsiyentlari; sof barqaror moliyalashtirish meʼyori koeffitsiyenti (bundan buyon matnda SBMMK deb yuritiladi); moliyaviy resurslarning eng yirik manbalari, tarmoq va geografik hudud boʻyicha resurslar manbalarining jamlanganligi; asosiy nomuvofiqliklarni aniqlash uchun aktivlar va passivlarni toʻlash jadvali; likvidli aktivlar va depozitlarning aks ettiruvchi oʻzgarish jadvallari; balansdan tashqari majburiyatlar; berilishi kutilayotgan kreditlar; aktivlarning daromadliligi va jalb qilingan resurslarning qiymati; keyingi 30 kalendar kuni uchun likvidlilik prognozi; iqtisodiyotning ahvoli, shu jumladan, asosiy iqtisodiy indikatorlar va foiz stavkalarining oʻzgarish prognozi. 27. Likvidlilikni samarali boshqarish aktivlar va passivlarni faol boshqarilishini oʻz ichiga olishi lozim. Likvidlilikni boshqarishga boʻlgan talablar bajarilishi bank balansining aktiv va passiv qismlarini, shuningdek koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarini boshqarish orqali taʼminlanishi kerak. 28. Banklar resurslarni va moliyalash yoʻnalishlarini samarali diversifikatsiya qilish imkonini beruvchi moliyalash strategiyasini ishlab chiqishlari lozim. 29. Balansning aktiv qismida likvidlilikni boshqarish uchun Davlat qisqa muddatli obligatsiyalari yoki zaxiralarning ortiqcha miqdorini yoxud qisqa muddatli qoʻyilmalari kabi boshqa likvidli aktivlarni xarid qilish yoki sotish usullari bilan amalga oshiriladi. 30. Bank rahbariyati bozordagi holat boʻyicha aniq va oʻz vaqtida olingan maʼlumotlarga asoslanib, bankka jalb qilinayotgan mablagʻlar turlarining afzalliklari va kamchiliklarini batafsil aniqlashi lozim. Likvidlilikni boshqarish boʻyicha qarorlar qabul qilish quyidagi omillar tahlili asosida amalga oshiriladi: joriy likvidlilik holati; resurslarga boʻlgan talabning davriy oʻzgarib turishi; resurslarga boʻlgan talablarning kutilayotgan oʻzgarishlari; resurslar manbalari; resurslar qiymati; aktivlarning sifati; resurslarning jamlanganligi; bank kapitali va daromadligini hisobga olgan holda, bankning umumiy moliyaviy holati; balansdan tashqari moddalardagi majburiyatlar va shartnomalar, shu jumladan, ishlatilmayotgan kredit liniyalari, akkreditivlar, qimmatli qogʻozlar yoki chet el valyutasini sotib olish uchun tuzilgan kelishuvlar. 31. Banklar tomonidan jalb qilingan mablagʻlar narxlarning raqobatliligiga va majburiyatlarni qaytarish muddati aktivlarni qaytarish muddatiga mos kelish talablariga javob berishi kerak. 32. Aktivlar va majburiyatlarni qaytarish muddatlarining mos kelmasligi likvidlilik tavakkalchiligining asosiy omili hisoblanadi. Bu nomutanosibliklarni anglagan holda likvidlilik tavakkalchiligini kamaytirish uchun yetarli choralarni koʻrish yoʻli bilan likvidlilikni mustahkamlash likvidlilikni samarali boshqarishni koʻrsatadi. Bank rahbariyatiga likvidlilik yoʻnalishlari boʻyicha shartnomaviy majburiyatlarni boshlangʻich va soddalashtirilgan holatini, likvidlilikka boʻlgan talabni qachon oʻsishini koʻrsatish hamda likvidlilikka boʻlgan talabning asosiy jihatlarini aniqlash maqsadida banklar oʻz aktiv va majburiyatlarini qaytarish muddatlari oʻrtasidagi nomuvofiqlikni baholab borishlari lozim. 33. Banklar yirik korxona-mijozlarning maxsus depozitlariga qaram boʻlib qolishini oldini olish maqsadida oʻz majburiyatlari (vositalari) tarkibini diversifikatsiya qilib borishlari lozim. 34. Banklararo bozor resurslarning muhim va yirik manbai boʻlib hisoblanadi va ular quyidagi muammolarni hal etish uchun xizmat qiladi: banklar vakillik hisobvaraqlaridagi mablagʻlar taqchilligini qoplash va uni talab darajasiga yetkazish; moʻljallanayotgan uzoq muddatli kreditlash ehtiyoji vujudga kelguncha yoki yirik depozitni qaytarish talabi bildirilguncha boʻsh resurslarni, shu jumladan, qisqa muddatga samarali joylashtirish uchun sharoit yaratish; Markaziy bankdan olingan kreditlarni qaytarish. 35. Banklar banklararo bozorda qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda oʻzaro qarz munosabatlariga kirishishi mumkin. Bunda banklararo kreditlarning foiz stavkalari banklar oʻrtasida tuzilgan bitim asosida belgilanishi shart. Banklararo kreditlarning foiz stavkalari Markaziy bankning asosiy stavkasi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qimmatli qogʻozlari boʻyicha stavkalariga nisbatan ham belgilanishi mumkin. 37. Repo operatsiyalarida qoʻllaniladigan qimmatli qogʻozlar oson sotiluvchi va likvidli boʻlishi kerak. Banklar davlat qisqa muddatli obligatsiyalaridan boshqa qimmatli qogʻozlarni garovga olganda ularni oʻzlarida yoki uchinchi shaxslarda saqlanishini taʼminlashlari kerak. 38. Banklar stress vaqtida banklararo bozordan yoki Markaziy bankdan taʼminlangan mablagʻlarni jalb qilish maqsadida ularning garovi sifatida foydalanish mumkin boʻlgan likvidli aktivlar hajmini monitoring qilib borishlari lozim. 40. Banklar bozorda kotirovka qilinmaydigan qimmatli qogʻozlar va asosiy vositalar kabi garovning nolikvid shakllarini qoʻllashda oʻzlarining zimmasidagi xatarni baholab borishlari lozim. 41. Banklar asosiy valyutalar boʻyicha likvidlilik tavakkalchiligini monitoring va nazorat qilib borishlari kerak. 42. Banklar likvidlilik tavakkalchiligini monitoring va nazorat qilish maqsadida koʻzda tutilmagan holatlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan kirim va chiqim mablagʻlarini, shu jumladan forvard-bitimlar, repo operatsiyalari, ijroga olingan kafolatlar, devalvatsiyalangan akkreditivlar, moliyaviy holati qoniqarsiz boʻlgan qarzdorlarga berilgan akkreditivlar va kafolatlarni hisobga olishlari lozim. 43. Majburiyatlarning oʻz vaqtida va toʻliq bajarilishini taʼminlash maqsadida: banklar (bundan mikromoliya banklari mustasno) lahzali likvidlilik, likvidlilikni qoplash, sof barqaror moliyalashtirish va yuqori likvidli aktivlarining jami aktivlardagi ulushiga oʻrnatilgan meʼyorlarni; mikromoliya banklari likvidlilikni qoplash, sof barqaror moliyalashtirish va yuqori likvidli aktivlarining jami aktivlardagi ulushiga oʻrnatilgan meʼyorlarni bajarishlari lozim. 432. Lahzali likvidlilik koeffitsiyenti bank kassasidagi naqd pul va boshqa toʻlov hujjatlari, Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining va Markaziy bankining qimmatli qogʻozlari (bundan repo bitimi bilan sotilgan, shuningdek taʼminot sifatida berilgan qimmatli qogʻozlar mustasno) hamda bankning Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankidagi hisobvaraqlaridagi mablagʻlari (bundan Markaziy bankdagi majburiy zaxira hisobvaragʻidagi mablagʻlar mustasno) summasini ushbu Nizomning 3-ilovasidagi roʻyxatda keltirilgan hisobvaraqlarning qoldiqlari — talab qilib olinguncha majburiyatlar summasiga nisbati orqali aniqlanadi. Lahzali likvidlilik koeffitsiyentini hisoblashda faqat Oʻzbekiston Respublikasi milliy valyutasidagi mablagʻlar inobatga olinadi. Lahzali likvidlilik koeffitsiyenti 25 foizdan kam boʻlmasligi lozim. 44. Likvidlilik tahlil qilingan davr (oylik, choraklik, yillik) mobaynida tahlil qiluvchi likvidlilik koʻrsatkichlari oʻzgarishi tendensiyasiga ahamiyat berishi va oʻzgarishlar sabablari hamda xususiyatlarini oʻtgan davrlarga nisbatan baholashi, resurslar jalb qilishning oʻtgan va joriy strategiyalarini tahlil qilishi lozim. 45. Likvidlilik koeffitsiyentlari likvidlilikning yetarliligi boʻyicha umumiy bahoning bir qismi hisoblanadi. 46. Likvidlilikni hisoblashda likvidli aktivlarning jami aktivlardagi ulushini, likvidli aktivlarning doimiy boʻlmagan majburiyatlardagi ulushini hisoblash orqali qoʻshimcha likvidlilik koeffitsiyentlaridan ham foydalaniladi. Yuqorida keltirilgan koʻrsatkichlarning pasayishi bank resurslarining barqaror boʻlmagan manbalariga tayanganligini yoki bank portfelidagi yuqori likvidli aktivlar ulushi kamayganligidan dalolat beradi. 47. Banklar ajratilgan kreditlarni jalb qilingan depozitlarga boʻlish orqali ajratilgan kreditlarning depozitlardagi ulushini aniqlaydi. Koʻrsatkichning juda yuqori (80 foizdan ortiq) qiymati va (yoki) oʻsishi muammolarning dastlabki belgilaridanoq bankdan chiqib ketadigan barqarorligi pastroq resurslar manbalariga boʻlgan bank ishonchini bildiradi. 48. Banklar qimmatli qogʻozlar portfelidagi garovga qoʻyilgan qimmatli qogʻozlarni jami qimmatli qogʻozlar portfeliga boʻlish orqali likvidlilikka tezkor talablarni qoplash uchun qoʻllanila olmaydigan qimmatli qogʻozlar ulushini aniqlaydi. 49. Bank rahbariyati oʻzining likvidlilik koʻrsatkichlari toʻplamini ishlab chiqishda joriy likvidlilikdan tashqari bank xususiyatlaridan kelib chiqib boshqa omillarni hisobga olishi kerak. 50. Banklar yirik hamkor, iqtisodiyot tarmoqlari va vositalardan olinadigan moliyalash manbalarini umumlashtirgan holda tahlil qilib borishlari va tahlil natijalari boʻyicha bank Kengashi va boshqaruvi tomonidan holatni tuzatish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishi kerak. Bank tomonidan umumlashtirgan holda moliyalash manbalarini monitoring qilishda har bir yirik hamkorning manbai boʻyicha moliyalashtirish majburiyatlarini jami aktivlarga, chet el valyutasidagi manbalar boʻyicha moliyalashtirish majburiyatlarini jami aktivlarga va har bir yirik mahsulot yoki vosita manbai boʻyicha moliyalashtirish majburiyatlarini jami aktivlarga nisbatlari tahlil qilib boriladi. 51. Banklar oʻzlarining likvidlilik holatlarini har chorakda kamida bir marta stress testlaridan oʻtkazishlari lozim. Stress testlarining yakuniy natijasi boʻyicha tavakkalchilikni boshqarish strategiyasini toʻgʻrilab borishlari kerak. Stress testlarining natijalaridan kelib chiqib banklar kutilmagan stress holatlarida qoʻshimcha mablagʻlar bilan taʼminlash rejalarini ishlab chiqishlari zarur. Banklar stress testlari natijalari va koʻzda tutilmagan moliyalashga doir tuzilgan rejalar boʻyicha bank boshqaruvi tomonidan qabul qilingan qarorlar haqida Markaziy bankka maʼlumotlar taqdim etishlari lozim. Bank Kengashi va boshqaruvi stress koʻrsatkichlari va taxminlarini hamda koʻzda tutilmagan moliyalash rejalarini yetarliligi va muvofiqligini oʻrganib borishlari lozim. 52. Likvidlilikni qoplash meʼyori koeffitsiyenti (bundan buyon matnda LQMK deb yuritiladi) yuqori likvidli aktivlarning keyingi 30 kun ichidagi jami sof chiqimga nisbati sifatida aniqlanadi (LQMK=yuqori likvidli aktivlar/keyingi 30 kun ichidagi jami sof chiqim). Keyingi 30 kun ichidagi kirim keyingi 30 kun ichidagi chiqimning 75 foizidan oshgan taqdirda, keyingi 30 kun ichidagi kirim sifatida keyingi 30 kun ichidagi chiqimning 75 foizi olinadi. Keyingi 30 kun ichidagi kirim va chiqim elementlari va ularga nisbatan qoʻllaniladigan koeffitsiyentlar Markaziy bank tomonidan oʻrnatiladi. LQMK 100 foizdan kam boʻlmasligi lozim. Ushbu koʻrsatkich banklar (bundan mikromoliya banklari mustasno) tomonidan: barcha valyutalarda; milliy valyutada; xorijiy valyutalarda (barcha xorijiy valyutalarning yigʻindisi) taʼminlanishi shart. Mikromoliya banki tomonidan ushbu koʻrsatkich barcha valyutalarda taʼminlanishi shart. 521. 2020-yil 1-iyundan boshlab banklarning (bundan mikromoliya banklari mustasno) yuqori likvidli aktivlari jami aktivlardagi ulushi kun oxiriga 10 foiz miqdoridan kam boʻlmasligi lozim. Mikromoliya banklari yuqori likvidli aktivlarining jami aktivlardagi ulushi kun oxiriga 5 foiz miqdordan kam boʻlmasligi lozim. 53. SBMMK barqaror moliyalashtirishning mavjud summasini barqaror moliyalashtirishning zarur summasiga nisbati sifatida aniqlanadi (SBMMK=barqaror moliyalashtirishning mavjud summasi/barqaror moliyalashtirishning zarur summasi). Barqaror moliyalashtirishning mavjud summasi va barqaror moliyalashtirishning zarur summasi elementlari va ularga nisbatan qoʻllaniladigan koeffitsiyentlar Markaziy bank tomonidan oʻrnatiladi. SBMMK 100 foizdan kam boʻlmasligi lozim. Ushbu koʻrsatkich banklar (bundan mikromoliya banklari mustasno) tomonidan: barcha valyutalarda; milliy valyutada; xorijiy valyutalarda (barcha xorijiy valyutalarning yigʻindisi) taʼminlanishi shart. Mikromoliya banki tomonidan ushbu koʻrsatkich barcha valyutalarda taʼminlanishi shart. SBMMK aktivlarni qaytarish muddatlarini hisobga olgan holda, moliyalashning barqaror resurslari mavjud boʻlishi uchun, shuningdek 1 yildan ortiq muddatdagi balansdan tashqari moddalardagi majburiyatlarni qoʻshib, likvidlilikka boʻlgan talabni (zarur boʻlgan barqaror moliyalashtirishni) qondirish uchun kerak. 56. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladilar. 1. Joriy aktivlar: naqd pul; Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankidagi vakillik hisobvaragʻi; davlat qisqa muddatli obligatsiyalari (garovga qoʻyilganlardan tashqari); Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining boshqa qimmatli qogʻozlari (garovga qoʻyilganlardan tashqari); boshqa tijorat banklariga berilgan kreditlar (overnayt); boshqa tijorat banklardagi vakillik hisobvaraqlari; boshqa tijorat banklaridan olinadigan depozitlar; qaytadigan kreditlar — asosiy summaning bir qismi; boshqa aktivlar. 2. Kutilayotgan moliyaviy manbalar: depozitlarning rejalashtirilayotgan oʻsishi; toʻlov muddati kelgan kreditlar; boshqa manbalar. 3. Moliyalashtirish boʻyicha kutilayotgan talablar: yangi kreditlarni moliyalashtirish (kreditlar turi batafsil koʻrsatiladi); depozitlarning chiqib ketishi (hisobvaraq turi batafsil koʻrsatiladi); asosiy vositalarni sotib olish; boshqa majburiyatlar. 4. Balansdan tashqari moddalar: moliyalashtirilayotgan kredit liniyalari; akkreditiv boʻyicha toʻlovlar; toʻlov muddati kelgan qimmatli qogʻozlarni sotib olish boʻyicha majburiyatlar; toʻlov muddati kelgan chet el valyutasini sotib olish boʻyicha majburiyatlar; boshqa moddalar. 5. Yetishmayotgan va ortiqcha resurslar — miqdori joriy aktivlar va kutilayotgan moliyaviy manbalardan moliyalashtirish boʻyicha kutilayotgan talablar va balansdan tashqari moddalarni ayirish orqali aniqlanadi. 6. Yetishmayotgan va ortiqcha resurslar natijasidan kelib chiquvchi mablagʻlarni jalb qilish va investitsiyalash boʻyicha tavsiyalar. T/r Talab qilib olinguncha majburiyatlar Balans hisobvaraqlari A B 1. Talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar 20200 2. Boshqa banklarning hisobvaraqlari 21002, 21008 3. Toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar 22402, 22403, 22405, 22406, 22476 4. Mijozlarning boshqa depozitlari 22600 minus 22602, 22628, 22642 5. Mijozlarning plastik kartalariga oʻtkazilishi lozim boʻlgan pul mablagʻlari boʻyicha tranzit hisobvaragʻlari 23100 6. Kliring transaksiyalari 23200 minus 23206 7. Hukumatga tegishli daromad va boshqa tushumlar hisobvaraqlari 23400 minus 17500 8. Mijozlarning plastik kartalaridan kelib tushgan tushum 23500 minus 17400 9. Boshqa majburiyatlar 29800 minus 29822, 29826, 29830, 29842, 29846