“Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobi” toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2026-03-16)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 9-martdagi 109-son “Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobi” toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi qaror qiladi: 1. “Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobi” toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 9-martdagi 109-sonli “Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobi” toʻgʻrisidagi qaroriga asosan “Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobi”ning (bundan buyon matnda Qizil kitob deb yuritiladi) tuzilishi hamda uni yuritish tartibini belgilaydi. 1. Qizil kitob Oʻzbekiston Respublikasi hududida doimo yoki vaqtincha, quruqlikda, suvda, atmosferada yoki tuproqda tabiiy erkinlik holatida yashaydigan hayvonlar (umurtqali va umurtqasiz hayvonlar) hamda tabiiy muhitda oʻsadigan oʻsimliklar (yuqori va tuban oʻsimliklar), shuningdek qoʻziqorinlarning (bundan buyon matnda hayvonlar va oʻsimliklar deb yuritiladi) kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlari (kenja turlari) roʻyxati, ularning holati va ularni muhofaza qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar majmui hisoblanadi. 2. Qizil kitobga kiritilgan hayvonlar va oʻsimliklar turlarining (kenja turlari) nobud boʻlishi, miqdori kamayib ketishi yoki ularning yashash muhiti buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlarga yoʻl qoʻyilmaydi. 3. Qizil kitob unga kiritilgan hayvon va oʻsimliklarning kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlarini (kenja turlarini) muhofaza qilish, saqlash, tiklash va takror yetishtirishga qaratilgan dasturlar (harakat rejalar)ni ishlab chiqish va amalga oshirish uchun asos boʻlib hisoblanadi. 4. Qizil kitobni yuritish boʻyicha ishlar Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi “Bio meros” umummilliy loyihasini amalga oshirishga koʻmaklashish boʻlimining budjetdan tashqari jamgʻarma mablagʻlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi huzuridagi Ekologiya, atrof muhitni muhofaza qilish va chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan moliyalashtiriladi. 5. Qizil kitob ikki tomdan iborat boʻladi. 6. Birinchi tom “Oʻsimliklar va qoʻziqorinlar” deb nomlanib, ikki boʻlimdan — tomirli oʻsimliklarga oid hamda qoʻziqorinlarga oid boʻlimlardan iborat boʻladi. 7. Ikkinchi tom “Hayvonlar” deb nomlanib, oltita boʻlimdan — umurtqasizlar, baliqlar, quruqlik, hamda suvda yashaydiganlar va sudralib yuruvchilar, qushlar hamda sut emizuvchilar boʻlimlaridan iborat boʻladi. Boʻlimlar Qizil kitobga kiritilgan hayvonlar va oʻsimliklar turlari (kenja turlari) soniga qarab, ularning sinflari, turkumlari, oilalari va zotlari boʻyicha kichik boʻlimlarga boʻlinishi mumkin. 8. Har bir boʻlimda (kichik boʻlimda) Qizil kitobga kiritilgan hayvonlar va oʻsimliklar turining (kenja turining) taʼrifi hamda tavsifi koʻrsatilib, turlar boʻyicha alohida-alohida tizimli tartibda joylashtiriladi. Boʻlimda (kichik boʻlimda) hayvonlar va oʻsimliklar turining (kenja turining): nomi (lotin, oʻzbek, ingliz va rus tillarida); maqomi (yoʻqolib ketish xavfi toifasi); tasviri; Oʻzbekiston Respublikasida va dunyoda tarqalganligi haqida maʼlumotlar; yashash (oʻsish) joyi va tarzi, asosiy limitlashtiruvchi omillari hamda arealining (yashash hududi) oʻzgarishi sabablari; soni va uning oʻzgarishga moyilligi; muhofaza qilinishiga doir qabul qilingan va zaruriy chora-tadbirlar; sunʼiy koʻpaytirilishi imkoniyatlari haqida maʼlumotlar koʻrsatiladi. 9. Qizil kitobga uning mazmun-mohiyatini yorituvchi qoʻshimcha materiallar uning ilovasi sifatida rasmiylashtirilish mumkin. 10. Qizil kitobni yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, Oʻzbekiston milliy universiteti ishtirokida Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan amalga oshiriladi. 11. Qizil kitob vaqti-vaqti bilan yangilab boriladigan maʼlumotlar bazasi sifatida elektron shaklda yuritiladi va keyinchalik ilmiy-ommabop nashr sifatida chop etiladi. Qizil kitobning elektron shakli Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining rasmiy veb-saytida joylashtiriladi. 12. Qizil kitobni yuritish quyidagi asosiy chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi: hayvonot dunyosini hamda oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastri va davlat hisobi; hayvonlar va oʻsimliklar holatining davlat monitoringi; hayvonlar va oʻsimliklarning kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlari (kenja turlari) boʻyicha maʼlumotlar bazasini yuritish; hayvonlar va oʻsimliklarning kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlarining (kenja turlarining) holatini tahlil qilish; hayvonlar va oʻsimliklarning kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlarining (kenja turlarining) maqomini baholash; hayvonlar va oʻsimliklarning kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlarini (kenja turlarini) Qizil kitobga kiritish; hayvonlar va oʻsimliklarning kamyob yoki yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlmagan turlarni (kenja turlarini) Qizil kitobdan chiqarish; Qizil kitobning nashr etilishini taʼminlash. 13. Hayvonot dunyosi hamda oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastri va ularning hisobi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 5-sentabrdagi 343-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi nizom hamda Oʻzbekiston Respublikasi hayvonot dunyosining davlat kadastrini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi. 14. Hayvonlar va oʻsimliklar holatining davlat monitoringi Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 3-apreldagi 111-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasida atrof tabiiy muhitning davlat monitoringi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi. 15. Hayvonlar va oʻsimliklarning kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlari (kenja turlari) boʻyicha maʼlumotlar bazasi Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining maʼlumotlari asosida Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan yuritiladi. 16. Hayvonlar va oʻsimliklar turlarining (kenja turlarining) holatini tahlil qilish va ularni Qizil kitobga kiritish yoki undan chiqarish haqidagi tavsiyalarni ishlab chiqish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 9-martdagi 109-son “Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobi” toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan tuzilgan Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi huzuridagi Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi hayvonlar va oʻsimliklarni saqlab qolish boʻyicha idoralararo komissiya tomonidan amalga oshiriladi. Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi hayvonlar va oʻsimliklarni saqlab qolish boʻyicha idoralararo komissiyasi taqdimi boʻyicha hayvonlar va oʻsimliklarni Qizil kitobga kiritish yoki undan chiqarish toʻgʻrisidagi qaror Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tomonidan boshqa manfaatdor tashkilotlar bilan kelishilgan holda qabul qilinadi. 17. Qizil kitobga hayvonlar va oʻsimliklarning (akklimatizantlar (iqlimlashtirilganlar) bundan mustasno) kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlari (kenja turlari) kiritiladi. 18. Hayvonlar va oʻsimliklarning turlari (kenja turlari): tarqalishi cheklanganda yoki soni kamligida; 10 yil yoki davomiyligi boʻyicha 10 yildan koʻproq boʻlganda uch avlod davomida har yili ularning soni va (yoki) areali (oʻsimlik yoki hayvonlarning biror bir turi tarqalgan joylar) qisqarganda; Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining (International Union for Conservation of Nature) Qizil roʻyxatiga kiritilganda ular kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi hayvonlar va oʻsimliklar turlari (kenja turlari) deb eʼtirof etiladi. 19. Hayvonlar va oʻsimliklar turlari (kenja turlari va populyatsiyalari) ularning soni qayta tiklanganda va genofondi saqlanishiga xavf tugʻdirmaydigan darajagacha koʻpayganda, yashash hamda oʻsish sharoiti tiklanganda, ular Qizil kitobdan chiqariladi. 20. Zarurat boʻlganda, Qizil kitobga kiritiladigan hayvonlar va oʻsimliklarning har bir turi (kenja turi) “tur” taksonomik (turlar tizimi) darajasidan quyi darajasi ham belgilanishi mumkin. 21. Qizil kitobga kiritilayotgan hayvonlar va oʻsimliklar turlarining (kenja turlarining) maqomi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining (International Union for Conservation of Nature) Qizil roʻyxatida nazarda tutilgan toifalar va mezonlariga asosan ularning yoʻqolib ketish xavfi darajasiga qarab quyidagicha toifalanadi: yoʻq boʻlib ketgan; tabiatda yoʻq boʻlib ketgan; butunlay yoʻq boʻlib ketish arafasida turgan; yoʻq boʻlib ketayotgan; zaif, qisqarib borayotgan; zaifga yaqin; xavotir tugʻdirmaydigan; maʼlumotlar (yetarli boʻlmaganlar) yetishmaslik. 22. Hayvonlar va oʻsimliklar turlarining (kenja turlarining) populyatsiyasi soni, kamayish dinamikasi, tarqalishi va oʻsish (yashash) muhiti sharoitlarining oʻzgarishi haqidagi hamda ularni muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurligini koʻrsatuvchi maʼlumotlar ularni Qizil kitobga kiritish uchun asos boʻlib hisoblanadi. 23. Qizil kitobga hayvonlar va oʻsimliklarning turlarini (kenja turlarini) kiritish va undan chiqarish Qizil kitobga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish orqali amalga oshiriladi. 24. Qizil kitobga kiritilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalarning ommaviy axborot vositalarida keng yoritilishi Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan amalga oshiriladi. 25. Qizil kitobga kiritilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalar Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining rasmiy veb-saytida joylashtirilishi lozim. 26. Qizil kitobga kiritilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalarning barcha hayvonot va oʻsimlik dunyosidan foydalanuvchilar hamda hayvonot va oʻsimlik dunyosidan foydalanish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi tashkilotlar eʼtiboriga yetkazilishi Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan taʼminlanadi. 27. Qizil kitob 10 yilda kamida bir marta ilmiy-ommabop nashr sifatida chop etiladi. 28. Qizil kitobni nashr etishga tayyorlash Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan amalga oshiriladi. 29. Qizil kitobning ilmiy-ommabop nashri maketi hamda matni Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan tasdiqlanadi. 30. Ilmiy-ommabop nashrning tiraji hamda uni tarqatish shartlari Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan belgilanadi. 31. Ilmiy-ommabop nashr sifatida chop etilgan Qizil kitobning ommaviy axborot vositalarida keng yoritilishi Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi tomonidan amalga oshiriladi. 32. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladilar. 33. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi, Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi hamda Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.