Psixiatriya yordami toʻgʻrisida
(law, 2024-02-28)

1. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi psixiatriya yordami koʻrsatish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

2. Psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonunchilik
Psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

3. Asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy ravishda rozilik berish — oʻz sogʻligʻining holati, ruhiy holati buzilganligining xususiyati haqidagi hamda kasallik rivojlanishining ehtimoldagi prognozi, psixiatriya yordami koʻrsatish maqsadi, tartibi va davom etish muddati, tashxis qoʻyish, davolash usullari hamda mazkur yordamni koʻrsatish jarayonida qoʻllanilishi mumkin boʻlgan dori vositalari, ularning nojoʻya taʼsirlari haqida tushunarli tarzda taqdim etiladigan axborotni anglab yetishga layoqatli boʻlgan shaxs tomonidan yozma shaklda ifodalangan ixtiyoriy rozilik yoki uning qonuniy vakilining yozma roziligi; psixiatriya yordami — shaxslarning ruhiy sogʻligʻi holatini tekshiruvdan oʻtkazishga, ruhiy holatning buzilishlarini profilaktika qilishga, ularga tashxis qoʻyishga, ruhiy holati buzilgan shaxslarni davolash, parvarishlash va tibbiy-ijtimoiy jihatdan reabilitatsiya qilishga qaratilgan maxsus tadbirlar majmui; psixiatriya muassasasi — asosiy vazifasi psixiatriya yordami koʻrsatishdan iborat boʻlgan tibbiyot muassasasi; ruhiy holatning buzilishi — shaxs ruhiy holatining Oʻzbekiston Respublikasida amalda boʻlgan Xalqaro kasalliklar tasnifiga muvofiq tan olingan oʻzgarishi; shifokor-psixiatrlar komissiyasi — sogʻliqni saqlashni boshqarish organi tomonidan tuzilgan, psixiatriya yordami koʻrsatish bilan bogʻliq masalalar yuzasidan kollegial ravishda qarorlar qabul qiluvchi uch nafar yoki undan ortiq shifokor-psixiatrdan iborat boʻlgan komissiya; qonuniy vakillar — ota-onalar (farzandlikka oluvchilar), vasiylar yoki ruhiy holati buzilgan shaxslarning manfaatlarini ifoda etishga, ularga psixiatriya yordami koʻrsatishda ularning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini amalga oshirishga vakolatli boʻlgan boshqa shaxslar.

4. Ushbu Qonunning qoʻllanilish sohasi
Ushbu Qonunning amal qilishi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga psixiatriya yordami koʻrsatishda ularga nisbatan, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi hududida psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi yuridik va jismoniy shaxslarga nisbatan tatbiq etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi hududida turgan chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar oʻzlariga psixiatriya yordami koʻrsatilishida ushbu Qonunda belgilangan barcha huquqlardan Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolari bilan teng ravishda foydalanadi.

5. Psixiatriya yordami koʻrsatishning asosiy prinsiplari
Psixiatriya yordami koʻrsatishning asosiy prinsiplari qonuniylik, ijtimoiy himoyalanganlik, insonparvarlik, inson huquqlari va erkinliklariga rioya etish, axborotning maxfiyligidan iboratdir.

6. Psixiatriya yordami koʻrsatish va ijtimoiy himoya qilish kafolatlari
Davlat tomonidan quyidagilar kafolatlanadi: davlat tibbiyot muassasalarida birlamchi tibbiy-sanitariya yordami, ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam, tez yordam, shu jumladan ixtisoslashtirilgan tibbiy tez yordam koʻrsatish chogʻidagi bepul psixiatriya yordami; qonunchilikka muvofiq barcha turdagi psixiatriya ekspertizalarini oʻtkazish; tibbiy-ijtimoiy ekspertiza komissiyasining tegishli xulosasi mavjud boʻlgan taqdirda, ruhiy holati buzilgan shaxslarga ijtimoiy-maishiy yordam koʻrsatish va ularni ishga joylashtirishga koʻmaklashish; ruhiy holati buzilgan shaxslarning vasiylik masalalarini hal qilish; psixiatriya yordami koʻrsatuvchi tibbiyot muassasalarida, ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan tibbiy-ijtimoiy muassasalarda huquqiy masalalar boʻyicha maslahatlar berish va yuridik yordamning boshqa turlari; favqulodda vaziyatlar chogʻidagi psixiatriya yordami. Ruhiy holati buzilgan shaxslarni psixiatriya yordami bilan taʼminlash va ijtimoiy jihatdan himoya qilish uchun davlat: psixiatriya yordami koʻrsatuvchi barcha turdagi muassasalarni, imkoniyati boricha, ruhiy holati buzilgan shaxslarning yashash joyida barpo etadi; ruhiy holati buzilgan voyaga yetmagan shaxslarning davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida, umumiy oʻrta va oʻrta maxsus taʼlim tashkilotlarida taʼlim olishini tashkil etadi; ruhiy holati buzilgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va jamiyatga qayta integratsiya qilish maqsadida ular uchun moslashtirilgan ishlab chiqarish jarayonini tashkil etgan holda, psixiatriya muassasalari hududida mehnat terapiyasi, yangi kasb-hunarlarga oʻqitish va ruhiy holati buzilgan shaxslarni, shu jumladan nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun davlat-xususiy sheriklik shartlari asosida davolash-ishlab chiqarish korxonalarini barpo etadi; ruhiy holati buzilgan shaxslarni ishga joylashtiruvchi korxonalar, muassasalar va tashkilotlar uchun iqtisodiy ragʻbatlantirish (imtiyozlar, preferensiyalar berish va boshqalar) usullarini qoʻllaydi; ruhiy holati buzilgan shaxslarni ijtimoiy jihatdan himoya qilish uchun zarur boʻlgan boshqa choralarni koʻradi. Ruhiy holati buzilgan shaxslarni ijtimoiy jihatdan himoya qilish davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, shuningdek fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari tomonidan qonunchilikka muvofiq ularga berilgan vakolatlar doirasida amalga oshiriladi. Psixiatriya yordami koʻrsatishni moliyalashtirish “Sogʻliqni saqlash” sohasiga ajratiladigan budjet mablagʻlari doirasida, psixiatriya yordami koʻrsatish uchun davlat tomonidan kafolatlangan hajmda Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.

7. Psixiatriya yordami soʻrab murojaat etishning ixtiyoriyligi
Psixiatriya yordami shaxs ixtiyoriy ravishda murojaat etgan va uning maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlgan taqdirda koʻrsatiladi, bundan ushbu Qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno. Psixiatriya yordami voyaga yetmagan shaxsga ota-onasidan birining yoki boshqa qonuniy vakilining maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlgan taqdirda, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga esa uning qonuniy vakilining maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlgan taqdirda koʻrsatiladi.

8. Ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlari
Ruhiy holati buzilgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, qonunlarida nazarda tutilgan fuqarolarning barcha huquqlari va erkinliklariga egadir. Ruhiy holati buzilgan shaxslar oʻzlariga psixiatriya yordami koʻrsatilayotganda quyidagi huquqlarga ega boʻladi: oʻz shaʼni va qadr-qimmati kamsitilishini istisno etadigan tarzda hurmat bilan va insoniy munosabatda boʻlinishini; oʻz huquqlari toʻgʻrisidagi axborotni, shuningdek oʻzining ruhiy holati inobatga olingan holda oʻzida mavjud boʻlgan ruhiy holati buzilishining xususiyati va qoʻllanilayotgan davolash usullari haqidagi axborotni oʻzi uchun tushunarli shaklda, oʻz vaqtida hamda toʻliq olish; psixiatriya yordamini eng kam cheklovli sharoitlarda, imkoni boricha, yashash joyida olish; statsionar sharoitlarda psixiatriya yordami koʻrsatadigan tibbiyot muassasasida faqat psixiatriya yordami koʻrsatish uchun zarur boʻlgan muddat mobaynida boʻlish; tibbiy koʻrsatmalar boʻyicha davolashning barcha turlaridan foydalanish (shu jumladan sanatoriy-kurortda davolanish); psixiatriya yordamini sanitariya-gigiyena talablariga javob beradigan sharoitlarda olish; profilaktika, tashxis qoʻyish, davolash va tibbiy jihatdan reabilitatsiya qilish usullarining, dori vositalarining hamda tibbiy buyumlarning, maxsus shifobaxsh oziq-ovqat mahsulotlarining, ilmiy tadqiqotlarning yoki oʻquvning sinovlar obyekti sifatida foydalanilishga, shuningdek foto-, video- yoki kinotasvirga olishga maʼlumotlarni bilgan holda ixtiyoriy ravishda rozilik berish yoki ularni rad etish, shu jumladan tibbiy aralashuvning istalgan bosqichida rad etish; ushbu Qonun bilan tartibga solinadigan masalalar yuzasidan istalgan shifokor-psixiatrni shifokor-psixiatrlar komissiyasida ishlash uchun oʻz roziligi bilan taklif etish; advokatdan yoki qonuniy vakildan yordam olish. Ruhiy holati buzilgan shaxslar oʻziga psixiatriya yordami koʻrsatilayotganida qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. Ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlari va erkinliklarini cheklashga faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda yoʻl qoʻyiladi. Ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlari va erkinliklarini faqat psixiatriya tashxisiga, dispanser kuzatuvida, psixiatriya statsionarida yoxud tibbiy-ijtimoiy muassasada yoki davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasasida turganlik faktiga asoslanib cheklashga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno. Ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlari va erkinliklarini qonunga xilof ravishda cheklaganlikda aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar qonunga muvofiq javobgar boʻladi.

9. Kasbga doir faoliyatning va oʻta xavfli manba bilan bogʻliq faoliyatning ayrim turlarini bajarishdagi cheklovlar
Majburiy psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish natijalariga koʻra shaxs ruhiy holati buzilganligi oqibatida kasbga doir faoliyatning va oʻta xavfli manba bilan bogʻliq faoliyatning ayrim turlarini bajarishga vaqtincha (koʻpi bilan besh yil muddatga va keyin qayta tekshiruvdan oʻtish huquqi bilan) yaroqsiz deb topilishi mumkin. Shaxsni kasbga doir faoliyatning va oʻta xavfli manba bilan bogʻliq faoliyatning ayrim turlarini bajarishga vaqtincha yaroqsiz deb topish toʻgʻrisidagi qaror shaxsning ruhiy sogʻligʻi holatini tibbiy qarshi koʻrsatmalar roʻyxatiga muvofiq baholash asosida shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan qabul qilinadi va qaror ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Kasbga doir faoliyatning va oʻta xavfli manba bilan bogʻliq faoliyatning ayrim turlarini amalga oshirish uchun tibbiy qarshi koʻrsatmalar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi hamda toʻplangan tajriba va ilmiy yutuqlar hisobga olingan holda vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqiladi.

10. Psixiatriya yordami koʻrsatilayotgan shaxslarning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini ifodalash
Shaxs psixiatriya yordami koʻrsatilayotganda oʻz huquqlarini va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun oʻz xohishiga koʻra vakilni taklif etishga haqli. Vakillikni rasmiylashtirish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga psixiatriya yordami koʻrsatishda uning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni vasiy, voyaga yetmagan shaxsning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni esa ota-onasidan biri yoki boshqa qonuniy vakili amalga oshiradi. Shaxsga psixiatriya yordami koʻrsatishda uning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni bepul yuridik yordam tarzida advokat, shuningdek bepul yuridik yordam koʻrsatishga vakolatli boʻlgan boshqa shaxs amalga oshirishi mumkin. Shaxslar psixiatriya yordamini olayotganda “Davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq davlat hisobidan yuridik yordam olish huquqiga ega. Psixiatriya muassasasi advokat taklif etish imkoniyatini taʼminlaydi, bundan ushbu Qonun 24-moddasining yettinchi qismida va 31-moddasida nazarda tutilgan hollar mustasno.

11. Shaxsning ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etish haqidagi talabni taqiqlash
Shaxs oʻz huquqlari va erkinliklarini roʻyobga chiqarayotganda uning ruhiy sogʻligʻining holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni uchinchi shaxslar tomonidan taqdim etishni yoxud uning shifokor-psixiatr tekshiruvidan oʻtishini talab qilish taqiqlanadi, bundan qonunda belgilangan hollar mustasno.

12. Psixiatriya yordami koʻrsatishda shifokor sirini saqlash
Shaxsda ruhiy holatning buzilishi mavjudligi, u psixiatriya yordami uchun murojaat etganligi faktlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, shuningdek uning ruhiy sogʻligʻining holati haqidagi boshqa maʼlumotlar qonun bilan qoʻriqlanadigan shifokor siri hisoblanadi. Ruhiy holati buzilgan shaxsning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini roʻyobga chiqarish uchun uning iltimosiga yoxud qonuniy vakilining iltimosiga binoan unga va uning qonuniy vakiliga mazkur shaxs ruhiy sogʻligʻining holati haqida hamda unga koʻrsatilgan psixiatriya yordami toʻgʻrisida tushunarli shaklda va ruhiy holati buzilgan shaxsning ruhiy holatini hisobga olgan holda maʼlumotlar taqdim etiladi.

13. Ruhiy holati buzilgan shaxslarga tashxis qoʻyish, ularni davolash va reabilitatsiya qilish
Ruhiy holatning buzilganligi tashxisi umumeʼtirof etilgan xalqaro standartlar va tasniflarga muvofiq qoʻyiladi hamda shaxsning jamiyatda qabul qilingan axloqiy, madaniy, siyosiy va diniy qadriyatlarni rad etishiga yoxud uning ruhiy sogʻligʻi holatiga bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa sabablarga asoslanishi mumkin emas. Ruhiy holati buzilgan shaxsga tashxis qoʻyish, uni davolash va reabilitatsiya qilish uchun qonunchilik bilan ruxsat etilgan usullar, shuningdek belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazilgan dori vositalari hamda tibbiy buyumlar qoʻllaniladi. Tashxis qoʻyish, davolash va reabilitatsiya qilish usullari, shuningdek dori vositalari hamda tibbiy buyumlar xastalikning xususiyatiga muvofiq faqat tashxis qoʻyish, davolash va reabilitatsiya qilish maqsadida qoʻllaniladi hamda ulardan ruhiy holati buzilgan shaxsni jazolash yoki boshqa maqsadlar uchun foydalanilmasligi kerak.

14. Maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy ravishda rozilik berish
Ruhiy holati buzilgan shaxsga nisbatan tibbiy aralashuv uning maʼlumotlarni bilgan holda ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlganda amalga oshiriladi, bundan ushbu moddaning beshinchi qismida nazarda tutilgan hollar mustasno. Shifokor-psixiatr ruhiy holati buzilgan shaxsga uning ruhiy holatining xususiyati, tavsiya etilayotgan davolashning maqsadi, usullari, shu jumladan muqobil usullari va davolashning davomiyligi haqida, shuningdek ehtimol tutilgan xavf, nojoʻya taʼsirlar va kutilayotgan natijalar toʻgʻrisida tushunarli shaklda va uning ruhiy holatini hisobga olgan holda axborot taqdim etishi shart. Shifokor-psixiatr taqdim etilgan axborot toʻgʻrisida tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyadi. Voyaga yetmagan shaxsga nisbatan maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy rozilikni ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan maʼlumotlar shunday rozilikni beradigan shaxsga maʼlum qilinganidan keyin ota-onasidan biri yoki boshqa qonuniy vakili beradi, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga nisbatan esa uning qonuniy vakili rozilik beradi. Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsning qonuniy vakili maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy ravishda rozilik berganligi haqida vasiyligidagi shaxsning yashash joyidagi vasiylik va homiylik organini xabardor qiladi. Ruhiy holati buzilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining maʼlumotlarni bilgan holda tibbiy aralashuvga ixtiyoriy roziligisiz davolash faqat tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash chogʻida, shuningdek psixiatriya muassasasiga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizilganda amalga oshirilishi mumkin. Ushbu moddaning beshinchi qismida koʻrsatilgan shaxslarga nisbatan ruhiy holat buzilishlarini davolash uchun asl holiga qaytarib boʻlmaydigan oqibatlarni keltirib chiqaradigan jarrohlik usullarini hamda boshqa usullarni qoʻllashga, shuningdek ularda profilaktika, tashxis qoʻyish, davolash va tibbiy reabilitatsiya qilish usullari, tibbiyot uchun moʻljallangan dori vositalari va buyumlari, maxsus shifobaxsh oziq-ovqat mahsulotlari sinovlarini oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

15. Davolanishni rad qilish
Ruhiy holati buzilgan shaxs, ruhiy holati buzilgan voyaga yetmagan shaxsning ota-onasidan biri yoki boshqa qonuniy vakili, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsning qonuniy vakili taklif etilayotgan davolanishni rad qilish yoki uni tugatishni talab qilish huquqiga ega, bundan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilgan yoxud psixiatriya muassasasiga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizilgan hollar mustasno. Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsning qonuniy vakili davolanishni rad qilish yoki uni tugatish toʻgʻrisida davolanish rad etilgan yoxud tugatilgan kunning ertasidan kechiktirmay oʻz vasiyligi ostidagi shaxsning yashash joyidagi vasiylik va homiylik organini xabardor qiladi. Davolanishni rad etgan shaxsga yoki uning qonuniy vakiliga bunday rad etishning yoxud davolanishni tugatishning ehtimol tutilgan oqibatlari tushuntirilishi kerak. Davolanishni rad etish, rad etish kunida tibbiy hujjatga ehtimol tutilgan oqibatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatilgan holda yozib qoʻyish orqali va davolanishni rad etgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining, shuningdek shifokor-psixiatrning imzosi bilan rasmiylashtiriladi.

16. Tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari
Ruhiy holati buzilgan shaxslarga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat, Jinoyat-protsessual va Jinoyat-ijroiya kodekslarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha hamda tartibda sudning qaroriga koʻra qoʻllaniladi. Ruhiy holati buzilgan shaxslarga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tizimining psixiatriya muassasalari tomonidan, ozodlikdan mahrum etish tarzidagi jazoga hukm qilingan shaxslarga nisbatan esa ichki ishlar organlarining jazoni oʻtash joyidagi tibbiyot muassasalari tomonidan qoʻllaniladi. Oʻziga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilgan Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tizimining psixiatriya muassasalarida turgan shaxslar psixiatriya statsionarida turgan ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlaridan foydalanadi. Oʻziga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilgan Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tizimining psixiatriya muassasalarida turgan shaxslar mazkur muassasada boʻladigan butun davrda mehnatga layoqatsiz deb topiladi va shifokor-psixiatr huzurida majburiy ambulatoriya kuzatuvida va davolanishda turgan shaxslar bilan teng ravishda davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha nafaqa olish yoki umumiy asoslarda pensiya olish huquqiga ega.

17. Sud-psixiatriya ekspertizasi
Jinoyat, fuqarolik ishlari va maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud-psixiatriya ekspertizasi qonunchilikda nazarda tutilgan asoslarga koʻra hamda tartibda amalga oshiriladi.

18. Shaxsning harbiy xizmatga yaroqliligi toʻgʻrisidagi masalani hal qilish chogʻida psixiatriya tekshiruvini oʻtkazish
Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasining, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Davlat xavfsizlik xizmatining, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmatining, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining harbiy xizmatchisi sifatida shaxsning, shu jumladan ichki ishlar organlari, Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, xizmat faoliyati haqiqiy harbiy xizmatga tenglashtiriladigan boshqa vazirliklar va idoralarning boshliqlar hamda oddiy askarlar tarkibidan boʻlgan shaxslarning oʻz ruhiy sogʻligʻining holatiga koʻra harbiy xizmatga yaroqliligi toʻgʻrisidagi masalani hal qilish chogʻida ambulator va statsionar sharoitlarda psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish asoslari hamda tartibi ushbu Qonun hamda Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilanadi.

19. Psixiatriya yordami koʻrsatuvchi muassasalar
Psixiatriya yordamini psixiatriya muassasalari, davlat va xususiy tibbiyot muassasalari, ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan tibbiy-ijtimoiy muassasalar koʻrsatadi. Ruhiy holatning buzilishiga tashxis qoʻyish, uni davolash va reabilitatsiya qilish boʻyicha xususiy tibbiyot muassasalari tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Psixiatriya yordamining turlari yuridik shaxslarning taʼsis hujjatlarida koʻrsatiladi. Davlat va xususiy tibbiyot muassasalari, ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan tibbiy-ijtimoiy muassasalar tomonidan koʻrsatiladigan psixiatriya yordamining turlari haqidagi axborot fuqarolar uchun ochiq boʻlishi kerak.

20. Psixiatriya yordami koʻrsatish boʻyicha faoliyat bilan shugʻullanish huquqi
Maxsus oliy tibbiy maʼlumotga ega boʻlgan tibbiyot xodimlari (shifokor-psixiatr, tibbiy psixolog va psixoterapevt) psixiatriya yordami koʻrsatish boʻyicha shifokorlik faoliyati bilan shugʻullanish huquqiga ega. Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi tibbiyot xodimlari va boshqa mutaxassislar ruhiy holati buzilgan shaxslar bilan ishlash uchun maxsus tayyorgarlikdan oʻtishi kerak. Yuridik shaxslarga “Psixiatriya yordami” ixtisosligi boʻyicha tibbiy faoliyatini amalga oshirish huquqi uchun litsenziyalar berish tartibi qonunchilikda belgilanadi. Psixiatriya yordami koʻrsatishga ixtisoslashgan yuridik shaxslar tomonidan koʻrsatiladigan psixiatriya yordamining turlari taʼsis hujjatlarida yoki litsenziya talablari va shartlarida koʻrsatiladi.

21. Tibbiyot xodimlarining hamda boshqa mutaxassislarning psixiatriya yordami koʻrsatish chogʻidagi huquq va majburiyatlari
Ruhiy holatning buzilishi tashxisini qoʻyish faqat shifokor-psixiatr tomonidan amalga oshiriladi. Gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya yordami koʻrsatish zarurligi toʻgʻrisida qaror qabul qilish yoxud bu masalani koʻrib chiqish uchun xulosa berish faqat shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan amalga oshiriladi. Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etayotgan tibbiyot xodimlarining va boshqa mutaxassislarning faoliyati kasbga oid odob-axloqqa asoslanadi hamda qonunga muvofiq amalga oshiriladi. Boshqa ixtisoslikdagi shifokorning shaxsning ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi xulosasi dastlabki xususiyatga ega boʻladi hamda shaxsning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini cheklash toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun, shuningdek ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun qonunda nazarda tutilgan kafolatlarni unga berish uchun asos boʻlmaydi.

22. Shifokor-psixiatrning psixiatriya yordami koʻrsatish chogʻidagi mustaqilligi
Psixiatriya yordami koʻrsatish chogʻida shifokor-psixiatr oʻz qarorlarini qabul qilishda mustaqil boʻlib, u faqat tibbiy koʻrsatuvlarga, shifokorlik burchiga va qonunga amal qiladi. Shifokor-psixiatrlar komissiyasi qaroriga oʻz fikri mos kelmagan shifokor-psixiatr oʻzining xulosasini berishga haqli boʻlib, xulosa tibbiy hujjatlarga ilova qilinadi.

23. Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi tibbiyot xodimlariga va boshqa xodimlarga kafolatlar
Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi tibbiyot xodimlari va boshqa xodimlar qonunchilikka muvofiq ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi, har yilgi qoʻshimcha mehnat taʼtili olish, zararli va (yoki) xavfli mehnat sharoitlarida ishlaganlik uchun umumiy belgilangan yoshi kamaytirilgan holda pensiyaga chiqish huquqiga ega. Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi tibbiyot xodimlari va boshqa xodimlar ish vaqtining, har yilgi qoʻshimcha mehnat taʼtilining davomiyligi, umumiy belgilangan yosh kamaytirilgan holda pensiyaga chiqish tartibi, shuningdek ularning maxsus har oylik ustamasi miqdorlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi tibbiyot xodimlari va boshqa xodimlar ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan hamda kasb kasalliklaridan qonunchilikda belgilangan tartibda davlat majburiy ijtimoiy sugʻurtasi qilinishi lozim.

24. Psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish
Psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish tekshirilayotgan shaxsda ruhiy holati buzilishining mavjudligini, psixiatriya yordami koʻrsatishga boʻlgan zaruriyatni aniqlash, shuningdek bunday yordam turi haqidagi masalani hal qilish uchun amalga oshiriladi. Psixiatriya tekshiruvi tekshirilayotgan shaxsning maʼlumotlarni bilgan holda tekshiruv oʻtkazilishiga ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshiriladi. Voyaga yetmagan shaxsni psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish ota-onasidan birining yoxud boshqa qonuniy vakilining ushbu tekshiruvni oʻtkazishga maʼlumotlarni bilgan holda ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlganda, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga nisbatan esa, bunday shaxs qonuniy vakilining maʼlumotlarni bilgan holda psixiatriya tekshiruvi oʻtkazilishiga ixtiyoriy roziligi mavjud boʻlganda amalga oshiriladi. Ota-onasidan biri rozi boʻlmagan yoxud ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakili mavjud boʻlmagan taqdirda voyaga yetmagan shaxsni psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish vasiylik va homiylik organining qaroriga binoan amalga oshiriladi, qaror ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsning qonuniy vakili vasiyligidagi shaxsni psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish uchun maʼlumotlarni bilgan holda ixtiyoriy ravishda rozilik berganligi haqida vasiyligidagi shaxsning yashash joyidagi vasiylik va homiylik organini xabardor qiladi. Psixiatriya tekshiruvini oʻtkazuvchi shifokor-psixiatr tekshirilayotgan shaxsga va uning qonuniy vakiliga oʻzini psixiatr sifatida tanishtirishi shart, bundan ushbu modda yettinchi qismining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollar mustasno. Mavjud maʼlumotlarga koʻra, tekshirilayotgan shaxs unda ogʻir ruhiy holatning quyidagilar bilan bogʻliq buzilishi mavjud deb taxmin qilish uchun asos boʻladigan harakatlarni sodir etgan hollarda, shaxsni psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish ushbu shaxsning maʼlumotlarni bilgan holdagi ixtiyoriy roziligisiz yoki qonuniy vakilning maʼlumotlarni bilgan holdagi ixtiyoriy roziligisiz amalga oshirilishi mumkin: uning oʻzi uchun yoki atrofdagilar uchun bevosita xavf solishi; uning yordamga muhtojligi, yaʼni asosiy hayotiy ehtiyojlarini mustaqil ravishda qanoatlantirishga layoqatsizligi; agar shaxs psixiatriya yordami koʻrsatilmasdan qoldirilgudek boʻlsa, ruhiy holati yomonlashuvi tufayli uning sogʻligʻiga jiddiy zarar yetishi. Agar tekshirilayotgan shaxs ushbu Qonun 28-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha dispanser kuzatuvida turgan boʻlsa, uni psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish uning maʼlumotlarni bilgan holdagi ixtiyoriy roziligisiz yoki qonuniy vakilining maʼlumotlarni bilgan holdagi ixtiyoriy roziligisiz amalga oshirilishi mumkin. Psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazishga oid maʼlumotlar va tekshirilayotgan shaxsning ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi xulosa tibbiy hujjatlarda qayd etilib, ularda shifokor-psixiatrga murojaat qilish sabablari hamda tibbiy tavsiyalar koʻrsatiladi.

25. Shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish tartibi
Ushbu Qonun 24-moddasining yettinchi qismi ikkinchi xatboshisida va sakkizinchi qismida nazarda tutilgan hollarda shaxsni psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror shifokor-psixiatr tomonidan ushbu shaxsning roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz mustaqil ravishda, ushbu Qonunning 26-moddasida nazarda tutilgan tartibda qabul qilinadi. Ushbu Qonun 24-moddasi yettinchi qismining uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan hollarda shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror sud tomonidan chiqariladi.

26. Shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisida ariza berish va qaror qabul qilish tartibi
Shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror shunday tekshiruv oʻtkazish uchun ushbu Qonun 24-moddasining yettinchi qismida sanab oʻtilgan asoslar mavjudligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan yozma arizaga binoan shifokor-psixiatr tomonidan qabul qilinadi, bundan ushbu Qonun 24-moddasining sakkizinchi qismida nazarda tutilgan hollar mustasno. Yozma ariza psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazilishi lozim boʻlgan shaxsning qarindoshlari, har qanday tibbiy ixtisoslikdagi shifokor, mansabdor shaxslar va boshqa fuqarolar tomonidan berilishi mumkin. Ushbu Qonun 24-moddasi yettinchi qismining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollarda ariza ogʻzaki shaklda ham berilishi mumkin. Shaxsni psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror shifokor-psixiatr tomonidan darhol qabul qilinadi va tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyish orqali rasmiylashtiriladi. Shaxs oʻzi uchun yoki atrofidagilar uchun bevosita xavf tugʻdirmagan taqdirda, psixiatriya tekshiruvi oʻtkazish toʻgʻrisidagi ariza yozma shaklda berilishi, shunday tekshiruv oʻtkazish zarurligini asoslovchi batafsil maʼlumotlarni va shaxs yoki uning qonuniy vakili shifokor-psixiatrga murojaat etishni rad etganligiga doir koʻrsatmani oʻz ichiga olgan boʻlishi kerak. Shifokor-psixiatr qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni soʻrab olishga haqli. Arizada ushbu Qonun 24-moddasi yettinchi qismining uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan holatlar mavjudligi toʻgʻrisida dalolat beruvchi maʼlumotlar mavjud emasligini aniqlab, shifokor-psixiatr psixiatriya tekshiruvi oʻtkazishni yozma ravishda asoslantirilgan holda rad etadi. Shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi ariza asosli boʻlganida shifokor-psixiatrning bunday tekshiruv oʻtkazish zarurligi haqidagi yozma xulosasi, shuningdek shaxsni tekshiruvdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi ariza va boshqa mavjud materiallar tegishli tibbiyot muassasasi tomonidan shaxsning yashash joyidagi sudga yuboriladi. Sud psixiatriya tekshiruvi oʻtkazish toʻgʻrisidagi masalani barcha materiallar olingan paytdan eʼtiboran qirq sakkiz soat ichida hal qiladi.

27. Ambulatoriya sharoitlarida koʻrsatiladigan psixiatriya yordami
Ruhiy holati buzilgan shaxsga nisbatan tibbiy koʻrsatmalarga qarab ambulatoriya sharoitlarida profilaktika, tashxis qoʻyish, davolash, tibbiy jihatdan reabilitatsiya qilish va dispanser kuzatuvi amalga oshiriladi. Ambulatoriya sharoitlaridagi psixiatriya yordami (bundan dispanser kuzatuvi mustasno) ruhiy holati buzilgan shaxs ushbu Qonunning 7-moddasiga muvofiq ixtiyoriy ravishda murojaat etganda koʻrsatiladi.

28. Dispanser kuzatuvi
Dispanser kuzatuvi ruhiy holatning ogʻir barqaror yoki tez-tez zoʻrayib turuvchi kasallik belgilari boʻlgan surunkali va uzoq davom etadigan buzilishiga chalingan shaxsning roziligidan, shuningdek uning qonuniy vakilining roziligidan qatʼi nazar, oʻrnatilishi mumkin. Dispanser kuzatuvini oʻrnatish zarurligi haqidagi va uni tugatish toʻgʻrisidagi qaror shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan qabul qilinadi. Agar davolash-profilaktika muassasasi xizmat koʻrsatadigan hududda psixiatriya yordami bitta shifokor-psixiatr tomonidan koʻrsatilsa, dispanser kuzatuvini oʻrnatish zarurligi toʻgʻrisidagi qarorni u mustaqil ravishda uch oydan oshmagan muddatga qabul qiladi. Bu holda dispanser kuzatuvini oʻrnatish zarurligi toʻgʻrisidagi va uni tugatish haqidagi masala shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan uch oy ichida koʻrib chiqilishi kerak. Shifokor-psixiatrlar komissiyasining asoslantirilgan qarori tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyish orqali va Dispanser kuzatuvida turgan ruhiy holati buzilgan shaxslarning yagona elektron reyestriga tegishli axborot kiritilgan holda rasmiylashtiriladi. Dispanser kuzatuvi shaxs sogʻayib ketganda yoki uning ruhiy holati sezilarli va turgʻun yaxshilanganda tugatiladi. Dispanser kuzatuvi tugatilganidan keyin ambulatoriya sharoitlaridagi psixiatriya yordami ushbu Qonunning 7-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha va tartibda mazkur shaxsning iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan yoxud uning qonuniy vakilining iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan koʻrsatiladi. Ruhiy holati buzilgan shaxsning ruhiy holati oʻzgargan taqdirda, u ushbu Qonunning 24 va 25-moddalarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha hamda tartibda oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz tekshiruvdan oʻtkazilishi mumkin. Bunday hollarda dispanser kuzatuvi shifokor-psixiatrlar komissiyasining qaroriga binoan qaytadan oʻrnatilishi mumkin.

29. Dispanser kuzatuvida turgan ruhiy holati buzilgan shaxslarning yagona elektron reyestri
Dispanser kuzatuvida turgan ruhiy holati buzilgan shaxslarning yagona elektron reyestri (bundan buyon matnda Yagona reyestr deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan yuritiladi. Yagona reyestr ruhiy holati buzilgan shaxslar haqidagi quyidagi majburiy axborotni oʻz ichiga oladi: pasport maʼlumotlari (identifikatsiyalovchi ID-karta maʼlumotlari); dispanser kuzatuvi oʻrnatilgan va tugatilgan sanalar; psixiatriya muassasalarida boʻlish muddatlari; berilgan dori vositalari, koʻrsatilgan ijtimoiy xizmatlar va taqdim etilgan imtiyozlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar. Yagona reyestr ruhiy holati buzilgan shaxslar haqidagi boshqa axborotni ham oʻz ichiga olishi mumkin. Yagona reyestrni yaratish, unga texnik xizmat koʻrsatish va muntazam ravishda yangilash bilan bogʻliq xarajatlar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining budjetdan tashqari manbalari hamda qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan qoplanadi. Yagona reyestrdan foydalanishga mazkur reyestrdagi axborotning maxfiyligi taʼminlangan holda, faqat Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilanadigan shaxslarga ruxsat etiladi.

30. Psixiatriya statsionariga yotqizish uchun asoslar
Psixiatriya statsionariga yotqizish uchun shaxsda ruhiy holatning buzilishi mavjudligi va shifokor-psixiatrning statsionar sharoitlarida tekshiruvdan oʻtkazish yoki davolash toʻgʻrisidagi qarori yoxud sudning qarori asos boʻladi. Qonunchilikda belgilangan hollarda va tartibda psixiatriya ekspertizasini oʻtkazish zarurati ham psixiatriya statsionariga yotqizish uchun asos boʻlishi mumkin. Shaxsni psixiatriya statsionariga yotqizish ixtiyoriy ravishda uning iltimosiga binoan yoki roziligi bilan amalga oshiriladi, bundan ushbu Qonunning 31-moddasida nazarda tutilgan hollar mustasno. Voyaga yetmagan shaxsni psixiatriya statsionariga yotqizish uning ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakilining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan amalga oshiriladi. Ota-onasidan biri rozi boʻlmagan taqdirda yoxud ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakili mavjud boʻlmaganda, voyaga yetmagan shaxsni psixiatriya statsionariga yotqizish vasiylik va homiylik organining qaroriga binoan amalga oshiriladi, bu qaror ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs uning qonuniy vakilining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga yotqiziladi. Statsionarga yotqizishga rozilik tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyish orqali va ruhiy holati buzilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining, shuningdek shifokor-psixiatrning imzosi bilan rasmiylashtiriladi.

31. Psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish uchun asoslar
Shaxsni gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish sudning qaroriga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Agar ruhiy holati buzilgan shaxsni faqat statsionar sharoitlarida tekshiruvdan oʻtkazish yoki davolash mumkin boʻlsa, ruhiy holatning buzilishi esa ogʻir hamda quyidagilar bilan bogʻliq boʻlsa, bu shaxs oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz sud qarori chiqarilmasidanoq psixiatriya statsionariga yotqizilishi mumkin: uning oʻzi uchun yoki atrofidagilar uchun bevosita xavf solish ehtimoli; uning yordamga muhtojligi, yaʼni asosiy hayotiy ehtiyojlarni mustaqil ravishda qanoatlantirishga layoqatsizligi; agar shaxs psixiatriya yordami koʻrsatilmasdan qoldirilgudek boʻlsa, ruhiy holati yomonlashuvi tufayli uning sogʻligʻiga jiddiy zarar yetishi.

32. Psixiatriya yordami koʻrsatish chogʻida xavfsizlikni taʼminlash choralari
Statsionar sharoitlardagi psixiatriya yordami statsionarga yotqizilgan shaxsning va boshqa shaxslarning xavfsizligini taʼminlaydigan sharoitlarda, tibbiyot xodimlari tomonidan uning huquqlari hamda qonuniy manfaatlariga rioya etilgan holda amalga oshiriladi. Psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy ravishda yotqizilganda va bu yerda boʻlganda jismoniy siquvga olish va ajratib qoʻyish choralari faqat shifokor-psixiatrning xulosasiga koʻra, shaxsning oʻzi uchun yoki boshqa shaxslar uchun bevosita xavf tugʻdiruvchi harakatlarini boshqa usullar bilan bartaraf etish mumkin boʻlmagan hollarda va davrda qoʻllaniladi hamda tibbiyot xodimlarining doimiy nazorati ostida amalga oshiriladi. Jismoniy siquvga olish yoki ajratib qoʻyish choralarini qoʻllash shakllari va vaqti haqida tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyiladi. Ichki ishlar organlarining xodimlari statsionarga gʻayriixtiyoriy ravishda yotqizishni amalga oshirish chogʻida tibbiyot xodimlariga yordam koʻrsatishi hamda statsionarga yotqizilayotgan shaxs bilan muloqotda boʻlish va uni koʻzdan kechirish uchun xavfsiz sharoitlarni taʼminlashi shart. Statsionarga yotqizilayotgan shaxsning atrofdagilar hayoti va sogʻligʻiga xavf soluvchi harakatlarini bartaraf etish zarur boʻlgan hollarda, shuningdek statsionarga yotqizilishi lozim boʻlgan shaxsni qidirish hamda ushlash zarurati boʻlganda ichki ishlar organlarining xodimlari qonunchilikda belgilangan tartibda harakat qiladi.

33. Oʻz qonuniy vakillarining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga yotqizilgan voyaga yetmagan shaxslarni va sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslarni tekshiruvdan oʻtkazish
Oʻz qonuniy vakillarining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga yotqizilgan voyaga yetmagan shaxs va sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs ushbu Qonun 34-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan tartibda shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan majburiy tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim. Dastlabki olti oy ichida bu shaxslar statsionarda yotishni uzaytirish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan har oyda kamida bir marta tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim. Statsionarda yotish olti oydan ortiq uzaytirilgan taqdirda, ruhiy holati buzilgan shaxsni tekshiruvdan oʻtkazish shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan olti oyda kamida bir marta amalga oshiriladi. Shifokor-psixiatrlar komissiyasi yoki psixiatriya statsionari maʼmuriyati voyaga yetmagan shaxsni yoki sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsni statsionarga yotqizishda yoʻl qoʻyilgan suiisteʼmolliklarni aniqlagan taqdirda, psixiatriya statsionari maʼmuriyati bu haqda vasiylikdagi shaxsning turar joyidagi vasiylik va homiylik organini xabardor qiladi.

34. Psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizilgan shaxslarni tekshiruvdan oʻtkazish
Ushbu Qonunning 31-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha psixiatriya statsionariga yotqizilgan ruhiy holati buzilgan shaxs shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan qirq sakkiz soatdan oshmagan muddatda majburiy tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim, komissiya statsionarga yotqizilganlikning asoslanganligi toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Statsionarga yotqizish asossiz deb topilgan va statsionarga yotqizilgan shaxs psixiatriya statsionarida qolish istagini bildirmagan hollarda, u darhol statsionardan chiqarilishi lozim. Agar ruhiy holati buzilgan shaxsni statsionarga yotqizish asosli deb topilsa, shaxsning u yerda bundan buyon boʻlishi toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun shifokor-psixiatrlar komissiyasining xulosasi yigirma toʻrt soat ichida psixiatriya statsionari joylashgan yerdagi sudga yuboriladi. Ruhiy holati buzilgan shaxsni psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish toʻgʻrisidagi ariza sudga shaxs yotgan psixiatriya statsionari tomonidan beriladi.

35. Ruhiy holati buzilgan shaxsni psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish toʻgʻrisidagi ariza yuzasidan sudning qarori
Sud ruhiy holati buzilgan shaxsni psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish toʻgʻrisidagi arizani mazmunan koʻrib chiqib, uni qanoatlantiradi yoki rad etadi. Oʻziga nisbatan qaror chiqarilgan shaxs, uning qonuniy vakili, psixiatriya statsionari rahbari sudning qarori ustidan shikoyat qilishi yoki prokuror protest keltirishi mumkin.

36. Ruhiy holati buzilgan shaxsning gʻayriixtiyoriy tartibda statsionarda yotishini uzaytirish
Ruhiy holati buzilgan shaxsning psixiatriya statsionarida gʻayriixtiyoriy tartibda boʻlishi faqat statsionarga yotqizish amalga oshirilgan asoslar saqlanib turgan vaqt mobaynidagina davom etadi. Psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizilgan shaxs shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan statsionarda yotishni uzaytirish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun dastlabki olti oy mobaynida har oyda kamida bir marta tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim. Ruhiy holati buzilgan shaxs psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizilgan paytdan eʼtiboran olti oy oʻtgach shifokor-psixiatrlar komissiyasining statsionarda bunday yotishni uzaytirish zarurligi toʻgʻrisidagi xulosasi psixiatriya statsionari maʼmuriyati tomonidan psixiatriya statsionari joylashgan yerdagi sudga yuboriladi. Sud statsionarda yotishni ushbu Qonunning 34 va 35-moddalarida nazarda tutilgan tartibda uzaytirishi mumkin. Ruhiy holati buzilgan shaxsning psixiatriya statsionarida yotishi olti oydan ortiq muddatga uzaytirilganda shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan mazkur shaxsni tekshiruvdan oʻtkazish olti oyda kamida bir marta amalga oshiriladi.

37. Psixiatriya statsionarlarida turgan ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlari
Ruhiy holati buzilgan shaxsga uni psixiatriya statsionariga yotqizish asoslari va maqsadlari, uning huquqlari hamda statsionarda oʻrnatilgan qoidalar tushuntirilishi kerak, bu haqda tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyiladi. Psixiatriya statsionarida davolanayotgan yoki tekshiruvdan oʻtayotgan ruhiy holati buzilgan shaxslar: tekshiruvdan oʻtkazish, davolash, psixiatriya statsionaridan chiqarish va ushbu Qonun bilan berilgan huquqlarga rioya etish masalalari yuzasidan bevosita bosh shifokorga yoki boʻlim mudiriga murojaat etishga; davlat hokimiyati va boshqaruvi organlariga arizalar, takliflar va shikoyatlar berishga; advokat va din peshvosi bilan yolgʻiz uchrashishga; tibbiy qarshi koʻrsatmalar boʻlmaganda diniy rasm-rusumlarni bajarishga; gazetalar va jurnallarga obuna boʻlishga; agar ruhiy holati buzilgan shaxs oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan boʻlsa, umumiy oʻrta va oʻrta maxsus taʼlim tashkilotlarining dasturi boʻyicha taʼlim olishga; agar ruhiy holati buzilgan shaxs foydali mehnatda ishtirok etayotgan boʻlsa, mehnati uchun uning miqdori va sifatiga muvofiq boshqa fuqarolar bilan teng ravishda haq olishga; yozishmalar olib borishga, posilkalar, banderollar va pul joʻnatmalari olish va joʻnatishga, telefondan foydalanishga, keluvchilarni qabul qilishga, eng zarur narsalarga ega boʻlish va ularni sotib olishga, oʻz kiyim-kechagidan foydalanishga haqli. Bu huquqlar ruhiy holati buzilgan shaxsning va boshqa shaxslarning sogʻligʻi yoki xavfsizligi manfaatlarini koʻzlab shifokor-psixiatorning tavsiyasiga koʻra cheklanishi mumkin. Gazetalar va jurnallarga yakka tartibda obuna boʻlish, telefonda soʻzlashuvlar hamda boshqa pulli xizmatlar ruhiy holati buzilgan shaxslarning mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi. Psixiatriya statsionarida davolanayotgan yoki tekshiruvdan oʻtayotgan ruhiy holati buzilgan shaxslar qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin.

38. Psixiatriya statsionari maʼmuriyatining va tibbiyot xodimlarining majburiyatlari
Psixiatriya statsionarining maʼmuriyati va tibbiyot xodimlari ruhiy holati buzilgan shaxslarning hamda ularning qonuniy vakillarining ushbu Qonunda nazarda tutilgan huquqlarini va qonuniy manfaatlarini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratishi, shu jumladan: psixiatriya statsionariga davolanish yoki tekshiruvdan oʻtish uchun yotqizilgan shaxslarni zarur tibbiy yordam bilan taʼminlashi; ushbu Qonunning matni, mazkur psixiatriya statsionarining ichki tartib-qoidalari bilan, ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilgan taqdirda murojaat etish mumkin boʻlgan davlat organlari hamda boshqa organlar, muassasalar, tashkilotlar va mansabdor shaxslarning manzillari hamda telefon raqamlari bilan tanishish imkoniyatini berishi; ruhiy holati buzilgan shaxslarning yozishmalari, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlariga arizalar, takliflar va shikoyatlar yoʻllashi uchun shart-sharoitlar yaratishi; ruhiy holati buzilgan shaxs psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizilgan paytdan eʼtiboran yigirma toʻrt soat ichida uning qonuniy vakilini, qarindoshlarini yoki uning koʻrsatmasiga koʻra boshqa shaxsni xabardor qilish choralarini koʻrishi; ruhiy holati buzilgan shaxsning sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlar va u bilan bogʻliq favqulodda hodisalar haqida uning qonuniy vakilini yoki qarindoshlarini, shuningdek uning koʻrsatmasiga koʻra boshqa shaxsni xabardor qilishi; psixiatriya statsionarida turgan ruhiy holati buzilgan shaxslarning xavfsizligini taʼminlashi, posilkalar va olib kelingan narsalar tarkibini nazorat qilishi; sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan, ammo qonuniy vakilga ega boʻlmagan ruhiy holati buzilgan shaxslarning qonuniy vakili vazifasini bajarishi shart. Psixiatriya statsionari maʼmuriyatining va tibbiyot xodimlarining zimmasida qonunchilikka muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.

39. Ruhiy holati buzilgan shaxsni psixiatriya statsionaridan chiqarish
Ruhiy holati buzilgan shaxsni psixiatriya statsionaridan chiqarish u sogʻayib ketgan yoki uning ruhiy holati yaxshilanib, bundan buyon statsionarda davolanishi talab etilmaydigan, shuningdek psixiatriya statsionariga yotqizish uchun asos boʻlgan tekshiruvdan oʻtish yoki psixiatriya ekspertizasi nihoyasiga yetkazilgan taqdirda amalga oshiriladi. Psixiatriya statsionariga davolanish uchun ixtiyoriy ravishda yotqizilgan ruhiy holati buzilgan shaxsni chiqarish uning arizasiga, qonuniy vakilining arizasiga yoki davolovchi shifokor-psixiatrning qaroriga binoan amalga oshiriladi. Psixiatriya statsionariga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizilgan ruhiy holati buzilgan shaxsni chiqarish shifokor-psixiatrlar komissiyasining xulosasiga yoki sudning statsionarda yotishni uzaytirishni rad etish toʻgʻrisidagi qaroriga binoan amalga oshiriladi. Sudning qaroriga binoan oʻziga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilgan ruhiy holati buzilgan shaxsni chiqarish faqat sudning qaroriga koʻra amalga oshiriladi. Psixiatriya statsionariga ixtiyoriy ravishda yotqizilgan ruhiy holati buzilgan shaxsni chiqarish, agar gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish uchun ushbu Qonunning 31-moddasida nazarda tutilgan asoslar shifokor-psixiatrlar komissiyasi tomonidan aniqlanadigan boʻlsa, rad etilishi mumkin. Bunday holda psixiatriya statsionarida boʻlish, yotishni uzaytirish va statsionardan chiqarish masalalari ushbu Qonunning 34 — 36-moddalarida, shuningdek ushbu moddaning uchinchi qismida belgilangan tartibda hal etiladi.

40. Ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan tibbiy-ijtimoiy muassasalarga joylashtirish asoslari va tartibi
Ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan tibbiy-ijtimoiy muassasalarga shaxslarni joylashtirish uchun ruhiy holati buzilgan shaxsning arizasi, shifokor-psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning xulosasi, voyaga yetmagan shaxs yoki sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs uchun esa vasiylik va homiylik organining mazkur tibbiy komissiyaning xulosasiga asosan qabul qilingan qarori asos boʻladi. Tibbiy komissiyaning xulosasi shaxsda ruhiy holatning uni ixtisoslashtirilmagan tibbiy-ijtimoiy muassasada turish imkoniyatidan mahrum etadigan tarzda buzilishi mavjudligi haqidagi, muomalaga layoqatli shaxsga nisbatan esa uni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi masalani sud oldiga qoʻyish uchun asoslar mavjud emasligi haqidagi maʼlumotlarni ham oʻz ichiga olishi kerak. Vasiylik va homiylik organi ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan tibbiy-ijtimoiy muassasalarga joylashtirilgan shaxslarning mulkiy manfaatlarini himoya qilish choralarini koʻrishi shart.

41. Voyaga yetmagan shaxsni ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalariga hamda tibbiy-ijtimoiy muassasalarga joylashtirish asoslari va tartibi
Voyaga yetmagan, ruhiy holati buzilgan shaxsni ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalariga va tibbiy-ijtimoiy muassasalarga joylashtirish uchun uning ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakilining arizasi hamda tibbiy-psixologik-pedagogik komissiyaning majburiy xulosasi asos boʻladi. Tibbiy-psixologik-pedagogik komissiyaning xulosasi voyaga yetmagan shaxsning davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida moslashtirilgan taʼlim dasturini oʻzlashtirishi mumkinligi va (yoki) zarurligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

42. Ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida yoki tibbiy-ijtimoiy muassasalarda turgan shaxslarning huquqlari hamda mazkur muassasalar maʼmuriyatining va xodimlarining majburiyatlari
Ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida yoki tibbiy-ijtimoiy muassasalarda turgan shaxslar ushbu Qonunning 37-moddasida nazarda tutilgan huquqlardan foydalanadi. Ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari yoki tibbiy-ijtimoiy muassasalar maʼmuriyati va xodimlarining ushbu muassasalarda turgan shaxslarning huquqlarini roʻyobga chiqarish uchun shart-sharoitlar yaratishga doir majburiyatlari ushbu Qonunning 38-moddasida, shuningdek boshqa qonunchilikda belgilanadi. Ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari yoki tibbiy-ijtimoiy muassasalar ushbu muassasalarda turgan shaxslarni bir yilda kamida bir marta tibbiy tekshiruvdan oʻtkazishi shart. Tibbiy tekshiruv ushbu shaxslarning mazkur muassasalarda bundan buyon turishi toʻgʻrisidagi, shuningdek ularning muomalaga layoqatsizligi haqidagi qarorlarni qayta koʻrib chiqish mumkinligi toʻgʻrisidagi masalani hal etish maqsadida shifokor-psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiya tomonidan oʻtkaziladi.

43. Ruhiy holati buzilgan shaxslarni koʻchirish va chiqarish asoslari
Ruhiy holati buzilgan shaxsni ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasasidan yoki tibbiy-ijtimoiy muassasadan umumiy turdagi xuddi shunday muassasaga koʻchirish uchun shifokor-psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning mazkur shaxsda ushbu muassasada turish uchun tibbiy koʻrsatmalar mavjud emasligi haqidagi xulosasi asos boʻladi. Ruhiy holati buzilgan shaxsni ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun moʻljallangan davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasasidan yoki tibbiy-ijtimoiy muassasadan chiqarish: shifokor-psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning ruhiy holati buzilgan shaxs sogʻligʻining holatiga koʻra mustaqil ravishda yashashga layoqatli ekanligi toʻgʻrisidagi xulosasi mavjud boʻlgan taqdirda, ushbu shaxsning arizasiga binoan; chiqarilayotgan voyaga yetmagan shaxsni parvarish qilish majburiyatini olayotgan uning ota-onasidan birining yoki boshqa qonuniy vakilining arizasiga binoan; sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs qonuniy vakilining arizasi boʻyicha, basharti uning qonuniy vakili oʻz vasiyligidagi shaxsni shaxsan parvarish qilish va (yoki) parvarish qilishni taʼminlash majburiyatini oʻz zimmasiga olayotgan boʻlsa, amalga oshiriladi.

44. Nizolarni hal etish
Psixiatriya yordami koʻrsatish sohasidagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.

45. Psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

46. Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish
Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin: 1) Oʻzbekiston Respublikasining 2000-yil 31-avgustda qabul qilingan “Psixiatriya yordami toʻgʻrisida”gi 123-II-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000-yil, № 7-8, 215-modda); 2) Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 2000-yil 31-avgustda qabul qilingan “Psixiatriya yordami toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga kiritish haqida”gi 124-II-sonli Qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000-yil, № 7-8, 216-modda); 3) Oʻzbekiston Respublikasining 2011-yil 21-dekabrda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-311-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2011-yil, № 12/2, 363-modda) 7-moddasi; 4) Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 29-avgustda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga qaratilgan oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-559-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2019-yil, № 8, 470-modda) 7-moddasi; 5) Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 12-sentabrda qabul qilingan “Psixiatriya yordami koʻrsatish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-567-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2019-yil, № 9, 592-modda) 8-moddasi.

47. Ushbu Qonunning ijrosini, yetkazilishini, mohiyati va ahamiyati tushuntirilishini taʼminlash
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi va manfaatdor tashkilotlar ushbu Qonunning ijrosini, ijrochilarga yetkazilishini hamda mohiyati va ahamiyati aholi oʻrtasida tushuntirilishini taʼminlasin.

48. Qonunchilikni ushbu Qonunga muvofiqlashtirish
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi: hukumat qarorlarini ushbu Qonunga muvofiqlashtirsin; davlat boshqaruvi organlari ushbu Qonunga zid boʻlgan oʻz normativ-huquqiy hujjatlarini qayta koʻrib chiqishlari va bekor qilishlarini taʼminlasin.

49. Ushbu Qonunning kuchga kirishi
Ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgach kuchga kiradi.