Davlat budjeti xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligi va iqlim oʻzgarishiga taʼsirini koʻrsatib borish (markirovkalash) mexanizmlarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida
(resolution, 2024-05-01)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasini 2023-yilda sifatli va oʻz vaqtida amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2023-yil 11-sentabrdagi PQ-300-son qarori ijrosini taʼminlash, shuningdek, Davlat budjeti xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligi va iqlim oʻzgarishiga taʼsirini koʻrsatib borish (markirovakalash) mexanizmlarini joriy etish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilar: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasini 2023-yilda sifatli va oʻz vaqtida amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2023-yil 11-sentabrdagi PQ-300-son qarorining 9-bandida Davlat budjeti loyihasini shakllantirish va ijrosi boʻyicha hisobotlarda budjet xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligi va iqlim oʻzgarishiga taʼsirini koʻrsatib borish (markirovkalash) mexanizmlarini joriy etish belgilanganligi; Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan manfaatdor vazirlik va idoralar bilan hamkorlikda xalqaro tashkilotlar va xorijiy ekspertlar ishtirokida Davlat budjeti xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligi va iqlim oʻzgarishiga taʼsirini koʻrsatib borish (markirovkalash) yuzasidan dastlabki takliflar ishlab chiqilganligi maʼlumot uchun qabul qilinsin. 2. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Davlat budjeti xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligi va iqlim oʻzgarishiga taʼsirini koʻrsatib borish (markirovkalash) konsepsiyasi (keyingi oʻrinlarda — Konsepsiya) ilovaga muvofiq tasdiqlansin: budjet xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligi va iqlim oʻzgarishiga taʼsirini tasniflash; xarajatlarni tasniflashning maqsadi, obyekti va qamrovi; xarajatlarni aniqlash va tasniflash mexanizmlari; xarajatlarni tasniflash uchun iqlim oʻzgarishiga taʼsirni yumshatish va moslashtirish chora-tadbirlarini belgilash; xarajatlarni tasniflash natijalarini eʼlon qilish. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda: bir oy muddatda ushbu qarorning mohiyati va u bilan belgilangan mezonlar masʼul ijrochilar oʻrtasida keng tushuntirilishini taʼminlasin; 2024-yil 1-dekabrga qadar xalqaro tashkilotlar va xorijiy ekspertlarni jalb etgan holda, ushbu qaror bilan tasdiqlangan Konsepsiyani takomillashtirish hamda “yashil” budjetlashtirish (tasniflash) tartibini joriy etish yuzasidan Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin. 4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — iqtisodiyot va moliya vaziri J.A. Qoʻchqorov zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur Konsepsiya Davlat budjeti xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligi va iqlim oʻzgarishiga taʼsirini koʻrsatib borish (markirovkalash) tartibini joriy etishda konseptual yondashuvlarni belgilash maqsadida ishlab chiqilgan. 2. Ushbu Konsepsiyada quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: Davlat budjeti xarajatlarini barqaror rivojlanish milliy maqsadlari asosida markirovkalash (keyingi oʻrinlarda — xarajatlarni BRMM asosida tasniflash) — Davlat budjeti xarajatlarining barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga muvofiqligini baholash; Davlat budjeti xarajatlarini iqlim jihatidan markirovkalash (keyingi oʻrinlarda — xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash) — Davlat budjeti xarajatlarini iqlim oʻzgarishiga taʼsiri boʻyicha budjet tasnifi asosida baholash. 3. Mazkur Konsepsiya quyidagi asosiy yoʻnalishlarni: tasniflash qamrovi, obyekti va darajasi; xarajatlarni aniqlash; chora-tadbirlarning budjet maʼlumotlariga muvofiqligini taʼminlash; budjet jarayonlariga integratsiya qilish; xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni tatbiq qilishga qaratilgan qisqa va uzoq muddatli harakatlar; xarajatlarni barqaror rivojlanish milliy maqsadlari asosida tasniflashni oʻz ichiga oladi. 4. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash jarayonida Oʻzbekiston Respublikasi konsolidatsiyalashgan budjeti tarkibidagi Davlat budjetining xarajatlari qamrab olinadi. 5. Tasniflash obyekti quyidagi talablarga mos kelishi lozim: iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq chora-tadbirlarni aniqlash va ularga mos kelish uchun oʻzida yetarli darajada budjet mablagʻlarini umumlashtirgan boʻlishi; iqlim bilan bogʻliq xarajatlarni budjet jarayonining barcha bosqichlarida kuzatib borish hamda xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashning Davlat moliyasini boshqarish axborot tizimiga (keyingi oʻrinlarda — DMBAT) integratsiya qilish uchun budjet tasniflari va budjet ajratmalari darajasida belgilanishi; xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflangan xarajatlar samaradorligini baholash uchun natijalar bilan bogʻlash imkoniyatining mavjud boʻlishi lozim. 6. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashning eng samarali obyekti dasturiy tasnifi (klassifikator) hisoblanadi. Bunda dasturiy budjetlashtirish orqali xarajatlarning asosiy samaradorlik koʻrsatkichlari, ularning maqsadi, iqlim oʻzgarishiga ehtimoliy taʼsiri yuzasidan maʼlumotlar shakllantiriladi. Biroq, hozirda mamlakatimizda dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilmaganligini inobatga olgan holda, budjet tizimi budjetlarining vazifalar jihatidan tasnifi tasniflashning yaqin istiqboldagi obyekti etib belgilanmoqda. Bunda xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash ushbu tasnifning ikkinchi (kichik boʻlimi) darajasida amalga oshiriladi. Budjet xarajatlarining vazifalar jihatdan tasnifi xarajatlarning tarmoq yoʻnalishlari va maqsadlarini (qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi, yoqilgʻi va energetika, chiqindilarni tartibga solish, suv resurslari, ifloslanishning oldini olish, biologik xilma-xillik va tabiatni muhofaza qilish, togʻ-kon sanoati, ishlab chiqarish va qurilish, transport, kommunikatsiyalar va boshqalar) belgilab beradi. 7. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni budjet tizimiga samarali joriy etish uchun har bir tasniflash obyektining barcha iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq xarajatlari bir xil tasniflanadi. Dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng esa tasniflashning obyekti qayta koʻrib chiqiladi hamda dasturiy budjetlashtirish quyi darajasining tasnifi xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash obyekti sifatida joriy etiladi. 8. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashda xarajatlar “maqsadlarga asoslangan” yoʻnalishda tasniflanadi. Bunda xarajatlar iqlim yoki “yashil” gʻoya boʻyicha yakuniy natijalarga erishishni maqsad qilgan tadbirlar bilan bogʻliqligi boʻyicha tasniflanadi. 9. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni joriy etish uchun quyidagi 4 ta asosiy tadbirlar belgilanishi zarur: taʼsirni “ijobiy” tarafga yumshatish tadbirlari; “salbiy” taʼsirni yumshatish tadbirlari; “ijobiy” moslashtirish tadbirlari; “salbiy” moslashtirish tadbirlari. 10. Taʼsirni “ijobiy” tarafga yumshatish tadbirlari quyidagi uch turdagi yoʻnalishdan iborat: manfiy yoki nolga yaqin issiqxona gazlari emissiyasiga ega faoliyat; issiqxona gazlarini koʻp emissiya qiluvchi tizim doirasida amalga oshiriladigan, biroq iqlimga zararni neytrallashtirishga qarata emissiyalarni kamaytirishga yordam beradigan oʻtish davri faoliyati; issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirishga asos yaratuvchi boshqa faoliyatni ragʻbatlantiradigan tadbirlar. 11. Iqlim oʻzgarishi taʼsirini “ijobiy” tarafga yumshatish tadbirlari ushbu Konsepsiyaga 1-ilovada keltirilgan. 12. Issiqxona gazlarini koʻp emissiya qiluvchi deb eʼtirof etilgan va emissiya darajasi pastroq muqobil yechimlar mavjud boʻlgan faoliyatlar “salbiy” taʼsirni yumshatish tadbirlari uchun belgilanadi. Shunga koʻra ushbu tadbirlar roʻyxatiga quyidagilar kiritilishi lozim: koʻmirning qiymat zanjiri bilan bogʻliq barcha faoliyat turlari, shu jumladan, qazib olish va isteʼmol qilish; ichki yonuv dvigatelida ishlaydigan avtotransport vositalarini ishlab chiqarish, ulardan foydalanish va ularni harakatga keltirish uchun benzin, dizel yoqilgʻisi yoki boshqa uglevodorodlardan foydalanish bilan bogʻliq barcha faoliyat turlari; norasmiy poligonlarda, sanitariya talablariga javob bermaydigan poligonlarda yoki sanitariya talablariga javob beruvchi, biroq chiqindi gazi ushlab qolinmaydigan poligonlardagi chiqindilarni tartibga solish boʻyicha barcha faoliyat turlari; qoramol va qoʻylarning qiymat zanjiri bilan bogʻliq faoliyat turlari; qazib olinadigan yoqilgʻidan (tabiiy gaz bundan mustasno) energiya ishlab chiqarish yoki isteʼmol qilishning har qanday shakli uchun subsidiyalar, shuningdek, qishloq xoʻjaligi sohasi ishlab chiqarishiga subsidiyalar (issiqxona gazlari emissiyalarini qisqartirishga yoʻnaltiriladigan subsidiyalar bundan mustasno). 13. Uzoq muddatli istiqbolda “ijobiy” moslashtirish tadbirlarini aniqlash uchun quyidagi uch bosqichli yondashuvni qabul qilish lozim: iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq xatarlar, zaifliklar va taʼsirlarni belgilash — loyiha hujjatlarida kuchli dalillardan foydalangan holda duch kelinishi mumkin boʻlgan iqlim bilan bogʻliq muammolarni aniq koʻrsatishni anglatadi; ushbu muammolarni hal etish istagini bildirish — loyiha hujjatlarida mavjud tahlillar va baholashlar asosida yuqorida aniqlangan muammolarni hal etish yoʻllari koʻrsatilishi kerak; xatarlar va faoliyatlar oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa oʻrnatish — loyihada hozirgi va kelajakdagi iqlim muammolarini qanday hal etish koʻrsatilishi lozim. 14. Yaqin istiqbolda “ijobiy” moslashtirish tadbirlarini aniqlash uchun “odatiy” moslashtirish choralari roʻyxatidan foydalaniladi. Ushbu “odatiy” moslashtirish choralari xavf-xatarlar intensivligini kamaytirish, iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq xavf-xatarlarning aholi yoki aktivlarga taʼsirini kamaytirish va muayyan iqlim xatarlariga taʼsirchanlikni kamaytiradigan tadbirlar, masalan, qurgʻoqchilikka taʼsirchanlikni kamaytirish uchun suvdan foydalanish samaradorligini oshirish choralaridan iborat. 15. Mazkur Konsepsiyaga 2-ilovada “odatiy” moslashtirish choralari roʻyxati keltirilgan. Bunda ushbu roʻyxatdagi tadbirlar amalga oshirilayotganda, ularning haqiqatan ham mamlakatda iqlim oʻzgarishiga moslashish ishlariga hissa qoʻshishi tekshiriladi. 16. Kelajakdagi qurgʻoqchilik holati va suv tanqisligi xatarlarini inobatga olib, yaqin istiqbolda “salbiy” moslashuv tadbirlari suv sarfini koʻpaytiruvchi tadbirlarni cheklash bilan bogʻliq tadbirlar hisoblanadi. 17. Budjet xarajatlarini iqlim uchun dolzarbligi jihatidan “ijobiy”, “salbiy” yoki “neytral” guruhlarga ajratish mumkin. Hozirda budjet tizimi budjetlarining vazifalar jihatidan tasnifidagi satrlarni ushbu guruhlarga ajratish uchun ayrim xarajatlar boʻyicha qoʻshimcha maʼlumotlar talab etiladi. Shu sababli, maʼlumotlar vazifalar jihatidan tasnifdagi maʼlum bir budjet satri boʻyicha jami xarajatlarning 75 foizidan koʻprogʻi “ijobiy” ekanligini koʻrsatgan taqdirda, budjet satri iqlimga ijobiy taʼsir koʻrsatadigan xarajatlar deb hisoblanadi. Agarda jami xarajatlarning 75 foizi “salbiy” boʻlsa, unda budjet satri iqlimga salbiy taʼsir koʻrsatadigan xarajatlar deb hisoblanadi. Qoʻshimcha maʼlumotlar ushbu xarajatlarni baholashda yordam bermasa, ushbu satr xarajatlarini neytral xarajatlar sifatida qabul qilinishi maqsadga muvofiq. 18. Budjet xarajatlarining ekologik holatga, iqlimga taʼsiridan kelib chiqib, yashil rang (iqlim uchun ijobiy), kul rang (iqlimga taʼsiri neytral), jigarrang (iqlimga va atrof-muhitga taʼsiri salbiy) kabi ranglar bilan tasniflash mumkin. Misol uchun, elektr energiyasida harakatlanuvchi yer usti metro yoʻnalishining qurilishi shaharda oʻrta muddatda yonilgʻida ishlovchi avtotransport vositalari harakatining kamayishi hisobidan atmosferaga zararli gazlarni chiqarishni kamaytiradi. Yaqin istiqbolda esa metro qurilishi yashil maydonlarning kamayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli ushbu tadbirni moliyalashtirishni oʻrta muddatda — yashil rang (ijobiy) bilan, yaqin istiqbolda — jigarrang (salbiy) bilan tasniflash maqsadga muvofiq. Bundan tashqari, shaharlarda jamoat transportining rivojlanishini ragʻbatlantirish va pulli avtomobil toʻxtash joylari infratuzilmasini yaratish tadbirlari havoga chiqariladigan zararli moddalarni kamaytirish omili sifatida ushbu yoʻnalishdagi xarajatlarni yashil rang bilan tasniflash mumkin. 19. Iqlim bilan bogʻliq xarajatlarni qoʻllab-quvvatlash intensivligi (keyingi oʻrinlarda — intensivlik) iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq vazifalarni qoʻllab-quvvatlash asosiy maqsadi boʻlgan hamda asosiy maqsadi boʻlmasada, maʼlum darajada qoʻllab-quvvatlaydigan xarajatlarni farqlash uchun qoʻllaniladi. Biroq, amaldagi budjet tizimi budjetlarining vazifalar jihatidan tasnifi bunday farqlash imkoniyatini bermaydi. Shu sababli yaqin istiqbolda xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashda intensivlik hisobga olinmaydi. 20. Uzoq muddatli istiqbolda dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng intensivlikni hisobga olish uchun quyidagi tasniflash uslubiyotidan foydalanilishi mumkin: 2 — asosan iqlim manfaati uchun moʻljallangan faoliyat bilan bogʻliq budjet qatori; 1 — asosan iqlim manfaati uchun moʻljallanmagan boʻlsa-da, biroq ayrim darajada naf keltirishi mumkin boʻlgan faoliyat bilan bogʻliq budjet qatori; 0 — taʼsiri neytral yoki noaniq; -1 — iqlimga salbiy taʼsir koʻrsatishi kutilayotgan tadbirlar bilan bogʻliq budjet qatori. Dasturiy budjetlashtirishga aloqador qoʻshimcha maʼlumotlar “taʼsirni yumshatish” va “moslashtirish” tadbirlaridan alohida ravishda intensivlikni baholash imkonini beradi. 21. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni budjet jarayonlariga integratsiya qilishda quyidagi masalalar koʻrib chiqilishi zarur: xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash boʻyicha masʼul tashkilotni belgilash; xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashning baholash sifatini taʼminlash borasidagi jarayonlar; xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash budjet jarayonining qaysi bosqichida amalga oshirilishi; xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni avtomatlashtirish darajasi; xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash natijalarini jamoatchilikka oshkor qilish borasidagi yondashuv. 22. Dasturiy budjetlashtirish muhitida tarmoq vazirlik va idoralari odatda oʻz budjet dasturlari va natijalarini ishlab chiqish va boshqarish uchun masʼul boʻlib, moliyalashtirish qarorlarini qabul qilish, uning samaradorligini taʼminlashda erkinlikka ega. Shu nuqtai nazardan, xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash tarmoq vazirlik va idoralari tomonidan budjet dasturlarini ishlab chiqish va samaradorlik koʻrsatkichlarini belgilash bosqichida amalga oshirilishi zarur. Biroq, hozirda Oʻzbekiston Respublikasida dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilmaganligini inobatga olgan holda, yaqin istiqbolda xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi. 23. Uzoq muddatli istiqbolda dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash tarmoq vazirlik va idoralari (birinchi darajali budjet mablagʻlarini taqsimlovchilar) tomonidan budjet dasturlarini ishlab chiqish va samaradorlik koʻrsatkichlarini belgilash bosqichida amalga oshiriladi. 24. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash sifatini taʼminlashning maqsadi tasniflash jarayoni va maʼlumotlarning belgilangan uslubiyotga muvofiqligini taʼminlash. Bunda tasniflash jarayonining shaffofligi va iqlim bilan bogʻliq xarajatlar boʻyicha maʼlumotlarning sifatliligi taʼminlanishi zarur. Shu sababli xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash jarayoni hamda natijalari tegishli davlat organi yoki iqlim oʻzgarishini yumshatish va moslashish siyosatini ishlab chiqish hamda yuritishga masʼul tashkilot tomonidan davriy ravishda sifati baholanishi va taʼminlanishi zarur. 25. Yaqin istiqbolda Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash jarayoniga tasniflash sifatini taʼminlash uchun iqlim oʻzgarishi boʻyicha ekspertlarni jalb etish maqsadga muvofiq. 26. Uzoq muddatli istiqbolda xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash sifati iqlim oʻzgarishini yumshatish va moslashish siyosatini ishlab chiqish hamda yuritish masʼul davlat tashkiloti tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi bilan hamkorlikda taʼminlanadi. 27. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash budjet jarayonining eng dastlabki bosqichlarida, shu jumladan, budjet soʻrovlari, budjet dasturlarini shakllantirish bosqichida amalga oshirilishi lozim. Bu esa, oʻz navbatida, budjet dasturlari va ularning samaradorlik koʻrsatkichlarini ishlab chiqish, budjet muhokamalarini oʻtkazish hamda ustuvor vazifalarni belgilashda iqlim oʻzgarishi siyosatining maqsadlari va natijalarini hisobga olish imkonini beradi. Shu sababli uzoq muddatli istiqbolda dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash tarmoq vazirlik va idoralari tomonidan budjet dasturlarini ishlab chiqish bosqichida amalga oshiriladi hamda tasniflash natijalari budjet soʻrovlari doirasida Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligiga taqdim etiladi. Bunda tarmoq vazirlik va idoralari tomonidan budjet soʻrovlari taqdim etilishida iqlim oʻzgarishiga bogʻliq deb belgilangan budjet dasturlari boʻyicha iqlim oʻzgarishi jihatidan samaradorlik koʻrsatkichlari belgilanishi muhim hisoblanadi. Bu, oʻz navbatida, budjet xarajatlarini iqlim oʻzgarishi boʻyicha siyosat samaradorligini baholash imkoniyatini beradi. 28. Yaqin istiqbolda dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilguniga qadar xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligiga budjet soʻrovlari taqdim etilganidan soʻng, vazirlik tomonidan budjet loyihasini ishlab chiqish vaqtida amalga oshiriladi. 29. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash vositalarining DMBATga integratsiya qilinishi kelgusi yillarda xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash ishlarini, budjet xarajatlarining iqlim oʻzgarishi maqsadlariga qanchalik mosligini baholashni yengillashtiradi. 30. Yaqin istiqbolda xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash DMBATga integratsiya qilinguniga qadar oddiy uslubda avtomatlashtirilmagan holatda amalga oshiriladi. 31. Uzoq muddatli istiqbolda dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni DMBATga integratsiya qilish koʻrib chiqiladi. 32. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash natijalari doimiy asosda jamoatchilikka oshkor qilib boriladi. Maʼlumotlar davriy ravishda eng kami bilan bir yilda bir marta chop etib boriladi hamda oʻzida rejalashtirilgan va ijro etilgan xarajatlarni aks ettiradi. 33. Dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng eʼlon qilinadigan iqlim xarajatlari boʻyicha budjet maʼlumotlari nafaqat iqlim xarajatlarining umumiy hajmi, ularning iqlim bilan bogʻliq xarajatlari budjet tasnifi, iqtisodiyot tarmoqlari va masʼul organlar boʻyicha taqsimotini, balki iqlim jihatidan kutilayotgan foyda va natijalarni ham qamrab olishi zarur. Shu sababli xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash iqlim oʻzgarishi jihatidan budjet samaradorligi koʻrsatkichlari ham joriy etilishi bilan birga amalga oshirilishi zarur. 34. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni budjet jarayoniga integratsiya qilish boʻyicha umumlashtirilgan jadval mazkur Konsepsiyaga 3-ilovada nazarda tutilmoqda. 35. Xarajatlarni barqaror rivojlanish milliy maqsadlari (keyingi oʻrinlarda — BRMM) asosida tasniflash davlat budjeti loyihasini tayyorlash hamda koʻrib chiqishda hisobga olinadi va aks ettiriladi. 36. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash mablagʻlarni taqsimlash, qoʻshimcha moliyalashtirishni talab qiluvchi sohalarni aniqlash va xarajatlar samaradorligini tahlil qilish toʻgʻrisida qarorlar qabul qilish jarayonini takomillashtirish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. 37. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash budjet mablagʻlaridan foydalanishda shaffofligini, ochiqlikni va javobgarlikni oshiradi. 38. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash jarayonida davlat budjeti mablagʻlarining kengroq qamrab olinishi, BRMM boʻyicha budjet xarajatlari miqdori haqida toʻliqroq maʼlumot beradi. 39. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash uchun budjet xarajatlari tasnifi barqaror rivojlanish vazifalariga emas, balki maqsadlarga asoslangan boʻlishi lozim. 40. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash obyekti budjet tizimi budjetlarining vazifalar jihatidan tasnifi etib belgilanmoqda. Bunda xarajatlarni BRMM asosida tasniflash ushbu tasnifning ikkinchi (kichik boʻlimi) darajasida amalga oshiriladi. 41. Budjet xarajatlarining vazifalar jihatidan tasnifi davlat siyosati nuqtai nazaridan (maqsadlar, vazifalar, yakuniy natijalar) budjet xarajatlarining maqsadini aniq tasvirlab bermasada va dasturiy tasnif sifatida xarajatlarni BRMM asosida tasniflash uchun samarali obyekt sifatida qaralmasada, hozirgi vaqtda bu tasnif tasniflash maqsadlari uchun foydalanish mumkin boʻlgan eng foydali tasnif hisoblanadi. 42. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflashda budjet xarajatlarining vazifalar jihatidan tasnifidan foydalanilishi natijalarni DMBATga integratsiya qilish, uni budjet xarajatlari bilan bogʻlash imkonini beradi. 43. Yaqin istiqbolda xarajatlarni BRMM asosida tasniflash DMBATga integratsiya qilinguniga qadar oddiy uslubda avtomatlashtirilmagan holatda amalga oshiriladi. Uzoq muddatli istiqbolda dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng xarajatlarni BRMM asosida tasniflash DMBATga integratsiya qilish koʻrib chiqiladi. 44. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash BRMM sohasida rivojlanishni davlat va xususiy moliyalashtirish, shuningdek, xalqaro moliyalashtirish doirasida kuzatish imkonini beradi. 45. Iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq vazifalar BRMM da ham nazarda tutilgani sababli barcha “yashil” tashabbuslar uchun xarajatlarni aniqlashda alohida “yashil” tasniflash uslubiyotidan foydalanilishi zarur. 46. Budjet xarajatlarini tasniflash tizimida har bir vazifalar jihatidan tasnif satrlari ikki marta, jumladan BRMM asosida tasniflash vaqtida hamda xarajatlarni iqlim jihatidan va “yashil” tasniflash vaqtida tasniflanadi. 47. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash jarayonida vazifa jihatidan tasnifning faqat bitta BRMMga erishishga koʻmaklashadigan budjet satri hisobga olinadi. 48. Xarajatlarni BRMM asosida tasniflash tizimini joriy etishning dastlabki bosqichlarida BRMMga kiritilmaydigan xarajatlar, shu jumladan, davlat organlarining ish haqi xarajatlari tasniflanmaydi. Bunday xarajatlarni tasniflash keyingi bosqichlarda, jumladan tasniflash tizimi yanada mukammallashishi hisobiga bir modda bir nechta BRMMga erishishga koʻmaklashganda hamda BRMMga erishishga foizdagi hissa boʻyicha vazn koʻrsatkichlari tizimi ishlab chiqilganda joriy etiladi. 49. Kelgusida Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi vazifa jihatidan tasnifning budjet satrlarini BRMMning har bir maqsadlariga bogʻlash uchun belgilangan roʻyxatni ishlab chiqadi. Tarmoqlar Maxsus tadbir nomi Muvofiqlik mezonlari Energetika Elektr energiyasi, isitish energiyasi, mexanik energiya yoki sovitish uchun qayta tiklanadigan energiya ishlab chiqarish. Issiqxona gazlari emissiyasi qazib olinadigan yoqilgʻi ishlab chiqarishdan kelib chiqadigan issiqxona gazlari emissiyasidan sezilarli darajada past boʻlishi kerak. Dastlabki bosqichda ishlab chiqilgan suyuq bioyoqilgʻi bundan mustasno. Elektr energiyasi, isitish, mexanik energiya yoki sovitish uchun qayta tiklanadigan energiya hamda qazib olinadigan energiyadan birgalikda foydalanish. Issiqxona gazlari emissiyasi qazib olinadigan yoqilgʻi ishlab chiqarishdan kelib chiqadigan issiqxona gazlari emissiyasidan sezilarli darajada past boʻlishi kerak. Bunda faqat qayta tiklanadigan energiya manbalariga yoʻnaltirilgan xarajatlar kiritilishi kerak. Past uglerodli vodorodni ishlab chiqarish, saqlash yoki ishlatish. Uglerod darajasi juda past boʻlgan elektr energiyasidan foydalangan holda suvni elektroliz qilish orqali yoki uglerodni ushlash va ushlangan CO2ni saqlash yoki utilizatsiya qilish bilan bugʻ yordamida tabiiy gazdan oʻgirish (konversiya) qilish orqali hosil boʻlgan vodorod. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirish natijasini hosil qilishi kerak. Koʻmirdan gazga oʻtish kabi uglerod darajasi baland boʻlgan yoqilgʻilarni uglerod darajasi pastroq boʻlgan yoqilgʻiga almashtirish Elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun toʻgʻri kelmaydi. Qazib olinadigan yoqilgʻiga oʻtilgan holatda, zavodning ishlash muddatidan oshmasligi kerak. Chiqindi gazdan yoqilgʻi yoki xomashyo sifatida foydalanish. Issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishi kerak. Koʻmir qatlamidan olinadigan metan gazi, yangi neft qazib olish konlaridan olingan yoʻldosh gaz va yangi gaz qazib olish konlaridan olingan shaxta metan gazi istisno qilinishi kerak. Bir manbadan energiya ishlab chiqarishdan elektr energiyasi, isitish energiyasi va mexanik energiyasi yoki sovitish uchun energiyani birgalikda ishlab chiqarishga, masalan, birlashgan issiqlik va elektr energiyasi stansiyalariga oʻtish. Bunday transformatsiya samaradorlikning sezilarli darajada yaxshilanishini taʼminlashi kerak. Energiya ishlab chiqarishda energiya samaradorligini oshirish. Samaradorlikning sezilarli darajada yaxshilanishini taʼminlashi kerak. Uglerodni ushlab qolish va saqlash. CO2 saqlanishi muntazam tusga ega boʻlishi kerak. Koʻproq past uglerodli energiyani taʼminlash maqsadida energiyani saqlash va tarmoq barqarorligini takomillashtirish choralari. Qazib olinadigan yoqilgʻiga taalluqli emas. Past uglerodli elektr energiyasi ulushini oshiradigan yangi elektr energiyasi uzatish yoki tarqatish infratuzilmasi. Past uglerodli elektr energiyasi ulushining oshishiga olib keluvchi infratuzilmani namoyish qilish salohiyatiga ega boʻlishi kerak. Isitish yoki sovitish tizimlari energiyasi uchun yangi uzatish yoki tarqatish infratuzilmasi. Isitish yoki sovitish energiyasi qazib olinadigan yoqilgʻidan olinmasligi kerak. Mavjud elektr, issiqlik yoki gazni uzatish va taqsimlashda samaradorlikni oshirish yoki texnik yoʻqotishlarni kamaytirish. Bu energiya yoki sof issiqxona gazlaridan foydalanish samaradorligi sezilarli darajada yaxshilanishini taʼminlashi kerak. Elektr, issiqlik yoki gazni taqsimlashda tijoriy maqsadlarida foydalanishdagi va (toʻlovlarni) yigʻib olishdagi yoʻqotishlarini kamaytirish; yoki isteʼmolchi talabini boshqarishga qaratilgan chora-tadbirlar. Isteʼmolchilar tomonidan toʻlanadigan toʻlovlar samarasini oshirish kerak. Tashish va saqlash infratuzilmasida issiqxona gazlarining qochqin chiqindilarini kamaytirish. Konchilik va metall ishlab chiqarish Qayta tiklanadigan energiya, energiya samaradorligi texnologiyalari va boshqalar uchun muhim boʻlgan minerallar va metall rudalarini qazib olish. Agar yakuniy foydalanish turi maʼlum boʻlsa, yakuniy foydalanish iqlim oʻzgarishining taʼsirini yumshatish bilan bogʻliqligini koʻrsatishi kerak. Agar yakuniy foydalanish turi nomaʼlum boʻlsa, global darajada global foydalanishning aksariyat qismi iqlim oʻzgarishining taʼsirini yumshatish uchun ekanligini koʻrsatish kerak. Qayta tiklanadigan energiya, energiya samaradorligi texnologiyalari va boshqalarda asosan ishlatiladigan yoki muhim ahamiyatga ega boʻlgan metallar yoki qotishmalarni ishlab chiqarish. Agar yakuniy foydalanish turi maʼlum boʻlsa, yakuniy foydalanish iqlim oʻzgarishining taʼsirini yumshatish bilan bogʻliqligini koʻrsatishi kerak. Agar yakuniy foydalanish turi nomaʼlum boʻlsa, global darajada global foydalanishning aksariyat qismi iqlim oʻzgarishining taʼsirini yumshatish uchun ekanligini koʻrsatishi kerak. Ishlab chiqarish Mavjud konlarda sanoat korxonalarining energiya samaradorligini oshirish. Sof issiqxona gazlari emissiyalarini, uglerod intensivligini (masalan, bir birlik boshiga CO2) yoki energiya intensivligini (masalan, bir birlik boshiga gigajoul) sezilarli darajada kamaytirishi kerak. Bir manbadan energiya ishlab chiqarishdan elektr energiyasi, isitish energiyasi va mexanik energiyasi yoki sovitish uchun energiyani birgalikda ishlab chiqarishga, masalan, birlashgan issiqlik va elektr energiyasi stansiyalariga oʻtish. Bunday transformatsiya samaradorlikning sezilarli darajada yaxshilanishini taʼminlashi kerak. Yangi yuqori samarali yoki past uglerodli ishlab chiqarish obyektlari yoki mavjud ishlab chiqarish obyektida yangi qoʻshimcha uskunalar yoki ishlab chiqarish liniyalari. Tegishli milliy darajada maqbul boʻlgan mezon koʻrsatkichdan sezilarli darajada pastroq uglerod emissiya yoki energiya sarfini namoyish qilishi kerak. Qazib olinadigan yoqilgʻi asosida ishlaydigan uskunalar yoki jarayonlarni elektr energiyasida ishlaydigan uskunalar yoki jarayonlar bilan almashtirish. Uglerodni ushlab qolish va saqlash. CO2 saqlanishi muntazam tusga ega boʻlishi kerak. Issiqxona gazlari emissiyasining oldini olish yoki uni kamaytirish uchun sanoat infratuzilmasini modernizatsiya qilish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Isteʼmolni yoki chiqindilarni kamaytiruvchi mavjud yoki yangi/ilgʻor sanoat jarayonlarni yaxshilash yoki joriy qilish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak Past uglerodli energiya yoki chiqindilardan hosil qilingan energiyani birlashtirish imkonini beruvchi energiyani saqlash texnologiyalarini joriy qilish. Saqlash qazib olinadigan yoqilgʻiga taalluqli emas. Faqat qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish, energiya samaradorligi yoki boshqa past uglerodli texnologiyalar uchun butlovchi qismlar, uskunalar ishlab chiqarish yoki infratuzilmani yaratish. Past uglerodli vodorodni ishlab chiqarish. Uglerod darajasi juda past boʻlgan elektr energiyasidan foydalangan holda, suvni elektroliz qilish orqali yoki uglerodni ushlash va ushlangan CO2ni saqlash yoki utilizatsiya qilish bilan bugʻ yordamida tabiiy gazdan oʻgirish (konversiya qilish) orqali hosil boʻlgan vodorod. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirish natijasini hosil qilishi kerak. Chiqindi gazdan xomashyo yoqilgʻisi sifatida foydalanish. Issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishi kerak. Koʻmir qatlamidan olinadigan metan gazi, yangi neft qazib olish konlaridan olingan yoʻldosh gaz va yangi gaz qazib olish konlaridan olingan shaxta metan gazi istisno qilinishi kerak. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi, yerdan foydalanish va baliqchilik Qishloq xoʻjaligida energiya sarfini kamaytirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Tuproq tarkibida uglerod zaxiralarini koʻpaytirish yoki eroziyaga qarshi kurash, shu jumladan, yaylovlardan foydalanishni tartibga solish orqali tuproq tarkibidagi uglerod yoʻqotilishining oldini olish. Yer usti yoki yer ostidagi uglerod zaxiralarining sezilarli koʻpayishiga olib kelishi kerak Qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan amaliyot yoki operatsiyalarini bajarishda tarkibida CO2 boʻlmagan issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Chorvachilikda metan yoki boshqa issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasi hajmi yoki surʼatini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Oʻrmon xoʻjaligini barqaror boshqarish, oʻrmonlarning kesilishi yoki yer degradatsiyasining oldini olish. Yer usti yoki yer ostidagi uglerod zaxiralarining sezilarli koʻpayishiga yoki sof issiqxona gazlari emissiyasi hajmi yoki surʼatini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Baliqchilik yoki suv dunyosi obyektlarida CO2 intensivligini pasaytirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi va mahalliy ekotizimning degradatsiyasiga olib kelmasligi kerak. Oziq-ovqat mahsulotlari yoʻqotilishini yoki oziq-ovqat chiqindilarini kamaytirish yoki past uglerodli diyetani targʻib qilish. Sof issiqxona gazlari emissiyasi hajmi yoki surʼatini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Biomaterial ishlab chiqarish. Sof issiqxona gazlari emissiyasi hajmi yoki surʼatini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Bunda biomassa oziq-ovqat sanoati bilan raqobatlashmaydigan barqaror va ijtimoiy jihatdan maqbul manbalardan olinishi kerak. Suv taʼminoti va chiqindi suvlar Suv taʼminoti tizimlarining energiya samaradorligini oshirish, shu jumladan, energiya sarfini va yoʻqotishlarni kamaytirish. Bu sezilarli darajada energiya samaradorligi yaxshilanishiga yoki sof issiqxona gazlari emissiyasining kamayishiga olib kelishi kerak. Avitotsisternalar yordamida yoki boshqa yuqori emissiyali suv taʼminotini quvurli suv tizimlari bilan almashtirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Energiya samaradorligi yuqori boʻlgan yangi suv taʼminoti loyihalari. Mamlakatda mavjud eng yaxshi texnologiyadan foydalanishi yoki emissiyasiz boʻlishi kerak (masalan, gravitatsiya asosida suv taʼminoti). Suv yoʻqotilishini kamaytirish, energiyani tejashni ragʻbatlantirish, chiqindi suvlarni tozalash borasidagi maqsadlarga erishish yoki undan ham oshirish va boshqalar uchun ishlatish va texnik xizmat koʻrsatishni yaxshilash. Chiqindi suvlarni, najasli yoki zararsizlantirilgan loyni yigʻish va tozalash orqali issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasi hajmini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Mavjud chiqindi suvlarni tozalash va boshqarish inshootlarining energiya yoki ish samaradorligini takomillashtirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Chiqindi suvlarni, najasli yoki zararsizlantirilgan loyni yigʻishni yaxshilash. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Chiqindi suvlarni qayta ishlatish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak Qattiq maishiy chiqindilarni tartibga solish Ajratib olingan chiqindilarni alohida yigʻish va tashish. Qayta foydalanish yoki qayta ishlash uchun materiallar xususiyatini tiklashni yengillashtirishi kerak. Ajratib olingan chiqindilarni saqlash, jamlash yoki tashish. Qayta foydalanish yoki qayta ishlash uchun materiallar xususiyatini tiklashni yengillashtirishi kerak. Qayta foydalanish imkonini taʼminlash. Aks holda mahsulot chiqindiga chiqarilishi mumkinligini, u asl foydalanishga qaytarilishi va kelajakda qayta tiklash yoki qayta ishlashga xavf tugʻdirmasligini namoyish qilishi kerak. Chiqindilardan materiallarni mexanik jarayonlar yoxud mexanik boʻlmagan jarayonlar yordamida qayta tiklash. Qayta foydalanish yoki qayta ishlashga tayyorlash uchun chiqindilardan ikkilamchi materiallarni qayta tiklashga qaratilgan boʻlishi va sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishiga olib kelishi kerak. Chiqindilarni anaerobik usulda eritish/parchalash. Biologik chiqindilar manba joyida ajratib olinib, ular alohida yigʻilishi va biogazdan unumli foydalanilishi kerak. Parchalangan qoldiqlar yoqib tashlanmasligi kerak. Metan oqib ketishining oldini olish boʻyicha choralar koʻrilishi kerak. Kompostlash. Hosil boʻlgan kompost iloji boʻlgan oʻrinlarda tabiiy oʻgʻit yoki tuproq tuzilmasini qayta tiklovchi unsur sifatida ishlatilishi kerak va yoqib tashlanmasligi kerak. Biologik chiqindilar va ularning qiymatini qayta tiklashning boshqa turlari. Biologik chiqindilar manba joyida ajratib olinib, ular alohida yigʻilishi, va bu jarayonlar emissiyani sezilarli darajada kamaytirishiga olib kelishi kerak. Aralash qoldiq chiqindilarni mexanik yoki biologik usullar bilan tozalash. Qayta tiklangan materiallar qayta ishlash uchun yaroqli boʻlishi kerak va sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Utilizatsiya qilinadigan biologik chiqindilar organik tarkibiy qismlarni barqarorlashtirish uchun biologik usulda tozalanishi kerak. Chiqindilarni yoqib tashlash. Sof issiqxona gazlari emissiyalarining sezilarli darajada kamayishini namoyish qilishi va eng yaxshi mavjud texnologiyalardan foydalanilishi kerak (ayniqsa, issiqlik va elektr quvvat energiyasi kombinatsiyasi asosida). Eski chiqindi poligonlarini yoki poligon uchastkalarini yopish ishlari doirasida poligon gazini olish. Olingan chiqindi poligon gazidan unumli foydalanilishi yoki agarda bu iqtisodiy nuqtai nazardan maqsadga muvofiq boʻlmasa, yoqib tashlanishi kerak. Chiqindi poligonlarida metan emissiyaning oldini olish boʻyicha choralar koʻrilishi kerak. Yangi sanitar chiqindi poligonlarida yoki poligon uchastkalarida poligon gazini olish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Olingan chiqindi poligon gazidan unumli foydalanilishi yoki agarda bu iqtisodiy nuqtai nazardan maqsadga muvofiq boʻlmasa, yoqib tashlanishi kerak. Chiqindi poligonlarida metan emissiyaning oldini olish boʻyicha choralar koʻrilishi kerak. Chiqindilarni utilizatsiya qilish inshootlarida energiya samaradorligini oshirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Transport Shahar va qishloq jamoat transporti. Yuqori uglerodli transport turlaridan modal siljishga olib kelishi kerak. Motorsiz transport va jamoat velosipedlari mexanizmini joriy qilish dasturlari. Yuk va yoʻlovchilarni shaharlararo temir yoʻl transportida tashish. Yuqori uglerodli transport turlaridan modal siljishga olib kelishi kerak. Qazib olinadigan yoqilgʻini tashish bilan bogʻliq faoliyat bundan mustasno Avtobus yoki shaharlararo jamoat transporti. Yuqori uglerodli transport turlaridan modal siljishga olib kelishi kerak Yuklarni yoki yoʻlovchilarni tashish uchun suv transporti. Yuqori uglerodli transport turlaridan modal siljishga olib kelishi kerak. Qazib olinadigan yoqilgʻini tashish bilan bogʻliq faoliyat bundan mustasno. Yoʻlovchi yoki yuk transporti parki yoki toʻgʻridan-toʻgʻri chiqindilari nol yoki past darajada boʻlgan tegishli infratuzilma. Qazib olinadigan yoqilgʻi tashish transporti bundan mustasno. Bioyoqilgʻi yoki sintetik yoqilgʻidan foydalangan holda tashish faoliyati. Hayotiy sikl mobaynida chiqariladigan issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirishga olib kelishi kerak. Birinchi avlod bioyoqilgʻidan foydalanish bilan bogʻliq faoliyat bundan mustasno. Transportga talabni boshqarish siyosati hamda intellektual transport tizimlari. Transportning yanada samarali turlariga oʻtish uchun boʻlgan umumiy talabning pasayishiga olib kelishi kerak. Chiqindi gazidan transport yoqilgʻisi sifatida foydalanish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Havo transporti harakatini samarali boshqarish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Aeroport tizimlarining samarali ishlashi yoki joylarda qayta tiklanadigan energiya ishlab chiqarish. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak Binolar, jamoat inshootlari va yakuniy isteʼmol tomonida energiya samaradorligi Yangi va/yoki mavjud binolar va hududlarda energiya va resurslar isteʼmolini yoki CO2 emissiyasini kamaytirish yoxud uglerod chiqindilarining ushlab qolinishini orttirish choralari. Energiya isteʼmoli, resurs isteʼmoli yoki CO2 emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Tegishli hollarda “yashil” texnologiya qoʻllab qurilgan binolarni sertifikatlash talablariga javob berishi kerak. Yangi va/yoki mavjud binolar va hududlarda energiya va resurslar isteʼmolini yoki CO2 emissiyasini kamaytirish yoxud jamoat joylari yoki inshootlarda uglerod chiqindilarining ushlab qolinishini orttirish choralari. Energiya isteʼmoli, resurs isteʼmoli yoki CO2 emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Energiya samaradorligini oshirish yoki mavjud jihoz va uskunalardan taraluvchi emissiyalarni kamaytirish. Energiya isteʼmoli, resurs isteʼmoli yoki CO2 emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Natijada emissiyalarni kamaytirishga olib keluvchi jihoz va uskunalarni almashtirish (masalan, yoritish). Energiya isteʼmoli, resurs isteʼmoli yoki CO2 emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Eng yaxshi mavjud texnologiyalar qoʻllanishi kerak. Raqamli texnologiyalar Mavjud maʼlumot markazlarining ularda qayta tiklanadigan energiyani joriy qilish orqali energiya samaradorligini oshirish. Sof issiqxona gazlari emissiyasi hajmi yoki surʼatini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Xalqaro energiya samaradorligi standartlariga javob beradigan va asosan mahalliy qayta tiklanadigan energiyadan quvvat oladigan yangi maʼlumot markazlari. Energiya samaradorligi yuqori boʻlgan telekommunikatsiya tarmoqlari. Sof issiqxona gazlari emissiyalarining sezilarli darajada kamayishini yoki energiya samaradorligi koʻrsatkichlari bozor standartlaridan ancha yuqori ekanligini namoyish qilishi kerak. Ilmiy-tadqiqot, ishlanmalar va innovatsiyalar Qayta tiklanadigan energiya manbalarini tadqiq qilish yoki yaratish, energiya samaradorligini oshirish, past uglerodli texnologiyalar yoki toʻliq dekarbonizatsiyaga erishishga yordam beradigan boshqa texnologiyalar. Past uglerodli texnologiyalarni qoʻllab-quvvatlaydigan, lekin ayni vaqtda, qazib olinadigan yoqilgʻini razvedka qilish, qazib olish, qayta ishlash yoki tashish yoki qazib olinadigan yoqilgʻidan elektr energiyasi ishlab chiqarishni bevosita qoʻllab-quvvatlovchi faoliyat (uglerodni ushlash va saqlash texnologiyalari bundan mustasno) qabul qilinishi mumkin emas. Tarmoqlararo Taʼminot tizimi boʻylab energiya yoki materiallardan foydalanishni kamaytirishga yoki iqtisodiyotning davriy tizimlarini joriy etishga qaratilgan chora-tadbirlar. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak. Talab/ehtiyojni tartibga solish. Chora-tadbirlar energiya yoki resurslarga boʻlgan talab/ehtiyojni qanday kamaytirishini namoyish qilishi kerak Xizmatlarni elektron tarzda yetkazish. Xizmat koʻrsatish yoki amalga oshirishni keng miqyosda oʻzgartirishga va shu orqali sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga erishadi yoki ushbu turdagi birinchi xizmatni tashkil qiladi Qazib olinadigan yoqilgʻini qazib olish, qayta ishlash va tashish obyektlarini yopishni qoʻllab-quvvatlashga, shu jumladan zarar koʻrgan ishchilarni qoʻllab-quvvatlashga yoʻnaltirilgan moliyalashtirish. Iqtisodiy foydalanish davri tugashidan ancha oldin yopilishni maqsad qilishi kerak boʻlib, zarar koʻrgan ishchilarni qoʻllab-quvvatlash choralari bunday obyektlarning erta yopilishi bilan aniq tarzda bogʻliq boʻlishi kerak. CO2ni tashish, undan foydalanish yoki uni saqlash. Sof issiqxona gazlari emissiyasini sezilarli darajada kamaytirishga olib kelishi kerak boʻlib, utilizatsiya qazib olinadigan yoqilgʻi ishlab chiqarishni qoʻllab-quvvatlamasligi kerak. Emissiyani kamaytirish va/yoki energiya yoki resurslar samaradorligi standartlari, past uglerodli texnologiyalar uchun fiskal imtiyozlar, uglerod narxini belgilash, shahar zichligini kamaytirish boʻyicha tarmoqlararo harakatlar strategiyasi. Harakatlar strategiyasi uglerod miqdorining koʻpayishiga yoki sof issiqxona gazlari emissiyasining sezilarli darajada kamayishiga olib keladigan chora-tadbirlarga qaratilgan boʻlishi kerak. Issiqxona gazlari monitoringi. Issiqxona gazlari emissiyasiga doir maʼlumotlarni toʻplashni yaxshilashga olib kelishi kerak. Energiya auditi. Energiya isteʼmolini yoki issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirishga alohida eʼtibor qaratilgan boʻlishi kerak. Iqlim oʻzgarishining taʼsirini yumshatishga qaratilgan taʼlim, oʻqitish, salohiyatni oshirish yoki xabardorlikni oshirish. Iqlim oʻzgarishiga qarshi yoki karbonsizlashtirish boʻyicha harakat rejalari boʻyicha maʼlumotlarni yetkazish. Tarmoqlar “Odatiy” moslashtirish choralari Qishloq xoʻjaligi Issiqlik va qurgʻoqchilikka chidamli ekinlar/urugʻlarni keng tarqatish va qoʻllash; Qishloq xoʻjaligi sohasida band aholi uchun iqlim/ob-havo maʼlumotlarini yaxshilash; Tejamkor irrigatsiya; Aholisi iqlim oʻzgarishi taʼsiriga tobe boʻlgan hududlarda barqaror qishloq xoʻjaligi va mintaqaviy rivojlanishni qoʻllab-quvvatlash. Oʻrmon xoʻjaligi Oʻrmonlarni koʻpaytirish (suv toshqini xavflarini kamaytirish uchun); Tuproq eroziyasini kamaytirish uchun oʻrmon maydonlarini tiklash/himoya qilish; Tuproq eroziyasini kamaytirish uchun barqaror oʻrmon boshqaruvi; Oʻrmonlarni muhofaza qilish bilan bogʻliq faoliyat (yashash muhitini yoki flora-fauna turlarni saqlashga qaratilgan oʻrmon xoʻjaligi faoliyati). Biologik xilma-xillikning boshqa turlari Suv-botqoq yerlarini himoya qilish yoki qayta tiklash; Suv resurslarini saqlab qolish; Tuproq eroziyasini kamaytirish/oldini olish chora-tadbirlari. Energetika Iqlim taʼsiriga chidamli energiya infratuzilmasi; GESlarning unumdorligini/resurs samaradorligini oshirish; Iqlim oʻzgarishi taʼsiriga tobe xoʻjaliklar uchun energiya yetkazib berish xizmatlarini koʻrsatishni yaxshilash. Suv va chiqindi suvlar Suvni tejash va suvni saqlash samaradorligini oshirish boʻyicha tadbirlar; Birinchi navbatda, iqlim oʻzgarishi taʼsiriga tobeligi yuqori boʻlishi mumkin boʻlgan aholiga eʼtibor qaratgan holda ichimlik suvining sifatini yaxshilash va miqdorini orttirish boʻyicha chora-tadbirlar; Suv toshqinlari ehtimoli yoki jiddiyligini kamaytiradigan suv va kanalizatsiya xizmatlari va infratuzilma bilan bogʻliq faoliyat; Yer osti yoki yer usti suvlarini muhofaza qilishni yaxshilaydigan chiqindi suvlarni tartibga solish sxemalari; Chiqindi suvlarni qayta ishlash sxemalari. Transport Iqlim taʼsiriga chidamli transport infratuzilmasi; Iqlim oʻzgarishi taʼsiriga tobe aholining yoʻl transporti (va boshqa transport turlari)dan foydalanish imkoniyatini yaxshilash. Sanoat Iqlim xavf-xatarlari taʼsiriga tobelikni kamaytirish maqsadida sanoat obyektlarini modernizatsiya qilish; Tejamkor suv sarfi asosida ishlab chiqarish texnologiyalariga oʻtish. Taʼlim Oʻquv dasturlarida iqlim va atrof-muhit haqida xabardorlikni oshirish chora-tadbirlari Sogʻliqni saqlash Issiqlik bosimi kabi iqlim oʻzgarishi natijasida keng tarqalgan sogʻliq uchun xavf-xatarlarga qarshi choralar koʻrishga yordam beradigan chora-tadbirlar Mikrobiologik sifat bilan bogʻliq oziq-ovqat xavfsizligi qoidalarini kuchaytirish Boshqa ijtimoiy infratuzilma Asosiy xizmatlarni koʻrsatish va iqlim oʻzgarishi taʼsiriga tobe boʻlgan aholi uchun oziq-ovqat xavfsizligini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlar. Moliya Iqlim xavflari bilan bogʻliq sugʻurtalash faoliyati. Turizm Ekoturizm (tabiiy ekotizimlarning salbiy omillar taʼsiriga qarshi bardoshliligini saqlash va qishloq joylarida iqtisodiy manbalarni diversifikatsiya qilish uchun). Toshqinlardan himoya qilish Suv ombori toʻgʻonlarini boshqarish, suv toshqinlari oqibatlarini bartaraf qilish kabi toshqindan himoya qilish choralari. Favqulodda vaziyatlarning oqibatlarini monitoring qilish, oldini olish va bartaraf etish, shuningdek, ularning oqibatlarini kamaytirish Favqulodda vaziyatlarni monitoring qilish va prognozlash hamda xavfli tabiiy-texnogen jarayon va hodisalar xavfini baholash; Favqulodda vaziyatning oldini olish, bartaraf etish va oqibatlarini kamaytirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish; Favqulodda vaziyatlarning oldini olish va ularni bartaraf etish boʻyicha Hukumat komissiyasi tomonidan favqulodda vaziyatni eʼtirof etish va bartaraf etish toʻgʻrisida tegishli qarorlar qabul qilish; Tabiiy ofatlar oqibatida yetkazilgan zararni aniqlash va baholash ishlarini tashkil etish. Strategik va ommaviy xabardorlik Moslashtirish strategiyalari, rejalari va siyosatni ishlab chiqish; Iqlim oʻzgarishi, iqlim oʻzgarishining sabablari va oqibatlari hamda moslashtirish roli haqida jamoatchilikning xabardorligini orttirish. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash elementi Yaqin istiqboldagi yondashuv Uzoq istiqboldagi yondashuv Budjet qamrovi Davlat budjeti Konsolidatsiyalashgan budjet: Davlat budjeti (respublika budjeti va mahalliy budjetlar), davlat maqsadli jamgʻarmalari budjetlari va budjet muassasalarining budjetdan tashqari jamgʻarmalari (shu jumladan, xalqaro davlat moliyasi) Xarajatlar qamrovi Barcha budjet xarajatlari (joriy va investitsiya xarajatlari) Tasniflash obyekti Vazifa jihatidan tasnifning ikkinchi darajasi (kichik boʻlim) Dasturiy tasnifning (klassifikator) eng past darajasi boʻlgan choralar. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash uchun masʼul organ Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi. Budjet dasturlari boʻyicha masʼul boʻlgan vazirliklar (idoralar) tomonidan amalga oshiriladi (1-darajali budjet taqsimlovchilari). Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash sifatini taʼminlash Iqlim oʻzgarishi taʼsirini yumshatish va unga moslashtirish siyosati boʻyicha ekspertlar. Iqlim oʻzgarishi taʼsirini yumshatish va unga moslashtirish siyosati uchun masʼul davlat organi. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashda budjet jarayoni bosqichlari Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligiga budjet soʻrovi taqdim etilganidan soʻng, vazirlik tomonidan budjet loyihasini ishlab chiqish vaqtida amalga oshiriladi. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash tarmoq vazirliklar (idoralar) tomonidan budjet dasturlarini ishlab chiqish bosqichida amalga oshiriladi va xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash natijalari budjet soʻrovlari doirasida Iqtisodiyot va moliya vazirligiga taqdim etiladi. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni avtomatlashtirish Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash DMBATga integratsiya qilinguniga qadar oddiy uslubda, avtomatlashtirilmagan holatda amalga oshiriladi. Dasturiy budjetlashtirish toʻliq joriy etilganidan soʻng xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflashni DMBATga integratsiya qilinishi koʻrib chiqiladi. Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash natijalarini ommaga oshkor qilish Xarajatlarni iqlim jihatidan tasniflash natijalari doimiy asosda jamoatchilikka oshkor qilib boriladi. Maʼlumotlar davriy ravishda, eng kami bilan bir yilda bir martta chop etib boriladi hamda oʻzida rejalashtirilgan va ijro etilgan xarajatlarni aks ettiradi. Iqlim xarajatlari toʻgʻrisidagi nashr etilgan maʼlumotlar bir xil darajada moliyaviy va nomoliyaviy jihatlarga qaratilgan.