Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglamentni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-01-11)

Oʻzbekiston Respublikasining “Texnik jihatdan tartibga solish toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligining faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2024-yil 28-fevraldagi PQ-91-son qaroriga muvofiq, shuningdek, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalari xavfsizligiga qoʻyiladigan yagona talablarni belgilash hamda xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilar nazarda tutuvchi Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglament (keyingi oʻrinlarda — Texnik reglament) 1-ilovaga muvofiq; Texnik reglamentning maqsadi va qoʻllanish sohasi; muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalariga (keyingi oʻrinlarda — texnika vositalari) qoʻyiladigan xavfsizlik talablari; texnika vositalarini identifikatsiya qilish qoidalari, texnika vositalarining Texnik reglament talablariga muvofiqligini baholash va tasdiqlash; texnika vositalarini muomalaga chiqarish qoidalari hamda muvofiqlik belgisi bilan tamgʻalash; Texnik reglament talablariga rioya etilishi ustidan davlat nazoratini oʻrnatish; Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglamentni joriy etish sxemasi 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi ikki oy muddatda mazkur Texnik reglament talablariga rioya etilishini taʼminlash hamda texnika vositalarining muvofiqligini baholash uchun zarur boʻladigan namunalarni olish, sinash va oʻlchash usullari boʻyicha standartlar roʻyxatini belgilangan tartibda tasdiqlasin. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi, Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi bilan birgalikda mazkur Texnik reglamentning mazmun-mohiyati ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar orqali keng yoritilishini tashkil etsin. 4. Belgilansinki, Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglament rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran sakkiz oy oʻtgach amalga kiritiladi. 5. Vazirlar Mahkamasining “Qishloq xoʻjaligi texnikalari konstruksiyasining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentni tasdiqlash haqida” 2016-yil 18-martdagi 80-son qarori Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglament amalga kiritilgan kundan eʼtiboran oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 6. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari J.A. Xodjayev zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur Texnik reglament Oʻzbekiston Respublikasi hududida fuqarolarning hayotini yoki sogʻligʻini muhofaza qilish, atrof-muhitni, hayvonot va oʻsimlik dunyosini asrash, xaridorlarni (isteʼmolchilarni) chalgʻitadigan harakatlarning oldini olish, savdodagi texnik toʻsiqlarni bartaraf etish, ichki va tashqi bozorda texnika vositasining raqobatbardoshligini oshirish maqsadida muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalariga (keyingi oʻrinlarda — texnika vositasi) qoʻyiladigan xavfsizlik talablarini belgilaydi. 2. Mazkur Texnik reglamentning 1-ilovasidagi roʻyxatda keltirilgan, Oʻzbekiston Respublikasi hududida ishlab chiqarilgan va olib kirilgan (import qilingan) texnika vositalariga hamda ularni saqlash, tashish va tamgʻalash jarayonlariga, texnika vositasining xavfsizligiga taʼsir koʻrsatadigan yangi ishlab chiqarilgan yoki import qilingan tizimlar, komponentlar va alohida texnik birliklarga (keyingi oʻrinlarda — komponentlar) ham qoʻllaniladi. Xususan, mazkur Texnik reglament quyidagi texnika vositalariga nisbatan qoʻllaniladi: a) traktorlar (T va S toifalar); b) tirkamalar (R toifa); v) almashadigan tirkama mashinalar (S toifa); g) oʻziyurar, osma, yarim osma, tirkama va oʻrnatiladigan mashinalar; d) bogʻdorchilik-uzumchilik, polizchilik, sabzavotchilik, kartoshkachilik, rezavor meva va dorivor oʻsimlikchilik hamda oʻrmonchilikda qoʻllaniladigan mexanizatsiyalashgan kichik mexanizatsiya vositalari, shu jumladan, motokultivator, motooʻrish moslamasi, motoarava va elektrlashtirilgan mexanizatsiya vositalari va boshqalar; e) chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik, asalarichilik, pillachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish va oziqa tayyorlash jarayonida qoʻllaniladigan mashinalar; j) urugʻlarni, gʻallani yoki dukkakli sabzavotlarni tozalash, saralash yoki kalibrovka qilish uchun mashinalar. 3. Ushbu Texnik reglament umumiy talablar, shu jumladan, boshqa texnik reglamentlar bilan tartibga solinadigan texnika vositalarini ishlab chiqarish, sotish va yoʻq qilish jarayonlariga nisbatan tatbiq etilmaydi. 4. Ushbu Texnik reglament kuchga kirgunga qadar Oʻzbekiston Respublikasida oldin foydalanilgan va foydalanishda boʻlib turgan texnika vositalariga mazkur Texnik reglament talablari taalluqli emas. 5. Mazkur Texnik reglamentda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: almashadigan tirkama mashinalar — qishloq yoki oʻrmon xoʻjaligida ishlatiladigan traktor shatakka oladigan, oʻzining funksiyalarini oʻzgartiradigan yoki toʻldiradigan, doimo qurilma bilan jihozlangan yoki materiallarga ishlov berish uchun moʻljallangan, ushbu maqsadlar uchun zarur boʻlgan har qanday asbob-uskunalar va moslamalarni qabul qilish, ish paytida ishlab chiqarilgan yoki zarur boʻlgan materiallarni vaqtincha saqlash uchun moʻljallangan, loyihalashtirilgan va ishlab chiqarilgan yuk platformasini oʻz ichiga olishi mumkin boʻlgan va texnik jihatdan ruxsat etilgan maksimal ogʻirlikning yuk bilan ushbu transport vositasining yuksiz ogʻirligiga nisbati 3,0 dan kam boʻlgan transport vositalari; alohida texnik birlik — ushbu Texnik reglament yoki unga asosan qabul qilingan texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga rioya etadigan va texnika vositasining bir qismi boʻlgan hamda bir yoki bir nechta texnika vositasining turlariga nisbatan alohida muvofiqligi tasdiqlanishi mumkin boʻlgan qurilma; bogʻlash sxemasi — tashish vaqtida traktor yoki tirkamani transport vositasiga yuklash yoki tushirish uchun transport vositasini yuk koʻtaruvchi qurilma bilan bogʻlash sxemasi; gibrid texnika vositasi — texnika vositasini harakatga keltirish uchun kamida ikki turdagi energiyani oʻzgartirib beruvchi va ikki turdagi energiyani saqlash tizimi bilan jihozlangan mexanik texnika vositasi; gibrid elektr texnika vositasi — mexanik harakatlanish maqsadida yigʻib olingan ikkala energiya/quvvat (sarflanayotgan yonilgʻi, akkumulyator, kondensator, maxovik/generator yoki boshqa elektr energiyasini yoki quvvatni saqlash qurilmasi) manbalaridan energiya oladigan texnika vositasi; identifikatsiya qilish — muvofiqlikni baholash uchun taqdim etilgan texnika vositasining ushbu turdagi texnika vositasiga qoʻyiladigan talablarga (texnik hujjatlar, texnika vosita toʻgʻrisidagi maʼlumotlarda) muvofiqligini belgilovchi tartib-taomil; ikki yoqilgʻili dvigatel — bir vaqtning oʻzida dizel va gazsimon yoqilgʻida ishlashga moʻljallangan dvigatel (bunda bir turdagi yoqilgʻining boshqasiga nisbatan ishlatiladigan miqdori dvigatelning ish rejimiga va turiga qarab farqlanishi mumkin); import qiluvchi — traktor, tirkama, mashina yoki komponentlarni yetkazib beruvchi xorijiy ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) bilan tashqi savdo bitimini tuzib, ushbu texnika vositasini Oʻzbekiston Respublikasi hududida muomalaga chiqaradigan va uning texnik reglamentlar talablariga muvofiqligi uchun javobgar boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxs; ishlab chiqaruvchi — traktor, tirkama, mashina yoki komponentlarni ishlab chiqaradigan va sotadigan hamda ularning xavfsizlik talablariga muvofiqligi uchun javobgar boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxs; ishlab chiqaruvchining vakolatli vakili — ishlab chiqaruvchi (chet el ishlab chiqaruvchisi) bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududida texnika vositasining muvofiqligini baholash va muomalaga chiqarish uchun ishlab chiqaruvchi nomidan harakat qiladigan tadbirkorlik subyekti; komponentlar — ushbu Texnik reglament va unga asosan qabul qilingan texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari tatbiq qilinadigan texnika vositasining bir qismi boʻlgan yoki texnika vositasidan mustaqil ravishda muvofiqligi tasdiqlanadigan qurilma; qishloq va oʻrmon xoʻjaligi mashinalari — qishloq va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishida ish funksiyalarini bajaruvchi mashinalar; sof elektr texnika vositasi — bir yoki bir nechta elektr energiyasini toʻplash qurilmalari, bir yoki bir nechta elektr energiyasini konditsionerlash qurilmalari va toʻplangan elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirgan holda gʻildiraklarga yetkazib beradigan bir yoki bir nechta elektr mashinalaridan iborat tizim bilan harakatga keladigan texnika vositasi; tirkama — asosan traktor bilan tortish va yuklarni tashishga moʻljallangan hamda ruxsat etilgan maksimal yuklangan ogʻirlikning ushbu vositani yuksiz ogʻirligiga nisbati 3,0 ga teng yoki undan oshadigan vosita; traktor — kamida ikki oʻqli va minimal tezligi kamida 6 km/soat boʻlgan, asosiy funksiyasi tortishish kuchi boʻlib, maʼlum bir taqib yechiladigan qurilmalar (mashinalar)ni tortish, itarish, tashish va harakatga keltirish, tirkama yoki uskunalarni tortib yurish uchun moʻljallangan va (yoki) bir yoki bir nechta yoʻlovchi oʻrindiqlari bilan jihozlangan motorli, gʻildirakli yoki zanjirli texnika vositasi; texnika vositasi — ish funksiyalarini bajaradigan traktor, tirkama va traktor yarim tirkamasi, oʻziyurar mashina, mashina va uskunalar; tormoz tizimi — tormoz tizimining boshqaruv elementiga taʼsir qilganda, texnika vositasini tormozlash uchun moʻljallangan qismlar toʻplami; traktor (tirkama) toifasi — xavfsizlik talablarida foydalaniladigan traktor (tirkama)ning tavsifi; tizim — texnika vositasida bir yoki bir nechta aniq funksiyalarni bajarish uchun birlashtirilgan va ushbu Texnik reglamentga asosan qabul qilingan texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga javob beradigan qurilmalar yigʻindisi; traktorning maksimal tezligi — dvigatel tirsakli valining nominal aylanishlar chastotasi, transmissiyaning eng kichik uzatishlar soni va tirkama mashinalarni shatakka olmagan holatdagi koʻrsatkichlar boʻyicha hisoblangan tezlik; traktorning jihozlangan massasi — ballast yuklarsiz, shu jumladan, agʻdarilishdan himoya qilish moslamasi, dvigatelning sovitish tizimi suyuqligi, moylash materiallari, yoqilgʻi (bak nominal hajmi kamida 90 foizgacha toʻldirilgan), asboblar va haydovchi massasi bilan birga traktorning ish holatidagi massasi; texnik ruxsat etilgan tortish massasi — ishlab chiqaruvchi tomonidan traktor tortib yurishi belgilangan maksimal massa; texnik ruxsat etilgan traktorning maksimal massasi — shinalarning yuk koʻtarish qobiliyatiga, traktor elementlarining konstruktiv tavsiflariga, belgilangan tavsif va xavfsizlik koʻrsatkichlarini taʼminlash qobiliyatiga qarab va eng ogʻir butlanishida traktorning jihozlangan massasi, yuk ballastining nominal massasi va nominal foydali yuklamani oʻz ichiga olgan holda, traktorning ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan maksimal massasi; tortish-ilish mexanik bogʻlash moslamasi (TIM) — traktor va tirkamaga oʻrnatilgan va ular orasidagi mexanik ulanishni taʼminlaydigan ulash-bogʻlash elementlaridan iborat moslama; tirkama shassisi — platforma, kuzov va boshqa shunga oʻxshash qurilmalarni, texnologik qurilmalarni va koʻtarish (yuklash va tushirish) qurilmalarini oʻrnatish uchun moʻljallangan tirkamaning tarkibiy qismi; zararli moddalar — havo tarkibidagi inson salomatligiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan aralashmalar, shu jumladan, uglerod oksidi, azot dioksidi, azot oksidi, metan, toʻyingan alifatik uglevodorod, formaldegid va dispers kuyish zarralari; oʻzi toʻkuvchi tirkama — yukni toʻkishda platformaning bir yoki ikki tomonga va orqaga yoki faqat orqaga koʻtarilishi va qiyaligini taʼminlaydigan mexanizm bilan jihozlangan tirkama; yangi ishlab chiqarilgan texnika — ushbu Texnik reglament kuchga kirgandan keyin ishlab chiqarilgan va ishlab chiqarilganiga uch yildan oshmagan hamda foydalanishda boʻlmagan traktor, tirkama, mashina va komponentlar; chiqit — ushbu Texnik reglamentning texnik jihatdan tartibga solish obyektlarida oʻrnatilgan va ishlayotgan dvigatellardan atrof-muhitga chiqariladigan zararli moddalar. 6. Texnika vositasi ushbu Texnik reglament talablariga muvofiq boʻlsa hamda muvofiqligi tasdiqlashdan oʻtgandan keyin Oʻzbekiston Respublikasi hududida muomalaga chiqariladi. 7. Ushbu Texnik reglament talablariga muvofiqligi tasdiqlanmagan texnika vositalari Oʻzbekiston Respublikasi hududida muomalaga chiqarilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 8. Texnika vositasida qoʻllanilayotgan konditsioner tarkibida Vazirlar Mahkamasining “Ozon qatlamini buzuvchi moddalardan foydalanishni toʻxtatish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida” 2021-yil 11-iyundagi 126-son qarorining 1-bandiga muvofiq ozon qatlamini buzuvchi moddadan foydalanish taqiqlanadi. 9. Texnika vositasini oldin foydalanilgan detal va qismlardan ishlab chiqarish taʼqiqlanadi (shaxsiy foydalanish uchun ishlab chiqarilgan texnika vositasi bundan mustasno). 10. Texnika vositasi va ushbu texnika vositasi uchun loyihalashtirilgan va ishlab chiqarilgan tizim, komponent va alohida texnik birliklarning funksional xavfsizligi, texnika vositasining ish joyi bilan bogʻliq xavfsizlik talablari va ekologik koʻrsatkichlari mazkur Texnik reglamentga 2-ilovada keltirilgan. Ishlab chiqaruvchi ishlab chiqarish jarayonining barqarorligini taʼminlash va ishlab chiqarilgan texnika vositasi yoki uning komponentlarini mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini taʼminlash uchun barcha zarur choralarni koʻradi. 11. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi mashinalarining xavfsizlik talablari mazkur Texnik reglamentga 3-ilovada keltirilgan. Mashinaning ushbu Texnik reglamentga muvofiqligi Oʻzbekiston Respublikasining davlat standarti, xalqaro standart, davlatlararo standart yoki qonunchilik hujjatlarida belgilangan normativlarning xavfsizlikka doir talablarini bevosita bajarish orqali taʼminlanadi. Ushbu standartlar talablarini ixtiyoriy ravishda bajarish mashinaning mazkur Texnik reglamentning xavfsizlik talablariga muvofiqligini koʻrsatadi. 12. Texnika vositasining muvofiqligini sertifikatlashtirish orqali tasdiqlash uchun muvofiqlikni baholash obyekti boʻlgan texnika vositasida sinash va oʻlchash ishlarini amalga oshirish maqsadida namuna olinadi. Texnika vositasi namunasini tanlash, sinash va oʻlchash ishlarini oʻtkazish uchun Oʻzbekiston Respublikasining milliy standarti yoki xalqaro standartlar roʻyxatiga kiritilgan standartlar hamda ular boʻlmaganda mintaqaviy yoki xorijiy mamlakatlar standartlaridan foydalaniladi. Texnika vositasi konstruksiyasi, tarkibi va ishlab chiqarish texnologiyasi boʻyicha tanlangan namuna isteʼmolchi (sotib oluvchiga) moʻljallangan texnika vositasi bilan bir xil boʻlishi kerak. 13. Namuna quyidagi tartibda tanlanadi: turkum ishlab chiqarilgan texnika vositasi uchun — ishlab chiqaruvchining tayyor texnika vositasi omborida (ishlab chiqaruvchi tomonidan vakolat berilgan shaxs), vaqtincha saqlash ombori, bojxona ombori, yuk tashish vositasi sigʻimida yoki tayyor texnika vositasi ishlab chiqarish liniyasida; mahsulot toʻpi uchun — ishlab chiqaruvchi tayyor texnika vositasi omborida (ishlab chiqaruvchi tomonidan vakolat berilgan shaxs), vaqtincha saqlash ombori, bojxona ombori yoki saqlashga olgan javobgar omborida, yuk tashish vositasi sigʻimida yoki tayyor texnika vositasi ishlab chiqarish liniyasida); yagona buyum uchun — texnika vositasi birligi joylashgan joyda (yoki ariza beruvchi tomonidan taqdim etiladi). 14. Texnika vositasining namunasi uni identifikatsiya qilish bilan bir vaqtda olinadi. Buning yordamida texnika vositasi tavsifi mazkur Texnik reglamentda hamda 22-bandda keltirilgan hujjatlarga koʻra texnika vositasini soʻzsiz Texnik reglamentning texnik tartibga solish obyekti sifatida nisbatlash uchun imkon beradigan texnika vositasi haqidagi maʼlumotda keltirilgan alomatlar bilan bir xilligi aniqlanadi. Texnika vositasining namunasi ariza beruvchi bilan kelishilgan holda, sertifikatlashtirish organi va (yoki) akkreditatsiyadan oʻtgan sinov laboratoriyasi tomonidan tanlanadi. 15. Texnika vositasi quyidagi usullardan biri yoki bir nechtasi qoʻllangan holda identifikatsiya qilinadi: a) hujjatlar boʻyicha identifikatsiya qilish (foydalanish hujjatlari va (yoki) yetkazib berish shartnomalarida keltirilgan texnika vositasining turi, rusumi va texnik tavsifi maʼlumotlari boʻyicha taqqoslash); b) vizual usulda (texnika vositasining tashqi koʻrinishini foydalanish hujjatlarida keltirilgan tavsif boʻyicha taqqoslash); v) instrumental usulda (texnika vositasining oʻlchamini oʻlchash yoki uni sinovdan oʻtkazish natijasida olingan maʼlumotlarni foydalanish hujjatlarida keltirilgan texnik tavsiflar boʻyicha taqqoslash). Agar ushbu bandning “a” va “b” kichik bandlarida keltirilgan usullarni qoʻllash orqali texnika vositasini identifikatsiya qilish imkoni boʻlmasa, instrumental usuldan foydalaniladi. 16. Namunani identifikatsiya qilishda: sertifikatlashtirish uchun taqdim etilgan texnika vositasining ushbu turdagi texnika vositalariga qoʻyiladigan talablarga (texnik hujjatlar, texnik vositasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga) muvofiqligi; texnika vositasi toʻpi yoki tanlab olingan namuna tovar belgisi boʻyicha ishlab chiqaruvchining texnika vositasiga tegishliligi; texnika vositasi namunasidagi zavod tartib raqamining arizada keltirilgan raqamga mosligi aniqlanadi. Shuningdek, identifikatsiya jarayonida: texnika vositasi ushbu Texnik reglamentga muvofiq tegishli texnika vositasi turiga toʻgʻri oʻtkazilganligi; texnika vositasini ushbu Texnik reglament talablariga muvofiq tamgʻalanganligi; texnika vositasining toʻpi va ishlab chiqaruvchiga taalluqliligi tekshiriladi. Texnika vositasining toʻpini identifikatsiya qilish jarayonida arizaga ilova qilingan hujjatlarda keltirilgan texnika vositasi toʻpining hajmi, rusumi, oʻrab joylash turi va boshqa maʼlumotlar qoʻshimcha tekshiriladi. 17. Oʻzbekiston Respublikasi hududida muomalaga chiqarilayotgan texnika vositalari mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini baholash (tasdiqlash)dan oʻtkazilishi shart. Texnika vositasining muvofiqligi ushbu bobda keltirilgan talablarga koʻra baholanadi (tasdiqlanadi). 18. Ishlab chiqaruvchi tomonidan mazkur Texnik reglamentga 2-ilovaning 1-ilovasida keltirilgan texnika vositalarining yigʻma ishlab chiqarilgan namunalari yoki texnika vositasini yigʻma ishlab chiqarish uchun yetkazib berilgan komponentlar uchun muvofiqlikni baholash ishlari oʻtkazilmasligi mumkin. Bunda ushbu komponentlar uchun ishlab chiqaruvchida laboratoriyalarni akkreditatsiya qilish xalqaro tashkilotiga (ILAC MRA) aʼzo davlatning akkreditatsiya tashkiloti tomonidan akkreditatsiyadan oʻtkazilgan sinov laboratoriyasining sinash va oʻlchash bayonnomalari yoki Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Gʻildirakli transport vositalari, gʻildirakli transport vositalariga oʻrnatilishi va (yoki) ishlatilishi mumkin boʻlgan asbob-uskunalar va ehtiyot qismlar uchun yagona texnik qoidalar qabul qilish toʻgʻrisida hamda ushbu koʻrsatmalar asosidagi rasmiy tasdiqlash hujjatlarini oʻzaro tan olish shartlari toʻgʻrisida”gi bitimiga (Jeneva, 1958-yil 20-mart) muvofiq ishlab chiqilgan Birlashgan Millatlar Tashkiloti (keyingi oʻrinlarda — BMT) qoidalariga asosan rasmiylashtirilgan turini tasdiqlash toʻgʻrisidagi xabarnomalar (keyingi oʻrinlarda — xabarnomalar) yoki mazkur Texnik reglamentning alohida talablari boʻyicha muvofiqlik sertifikati boʻlishi kerak. Texnika vositasini sertifikatlashtirish sinovlari mazkur Texnik reglamentga 2-ilovaning 1-ilovasida keltirilgan komponentlarga akkreditatsiyadan oʻtgan sinov laboratoriyasi tomonidan berilgan sinov bayonnomalari yoki turni tasdiqlash xabarnomalari yoxud muvofiqlik sertifikati mavjud boʻlganda amalga oshiriladi. Respublikada Texnik reglamentga 2-ilovaning 1-ilovasida keltirilgan komponentlarning sinovlarni amalga oshiruvchi akkreditatsiyadan oʻtgan sinov laboratoriyalari mavjud boʻlmaganda, mazkur talablar asosida rasmiylashtirilgan turini tasdiqlash xabarnomalari eʼtirof etiladi. Texnik vositasi tavsifiga kiritilgan variant va versiyalarni (agar mavjud boʻlsa) birlashtiruvchi bir turdagi texnika vositasi uchun bitta muvofiqlik sertifikati rasmiylashtiriladi. Yorugʻlik chiroqlarining turli funksional guruhlari uchun bitta muvofiqlik sertifikati berishga ruxsat etiladi. 19. Oldin foydalanilgan yoki ishlab chiqaruvchining oʻz ehtiyoji uchun ishlab chiqarilgan mashina, shuningdek, mashinani taʼmirlashga (texnik xizmat koʻrsatish) ishlatilgan butlovchi buyumlar va ehtiyot qismlarining mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligi tasdiqlanmaydi. 20. Texnika vositasining muvofiqligi sertifikatlashtirish shaklida quyidagi sxemalarda tasdiqlanadi: 1S sxema-turkum ishlab chiqariladigan texnika vositasini sertifikatlashtirishda qoʻllaniladi. Bunda ariza beruvchi ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) hisoblanadi hamda sertifikatlangan texnika vositasini muvofiqlik belgisi bilan tamgʻalanishini taʼminlaydi; 2S sxema — ishlab chiqaruvchida menejment tizimlarining sertifikati mavjud boʻlgan va turkum ishlab chiqariladigan texnika vositasi uchun qoʻllaniladi. Bunda ariza beruvchi ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) hisoblanadi hamda sertifikatlangan texnika vositasini muvofiqlik belgisi bilan tamgʻalanishini taʼminlaydi; 3S sxema — texnika vositasining toʻpi uchun qoʻllaniladi. Bunda ariza beruvchi ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) yoki sotuvchi (import qiluvchi) hisoblanadi hamda sertifikatlangan texnika vositasini muvofiqlik belgisi bilan (import qilingan texnika vositasi ariza beruvchiga qulay shaklda) tamgʻalanishini taʼminlaydi; 4S sxema — yagona (bitta) texnika vositasi uchun qoʻllaniladi (mazkur Texnik reglamentda belgilangan sinash va oʻlchash ishlarini oʻtkazish jarayonida texnik vositasiga putur yetkazmagan holda). Bunda ariza beruvchi ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) yoki sotuvchi (import qiluvchi) hisoblanadi. 21. Texnika vositasi belgilangan tartibda akkreditatsiya qilingan sertifikatlashtirish organi tomonidan sertifikatlanadi. Texnika vositasini sertifikatlashtirish uchun sinash ishlari akkreditatsiyadan oʻtgan sinov laboratoriyalari tomonidan amalga oshiriladi. 22. Ariza beruvchi texnika vositasini sertifikatlashtirish uchun sertifikatlashtirish organiga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ariza beradi. Arizaga quyidagi keltirilgan hujjatlarni qoʻshimcha sifatida ilova qilinishi mumkin: a) akkreditatsiyadan oʻtgan sinov laboratoriyalari tomonidan mazkur Texnik reglamentga 2-ilovaning 1-ilovasida keltirilgan texnika vositalariga individual qoʻyiladigan talablar boʻyicha berilgan sinov bayonnomalari. Ushbu sinov bayonnomalari, shu jumladan, avval boshqa muvofiqlik sertifikati berilgan bayonnomalarni quyidagi shartlar bilan taqdim etishga ruxsat beriladi: taqdim etilgan sinov bayonnomasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq haqiqiy deb topilgan boʻlsa; sinash ishlarini oʻtkazish uchun namunani tanlash hamda sinash boʻyicha sinov bayonnomasi sertifikatlashtirish organi tomonidan taqdim qilingan boʻlsa; sinovdan oʻtkazilgan namuna sertifikatlashtirish uchun eʼlon qilingan texnika vositalariga xos boʻlsa; texnika vositasi yoki komponentlar konstruksiyasida ularning xavfsizligiga taʼsir etuvchi oʻzgarishlar boʻlmasa; texnika vositasini muomalaga chiqarish jarayonida ishlab chiqaruvchining mazkur Texnik reglament talablariga rioya etishi boʻyicha respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan belgilangan talablarga rioya qilmaslik holatlari mavjud boʻlmasa; b) turni tasdiqlash xabarnomasi mavjud boʻlsa. Ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) tomonidan turni tasdiqlash xabarnomasining qogʻozdagi nusxasini taqdim etishga ruxsat beriladi. Bunda ingliz, fransuz yoki rus tilida yozilgan tasdiqlovchi xabarnomani oʻzbek tiliga tarjima qilish talab etilmaydi; v) mazkur Texnik reglament talablaridan alohida talablarga muvofiqlik sertifikatlari mavjud boʻlsa. 23. Arizaga ilova qilinadigan hujjatlar Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilidagi tarjimasi bilan taqdim etilishi shart. 24. Texnik vositalarining muvofiqligini baholash (tasdiqlash)da mazkur Texnik reglamentga 2-ilovadagi xavfsizlik talablarini sinovdan oʻtkazish uchun Oʻzbekiston Respublikasida akkreditatsiyadan oʻtgan sinov laboratoriyalaridan foydalaniladi. Agar sinash imkoniyati mavjud boʻlmaganda BMT qoidalariga asosan rasmiylashtirilgan xabarnomalar qabul qilinadi. 25. Sertifikatlashtirish organi texnika vositasini identifikatsiya qilish va hujjatlarning texnika vositasining muvofiqligini tasdiqlash uchun yaroqliligini belgilash hamda muvofiqlik sertifikatini berish uchun asos boʻlishi mumkinligini aniqlash maqsadida 5 ish kuni ichida ariza beruvchi tomonidan taqdim etilgan ariza va unga ilova qilingan hujjatlar toʻplami, shu jumladan, texnik hujjatlar koʻrib chiqadi hamda tahlil qiladi. Sertifikatlashtirish organi ariza beruvchi tomonidan taqdim etilgan ariza va unga ilova qilingan hujjatlarni quyidagi nuqtai nazardan koʻrib chiqadi va tahlil qiladi: arizaning toʻgʻri toʻldirilganligi; ariza bilan birga taqdim etilgan hujjatlar toʻplamida materiallar toʻliq va yetarliligi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Xalqaro shartnomalarga qoʻshilish toʻgʻrisida” 2018-yil 12-fevraldagi PQ-3526-son qarori bilan Oʻzbekiston Respublikasi qoʻshilgan Birlashgan Millatlar Tashkiloti qoidalarida mazkur Texnik reglamentga 2-ilovaning 1-ilovasida keltirilgan texnika vositalari uchun sinov bayonnomalari va turni tasdiqlash xabarnomasi dalil sifatida taqdim etilsa, sertifikatlashtirish organi komponentlarni identifikatsiya qilgandan keyin ushbu bandning “a”, “b”, “v” va “g” kichik bandlarida keltirilgan tadbirlarni oʻtkazmasdan, turni tasdiqlash xabarnomasi asosida ushbu bandning “d” kichik bandiga koʻra muvofiqlik sertifikatini rasmiylashtiradi. Muvofiqlik sertifikatida sertifikatlashtirish sxemasi oʻrniga “x” harfi koʻrsatiladi. Sertifikatlashtirish organi quyidagi tadbirlarni amalga oshiradi: a) yetishmayotgan dalillarni olish uchun: namunani tanlaydi va mazkur Texnik reglamentning 3 va 4-boblarida belgilangan talablarga hamda 22-bandda keltirilgan hujjatlarga muvofiqligini belgilash orqali texnika vositasini identifikatsiya qiladi; mazkur Texnik reglamentga muvofiqligini tasdiqlash uchun texnika vositasining namunasini milliy akkreditatsiya tizimi reyestriga kiritilgan sinov laboratoriyasiga yuboradi; b) ishlab chiqarish holatini tahlil qiladi (1S-sxema boʻyicha). quyidagilar ishlab chiqarish holatini tahlil qilish uchun tekshirish obyektlari hisoblanadi: texnik vositasining texnik (loyihaviy va (yoki) konstruktorlik va (yoki) texnologik va (yoki) foydalanish) hujjatlari; muomalaga chiqarilayotgan texnika vositasining mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligiga taʼsir etuvchi tadbirlarni amalga oshiruvchi xodimning malakasi; ishlab chiqarish infratuzilmasi (ishlab chiqaruvchining hududida joylashgan va ishlab chiqarishni tashkil etish uchun zarur boʻlgan obyektlar (binolar, transportlar va boshqalar) majmuasi); dastgohlar (texnologik jihozlar), shuningdek, ularga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash; nazorat, sinash va oʻlchash uskunalarini boshqarish; texnika vositasining mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini taʼminlash uchun zarur boʻladigan oʻlchash vositalari; sertifikatlanayotgan texnika vositasining (xomashyo, materiallar, butlovchi qismlar) xavfsizlik koʻrsatkichlariga taʼsir qiluvchi sotib olingan vositalarning nazorati; mazkur Texnik reglamentda belgilangan majburiy talablar bajarilishini nazorat qilish bilan bogʻliq boʻlgan tayyor texnika vositasini qabul qilish nazorati va davriy sinovlar; tayyor texnika vositasini tamgʻalash, saqlash, qadoqlash va saqlash shartlari; isteʼmolchi bilan oʻzaro hamkorlik (shu jumladan, ishlab chiqaruvchining texnika vositasiga oid shikoyatlarni koʻrib chiqishi); tuzatishlar kiritish va oldindan ogohlantirish tadbirlari; v) sertifikatlanayotgan texnika vositasini barqaror ishlab chiqarishni taʼminlash uchun sertifikatlangan ishlab chiqarish sifatini boshqarish tizimining yoki komponentlarini ishlab chiqish va ishlab chiqarish qobiliyatini mazkur Texnik reglament talablariga javob berishini (2S-sxema boʻyicha) baholaydi; g) mazkur bandning “a”, “b” va “v” kichik bandlariga va tanlangan sertifikatlashtirish sxemasiga muvofiq amalga oshirilgan sertifikatlashtirish ishlari natijalarini umumlashtiradi; d) oʻtkazilgan tahlillarning ijobiy natijalariga koʻra texnika vositasiga muvofiqlik sertifikatini qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda rasmiylashtiradi. Muvofiqlik sertifikati: chetdan keltirilgan texnika vositasiga — texnika vositaning yaroqlilik yoki kafolat muddatiga; bitta tashqi savdo shartnomasi doirasida chetdan keltirilgan texnik vositasiga — texnika vositasining hajmi yoki sonini koʻrsatgan holda shartnomaning amal qilish muddatiga, biroq sertifikat olingan sanadan boshlab uch kalendar yilidan oshmagan muddatga; turkum ishlab chiqariladigan texnika vositasiga — uch yil muddatga rasmiylashtiriladi. Bunda turkum ishlab chiqariladigan texnika vositasi uchun rasmiylashtirilgan muvofiqlik sertifikatining amal qilish davrida ishlab chiqarilgan texnika vositasi sertifikatlangan deb hisoblanadi hamda qayta sertifikatlashtirilmaydi. Muvofiqlik belgisi va texnika vositasiga qoʻshib yuboriladigan va ekspluatatsiya hujjatlarida qayd etiladigan ishlab chiqarish sanasi texnika vositasi sertifikatlashtirilganligini tasdiqlovchi asos boʻlib xizmat qiladi. Turkum ishlab chiqarish uchun rasmiylashtirilgan muvofiqlik sertifikati uni rasmiylashtirish uchun asos boʻlgan sinov va oʻlchashdan oʻtkazish maqsadida tanlab olingan namunalar ishlab chiqarilgan sanadan boshlab ishlab chiqarilgan mahsulotlarga ham taalluqlidir. 26. Ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) yoki sotuvchi: a) mazkur Texnik reglamentning 5-bobida nazarda tutilgan hollarda, texnika vositasini yagona belgi bilan tamgʻalangan holda bozorga chiqarilishini taʼminlaydi; b) mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini tasdiqlash jarayoni tugagandan keyin texnika vositasi uchun quyidagilardan iborat hujjatlar toʻplami shakllantiriladi: mazkur Texnik reglamentning 22-bandida keltirilgan hujjatlar, sinov bayonnoma(lar)i, turni tasdiqlash xabarnomalari va muvofiqlik sertifikatlari; sertifikatlashtirish sxemasida nazarda tutilgan hollarda ishlab chiqarish holatini tahlil qilish natijalari; muvofiqlik sertifikati. 27. Sertifikatlashtirilgan texnika vositasini davriy baholash (agar sertifikatlashtirish sxemasida (1S-sxema boʻyicha) nazarda tutilgan boʻlsa) muvofiqlik sertifikatini rasmiylashtirgan sertifikatlashtirish organi tomonidan sertifikatning toʻliq amal qilish muddatida quyidagi usullardan bir yoki bir nechtasi qoʻllagan holda amalga oshiriladi: a) texnika vositasi namunasini identifikatsiya qilish, sinash va oʻlchash ishlarini oʻtkazish; b) ishlab chiqarishni baholash. Birinchi davriy baholash texnika vositasi sertifikatlashtirilgan sanadan keyin oʻn ikki oydan kechiktirilmasdan oʻtkaziladi. Keyingi davriy baholash har yili sertifikatlashtirish organi rahbari tomonidan tasdiqlanadigan davriy baholash reja-jadvaliga muvofiq, biroq avvalgi davriy baholash oʻtkazilgan sanadan boshlab oʻn ikki oydan kechiktirilmasdan oʻtkaziladi. 28. Muvofiqlik sertifikati rasmiylashtirilgan texnika vositasining konstruksiyasiga yoki ishlab chiqarish texnologiyasiga, texnika vositasining muvofiqligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan oʻzgartirishlar kiritilganda, ariza beruvchi ushbu texnika vositasini muomalaga chiqarishdan oldin muvofiqlik sertifikatini rasmiylashtirgan sertifikatlashtirish organiga texnika vositasi boʻyicha kiritilgan oʻzgartirishlarni tasdiqlovchi hujjatlarni ilova qilgan holda yozma ravishda maʼlum qiladi. Sertifikatlashtirish organi ariza beruvchining xabarnomasini olgan kundan boshlab 10 ish kuni ichida oʻzgartirishlar kiritilgan texnika vositasi namunasi boʻyicha sinash va oʻlchash ishlarini oʻtkazish yoki ishlab chiqarishni baholash (sertifikatlashtirish sxemasida nazarda tutilgan boʻlsa) zarurligi toʻgʻrisida yoxud bunga ehtiyoj yoʻqligi haqida qaror qabul qiladi. Sertifikatlashtirish organining qarori ariza beruvchiga bevosita yoki elektron pochta orqali yuboriladi. 29. Agar sertifikatlashtirish organi oʻzgartirishlar kiritilgan texnika vositasi namunasini yoki ishlab chiqarishni baholash uchun sinash va oʻlchash ishlarini oʻtkazishga zarurat yoʻqligi toʻgʻrisida qaror qabul qilsa, ariza beruvchi ushbu qaror haqidagi xabarnomani olgandan keyin konstruksiyasi yoki ishlab chiqarish texnologiyasiga oʻzgartirish kiritilgan texnika vositasini muomalaga chiqarishga ruxsat etiladi. 30. Agar sertifikatlashtirish organi oʻzgartirishlar kiritilgan texnika vositasining namunasida sinash va oʻlchash ishlarini oʻtkazish yoki ishlab chiqarishni baholash (ishlab chiqarishni baholash sertifikatlashtirish sxemasida nazarda tutilgan boʻlsa) zarurligi toʻgʻrisida qaror qabul qilsa, ushbu tadbirlarni amalga oshirish uchun ariza beruvchi bilan sertifikatlashtirish organi oʻrtasida shartnoma tuziladi. Amalga oshirilgan tadbirlar natijalariga koʻra sertifikatlashtirish organi oʻzgartirishlar kiritilgan texnika vositasi mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligi yoki muvofiq emasligi toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Ushbu qarorlar ariza beruvchiga bevosita yoki elektron pochta orqali yuboriladi. Sertifikatlashtirish organi oʻzgartirishlar kiritilgan texnika vositasining mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligi toʻgʻrisidagi qarorda ariza beruvchini ushbu texnika vositasini amaldagi muvofiqlik sertifikati bilan muomalaga chiqarish mumkinligi yoki buning aksi boʻlganda, mumkin emasligi haqida xabardor qiladi. Ariza beruvchi belgilangan muddatda kamchiliklarni bartaraf etgunga qadar sertifikatlashtirish organi tomonidan amaldagi muvofiqlik sertifikatining amal qilishi toʻxtatib turiladi. Ariza beruvchi sertifikatlashtirish organi qaroridan norozi boʻlgan taqdirda, qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda sudga murojaat qilishi mumkin. 31. Agar ariza beruvchi kamchiliklarni belgilangan muddatda bartaraf etmasa, sertifikatlashtirish organi texnika vositasining muvofiqlik sertifikatining amal qilishini tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi hamda ushbu qaror toʻgʻrisidagi xabarnomani ariza beruvchiga bevosita yoki elektron pochta orqali yetkazadi. 32. Sertifikatlashtirish organi tomonidan mazkur Texnik reglamentning 32 — 34-bandlarida nazarda tutilgan tadbirlar natijalari asosida berilgan hujjatlar daliliy ashyolar toʻplamiga kiritiladi hamda ariza beruvchi ushbu hujjatlarni qonunchilik hujjatlariga muvofiq tegishli respublika ijro etuvchi hokimiyat organlariga (talabiga binoan) hamda boshqa manfaatdor tashkilotlarga taqdim etadi. 33. Texnika vositasini 1S yoki 2S sxemalar boʻyicha sertifikatlashtirish uchun ariza beruvchi sifatida qatnashgan va muvofiqlikni baholash ishlari tugagandan keyin texnika vositasi uchun tegishli hujjatlar toʻplamiga ega boʻlgan ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) muvofiqlik sertifikatini bergan sertifikatlashtirish organiga sertifikatlashtirishning ijobiy natijalari asosida mazkur Texnik reglamentga 2-ilovaning 1-ilovasida keltirilgan komponentlarga muvofiqlik sertifikatini olish boʻyicha murojaat qilish huquqiga ega. Texnika vositasi sotilgandan keyin unga xizmat koʻrsatish uchun ehtiyot qismlar sifatida yetkazib berilgan komponentlarga muvofiqlik sertifikati texnika vositasining mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini tasdiqlash natijalariga koʻra quyidagi shartlarda berilishi mumkin: texnika vositasini yigʻish usulida ishlab chiqarish uchun hamda texnika vositasi sotilgandan keyin unga xizmat koʻrsatish uchun yetkazib berilgan komponentlarning bir xilligi (texnika vositasining texnik taʼrifida tegishli maʼlumotlarni mavjudligi); ishlab chiqaruvchi (uning vakolatli vakili) ehtiyot qismlar sifatida taqdim etgan komponentlar tegishli texnika vositasini yigʻish uchun yetkazib berilgan yoki yetkazib berilayotgan komponentlar bilan bir xil ekanligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etganda. Texnika vositasini ishlab chiqarish toʻxtatilganda va mos ravishda muvofiqlik sertifikatining amal qilish muddati tugaganda, ishlab chiqaruvchi (yoki vakolatli vakili) texnika vositasi uchun oʻzi tomonidan ishlab chiqarilgan va ehtiyot qismlar sifatida yetkazib berilgan komponentlarga muvofiqlik sertifikatini olish uchun ariza berishi mumkin. Bunda yaroqlilik muddati 5 yildan koʻp boʻlmagan, turkum ishlab chiqarilgan komponentlar (komponentlar partiyasi (donabay mahsulot) uchun amal qilish muddati belgilanmaydi. Muvofiqlik sertifikatida texnika vositasi partiyasining oʻziga xos xususiyati, identifikatsiya raqami, joʻnatish hujjatlari haqidagi maʼlumotlar va boshqalar koʻrsatiladi. Komponentlarga muvofiqlik sertifikati texnika vositasining bojxona hududida muomalaga chiqarish muddati tugashi vaqtida amaldagi talablarga muvofiq sertifikatlashtirish organining komponentlarni ishlab chiqarish holati tahlilining ijobiy natijasiga koʻra berilishi mumkin. 34. Mazkur Texnik reglamentning 26-bandi “b” kichik bandi talablariga muvofiq texnika vositasi yoki komponentlar uchun hujjatlar toʻplami quyidagi muddatda saqlanishi kerak: turkum ishlab chiqarilgan texnika vositasi yoki komponentlar uchun — ushbu texnika vositasi yoki komponentlar ishlab chiqarishdan olib tashlangan (ishlab chiqarish toʻxtatilgan) sanadan boshlab kamida oʻn yildan kam boʻlmagan muddatda ishlab chiqaruvchida (yoki vakolatli vakilida); texnika vositasi yoki komponentlar toʻplami uchun — toʻplamdan oxirgi texnika vositasi sotilgan sanadan boshlab oʻn yildan kam boʻlmagan muddatda ishlab chiqaruvchida (yoki vakolatli vakilida) yoki sotuvchida. 35. Mazkur Texnik reglamentning 4-bobida keltirilgan xavfsizlik talablariga javob beradigan va muvofiqlikni baholashdan oʻtgan texnika vositasi muvofiqlik belgisi bilan tamgʻalanishi kerak. 36. Texnika vositasi Oʻzbekiston Respublikasi bozorida mahsulotlarning muvofiqlik belgisi bilan bozorga muomalaga chiqarilgunga qadar tamgʻalanadi. 37. Oʻzbekiston Respublikasi bozorida mahsulotlarning muvofiqlik belgisi texnika vositasining har bir miqdoriga va uning butun ishlash muddati davomida aniq va ravshan tasvirni taʼminlaydigan usulda qoʻllaniladi, shuningdek, texnika vositasining foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)siga ham kiritiladi. Oʻzbekiston Respublikasi bozorida mahsulotlarning muvofiqlik belgisi texnika vositasining oʻziga nisbatan qoʻllaniladi. 38. Oʻzbekiston Respublikasi bozorida mahsulotlarning muvofiqlik belgisi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri har bir komponent (texnik jihatdan mumkin boʻlsa) va qadoq tamgʻalanadi, shuningdek, unga ilova qilingan foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da koʻrsatiladi. 39. Texnika vositasi barcha texnik reglamentlar talablariga mos boʻlsa, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi bozorida mahsulotlarning muvofiqlik belgisi qoʻllanilishi nazarda tutilsa, ushbu texnika vositasi muvofiqlik belgisi bilan tamgʻalanadi. 40. Mazkur Texnik reglament kuchga kirgan kundan boshlab muomalaga chiqarilayotgan texnika vositalarining xavfsizligi boʻyicha amaldagi texnik jihatdan tartibga solishga oid normativ hujjatlarning ushbu Texnik reglamentga zid boʻlmagan qismlari qoʻllaniladi. Mazkur Texnik reglament kuchga kirgunga qadar Oʻzbekiston Respublikasi Milliy sertifikatlash tizimida belgilangan qoidalar qonunchilik hujjatlariga muvofiq majburiy muvofiqlikni baholash lozim boʻlgan texnika vositalariga qoʻllaniladi. Texnik reglament kuchga kirgunga qadar olingan muvofiqlik sertifikati amaldagi texnik reglamentlarda belgilangan muddat davomida amal qiladi. 41. Muomalaga chiqarilayotgan texnika vositalarining xavfsizligi bilan bogʻliq jarayonlarning mazkur Texnik reglament talablariga rioya etilishi ustidan davlat nazorati Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi hamda Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi, shuningdek, oʻz vakolatlari doirasida boshqa vakolatli organlar tomonidan amalga oshiriladi. 42. Mazkur Texnik reglament talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar. T/rMahsulotlar nomiTIF TN kodiI. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlari (T va S toifalar)1.Zanjir yuritmali traktorlar8701 30 000 18701 30 000 92.Dvigatel quvvati 18 kVt dan katta boʻlmagan gʻildirakli traktorlar8701 91 100 08701 91 900 03.Dvigatel quvvati 18 kVt dan katta, ammo 37 kVt dan ortiq boʻlmagan gʻildirakli traktorlar8701 92 100 08701 92 900 04.Dvigatel quvvati 37 kVt dan katta, ammo 75 kVt dan ortiq boʻlmagan gʻildirakli traktorlar8701 93 100 08701 93 900 05.Dvigatel quvvati 75 kVt dan katta, ammo 130 kVt dan ortiq boʻlmagan gʻildirakli traktorlar8701 94 100 08701 94 100 96.Dvigatel quvvati 90 kVt dan katta, ammo 130 kVt dan ortiq boʻlmagan, oʻrmon xoʻjaligi uchun moʻljallangan yangi, gʻildirakli yogʻoch tashish traktorlari (skidderlar)8701 94 100 17.Dvigatel quvvati 130 kVt dan katta boʻlgan gʻildirakli traktorlar8701 94 100 08701 94 900 08.Dvigatel quvvati 130 kVt dan katta boʻlgan, oʻrmon xoʻjaligi uchun moʻljallangan yangi, gʻildirakli yogʻoch tashish traktorlari (skidderlar)8701 95 100 19.Boshqalar8701 95 100 9II. Tirkamalar (R toifa)10.Qishloq xoʻjaligi uchun tirkamalar va yarim tirkamalar, bunkerli qayta yuklagich tirkamalari, oʻgʻit sochgich tirkamalari8716 20 000 0III. Almashadigan tirkama mashinalar (S toifa)11.Bunkerli qayta yuklagich tirkamalar, oʻgitlarni sochgich tirkamalari8716 20 000 012.Yerga ishlov berish uchun tirkama va yarim tirkama mashinalar (pluglar, diskli boronalar, yer yumshatgichlar, kultivatorlar, boronalar, frezalar va boshqalar)8432 10 000 08432 21 000 08432 29 100 08432 29 300 08432 29 500 08432 29 900 013.Tirkama va yarim tirkama seyalkalar, ekuvchi va koʻchat oʻtqazuvchi mashinalar8432 39 110 08432 39 190 08432 39 900 08432 31 110 08432 31 190 08432 31 900 014.Tirkama va yarim tirkama organik va noorganik oʻgʻitlarni sochgichlar va taqsimlagichlar8432 41 000 08432 42 000 08432 80 000 015.Tirkama va yarim tirkama oʻroq mashinalari va pichan tayyorlash uchun boshqa mashinalar8433 20 100 08433 20 500 08433 20 900 08433 30 000 016.Tirkama va yarim tirkama hayvonlar uchun yemni aralashtirgich-tarqatgichlar8436 10 000 017.Tirkama va yarim tirkama purkagichlar8424 49 910 08424 49 990 018.Ildizlar yoki ildiz-mevalarni yigʻish uchun tirkama va yarim tirkama mashinalar8433 53 100 08433 53 300 08433 53 900 019.Tirkama va yarim tirkama silos oʻrish mashinalari8433 59 110 18433 59 110 98433 59 190 0IV. Transport vositalari komponentlari20.Traktorlar kabinasi8707 90 900 921.Yoritish faralari (yaqinni, uzoqni, tumanga qarshi faralar), toʻxtash chiroqlari, burilish koʻrsatkichlari, orqa davlat raqami belgisini yoritish moslamalari, gabarit chiroqlar va tormozlash ishoralari, nurqaytargich moslamalari8512 90 900 222.Traktor spidometri9029 20 310 123.Orqani koʻrish koʻzgulari7009 10 000 124.Xavfsizlik kamarlari8708 21 900 125.Old (peshoyna), orqa va boshqa oynalar7007 11 100 126.Operator oʻrindigʻi9401 20 000 127.Tezlikni cheklash qurilmasi8409 99 000 128.Tovushli ishora (signal) qurilmasi8512 30 100 129.Traktorni tortish-ilish mexanik bogʻlash qurilmasi8708 29 900 930.Dvigatelni gazsimon yonilgʻi bilan taʼminlash uskunalari8409 91 000 831.Shinalar8708 70 000 08708 70 100 08708 70 500 08708 70 500 18708 70 500 98708 70 910 08708 70 910 18708 70 910 98708 70 990 08708 70 990 18708 70 990 932.Siqilishdan alangalanuvchi porshenli ichki yonuv dvigatellari (dizel yoki yarim dizel):8408 20 000 08408 20 100 08408 20 310 08408 20 350 08408 20 370 0V. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligida qoʻllaniladigan oʻziyurar, osma, yarim osma va oʻrnatiladigan mashinalar33.Yerni tayyorlash va qayta ishlov berish uchun qishloq xoʻjaligi, bogʻdorchilik yoki oʻrmon xoʻjaligi mashinalari: pluglar;8432 10 000 0 diskli boronalar;8432 21 000 0 yer yumshatgichlar va kultivatorlar;8432 29 100 0 boronalar;8432 29 300 0 yer frezalar;8432 29 500 0 boshqalar.8432 29 900 034.Seyalkalar, ekuvchi va koʻchat oʻtqazuvchi mashinalar8432 31 110 08432 31 190 08432 31 900 08432 39 110 08432 39 190 08432 39 900 035.Organik va noorganik oʻgʻitlarni sochgichlar va taqsimlagichlar8432 41 000 08432 42 000 08432 80 000 036.Oʻroq mashinalari, shu jumladan, traktorlarga oʻrnatiladigan8433 20 100 08433 20 500 08433 20 900 037.Pichan tayyorlash uchun boshqa mashinalar8433 30 000 038.Somonni yoki pichanni kiplarga qadoqlash uchun presslar, shu jumladan, press-yigʻuvchilar8433 40 000 18433 40 000 939.Qishloq xoʻjaligi ekinlari mahsulotlarini yigʻish yoki yanchish uchun mashinalar yoki mexanizmlar (don oʻrish kombaynlari, paxta terish kombaynlari (mashinalari) va boshqalar)8433 51 000 18433 51 000 98433 52 000 040.Ildizlar yoki ildiz-mevalarni yigʻish uchun mashinalar8433 53 100 08433 53 300 08433 53 900 041.Silos yigʻish kombaynlari8433 59 110 18433 59 110 98433 59 190 042.Uzum yigʻish kombaynlari8433 59 850 143.Boshqalar8433 59 850 9VI. Bogʻ-polizchilik va oʻrmonchilikda qoʻllaniladigan mexanizatsiyalashgan kichik mexanizatsiya vositalari, shu jumladan elektrlashtirilganlar:44.Motobloklar8701 10 000 045.Motokultivatorlar8432 29 100 046.Maysazorlar, bogʻlar yoki sport maydonchalari uchun oʻroq mashinalar (motorli, gorizontal tekislikda aylanadigan kesish qismi bilan)8433 11 100 08433 11 510 08433 11 590 08433 11 900 08433 19 100 08433 19 510 08433 19 590 08433 19 700 08433 19 900 047.Tirkamali, yarim tirkamali, osiladigan, yarim osiladigan, oʻrnatiladigan, kichik oʻlchamli traktorlar va motobloklarga agregatlanadigan mashinalar: yerni tayyorlash va qayta ishlov berish mashinalari (pluglar, diskli boronalar, yer yumshatkichlar va kultivatorlar, boronalar, yer frezalar va boshqalar);8432 10 000 08432 21 000 08432 29 100 08432 29 300 08432 29 500 08432 29 900 0 oʻroq mashinalari;8433 20 500 08433 20 900 0 ildizlarni yoki ildiz-mevalarni yigʻish uchun mashinalar.8433 53 100 0VII. Chorvachilik, parrandachilik va ozuqa tayyorlash uchun mashinalar48.Sut sogʻish qurilmalari va apparatlari, sutni ishlash va qayta ishlash uchun uskunalar: sut sogʻish qurilmalari va apparatlari;8434 10 000 0 sutni ishlash va qayta ishlash uskunalari.8434 20 000 049.Hayvonlar junini olish mashinalari8510 20 000 050.Goʻngni skreperli yigʻishtirish tizimi8428 39 900 951.Parrandachilikda parvarishlash va goʻngni yigʻishtirish tizimlari8436 29 000 052.Hayvonlarni tashish uchun tirkamalar va yarim tirkamalar8716 39 000 053.Qishloq xoʻjaligi, bogʻdorchilik, oʻrmon xoʻjaligi, parrandachilik yoki asalarichilik uchun uskunalar: hayvonlarga oziqa tayyorlash uchun mashinalar va mexanizmlar;8436 10 000 0 inkubator va bruderlar;8436 21 000 0 boshqalar.8436 29 000 054.Oʻrmon xoʻjaligida agʻdaruvchi, agʻdaruvchi-joylashtiruvchi, koʻp operatsiya bajaruvchi mashinalar8436 80 100 18436 80 100 28436 80 100 98436 80 900 055.Qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun maxsus moʻljallangan yuklash qurilmalari8428 90 710 08428 90 780 056.Qishloq xoʻjaligi yoki bogʻdorchilik uchun koʻchma purkagichlar8424 41 100 08424 41 900 057.Qishloq xoʻjaligi yoki bogʻdorchilik uchun purkagichlar8424 49 100 08424 49 910 08424 49 990 058.Qishloq xoʻjaligi yoki bogʻdorchilik uchun boshqa qurilmalar8424 82 100 08424 82 300 08424 82 910 059.Boshqalar8424 82 990 060.Urugʻlarni, gʻallani yoki dukkakli sabzavotlarni tozalash, saralash yoki kalibrovka qilish uchun mashinalar8437 10 000 0 1. Ishlab chiqaruvchi qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalarini (keyingi oʻrinlarda — texnika vositasi) loyihalash, ishlab chiqarish va montaj qilish jarayoni texnika vositasiga xizmat koʻrsatuvchi ishchilar va yaqin atrofdagi boshqa shaxslarning shikast olishi xavfini istisno etishi lozim. 2. Ishlab chiqaruvchi texnika vositalari, tizimlari, komponentlari va alohida texnik qismlarining mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligi, shuningdek, quyidagilarni taʼminlashi kerak: a) texnika vositasining konstruktiv butunligi; b) texnika vositasini boshqarishni yengillashtiradigan tizimlar, xususan, boshqaruv ruli va tormozlash tizimi, shuningdek, takomillashtirilgan tormoz va barqarorlik nazoratining elektron tizimlari; v) haydovchiga koʻruvchanlik darajasi, texnik holat hamda atrof-muhit toʻgʻrisida axborot berish tizimlari, shu jumladan, oyna, koʻzgu va ogohlantirish tizimlari; g) texnika vositasini yoritish tizimlari; d) texnika vositasining unda ishlovchilar xavfsizligini taʼminlaydigan ichki jihozlanishi, shu jumladan bosh qoʻygich, xavfsizlik kamari, eshiklar; e) texnika vositasining tashqi koʻrinishi va aksessuarlar; j) tovushli ishora (signal) qurilmalari; z) isitish va sovitish tizimlari; i) ruxsatsiz foydalanishning oldini olish uchun qurilmalar; k) texnika vositasini identifikatsiyalash tizimlari; l) vazni va gabaritlarining texnik tavsiflarga mosligi; m) elektr xavfsizlik, shu jumladan, statik elektr xavfsizligi; n) orqa himoya konstruksiyalari; o) yon himoya; p) yuk ortish-tushirish platformalari; r) tortish qurilmalari; s) shinalar; t) sachrashlarni soʻndiruvchi tizimlar; u) orqaga yurish uzatmasi; f) zanjir yuritmalar; x) elektromagnit moslashuvchanlik; s) mexanik bogʻlanishlar, shu jumladan, montajda xatoliklarning istisno etilishi. Kabinasiz transport vositalariga ushbu bandning “d” kichik bandidagi “eshik” jumlasi va “z” kichik bandlari taalluqli emas. 3. Mazkur bobda koʻrsatilgan Funksional xavfsizlik talablarining 1 va 2-bandlari talablari texnika vositasiga, shuningdek, ushbu texnika vositasi uchun moʻljallangan tizim, komponent va alohida texnik qismlarga nisbatan qoʻllaniladi. 4. Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligining Oʻzbekiston standartlar instituti Standartlashtirish boʻyicha texnik qoʻmita bilan birgalikda funksional xavfsizlikning yuqori darajasiga erishishni taʼminlash maqsadida ushbu Xavfsizlik talablarining 2-bandida koʻrsatib oʻtilgan obyektlar uchun batafsil texnik talablar, shu jumladan qayerda qoʻllanilishiga qarab sinov usullari va chegara qiymatlari toʻgʻrisidagi hujjatlarni qabul qilish huquqiga ega. Ushbu Xavfsizlik talablari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda nazarda tutilgan funksional xavfsizlik darajasini saqlab turish yoki oshirishni hamda quyidagilarni taʼminlashi kerak: a) avtomobillar va ularning tirkamalari kabi tezligi 40 km/h dan ortiq boʻlgan texnika vositalarining tormozlash samaradorligi hamda tormozlarning bloklanishiga qarshi tizimlar (ABS) funksional xavfsizlik talablariga javob berishi; b) qattiq yoʻl qoplamasi yuzasiga shinalar yoki zanjirlar tomonidan eng yuqori bosim 0,8 MRa dan oshmasligi lozim. 5. Ishlab chiqaruvchi texnika vositasini loyihalash, ishlab chiqarish va montaj qilishda texnika vositasini ish joyida ekspluatatsiya qilish jarayonida uning texnik xavfsizligini taʼminlashi lozim. 6. Ishlab chiqaruvchi texnika vositasi hamda uning tizimlari, komponentlari va alohida texnik qismlarining quyidagilar bilan jihozlanishini taʼminlashi kerak: a) agʻdarilib ketganda himoyalovchi konstruksiya (ROPS); b) yuqoridan tushayotgan predmetlardan himoyalovchi konstruksiya (FOPS); v) yoʻlovchilar oʻrindiqlari; g) haydovchini shovqindan himoyalovchi konstruksiya; d) haydovchi oʻrindigʻi; e) boʻsh oʻrindiq va haydovchi oʻrindigʻiga kirishda, jumladan, sirpanish, qoqilish yoki yiqilishdan himoya; j) quvvat olish tizimi; z) uzatma komponentlarining himoyasi; i) xavfsizlik kamarlarini qotirish nuqtalari; k) xavfsizlik kamarlari; l) sanchiluvchi predmetlardan haydovchini himoyalash konstruksiyasi (OPS); m) haydovchini xavfli moddalar taʼsiridan himoyalash konstruksiyasi; n) detal va materiallarning ekstremal tashqi harorat taʼsiridan himoyalash konstruksiyasi; o) foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma); p) nazorat vositalari, shu jumladan, boshqarish, avariyaga qarshi va avtomatik toʻxtatish qurilmalari; r) mexanik taʼsirlardan, mazkur bandning “a”, “b”, “j” va “l” kichik bandlarida koʻrsatib oʻtilganlar bundan mustasno, shu jumladan dagʻal yuzalar, oʻtkir qirralar va burchaklar, suyuqliklar oʻtadigan quvurlarning yorilishi va texnika vositasining nazoratsiz harakatidan himoyalash konstruksiyalari; s) texnika vositasidan xavfsiz foydalanish va texnik xizmat koʻrsatish, shu jumladan xavfsiz tozalash tizimlari; t) toʻsiqlar va himoya qurilmalari; u) axborot uzatish, ogohlantirish va tamgʻalash tizimlari; f) materiallar va mahsulotlar; x) akkumulyatorli batareyalar. Kabinasiz transport vositalariga ushbu bandning “a”, “b”, “g” va “l” kichik bandlarida koʻrsatib oʻtilgan talablar taalluqli emas. 7. Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari, ularning tizim, komponent va alohida texnik birliklariga qoʻyilayotgan xavfsizlik talablari roʻyxati 1-ilovada keltirilgan. Mazkur Xavfsizlik talablarining 5 va 6-bandlarida keltirilgan talablar Texnik reglamentning 1-ilovasiga muvofiq texnika vositalariga, shuningdek, ushbu texnika vositalarining tizimlari, komponentlari va alohida texnik qismlariga nisbatan qoʻllaniladi. 8. Mazkur Xavfsizlik talablari ergonomika prinsiplarini hisobga olgan holda (shu jumladan, yoʻl qoʻyiladigan notoʻgʻri foydalanish, boshqaruv tizimlarining qulayligi, boshqaruv elementlariga ruxsatsiz yoʻlatmaslik uchun haydovchini ish joyi, transport vositasi boʻyicha identifikatsiya qilish), Texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda nazarda tutilgan barqarorlik va yongʻin xavfsizligini taʼminlashi lozim. 9. Ishlab chiqaruvchi loyihalashtirilgan, ishlab chiqarilgan va yigʻilgan texnika vositasining atrof-muhitga salbiy taʼsirini eng past darajaga tushirishi lozim. 10. Ishlab chiqaruvchi texnika vositasini hamda uning tizimlari, komponentlari va alohida texnik qismlarining mazkur Texnik reglamentda zararli moddalar ajratmalari va tashqi shovqin darajasiga qoʻyilgan talablarga muvofiqligini taʼminlashi kerak. 11. Traktor dvigatellarining gazlari tarkibidagi zararli moddalar va chiqindilarni atmosferaga chiqarish darajasiga qarab siqilish hisobiga olovlanadigan ichki yonuv dvigatelli traktorlar va ichki yonuv dvigatellarining tasnifi ushbu Texnik reglamentga 4-ilovada keltirilgan. 12. Tashqi shovqinning aniq chegaralangan qiymatlari quyidagi darajalardan oshmasligi kerak: ish holatidagi yuksiz massasi 1 500 kg dan yuqori boʻlgan traktorlar uchun — 89 dBa; ish holatidagi yuksiz massasi 1 500 kg gacha boʻlgan traktorlar uchun — 85 dBa; 13. Mazkur Xavfsizlik talablarining 9 va 10-bandlarida keltirilgan talablar Texnik reglamentning 1-ilovasiga muvofiq texnika vositasiga, shuningdek, ushbu texnika vositasi uchun moʻljallangan tizimlar, komponentlar va alohida texnik qismlarga nisbatan qoʻllaniladi. 14. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi texnika vositasi uchun xavfsizlik talablari Birlashgan Millatlar Tashkilotining gʻildirakli transport vositalari, ularda oʻrnatilishi va/yoki qoʻllanilishi mumkin boʻlgan jihozlash predmetlari va qismlari uchun global texnik qoidalarga (keyingi oʻrinlarda — BMT qoidalari) muvofiq ishlab chiqilgan va mazkur Xavfsizlik qoidalarining 1-ilovasida keltirilgan. 15. Texnika vositasining toifalari mazkur Xavfsizlik talablariga 2-ilovada keltirilgan. 16. Foydalanishda boʻlgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi texnika vositasi uchun ehtiyot qismlar sifatida muomalaga chiqarilgan komponentlar qishloq va oʻrmon xoʻjaligi texnika vositasiga oʻrnatilganda, uning xavfsizlik darajasi muomalaga chiqarilgan paytdagi xavfsizlik darajasiga nisbatan kamaytirilmasligi kerak. 17. Ushbu Texnik reglament talablari kuchga kirgan kundan oldin muomalaga chiqarilgan yoki ushbu Texnik reglament talablari kuchga kirishi munosabati bilan ishlab chiqarilishi toʻxtatilgan traktorlar uchun komponentlar sifatida ishlab chiqarilgan traktor dvigatellariga qoʻyiladigan talablar, zararli moddalarning atrof-muhitga ajratilishi darajasi boʻyicha bunday traktorlar muomalaga chiqarilishi yoki ishlab chiqarilishi tugashi paytidagi amalda boʻlgan darajada oʻzgarishsiz qoladi. 18. BMT qoidalariga muvofiq ishlab chiqilgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi texnika vositasi va komponentlari uchun xavfsizlik talablari ularning qoʻllanilish sohasiga muvofiq va BMT qoidalarida belgilangan oʻtish qoidalarini hisobga olgan holda qoʻllaniladi. 19. Yuqori chiqit ajratish darajasidagi traktorlar va dvigatellarga talablarni ushbu Texnik reglament talablarida belgilangan muddatdan oldinroq qoʻllashga, shuningdek, BMT qoidalariga ushbu Texnik reglament talablarida tasdiqlanganidan keyin kiritilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalar talablarini qoʻllashga ruxsat beriladi. T/rTransport vositasi, komponentining tavsifi yoki koʻrsatkich nomiUshbu Texnik reglament talablari yoki standart yoxud BMT qoidalari bilan tavsifi yoki koʻrsatkichlarga qoʻyiladigan talablarUshbu Texnik reglament talablari yoki standart yoxud BMT qoidalari bilan belgilangan nazorat usullariTransport vositasining toifasiT1aT1bT2aT2bT3aT3bT4.1aT4.1bT4.2aT4.2bT4.3aT4.3bCaCb(++)RaRbSaSb1.Transport vositasi konstruksiyasining butunligiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 1-bobTransport vositasini ishlab chiqaruvchisi tegishli imzolangan bayonotni taqdim etishi kerakXXXXXXXXXXXXIIXXXX2.Maksimal hisobiy tezlik, tezlik regulatori va tezlikni cheklash qurilmasiGOST 30748, Ushbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 2-bobGOST 30748(ISO 3965),BMTning 89-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXII----3.Tormoz qurilmalari va tirkamaning tormoz muftasiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 52-bob,BMT YEIK 13-sonli qoidasi,ISO 11512ISO 11169GOST 12.2.002.3,ISO 11169,ISO 11512,ISO 5697,BMTning 13-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXXXXXXX4.Tezkor traktorlar uchun rul boshqaruviGOST 33679(ISO 10998),BMT YEIK 79-sonli qoidasiGOST 33679(ISO 10998),BMTning 79-sonli qoidasi-X-X-X-X-X-X-I----5.Rul boshqaruviGOST 33679,ISO 15077ISO 789-11,GOST 33679(ISO 10998),BMTning 79-sonli qoidasiX-X-X-X-X-XX1-----6.SpidometrUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 4-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 4-bobXXXXXXXXXXXXXX----7.Atrofni koʻruvchanlik va shamoldan toʻsuvchi oynalarning oyna tozalagichlariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 5-bobISO 5721-1,ISO 5721-2,BMT YEIK 71-sonli qoidasiISO 5721-1,ISO 5721-2,BMTning 71-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXII----8.OynalashUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 6-bob,BMT YEIK 43-sonli qoidasiBMTning 43-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXII----9.Orqani koʻrish koʻzgusiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 7-bob,BMT YEIK 46-sonli qoidasi,BMT YEIK 81-sonli qoidasiBMTning 46-sonli qoidasi,BMT YEIK 81-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXII----10.Haydovchi uchun axborot tizimlariUshbu Xavfsizlik talablariga 2-ilova, 8-bob,ISO 3600ISO 3600,ISO 26322-1,ISO 26322-2XXXXXXXXXXXXII----11.Yoritish va yorugʻlik ishorasi qurilmalarini oʻrnatishBMT YEIK 86-sonli qoidasiBMTning 86-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXIIXXXXGOST 32431(ISO 16154)GOST 12.2.00212.Transport vositasi yoʻlovchilarini himoyasi, shu jumladan, transport vositasining ichki jihozlanishi, bosh qoʻygich, xavfsizlik kamarlari, eshiklariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 10-bob,ISO 26322-1,ISO 26322-2,BMT YEIK 25-sonli qoidasi,ISO 3776-1,ISO 3776-2,BMT YEIK 14-sonli qoidasi,BMT YEIK 21-sonli qoidasiISO 26322-1,ISO 26322-2,BMT YEIK 25-sonli qoidasi,ISO 3776-1,ISO 3776-2,BMTning 14-sonli qoidasi,BMTning 21-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXII----13.Transport vositasining tashqi koʻrinishi va aksessuarlariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 11-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 11-bobXXXXXXXXXXXXXXXXXX14.Tovushli ishora (signal) qurilmasiBMT YEIK 28-sonli qoidasi,Ushbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 12-bob,GOST 12.2.019,GOST 12.2.102BMTning 28-sonli qoidasi,Ushbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 12-bobXXXXXXXXXXXXII----15.Isitish va sovitish tizimlariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 13-bob,ISO 14269-2,BMT YEIK 122-sonli qoidasiISO 14269-2,BMTning 122-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXII----16.Ruxsatsiz foydalanishni oldini olish uchun qurilmalarUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 14-bob,BMT YEIK 62-sonli qoidasi,BMT YEIK 18-sonli qoidasiBMTning 62-sonli qoidasi,BMTning 18-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXIIZZXX17.Davlat raqami belgisiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 15-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 15-bobXXXXXXXXXXXXIIXXXX18.Qonunchilik bilan oʻrnatilgan yorlik va tamgʻalashUshbu Xavfsizlik talablariga 2-ilova, 16-bobGOST 26828XXXXXXXXXXXXIIXXXX19.Gabarit oʻlchamlar va shatakka olinadigan yukUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 17-bobGOST 26025XXXXXXXXXXXXIIXXXX20.Yuk bilan maksimal massasiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 18-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 18-bobXXXXXXXXXXXXXXXXXX21.Ballast yuklarUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 19-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 19-bobXXXXXXXXXXXXII---'22.Elektr tizimlarining xavfsizligiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 20-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 20-bobXXXXXXXXXXXXXXXXXX23.Yoqilgʻi bakiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 21-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 21-bobXXXXXXXXXXXXXX----24.Orqadan himoya qurilmasiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 22-bobBMTning 58-sonli qoidasi--------------XX--25.Yonbosh XYAMOYAUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 23-bob,BMT YEIK 73-sonli qoidasiBMTning 73-sonli qoidasi---------------X--26.Yuk platformalariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 24-bobGOST 12.2.002XXXXXXXXXXXXII----27.Tortish (shatakka olish) qurilmalariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 25-bobUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 25-bobXXXXXXXXXXXXII----28.ShinalarUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 26-bob,BMT YEIK 106-sonli qoidasiBMTning 106-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXXXXXXX29.Sachrashlarni soʻndiruvchi tizimlarUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 27-bobGOST 33107-X-X-X-X-X-X---X--30.Orqaga yurish uzatmasiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 28-bobKoʻrish orqali baholashXXXXXXXXXXXXXX----31.Zanjir yuritmalarUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 29-bobGOST 26025------------XX----32.Mexanik bogʻlanishlarGOST 32774,BMT YEIK 55-sonli qoidasiGOST 32774,BMTning 55-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXIIXXXX33.Agʻdarilib ketganda himoya konstruksiyasi (ROPS) (dinamik sinovlar)ISO 3463,OECD 3-kodiISO 3463,OECD 3-kodiXX------XXXX------34.ROPS (zanjir yuritmali)ISO 3463-2013,OECD 8-kodiISO 3463-2013,OECD 8-kodi------------XX----35.ROPS (statik sinovlar)ISO 5700-2013,OECD 4-kodiISO 5700-2013,OECD 4-kodiXX------XXXXXX----36.ROPS, old tomonga oʻrnatiladigan (gʻildiraklar izi (koleya) tor traktorlar'ISO 12003-1,OECD 6-kodiISO 12003-1,OECD 6-kodi--XXXX----XXXX----37.ROPS, orqa tomonga oʻrnatiladigan (gʻildiraklar izi (koleya) tor traktorlarISO 12003-2,OECD 7-kodiISO 12003-2,OECD 7-kodi--XXXX----XXXX----38.Tushib ketish predmetlaridan himoya qilish konstruksiyasi (FOPS)ISO 27850,OECD 10-kodiISO 27850,OECD 10-kodiXXXXXXXXXXXXII----39.Yoʻlovchi oʻrindigʻiISO 23205ISO 23205XXXXXXXXXXXXII----40.Shovqin darajasini haydovchiga taʼsiriUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 34-bobIS0 5131,GOST 31594,ISO 6395,OECD 5-kodiXXXXXXXXXXXXXX----41.Haydovchining oʻrindigʻi va holatiGOST 20062,ISO 11112GOST 20062,GOST 31323(ISO 5008),ISO 10326-1XXXXXXXXXXXXXX----42.Ish makoni va haydovchi oʻrindigʻiga kirishISO 26322-1,ISO 26322-2,ISO 4252,ISO 4254-1,GOST 12.2.102,EN 1853GOST 12.2.002,GOST 26025,GOST 31594XXXXXXXXXXXXXX----43.Quvvat olish valiGOST 33032-2014(ISO 500-1, ISO 500-2, ISO 500-3, ISO 5673-1, ISO 5673-2),ISO 8759-1GOST 12.2.002XXXXXXXXXXXXXX----44.Uzatma komponentlarining himoyasiISO 13857,ISO 13854:1996,ISO 26322-1,ISO 26322-2ISO 4254-1XXXXXXXXXXXXXX----45.Xavfsizlik kamarlarini qotirish nuqtalariISO 3776-1,ISO 3776-2,BMT YEIK 14-sonli qoidasi,OECD 3, 4, 6, 7, 8-kodlariBMTning 14-sonli qoidasi,ISO 3776-1,ISO 3776-2,OECD 3, 4, 6, 7, 8-kodlariXXXXXXXXXXXXII----46.Xavfsizlik kamarlariISO 3776-3,BMT YEIK16-sonli qoidasiISO 3776-3,BMTning16-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXII----47.Kirib ketuvchi predmetlardan haydovchini himoyasi (OPS)ISO 8084,OECD 3-kodiISO 8084,OECD 3-kodXXXXXXXXXXXXII----48.Chiqit gazlarni chiqarish tizimlariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 42-bobGOST 26025XXXXXXXXXXXXXX----49.Foydalanish boʻyicha qoʻllanmaISO 3600, ISO 26322-1Koʻrish orqali baholashXXXXXXXXXXXXXXXXXX50.Boshqarish vositalari, shu jumladan, avariya holati va avtomat toʻxtash qurilmalariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 44-bob,ISO 15077,ISO 4252,ISO 26322-1,GOST 12.2.102,GOST 34605(ISO 10975),BMT YEIK 79-sonli qoidasiGOST 12.2.002,GOST 31594XXXXXXXXXXXXII----51.Mexanik taʼsirlardan II bob 6-bandning “a”, “b”, “g” va “l” kichik bandlarida koʻrsatib oʻtilganlardan farqli, shu jumladan, dagʻal yuzalar, oʻtkir qirralar va burchaklar, suyuqliklar oʻtadigan quvurlarning yorilishi va texnikani nazoratsiz harakatidan himoyaUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 45-bobKoʻrish orqali baholashXXXXXXXXXXXXIIZZXX52.Toʻsiqlar va himoya qurilmalariUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 46-bobISO 4254-1XXXXXXXXXXXXIIZZXX53.Axborot, ogohlantirish va tamgʻalashUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 47-bob,GOST 26336,ISO 11684,ISO 7010/Amd 6Koʻrish orqali baholashXXXXXXXXXXXXIIZZXX54.Materiallar va mahsulotlarUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 48-bobKoʻrish orqali baholashXXXXXXXXXXXXII----55.Akkumulyator batareyalarUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 49-bobKoʻrish orqali baholashXXXXXXXXXXXXII----56.Avariya chiqish yoʻliISO 4252, ISO 2867GOST 12.2.002XXXXXXXXXXXXII----57.Kabinani ventilyatsiya va filtrlash tizimiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 51-bob,EN 15695-1,EN 15695-2EN 15695-1,EN 15695-2XXXXXXXXXXXXII----58.Zararli moddalarni chiqitiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 53-bob,BMT YEIK 96-sonli qoidasiBMT YEIK 96-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXXX----59.Tashqi shovqin darajasiUshbu Xavfsizlik talablarining 2-bob, 12-bandi bilan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalariga qoʻyiladigan talablar,GOST 33678GOST 33678,ISO 7216XXXXXXXXXXXX1I----60.Dvigatelni gazsimon yoqilgʻi bilan taʼminlash uchun qurilmalar va ularni oʻrnatishGOST 34491,GOST 34493,GOST 34494,Ushbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 55-bob.GOST 34492XXXXXXXXXXXXII----61.Elektromagnit moslashuvchanlikUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 56-bob,GOST 32141 (ISO 14982), BMT YEIK 10-sonli qoidasiGOST 32141 (ISO 14982), BMTning 10-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXIIXXXX62Kabina materialining yonish tezligiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 48-bobGOST 30879 (ISO 3795)XXXXXXXXXXXXII----63Yoritish, yorugʻlik ishorasi qurilmalari va ularni yorugʻlik manbaiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilova, 57-bob,BMT YEIK 3-sonli qoidasi,BMT YEIK 4-sonli qoidasi,BMT YEIK 5-sonli qoidasi,BMT YEIK 6-sonli qoidasi,BMT YEIK 7-sonli qoidasi,BMT YEIK 19-sonli qoidasi,BMT YEIK 23-sonli qoidasi,BMT YEIK 31-sonli qoidasi,BMT YEIK 37-sonli qoidasi,BMT YEIK 38-sonli qoidasi,BMT YEIK 98-sonli qoidasi,BMT YEIK 99-sonli qoidasi,BMT YEIK 38-sonli qoidasi,BMTEIK 112-sonli qoidasi,BMTEIK 113-sonli qoidasi,BMTningʻ 3-sonli qoidasi,BMTning 4-sonli qoidasi,BMTning 5-sonli qoidasi,BMTning 6-sonli qoidasi,BMTning 7-sonli qoidasi,BMTning 19-sonli qoidasi,BMTning 23-sonli qoidasi,BMTning 31-sonli qoidasi,BMTning 37-sonli qoidasi,BMTning 38-sonli qoidasi,BMTning 98-sonli qoidasi,BMTning 99-sonli qoidasi,BMTning 38-sonli qoidasi,BMTning 112-sonli qoidasi,BMTning 113-sonli qoidasiXXXXXXXXXXXXXXXXXX64.Traktorlar va tirkamalar barqarorligiUshbu Xavfsizlik talablariga 3-ilovaning 54-bobi 153-bandiTexnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarXXXXXXXX--XX--XXXXShartli belgilar:(+) — agar toifa doirasida shunday toifaosti yaratilgan boʻlsa.(++) — faqat T toifasidagi b indeksi bilan toifaostilarga tegishli toifaostilar uchunX — talablar qoʻllaniladi.I — toifaga qarab, xuddi T uchun boʻlgani kabi.Z — faqat texnik ruxsat etilgan maksimal yuklangan massaning boʻsh massasiga nisbati 3,0 ga teng yeki undan oshishini inobatga olib R toifasiga taalluqli almashadigan tirkama mashinalarga qoʻllaniladi.taalluqli emas 1. T toifa barcha gʻildirakli traktorlarni oʻz ichiga oladi, ushbu bandda keltirilgan har bir gʻildirakli traktorlar turkumi belgisiga hisoblangan eng yuqori tezligiga qarab “a” yoki “b” indeks qoʻshimcha qilinadi: a) “a” indeks — eng yuqori tezlik 40 km/h gacha boʻlgan gʻildirakli traktorlar uchun; b) “b” indeks — eng yuqori tezlik 40 km/h dan yuqori boʻlgan gʻildirakli traktorlar uchun. T1 toifa-haydovchiga yaqin boʻlgan oʻq koleyasi (gʻildiraklar izi) kengligi 1150 mm dan yuqori, ish holatida yuksiz massasi 600 kg dan ortiq boʻlgan va yoʻl tirqishi 1 000 mm dan oshmaydigan gʻildirakli traktorlar. Revers (qaytariladigan) oʻrindiqli traktorlar uchun, haydovchiga eng yaqin boʻlgan oʻq eng katta diametrli shinalar oʻrnatilgan oʻq hisoblanadi; T2 toifa — haydovchiga yaqin boʻlgan oʻq koleyasi (gʻildiraklar izi) kengligi 1 150 mm dan oshmaydigan, ish holatida yuksiz massasi 600 kg dan ortiq boʻlgan va yoʻl tirqishi 600 mm dan oshmaydigan gʻildirakli traktorlar. Agar traktor ogʻirlik markazi balandligining (ISO 789-6 standartiga muvofiq aniqlanadi va yerga nisbatan oʻlchanadi) har bir oʻq koleyasining oʻrtacha eng kichik oʻlchamiga nisbati 0,90 dan oshsa, hisoblangan eng yuqori tezlik 30 km/h dan oshmasligi kerak. T3 toifa — ish holatidagi yuksiz massasi 600 kg dan koʻp boʻlmagan gʻildirakli traktorlar; T4 toifa — maxsus ishlar uchun moʻljallangan gʻildirakli traktorlar: T4.1 toifa-poyasi tez oʻsib ketadigan ekinlar, masalan, uzum toklari uchun moʻljallangan traktorlar (yuqori klirensli traktorlar). Ular bir yoki bir nechta ekin qatorlarining ikki tomonidan chap va oʻng gʻildiraklari yordamida ekinlarga parallel harakatlanish imkoniyatini beruvchi koʻtarilgan shassi yoki shassi seksiyasi bilan jihozlangan. Ular old tomonda, oʻqlar orasida, orqada yoki platformada joylashishi mumkin boʻlgan asbob-anjomlarni oʻtkazish yoki boshqarish uchun moʻljallangan. Traktor ish holatida boʻlganda, qishloq xoʻjaligi ekinlari qatoriga perpendikulyar yoʻl tirqishi 1 000 mm dan oshadi. Agar odatdagidek oʻrnatilgan shinalar bilan yerga nisbatan oʻlchangan traktor ogʻirlik markazining balandligi barcha oʻqlarning oʻrtacha minimal koleyasi (gʻildirak izi)ga nisbati 0,90 dan oshsa, eng yuqori tezlik 30 km/h dan oshmasligi kerak; T4.2 toifa — katta kenglikdagi traktorlar, ularning oʻlchamlari katta boʻlib, birinchi navbatda katta maydonlardagi qishloq xoʻjaligi maydonlariga ishlov berishga moʻljallangan (oʻtuvchanligi koʻtarilgan traktorlar); T4.3 toifa — toʻrt gʻildirak uzatmali past klirensli oʻrmon xoʻjaligi yoki qishloq xoʻjaligi traktorlari, ularning almashinadigan ishchi asboblari oʻrmon va qishloq xoʻjaligidagi ishlarni bajarishga moʻljallangan, koʻtarma ramasi bir yoki bir nechta quvvat olish mexanizmlari bilan jihozlangan, texnik yoʻl qoʻyiladigan umumiy massasi 10 tonnagacha, texnik yoʻl qoʻyiladigan umumiy massaning eng yuqori yuksiz massaga nisbati 2,5 dan oshmaydi. Bunday traktorlarning ogʻirlik markazi balandligi (oddiy shinalarda) — 850 mm dan oshmaydi. 2. S toifa — cheksiz zanjirli yoki gʻildirakli va cheksiz zanjirlar bilan kombinatsiyalashgan zanjir yuritmali traktorlar, bunda kichik toifalari T toifasiga oʻxshash taʼriflanadi. 3. R toifa — tirkamalar, ushbu bandlarda keltirilgan har bir toifadagi tirkamalar belgilariga hisoblangan eng yuqori tezligiga qarab “a” yoki “b” indeks qoʻshimcha qilinadi: a) “a” indeks — eng yuqori tezlik 40 km/h gacha boʻlgan tirkamalar uchun; b) “b” indeks — eng yuqori tezlik 40 km/h dan yuqori boʻlgan tirkamalar uchun. R1 toifa — oʻqlariga tushayotgan texnik ruxsat etilgan jami massa 1 500 kg dan oshmaydigan tirkamalar R2 toifa — oʻqlariga tushayotgan texnik ruxsat etilgan jami massa 1 500 kg dan oshadigan, lekin 3 500 kg dan oshmaydigan tirkamalar; R3 toifa — oʻqlariga tushayotgan texnik ruxsat etilgan jami massa 3 500 kg dan oshadigan, lekin 21 000 kg dan oshmaydigan tirkamalar; R4 toifa — oʻqlariga tushayotgan texnik ruxsat etilgan jami massa 21 000 kg dan oshadigan tirkamalar. 4. S toifa — tirkama mashinalari. Har bir toifadagi almashadigan tirkama mashina belgisiga hisoblangan eng yuqori tezlikka muvofiq oxirida “a” yoki “b” indeks qoʻshimcha qilinadi: a) “a” indeks — eng yuqori tezlik 40 km/h gacha boʻlgan tirkama mashinalar uchun; b) “b” indeks — eng yuqori tezlik 40 km/h dan yuqori boʻlgan tirkama mashinalar uchun. S1 toifa — oʻqlariga tushayotgan texnik ruxsat etilgan jami massa 3 500 kg dan oshmaydigan tirkama mashinalar; S2 toifa — oʻqlariga tushayotgan texnik ruxsat etilgan jami massa 3 500 kg dan oshadigan almashinadigan tirkama mashinalar. 5. Transport vositasining turi — quyidagilar boʻyicha farq qilmaydigan variantlar va versiyalarni oʻz ichiga olgan transport vositalari guruhi: toifasi; ishlab chiqaruvchisi; ishlab chiqaruvchi tomonidan berilgan tur belgisi: asosiy konstruktiv tavsiflari/lonjeronli shassi/boʻgʻinli shassi (yaqqol va jiddiy farqlar); T toifa uchun — oʻqlar (soni) yoki S toifasi uchun: oʻqlar/zanjirlar (soni); koʻp bosqichli yigʻish transport vositalarida — avvalgi bosqichdagi transport vositasining ishlab chiqaruvchisi va turi. 6. Variant — quyidagilar boʻyicha farq qilmaydigan bir xil turdagi transport vositalari: a) traktorlar uchun: kuzovning konstruktiv konsepsiyasi yoki kuzov ishlarining turi; tugatish bosqichi; dvigatel (ichki yonuv/gibrid/elektr/gibrid-elektr); ishlash prinsipi; silindrlarning soni va joylashishi; quvvatdagi farq 30 foizdan oshmaydi (eng yuqori quvvat eng past quvvatdan 1,3 baravardan koʻp emas); silindr hajmidagi farq 20 foizdan oshmaydi (eng yuqori koʻrsatkich eng past koʻrsatkichdan 1,2 baravardan yuqori emas); harakatlanuvchi oʻqlar (soni, pozitsiyasi, oʻzaro bogʻliqligi); boshqariladigan oʻqlar (soni va pozitsiyasi); yuk bilan eng yuqori vazn 10 foizdan oshmaydi; uzatish (turi); agʻdarilishdan himoya qilish konstruksiyasi; tormoz oʻqlari (soni); b) tirkama va almashtiriladigan tirkama mashinalar uchun: boshqariladigan oʻqlar (soni, joylashuvi, oʻzaro bogʻliqligi); yuk bilan eng yuqori vazndagi farq 10 foizdan oshmaydi; tormoz oʻqlari (soni). 7. Versiya — tasdiqlash hujjatlarida koʻrsatilgan elementlarning kombinatsiyasidan iborat transport vositalari. 1. Transport vositalarini loyihalashtirish va ishlab chiqarish ularning transport vositasidan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq rejalashtirilgan texnik xizmat koʻrsatish va asboblarni maxsus rostlashlarni inobatga olgan holda yetarli darajada mustahkamligini va foydali xizmat muddati davomida moʻljallangan maqsadlarda samarali qoʻllanilishini taʼminlashi kerak. Transport vositasining ishlab chiqaruvchisi bu borada tegishli imzolangan bayonotni taqdim etishi kerak. 2. Transport vositasini yigʻish korxonalarida yigʻish, shu jumladan, transport vositasining ramasi, shassisi va kuzovi bilan bogʻliq jarayonlarni, shuningdek ularning transmissiyasini, sifat nazorat tizimi tomonidan payvandlash choklari va rezbali ulanishlar hamda boshqa tegishli materiallar tavsiflariga bogʻliq asosiy mexanik bogʻlanishlarni yetarli darajada tekshirishni taʼminlashi kerak. 3. Muvofiqlikni tasdiqlashga vakolatli sertifikatlash organi (keyingi oʻrinlarda — sertifikatlash organi) ishlab chiqarishning muvofiqligini taʼminlash boʻyicha sifat nazorat tizimini oʻrnatilgan tartibda tekshirishi kerak. 4. Sertifikatlash organi texnik vositaga nisbatan belgilangan xavfsizlik shartlari buzilganligi sababli uni foydalanishdan qaytarish haqida qaror qabul qilganda, ishlab chiqaruvchi sertifikatlash organi hamda Texnik jihatdan tartibga solish agentligining soʻroviga koʻra konstruksiya, komponentlar va/yoki detallarning muhandislik hisob-kitoblari, virtual sinash usullari va/yoki konstruksiyani sinash boʻyicha maxsus tahlil materiallarini qisqa muddatlarda taqdim etishiga ishonch hosil qilish kerak. 5. Agar transport vositasi ishlab chiqaruvchisining mazkur Xavfsizlik talablari 4-bandida keltirilgan tahlillarni oʻtkaza olishiga asoslangan shubha mavjud boʻlsa, unda transport vositasining muvofiqligi tasdiqlanmaydi. Bunday shubhalar bunday tahlillarning oʻtkazilmaganligi yoki ulardan erkin foydalanish imkonining yoʻqligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. 6. Eng yuqori tezlik: a) traktorlarni sinovdan oʻtkazishda, uning oʻrtacha tezligi traktor qoʻzgʻalgandan keyin ikki yoʻnalish boʻyicha yurib oʻtishi kerak boʻlgan tekis toʻgʻri chiziqli uchastkada oʻlchanishi kerak. Uchastka yuzasi mustahkam, toʻgʻri va 100 metr masofadan kam boʻlmasligi kerak, ammo nishabligi 1,5 foizdan koʻp boʻlmagan qiyaliklarga ruxsat beriladi; b) sinov paytida traktorlar ish rejimida, yuksiz, ballast yuklarsiz va maxsus jihozlarsiz boʻlishi, hamda shinalardagi bosim ishlab chiqaruvchi koʻrsatgan yoʻlda harakatlanish uchun belgilangan talablarga javob berishi kerak; v) sinov paytida traktor ishlab chiqaruvchi tomonidan traktor uchun belgilangan tezlik radiusi indeksi bilan ifodalanadigan eng yuqori tebranish radiusiga (radius kacheniya) ega yangi pnevmatik shinalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak; g) sinov paytida ishlatiladigan uzatmalar soni traktorning eng yuqori tezligini taʼminlashi, drosell-qopqoq esa toʻliq ochiq boʻlishi kerak; d) muvofiqlikni baholashda oʻlchovlardagi noaniqliklarni, xususan, oʻlchash usuliga va qisman yuklamada dvigatel tirsakli vali aylanishlar chastotasining ortishiga bogʻliq holatlarni hisobga olish uchun, oʻlchashlarda olingan qiymatlar mazkur traktor turi uchun yoʻl qoʻyiladigan eng yuqori tezlik qiymatidan 3 km/h gacha ortiq tezlik bilan qabul qilinishi kerak. Shinalarning oʻlchamlari farqini hisobga olib, qoʻshimcha 5 foiz kattalikka ruxsat etiladi; e) sinov laboratoriyasi (markazi) traktorning eng yuqori tezligini aniqlashi uchun ishlab chiqaruvchi yoʻnalish sifatida uzatmalar sonini, yetakchi gʻildirakning bir marta toʻliq aylanishida bosib oʻtadigan haqiqiy yoʻl uzunligini va dvigatelning nominal aylanishlar chastotasini yoki drosell-qopqoq toʻliq ochiq boʻlganda toʻliq yuklamada tormozlashning boshlangʻich tezligini koʻrsatishi kerak, tezlik regulatori, agar u oʻrnatilgan boʻlsa, ishlab chiqaruvchining tavsiyalariga muvofiq sozlanadi. Eng yuqori nazariy tezlik mazkur kichik bandda koʻrsatilgan ruxsat etilganlarni hisobga olmasdan hisoblanishi kerak. 7. Tezlik regulatori. Agar tezlik regulatori ishlab chiqaruvchi zavodning standart toʻplamiga kirsa, u ushbu Xavfsizlik talablarining 6-bandidagi eng yuqori tezlik toʻgʻrisidagi tartibga muvofiq oʻrnatilgan va loyihalashtirilgan boʻlishi kerak. 8. Tezlikni cheklash qurilmasi, shuningdek kuch agregati va tezlikni cheklash qurilmasiga ruxsatsiz aralashuv choralari quyidagi talablarga javob berishi kerak: a) tezlikni cheklash qurilmasiga talablar: eng yuqori tezligi 60 km/h dan oshadigan T va S toifasidagi transport vositalari, mazkur ilovada keltirilgan tezlikni cheklash talablariga muvofiq sozlash qurilmalari bilan jihozlanishi kerak; b) tezlikni cheklovchi sozlash qurilmalari BMTning 89-son qoidasi 1 va 2-bandlarida, II qismning 13.2-bandi, III qismning 21.2 va 21.3-bandlari, 5-ilovaning 1-bandi va 6-ilovada keltirilgan N2 va N3 toifadagi transport vositalari talablariga muvofiq boʻlishi kerak. v) kuch agregati va tezlikni cheklash qurilmasiga ruxsatsiz aralashuv: maqsadi va qoʻllash doirasi: muvofiqlikni tasdiqlashga taqdim qilinganda, kuch agregatiga ruxsatsiz aralashuvning oldini olish choralari, transport vositasining ekologik talablarga va dvigatel imkoniyati talablariga, transport vositasining konstruksiyasi talablariga, shuningdek funksional xavfsizlik talablariga javob berishini, uning foydali xizmat muddati davomida samarali ishlatilishini hamda transport vositasining kuch agregatida funksional xavfsizlikka va/yoki tashqi muhitga salbiy taʼsir qiluvchi nomaqbul oʻzgarishlar boʻlmasligini taʼminlashga qaratilgan boʻlishi kerak; g) umumiy talablar: ishlab chiqaruvchi muvofiqlikni tasdiqlovchi organga va sinov laboratoriyasiga kerakli maʼlumotlarni hamda, zaruriyat boʻlsa, transport vositalari, kuch agregatlari, komponentlar va alohida texnik birikmalar mazkur ilovada keltirilgan talablarga mos kelishiga amin boʻlishi uchun qoʻshimcha maʼlumotlarni taqdim qilishni taʼminlaydi. Muvofiqlikni tasdiqlash arizasiga ishlab chiqaruvchi uzatma quvvati tavsiflarini tegishli variantga qoʻllaniladiganlardan yuqori boʻlgan oshishiga olib kelishi mumkin boʻlgan oʻzaro almashuvchi komponentlarni muomalaga chiqarmasligi boʻyicha oʻzining majburiyati toʻgʻrisida bildirishi kerak; Ishlab chiqaruvchi oʻzining muvofiqlikni tasdiqlash toʻgʻrisidagi arizasida uzatma quvvati tavsiflarining tegishli variant uchun belgilangan tavsiflardan oshib ketishiga olib kelishi ehtimoli boʻlgan oʻzaro almashinuvchi komponentlarni muomalaga chiqarmasligi boʻyicha oʻz majburiyatlarini koʻrsatishi kerak; d) ishlab chiqaruvchi transport vositasini rasmiy tasdiqlashda transport vositasining ekspluatatsion tavsiflarini chegaralovchi elektron tizimlar xavfsizligiga doir quyidagi talablarga javob berishini taʼminlashi kerak. Transport vositalari ularning uzatma quvvatini chegaralovchi elektr/elektron qurilma(lar) bilan jihozlangan taqdirda, ishlab chiqaruvchi sinov laboratoriyasiga modifikatsiya yoki qurilmani yoki elektr simlarni ajratish uzatma quvvatining oshishiga olib kelmasligi toʻgʻrisida maʼlumotlar va dalillar taqdim qilishi kerak. Elektron boshqaruv bilan jihozlangan har qanday transport vositasi oʻzgartirishlarning oldini olish funksiyalariga ega boʻlishi kerak, ishlab chiqaruvchining ruxsati bilan amalga oshiriladigan oʻzgartirishlar bundan mustasno. Ishlab chiqaruvchiga, zarurat yuzaga kelganda, transport vositasini diagnostika qilish, unga texnik xizmat koʻrsatish, koʻzdan kechirish yoki taʼmirlash uchun oʻzgartirishlarni kiritishga ruxsat berilishi kerak. Har qanday qayta dasturlashtiriladigan kompyuter kodlari yoki ish parametrlari ruxsatsiz aralashuvdan himoyalangan boʻlishi kerak. Kompyuter yordamida boshqariladigan uzatmaning ishchi parametrlari maxsus asboblar va tartibotlardan, masalan yelimlangan yoki germetik kompyuter komponentlari, yelimlangan yoki germetik kompyuter korpuslaridan foydalanmasdan oʻzgarmasligi kerak. Har qanday yechib almashtiriladigan kalibrlash xotira chiplari germetik konteynerga joylashtirilgan yoki elektron algoritmlar bilan himoyalangan boʻlishi, maxsus vositalar va tartibotlardan foydalanmasdan oʻzgartirilmasligi kerak. Dasturlashtiriladigan kompyuter kodlari tizimlaridan (masalan, elektrdan oʻchiriladigan dasturlashtiriladigan doimiy xotira qurilmasi EEPROMdan) foydalanadigan ishlab chiqaruvchilar ruxsatsiz qayta dasturlashning oldini olish choralarini koʻrishi kerak. Ishlab chiqaruvchilar oʻzlari xizmat koʻrsatadigan masofaviy kompyuterga elektron kirishni talab qiladigan buzgʻunchilikka qarshi takomillashtirilgan strategiyalar va yozishdan himoya qilish funksiyalarini oʻrnatishi, ularga mustaqil operatorlar toʻgʻri himoyalangan kirish huquqiga ega boʻlishi kerak. Bortda saqlanadigan muammolar diagnostikasi kodlari kuch agregati yoki dvigatelni boshqarish blok(lar)ida, ulardagi nosozlikni identifikatsiyalaydigan yoki belgilaydigan raqamli yoki harf-raqamli identifikatorlar transport vositasi quvvat manbaidan uzilganda hamda transport vositasining akkumulyatori uzilganda yoki ishdan chiqqanda oʻchib ketmasligi kerak. 9. BMTning 79-son qoidasini 2, 5 va 6-boʻlimlari, 4 va 6-ilovalardagi avtotransport vositalarining rul boshqaruvini tartibga soluvchi talablar, eng yuqori tezligi 60 km/h dan yuqori boʻlgan Tb va Cb toifalardagi transport vositalari uchun qoʻllaniladi. 10. Standart va (ISO 10998) talablari eng yuqori tezligi 40 km/h dan 60 km/h gacha boʻlgan Tb va Cb toifalardagi transport vositalariga tegishli boʻlgan boshqaruvga nisbatan qoʻllaniladi. 11. Cb toifadagi traktorning rul boshqaruvi mazkur Xavfsizlik talablarining 86-bandi yigirmanchi — yigirma beshinchi xatboshilari qoidalari asosida amalga oshirilishi kerak. 12. Mazkur Xavfsizlik talablarining 9-bandida keltirilgan transport vositalarining rul boshqaruviga qoʻyilgan talab BMTning 79-son qoidasi 6-boʻlimida keltirilgan N2 toifadagi transport vositalariga qoʻyilgan talab kabi boʻlishi kerak. Siljitiladigan oʻrindiq va rul bilan jihozlangan transport vositalari uchun rul boshqaruvi tutgichining oʻrta qismiga qoʻyiladigan kuchga xuddi shunday talablar qoʻllaniladi. 13. Ushbu bob maqsadlarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: normal ishchi bosim — transport vositasi ishlab chiqaruvchisi tomonidan koʻrsatilgan bosimdan 0,2 barga oshirilgan sovitish tizimidagi bosim; spidometr — haydovchiga uning transport vositasini har qanday vaqtdagi tezligini koʻrsatuvchi shu qurilmaning qismi. 14. Spidometrga qoʻyiladigan talablar: eng yuqori tezligi 30 km/h dan ortiq boʻlgan barcha traktorlar ushbu bobda keltirilgan talablarga muvofiq spidometr bilan jihozlanishi kerak; eng yuqori tezligi 30 km/h dan oshmaydigan T4.1 va S4.1 toifalardagi traktorlar ushbu bobda keltirilgan talablarga muvofiq spidometr bilan jihozlanishi kerak; spidometr koʻrsatkichlari haydovchining koʻrish maydoni doirasida joylashgan boʻlishi va kunduzi ham, kechasi ham aniq ajralib turishi kerak. Belgilangan tezlik diapazoni ishlab chiqaruvchi tomonidan ushbu turdagi transport vositalari uchun belgilangan eng yuqori tezlikni oʻz ichiga oladigan yetarli darajada katta boʻlishi kerak; agar spidometrda, raqamli displeydan farqli oʻlaroq, boʻlinma (shkala) mavjud boʻlsa, u aniq oʻqilishi kerak; tezlik siferblati (boʻlinma, shkala)si 1, 2, 5 yoki 10 km/h ga teng boʻlishi kerak. Tezliklar qiymati siferblatda quyidagi tarzda koʻrsatiladi: agar siferblatdagi eng baland qiymat 40 km/h dan oshmasa, tezlikning qiymati 10 km/h dan oshmaydigan oraliqlarda va 5 km/h dan oshmaydigan boʻlinmalarda koʻrsatilishi kerak; siferblatdagi eng baland qiymat 40 km/h dan oshganda, tezlikning qiymati 20 km/h dan oshmaydigan oraliqlarda va 5 km/h dan oshmaydigan boʻlinmalarda koʻrsatilishi kerak. Spidometrning koʻrsatish aniqligi quyidagi tartibda tekshirilishi kerak: transport vositasiga odatiy shina oʻrnatilgan yoki zanjir turlaridan biri bilan jihozlangan boʻlishi, sinovlar ishlab chiqaruvchi koʻrsatib bergan har bir tur spidometrida qaytarilishi kerak; spidometrni harakatga keltiruvchi oʻq yuklamasi ishchi holatda ushbu oʻqqa tushadigan qism massasiga mos boʻlishi kerak; spidometrda dastlabki harorat 23±5°S ni tashkil qilishi kerak; har bir sinov vaqtida shinalardagi bosim normal ishchi bosimga mos boʻlishi kerak; transport vositalari 20, 30 va 40 km/h tezliklarda yoki tezyurar traktorlarda ishlab chiqaruvchi koʻrsatgan maksimal tezlikning 80 foizida sinaladi; transport vositasining haqiqiy tezligini oʻlchashda qoʻllaniladigan oʻlchash asboblarining aniqligi ±1,0 foiz atrofida boʻlishi kerak; sinov trekining ustki yuzasi undan foydalanilayotganda tekis va quruq boʻlishi taʼminlanishi kerak. Koʻrsatilgan tezlik har qanday holatda haqiqiy tezlikdan kam boʻlmasligi kerak. Sinovlar uchun ushbu bandning oʻn toʻrtinchi xatboshida keltirilgan tezliklarda, hamda ushbu tezliklar va spidometr siferblatida koʻrsatilgan tezlik (V1) va haqiqiy tezlik (V2) orasida quyidagi bogʻliqlik taʼminlanishi kerak: 0 < V1 — V2 < (V2/10) + 4 km/h. 15. T va S toifalardagi transport vositalarining atrofni old tomondan koʻrish oynasi va shamoldan toʻsuvchi oynalarining oyna tozalagichlari ISO 5721-1 standartiga javob berishi kerak. 16. Qishloq xoʻjaligi traktorlarining yon tomondan va orqadan koʻruvchanligi tegishli ISO 5721-2 standartining traktor yonidagi koʻruvchanlikka oid qismiga, ISO 5721-2 standartining 5.1.3 bandiga muvofiq toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita koʻrish kombinatsiyasi yordamida taʼminlanishi mumkin. ISO 5721-2 standartda belgilangan sinovlar va qoʻllash mezonlari shuningdek kengligi 2,55 m dan ortiq boʻlgan traktorlarga nisbatan ham qoʻllaniladi. 17. T toifadagi transport vositalarini oynalash BMTning 43-son qoidasini 1-ilovasida keltirilgan talablarga javob berishi kerak, BMTning ushbu qoidasini 21-ilovasi bundan mustasno. S toifadagi transport vositalarini oynalashga talablar tegishli T toifadagi transport vositalari uchun oʻrnatilgan talablarga mos boʻlishi kerak. Eng yuqori tezligi 60 km/h dan ortiq boʻlgan T va S toifalardagi transport vositalarida himoya oynalarini oʻrnatishga talablar, BMTning 43-son qoidasini 21-ilovasida keltirilgan N toifadagi transport vositalariga oid qoidalarga mos boʻlishi kerak. Eng yuqori tezligi 60 km/h dan oshmaydigan T va S toifalardagi transport vositalarida himoya oynalari quyidagicha oʻrnatiladi: himoya oynalari ishlovchilarning xavfsizligini yuqori darajada taʼminlashi hamda shu jumladan, haydovchi transport vositasini boshqarayotganda nafaqat old tomondan, balki orqa va yon tomonlardan ham atrofni aniq koʻrishi taʼminlashi kerak; transport vositasidan normal foydalanish sharoitida, oynalar yuklamalar taʼsiridan qatʼi nazar, siljimasdan oʻz joyida turgʻun qolishi, transport vositasidan foydalanuvchilarga aniq koʻruvchanlik va himoyani taʼminlashi kerak. Himoya oynalarida BMTning 43-son qoidasini 5.4-bandida keltirilgan element turini rasmiy tasdiqlovchi tegishli belgi qoʻyilishi kerak, undan zarurat boʻlganda BMTning 43-son qoidasini 5.5-bandida keltirilgan qoʻshimcha belgilanishlardan biri kelib chiqadi. Shamoldan toʻsuvchi himoya oynalari oddiy boʻlishi va yorugʻlik oʻtkazuvchanligi 70 foizdan kam boʻlmasligi kerak. Shamoldan toʻsuvchi oyna haydovchi koʻzining hisoblash nuqtasiga asosan toʻgʻri oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Eng yuqori tezligi 40 km/h dan oshmaydigan T va S toifalardagi transport vositalarining himoya oynalari BMTning 43-son qoidasini 4, 5, 6, 8 yoki 10-ilovalarida keltirilgan material turlaridan ishlangan boʻlishi kerak. Maksimal tezligi 40 km/h dan oshadigan T va S toifalardagi transport vositalarining himoya oynalari BMTning 43-son qoidasini oʻn ikkinchi xatboshida keltirilgan material turlaridan ishlangan boʻlishi kerak, BMTning ushbu qoidalarini 5-ilovasida koʻrsatilganlar bundan mustasno. Shamoldan himoya oynalari hisoblanmaydigan boshqa himoya oynalari: himoya oynasining yorugʻlik oʻtkazuvchanligi 70 foizdan kam boʻlmasligi kerak (1-rasm). Himoya oynasining plastik materialida mazkur bandning sakkizinchi xatboshida koʻrsatilgan komponentning turini rasmiy tasdiqlash belgisiga qoʻshimcha ravishda BMTning 43-son qoidasini 5.5.5 va 5.5.7-bandlarida koʻrsatilganidek A/L yoki B/L belgi qoʻyilishi kerak. Haydovchiga orqa yoki yon koʻruvchanlik shart boʻlmagan himoya oynasi materialida yorugʻlik oʻtkazuvchanligi 70 foizdan kam boʻlsa, mazkur bandning sakkizinchi xatboshida koʻrsatilgan komponent turini rasmiy tasdiqlash belgisiga qoʻshimcha ravishda BMTning 43-son qoidasini 5.5.2-bandida keltirilgan V belgisi qoʻyilishi kerak. Haydovchining old va orqa koʻruvchanligi talab etilmaydigan plastik himoya oynasida mazkur bandning sakkizinchi xatboshida koʻrsatilgan komponentning turini rasmiy tasdiqlash belgisiga qoʻshimcha ravishda BMTning 43-son qoidasini 5.5.5, 5.5.6 va 5.5.7-bandlarida keltirilgan belgilar qoʻyilishi kerak. Yedirilishga chidamli boʻlgan himoya plastik oynalarga nisbatan mazkur bandning sakkizinchi xatboshida koʻrsatilgan talablar transport vositasining tomida joylashgan lyuk va oynalashga qoʻllanilmaydi. 18. Barcha traktorlar kamida ikkita tashqi orqani koʻrish koʻzgulari va, zarur boʻlsa, ichki orqani koʻrish koʻzgusi bilan jihozlanishi kerak. 19. Ichki orqani koʻrish koʻzgulari I sinfga tegishli, tashqi orqani koʻrish koʻzgulari II sinfga tegishli boʻlishi kerak. Traktorlar BMTning 46-son qoidasiga asosan turni rasmiy tasdiqlash belgisi qoʻyilgan ikkita II sinf tashqi orqani koʻrish koʻzgulari va opsiya (majburiy emas) sifatida I sinf orqani koʻrish koʻzgusi bilan jihozlanishi kerak. Orqani koʻrish koʻzgulari shunday oʻrnatilishi kerakki, normal harakatlanish sharoitlarida ularning holati oʻzgarmasdan qolishi kerak. Siljitiladigan oʻrindiq va rul bilan jihozlangan transport vositalari mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshilarida, shuningdek, 20 — 22-bandlarida keltirilgan talablar oʻrniga BMTning 81-son qoidasida keltirilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak. Oʻrindiq va rul bilan jihozlangan transport vositasi 19-bandning 1 va 2-xatboshisi talablari oʻrniga BMTning 81-son qoidasida keltirilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak. Dala sharoitlaridagi ish vaqtida jihozni kuzatish uchun moʻljallangan qoʻshimcha orqani koʻrish koʻzgulari va qurilmalari konstruksiyasi turini rasmiy tasdiqlash majburiy emas, ammo ular mazkur Xavfsizlik talablarining 20-bandi birinchi — beshinchi xatboshilarida keltirilgan talablarga muvofiq joylashtirilishi kerak. 20. Orqani koʻrish koʻzgularining joylashishi II sinf orqani koʻrish koʻzgusi shunday oʻrnatilishi kerakki, oddiy boshqarish holatida haydovchi oʻrindigʻida oʻtirgan haydovchi mazkur Xavfsizlik talablarining 22-bandida koʻrsatilgan yoʻl uchastkasini aniq umumiy koʻrish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Tashqi orqani koʻrish koʻzgulari shamoldan himoyalash oynasining oyna tozalagichlar bilan tozalanadigan qismidan yoki, agarda traktorda yon oynalar oʻrnatilgan boʻlsa, shu yon oynalar orqali koʻrinib turishi kerak. Tashqi orqani koʻrish koʻzgulari mazkur Xavfsizlik talablarining 22-bandida koʻrsatilgan koʻrish maydonining koʻrilishini taʼminlash zaruratidan ortiq darajada traktorning yoki traktor-tirkama kombinatsiyasining kuzovidan tashqariga chiqib qolmasligi kerak. Agar tashqi orqani koʻrish koʻzgusining pastki cheti traktor yuklangan holatida tayanch yuzadan 2 metrgacha boʻlgan balandlikda joylashgan boʻlsa, unda ushbu orqani koʻrish koʻzgusi traktor yoki traktor-tirkama kombinatsiyasining orqani koʻrish koʻzgusisiz oʻlchangan gabarit kengligidan 0,2 m dan koʻp chiqmasligi kerak. Mazkur bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida bayon qilingan talablarga muvofiq orqani koʻrish koʻzgulari traktorning eng koʻp ruxsat etilgan kengligi chegarasidan chiqishi mumkin. 21. Orqani koʻrish koʻzgularini rostlash. Har qanday orqani koʻrish koʻzgulari haydovchi tomonidan uning rul boshqaruvi oldidagi ish joyidan rostlanishi kerak. Haydovchi, haydovchilik joyini tark etmasdan orqani koʻrish koʻzgusini rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Shu bilan birga, koʻzgu kerakli holatda tashqaridan qotirilishi mumkin. Mazkur bandning ikkinchi xatboshisida koʻrsatilgan talablar, siljitgandan keyin avtomatik ravishda oʻzining dastlabki holatiga qaytadigan yoki dastlabki holatini asboblardan foydalanmasdan qayta tiklaydigan orqani koʻrish koʻzgulariga taalluqli emas. 22. II sinf orqani koʻrish koʻzgusining koʻrish maydoni Chap yoki oʻng tashqi orqani koʻrish koʻzgularining koʻrish maydoni, unda haydovchi traktor yoki traktor-tirkama kombinatsiyasining umumiy kengligining eng chekka chap va oʻng nuqtalaridan oʻtadigan vertikal boʻylama oʻrtacha tekislikka parallel tekislikdan oʻtuvchi tekis va gorizontal yoʻl qismini koʻra olishini taʼminlashi kerak. Ishlab chiqaruvchi ikkinchi xatboshida keltirilgan talablarni yoki ISO 5721-2 standart talablarini oʻzi mustaqil tanlashi mumkin. 23. Axborot tizimlari, haydovchiga zarur maʼlumotlarni yetkazib berishda chalgʻituvchi omillarning taʼsirini eng past darajaga yetkazgan tarzda ishlab chiqarilishi kerak. Raqamli ekranda taqdim qilingan, til shaklida boʻlmagan maʼlumotlar ISO 3767: 1-qism (1998 +A2) va 2-qism talablariga javob berishi kerak. 24. Virtual terminallar — transport vositasi va uning tizimlarini ishlashi toʻgʻrisida operatorga vizual maʼlumotlarni taqdim qilayotgan, operatorga sensorli ekran yoki klaviatura yordamida har xil funksiyalarni kuzatib borish va boshqarish imkonini beradigan koʻrsatish ekranlari bilan jihozlangan elektron bort axborot tizimlari. 25. Transport vositalarining yorugʻlik qurilmalarini oʻrnatish turi BMTning 86-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 26. Transport vositasining ichki jihozlanishi ISO 26322-1 (4.4.2-band) va ISO 26322-2 (4.4.2-band) standartlar talablariga javob berishi kerak. 27. Bosh qoʻygichlar, agar mavjud boʻlsa, BMTning 25-son qoidasi talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 28. Agar T va S toifalaridagi transport vositalari ROPS bilan jihozlangan boʻlsa, u ISO 3776-1 standart talablariga muvofiq xavfsizlik kamarlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 29. Xavfsizlik kamarlarini qotirish joylari ISO 3776-2 standart yoki BMTning 14-son qoidasi talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 30. Elektr yuritmali oyna koʻtargichlar va tomdagi lyuklar bilan jihozlangan transport vositasining eshiklari, agar ular oʻrnatilgan boʻlsa, BMTning 21-son qoidasi 5.8.1-5.8.5-bandlari talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 31. Ushbu bob maqsadlarida quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: tashqi yuza — transport vositasining tashqi qismi, shu jumladan gʻildiraklar, zanjirlar, eshiklar, bamperlar, kapot, kirib chiqish vositalari, sachratmagichlar (brizgovik), chiqarish tizimlari; egrilik radiusi — koʻrib chiqilayotgan elementning yumaloq shakliga eng yaqin boʻlgan aylana yoyining radiusi; transport vositasining ekstremal tashqi cheti — transport vositasining tashqi yon chetlaridan chiqib turgan quyidagi qismlarini hisobga olmasdan, transport vositasining yon tomoniga nisbatan oʻrtacha boʻylama tekisligiga parallel, uning tashqi yon chetlariga mos keluvchi tekislik tushuniladi: a) shinalarning uning yer bilan tegib turuvchi nuqtalari yaqinida, shuningdek shinalarda bosimni tekshirish manometrlari va havo haydash/chiqarish qurilmalarining ulanish joylari; b) gʻildiraklarga oʻrnatiladigan har qanday sirpanishga qarshi moslamalar; v) orqani koʻrish koʻzgulari, jumladan ularning tayanchlari; g) yon burilish koʻrsatkichlari, yakuniy gabarit chiroqlar, old va orqa gabarit (yon) chiroqlar, toʻxtash chiroqlari, nurqaytargich elementlari, signal panellari va sekin harakatlanuvchi transport vositasining orqa tanitish belgilari; d) T2, S2, T3 va S3 toifalardagi traktorlarning tashlanadigan trosslardagi sharnirli konstruksiyalari; e) mexanik, elektrik, pnevmatik yoki gidravlik ulanishlar va ularning traktor yoni boʻyicha tayanchlari. 32. Qoʻllanilish sohasi. Ushbu bob transport vositasi yuklangan holatida turganda tuproq himoyasi uchun moʻljallanmagan, rasmiy tasdiqlangan eng katta diametrdagi shinalar yoki eng katta vertikal oʻlchamdagi zanjir yuritmalar bilan jihozlangan, barcha eshiklar, oynalar va kirish uchun qopqoqlar va boshqalar yopilgan holatida, tashqi tekisliklariga nisbatan quyidagicha joylashgan hollarda qoʻllaniladi: transport vositasining faqat yon tomonlarida hosil boʻladigan 0,75 metrgacha boʻlgan balandlikdagi chetki tashqi qirralar, transport vositasining boʻylama oʻqiga perpendikulyar boʻlgan har bir vertikal tekislikda ekstremal tashqi chetini tashkil etuvchi qismlar, transport vositasining chetki yon qirralardan 80 mm dan ortiq masofada va uning ichki yuzasi yoʻnalishi boʻyicha joylashgan qismlar bundan mustasno, agar transport vositasi mazkur Xavfsizlik talablarining 32-bandi birinchi xatboshida keltirilgan eng yuqori kenglikdagi iz (koleya)ni taʼminlovchi shinalar yoki zanjir yuritma toʻplami bilan jihozlangan boʻlsa; agar mazkur bandning ikkinchi xatboshida koʻrsatilgan bittadan ortiq shinalar yoki zanjir yuritma toʻplami mavjud boʻlsa, eng kichik kenglikdagi iz (koleya)ni taʼminlovchisi hisobga olinadi. Yon tomonlarda va 0,75 dan 2 m gacha boʻlgan balandlikdagi barcha detallar, quyidagilardan tashqari: transport vositasining boʻylama oʻqiga perpendikulyar boʻlgan har bir vertikal tekislikda gorizontal ravishda yaqinlashganda diametri 100 mm boʻlgan shar (sfera) bilan tutasha olmaydigan qismlar; sharning siljishi transport vositasining har bir chap va oʻng tomonlaridagi tashqi chetki qirrasidan boshlab va uning oʻrtacha boʻylama tekisligi yoʻnalishida 80 mm dan oshmasligi kerak, agar transport vositasi ushbu bandning birinchi xatboshida koʻrsatilgan eng kichik kenglikdagi iz (koleya)li shinalar yoki zanjir yuritma toʻplami bilan jihozlangan boʻlsa; agar ushbu bandning ikkinchi xatboshida koʻrsatilgan bittadan ortiq shinalar yoki zanjir yuritma toʻplami mavjud boʻlsa, transport vositasining eng kichik kengligiga mos boʻlgani hisobga olinadi; yon tomonlardagi 0,75 dan 2 m gacha balandlikdagi barcha detallar, quyidagilardan tashqari: transport vositasining boʻylama oʻqiga perpendikulyar boʻlgan har bir vertikal tekislikda gorizontal ravishda yaqinlashganda diametri 100 mm boʻlgan shar (sfera) bilan tutasha olmaydigan qismlar; sharning siljishi transport vositasining har bir chap va oʻng tomonlaridagi tashqi chetki chetidan boshlab va uning oʻrtacha boʻylama tekisligi yoʻnalishida 80 mm dan oshmasligi kerak; agar transport vositasi mazkur bandning ikkinchi xatboshida koʻrsatilgan eng kichik kenglikdagi iz (koleya)li shinalar yoki zanjirlar toʻplami bilan jihozlangan boʻlsa; agar mazkur bandning birinchi xatboshida koʻrsatilgan bittadan ortiq shinalar yoki zanjir toʻplami mavjud boʻlsa, transport vositasining eng kichik kengligiga mos boʻlgani hisobga olinadi; ushbu qoidalarning maqsadi — harakatlanayotgan yoki harakatlanmayotgan transport vositasining tashqi qismiga urilish yoki u bilan tegishidan odamga yetkaziladigan xavf-xatar yoki jiddiy tan jarohatlarini kamaytirish. Ushbu bob qoidalari quyidagilarga taalluqli emas: tashqi orqani koʻrish koʻzgulariga, shu jumladan ularning tayanchlariga; S toifadagi transport vositalarining zanjir tasmasi chekka tashqi cheti yoki gusenitsali zanjir bilan hosil boʻlgan ichki vertikal tekislikda joylashgan zanjir qismlariga hamda zanjir yoʻllariga; shinaning ichki yon devori bilan hosil boʻlgan ichki vertikal tekislikda joylashgan gʻildirak qismlari va ularning himoya toʻsiqlariga; zina va ushlagichlarga, shu jumladan, ularning tayanchlariga; traktorning yonlarida oʻrnatilgan mexanik, elektrik, pnevmatik yoki gidravlik ulanishlarga, shuningdek ularning tayanchlariga; T2, S2, T3 va S3 toifalardagi traktorlarning yigʻiladigan ROPS sharnir konstruksiyasiga. 33. Transport vositasining tashqi yuzalarida tashqi yuzaga urilish yoki undan foydalanish jarayonida unga toʻqnashib ketish holatlarida odamga yetkaziladigan xavf-xatarlar yoki jiddiy tan jarohatlari ehtimolining oshishiga olib keladigan tashqariga qaratilgan uchli qismlar, gʻadir-budur yuzalar yoki shu shaklga oʻxshash boshqa oʻlchamlar, yoʻnalishlar yoki qattiqlikdagi boʻrtiqlar boʻlmasligi kerak. Transport vositasining butun tashqi yuzasi boʻylab undan foydalanuvchilar, velosiped haydovchisi yoki mototsiklchini ilib ketishi mumkin boʻlgan tashqariga chiqib turgan qismlari boʻlmasligi kerak. Tashqi yuzadan chiqib turgan uning barcha qismlari 2,5 mm dan kam boʻlgan egrilik radiusiga ega boʻlmasligi kerak, yoki har bir qirrali tashqi qism boʻylama oʻqqa nisbatan shunday joylashishi kerakki, bunday qismning tashqi yuzasi tekis, qirralarsiz va boʻylama oʻqdan iborat vertikal tekislikka parallel tekislikda joylashgan boʻlishi kerak. Ushbu talab 5 mm dan kam boʻlgan boʻrtiqlarga taalluqli emas, ammo ushbu qismlarning tashqariga qaratilgan burchaklari oʻtmas burchak hosil qilishi kerak, bunday qismlar 1,5 mmdan kam boʻlgan boʻrtib chiqish holatlari bundan mustasno. Qattiqligi A Shor boʻyicha 60 dan katta boʻlmagan materiallardan tayyorlangan tashqi yuzaning boʻrtib chiqqan qismlari 2,5 mm dan kam boʻlgan egrilik radiusiga ega boʻlishi mumkin. Qattiqlikni A Shor boʻyicha oʻlchash detalni taqdim qilgan ishlab chiqaruvchining koʻrsatmasi bilan qattiqlik qiymatiga almashtirilishi mumkin. gidropnevmatik, gidravlik yoki pnevmatik osma yoki yuklamaga bogʻliq ravishda avtomatik toʻgʻrilash uchun qurilma bilan jihozlangan transport vositalari yuklangan holatda sinalishi kerak. T2, S2, T3 va S3 toifalardagi traktorlarning ROPS ulash konstruksiyalari uchun faqat mazkur bandning birinchi xatboshisi talablari qoʻllaniladi. Yon burilish koʻrsatkichlari, oxirgi gabarit chiroqlar, old va orqa gabarit (yon) chiroqlar, toʻxtash chiroqlar, nurqaytargichlar, ishora belgilari, ishchi chiroqlar, SMV (sekin harakatlanayotgan transport vositasi) orqa tanitish belgilari, jumladan ularning tayanchlari uchun faqat 33-bandning birinchi va ikkinchi xatboshilari qoʻllaniladi. Yoʻl transporti rejimida tigʻli qirralar yoki tishchalar mavjud boʻlib, ularga Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglamentning 3-ilovasi talablari tatbiq etilsa, R va S toifadagi transport vositalarining ochiq qismlari mazkur bandning birinchi va uchinchi xatboshilari talabiga mos kelmaydi. Eng yuqori tezligi 60 km/h dan oshadigan R va S toifadagi transport vositalarining ochiq joylaridagi boshqa har qanday qismi uchun mazkur bandning birinchi va uchinchi xatboshilari qoʻllaniladi. Eng yuqori tezligi 60 km/h dan oshmaydigan R va S toifalardagi transport vositalarining ochiq joylaridagi boshqa har qanday qismi uchun faqat mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshilari qoʻllaniladi. 34. Tovushli ishora qurilmasi BMTning 28-son qoidasini N toifadagi transport vositalariga qoʻyilgan talablariga muvofiq komponent turi boʻyicha rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 35. Traktorda oʻrnatilgan tovushli ishora tavsiflari (akustik sinovlar). Traktor turi rasmiy tasdiqlangan boʻlsa, tovushli ishora qurilmasining tavsiflari quyidagicha tekshirilishi kerak: Traktorda oʻrnatilgan qurilmaning tovush bosimi darajasi traktor oldidan 7 m masofada joylashgan nuqtada, ochiq va imkon qadar tekis maydonchada oʻlchanadi. Traktor dvigateli oʻchirilgan boʻlishi kerak. Amaldagi kuchlanish BMTning 28-son qoidasini (5-qoʻshimcha) 6.3.4-bandida keltirilgan kuchlanishga muvofiq boʻlishi kerak. Oʻlchashlar IEC (Xalqaro elektrotexnik komissiya) standartining “A” tortish shkalasi boʻyicha amalga oshiriladi. Tovush bosimining eng yuqori darajasi yer sathidan 0,5 dan 1,5 metrgacha balandlikda aniqlanadi. Tovush bosimi darajasining eng yuqori qiymati 93 dB (A)dan 112 dB (A)gacha boʻlgan oraliqda boʻlishi kerak. 36. T va S toifalardagi barcha transport vositalariga hamda oʻziyurar qishloq xoʻjaligi mashinalariga oʻrnatilgan isitish va sovitish tizimlariga qoʻyiladigan talablar: kabinali traktorlar ushbu bob talablariga muvofiq isitish va sovitish tizimi bilan jihozlanishi kerak. Kabinali traktorlarga havoni sovitish tizimlari (konditsioner) oʻrnatilishi mumkin. Bunday tizimlar oʻrnatilgan taqdirda ular ushbu bob talablariga javob berishi kerak; kabinaning isitish tizimi ventilyatsiya bilan birga shamoldan toʻsuvchi oynada toʻplangan muzning erishini taʼminlashi va terlashlarini bartaraf etishi; isitish va sovitish tizimlari ISO 14269-2 standartining mos ravishda 8 va 9 boʻlimlari 8.1.1-8.1.4 va 9.1.1-9.1.4-bandlariga asosan sinovdan oʻtkazilishi kerak. Sinash vaqtida tizimlarni boshqarish elementlari ishlab chiqaruvchining spetsifikatsiyalariga muvofiq oʻrnatilishi kerak; sovitish tizimi operatorning ish joyidagi haroratning qulaylik (nisbiy namlik 60 — 40 foiz, havo harorati 23 — 25°S) zonasiga tushishini, isitish tizimi operatorning ish joyidagi haroratning qulaylik (nisbiy namlik 60 — 40%, havo harorati 18 — 20°S) zonasiga koʻtarilishini taʼminlashi kerak (2026-yil 31-dekabrdan eʼtiboran); sinov bayonnomalari maʼlumotlar hujjatiga kiritilishi kerak. 37. T va S toifalardagi barcha transport vositalari quyidagi talablarga javob berishi kerak: ishlab chiqaruvchi ushbu band talablarini yoki mazkur Xavfsizlik talablarining 38-bandi qoidalarini qoʻllashni oʻzi mustaqil tanlashi mumkin; dvigatelning bexosdan va/yoki ruxsatsiz oʻt oldirilishining oldini olish imkonini beruvchi vositalar nazarda tutilgan boʻlishi kerak. Bunday vositalarga: oʻt oldirish kaliti yoki qoʻshish oʻchirgichi; qulflanadigan kabina; oʻt oldirish qulfi yoki qoʻshish oʻchirgichidagi qulflanadigan qopqoq; oʻt oldirish yoki qoʻshishning himoya qulfi (masalan, faollashtirilgan kalit, karta yordamida); akkumulyatorni oʻchiradigan qulflanadigan oʻchirgich kiradi, lekin bular bilan chegaralanib qolinmaydi. 38. S toifadagi barcha transport vositalari va texnik ruxsat etilgan eng yuqori darajada yuklangan massaning ushbu transport vositasining boʻsh massasiga nisbati 3,0 ga teng yoki undan ortiq boʻlgan R toifaga mansub almashadigan tirkama mashinalar quyidagi talablarga javob berishi kerak: S toifadagi transport vositasi va R toifaga mansub almashadigan tirkama mashinalarda texnik ruxsat etilgan maksimal yuklangan massaning ushbu transport vositasining boʻsh massasiga nisbati 3,0 ga teng yoki undan ortiq boʻlganda bunday transport vositalaridan bexosdan yoki ruxsatsiz foydalanishning oldini olishni taʼminlovchi kamida bitta qurilma oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Bunday qurilma quyidagilardan iborat boʻlishi kerak: ulash qurilmalarida yopiluvchi qopqoqlar; ulash qurilmasining halqasi orqali oʻtkazilgan zanjir va osma qulf; gʻildirakli fiksator; toʻxtash tormozi sektori teshigidagi osma qulf. Foydalanish boʻyicha yoʻriqnoma transport vositasida oʻrnatilgan qurilmalarni qoʻllash toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. 39. Orqa davlat raqami belgisini oʻrnatish joyi tekis yoki tekisroq toʻgʻri toʻrtburchak koʻrinishida, kengligi — 520 mm, balandligi — 120 mm yoki kengligi — 255 mm, balandligi — 165 mm oʻlchamlarda boʻlishi kerak. 40. Davlat raqami belgisini oʻrnatish va qotirish joyi, davlat raqami belgisi oʻrnatilgandan va qotirilgandan soʻng quyidagi tavsiflarga ega boʻlishi kerak: a) davlat raqami belgisining yon tomondagi holati: davlat raqami belgisining markazi transport vositasining simmetrik oʻqidan oʻng tomonga ogʻib ketmasligi kerak. Davlat raqami belgisining chap yon chekkasi transport vositasining simmetrik oʻqiga parallel boʻlishi va transport vositasining eng katta koʻndalang kesimi boʻylab vertikal oʻqdan chap tomonga ogʻib ketmasligi kerak. Davlat raqami belgisi transport vositasining simmetrik boʻylama oʻqiga nisbatan perpendikulyar yoki perpendikulyarga yaqin joylashishi kerak; b) davlat raqami belgisining vertikal oʻqqa nisbatan joylashuvi: davlat raqami belgisi vertikal oʻqqa nisbatan uzogʻi bilan 5° gradusgacha qiyalikda oʻrnatiladi. Biroq, agar transport vositasining shakli buni talab qilsa, u vertikal oʻqqa nisbatan qiyalantirilishi mumkin; agar davlat raqami vertikal oʻqqa nisbatan yuqoriga 30° gradusgacha burchak ostida qiyalantirilgan boʻlsa, davlat raqami belgisining yuqori chetining yerdan balandligi 1,2 m dan oshmasligi kerak; agar davlat raqami vertikal oʻqqa nisbatan pastga 15° gradusgacha burchak ostida qiyalantirilgan boʻlsa, davlat raqami belgisining yuqori chetining yerdan balandligi 1,2 m dan yuqori boʻlishi kerak; v) davlat raqami belgisining yerdan balandligi: davlat raqami belgisi uning pastki chekkasi yerdan 0,3 m dan kam boʻlmagan balandlikda joylashtirilishi kerak; davlat raqami belgisi yuqori chekkasining yerdan balandligi 4 m dan oshmasligi kerak. Davlat raqami belgisining yerdan balandligini aniqlash: mazkur bandning toʻqqizinchi, oʻninchi va oʻn ikkinchi xatboshilarda koʻrsatilgan balandliklar transport vositasining yuklanmagan holatida oʻlchanadi; g) davlat raqami belgisining geometrik koʻruvchanligi: agar davlat raqami belgisining yuqori chekkasi balandligi yer yuzasidan 1,2 m dan oshmasa, davlat raqami belgisi quyidagi toʻrtta oʻq maydonida toʻliq koʻrinishi kerak: davlat raqami belgisining ikki yon chekkalari bilan tutashgan va davlat raqami belgisidan chap va oʻng tomon yoʻnalishida oʻlchangan, 30° gradusli burchak hosil boʻluvchi ikkita vertikal oʻq maydonida; davlat raqami belgisining yuqori chekkasi bilan tutashgan va gorizontal oʻqqa nisbatan oʻlchangan, 15° gradusli burchak hosil boʻluvchi maydonda; davlat raqami belgisining pastki chekkasidan oʻtuvchi gorizontal oʻq maydonida. Agar davlat raqami belgisi yuqori chekkasining yer yuzasidan balandligi 1,2 m dan oshsa, davlat raqami belgisi quyidagi toʻrtta oʻq maydonida koʻrinishi kerak: davlat raqami belgisining ikkala yon chekkalari bilan tutashuvchi va davlat raqami belgisidan chap va oʻng tomon yoʻnalishda oʻlchangan, 30° gradusli burchak hosil boʻluvchi ikkita vertikal oʻq maydonida; davlat raqami belgisining yuqori chekkasi bilan tutashuvchi va gorizontal oʻqqa nisbatan oʻlchangan, 15° gradusli burchak hosil boʻluvchi maydonda; davlat raqami belgisining pastki chekkasi va pastga qarab gorizontal oʻqqa nisbatan oʻlchangan 15° gradusli burchak hosil boʻluvchi maydonda; Konstruksiyaning biron bir elementi, hattoki u shaffof boʻlgan taqdirda ham, mazkur band “g” kichik bandida koʻrsatilgan joylarda joylashtirilmasligi kerak. 41. Barcha qishloq yoki oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari mazkur Xavfsizlik talablarining 42 — 45-bandlarida keltirilgan yorliq va yozuvlar bilan jihozlanishi, yorliq va yozuvlar ishlab chiqaruvchi tomonidan mustahkam qotirib oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 42. Qonunchilik hujjatlari bilan oʻrnatilgan yorliq: Mazkur Xavfsizlik talablarining 44-bandi ikkinchi — oʻn uchinchi xatboshilari va 45-bandlarida keltirilgan yorliq va tamgʻalarni belgilash uchun harf-raqamli belgilar (lotin harflari yoki arab raqamlari) qoʻllanilishi kerak. Biroq, 45-bandda keltirilgan transport vositasining identifikatsiya raqamlarini belgilash uchun lotin alfavitining bosh harflari qoʻllanilishi kerak (yuqoridagi roʻyxat). Shuningdek, ishlab chiqaruvchining nomi yoki savdo belgisi va transport vositasi turining belgilanishi quyidagi belgilarni oʻz ichiga olishi mumkin: “*” (yulduzcha belgisi), “&” (va belgisi), “-” (defis yoki minus belgisi) va “ʼ” (oddiy yoki apostrof belgi). 43. Harf va raqamlarning eng kam oʻlchamlari: bevosita shassi, rama yoki shunga oʻxshash transport vositasining konstruksiyasiga belgilangan belgilarning balandligi 7,0 mm dan kam boʻlmasligi kerak; belgilashning boʻsh joyi yuzasi aylanasi radiusi 28 m dan kichik boʻlgan taqdirda mazkur bandning ikkinchi xatboshida bayon qilingan talablarga muqobillik sifatida, harf va raqamlarning eng kichik balandligi 4,0 mm ni tashkil qilishi mumkin; rasmiy yorlikda belgilangan belgilar balandligi 4,0 mm dan kam boʻlmasligi kerak. 44. Yorlikda maʼlumotlar aniq, oʻchib ketmaydigan boʻlishi va quyida koʻrsatilgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi hamda 1-ilovada keltirilgan ikkita muqobil namunalardan biriga muvofiq boʻlishi kerak: ishlab chiqaruvchi nomi va savdo belgisi (agar ular ishlab chiqaruvchi nomidan farq qilsa); transport vositasi toifasi, jumladan kichik toifasi va tezlik indeksi; konstruksiya turi boʻyicha oʻrnatilgan tartibda rasmiy tasdiqlangan YEI raqami (agar mavjud boʻlsa); transport vositasining ushbu bobning 45-bandida keltirilgan talablarga muvofiq tarkibiy kombinatsiyalashgan belgilardan tashkil topgan identifikatsiya raqami (VIN); transport vositasining quyidagi formatdagi texnik ruxsat etilgan yuk bilan eng yuqori massasi: “kg”. Oʻqqa tushadigan texnik ruxsat etilgan eng yuqori massa oldindan orqaga oshib borish tartibida quyidagi shaklda koʻrsatilishi kerak: “A-1:... kg”; “A-2: ... kg”; “A- ...: ... kg”. Bundan tashqari, S toifadagi transport vositalari uchun har bir zanjirlar toʻplamiga texnik ruxsat etilgan maksimal massa va oʻsha qatorda oʻrtacha yerga tushayotgan bosim koʻrsatilishi kerak, bu maʼlumotlar mazkur Xavfsizlik talablarining 44-bandi yettinchi xatboshisida keltirilgan maʼlumotlar bilan birga keltirilishi va quyidagi shaklda koʻrsatilishi kerak: “S-1: ... kg R: ... kPa”; “S-2: ... kg P: ... kPa”; “S- ...: ... kg P: ... kPa”. Har bir yozuv bir yoki bir necha probel bilan ajratilgan boʻlishi kerak. R yoki S toifadagi transport vositasining har bir shassi/tormozlar konfiguratsiyasi uchun rasmiy texnik ruxsat etilgan tirkama massasi mazkur Xavfsizlik talablariga 1-ilovaning 2-bandida bayon qilingan quyidagi shaklda koʻrsatilishi kerak: “B-1” tormozsiz, “V-2” inersiyali tormoz bilan, “V-3” gidravlik tormoz bilan, “V-4” pnevmatik tormoz bilan, tortish qurilmasi “T-1”, “T-2” qattiq ulanishli, markazi oʻq “T-3”; R yoki S toifadagi transport vositalarining qattiq ulash qurilmalari yoki markazi vertikal oʻqqa nisbatan ulash nuqtasiga (S) yuklama. Ulash nuqtasi birinchi oʻq hisoblanadi va “0” raqami qoʻshib quyidagicha belgilanadi: “A-0: ... kg”; Oʻtish davriga ega dvigatellar bilan jihozlangan transport vositalari uchun transport vositasini ishlab chiqarish sanasi quyidagicha tarzda koʻrsatilishi kerak: “OO/YYYY” (“MM/YYYY”). Muqobillik sifatida transport vositasining ishlab chiqarilgan sanasi qoʻshimcha rasmiy yorliqda VIN-kod bilan birga koʻrsatilishi mumkin. Ishlab chiqaruvchi qoʻshimcha maʼlumotlarni faqat mazkur bandning ikkinchi — oʻn uchinchi xatboshilarida keltirilgan maʼlumotlar koʻrsatilgan maydondan tashqarida, belgilangan yozuvlardan pastda yoki yon tomonda keltirishi mumkin (1-ilovadagi namunaga qarang). 45. Transport vositasining identifikatsiya raqami (VIN). Transport vositasining identifikatsiya raqami ISO 10261 (Mashini zemleroynie. Sistema oboznacheniya identifikatsionnogo nomera izdeliya) yoki ISO 3779 (Road vehicles. Vehicle identification number (VIN)-Content and structure) standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 46. Ushbu bob maqsadlarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: transport vositasining uzunligi — transport vositasining boʻylama oʻqiga toʻgʻri burchak ostida joylashgan va uning chekka nuqtalari orqali oʻtuvchi vertikal yuzalar orasida (barcha koʻzgular, ishga tushiruvchi richaglar, old yoki yon gabarit chiroqlarni hisobga olmaganda) oʻlchangan transport vositasining uzunligi; transport vositasining kengligi — transport vositasining boʻylama oʻqiga parallel va uning chekka nuqtalari orqali oʻtuvchi vertikal yuzalar orasidagi (har qanday orqani koʻrish koʻzgulari, burilish koʻrsatkichlari, old, yon yoki orqa gabarit chiroqlar va toʻxtash fonarlari, yigʻiluvchi elementlar, koʻtariluvchi oyoq uchun tirkagichlar va egiluvchi sachratmagichlarni hisobga olmagan holda) kengligi; transport vositasining balandligi — transport vositasining tayanch yuzasi hamda undan eng uzoqda turgan nuqta oʻrtasida vertikal boʻyicha oʻlchangan masofa. Ushbu balandlik aniqlanayotgan vaqtda transport vositasi ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan eng katta statik radiusli yangi shinalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak; ruxsat etilgan tortish (shatakka olish) yuki — ushbu turdagi traktor torta oladigan yuk. Texnik ruxsat etilgan tortish (shatakka olish) yuki quyidagi qiymatlardan birini anglatadi: a) tormozsiz tortilayotgan (shatakka olinayotgan) yuk; b) inersiyali tortilayotgan (shatakka olinayotgan) yuk; d) gidravlik yoki pnevmatik tormoz bilan jihozlangan tortilayotgan (shatakka olinayotgan) yuk. Transport vositalari mazkur Xavfsizlik talablarining 47-bandida keltirilgan gabaritlar va massadan oshmasligi kerak: 47. Transport vositalarining oʻlchamlari. Transport vositasining oʻlchamini tekshirish uchun moʻljallangan oʻlchovlar quyidagi tarzda oʻtkazilishi kerak: ish holatida boʻlgan boʻsh transport vositasida; tekis gorizontal tekislikda; harakatsiz turgan transport vositasida va, agar zarurat boʻlsa, oʻchirilgan dvigatel bilan; yangi shinalarda ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan normal bosimlarda; agar zarur boʻlsa, eshik va oynalar yopiq holatda; oʻlchovlar paytida rul chambaragi toʻgʻri holatda joylashgan boʻlishi kerak; qishloq va oʻrmon xoʻjaligi mashinalarining maxsus asboblarsiz yechiladigan va almashadigan osma komponentlarisiz. T va S toifalardagi transport vositasining eng katta gabariti quyidagicha qiymatlarda boʻlishi kerak: uzunligi: 12 m; kengligi: 2,55 m (yerga tutashgan joyidagi shina devorlarining egilishi hisobiga yuzaga kelgan boʻrtiqlarni hisobga olmasdan): yoʻl harakati xavfsizligi, tuproq himoyasi uchun, jumladan agar sachratishlarni soʻndirish uchun shinalar, rezina zanjirlar yoki ikki turdagi konfiguratsiyalar oʻrnatilishi bilan bogʻliq boʻlsa, transport vositasi tashuvchi konstruksiyasining kengligini 3,00 m gacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi; balandligi: 4 m. R toifadagi transport vositalarining eng katta gabaritlari quyidagicha: uzunligi: 12 m; kengligi: 2,55 m (yerga tutashgan joyidagi shina devorlarining egilishi hisobiga yuzaga kelgan boʻrtiqlarni hisobga olmasdan). Quyidagi hollarda kenglikni 3,00 m gacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi: a) tuproqdan himoya qilish uchun moʻljallangan shinalar qoʻllanilganda, transport vositasi kengligi 2,55 m dan ortiq boʻlmaganda kamida bir toʻplam shinalar bilan jihozlanganda. Tashish uchun moʻljallangan transport vositasi konstruksiyasida sachratishlarni soʻndiruvchi tizimlar boʻlsa hamda transport vositasining kengligi 2,55 m ga etib chegaralanmagan hollarda; b) transport vositasi oʻz funksionaliga koʻra ishlatilishi uchun zarur boʻlgan va mazkur Texnik reglamentga 3-ilovada koʻrsatilgan asboblar bilan jihozlanganda. 48. Ruxsat etilgan tortish (shatakka olish) yuki. Ruxsat etilgan tortish (shatakka olish) yukining ruxsat etilgan eng yuqori massasi bitta yoki bir nechta tirkamali qishloq va oʻrmon xoʻjaligi mashinalari uchun ularning konstruktiv tavsiflariga bogʻliq holda belgilanadi. Ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan va texnik ruxsat etilgan tortish (shatakka olish) yukini hamda mazkur bandning uchinchi — beshinchi xatboshilarida koʻrsatilgan ruxsat etilgan tortish (shatakka olish) yukini farqlash kerak. Ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan traktorning texnik ruxsat etilgan tortish (shatakka olish) yuki Xavfsizlik talablarining 30-bobida keltirilgan standartlar talablarini hisobga olgan holda belgilanadi; mexanik ulash (mexanik ulash qurilmalari)ning tortish (shatakka olish) yuki ular komponentlarining konstruksiyasiga bogʻliq holda ushbu qoidalarga muvofiq rasmiy tasdiqlangan sertifikatlarga asosan belgilanadi. 49. Ushbu bob maqsadlarida quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: tortish-ilish qurilmasi (dishlo) bilan jihozlangan transport vositasi — kamida ikkita oʻqdan iborat boʻlib, ulardan kamida bittasi boshqaruv oʻqi hisoblangan, transport vositasiga nisbatan vertikal harakatlanadigan va traktorga sezilarli statik vertikal ogʻirlik tushirmaydigan tortish-ilish qurilmasi bilan jihozlangan tortib (shatakka olib) harakatlanadigan R yoki S toifasidagi transport vositasi; qattiq tortish-ilish qurilmasi (dishlo) bilan jihozlangan transport vositasi — bitta oʻqli yoki bir guruh oʻqli transport vositasi boʻlib, oʻzining konstruktiv pishiqligi bilan traktorga jiddiy statik ogʻirlik tushiradigan, markaziy oʻq uchun belgilangan standartlarga mos kelmaydigan va tortish-ilish qurilmasi bilan jihozlangan tortib (shatakka olib) yuriladigan R yoki S toifalardagi transport vositasi; kombinatsiyalashgan transport vositalari uchun ilish qurilmasi tiqin (shkvoren) va tayanch gʻildiraklardan tashkil topmagan boʻlishi kerak; qattiq ilish qurilmasi vertikal yoʻnalishda yengil harakatlanishi kerak; gidravlik rostlashga ega sharnir-rostlanuvchi ilish qurilmasi qattiq ilish qurilmasi hisoblanadi; transport vositasining texnik ruxsat etilgan yukli eng yuqori massasi — shinalarning yuk koʻtaruvchanligi, transport vositasi elementlarining konstruktiv tavsiflariga bogʻliq holda ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilanadigan, eng ogʻir komplektatsiyadagi transport vositasining yuksiz (foydalanish) massasini, ballastning nominal massasini hamda nominal foydali yuklamani oʻz ichiga oladigan eng yuqori massasi; oʻqqa tushadigan texnik ruxsat etilgan eng yuqori massa — transport vositasining konstruktiv tavsiflariga bogʻliq holda shina yoki zanjirlarning yuk koʻtaruvchanligidan kelib chiqib, gʻildiraklar oʻqi yoxud zanjir yurish qismlaridan yerga tushadigan statik vertikal yuklamaga mos massa. 50. Yukli eng yuqori massaga qoʻyilgan talablar. Ishlab chiqaruvchi koʻrsatgan texnik ruxsat etilgan yukli eng yuqori massa quyidagi hollarda turni rasmiy tasdiqlovchi organ tomonidan ruxsat etilgan yukli eng yuqori massa sifatida qabul qilinadi: agar ishlab chiqaruvchi tomonidan bajariladigan har qanday sinovlar natijalari, xususan, tormoz va rul boshqaruvi sinovlari qoniqarli deb hisoblansa; transport vositasi toifasiga bogʻliq ravishda texnik ruxsat etilgan yukli eng yuqori massa va oʻqqa tushadigan ruxsat etilgan yukli eng yuqori massa 2-ilovada keltirilgan qiymatlardan oshmasa; traktorni yuklanish darajasidan qatʼi nazar, rul boshqaruvi gʻildiraklari oʻqidan yoʻlga uzatilayotgan massa, traktorning yuksiz holatidagi ogʻirligining 20 foizdan kam boʻlmasa. Oʻqqa tushadigan texnik ruxsat etilgan eng yuqori massa yigʻindisi: traktor (transport vositasining tortish-ilish qurilmasi)ga jiddiy statik vertikal yuklama hosil qilmaydigan T va S toifalar hamda R va S toifalardagi transport vositalari uchun oʻqqa tushadigan eng yuqori ruxsat etilgan ogʻirlik yigʻindisi transport vositasining yuklangan holatidagi eng yuqori ruxsat etilgan massaga teng boʻlishi yoki undan oshishi kerak; traktor (qattiq tortish-ilish qurilmasi bilan transport vositasi va markazi oʻq bilan transport vositasi)ga jiddiy statik vertikal yuklama hosil qiladigan R va S toifalardagi transport vositalari uchun transport vositasining eng yuqori ruxsat etilgan massa oʻqlarga tushadigan eng yuqori ruxsat etilgan ogʻirlik yigʻindisi sifatida qaralishi hamda 2-ilovaning “Ruxsat etilgan eng yuqori massa” ustunida koʻrsatilgan tegishli ruxsat etilgan massa sifatida turni rasmiy tasdiqlash maqsadlarida qoʻllanilishi kerak; Traktorga tushadigan salmoqli statik vertikal yuklama mazkur bandning yettinchi xatboshida keltirilganidek traktor konstruksiyasi turini rasmiy tasdiqlash vaqtida hisobga olinadi. 51. Agar ushbu texnik reglament talablariga rioya qilish uchun traktorlar ballast yuklar bilan jihozlangan boʻlishi kerak boʻlsa, u holda ballast yuklar traktor ishlab chiqaruvchi tomonidan taʼminlanadi, ular traktorga oʻrnatish uchun qulay boʻlishi va ishlab chiqaruvchining ±5% aniqlik bilan kilogrammdagi vazni koʻrsatilgan tamgʻasi boʻlishi kerak. Tez-tez yechish/oʻrnatish uchun moʻljallangan oldingi ballast yuklar konstruksiyasida tutqichlar uchun kamida 25 mm xavfsizlik boʻshligʻi qoldirilgan boʻlishi kerak. Ballast yuklarni oʻrnatish usuli ularning bexosdan (masalan, traktor agʻdarilganda ajralishining oldini olishi kerak). 52. Elektr tizimlari bilan jihozlangan T, S, R va S toifalardagi barcha transport vositalariga quyidagi talablar qoʻyiladi. Elektr kabellar, agar ular abraziv yuzalar bilan tutashish ehtimoli boʻlgan zonasida joylashgan boʻlsa, himoyalangan, shuningdek, moylash materiallari yoki yonilgʻi taʼsiriga chidamli yoki ulardan himoyalangan boʻlishi kerak. Elektr kabellar va uning qismlari yongan gazlarni chiqarish tizimi, harakatlanayotgan qismlar yoki oʻtkir qirralarga tegib turmasligi kerak. Barcha elektr zanjirlarda ortiqcha yuklanishlardan saqlagichlar yoki boshqa himoya qurilmalari oʻrnatilgan boʻlishi kerak (starter-motor va yuqori kuchlanishli uchqunli oʻt oldirish tizimi kabi yuqori tok kuchi zanjirlari bundan mustasno). Ushbu qurilmalarning zanjirlar orasidagi elektr taqsimoti operatorni xabardor qiladigan barcha tizimlarning birdaniga oʻchib qolishini istisno etishi kerak. 53. Statik elektr xavfsizligiga qoʻyiladigan talablar mazkur Xavfsizlik talablarining 57-bandida keltirilgan. 54. Toʻliq elektrlashtirilgan T2, T3, S2 yoki S3 toifalardagi transport vositalari imkon qadar Yevropa Ittifoqining 3/2014-son Reglamentiga IV-ilovada keltirilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak. 55. Ushbu bobda transport vositasini harakatga keltirish uchun ishlatiladigan suyuq yoqilgʻini saqlash uchun moʻljallangan yoqilgʻi baklariga qoʻyiladigan talablar keltirilgan. Yoqilgʻi baklari korroziya (zanglash)ga qarshi chidamli boʻlishi kerak. Ular ishlab chiqaruvchi tomonidan ishchi bosimning ikki marta oshirilgan bosimida, lekin har qanday holatda 0,3 bar dan kam boʻlmagan bosimda oʻtkazilgan germetik sinovlar talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Har qanday ortiqcha bosim yoki ishchi bosimdan ortiq boʻlgan bosim, tegishli qurilmalar (ventilyatsiya teshiklari, saqlagich klapanlari va boshqalar) bilan avtomatik kompensatsiya qilinishi kerak. Ventilyatsiya teshiklarida yonish xavfining oldi olingan boʻlishi kerak. Yoqilgʻi bakining qopqogʻi yoki ortiqcha bosim kompensatsiyasi uchun moʻljallangan qurilmalari orqali yoqilgʻi oqmasligi taʼminlashini lozim, bunda yoqilgʻi baki butunlay agʻdarilgan taqdirda yoqilgʻining tomchilashiga yoʻl qoʻyiladi. 56. Yoqilgʻi baklari traktorning old yoki orqa qismlariga urilish ehtimolidan himoyalangan boʻlishi kerak. Baklar yaqinida boʻrtiq qismlar, oʻtkir qirralar va boshqalar boʻlmasligi kerak. Yoqilgʻi yetkazib beruvchi quvurlar va quyish teshigi kabinadan tashqarida joylashtirilgan boʻlishi kerak. 57. Yoqilgʻi bakining statik elektr xavfsizligi bilan bogʻliq talablar quyidagilardir: Yoqilgʻi baki va uning yordamchi qismlari transport vositasida statik elektr uchqunidan alangalanish xavfi oldi olingan holatda loyihalashtirilgan va oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Zarurat boʻlganda, zaryadlarni tarqatish choralari nazarda tutilgan boʻlishi kerak. Biroq, chaqnash harorati 55°S dan yuqori boʻlgan yoqilgʻini saqlash uchun moʻljallangan yoqilgʻi baklariga zaryadlarni tarqatish tizimi talab qilinmaydi. Chaqnash harorati ISO 2719 standartlariga muvofiq aniqlanishi kerak. Ishlab chiqaruvchi muvofiqlikni tasdiqlovchi organga ushbu talablarning bajarilishini kafolatlaydigan chora(lar)ni koʻrsatib berishi kerak. 58. Umumiy qoidalar. Ushbu qoidalarga taalluqli boʻlgan R toifadagi transport vositalari M1 va N1 toifalardagi transport vositalarini orqa tomondan urilishidan samarali himoya qilishni taʼminlagan holda loyihalashtirilgan boʻlishi kerak. 59. Orqani himoya qilish qurilmasiga qoʻyiladigan talablar. Ra va Rb toifalardagi transport vositalari butun kengligi boʻyicha M1 va N1 toifalardagi transport vositalarining orqa tomondan urilishidan samarali himoya qilishni taʼminlagan holda loyihalashtirilgan va/yoki jihozlangan boʻlishi kerak. Transport vositasi quyidagi sharoitlarda sinovdan oʻtkaziladi: toʻgʻri, tekis, qattiq va silliq yuzada joylashgan boʻlishi kerak; oldingi gʻildiraklar toʻgʻri chiziq holatida joylashgan boʻlishi kerak; shinalar transport vositasini ishlab chiqaruvchisi tomonidan tavsiya qilingan bosimgacha damlanishi kerak; zarurat boʻlganda, talab qilingan sinov yuklamalariga erishish uchun transport vositasi ishlab chiqaruvchi koʻrsatgan har qanday usul yordamida ushlab turilishi mumkin; agar transport vositasi gidropnevmatik, gidravlik yoki pnevmatik osma yoki yuklamalar yordamida avtomatik toʻgʻrilash qurilmasi bilan jihozlangan boʻlsa, u osma yoki qurilma bilan birga ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan normal ish holatida sinalishi kerak. R1a, R1b, R2a yoki R2b toifalardan biriga tegishli boʻlgan transport vositasi mazkur bandning ikkinchi xatboshida bayon qilingan shartlarga quyidagi holatlarda javob bergan hisoblanadi: agar mazkur Xavfsizlik talablarining 59-bandi oʻn toʻrtinchi xatboshisi shartlari bajarilsa; agar yuksiz transport vositasining orqa oʻq kengligining har tomonidan 10 cm dan koʻp boʻlmagan kengligida orqa qismining yoʻl tirqishi 55 cm dan oshmasa (yerga yaqin joydagi shinalarning boʻrtishini inobatga olmagan holda). Agar orqani himoya qilish qurilmasida bittadan ortiq orqa oʻq mavjud boʻlsa, ulardan eng keng boʻlganini hisobga olish kerak. Ushbu talab transport vositasining orqa qismidan kamida 45 cm dan koʻp boʻlmagan masofada joylashgan chiziqda bajarilishi kerak. R1a, R1b, R2a yoki R2b toifalardan biriga tegishli boʻlgan transport vositasi mazkur bandning ikkinchi xatboshida bayon qilingan shartlar bajarilgan deb hisoblanadi, agar: transport vositasi mazkur Xavfsizlik talablarining 59-bandi oʻn yettinchi xatboshida nazarda tutilgan talablarga asosan maxsus orqa himoya konstruksiyasi bilan jihozlangan boʻlsa; transport vositasining orqani himoya qilish qurilmasini tarkibiy qismlari oʻzining shakli va tavsifiga koʻra, orqa himoya konstruksiyasi oʻrnini bosuvchi sifatida loyihalashtirilgan va/yoki jihozlangan boʻlsa. Mazkur Xavfsizlik talablarining 59-bandi oʻn yettinchi xatboshida bayon qilingan talablardagi kombinatsiyalashgan funksiyalar talablariga javob beradigan komponentlar orqani himoya qilish qurilmasi sifatida koʻriladi. Orqani himoya qilish qurilmasi, odatda, shassi lonjeronlari yoki ularni almashtiruvchilar bilan bogʻlangan koʻndalang balka va bogʻlovchi elementlardan tashkil topgan. Koʻtaruvchi platforma bilan jihozlangan transport vositasiga orqani himoya qilish qurilmasini oʻrnatishda koʻtaruvchi platforma mexanizmi uchun alohida joy nazarda tutilishi mumkin. Bunday hollarda quyidagi talablar qoʻllaniladi: ularni demontaj qilish zaruratini hisobga olib, orqani himoya qilish qurilmasi va koʻtarish platformasi qotirish elementlari oʻrtasidagi yon masofa 2,5 cm dan koʻp boʻlmasligi kerak; har bir aniq holatda orqani himoya qilish qurilmasi alohida elementlarining samarali maydoni 350 cm2 dan kam boʻlmasligi kerak; orqani himoya qilish qurilmasining alohida elementlari oʻlchamlari mazkur bandning yigirma toʻqqizinchi xatboshisi talablarini bajarish uchun yetarli boʻlishi kerak, unga muvofiq sinov nuqtalarining oʻzaro joylashuvi aniqlanadi. Agar R1 nuqtalar mazkur bandning oʻn sakkizinchi xatboshida keltirilgan boʻlinish zona doirasida joylashgan boʻlsa, unda R1 nuqtalar orqani himoya qilish qurilmasining yon seksiyalari oʻrtasida joylashgan boʻlishi kerak; orqani himoya qilish qurilmasida boʻlinish zonasi va koʻtarish platformasi uchun mazkur bandning yigirma toʻrtinchi xatboshisi talablarini qoʻllash shart emas. Qurilma quyidagi tavsiflarga ega boʻlishi kerak: qurilma imkon darajasida transport vositasining orqa qismiga yaqin joylashtirilishi kerak. Yuksiz transport vositasida qurilmaning pastki qirrasi yer yuzasidan 55 cm dan ortiq balandlikda joylashtirilmasligi kerak; qurilma orqa oʻq kengligining har tomonidan 10 cm dan kam boʻlmagan kenglikda, yerga yaqin joylashgan shinalar boʻrtiqlarini hisobga olmagan holda joylashtirilishi hamda orqa oʻqning kengligidan oshmasligi kerak. Transport vositasining kengligi har qanday holatda 2,55 m dan oshmasligi kerak; koʻndalang balka kesimining balandligi 10 cm dan kam boʻlmasligi kerak. Koʻndalang balkaning yon uchlari orqa tomonga egilgan yoki unda oʻtkir tashqi qirra boʻlmasligi kerak. Ushbu shartlar koʻndalang balkaning yon uchlari tashqaridan yumaloqlangan va 2,5 mm dan kam boʻlmagan egrilik radiusiga ega boʻlganda bajarilgan hisoblanadi; qurilmaning holati transport vositasining orqa qismini oʻzgartirish imkonini bergan holda loyihalashtirilishi kerak. Bunda ish vaqtida qurilmaning holati bexosdan oʻzgarishining oldini oladigan kafolatlangan usul nazarda tutilishi kerak. Operator qurilmaning holatini 400 N dan koʻp boʻlmagan kuch bilan oʻzgartirish imkoniga ega boʻlishi kerak; qurilma transport vositasining boʻylama oʻqiga parallel ravishda joylashtirilib, tashqi kuchlarga yetarlicha qarshilik koʻrsatishi kerak. Qurilma ishchi holatda shassi lonjeronlari yoki ularni oʻrnini bosuvchi boshqa elementlar bilan bogʻlangan boʻlishi kerak. R1 nuqtalar orqa oʻq gʻildiraklarining tashqi qirrasiga tegib oʻtadigan boʻylama yuzalardan 30 cm masofada, R1 nuqtalar bilan bogʻlangan chiziqda boʻlgan R2 nuqtalar transport vositasining oʻrtacha boʻylama yuzasida bir-biridan 70 cm dan 100 cm gacha boʻlgan masofada simmetrik joylashgan boʻlishi kerak, ularning aniq joylashuvi ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilanadi. R1 va R2 nuqtalarning yerdan balandligi ishlab chiqaruvchi tomonidan qurilmani chegaralab turgan gorizontal chiziqlar doirasida aniqlanadi. Biroq, yuksiz transport vositasining R1 va R2 nuqtalari balandligi 60 cm dan oshmasligi kerak. Transport vositasining ikkala R1 va R3 nuqtalariga navbatma-navbat ruxsat etilgan eng yuqori massaning 25foizini tashkil qiladigan, lekin 5x104 N dan oshmaydigan gorizontal kuch qoʻyiladi; transport vositasining ikkala R2 nuqtalariga navbatma-navbat ruxsat etilgan eng yuqori massaning 50 foizini tashkil qiladigan, lekin 5x104 N dan oshmaydigan gorizontal kuch qoʻyiladi. Mazkur bandning oʻttiz va oʻttiz birinchi xatboshilarida keltirilgan kuchlar alohida qoʻyilishi kerak. Kuchlarni qoʻyish tartibi ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilanishi mumkin. Qurilmaning yuqoridagi talablarga muvofiqligini tekshirish uchun oʻtkaziladigan sinovlarda quyidagi talablar bajarilishi kerak: qurilma transport vositasining shassi lonjeronlariga yoki ularni oʻrnini bosuvchilarga qotirilgan boʻlishi kerak; belgilangan kuchlar sharnirli bogʻlangan (masalan, universal sharnirlar yordamida) tortqilar yordamida qoʻyilishi va bunda yuza balandligi 25 cm dan (aniq balandlik ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilanadi) hamda kengligi 20 cm dan koʻp boʻlmagan holda transport vositasining oʻrtacha boʻylama tekisligiga parallel ravishda, egrilik radiusi vertikal qirralar boʻyicha 5±1 mm ga teng, tekislik markazi P1, R2 va R3 nuqtalarda ketma-ket joylashgan boʻlishi kerak. Quyidagi toifadagi transport vositalari: “osma” tirkamalar va boshqa shunga oʻxshash yogʻoch toʻsinlarni yoki boshqa haddan tashqari uzun predmetlarni tashish uchun tirkamalar; orqani himoya qilish qurilmasi bilan bir vaqtda qoʻllab boʻlmaydigan transport vositalari ushbu bobdagi orqani himoya qilish qurilmasi uchun belgilangan talablarga javob berishi sharti bilan yuqoridagi talablardan chetlashishi mumkin. 60. Istisno tariqasida. Orqani himoya qilish qurilmasi bilan transport vositalariga oʻrnatilgan ishchi qurilmalardan bir vaqtda foydalanish imkonini bermaydigan transport vositalariga ushbu talablar tatbiq etilmaydi. Transport vositasining ishchi qurilmalarini ishlashiga toʻsqinlik qilmaydigan hollarda, transport vositasi orqani himoya qilish qurilmasi bilan jihozlanishi kerak. 61. Umumiy koʻrsatmalar. R3b va R4b toifadagi transport vositasi bort tagiga tushib qolish va gʻildiraklar ostiga kirib qolish xavfidan himoya qilinmagan yoʻl harakati qatnashchilarini (yoʻlovchi, velosiped va mototsikl haydovchilari) samarali himoya qilishni taʼminlagan holda loyihalashtirilishi va/yoki jihozlanishini kerak. Ushbu bob talablari: yogʻoch toʻsinlar kabi uzunligi boʻlinmaydigan haddan tashqari uzun yuklarni tashish uchun maxsus loyihalashtirilgan va ishlab chiqarilgan tirkamalar; amaliy sabablarga koʻra, yonbosh himoyani oʻrnatib boʻlmaydigan va maxsus maqsadlar uchun loyihalashtirilgan hamda ishlab chiqarilgan transport vositalariga nisbatan qoʻllanilmaydi. Agar yonbosh qismlar mazkur Xavfsizlik talablarining 61-bandi yettinchi xatboshisi hamda 65-bandiga muvofiq himoyani taʼminlasa, transport vositasi mazkur bandning birinchi-toʻrtinchi xatboshilari talablarini bajargan boʻladi. Yonbosh himoyaning muvofiqligini tekshirish uchun transport vositasining joylashuvi: transport vositasining mazkur Xavfsizlik talablarining 62-bandida bayon qilingan texnik talablarga muvofiqligi tekshirilganda, transport vositasining joylashuvi quyidagicha boʻlishi kerak: gorizontal va tekis yuzada, boshqaruv gʻildiraklari toʻgʻri chiziq holatida joylashgan boʻlishi kerak; transport vositasi yuksiz, yarim tirkamalar oʻzining tayanchlarida yuklash yuzasiga gorizontal joylashgan boʻlishi kerak. Tashqi yuzalardagi boʻrtiqlar balandligini aniqlash usuli: a) boʻrtiqning balandligi N tekshirilayotgan uchastkada tashqi konturning tashqi yuzasiga ichki tutashish orqali oʻtuvchi diametri 165 mm boʻlgan aylananing uzunligini grafik koʻrinishda hisoblash; b) N-165 mm diametrdagi doira markazidan oʻtgan 2-rasmda keltirilgan aylana va boʻrtiqning tashqi konturi oraligʻidagi toʻgʻri chiziq boʻylab oʻlchangan masofaning eng yuqori qiymati; v) koʻrib chiqilayotgan uchastkada 100 mm diametrli aylananing tashqi yuzasini tashqi kontur qismi bilan tashqaridan tutatishi mumkin boʻlmagan hollarda, ushbu doirada uning tashqi yuza bilan uning tutashayotgan nuqtalari orasida 100 mm diametrli aylana kontur yuzasi hosil qilganligi taxmin qilinadi (3-rasm); g) ishlab chiqaruvchi tashqi yuzaning yuqorida keltirilgan boʻrtiqlarini oʻlchash imkonini beruvchi kerakli kesim chizmalarini taqdim etishi kerak. 62. Maxsus qurilma bilan taʼminlanadigan yonbosh himoya (yon qalqoncha (shitok). Maxsus qurilma kengligi transport vositasining eng yuqori gabarit kengligidan yoki 2,55 m dan oshmasligi kerak. Uning tashqi yuzasining asosiy qismi transport vositasining eng chekka yuzasidan (eng yuqori kenglik) 120 m dan koʻp boʻlmagan masofada joylashgan boʻlishi kerak. Ayrim transport vositalarida uning old uchi mazkur bandning oʻn uchinchi xatboshiga muvofiq ichkariga burib qoʻyilgan boʻlishi mumkin. Uning orqa uchi orqa shinalarning chekka qirralaridan 30 mm dan koʻp boʻlmagan, kamida orqa qirraning chetidan 250 mm masofa uzoqlikda joylashgan boʻlishi kerak (yerga yaqin joydagi shinaning boʻrtishini inobatga olmagan holda). Qurilmaning tashqi yuzasi silliq, tekis yoki gorizontal riflangan va oldidan orqagacha uzluksiz boʻlishi kerak, biroq qoʻshni qismlari bir-birini qoplashi mumkin. Qoplanayotgan qirra orqaga yoki pastga qaratilgan yoki orqa qismi oldingi qism tashqarisiga boʻrtib chiqmaslik sharti bilan boʻylama yoʻnalishda oʻlchangan 25 mm dan koʻp boʻlmagan boʻshliq qoldirilgan boʻlishi mumkin. Bolt va parchinlarning boʻrtiq kallaklari, yetarli darajada silliq sirtli boʻlsa, barcha tashqi qirralar va burchaklar 2,5 mm dan kam boʻlmagan radiusli silliq sirtga ega boʻlsa, 10 mm gacha yuzaning tashqarisiga chiqib turishi mumkin (ushbu bobning 1-ilovasida keltirilgan koʻrsatmalarga muvofiq sinalgan). Qurilma yaxlit tekis yuzadan yoki bir yoxud bir necha gorizontal yoʻnaltiruvchilar yoki kombinatsiyalashgan yuzalar va yoʻnaltiruvchilardan tuzilgan boʻlishi mumkin. Yoʻnaltiruvchilar qoʻllanilganda ular orasidagi masofa 300 mm dan oshmasligi kerak va kamida: R3b toifasidagi transport vositalari holatida 50 mm; R4b toifasidagi transport vositalari holatida 100 mm balandlikda va deyarli tekis boʻlishi kerak. Yonbosh toʻsigʻining old qirrasi quyidagi tarzda ishlab chiqilgan va joylashgan boʻlishi kerak: tirkamada tortish qurilmasi bilan birga, bevosita himoya toʻsigʻi oldida joylashgan, gʻildirak shinalarining eng orqa qismi boʻylab oʻtuvchi koʻndalang vertikal tekislik orqasidan koʻpi bilan 500 mm masofada; qattiq ilish qurilmasi bilan tirkamada yoki markaziy oʻq bilan tirkamada: old oʻq markazidan oʻtuvchi koʻndalang tekislik oldida joylashgan, lekin kuzovning old qismidan uzoqroq boʻlmagan zonada, agar tirkamaning normal manyovr qilish uchun bunday zona mavjud boʻlsa, Agar oldingi qirra ochiq joyda joylashgan boʻlsa, unda qirra toʻsiqning barcha balandligi boʻylab oʻtuvchi uzluksiz vertikal elementdan iborat boʻlishi kerak. Bu elementning tashqi va old yuzalari R3b holati uchun orqaga kamida 50 mm ga yoʻnaltirilgan va ichkariga 100mm ga burilgan va R4b holati uchun orqaga kamida 100 mm ga va ichkariga 100 mm ga burilgan boʻlishi kerak. Yon toʻsiqning orqa qirrasi bevosita orqada joylashgan gʻildirak shinasining old qismi boʻylab oʻtuvchi koʻndalang vertikal yuza oldida koʻpi bilan 300 mm da joylashgan boʻlishi kerak. Orqa qirrada uzluksiz vertikal elementning mavjud boʻlishi talab etilmaydi. Yon toʻsiqning pastki cheti har qanday holatda yerdan 550 mm dan ortiq koʻtarilmagan boʻlishi kerak. Yon toʻsiqning yuqori cheti shina tashqi yuzasi boʻylab oʻtuvchi yoki u bilan tutashuvchi, yer yuzasiga yaqin joyidagi shinalarning har qanday boʻrtishini inobatga olmasdan, vertikal yuza bilan kesishgan transport vositasining oʻsha qismidan koʻpi bilan 350 mm pastda joylashgan boʻlishi kerak, quyidagi hollar bundan mustasno: agar mazkur bandning oʻn oltinchi xatboshida koʻrsatilgan yuza transport vositasi konstruksiyasini kesib oʻtmasa, qaysi biri kamroq boʻlishiga qarab tepaning cheti yuk platformasining yuzasi bilan bir satxda yerdan 950 mm masofada joylashgan boʻlishi kerak; agar mazkur bandning oʻn oltinchi xatboshida koʻrsatilgan yuza transport vositasi konstruksiyasini yerdan 1,3 m masofada kesib oʻtsa, unda yon toʻsiqning yuqori chekkasi yer yuzasidan kamida 950 mm balandlikda joylashgan boʻlishi kerak. Yon toʻsiqlar qattiq, mustahkam qotirilgan (transport vositasining normal ish holatida vibratsiya sabab ular qimirlamasligi kerak) va metalldan yoki boshqa shunga oʻxshash pishiq materialdan yasalgan boʻlishi kerak. Agar yon toʻsiq tashqi yuzaning har qanday qismiga dumaloq va tekis, 220mm±10mm diametrli sterjen markazi bilan perpendikulyar qoʻyilgan boʻlib, 1 kN gorizontal statik kuchga bardoshli boʻlsa va agar bu holatda toʻsiqning yuklama ostida chetlanishi koʻpi bilan eng orqa chekkada 30 mm, toʻsiqning oʻzida 250 mm va toʻsiqning qolgan qismida 150 mm ni tashkil qilsa, u yaroqli hisoblanadi. Yuqoridagi talablarning bajarilishi hisob-kitob orqali tekshirilishi mumkin. Yon toʻsiqlarni tormoz, havo yoki gidravlik quvurlarni qotirish uchun qoʻllash mumkin emas. 63. Yuqoridagi qoidalardan chetlanishga turdagi transport vositalariga har qaysi aniq holat uchun belgilangan talablarga muvofiq boʻlishi sharti bilan yoʻl qoʻyiladi: teleskopik tirkama eng kam uzunlikka kiritilgan boʻlganda 62-bandning barcha talablariga javob berishi kerak; tirkama uzaytirilganda yon toʻsiqlar 62-band talablariga muvofiq boʻlishi kerak, lekin ikkalasi majburiy emas; tirkamani uzaytirganda yon toʻsiqlarning uzunligida boʻshliqlar hosil boʻlmasligi kerak; faqat suyuq moddalarni yopiq sisternada tashish uchun moʻljallangan, statsionar joylashtirilgan quyish yoki toʻkish uchun bogʻlovchi shlanga yoki quvurlar bilan jihozlangan avtotsisterna transport vositasi imkon qadar 62-bandning barcha talablariga muvofiq yon toʻsiqlar bilan jihozlanishi kerak, ekspluatatsion talablar taqozo qilgan hollarda, ushbu talabdan chekinishga yoʻl qoʻyiladi; Tegishli maxsus transport vositasida yuklash, toʻkish yoki boshqa operatsiyalarni bajarish vaqtida qoʻshimcha barqarorlikni taʼminlash uchun transport vositasidan tayanchlar chiqarish zarurati boʻlsa, ushbu chiquvchi tayanchlar, yon toʻsiqlar qoʻshimcha boʻshliqlar bilan bajarilgan boʻlishi kerak. 64. Agar transport vositasining bortlarining shakli va tavsiflari ularning tarkibiy qismlari birgalikda 62-band talablariga javob beradigan tarzda loyihalashtirilgan va/yoki jihozlangan boʻlsa, ular almashuvchi yon toʻsiqlar sifatida qaralishi mumkin. 65. Muqobil talablar. Xavfsizlik talablarining 61-bandi sakkizinchi xatboshidan 62-bandi 24-xatboshigacha va 64-bandga amal qilishda ishlab chiqaruvchi muqobillik sifatida BMTning 73-son qoidasini 2 va 3-bandlari va I, II va III qismlari, shuningdek, 3-ilovada belgilangan normalarga amal qilishi toʻgʻrisida qaror qabul qilishi mumkin. 66. Platformaning ogʻirlik markazi oʻqlar orasida joylashgan boʻlishi kerak. 67. Platforma oʻlchamlari: uzunligi traktorning old yoki orqa koleyasidan kattarogʻi oʻlchamining 1,4 baravaridan oshmasligi kerak, kengligi traktorning qurilmasiz eng yuqori gabarit kengligidan oshmasligi yoki eng tor koleyadan 2,55 m dan ortiq boʻlmasligi kerak. 68. Platforma traktorning boʻylama oʻrtacha yuzasiga nisbatan simmetrik joylashgan boʻlishi kerak. 69. Yuklash platformasining yer yuzasidan balandligi 150 cm dan oshmasligi kerak. 70. Platformaning turi va uni oʻrnatish usuli normal yuklashda haydovchining tevarak-atrofni koʻrishi uchun yetarli boʻlishi, barcha majburiy yoritish va yoritish ishoralari qurilmalari esa oʻzining funksional vazifalarini bajarishda davom ettirishini taʼminlashi kerak. 71. Yuk platformasi yechiladigan boʻlishi va traktorga har qanday tasodifiy ajralib ketish xatarining oldini oladigan tarzda qotirilgan boʻlishi kerak. 72. T4.3 va T2 toifalardagi traktorlar uchun platforma uzunligi T4.3 toifadagi traktorlar uchun platforma uzunligi traktor oldingi yoki orqa koleyasining (qaysi biri kattaroq boʻlishiga qarab) 2,5 baravaridan oshmasligi kerak. T2 toifadagi traktorlar uchun platforma uzunligi traktor oldingi yoki orqa koleyasining (qaysi biri kattaroq boʻlishiga qarab) 1,8 baravaridan oshmasligi kerak. 73. Bir nechta yuk platformasiga ega transport vositalari uchun har qanday yuklash shartlarida yuklangan platforma(lar) haydovchisiz transport vositasi ogʻirlik markazining old va orqa oʻqlari orasida joylashishi kerak. Har qanday yuklamalar yuklash platformasi(lari)da bir tekisda taqsimlanishi kerak. 74. Soni. Har bir traktor shatakka olish uchun tros yoki tortish-ilish qurilmasini qotirish uchun maxsus qurilma bilan jihozlanishi kerak. 75. Joylashuvi. Ushbu qurilma traktorning old qismida oʻrnatilgan, qurilma bogʻlash shtifti (barmoq, shkvoren) yoki ilgak bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 76. Konstruksiyasi. Shatakka olish qurilmasi uni qoʻllashga mos keluvchi tirqish turidagi yoki lebedka boʻlishi kerak. Stopor shtifti markazidagi teshik 60 mm — +0,5/-1,5 mm ni, shtift markazidan oʻlchangan qisish chuqurligi esa 62 mm — 0,5/+5 mm ni tashkil qilishi kerak. Bogʻlash muftasining diametri 30+1,5 mm boʻlishi va uni ishlatish vaqtida oʻz oʻrnidan siljishini oldini oluvchi qurilma bilan jihozlanishi kerak. Qotirish qurilmasi ajralib ketmasligi kerak. Yuqoridagi xatboshida keltirilgan ±1,5 mm qiymatni ishlab chiqarishda ruxsat etilgan qiymat deb qaramasdan, balki har xil konstruksiyadagi shtiftlar uchun nominal oʻlchamlardagi ruxsat etilgan chetlanish sifatida qaralishi kerak. 77. Muqobil talablar. Agar Xavfsizlik talablarining 75-bandida keltirilgan oʻlchamlar ishlab chiqaruvchi tomonidan transport vositasining oʻlchamlari va massasiga muvofiq emas deb hisoblansa, ular oshirilishi mumkin. Ishlab chiqaruvchi eng yuqori vazni 2 000 kg dan oshmaydigan transport vositalariga oʻz ixtiyoriga koʻra Xavfsizlik talablarining 74, 75 va 76-bandlari yoki Yevropa Ittifoqining 1005/2010-son reglamenti talablarini qoʻllashi mumkin. 78. Qoʻllanma. Tortish (shatakka olish) qurilmasidan toʻgʻri foydalanish boʻyicha qoʻllanmada tegishli tushuntirishlar berilgan boʻlishi kerak. 79. Shinalar ISO 4223-1 standartiga muvofiq quyidagi tamgʻalashga ega boʻlishi kerak: shina oʻlchamlari belgilari; yuk koʻtaruvchanlik indeksi (yaʼni, tegishli toifadagi transport vositasining nominal tezlikdagi harakatida shina koʻtara oladigan yuk ogʻirligini koʻrsatuvchi raqamli kod); tezlik toifasi belgisi (yaʼni, yuk koʻtaruvchanlik indeksiga muvofiq keladigan ogʻirlikni koʻtara oladigan shinaning eng yuqori tezligini koʻrsatuvchi belgi) hamda agar shina kamerasiz ishlatishga moʻljallangan boʻlsa “TUBELESS” (kamerasiz) soʻzi. Shinalar quyidagi qoʻshimcha tamgʻalashga ega boʻlishi kerak: ishlab chiqaruvchi nomi yoki savdo belgisi; shinani montaj qilish vaqtida shinalar va bortlar orasidagi havo bosimining yoʻl qoʻyiladigan eng yuqori qiymati; osma yukli mashinalar shinalarining xizmat koʻrsatish taʼrifi (yaʼni, yuk koʻtaruvchanlik indeksi va tezlik toifasi belgisi) qoʻshimcha tarzda “yetakchi gʻildirak”ka yoki “gʻildirakning erkin chayqalish”iga yoki ikkalasiga tegishliligini koʻrsatadigan belgi, shuningdek guruh koʻrinishidagi toʻrtta raqam bilan toʻldirilishi kerak: dastlabki ikkita raqam ishlab chiqarish sanasini, oxirgi ikkita raqam — ishlab chiqarish yilini anglatadi. 80. Eng yuqori tezligi 65 km/h dan oshmaydigan transport vositasiga oʻrnatilgan barcha shinalar, shu jumladan zaxira shinasi BMTning 106-son qoidasiga muvofiq tasdiqlangan boʻlishi shart. Agar transport vositasi BMTning 106-son qoidasiga muvofiq tasdiqlangan shinalarning tavsifiga toʻgʻri kelmaydigan foydalanish sharoitlari uchun loyihalashtirilgan boʻlsa, unda bunday shinalar BMTning 30, 54 va 117 yoki 75-son qoidalari boʻyicha tasdiqlanishi kerak. 81. Eng yuqori tezligi 65 km/h dan oshadigan transport vositasiga oʻrnatilgan barcha shinalar, shu jumladan zaxira shinasi BMTning 30, 54 va 117-son qoidalariga muvofiq tasdiqlangan boʻlishi shart. Agar transport vositasi Xavfsizlik talablarining 80-bandi talablariga muvofiq tasdiqlangan shinalarning tavsifiga toʻgʻri kelmaydigan foydalanish sharoitlari uchun loyihalashtirilgan boʻlsa, unda bunday shinalar BMTning 75-son qoidasi boʻyicha tasdiqlanishi kerak. 82. Tb va Rb toifalardagi barcha transport vositalariga talab. Tb i Rb toifalardagi transport vositalari gʻildirak toʻsiqchalari (kuzov qismlari, sachratmagich va shu kabilar) bilan jihozlanishi kerak. Gʻildiraklarning himoya toʻsiqlari shunday tarzda loyihalashtirilishi kerakki, bunda ular boshqa yoʻl harakati ishtirokchilarini toʻkiladigan tosh, loy, muz, qor va suv sachratmalaridan eng yuqori darajada himoya qilishi kerak. Gʻildiraklar shina umumiy kengligini kamida 2/3 qismini yuqoridan yopib turuvchi himoya kojuxiga ega boʻlishi kerak. Himoya kojuxining old va orqa chetlari kamida 90 gradusli burchakda boʻlishi kerak. Ruxsat etilgan S3 shinalar yoki boshqa yoʻl profili shinalari bilan jihozlangan Rb toifadagi transport vositalari shinaning butun kengligini qoplab turuvchi gʻildiraklarni himoya qilish moslamalari bilan jihozlanishi, gʻildiraklar himoya qilish moslamasining oldingi qismi oldingi qismga nisbatan kamida 30 gradus burchak ostida joylashgan boʻlishi, orqa qismi esa gʻildirak markazidan oʻtuvchi vertikal yuzadan orqaga kamida 60 gradus burchak ostida joylashgan boʻlishi kerak. Kuzov elementlari tosh, loy, muz, qor va suv sachratmalaridan bir xil darajada himoya qilishni taʼminlasa, toʻsiqlar tarkibiga kiritilishi mumkin. 83. Barcha traktorlar uni boshqarish joyidan boshqariladigan orqaga yurish uzatmasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 84. Atamalar. Ushbu bobda quyidagi atamalardan foydalaniladi: zanjirli yurish qismi — kamida quyidagi ikkita elementlardan tashkil topgan tizim: atrofdan uzluksiz zanjir yoki zanjirli tasma bilan oʻtuvchi tayanch katoklar, yetaklovchi katok va yetakchi gʻildirak; zanjirli katoklar — transport vositasi va zanjir yurish qismi massasini yerga zanjir lenta yoki zanjir orqali oʻtkazib beruvchi zanjirli yurish qismidagi silindrlar; zanjirli tasma — tortish kuchini taʼminlash uchun, ichidan kuchaytirilgan uzluksiz egiluvchan rezina tasma; zanjir uzunligi — zanjir yoki zanjir tasmasi yer yuzasiga tegib turganda chekka tayanch katoklari markazlari orasidagi masofa; zanjir kengligi — protektorning relyef rasmi (boʻrtiqlar) yoki zanjirning tashqi tomonidan chegaralab turuvchi ikkita parallel tekisliklar orasidagi masofa; zanjir taranglagichi — zanjir yurish qismida zanjirga yoki zanjir tasmasiga burovchi momentni uzatib bermaydigan, asosiy funksiyasi zanjirni yoki zanjir tasmasini taranglash boʻlgan yulduzcha yoki shkif, zanjir taranglagichlari, shuningdek zanjir geometriyasida koʻtarilish/tushish burchaklarini hosil qilishi mumkin; zanjirning uzatma mexanizmi — transport vositasining uzatma tizimlaridan zanjirga yoki zanjir tasmasiga burovchi momentni uzatib beradigan zanjir yuritgichdagi yulduzcha yoki tayanch gʻildirak; yoʻl zanjiri — yoʻl qatlamini himoya qilish uchun qoʻshimcha rezina qoplama bilan jihozlangan koʻndalang zanjir metall bashmaklar bilan bogʻlangan, har bir boʻgʻin va zanjir uzatmasi bilan bogʻlanadigan uzluksiz metall zanjir tushuniladi. Mazkur bandda berilgan atamalar 4-rasmda aks ettirilgan: 85. Qoʻllanilish sohasi. S toifadagi transport vositalari ushbu bob talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Eng yuqori tezligi 15 km/h dan oshmaydigan transport vositalari zanjir yoki zanjirli tasma bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Eng yuqori tezligi 15 km/h dan oshadigan, lekin 40 km/h dan oshmaydigan transport vositalari faqat zanjirli tasma bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Maksimal tezligi 40 km/h dan oshadigan transport vositalari faqat zanjirli tasma bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 86. Talablar. Transport vositasining zanjirli yurish qismlari yoʻllarga shikast yetkazmasligi kerak. Agar mazkur Xavfsizlik talablarining 86-bandi toʻrtinchi — oʻn oltinchi xatboshilarida koʻrsatilgan chegaralar oshirilmasa, zanjirli yurish qismining kontakt yuzasi elastomer materialli (masalan, rezina va boshqalar) qoplamadan tayyorlangan transport vositasi zanjir yurish qismlari bilan yoʻlga shikast yetkazmaydi. Yerga oʻrtacha kontakt bosimi Zanjir boʻgʻini mazkur Xavfsizlik talablarining 85-bandi uchinchi xatboshi talablariga mos keladigan transport vositalari oʻrtacha 0,65 MRa dan oshmaydigan yerga kontakt bosimiga (R) ega boʻlishi kerak, u quyidagi formula bilan hisoblab chiqiladi: R (MPa)=Transport vositasining maksimal ruxsat etilgan massasi (kg) x 9,81Nr x Ap bu yerda Nr — yoʻl qoplamasiga bevosita yuklama beruvchi tayanch katoklarning soni (zanjir yoʻli va zanjir orqali), Ap — har bir zanjir boʻgʻinning tashqi yuzasi maydoni (yaʼni yoʻl bilan tutashgan qismi), mm2. Ar chekkada boʻlmagan tayanch katokning pastki markaziga perpendikulyar joylashgan bitta maydonchaning yuzasini oʻlchash orqali aniqlanadi, bunda yuklangan transport vositasi mos karton boʻlagiga yoki boshqa doimiy deformatsiyaga ega materialga tushirilganda hosil boʻlgan chuqurlik yuzasi oʻlchanadi. Gʻildirakli oʻqlar va zanjirlar kombinatsiyasiga ega transport vositalari uchun gʻildiraklar oʻqi orqali taʼsir qiladigan yuklama transport vositasi yuklangan holatida boʻlganda tegishli tarozi maydonchalari yordamida oʻlchanadi. Yuklama massasi R ni hisoblab topishda ruxsat etilgan umumiy eng yuqori massadan ayirib tashlanadi. Ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan eng yuqori kombinatsiyalashgan yoʻl yuklamasi muqobillik sifatida transport vositasining eng yuqori ruxsat etilgan massasi bilan almashtirilishi mumkin. Zanjir tasmalar mazkur Xavfsizlik talablarining 85-bandi toʻrtinchi xatboshisi talablariga mos keladigan transport vositalari oʻrtacha 0,5 MRa dan oshmaydigan yerga kontakt bosimiga (R) ega boʻlishi kerak, u quyidagi formula bilan hisoblab chiqiladi: R (MPa)=Transport vositasining maksimal ruxsat etilgan massasi (kg) x 9,81AL Bu yerda, AL — yoʻl bilan tutashadigan chetki tayanch katoklar markazlari orasidagi rezina yer ilashgichlarining (gruntozatsep) umumiy yuzasi. Rezina tasmani yetkazib beruvchi yer ilashgichlari yuzasining tasmaning umumiy yuzasiga nisbatini foizlarda koʻrsatish kerak (zanjir uzunligining zanjir kengligiga koʻpaytmasi orqali aniqlanadi) yoki yoʻl bilan tutashuvchi umumiy yer ilashgichlarining umumiy yuzasini yuklangan transport vositasiga mos karton boʻlagiga yoki boshqa doimiy deformatsiyaga ega materialga tushirilganda hosil boʻlgan chuqurlik yuzasini oʻlchash orqali aniqlash mumkin. Mazkur Xavfsizlik talablarining 85-bandi beshinchi xatboshisi talablariga mos keladigan transport vositalari 0,2 MRa dan oshmaydigan oʻrtacha qiymatdagi yerga kontakt bosimiga (R) ega boʻlishi kerak, u mazkur bandning oʻninchi va oʻn birinchi xatboshilariga muvofiq hisoblab topiladi. Tayanch katokka eng yuqori ruxsat etilgan massa (kg) (mazkur bandning oʻninchi yoki oʻn birinchi xatboshilarida koʻrsatilgandek har qanday gʻildiraklar oʻqiga taʼsir qiluvchi har qanday massa) bevosita yoʻl qoplamasiga yuklama berayotgan tayanch katoklar umumiy soniga boʻlinganda hosil boʻlgan maksimal yuklama qiymati 2 250 kg dan oshmasligi kerak. Yoʻl yuzasiga tutashgan koleyaning uzunligi eng yuqori ruxsat etilgan massani (kg) (yaʼni mazkur bandning toʻqqizinchi yoki oʻn birinchi xatboshilarida koʻrsatilgan har qanday gʻildiraklar oʻqiga taʼsir qiluvchi har qanday massani) mos ravishda mazkur bandning sakkizinchi, oʻninchi yoki oʻn ikkinchi xatboshilari, transport vositasi burilgandan keyin mazkur Xavfsizlik talablarining 85-bandi uchinchi yoki toʻrtinchi yoxud beshinchi xatboshilarida nazarda tutilgan chegaralarda va 86-bandning oʻn uchinchi xatboshilaridan kelib chiqib har qanday vaqtda yoʻl yuzasiga tutashgan (yaʼni, chekka tayanch katoklar markazlari orasidagi) koleyaning metrlardagi umumiy uzunligiga boʻlish orqali aniqlanadi. Yer yuzasiga tutashadigan zanjir uzunligi (metrlarda) umumiy uzunlikka boʻlish orqali aniqlanadi. Zanjir tasmalarining ichki tomonida zanjir tasmasining roliklar boʻylab harakatlanishini taʼminlovchi elementlar boʻlishi kerak. Zanjir tasmalarining tashqi tomonida ishlab chiqaruvchi tomonidan zanjirning qishloq yoki oʻrmonchilik xoʻjaligida qoʻllanilishi boʻyicha zanjir rasmi joylashtirilgan boʻlishi kerak. Burovchi moment ishqalanish orqali (toʻgʻridan-toʻgʻri) yoki zanjir bilan tayanch katoklarining ijobiy ilashishi hisobiga uzatilishi mumkin. Zanjir tasmalarining ishqalanishi orqali harakatga keluvchi transport vositalarida operatorga tasma minimal taranglashishga yetkazilganda yoʻlda harakatlanish vaqtida zanjir taranglashishi uzluksiz indikatsiyasining vizual va/yoki tovushli ishorasi boʻlishi kerak. Rul boshqaruvi. Mazkur Xavfsizlik talablarining 85-bandi uchinchi yoki toʻrtinchi xatboshilariga mos keluvchi transport vositalari har tomondan faqat bitta zanjir yuritgichiga ega transport vositalari rul boshqaruvi orqali oʻng va chap zanjir yuritgichlari orasidagi tezliklarni oʻzgartirish orqali harakatga keltiriladi. Har tomondan ikkita zanjir yuritgichiga ega transport vositalarining rul boshqaruvi markaziy vertikal oʻq atrofida transport vositasining old va orqa qismlarini qoʻshish (birlashtirish) orqali yoki ikkita qarama-qarshi yoki barcha toʻrtta zanjir yurish qismlarini burish orqali bajariladi. Mazkur Xavfsizlik talablarining 85-bandi beshinchi xatboshiga mos keluvchi transport vositalari rul boshqaruvi markaziy vertikal oʻq atrofida transport vositasining old va orqa qismlarini qoʻshish (birlashtirish) orqali yoki barcha zanjir yurish qismlarini qoʻshish (birlashtirish) orqali amalga oshirilish kerak. Mazkur Xavfsizlik talablarining 85-bandning uchinchi yoki toʻrtinchi yoxud beshinchi xatboshilariga toʻgʻri keluvchi yurish qismi oʻzidan gʻildirakli oʻqlar va tegishli zanjirlar toʻplamini aks ettiruvchi transport vositalari rul boshqaruvi gʻildiraklarning oʻz oʻqi atrofida aylanishi yoʻnalishini oʻzgartirish va/yoki markaziy vertikal oʻq atrofida transport vositasining old va orqa qismlarini sharnirli qoʻshish (birlashtirish) orqali amalga oshirilishi kerak. Transport vositasi turini rasmiy tasdiqlash belgisi (tamgʻalash) rasmiy yorliq taxtachasiga mazkur Xavfsizlik talablarining 16-bobiga muvofiq belgilanishi kerak. 87. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalarining mexanik bogʻlanishlarga qoʻyilgan talablar milliy standartlar va ISO 6489-1, ISO 5692-1, ISO 5692-3, 5692-2, ISO 8755, ISO 20019, ISO 1102, ISO 24347 standartlariga muvofiq boʻlishi kerak. 88. Mazkur Xavfsizlik talablarining 87-bandiga muqobillik sifatida BMTning 55-son qoidasi qoʻllanilishi mumkin. 89. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlari agʻdarilganda himoya qilish konstruksiyasi (ROPS)ga ega boʻlishi yoki agʻdarilganda himoya qilish moslamalari bilan butlangan kabina bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Bunda, agʻdarilganda himoya konstruksiyasi (ROPS) statik yoki dinamik sinovdan oʻtkaziladi. 90. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlari agʻdarilganda himoya qilish konstruksiyasining (ROPS) dinamik sinovlari ISO 3463 standart talablariga muvofiq oʻtkazilishi kerak. 91. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlari agʻdarilganda himoya qilish konstruksiyasining (ROPS) statik sinovlari ISO 5700 standart talablariga muvofiq oʻtkazilishi kerak. 92. Agʻdarilganda himoya qilish konstruksiyasi (ROPS) old tomonga oʻrnatiladigan, gʻildiraklar izi (koleya) tor boʻlgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlari ISO 12003-1 standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 93. Agʻdarilganda himoya qilish konstruksiyasi (ROPS) orqa tomonga oʻrnatiladigan, gʻildiraklar izi (koleya) tor boʻlgan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlari ISO 12003-2 standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 94. Traktordan moʻljallangan maqsadda foydalanilganda, operatorga xavfli moddalar taʼsir qilishi xavfi mavjud boʻlgan hollarda, traktorlarni kabinalar bilan jihozlash tavsiya etiladi. Dvigatel ishlayotganda kabinadagi uglerod oksidi konsentratsiyasi 20 mg/m3 dan oshmasligi kerak. 95. Yuqoridan tushayotgan predmetlardan himoya qilish konstruksiyasini (FOPS) oʻrnatish zarurati ishlab chiqaruvchi tomonidan traktor qanday maqsadlarda qoʻllanishga moʻljallanganiga qarab belgilanadi (yoʻl qoʻyiladigan qoʻllash sohalari haqida maʼlumotlar qoʻllanmada aks ettirilishi kerak). Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlarining yuqoridan tushayotgan predmetlardan himoya qilish konstruksiyasi (FOPS) ISO 27850 standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 96. Yoʻlovchi oʻrindigʻi mavjud boʻlganda, ular ISO 23205 standartida keltirilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak. 97. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlarida haydovchiga taʼsir qilayotgan shovqin darajasi quyidagi chegaralarda belgilanadi: yuklamasiz sinalganda — 86 dB (A); yuklama bilan sinalganda — 90 dB (A) 98. S toifadagi metall zanjirli transport vositasi ISO 6395 standartining 5.3.2-bandiga asosan nam qum qatlamida sinaladi. 99. Qishloq xoʻjaligi traktorlarida haydovchi oʻrindigʻi milliy standartga, oʻrmon xoʻjaligi traktorlarida ISO 11112 standartiga muvofiq boʻlishi kerak. 100. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlarining ishlash joyi va haydovchi ish joyi ISO 26322-1 standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 101. Haydovchi ish joyi orqa oʻq koleyasining kengligi 1 150 mm dan koʻp boʻlmagan qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlari ISO 26322-2 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 102. Haydovchi ish joyi, kirish va chiqish oʻlchamlari, avariya chiqishlar, boshqaruv asboblari atrofida boʻsh joy zonalari ISO 4252 standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 103. Qoʻl bilan boshqariladigan boshqaruv qurilmalari ISO 4254-1 standartining 4.5.3-bandiga muvofiq yoʻl qoʻyiladigan eng kam oʻlchamdagi boʻsh oraliqlarga ega boʻlishi kerak. Ushbu talablar tugma yoki elektrik oʻchirgichlar kabi barmoq bilan boshqariladigan boshqaruv qurilmalariga taalluqli emas. 104. Oʻrmon xoʻjaligi traktorlarining ishlash joyi va haydovchi ish joyi milliy standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 105. S toifadagi transport vositalari uchun muqobil talablar Oyoq tayanch(lar)i zanjir ramasi ichiga joylashtirilgan holatlarda, agar zanjir bashmaklarining tashqi chetlaridan oʻlchangan oyoq tayanchi oʻlchamlari V va tayanch chuqurligi F1 ISO 2867 standartining 1-jadvalidagi qiymatlarga muvofiq boʻlsa, u < 15° burchak ostiga olinishi mumkin. Bundan tashqari, chiqish paytida koʻruvchanlikning chegaralanganligini hisobga olib, oyoq tayanchi (zinapoya) kengligi ISO 2867 standartining 1-jadvalida koʻrsatilgan yoʻl qoʻyiladigan eng kichik oʻlchamga ega boʻlishi kerak. 106. Tirkamalarning ish joyiga kirishi EN 1853 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 107. Quvvat olish vallariga quyidagi talablar qoʻyiladi: orqa quvvat olish vallari milliy standart va ISO 500-1, ISO 500-2, ISO 500-3, ISO 5673-1, ISO 5673-2 standartlari talablariga muvofiq boʻlishi kerak; old quvvat olish vallari bilan jihozlangan T va S toifalardagi barcha traktorlar ISO 8759-1 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 108. Traktordan oʻz maqsadida foydalanilganda, operatorning xavfli qismlar va moddalar bilan kontaktda boʻlishini istisno etadigan xavfsiz masofaga qoʻyilishi talab etiladi. Yuqori va pastki muchalarni xavfli zonaga tushishidan saqlash uchun xavfsiz masofalar ISO 13857va ISO 13854 standartlari talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Haydovchi ish oʻrnida qoʻl va oyoqlarning xavfsizligi uchun yoʻl qoʻyiladigan eng kichik oraliqlar, old va orqa osma qurilmalarning balandligini rostlash qurilmalaridagi xavfsiz himoya oraligʻi, issiq yuzalardan himoya, himoya qurilmalari va toʻsiqlarning mustahkamligi ISO 26322-1 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. T2/S2, T4.1/S4.1 va T4.3/S4.3 toifalardagi traktorlar uchun haydovchi ish oʻrnida qoʻl va oyoqlarning xavfsizligi uchun yoʻl qoʻyiladigan eng kichik oraliqlar ISO 26322-2 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 109. Agar T va S toifalardagi transport vositalari himoya konstruksiyasi (ROPS) bilan jihozlangan boʻlsa, unda xavfsizlik kamarlarini qotirish nuqtalari ISO 3776-1 standarti talablariga muvofiq nazarda tutilgan boʻlishi kerak. 110. Xavfsizlik kamarlari bilan jihozlangan T va S toifalardagi transport vositalari ISO 3776-2 standarti talablariga muvofiq boʻlsa, unda ushbu bob talablariga muvofiq deb hisoblanadi. 111. Xavfsizlik kamarlari bilan jihozlangan T va S toifalardagi transport vositalari BMTning 14-son qoidasi boʻyicha sinalgan va sinov bayonnomasi olingan boʻlsa, unda ushbu bob talablariga muvofiq deb hisoblanadi. 112. Agar T va S toifalardagi transport vositalari himoya konstruksiyasi (ROPS) bilan jihozlangan boʻlsa, unda transport vositalari xavfsizlik kamarlari bilan jihozlangan va ISO 3776-3 standarti talablariga muvofiq deb hisoblanadi. 113. Xavfsizlik talablarining 112-bandi talablariga muqobillik sifatida himoya konstruksiyasi (ROPS) bilan jihozlangan T va S toifalardagi transport vositalari BMTning 16-son qoidasi boʻyicha sinalgan va sinov bayonnomasi olingan boʻlsa, unda ushbu bob talablariga muvofiq deb hisoblanadi. 114. T va S toifalardagi oʻrmon xoʻjaligi uchun jihozlangan transport vositalarida operatorni sanchiluvchi predmetlardan himoya qilish qurilmasi (OPS) ISO 8084 standarti talablariga muvofiq oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 115. Barcha boshqa T va S toifalardagi transport vositalari sanchiluvchi predmetlardan himoya qilish qurilmasi (OPS) bilan jihozlangan taqdirda BMTning 43-son qoidasini 14-ilovasi 1-bandiga (xavfsiz oynalashga tegishli qismiga) muvofiq deb hisoblanadi. 116. Atamalar. Ushbu bob maqsadlarida chiqit gazlarni ajratish tizimlari deganda, chiqarish quvuri, kengaytirish qutisi, shovqin soʻndirgichi va ifloslantirish darajasini nazorat qilish qurilmasi yigʻindisi tushuniladi. 117. Umumiy talablar. Chiqarish quvuri shunday joylashtirilishi kerakki, bunda chiqit gazlar kabina ichkarisiga kirib keta olmasligi kerak. Traktorning normal ish sharoitida haydovchi bilan chiqarish quvurlarining orasidagi masofa haydovchining issiq yuzalarga bexosdan tegib ketishi ehtimolini yuzaga keltirsa, buning oldini olish uchun chiqarish quvurlarining tegishli qismlari segregatsiya, toʻsiqlar yoki panjara bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. 118. T2/S2 va T4.1/S4.1 toifalardagi traktorlar uchun quyidagi talablar qoʻllaniladi: transport vositasining boʻylama oʻqiga toʻgʻri burchak ostida va yuklamasiz boʻlgan pedal (ilashish va/yoki ishchi tormoz) markazidan oʻtuvchi bazaviy tekislik oldidan, agar ular yuqori zonada 300 mm oraliqda (700 mm yer sathidan) va 150 mm oraliqda pastki zonada (5-rasmga qarang) joylashgan boʻlsa, chiqit gazlarni ajratish tizimlarining qizib turgan komponentlaridan himoyalangan boʻlishi kerak. Yon tomondan himoyalanayotgan zona traktorning tashqi konturi va chiqit gazlarni ajratish tizimining tashqi konturi bilan chegaralanadi; zina tagidan oʻtuvchi chiqit gazlarni ajratish tizimlarining qizib turgan komponentlari vertikal proyeksiyada yopilgan yoki boshqacha usulda himoyalangan boʻlishi kerak. 119. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi traktorlarining foydalanish boʻyicha qoʻllanmasi ISO 3600 va ISO 26322-1 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 120. Rul chambaragi yoki rul tutqichlari, uzatmalarni oʻzgartirish tutqichlari, boshqaruv tutqichlari, krivoshiplar, pedallar va oʻchirib yoqish kabi boshqaruv vositalari shunday tarzda tanlanishi, loyihalashtirilishi, ishlab chiqarilishi va joylashishi kerakki, bunda ularni harakatga keltirishga qoʻyilgan kuch, harakatlantirish, joylashish, ishlatish usuli va rang tamgʻasi ISO 15077 standarti talablariga, shu jumladan, ushbu standartga A va S ilovalarda bayon qilingan qoidalariga muvofiq boʻlishi kerak. 121. Qoʻl bilan boshqariladigan boshqaruv qurilmalari ISO 4252 standartiga muvofiq yoʻl qoʻyiladigan eng kichik boʻsh zonalarga ega boʻlishi kerak. Ushbu talablar tugma yoki elektrik oʻchirgichlar kabi barmoq bilan boshqariladigan boshqaruv qurilmalariga taalluqli emas. 122. Dvigatelni ishga tushirish va toʻxtatish, uch nuqtali osma qurilmaning tashqi boshqaruv asboblari, quvvat olish valining tashqi boshqaruv asboblari, pedallarga qoʻyilgan talablar ISO 26322-1 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 123. Operatorni nazorat qilish (ONQ). Toʻxtash tormozi. T va S toifasidagi transport vositalari (boshqarish uchun haydovchining oʻz ish oʻrnida boʻlishi talab etiladigan, yoyiladigan oʻrindiq va rul bilan jihozlangan transport vositalari bundan mustasno) haydovchini u boshqarish joyini toʻxtash tormozi oʻchiq holatda tark etayotganligidan ogohlantiruvchi tovushli va koʻrish ishorasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ushbu tovushli va koʻrish ishorasi haydovchi ish joyidan tashqarida boʻlib, toʻxtash tormozi esa harakatga keltirilmagan boʻlganligi aniq boʻlgandan soʻng yoqilishi kerak. Trevoga ishorasini kutish vaqti 10 sekunddan kam boʻlmasligi kerak. Agar ushbu muddat davomida operator rul boshqaruviga qaytsa yoki ushbu muddat davomida toʻxtash tormozi harakatga keltirilgan boʻlsa, trevoga ishorasi oʻchib qolishi kerak. boshqarish uchun haydovchining oʻz ish oʻrnida boʻlishi talab etiladigan transport vositalari haydovchini u boshqarish joyini transport vositasi harakatsiz holatda, toʻxtash tormozi yoki toʻxtash blokirovkasi esa harakatga keltirilmagan vaqtda tark etayotganida ishga tushiriladigan tovushli va koʻrish ishorasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ushbu tovushli va koʻrish ishorasi haydovchi ish joyidan tashqarida boʻlib, toʻxtash tormozi yoki toʻxtash blokirovkasi esa harakatga keltirilmaganligi aniq boʻlgandan soʻng yoqilishi kerak. Trevoga ishorasini kutish vaqti 10 sekunddan kam boʻlmasligi kerak. Agar ushbu muddat davomida operator rul boshqaruviga qaytsa yoki ushbu muddat davomida toʻxtash blokirovkasi harakatga keltirilgan boʻlsa, trevoga ishorasi oʻchib qolishi kerak Quvvat olish vali (QOV). T va S toifalardagi transport vositalari uchun statsionar quvvat olish rejimi traktor harakatsiz turganda operator tomonidan ishga tushirilishi kerak. Operator ish joyini QOV ishlab turgan holatda va transport vositasi joyidan siljimaganda tark etganda, quvvat olish valining uzatmasi avtomatik ravishda 7 soniya ichida oʻchishi kerak. QOVning avtomatik oʻchishi xavfsizlik bilan bogʻliq funksiyalarga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi kerak (masalan, buzilganda). Quvvat olish tizimini qaytadan ishga tushirish faqat operator tomonidan amalga oshirilishi mumkin. 124. T va S toifalardagi traktorlarni avtomat boshqarish tizimlari milliy standart va ISO 10975 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 125. Transport vositalarining murakkab elektron tizimli boshqaruvi BMTning 79-son qoidasini 6-ilovasiga muvofiq boʻlishi kerak. 126. Egiluvchan gidravlik shlanglarni tortilishi va tamgʻalanishi. Egiluvchan gidravlik shlanglar shunday tarzda tortib oʻtkazilishi kerakki, bunda ular mexanik va termik shikastlanishlardan himoyalangan boʻlishi lozim. Haydovchi yoki yoʻlovchi oʻrindigʻi yonida joylashgan egiluvchan gidravlik shlanglar, ular ishdan chiqqan holatlarda odamlarga xavf tugʻdirmaydigan qilib tortilgan va himoyalangan boʻlishi kerak. Egiluvchan gidravlik shlanglar ISO 17165-1 standartining 13-bandida bayon qilingan talablarga muvofiq aniq identifikatsiyalanishi va oʻchmaydigan tamgʻaga ega boʻlishi kerak. 127. Agʻdarish funksiyasiga ega R toifadagi tirkamalar (texnik xizmat koʻrsatish uchun tayanchlar) Operatorning mashinani koʻtarilgan qismlari ostida texnik xizmat koʻrsatish uchun ishlashiga, transport vositasi ularning bexosdan tushib ketishini oldini oluvchi mexanik tayanch va gidravlik bloklash qurilmalari bilan jihozlangan taqdirdagina ruxsat etiladi. Mexanik yoki gidravlik qurilmalardan farq qiladigan vositalarni qoʻllashga faqat agar ular xuddi shunday yoki undan yuqoriroq xavfsizlik darajasini taʼminlab bersagina yoʻl qoʻyiladi. Gidravlik qulflash qurilmalari va mexanik tayanchlarni xavfli zonadan tashqarida turib boshqarish imkoniyati nazarda tutilgan boʻlishi kerak. Mexanik tayanchlar va gidravlik bloklash qurilmalari mashinaning umumiy rangidan kontrast boʻlgan rang bilan yoxud qurilmada yoki bevosita uning yaqinida xavfsizlik belgisi bilan belgilanishi kerak. Qoʻlda boshqariladigan tayanchlar va gidravlik qurilmalar mazkur Xavfsizlik talablarining 47-bobiga muvofiq grafik tasvirlar bilan jihozlanishi, ulardan foydalanish koʻrsatmalari foydalanish boʻyicha qoʻllanmada keltirilishi kerak. Mexanik tayanch qurilmalari ular koʻtara oladigan eng yuqori statik yuklamadan 1,5 baravar oshiq boʻlgan yuklamaga bardosh berishi kerak. Yechilib olinadigan mexanik tayanchlarni saqlash uchun mashinada maxsus, yaxshi koʻrinadigan va identifikatsiya qilinadigan joyi boʻlishi kerak. Gidravlik qulflash qurilmalari gidrotsilindrda joylashgan yoki gidrotsilindr bilan qattiq yoki egiluvchan liniyalarda ulangan boʻlishi kerak. Oxirgi holatda qulflash qurilmasini gidrotsilindr bilan bogʻlab turuvchi liniyalar shunday tarzda loyihalashtirilgan boʻlishi kerakki, bunda eng yuqori nominal gidravlik bosim kamida toʻrt martaga oshirilgan bosimga bardosh berish kerak. Eng yuqori nominal gidravlik bosim ishlab chiqaruvchi tomonidan foydalanish ftynwm qoʻllanmada koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Har qanday sharoitlarda bunday egiluvchan liniyalarni almashtirish ham foydalanish boʻyicha qoʻllanmada keltirilishi kerak. 128. Gʻadir-budur yuzalar va oʻtkir qirralar. Haydovchi yoki yoʻlovchi harakatlanish vaqtida tegishi mumkin boʻlgan detallar oʻtkir qirrali yoki yoʻlovchilarga xavf soladigan gʻadir-budurli yuzalarga ega boʻlmasligi kerak. 129. Moylash nuqtalari. Qattiq yoki egiluvchi yuqori bosimli quvurlar shunday oʻrnatilishi kerakki, operator moylash nuqtalariga toʻgʻridan-toʻgʻri kira olishi yoki moylash jarayonini kirish mumkin boʻlgan joydan turib moylash ishlarini amalga oshirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Moylash joylari transport vositasida rasm, grafik tasvir yoki rangli kodirovka bilan aniq belgilangan boʻlishi, ularning joylashuvi va qoʻllash boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar foydalanish boʻyicha qoʻllanmada koʻrsatilishi kerak. 130. T va S toifalardagi transport vositalari uchun uzatmalar himoyasiga tegishli xavfsizlik talablari mazkur Xavfsizlik talablarining 39-bobiga muvofiq boʻlishi kerak. 131. R va S toifalardagi transport vositalari uchun xavfsizlik talablari mazkur Xavfsizlik talablarining 28-bobida keltirilgan traktorga tegishli talablardan tashqari barcha talablarga muvofiq boʻlishi kerak. 132. Belgi (simvol). Mazkur Xavfsizlik talablarining 45-bobida keltirilgan boshqaruv qurilmalarida va boshqa displeylarda qoʻllaniladigan belgilar milliy standart talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Mazkur bandning ikkinchi xatboshida bayon qilingan talablarga muqobillik sifatidagi belgilar BMTning 60-son qoidasi talablariga zid boʻlmasa, transport vositalari ushbu bobga muvofiq deb hisoblanadi. 133. Grafik tasvirlar. Xavf-xatarlarning grafik tasvirlari ISO 11684 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Shaxsiy himoya vositalariga illustratsiyalar ISO 7010/Amd 6 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 134. Gidravlik muftalar. Traktorning old, orqa yoki yon tomonlarida joylashgan gidravlik klapanlardagi gidravlik muftalar va ulash elementlari, shuningdek, oqimning yoʻnalishi va ish rejimi moy, yonilgʻi, oʻgʻit kabi kimyoviy vositalar taʼsiriga uzoq muddatga chidamli boʻlgan yorliqlar, rangli kodirovka va/yoki raqamlar bilan belgilanishi, ularning joylashish joyi, identifikatsiyalash va qoʻllash boʻyicha koʻrsatmalar foydalanish boʻyicha qoʻllanmada koʻrsatilishi kerak. 135. Domkratlarni xavfsiz oʻrnatish nuqtalari ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan boʻlishi hamda transport vositasida aniq belgilangan boʻlishi kerak (masalan, grafik tasvirlar yordamida). 136. Moy rezervuarlari va sovitish tizimlari shunday joylashishi, ishlab chiqilishi, qoplangan va/yoki germetiklangan tarzda boʻlishi kerakki, bunda agʻdarilish holatida moyning operatorga ziyon yetkazadigan darajada oqib ketishi xavfi eng past boʻlishi kerak. 137. Kabina ichki bezagi materialining oʻrindiqlar, devorlar, pol va shiftning ust qismi qoplamasi (agar ularni shunday qoplash nazarda tutilgan boʻlsa) milliy standart va ISO 3795 standartiga asosan sinash jarayonida bu materialning yonish tezligi 150 mm/m dan oshmasligi kerak. 138. Akkumulyator batareyalari shunday tarzda joylashtirilishi kerakki, kerakli holatda yerdan yoki platformadan turib ularga texnik xizmat koʻrsatish va almashtirish mumkin boʻlishi, transport vositasi agʻdarilib ketganda tushib ketmasligi uchun mustahkam qotirilgan, joylashtirilgan yoki loyihalashtirilgan va plombalangan boʻlishi kerak. 139. Akkumulyator batareyasi boʻlinmasi shunday tarzda loyihalashtirilgan va ishlab chiqarilgan boʻlishi kerakki, bunda agʻdarilish holatlarida elektrolitning operatorga tegishi hamda operator ishlayotganda parlarning yigʻilishi oldi olinishi kerak. 140. Akkumulyator batareyasining massa bilan bogʻliq boʻlmagan elektr klemmalari bexosdan tegib ketish va massa bilan qisqa tutashuvni oldini olish uchun himoya qilingan boʻlishi kerak. 141. Akkumulyator batareyasining ajratuvchisi. Transport vositalari shunday tarzda loyihalashtirilgan va ishlab chiqarilgan boʻlishi kerakki, bunda akkumulyatorning elektr zanjiri shu maqsadlar uchun nazarda tutilgan elektron tizim yoki qoʻl yetadigan qurilma (masalan, traktorni oʻt olish kaliti, oddiy asboblar yoki oʻchirgich) yordamida yengil oʻchirilishi kerak. Akkumulyator batareyasi ajratuvchisining joylashgan joyi qoʻl yetadigan va xavfli zonalardan uzoqda joylashgan boʻlishi kerak. Agar akkumulyator batareyasi ajratuvchisida uni identifikatsiya qilish uchun maxsus piktogramma ham, undan foydalanish (yoqish-oʻchirish) boʻyicha koʻrsatmalar boʻlmasa, unda 6-rasmda koʻrsatilgan maxsus grafik belgi boʻlishi kerak. 142. T va S toifalardagi qishloq xoʻjaligi traktorlarining avariya chiqish yoʻllari ISO 4252 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 143. Oʻrmon xoʻjaligi traktorlarining avariya chiqish yoʻllari ISO 2867 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 144. Ushbu bobda quyidagi atamalardan foydalaniladi: xavfli moddalar — oʻsimliklarni himoya qilishda va oʻgitlardan hosil boʻladigan fumigantlardan tashqari, operator sogʻligʻiga ziyon yetishiga olib keladigan chang, par va aerozol va shu kabi boshqa moddalar; oʻsimliklarni himoya qilish vositalari — oʻsimliklarni himoya qilish uchun foydalaniladigan kimyoviy vositalar va biologik himoya vositalari. 145. Kabinaga qoʻyiladigan talablar. Kabina bilan jihozlangan T va S toifalardagi transport vositalari EN 15695-1 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. T va S toifalardagi transport vositalari ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan xavfli moddalardan himoya qilishni taʼminlash uchun EN 15695-1 standartida bayon qilingan atamalar va talablarga muvofiq 2, 3 yoki 4-darajadagi kabina bilan jihozlangan boʻlishi kerak (masalan, par chiqaradigan va operatorga xavf yoki unga ziyon yetkazadigan oʻsimliklarni himoya qilish vositalaridan himoya qilishni taʼminlovchi transport vositalari uchun kabina 4-darajada boʻlish kerak). 146. Filtrlarga qoʻyiladigan talablar. Filtrning korpusi filtrning operator uchun hech qanday xavf-xatarsiz qulay texnik xizmat koʻrsatishini taʼminlashi uchun mos oʻlchamlarga ega boʻlishi kerak. Xavfli moddalardan himoya qilishni taʼminlaydigan T va S toifalardagi transport vositalari EN 15695-2 standarti talablariga muvofiq boʻlgan filtrlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 147. Qishloq xoʻjaligi gʻildirakli traktorlarining tormoz tizimlari quyidagilarni taʼminlashi kerak: tormozlashni boshlanish vaqtidagi tezligiga (V0) km/h larda bogʻliq tormoz yoʻlining qiymati (S0) metrlarda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: tormoz barabanlarining harorati 100°S gacha “sovuq” tormozli traktorlar uchun S0 ≤ 0,15V0+V02116 kichik gabaritli traktorlar uchun: S0 ≤ 0,1V0+V0290 tormozlash paytida harakatning toʻgʻri chiziqdan ogʻishi 0,5 m dan oshmaydi; traktorni 18 foiz qiyalikda toʻxtatish va ushlab turish. 148. T toifadagi oʻrmon xoʻjaligi traktorlarining tormoz tizimlari ISO 11169 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 149. S toifadagi oʻrmon xoʻjaligi traktorlarining tormoz tizimlari ISO 11512 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 150. Transport vositalariga oʻrnatiladigan siqish hisobiga olovlanadigan dvigatellarining chiqindi gazlari tarkibidagi zararli moddalarning chiqitlari mazkur Xavfsizlik talablariga 3-ilovaning 1-jadvalidagi chiqit darajalari uchun chegaralangan chiqit qiymatlardan oshmasligi kerak: E quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2025-yil 1-oktabrgacha; F quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2027-yil 1-oktabrgacha; G quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2025-yil 1-sentabrgacha; D quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2030-yil 1-yanvargacha; K quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2030-yil 1-yanvardan; J quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2025-yil 1-sentabrdan; I quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2027-yil 1-oktabrdan; N quvvat diapazonidagi dvigatellar uchun — 2025-yil 1-oktabrdan. 151. Traktor kabinalariga qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar quyidagilardan iborat. Traktor kabinasida birinchi tibbiy yordam toʻplami, operatorning tashqi kiyimi va texnik hujjatlarini saqlash uchun joy boʻlishi kerak. Traktor kabinasi old oyna yuvish qurilmasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Traktor kabinasi operatorning yuzini toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nurlaridan himoya qiladigan qurilma bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Traktor kabinasining ochiladigan oynalari ichkaridan ochilishi va ularni ochiq va yopiq holatda fiksatsiya qilish qurilmasiga ega boʻlishi kerak. Traktor kabinasi eshiklarida kalit bilan qulflanadigan qulflar va ularni toʻliq ochiq holatda ushlab turish uchun fiksator boʻlishi kerak. 152. Agʻdaruvchi tirkamalarga qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar quyidagilardan iborat. Agʻdaruvchi tirkamalar va yarim tirkamalar platformaning ruxsat etilgan eng yuqori koʻtarilgan holatidan oshib ketmaydigan tarzda loyihalashtirilishi kerak. Agʻdaruvchi tirkamalar va yarim tirkamalar tushirilmagan platformani koʻtarilgan holatda (tomonlardan biriga va orqaga yoki faqat orqaga, agarda yonboshga agʻdarish boʻlmasa,) tutib turish uchun moslama (tirgak) bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 153. Traktorlar va tirkamalar barqarorligiga qoʻyiladigan talablari quyidagilardan iborat. Traktorlar va tirkamalarning koʻndalang statik barqarorlik burchagi ularning toifalari va foydalanish shartlariga qarab belgilanadi: traktorlar uchun — texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq; kichik gabaritli traktorlar uchun — texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq; tirkamalar uchun — texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq. Ishlab chiqaruvchi tomonidan togʻli yerlarda yoki togʻli relyefga ekvivalent sharoitlarda (tepalik, balandlikning oʻzgarishi bilan bogʻliq murakkab relyef va boshqalar) ishlashi moʻljallangan traktorlar ruxsat etilgan chegara kren signali moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ruxsat etilgan chegara kren (krenlar) toʻgʻrisidagi maʼlumotlar traktordan foydalanish qoʻllanmasida keltiriladi. 154. Traktorlarni yongʻindan himoya qilishga qoʻyiladigan talablar EN 13478 va (ichki bezak uchun ishlatiladigan materiallar qismida) milliy standartga muvofiq boʻlishi kerak. Traktorlarda oʻt oʻchirgichni oʻrnatish uchun maxsus joylar boʻlishi kerak. 155. Traktorlar va tirkamalarning gidro uzatmasiga qoʻyiladigan talablar ISO 4413 standarti talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 156. Jenevada 1958-yil 20-martda tuzilgan gʻildirakli transport vositalariga oʻrnatilishi va/yoki ishlatilishi mumkin boʻlgan transport vositalari, jihozlar va ehtiyot qismlar uchun yagona texnik shartlarni qabul qilish hamda ushbu talablar asosida berilgan ruxsatnomalarni oʻzaro tan olish shartlari toʻgʻrisidagi bitimga asosan BMTning 67-son yoki 110-son qoidalariga muvofiq traktorlarga faqat turni tasdiqlash maʼlumotlari asosida berilgan muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlgan gaz ballonli qurilmalarni oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi; a) har bir gaz ballonida ishlab chiqaruvchi tomonidan beriladigan, tasdiqlangan yagona shakldagi pasport boʻlishi kerak; b) traktorga oʻrnatilgan har bir gaz ballonida uning seriya raqami va “Siqilgan tabiiy gaz” yoki “Suyultirilgan neft gazi” belgisi oʻchirilmaydigan tarzda aniq yozilishi kerak. 157. Traktorlarning gaz ballon qurilmalariga qoʻyiladigan texnik va xavfsizlik talablari milliy standartlarga muvofiq boʻlishi kerak. Dvigatelni gazsimon yoqilgʻi (siqilgan tabiiy gaz, suyultirilgan neft gazi) bilan taʼminlash tizimiga (keyingi oʻrinlarda — taʼminlash tizimi), uni joylashtirish va oʻrnatishga qoʻyiladigan talablar: a) taʼminlash tizimining barcha elementlari oʻrnatilgan tarzda (qattiq) mahkamlangan boʻlishi kerak; b) taʼminlash tizimi tashqi shikastlanishdan eng yuqori darajada himoyalanadigan tarzda oʻrnatilishi kerak; v) taʼminlash tizimiga hech qanday qurilma ulanmasligi kerak (traktor dvigatelini va kabinani isitish tizimining oʻrnatilgan tarzda ishlashini taʼminlash uchun shart boʻlganlar bundan mustasno); g) traktorlar taʼminlash tizimiga ulanadigan kabinani isitish tizimi bilan jihozlanishi mumkin. Kabinani isitish tizimi bilan jihozlashga faqat u yongʻinga chidamli boʻlsa va taʼminlash tizimining normal ishlashiga taʼsir qilmasa, ruxsat etiladi; d) taʼminlash tizimining hech qanday elementi, shu jumladan taʼminlash tizimi qurilmasining bir qismi boʻlib hisoblangan har qanday himoya qurilmasi (materiali) traktorning tashqi gabarit oʻlchamlaridan tashqariga chiqmasligi kerak; e)taʼminlash tizimining hech qanday tarkibiy qismlari dvigatelning ishlatilgan gazlarni chiqarish tizimidan yoki shunga oʻxshash boshqa issiqlik manbasidan 100 mm dan kam masofada joylashtirilmasligi kerak, agar bunday taʼminlash tizimining tarkibiy qismlari tegishli issiqlik himoyasi kojuxi bilan taʼminlanmagan boʻlsa; j) taʼminlash tizimi quyidagi jihozlarga ega boʻlishi kerak: ballon(lar); manometr yoki yoqilgʻi sathi koʻrsatkichi; saqlagich qurilmasi (maʼlum bir haroratda ishga tushiriladi); ballonning avtomatik klapani; qoʻlda boshqariladigan klapan; bosim regulatori; gaz yetkazib berish regulatori; cheklovchi qurilma; gaz-havo aralashtirgich; toʻldirish bloki yoki qismi; elektron boshqaruv bloki (elektron tizimlar uchun); egiluvchi va qattiq yoqilgʻi oʻtkazuvchi quvurlar; armatura; z) qoʻshimcha avtomatik klapan bosim regulatori bilan bir qism qilib yasalgan boʻlishi mumkin. Yoqilgʻi oʻtkazuvchi quvurlarda bosim regulatoridan yoʻl qoʻyiladigan eng yaqin boʻlgan masofada qoʻshimcha avtomatik klapan oʻrnatilishi mumkin; i) ballon boshqa metall yuzalar bilan hech qanday kontakt boʻlmaydigan tarzda oʻrnatiladi, ballon(lar)ning mahkamlovchi qismlar bilan kontakt qilishi bundan mustasno; k) traktor foydalanishga tayyor boʻlganda gaz balloni va tayanch yuza (yer) orasidagi masofa kamida 200 mm boʻlishi kerak. l) avtomatik klapan bevosita har bir ballonga oʻrnatiladi. Ballonning avtomatik klapani shunday tarzda ishga tushib ketishi kerakki, bunda oʻt oldiruvchi kalitning holatidan qatʼi nazar, dvigatel oʻchirilganda yoqilgʻi uzatilishi toʻxtashi va dvigatel ishlamayotganda yopiq holatda qolishi kerak. Diagnostik maqsadlarida ikki soniya kechikishga ruxsat beriladi; m) cheklash moslamasi yoqilgʻi ballon(lar)ining avtomatik klapaniga oʻrnatiladi; n) qoʻlda boshqariladigan klapan ballonga mahkam qilib oʻrnatiladi va avtomatik klapanga joylashtirilgan boʻlishi mumkin; o) yoqilgʻi oʻtkazuvchi qattiq quvurlar choksiz, zanglamaydigan yoki korroziyaga qarshi qoplamali poʻlat materialdan tayyorlangan boʻlishi kerak; p) qattiq va egiluvchan yoqilgʻi oʻtkazish quvurlari tebranish yoki tashqi yuklama taʼsiriga duchor boʻlmaydigan tarzda mahkamlanishi kerak. Mahkamlash nuqtasida, egiluvchan yoki qattiq yoqilgʻi oʻtkazish quvurlari metall qismlar bilan har qanday kontakt boʻlmaydigan tarzda oʻrnatilishi kerak. Egiluvchan yoki qattiq yoqilgʻi oʻtkazish quvurlari domkrat oʻrnatiladigan nuqtalar joyida joylashtirilmasligi kerak. Ochiq joylarda yoqilgʻi quvurlari himoya materiali bilan qoplangan boʻlishi kerak; r) kavsharlangan yoki payvandlangan ulanishlar, shuningdek, tiraluvchi gaykalik tishli birikmalar bilan rezbali ulanishlarga ruxsat berilmaydi. Ulanishlar soni eng kam boʻlishi kerak. Barcha ulanishlar tekshirish uchun qulay joylarda boʻlishi kerak; s) toʻldirish bloki traktorning tashqi tomonida yoki dvigatel boʻlinmasida joylashgan boʻlishi kerak. Toʻldirish moslamasining mahkamlanishi uning aylanib ketishini oldini olishi hamda uni loy va namlikdan himoyalanishini taʼminlashi kerak; t) elektr uskunalar tizimi ortiqcha yuklanishlardan himoyalangan boʻlishi kerak. Elektr ulanishlar va elektr uskunalari elementlarining konstruksiyasi elektr uchquni hosil boʻlishining oldini olishni taʼminlashi kerak. 158. T, S, R va S toifalardagi transport vositalari milliy standart, ISO 14982 yoki BMTning 10-son qoidasi talablariga muvofiq boʻlishi kerak. 159. T va S toifalardagi transport vositalarida chiroq va yorugʻlik signalizatsiyasi qurilmalari BMTning qoidalarida bayon qilingan barcha talablarga muvofiq oʻrnatiladi. 160. R toifadagi transport vositalarida oʻrnatiladigan chiroq va yorugʻlik signalizatsiya qurilmalari uchun lampalar, gaz razryadli lampalar va LED BMTning 37, 99 va 128-son qoidalarida bayon qilingan barcha talablarga muvofiq boʻlishi kerak. 161. R va S toifalardagi transport vositalarida chiroq va yorugʻlik signalizatsiyasi qurilmalari BMT qoidalarida O toifadagi transport vositalari uchun belgilangan barcha talablarga muvofiq oʻrnatiladi. 162. Old yoritishning adaptiv tizimi konstruksiyasi turi BMTning 123-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 163. Qurilmadan nurlanayotgan yorugʻlik rangi BMTning 48-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 164. Sekin harakatlanuvchi transport vositasining orqa tanituvchi va orqa toʻxtash belgilari BMTning 69-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 165. Uzoqni va yaqinni yorituvchi faralar BMTning 1, 8, 20, 98, 112 va 113-son qoidalariga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 166. Old tumanga qarshi faralar BMTning 19-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 167. Orqaga yurish fonari, manyovrlovchi fonarlar BMTning 23-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 168. Burilishni koʻrsatuvchilar (povorotnik) BMTning 6-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 169. Toʻxtash signallari, old gabarit chiroqlar, orqa gabarit chiroqlar BMTning 7-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 170. Orqa tumanga qarshi faralar BMTning 38-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 171. Toʻxtash chiroqlari BMTning 77-son yoki 7-son qoidalariga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 172. Uchburchak boʻlmagan old, orqa va yon nurqaytargich BMTning 3-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 173. Orqa davlat raqami belgisi uchun yoritish qurilmalari BMTning 4-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 174. Yurish fonarlari BMTning 87-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 175. Burilish faralari BMTning 119-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 176. Tanitish belgilari BMTning 104-son qoidasiga asosan rasmiy tasdiqlangan boʻlishi kerak. 1. A namuna T1b toifadagi transport vositalari uchun: T-lT-2T-3B-13 000 kg4 000 kg2 000 kgB-23 000 kg4 000 kg2 000 kgB-36 000 kg8 000 kg4 000 kgB-412 000 kg15 000 kg9 000 kg 2. B namuna A namunaga muqobil T1b toifadagi transport vositalari uchun: T-1T-2T-3B-13 000 kg4 000 kg2 000 kgB-23 000 kg4 000 kg2 000 kgB-36 000 kg8 000 kg4 000 kgB-412 000 kg15 000 kg9 000 kg 3. C namuna 1 pogʻona C2a toifadagi transport vositasi uchun: T-lT-2T-3B-11 000 kg2 000 kg1 000 kgB-21 000 kg2 000 kg1 000 kgB-32 000 kg3 000 kg2 000 kgB-44 000 kg5 000 kg4 000 kg 4. D namuna C namunaga muqobil 1 pogʻona C2a toifadagi transport vositasi uchun: T-lT-2T-3B-11 000 kg2 000 kg1 000 kgB-21 000 kg2 000 kg1 000 kgB-32 000 kg3 000 kg2 000 kgB-44 000 kg5 000 kg4 000 kg 5. E namuna qattiq ulash qurilmasi bilan R2a toifadagi transport vositasi uchun: T-lT-2T-3B-11 000 kg1 000 kg1 000 kgB-21 000 kg1 000 kg1 000 kgB-32 000 kg2 000 kg2 000 kgB-42 000 kg2 000 kg2 000 kg 6. F namuna E namunaga muqobil qattiq ulash qurilmasi bilan R2a toifadagi transport vositasi uchun: T-1T-2T-3B-11 000 kg1 000 kg1 000 kgB-21 000 kg1 000 kg1 000 kgB-32 000 kg2 000 kg2 000 kgB-42 000 kg2 000 kg2 000 kg Transport vositasi toifasiOʻqlar soniRuxsat etilgan eng yuqori massaOʻqqa nisbatan ruxsat etilgan eng yuqori massayetakchi oʻq (t)yetakchi boʻlmagan oʻq(t)T1, T2, T4.1, T4.2218 (yuklangan)11,510324 (yuklangan)11,5 (d)10 (d)T14 yoki undan ortiq32 (yuklangan) (s)11,5 (d)10 (d)T32 yoki 30,6 (yuklanmagan)(a)(a)T4.32, 3 yoki 410 (yuklangan)(a)(a)Sqoʻllanilmaydi32qoʻllanilmaydiqoʻllanilmaydiR1qoʻllanilmaydi11,510218 (yuklangan)11,5(b)324 (yuklangan)11,5(b)4 yoki undan ortiq32 (yuklangan)11,5(b)S1qoʻllanilmaydi11,510218 (yuklangan)11,5(b)324 (yuklangan)11,5(b)4 yoki undan ortiq32 (yuklangan)11,5(b)(a) T3 va T4.3 toifadagi transport vositalari uchun oʻqlarga cheklov oʻrnatish shart emas, chunki ular oʻzining taʼrifi boʻyicha yukli va/yoki yuksiz ruxsat etilgan eng massaga cheklovlarga ega.(b) milliy standartlar bilan ruxsat etilgan oʻlchamlar hamda xalqaro tashishda ruxsat etilgan eng yuqori ogʻirlik, tegishli qiymatdagi ruxsat etilgan massa yigʻindisi barcha oʻqlarning ogʻirlik yigʻindilari hisoblanadi.(s) agar ikkita yetakchi oʻqli shinalar va pnevmatik osma bilan jihozlangan boʻlsa yoki agar har bir yetakchi oʻq ikkitali shinalar bilan jihozlangan va har bir oʻqning eng yuqori ogʻirligi 9,5 tonnadan oshmasa.(d) tegishli qiymatdagi oʻqlarning eng yuqori ruxsat etilgan yigʻindi massasi 96/53/EC-son direktivaning I-ilovasi 3.5-bandida koʻrsatilgan barcha oʻqlar ogʻirligining yigʻindisiga teng. 1-jadvalChiqitlar darajasiQuvvat diapazoniTraktor dvigatelining foydali quvvati (P),Uglerod oksidi,SOUglevodorod, NSAzot oksidi, NOxQattiq zarralar, PMkVtg/kVt·hg/kVt·hg/kVt·hg/kVt·hStage IIE130 ≤ R ≤ 5603,51,06,00,2F66 ≤ R < 1305,01,06,00,3G37 ≤ P <665,01,37,00,4D18 ≤ R < 375,51,58,00,8Uglevodorod va azot oksidi yigʻindisi,(NC+NOx)Stage IIIAH130 ≤ P ≤ 5603,54,00,2I66 ≤ P < 1305,04,00,3J37 ≤ R < 665,04,70,4K18 ≤ R < 375,57,50,6Stage IIIBL130 ≤ R ≤ 5603,50,192,00,025M66 ≤ R < 1305,00,193,30,025N56 ≤ R < 665,00,193,30,025P37 ≤ R < 565,0Uglevodorod va azot oksidi yigʻindisi,(NC+NOx) — 4,70,025Stage IVQ130 ≤ R ≤ 5603,50,190,40,025R56 ≤ R < 1305,00,190,40,025 2-jadvalChiqitlar darajasiQuvvat diapazoniOʻt olish turiCOHCNOxQattiq ifloslantiruvchi moddalar,PM massQattiq zarralar,PNAkVtg/kVt·hg/kVt·hg/kVt·hg/kVt·hg/kVt·hStage V0 < R < 8siqilishdan oʻt olish8,00(NC+NOX ≤ 7,50)0,401-1,10Stage V8 ≤ R < 196,60(NC+NOX ≤ 7,50)0,40-1,10Stage V19 ≤ R < 375,00(NC+NOX ≤ 4,70)0,0151x10121,10Stage V37 ≤ R < 565,00(NC+NOX ≤ 4,70)0,0151x10121,10Stage V56 ≤ R < 130barchasi5,000,190,400,0151x10121,10Stage V130 ≤ R ≤ 5603,500,190,400,0151x10121,10Stage VR > 5603,500,193,500,045-6,0010,60 qoʻl bilan oʻt oldiriladigan, havo bilan sovitiladigan va bevosita purkash bilan boʻlgan dvigatellar uchun. 1. Mazkur Xavfsizlik talablari inson hayoti va sogʻligʻini muhofaza qilish, mol-mulkini himoya qilish, atrof-muhitni, hayvonlar hayoti va sogʻligʻini saqlash, isteʼmolchilarni chalgʻituvchi harakatlarning oldini olish maqsadida mashinalarni ishlab chiqarish, oʻrnatish, ishga tushirish, ishlatish, saqlash, tashish, sotish va utilizatsiya qilishda ularga qoʻyiladigan minimal xavfsizlik talablarini belgilaydi. 2. Ushbu talablarda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: avariya — mashinalarning buzilishi yoki shikastlanishi, ulardan foydalanish jarayonida nazorat qilib boʻlmaydigan portlash va (yoki) xavfli va zararli moddalar otilib chiqishining yuzaga kelishi; ishdan chiqish — loyihalashtirishda konstruktiv buzilishlar, belgilangan ishlab chiqarish yoki taʼmirlash jarayoniga amal qilmaslik, foydalanish boʻyicha qoidalar yoki qoʻllanmani (yoʻriqnomani) bajarmaslik oqibatida mashina va (yoki) uskunaning ishga yaroqlilik holatidagi buzilishlardan iborat boʻlgan hodisa; ishlab chiquvchi (loyihachi) — yangi turdagi mashinalarni yaratuvchi, tajriba namunasini va tajriba namunasi uchun texnik hujjatlarni ishlab chiquvchi jismoniy yoki yuridik shaxslar; qishloq xoʻjaligi mashina-traktor agregati — tirkama, yarim tirkama yoki oʻrnatiladigan mashina (yoki mashinalar) bilan koʻchma energetika vositasi bilan birikuvni ifodalaydigan va texnologik qishloq xoʻjaligi operatsiyalarini bajarish uchun moʻljallangan majmua; mashina — kamida bir qismi yoki bitta uzeli tegishli yuritmalar, boshqaruv zanjirlari va energiya manbalari yordamida harakatga keladigan, aniq maqsadda qoʻllash uchun birlashtirilgan (materiallarga ishlov berish, ularni qayta ishlash, koʻchirish yoki qadoqlash) oʻzaro bogʻliq qismlar yoki uzellar qatori; mashinadan maqsadli foydalanish — mashinadan ishlab chiqaruvchi tomonidan foydalanish hujjatlarida belgilangan maqsadda foydalanish; ruxsat etilgan xavf — ishlab chiqaruvchining texnik-iqtisodiy imkoniyatidan kelib chiqqan holda mahsulotning siklli jarayonini barcha bosqichlarida taʼminlanishi lozim boʻlgan xavfsizlik darajasiga mos mashinalardan foydalanish davomida yuzaga keladigan xavfning qiymati; tizim — talab etilgan funksiyalarni bajarish uchun konstruktiv va (yoki) funksional jihatdan birlashtirilgan mashinalar majmui; tizimni ishlab chiquvchi (loyihachi) — mashinalar tizimlari (ishlab chiqarish jarayoni bilan oʻzaro bogʻlangan texnologik liniyalar) uchun loyiha hujjatlarini yaratish jarayonini amalga oshiruvchi jismoniy yoki yuridik shaxslar; xavf — inson hayoti va sogʻligʻiga, mol-mulkiga, atrof-muhitga, hayvon va oʻsimliklar hayoti va sogʻligʻiga yetkazilishi mumkin boʻlgan zarar manbai; xavfli ishdan chiqish — oqibatlari inson hayoti yoki sogʻligʻiga, mol-mulkiga, atrof-muhitga, hayvon va oʻsimliklar hayoti va sogʻligʻiga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan mashina va (yoki) uskunalarning ishdan chiqishi; xavfsizlik asosnomasi — mashinalarga siklli jarayonning barcha bosqichlarida ilova qilinadigan va mukammal taʼmirdan chiqarilishi, keyingi ekspluatatsiya bosqichida xavfni baholash natijalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan toʻldiriladigan xavf tahlili, shuningdek, xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha minimal zarur choralar toʻgʻrisidagi konstruktorlik, ekspluatatsion, texnologik maʼlumotlarini oʻz ichiga olgan hujjat; xavf-xatar — zarar yetkazish ehtimoli va bu zararning inson hayoti yoki sogʻligʻi, mol-mulki, atrof-muhit, hayvonlar va oʻsimliklarga salbiy oqibatlari birikmasi; chegaraviy holat — mashinadan keyinchalik foydalanish imkoni boʻlmagan yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan yoxud ularning ishga yaroqlilik holatini qayta tiklash imkoni boʻlmagan holat. 3. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish) davrida siklli jarayonning barcha bosqichlarida mumkin boʻlgan xavflar identifikatsiya qilinishi kerak. 4. Identifikatsiya qilingan xavf turlari uchun xavf tajriba va ekspertiza yoʻli bilan yoki aynan shunga oʻxshash mashinalardan foydalanish maʼlumotlari boʻyicha baholash orqali hisoblanishi kerak. 5. Ishlab chiqish (loyihalashtirish) davrida mashina uchun joiz boʻlgan xavf aniqlanishi va belgilanishi kerak. Bunda belgilangan xavfga mos keladigan xavfsizlik darajasi quyidagilar bilan taʼminlanadi: ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarining toʻliqligi; belgilangan tartibda tekshirilgan usullarga asoslangan zarur hisob-kitoblar va sinovlarni amalga oshirish; koʻrsatkichlari va foydalanish sharoitlariga bogʻliq holda mashinalarning alohida turlarida ishlatiladigan materiallar va moddalarni tanlash; ishlab chiquvchi (loyihachi) tomonidan chegaraviy holatlarning mezonlari belgilanishi; mashinadan notoʻgʻri foydalanish bilan bogʻliq barcha xavflarni aniqlash; mashinadan foydalanishni cheklash. 6. Agar baholangan xavf ruxsat etilgan chegaradan yuqori boʻlsa, uni kamaytirish uchun mashinaning loyihasi oʻzgartirilishi kerak. Bunda mashinaning barcha ish rejimlariga xodimlarning aralashuviga yoʻl qoʻyilmaydi (foydalanish boʻyicha qoʻllanmada (yoʻriqnomada) nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno). 7. Loyihani oʻzgartirish orqali mashinaning ruxsat etilgan xavfni belgilaydigan texnik tavsiflariga erishish imkoni boʻlmasa, shuningdek, iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq kelmasa, unda foydalanish boʻyicha qoʻllanmada (yoʻriqnomada) ushbu mashinadan foydalanishni cheklaydigan choralar yoki xavfsizlikni taʼminlash choralari koʻrilishi zarurligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi maʼlumotlar koʻrsatiladi. 8. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish) davrida fizik omillar darajalari (shovqin, lokal va umumiy vibratsiya, elektromagnit maydonlar darajasi), shuningdek, undan foydalanish vaqtida xavfsizlikni taʼminlovchi xavfli va zararli moddalarni chiqarish darajasi belgilanishi kerak. 9. Ishlab chiqish (loyihalashtirish) davrida mashinaning xavfsizlik asosnomasi ishlab chiqilishi kerak. Mashinaning xavfsizlik asosnomasini asl nusxasi ishlab chiquvchi (loyihachi)da, nusxalari mashinani ishlab chiqaruvchida hamda mashinani ishlatadigan tashkilotda saqlanadi. 10. Foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)ni ishlab chiqish mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish)ning ajralmas qismi hisoblanadi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: mashinaning konstruksiyasi, ishlash prinsipi, tavsif (xususiyat)lari haqidagi maʼlumot; mashinani oʻrnatish yoki yigʻish, sozlash yoki rostlash, texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha yoʻriqnomalar; mashinani foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)lar va mashinadan foydalanish paytida rioya etilishi shart boʻlgan xavfsizlik talablari, shu jumladan, ishga tushirish, maqsadli foydalanish, texnik xizmat koʻrsatish, barcha turdagi taʼmirlash, davriy diagnostika, sinov, tashish, qadoqlash, konservatsiya qilish va saqlash shartlari; xavfli ishdan chiqishlar roʻyxati, xodimlarning hodisa yoki avariyaga olib kelishi mumkin boʻlgan xato harakatlari; mashinaning xavfli ishdan chiqish, hodisa yoki avariya holatlari yuz berganda, xodimlarning harakatlari; chegaraviy holatlar mezonlari; mashinani foydalanishdan chiqarish va utilizatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnomalar; xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning malakasi toʻgʻrisida maʼlumot. 11. Agar mashina professional boʻlmagan foydalanuvchi tomonidan ishlatishga moʻljallangan boʻlsa, foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da bunday foydalanuvchining bilimi, koʻnikmasi va tajribasi hisobga olinishi kerak. 12. Mashinani ishlab chiqarishda uning loyihalashtirish hujjatlari va xavfsizlik talablariga muvofiqligi taʼminlanishi kerak. 13. Mashinani ishlab chiqarishda ishlab chiqaruvchi loyihalashtirish hujjatlari bilan belgilangan barcha xavfsizlik talablarini bajarishi kerak, shuningdek, xavfsizlik bilan bogʻliq boʻlgan barcha texnologik jarayonlarning bajarilishini nazorat qilish imkoniyatini yaratishi lozim. 14. Mashinani ishlab chiqarishda loyihalashtirish hujjatlarida nazarda tutilgan sinovlar oʻtkazilishi kerak. 15. Mashina mazkur Xavfsizlik talablariga muvofiq loyihalashtirish hujjatlari bilan belgilangan xavfsizlik talablari qoʻllaniladigan texnologik jarayonlar va boshqaruv tizimlari hisobga olingan holda ishlab chiqarilishi lozim. Ishlab chiqaruvchi uni muomalaga chiqarishdan oldin mashinaning xavf boʻyicha baholanishini amalga oshirishi kerak. 16. Mashinani ishlab chiqarishda loyihalashtirish hujjatlaridan chetga chiqishlar ishlab chiquvchi (loyihachi) bilan kelishilgan holda boʻlishi kerak. Kelishilgan loyiha hujjatlari boʻyicha ishlab chiqarilgan mashinadan foydalanish xavfi ishlab chiquvchi (loyihachi) tomonidan belgilangan ruxsat etilgan xavfdan yuqori boʻlmasligi shart. 17. Mashinani ishlab chiqaruvchi mashinani ishlatish uchun foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma) bilan taʼminlashi shart. 18. Mashinada xavf turlari toʻgʻrisida aniq va oʻchirilmaydigan ogohlantirish xabarlari yoki belgilar boʻlishi kerak. 19. Mashinada quyidagilarni oʻz ichiga olgan va aniq oʻqiladigan hamda oʻchirilmaydigan identifikatsiya yozuvi boʻlishi kerak: ishlab chiqaruvchining nomi va (yoki) savdo belgisi; mashinaning nomi (turi, markasi, rusumi (agar mavjud boʻlsa)) belgilanishi; ishlab chiqarilgan oy va yil. 20. Ushbu Xavfsizlik talablarining 19-bandida keltirilgan maʼlumotlarni mashinaga joylashtirish imkoni boʻlmasa, u holda ular ushbu mashinaga biriktirilgan foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da koʻrsatiladi. Bu holatda ishlab chiqaruvchining nomi va (yoki) uning tovar belgisi, mashinaning nomi va belgilanishi (turi, markasi, rusumi (agar mavjud boʻlsa)) qadoqlarda koʻrsatilishi kerak. 21. Mazkur Xavfsizlik talablarining 19-bandida koʻrsatilgan maʼlumotlar foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da boʻlishi kerak. Bundan tashqari, foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da ishlab chiqaruvchining nomi (yoki uning vakili), import qiluvchi hamda ular bilan bogʻlanish aloqasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlishi kerak. 22. Foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma) davlat tilida va boshqa tillarda tayyorlanadi. Foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma) qogʻoz shaklida boʻladi. Bunga elektron tashuvchida tezkor hujjatlar toʻplami ilova qilinishi mumkin. 23. Mashinalar uchun ishlatiladigan qadoqlash materiallari va moddalari xavfsiz boʻlishi kerak. 24. Mashinalar hamda ularning boʻlinmalari va qismlari ishlab chiqish (loyihalashtirish) va foydalanish hujjatlarida nazarda tutilgan xavfsizlik talablariga rioya qilingan holda tashiladi va saqlanadi. 25. Mashinaga foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)ning texnik xizmat koʻrsatish yoki taʼmirlash dasturida belgilangan talablarga rioya qilgan holda texnik xizmat koʻrsatiladi, taʼmirlanadi va tekshiriladi. 26. Mashinani taʼmirlash paytida yuzaga keladigan konstruktiv oʻzgarishlar ishlab chiquvchi (loyihachi) bilan kelishilgan holda boʻlishi kerak. 27. Mashina mukammal taʼmirdan chiqarilgandan soʻng unda ruxsat etilgandan yuqori xavf boʻlmasligi uchun xavf baholanishi kerak. Agar zarurat boʻlsa, qabul qilinadigan xavf qiymatlariga erishish uchun texnik va tashkiliy chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. 28. Loyihalashtirish hujjatlari talablariga javob bermaydigan taʼmirlangan mashina uchun tashkilotda qabul qilingan texnologik jarayonlar va boshqaruv tizimlari hisobga olingan holda xavfsizlik asosnomasida belgilangan xavf qiymatlarini bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishi kerak. 29. Foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da mashinani xavfsiz holatda utilizatsiya qilish boʻyicha tavsiyalar belgilanishi lozim. 30. Mashina foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da belgilangan resursga yoki belgilangan xizmat muddatiga yetgandan keyin, undan boshqa maqsadda foydalanishning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar belgilanishi kerak. 31. Ishlab chiqaruvchi tomonidan taqdim etilgan sharoitlar xodimlarni xavf ostiga qoʻymasdan mashinani tartibga solish va unga texnik xizmat koʻrsatish mumkin boʻlishi kerak. 32. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish) va ishlab chiqarish uchun masʼul boʻlgan shaxslar: xavfni bartaraf etishi yoki kamaytirishi; xavfdan himoya qilish uchun choralar koʻrishi; himoya choralari haqida isteʼmolchilarni xabardor qilishi, maxsus tayyorgarlik talab qilinganligini koʻrsatishi va texnik himoya choralariga boʻlgan ehtiyojni aniqlashi kerak. 33. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish) va ishlab chiqarish jarayonida, shuningdek, foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)ni ishlab chiqish vaqtida mashinaning ishlashida yoʻl qoʻyiladigan xavf hisobga olinishi kerak. 34. Notoʻgʻri ishlash natijasida xavfning yuzaga kelishi ehtimoli boʻlsa, mashinani loyihalashtirishda bunday xavfning oldi olinishi kerak. Agar buning imkoni boʻlmasa, foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da isteʼmolchi eʼtiborini ushbu holatlarga qaratish kerak. 35. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish) va ishlab chiqarish jarayonida ergonomik tamoyillardan foydalangan holda xodimlarga noqulaylikni hamda ularning charchashi va psixologik zoʻriqishini eng past darajasiga tushirish kerak. 36. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish) va ishlab chiqarish jarayonida shaxsiy himoya vositalaridan foydalanishda operator harakatlariga qoʻyilgan cheklovlar hisobga olinishi kerak. 37. Mashinadan texnik xizmat koʻrsatish va moʻljallangan vazifasi boʻyicha foydalanilayotganda xavfsiz ishlashi uchun ular zarur qurilma va vositalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 38. Mashinani ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladigan xomashyo, material va moddalar inson hayoti yoki sogʻligʻiga, mol-mulkiga, atrof-muhitga, hayvonlarga tahdid solmasligi kerak. Suyuqlik va gazlardan foydalanish bilan bogʻliq xavf-xatarlarning oldini olishi kerak. 39. Mashinaning xavfsiz ishlashi uchun qoʻshimcha yoritish jihozlari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Tez-tez tekshirish, sozlash va texnik xizmat koʻrsatishni talab qiladigan mashinaning ichki qismlari va joylari xavfsizlikni taʼminlash uchun yoritilgan boʻlishi kerak. Mashinani ishlatganda soyali joylar, xalaqit beruvchi, koʻzni qamashtiruvchi va nur hosil qiluvchi maydonlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. 40. Mashina yoki uning har bir qismi xavfsiz va buzilmasdan saqlanishi, yetarlicha barqarorlikka ega boʻlishi uchun qadoqlangan boʻlishi kerak. 41. Agar mashina yoki uning turli qismlari ogʻirligi, kattaligi yoki shakli ularni qoʻlda koʻchirish imkonini bermasa, mashina yoki uning har bir qismi: koʻtarish uchun qurilma bilan jihozlangan boʻlishi; standart koʻtarish uskunalarini qoʻllash mumkin boʻlgan konfiguratsiya mavjud boʻlishi kerak. 42. Agar mashina yoki uning bir qismi qoʻlda harakatlanadigan boʻlsa, uning harakatlanishi yengil boʻlishi yoki koʻtarish moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ishlash vaqtida zarur boʻlgan asboblar, buyumlar va butlovchi qismlarni xavfsiz joylashtirish uchun maxsus joylar bilan taʼminlanishi lozim. 43. Barcha belgilangan ish rejimlarida va sharoitlarida nazarda tutilgan barcha tashqi taʼsirlar holatida mashinaning boshqarish tizimlarini ishlash xavfsizligi taʼminlangan boʻlishi kerak. Boshqaruv tizimlarining xatoliklari va xodimlar tomonidan nazorat tadbirlarining buzilishi oqibatida xavfli vaziyatlar yuzaga kelishining oldi olinishi kerak. Ish rejimini avtomatik boshqarish vositalari yoki operatsion rejimning buzilishi oqibatida mashinaning boshqaruv tizimlarini xavfli vaziyatga olib kelishi ehtimoli boʻlsa, ish rejimini nazorat qilish va kuzatishning murakkabligiga qarab, mashina avtomatik toʻxtatish vositalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 44. Mashinani boshqarish tizimlari xavfli vaziyatlarga olib keladigan mashinaning nosozligi toʻgʻrisidagi ogohlantiruvchi vositalarni va boshqa vositalarni oʻz ichiga olgan boʻlishi kerak. Mashinaning nosozligi toʻgʻrisidagi ogohlantiruvchi vositalar xatosiz, ishonchli va xodimlar tomonidan tezkor qabul qilinadigan boʻlishi kerak. 45. Mashinaning boshqaruv elementlari: oson foydalaniladigan va ajralib turadigan, mashinani ishlatishga aloqador yozuvli belgilar joylashtirilgan yoki boshqa usul bilan ifodalangan; mustahkam, ishonchli va aniq manipulyatsiyasi taʼminlanadigan tarzda ishlab chiqilgan va joylashtirilgan; koʻchirish uchun zarur boʻlgan harakat, ishlatish ketma-ketligi, chastotasi va funksiyalarning ahamiyatiga koʻra joylashtirilgan; shakli va kattaligi, ushlash (barmoqlar, choʻtka) yoki bosish (qoʻl barmogʻi, kaft, oyoq) uslubiga mos keladigan qilib yasalgan boʻlishi kerak. Boshqaruv elementlari xavfli zonadan yoki nazoratdan tashqarida joylashgan boʻlsa, funksional maqsadli xavfli hududda xodimlar boʻlishini talab qiladi va qoʻshimcha xavfsizlik choralari koʻriladi. 46. Agar bir nazorat organining boshqarilishida bir necha xil harakatlar nazarda tutilgan boʻlsa, bajarilgan harakat nazorat vositalari tomonidan koʻrsatilishi va tekshirilishi kerak. 47. Mashinani ishga tushirish, shuningdek, toʻxtatilgandan keyin qayta ishga tushirish (toʻxtash sababidan qatʼi nazar) faqat boshqaruvni boshlash nazorati tomonidan amalga oshirilishi kerak. Agar toʻxtatilgandan keyin qayta ishga tushirish ushbu rejimda nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu talab avtomatik rejimda ishlaydigan ishlab chiqarish uskunalarini qayta ishga tushirishga taalluqli emas. Agar mashina tizimida tizimni yoki uning alohida qismlarini ishga tushiruvchi bir nechta boshqaruv apparati mavjud boʻlsa va ulardan foydalanish ketma-ketligining buzilishi natijasida xavfli vaziyatlarni yuzaga kelishi ehtimoli boʻlsa, mashina boshqaruvi buzilishining oldini oluvchi qurilmalar oʻrnatilishi kerak. 48. Mashinaning har bir tizimida boshqarish vositasi oʻrnatilgan boʻlishi kerak, uning yordamida toʻliq xavfsiz tarzda toʻxtash mumkin. Mashinani toʻxtatish tizimi ishni boshlash tizimidan ajralgan holda yaqqol koʻrinishga ega boʻlishi zarur. Mashina toʻxtatilgandan soʻng, agar energiya manbalarining uzilishi xavfli holatga olib kelmasa, mashinaning qoʻzgʻalish qismlaridan energiya manbai uzilishi kerak. Mashinaning nazorat tizimlari (qoʻlda boshqariladigan koʻchma mashinalar bundan mustasno) favqulodda tormoz va favqulodda toʻxtash (oʻchirish) vositalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak, agar bu tizimlardan foydalanish xavfni kamaytirishi yoki oldini olishi mumkin boʻlsa. 49. Favqulodda toʻxtash nazorati tugmasi: aniq identifikatsiya qilinadigan va osonlik bilan kirish imkoniga ega boʻlishi; mashinani xavf tugʻdirmasdan tezda toʻxtatishi; u faollashtirilgandan soʻng foydalanuvchi tomonidan asl holatga qaytarilgunga qadar toʻxtash joyiga toʻgʻri keladigan holatda boʻlishi; mashinani ishga tushirmasdan asl holatiga qaytarishi; rangi qizil boʻlishi va boshqa boshqaruv tugmalaridan shakli va hajmi jihatdan farq qilishi lozim. 50. Mashina tizimini nazorat qilishda tizim qismlarining birgalikda ishlashi natijasida bir qismi ishdan chiqqan taqdirda, xavf yuzaga kelishining oldini olishi kerak. Mashina tizimini boshqarishda zarurat boʻlganda, xodimlarga tizimning boshlanishini toʻsib qoʻyish, shuningdek, uni toʻxtatish imkonini berishi kerak. 51. Mashina tizimining boshqaruv paneli xodimga xavfli hududlarda xodimlar yoki boshqa shaxslar yoʻqligini kuzatish imkonini berishi kerak. Xodimlar yoki boshqa shaxslar xavfli hududda boʻlganda, mashina tizimining ishlashini nazorat qilishi kerak. Mashinani ishga tushirishdan oldin ogohlantirish signali berilishi kerak, uning davomiyligi xavfli hududdagi shaxslarga hududni tark etish yoki tizimni ishga tushirishning oldini olish imkonini beradi. Mashina tizimining boshqaruv paneli tizimning biror-bir qismini ishlashini buzilishi haqidagi axborotni aks ettirish vositasi, shuningdek, tizimning favqulodda toʻxtashi (oʻchirilishi) va (yoki) uning alohida qismlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 52. Agar mashinani boshqarishda ish rejimi kaliti mavjud boʻlsa, uning har bir pozitsiyasi faqat bitta ish rejimiga mos kelishi va xavfsiz tarzda oʻrnatilishi kerak. 53. Agar mashinaning muayyan ish rejimida xodimni himoya qilish talab etilsa, unda quyidagi rejimlarni ishlatish kerak: avtomatik boshqaruvni blokirovka qilish qobiliyati; tizimli elementlarning harakatini boshqarishda doimiy ravishda kuch ishlatish bilan; agar ularning ishlashi xodimga xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan taqdirda, mashinaning ishlashini toʻxtatish; tanlangan rejimni amalga oshirishda ishtirok etmaydigan mashina qismlarining ishlashini istisno qilish; tanlangan rejimni amalga oshirishda ishtirok etuvchi mashina qismlarining harakat tezligini kamaytirish. 54. Tanlangan nazorat rejimi boshqa barcha nazorat rejimlaridan ustun turishi kerak, favqulodda toʻxtash bundan mustasno. 55. Elektr taʼminotining toʻliq yoki qisman uzilishi va keyinchalik uni qayta tiklash, shuningdek, elektr taʼminotini boshqarish sxemasining shikastlanishi xavfli holatlarga, shu jumladan: elektr taʼminotini tiklash vaqtida mashinaning oʻz-oʻzidan ishga tushishiga; ancha oldin berilgan toʻxtash buyrugʻini bajarilmasligiga; mashinaning harakatlantiruvchi qismlarini va (yoki) jihoz va moslamalarni, ish qismlarini, ularga biriktirilgan asboblarni tushirish va uloqtirishga; himoya vositalarining samaradorligini kamaytirishga olib kelmasligi kerak. 56. Mashinaning nazorat sxemasidagi buzilish (nosozlik yoki shikastlanish) xavfli vaziyatlarga, shu jumladan: elektr taʼminotini tiklash vaqtida mashinaning oʻz-oʻzidan ishga tushishiga; ancha oldin berilgan toʻxtash buyrugʻini bajarilmasligiga; mashinaning harakatlantiruvchi qismlarini va (yoki) jihoz va moslamalarni, ish qismlarini, ularga biriktirilgan asboblarni tushirish va uloqtirishga; himoya vositalarining samaradorligini kamaytirishga olib kelmasligi kerak. 57. Mashina moʻljallangan ish sharoitida barqaror boʻlishi, uni kutilmaganda agʻdarilish, qulash yoki harakatlanish xavfisiz ishlashi taʼminlanishi kerak. Foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da tegishli qotirishlardan foydalanishni koʻrsatish kerak. 58. Mashinaning qismlari va ularning ulanishlari ish jarayonida ularga taʼsir qiladigan kuch va kuchlanishlarga chidamli boʻlishi kerak. Amaldagi jihozlarning chidamliligi moʻljallangan operatsiyaga mos kelishi kerak. Eskirish, korroziya va yemirilish hodisalari bilan bogʻliq xavf yuzaga kelishi hisobga olinishi lozim. 59. Mashinaning ishlashi uchun foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da xavfsizlikni taʼminlaydigan monitoring, texnika turi va chastotasi koʻrsatilishi kerak. Zarur hollarda, eskirishi lozim boʻlgan qismlar va ularni almashtirish mezonlari koʻrsatilishi lozim. 60. Agar koʻrilgan choralarga qaramasdan, mashinaning yemirilish xavfi saqlanib qolsa, himoya toʻsiqlari shunday oʻrnatilishi kerakki, mashinaning qismlari yoki tarkibiy qismlari yoʻq qilinganda, ularning boʻlaklari bir-biridan ajralib ketmasligi kerak. 61. Quvurlar belgilangan yuklarga bardoshli, xavfsiz va tashqi mexanik taʼsirlardan himoyalangan boʻlishi kerak. Quvurlar va yuqori bosimli quvurlarga zarar yetkazilganda yoki buzilganda, ularning toʻsatdan harakatlanishi kabi xavfli oqibatlarga qarshi himoya choralari koʻrilishi kerak. 62. Mashinadan tashlanayotgan buyumlar, ularning boʻlaklari va chiqindilaridan yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavfning oldini olish choralari koʻrilishi lozim. 63. Mashinaning shikastlanishiga olib kelishi mumkin boʻlgan va uning vazifalarini bajarishga texnologik jihatdan aloqasi boʻlmagan qirralari oʻtkir burchaklar va qoʻpol sirtlarga ega boʻlmasligi kerak. 64. Agar mashina har bir jarayon orasida qayta ishlanayotgan obyektning qoʻl harakati bilan bir necha xil jarayonlarni bajarishga moʻljallangan boʻlsa, har bir funksional elementdan xodim uchun xavf tugʻdiruvchi boshqa elementlardan alohida foydalanish mumkin boʻlishi kerak. 65. Agar mashina turli rejim va tezlikda ishlashga moʻljallangan boʻlsa, bu rejimlar xavfsiz, ishonchli tanlanishi va sozlanishi kerak. 66. Mashinaning harakatlantiruvchi qismlari shikastlanish ehtimoli boʻlmagan holda joylashtirilishi kerak. Agar xavf davom etsa, ogohlantirish belgilari va (yoki) yozuvlari ishlatilishi kerak. 67. Mashinani harakatlantiruvchi qismlarni tasodifiy toʻsib qoʻyishning oldini olish choralari koʻrilishi kerak. Koʻrilgan chora-tadbirlarga qaramasdan, qulfni ochish zarurati boʻlsa, uni xavfsiz ochish uchun maxsus vositalar boʻlishi kerak. Qulfni ochish tartibi va usullari foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da koʻrsatilishi lozim. 68. Mashinaning harakatlanayotgan qismlaridan kelib chiqadigan xavfdan himoya qilish uchun ishlatiladigan himoya va xavfsizlik qurilmalari xavf tahlili asosida tanlanishi lozim. 69. Himoya va xavfsizlik qurilmalari: mustahkam va barqaror tuzilishga ega boʻlishi; xavfsiz boʻlishi; xavfli hududdan tegishli uzoqlikdagi masofada joylashgan boʻlishi; xavfli hududlarda ishlab chiqarish jarayonini nazorat qilishga xalaqit qilmasligi; asboblarni sozlash va (yoki) almashtirish, shuningdek, mashinaga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha ishlarni bajarishga imkon berishi kerak. 70. Ruxsat etilgan himoya toʻsiqlari bilan chegaralangan maydonga faqat asboblardan foydalangan holda kiriladi. 71. Harakatlanuvchi himoya toʻsiqlari: agar imkoni boʻlsa ochiq holatda, mashinaga biriktirilgan boʻlishi; himoya toʻsiqlari ochiq boʻlgan holda mashina yoki uskunalarning ishlashiga toʻsqinlik qiluvchi blokirovka qurilmalariga ega boʻlishi kerak. 72. Harakatlanuvchi himoya toʻsiqlari va himoya qurilmalari mashinaning boshqaruv tizimiga moʻljallangan (loyihalashtirilgan) va oʻrnatilgan boʻlishi kerak: mashinani harakatlanuvchi qismlari xodimlar boʻlgan paytda faollashtirilmasligi kerak; ular faqat asboblar yordamida oʻrnatilishi mumkin; ushbu qurilmalarning tarkibiy qismlaridan birining yoʻqligi yoki ishdan chiqishi harakatlanuvchi qismlarni ishga tushirish yoki toʻxtatishga toʻsqinlik qiladi; chiqarilgan qismlardan himoya tegishli toʻsiq yaratish bilan amalga oshiriladi. 73. Mashinaning harakatlanuvchi qismlari ish uchun zarur boʻlgan joylarga kirishni cheklovchi qurilmalar: ular qoʻlda yoki avtomatik ravishda oʻrnatilishi mumkin (ular ishtirok etadigan ish turiga qarab); tegishli asboblar; jihoz qismlaridan kelib chiqadigan xavfi cheklanadi. 74. Himoya vositalari mashinani boshqarish tizimlariga quyidagicha ulanishi kerak: harakatlanuvchi qismlar operator boʻlganda faollashtirilmaydi; ishchilar va mashinaning harakatlanuvchi qismi oʻrtasida yetarlicha masofa boʻlishi kerak; himoya vositalarining tarkibiy qismlaridan birining yoʻqligi yoki ishlamasligi harakatlanuvchi qismlarni ishga tushirish yoki toʻxtatish imkonini bermasligi kerak. 75. Himoya vositalari faqat asboblardan foydalangan holda oʻrnatilishi (olib tashlanishi) kerak. 76. Agar mashina elektr energiyasida ishlasa, himoya vositalari elektr toki urishi xavfini istisno qilgan holda loyihalashtirilishi, ishlab chiqarilishi va oʻrnatilishi kerak. 77. Agar mashinada elektr energiyasidan foydalanilmasa (gidravlik, pnevmatik, issiqlik energiyasi), himoya vositalari ushbu turdagi energiya bilan bogʻliq har qanday xavfning oldini olish uchun moʻljallangan va ishlab chiqarilgan boʻlishi kerak. 78. Xavf manbai boʻlishi mumkin boʻlgan mashinani yigʻishdagi xatolar bartaraf etilishi kerak. Agar buning imkoni boʻlmasa, ogohlantiruvchi belgilar mashinaga toʻgʻridan-toʻgʻri joylashtirilishi kerak. Mashinani qayta yigʻish paytida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xatolar haqida maʼlumot foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnomada)da koʻrsatilishi kerak. 79. Suyuqlik va gazlarning aralashishi va (yoki) montaj vaqtida elektr oʻtkazgichlarning notoʻgʻri ulanishi natijasida kelib chiqadigan xavfni istisno qilish kerak. Agar buning imkoni boʻlmasa, u haqdagi maʼlumotlar quvurlar, kabellar va (yoki) ulash bloklarida koʻrsatilishi kerak. 80. Mashina qismlarini yuqori yoki past haroratga ega boʻlgan moddalarga tegishi yoki yaqinligi natijasida yuzaga keladigan xavfni bartaraf etish choralari koʻrilishi kerak. Mashinadan yuqori yoki past haroratga ega boʻlgan ishchi va sarflangan moddalarning chiqarib yuborish xavfi baholanishi kerak, agar xavf yuzaga kelsa, uni kamaytirish choralari koʻrilishi lozim. Metall tutqichlar va mashinaning metall yuzalari issiqlikni izolyatsiyalovchi material bilan qoplangan boʻlishi kerak. Terining ochiq metall yuzalari bilan aloqada boʻladigan joylarda harorat qabul qilinadigan qiymatlar chegarasida boʻlishi kerak. 81. Mashina ishlab chiqargan gaz, suyuqlik, chang, bugʻ yoki boshqa moddalar oqibatida bevosita yongʻin yoki qizib ketish xavfi boʻlmasligi uchun himoya vositalari ishlab chiqilgan (loyihalashtirilgan) boʻlishi kerak. Mashina ishlab chiqargan gaz, suyuqlik, chang, bugʻ yoki boshqa moddalarda oqibatida portlash xavfi yuzaga kelmasligi uchun himoya vositalarini ishlab chiqish (loyihalashtirish)da: portlovchi moddalarning xavfli konsentratsiyalaridan saqlashi; portlovchi moddalar konsentratsiyasining uzluksiz avtomatik monitoringini saqlab turishi; portlashi mumkin boʻlgan xavflarning oldini olishi; portlash oqibatlarini kamaytirish choralari koʻrilishi lozim. 82. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish) jarayonida ruxsat etilgan parametrlardan oshmaydigan shovqin parametrlari bilan taʼminlanishiga eʼtibor qaratish lozim. 83. Foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da mashinaning ishlash jarayonida yuzaga keladigan shovqinning noaniqlik parametrlari koʻrsatilishi kerak. 84. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish)da xodimlarga tebranishlarning taʼsiri ruxsat etilgan parametrlarda boʻlishi kerak. 85. Qoʻlda ishlaydigan va boshqariladigan mashinalar, shuningdek, ish joyi bilan jihozlangan mashinalar uchun foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da xodimga taʼsir qiluvchi tuzatilgan tebranishlar tezlanishining toʻliq oʻrtacha ildiz kvadrat qiymati va bu qiymatni baholash uchun noaniqlik parametrlari koʻrsatilishi kerak. 86. Mashinani loyihalashtirish va ishlab chiqish davrida ionlashtiruvchi nurlanish xavfini tugʻdirmasligiga eʼtibor qaratish kerak. 87. Lazer uskunalaridan foydalanilganda: tasodifiy nurlanishning oldini olish; toʻgʻridan-toʻgʻri, aks ettirilgan, sochilgan va ikkilamchi nurlanishdan himoyalanish; lazer uskunalarini kuzatish yoki sozlash davrida optik uskunalardan xavf yoʻqligini taʼminlash. 88. Mashinani ishlab chiqish (loyihalashtirish)da xodimni ionlashtiruvchi nurlanishning salbiy taʼsiridan, statik elektr, doimiy magnit maydonlaridan, sanoat chastotasining elektromagnit maydonlaridan, radio chastota va optik diapazonlarning elektromagnit nurlanishidan himoya qilish choralari koʻrilishi kerak. 89. Mashinadan ish vaqtida chiqariladigan gazlar, suyuqlik, chang, bugʻ va boshqa chiqindilar inson hayoti va sogʻligʻi hamda atrof-muhit uchun xavf manbai boʻlmasligi kerak. Bunday xavf mavjud boʻlganda, mashina ushbu moddalarni yigʻish va (yoki) tarqatish uchun qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi hamda qurilmalar xavf ajralib chiqish manbaiga imkon qadar yaqin joylashtirilishi kerak. Shuningdek, chiqindilarni doimiy avtomatik kuzatish uchun mashinada qurilmalar boʻlishi lozim. 90. Mashina kuzov ichida xodim qamalib qolishining oldini oladigan vositalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Agar buning iloji boʻlmasa, yordam chaqirish uchun signalizatsiya moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 91. Xodim joylashishi mumkin boʻlgan mashina qismlarida xodimning sirpanib ketishi, yiqilib tushishi yoki bir-birining ustiga qulab ketishining oldi olingan boʻlishi kerak. 92. Mashinaga texnik xizmat koʻrsatish joylari xavfli hududdan tashqarida joylashgan boʻlishi va texnik xizmat mashina toʻxtatilgandan keyin koʻrsatilishi kerak. Agar texnik sabablarga koʻra ushbu shartlar bajarilmasa, texnik xizmat koʻrsatish xavfsizligi taʼminlanishi kerak. 93. Xatolarni aniqlash uchun mashinaga diagnostik uskunalar oʻrnatilishi kerak. Tez-tez almashtirish talab etadigan mashina tez va xavfsiz ravishda almashtirish imkoniyati bilan taʼminlanishi kerak (ayniqsa, ularni ishlatish paytida almashtirish zarur boʻlsa yoki oʻzi bilan xavf keltirib chiqaradigan yemirilish yoki eskirish kuzatilsa). Foydalanish boʻyicha qoʻllanma (yoʻriqnoma)da ushbu tadbirlarni asboblar va oʻlchash asboblari yordamida xavfsiz bajarish uchun tavsiyalar berilishi kerak. 94. Ish joyiga hamda texnik xizmat koʻrsatish hududlariga xavfsiz kirish uchun zarur vositalar (zinapoyalar, oʻtish joylari va boshqalar) boʻlishini taʼminlash kerak. 95. Mashina identifikatsiya qilish imkonini beradigan rang va oʻlchamlar bilan aniqlanadigan barcha energiya manbalaridan uzib qoʻyish vositalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Agar ular xavfli hududdagi shaxslarga xavf tugʻdirsa, ularni blokirovka qilish imkoni yaratilishi kerak. Agar xodim kirish imkoniga ega boʻlgan har qanday joyda turgan boʻlsa, elektr taʼminoti uzilganligini tekshira olmasa, elektr taʼminotini oʻchirish vositalarini blokirovka qilish kerak. Elektr taʼminoti oʻchirilgandan keyin mashinaning mikrosxemalarida saqlanayotgan har qanday energiyani bemalol chiqarib yuborish (tarqatish)ni taʼminlash zarur. Zarur hollarda, ayrim mikrosxemalar axborotni muhofaza qilish, favqulodda yoritish uchun elektr manbalariga ulanib qolishi mumkin. Bunday holda xodim xavfsizligi taʼminlanishi kerak. 96. Mashina xodim aralashuviga boʻlgan ehtiyoj cheklangan holda ishlab chiqilishi (loyihalashtirilishi) kerak. Agar xodimning aralashuvisiz amalga oshirib boʻlmasa, unda xodimning xavfsizligi taʼminlanishi kerak. 97. Mashinaga kirmasdan xavfli elementlarni oʻz ichiga olgan ichki qismlarni xavfsiz tozalash hamda tashqaridan boshqarish imkoniyatini yaratish lozim. 98. Mashinani ishlatish boʻyicha maʼlumotlar xodim tomonidan aniq tushunarli boʻlishi kerak. Mashinadan ishlatish vaqtida xodimga qoʻshimcha yuklama boʻlmasligi uchun ortiqcha maʼlumotlar joylashtirilmasligi kerak. 99. Agar xodim nosozliklar tufayli xavf ostida qoladigan boʻlsa, mashina ogohlantiruvchi akustik yoki yorugʻlik signali beruvchi qurilmalar bilan jihozlanishi kerak. Mashinaning ogohlantiruvchi qurilmalari tomonidan berilgan signallar birma-bir qabul qilinishi kerak. Xodim ogohlantirish qurilmalarining ishlashini tekshirish imkoniga ega boʻlishi lozim. 100. Mashina tushunarli, davlat tilida va rus yoki ingliz tilida yozilishi shart boʻlgan ogohlantiruvchi yozuv (belgi)lar bilan taʼminlanishi kerak. 101. Harakatlanishi bilan xavf paydo boʻladigan mashina qoʻshimcha ravishda ushbu bobda koʻrsatilgan xavfsizlik talablariga javob berishi kerak. 102. Mashina va uning ishchi organlaridan foydalanishda koʻrish doirasi operatorning ish joyidan turib, xavfli hududdagi xodimning xavfsizligini taʼminlash uchun yetarli boʻlishi kerak. Koʻrish doirasi chegaralangan hududlarda xavfni bartaraf etish uchun zarur boʻlgan vositalar jihozlanishi kerak. 103. Operator ish joyidan turib mashinaning ishlashi uchun zarur boʻlgan boshqaruv elementlarini faollashtirish imkoniga ega boʻlishi kerak. Operatorning ish joyidan tashqarida joylashgan boshqaruv elementlari yordamida bajarilishi kerak boʻlgan ish turlari bundan mustasno. 104. Gʻildirakli mashinaning rul tizimi boshqariladigan gʻildiraklardagi tashqi taʼsir tufayli yuzaga keladigan rul yoki boshqaruv dastaklaridagi kuchni kamaytirgan holda ishlab chiqarilishi kerak. 105. Differensial blokirovkani boshqarish tizimi mashina harakatlanayotganda differensial blokirovkadan uzish imkonini beradigan holda ishlab chiqilishi va oʻrnatilishi kerak. Agar mashinaning ishlab chiqarish jarayonlari mashina oʻlchamidan katta boʻlgan uskuna (masalan, stabilizatorlar, strelalar va boshqalar) bilan jihozlangan boʻlsa, operator ushbu uskuna belgilangan funksiyani bajarishi uchun uni harakatlanishdan oldin mashinaga xavf tugʻdirmaydigan holatda oʻrnatilishini taʼminlashi kerak. 106. Dvigatelni ishga tushirish vaqtida mashinaning bexosdan harakatlanishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Mashina ish rejimida tezlikni kamaytirish, toʻxtatish va statsionar saqlash jarayonlariga qoʻyiladigan talablarga javob berishi kerak. 107. Operator boshqaruv organi yordamida oʻziyurar mashinani sekinlashtirishi yoki butunlay toʻxtatishi kerak. Agar nazorat tizimining nosozligi yoki elektr taʼminotining buzilishi holatlarida xavfsizlik talab etiladigan boʻlsa, mashina toʻliq mustaqil va osongina boshqariladigan favqulodda tezlikni kamaytirish yoki toʻxtatish qurilmasi bilan jihozlanishi kerak. Xavfsizlikni taʼminlash zaruratiga koʻra mashina toʻliq harakatlanmaslikni taʼminlaydigan tormoz tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 108. Agar mashina yoki uning tizimini masofadan boshqarish zarurati boʻlsa, har bir boshqaruv qismi mashina bilan identifikatsiya qilinishi kerak. Masofadan boshqarish tizimi mashina va (yoki) uning muayyan jarayonini nazorat qiladigan holda ishlab chiqarilishi va oʻrnatilishi kerak. Masofadan boshqarish tizimi bilan jihozlangan mashina maʼlum bir boshqaruv blokining signallariga javob beradigan holda ishlab chiqarilgan boʻlishi kerak. 109. Operatorning yonidan yurib ketayotgan holda boshqariladigan mashina tegishli boshqarish tizimlari orqali operatorning uzluksiz kuzatuvi natijasida harakatlanishi kerak. Dvigatelni ishga tushirish jarayonida mashinaning bexosdan harakatlanishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak. 110. Operatorning yonidan yurib ketayotgan holda boshqariladigan mashinaning boshqarish tizimlarini konstruksiyasini ishlab chiqishda mashinani bexosdan operator tomonga harakatlanishi bilan bogʻliq xavflar kamaytirilishi kerak. Mashinaning harakatlanish tezligi operatorning harakatlanish tezligiga mos boʻlishi kerak. Agar mashina aylanadigan jihoz bilan jihozlangan boʻlsa va mashina toʻgʻridan-toʻgʻri ushbu aylanadigan jihoz tomonidan boshqarilmasa, unda mashina orqaga harakatlanayotganda uni oldinga yurib ketishining oldi olinishi kerak. Shuningdek, mashinaning teskari harakatlanishi operator uchun xavf tugʻdirmasligi kerak. Elektr manbaining ishdan chiqishi mashinaning toʻliq toʻxtashi uchun zarur boʻlgan vaqtda rul tizimining ishlashiga toʻsqinlik qilmasligi kerak. 111. Mashina harakatga kelganda, uning ogʻirlik markazining nazoratsiz tebranishlari mashinaning barqarorligiga taʼsir qilmasligi va konstruksiyasiga ortiqcha yuklarni hosil qilmaydigan etib loyihalashtirilgan va ishlab chiqarilgan boʻlishi kerak. Oʻziyurar mashina ish sharoitida barqarorligini saqlab turadigan tarzda ishlab chiqilgan, loyihalashtirilgan va ishlab chiqarilgan boʻlishi kerak. 112. Oʻziyurar mashinaning ish sharoitida agʻdarilishi xavfi mavjud boʻlsa, u agʻdarilishga qarshi himoya vositasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Mashina agʻdarilganda, ushbu qurilma konstruksiyasi mashinadagi operatorga tegishli darajada deformatsiyaning cheklanishini taʼminlashi kerak. Mashina oʻrindiqlari qulay holatda oʻrnatilgan yoki operatorga zarur boshqaruvni cheklamagan holda ushlab turishga imkon beradigan cheklash tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 113. Agar oʻziyurar mashinaning ishlash sharoitida unga turli predmetlarning tushishi xavfi mavjud boʻlsa, u holda oʻziyurar mashina tushadigan predmetlardan himoyalanish qurilmasi bilan jihozlanishi kerak. Predmetlar tushganda, ushbu qurilma konstruksiyasi mashinadagi operatorga tegishli darajada deformatsiyaning cheklanishini taʼminlashi kerak. 114. Tortish uchun moʻljallangan yoki oʻzi tortib yuradigan mashina osongina va xavfsiz ulanish yoki uzib qoʻyishni taʼminlashi lozim hamda ish vaqtida tasodifiy uzilishning oldini olish uchun ishlab chiqilgan, ishlab chiqarilgan boʻlishi kerak. Tortish uchun moʻljallangan yoki oʻzi tortib yuradigan mashina joylashtiriladigan tortish-ilish moslamasi bilan jihozlanishi kerak. 115. Yarim tirkamali va yarim oʻrnatiladigan mashina yer qatlami sharoitiga va yuklamaga mos keladigan tayanch sirtlari boʻlgan ustunlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 116. Birinchi qattiq tayanchlar bilan shatakka olinayotgan mashinani oʻziyurar mashina (traktor) bilan bogʻlaydigan va yechib olinadigan mexanik quvvat olish qurilmalari harakatlanishi davomida uning qismlari butun uzunligi boʻylab himoya qilingan holda loyihalanishi va ishlab chiqarilishi kerak. Yechib olinadigan mexanik quvvat olish qurilmalari biriktirilgan oʻziyurar mashina (traktor)ning quvvat olish vali oʻziyurar mashinaga (traktorga) mahkam qotirilgan maxsus himoya toʻsiqlari bilan yoki unga mos himoya darajasini taʼminlovchi boshqa qurilmalar bilan himoyalangan boʻlishi kerak. Yechib olinadigan mexanik quvvat olish qurilmalariga yetib borishni taʼminlash uchun ushbu xavfsizlik qoplamasi ochilish imkonini berishi kerak. Qurilma oʻziyurar mashina (traktor) harakati davomida kardan val tomonidan himoya toʻsiqlariga zarar yetkazmaydigan joyda oʻrnatilishi kerak. Shatakka olinadigan mashinaning quvvat olish vali uning ustiga oʻrnatiladigan himoya korpusiga joylashtirilgan boʻlishi kerak. Aylanish vaqtini chegaralovchi yoki ilashish muftalari kardan valning universal boʻgʻimi (sharniri)ga faqat shatakka olinadigan mashina tomonida qotirilishi mumkin. Yechib olinadigan mexanik quvvat olish qurilmasi uning sirtiga yoziladigan tamgʻaga ega boʻlishi kerak. 117. Oʻziyurar mashina (traktor) bilan bogʻlaydigan va yechib olinadigan mexanik quvvat olish qurilmasi zarur boʻladigan barcha shatakka olinadigan mashinalarni ajratish talab etilganda, qurilma va uning xavfsizlik toʻsiqlari yer yoki mashina detallari bilan tutashishi natijasida yuzaga keladigan shikastlanishdan himoya etuvchi bogʻlanish tizimiga ega boʻlishi kerak. Himoya toʻsiqlarining tashqi qismlarini loyihalashtirish, ishlab chiqarish va joylashtirish jarayonlarida ular yechib olinadigan mexanik quvvat olish qurilmasi bilan bir vaqtda aylanmasligiga eʼtibor qaratish kerak. Himoya toʻsiqlari kardan valning ichki boʻgʻimlari vilkalarining oxirigacha (oddiy universal boʻgʻimlarda) va kamida keng burchakli universal boʻgʻimlarda tashqi boʻgʻimning oʻrtasiga qadar qoplanishi kerak. Agar mexanik quvvat olish qurilmasi mashinaning ish joyiga kirish qismi yaqinida joylashgan boʻlsa, mexanik quvvat olish qurilmasi xodimning himoya toʻsiqlarini zinapoya sifatida ishlashiga yoʻl qoʻymasligi kerak (ushbu holatni konstruksiyada nazarda tutilishi bundan mustasno). 118. Akkumulyator batareyalarini oʻrnatish joylari mashina agʻdarilganda, operatorning elektrolitga duchor boʻlishi xavfining oldini olishi hamda operator ish joyida elektrolit bugʻlarining toʻplanishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. Akkumulyator batareyalari oson, qulay va maxsus moʻljallangan qurilma (kalit) yordamida uzib qoʻyish mumkin boʻlgan holda ishlab chiqarilishi va oʻrnatilishi kerak. 119. Xavf turiga qarab, mashina osonlik bilan olinadigan joylarda saqlanishi va (yoki) ichki yongʻinni oʻchirish uchun yonginga qarshi vositalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 120. Mashinaning asosiy vazifasi purkash boʻlsa, operator xavfli moddalar taʼsir qilishi xavfidan himoyalangan boʻlishi kerak. 121. Operator oʻrindigʻi bilan jihozlangan mashina shatakka olinayotgan mashinadan shatakka oluvchi mashinaga tegishli signal uzatish qurilmasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak (zarur hollarda). 122. Agregatning ish vaqtida mashina operatorining ish joyi tuproq, texnologik materiallar va loy sachrashidan himoyalangan boʻlishi kerak. 123. Transport kengligi va (yoki) balandligini kamaytirishga moʻljallangan yigʻilib olinadigan elementlarni transport holatida ushlab turish uchun ular mexanik yoki boshqa vositalarga ega boʻlishi kerak. 124. Togʻli sharoitda ishlashga moʻljallangan oʻziyurar mashina va energetik vosita (traktor) ruxsat etilgan maksimal qiyalikni bildiruvchi ishora tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 125. Osma, yarim osma, tirkama, yarim tirkama va oʻrnatiladigan qishloq xoʻjaligi mashinalari uchun xavfsizlik talablari osma, yarim osma, tirkama, yarim tirkama yoki mashina va energetik vosita (traktor)dan iborat mashina-traktor agregati tarkibida sinovdan oʻtkazilganda baholanadi. 126. Agar oʻziyurar mashina va energetik vosita (traktor) xavfli sharoitda foydalanish uchun moʻljallangan boʻlsa, oʻziyurar mashina va energetik vosita (traktor)ning oʻzi xavfli sharoitni yaratadigan boʻlsa, operatorning normal ishlashi va yuzaga keladigan xavfdan himoya qilish uchun mashinalarga tegishli qurilmalar oʻrnatilishi kerak. 127. Operatorning ish joyi kabina bilan jihozlanganda, operator mashinani tezda tark etishi uchun kamida bitta favqulodda chiqish joyi boʻlishi kerak. 128. Transport holatidagi energetik vosita (traktor) yorugʻlik-signal jihozlari bilan hamda agregat mashina, shuningdek, oʻziyurar mashina tashqi yorugʻlik jihozlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 129. Oʻziyurar mashinalar amaldagi standartlar yoki BMTning 10-son qoidasi talablariga muvofiq boʻlishi kerak. BosqichlarSubyektlarChora-tadbirlarMuddatlar1-bosqichTexnik jihatdan tartibga solish agentligi,Qishloq xoʻjaligi vazirligiSertifikatlashtirish organi va sinov laboratoriyasiga Muomalaga chiqarilayotgan qishloq va 5FM0N xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglament (keyingi oʻrinlarda — Texnik reglament) yetkazilishini taʼminlaydi.Uch ish kuni mobaynida2-bosqichTexnik jihatdan tartibga solish agentligi,Qishloq xoʻjaligi vazirligi1. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarini standartlashtirish boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi amaldagi normativ hujjatlar roʻyxatini tuzadi va xatlovdan oʻtkazadi.1. Uch oy muddatda2. Texnik reglament talablariga rioya etilishini taʼminlaydigan hamda texnika vositalarining muvofiqligini baholash uchun zarur boʻlgan namunalar olish, sinash va oʻlchash usullarini belgilaydigan standartlar roʻyxatini tasdiqlaydi.2. Bir oy muddatda3-bosqichTexnik jihatdan tartibga solish agentligi,Qishloq xoʻjaligi vazirligiQishloq va oʻrmon xoʻjaligi transport vositalari va mashinalarning mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini baholash uchun sertifikatlashtirish organlari va sinov laboratoriyalarini akkreditatsiyadan oʻtkazish koʻlamini kengaytirish boʻyicha choralarni koʻradi.Texnik reglament kuchga kiritilgunga qadar4-bosqichTexnik jihatdan tartibga solish agentligi,Qishloq xoʻjaligi vazirligi,Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasiMazkur Texnik reglamentning maqsadi, mazmuni va uni qoʻllash tartibi toʻgʻrisida aholi, davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari hamda tadbirkorlik subyektlarini keng xabardor qilishni tashkil etadi.Jadvalga muvofiq5-bosqichTadbirkorlik subyektlari1. Mazkur Texnik reglament talablarini oʻrganish uchun oʻz xodimlarini (sifat uchun masʼul boʻlgan) oʻqitishni tashkil etadi va texnologik jarayonlarga mazkur Texnik reglament talablarini joriy qiladi.1. Bir oy muddatda2. Muvofiqlikni baholashdan oʻtkazish uchun texnika vositalari namunasini mazkur Texnik reglament talablariga muvofiq tayyorlaydi.2. Texnik reglament kuchga kirgan kundan boshlab6-bosqichMuvofiqlikni baholash organlari1. Belgilangan tartibda muvofiqlikni baholashni amalga oshiradi.1. Ariza qabul qilingan kundan boshlab2. Muvofiqlik sertifikatini berish yoki berishni rad etish toʻgʻrisida tadbirkorlik subyektlarini yozma ravishda xabardor qiladi.2. Zarur hujjatlar (sinov bayonnomasi, ishlab chiqarishni baholash dalolatnomasi) taqdim etilgan kundan boshlab uch ish kuni ichida7-bosqichTexnik jihatdan tartibga solish agentligi,Qishloq xoʻjaligi vazirligiMazkur Texnik reglament talablariga rioya etilishi boʻyicha davlat nazoratini amalga oshiradi.Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda8-bosqichTexnik jihatdan tartibga solish agentligi,Qishloq xoʻjaligi vazirligiTexnik reglamentni qoʻllash amaliyotini monitoring qiladi va maʼlumotlarni Vazirlar Mahkamasiga kiritib boradi.Har chorakda