Iqtisodiy sudlar tomonidan ekspertizaga oid qonun hujjatlarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida
(law, 2025-04-29)

Iqtisodiy sudlarda ishlarni koʻrishda ekspertizani tayinlash bilan bogʻliq masalalarni tartibga soluvchi qonun hujjatlarining toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Iqtisodiy sudlar sud ekspertizasi (bundan buyon matnda ekspertiza deb yuritiladi) tayinlash masalasini hal etish, sud eksperti xulosasini tekshirish va unga baho berishda Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi), “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni (bundan buyon matnda Qonun deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 21-fevraldagi 73-son qarori bilan tasdiqlangan “Sud ekspertizasi tadqiqotlarini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi namunaviy nizom (bundan buyon matnda Namunaviy nizom deb yuritiladi), shuningdek, boshqa normativ-huquqiy hujjatlari talablariga qatʼiy amal qilishlari lozim. 2. Qonunning 3-moddasiga koʻra, ekspertiza deganda sud ishlarini yuritishda ish holatlarini aniqlashga qaratilgan hamda sud eksperti tomonidan fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasidagi maxsus bilimlar asosida sud-ekspert tekshirishlarini oʻtkazish va xulosa berishdan iborat boʻlgan protsessual harakat tushuniladi. Sud ekspertining xulosasi deganda sud eksperti yoki sud ekspertlari komissiyasi tomonidan tuziladigan va sud-ekspert tekshirishlarining olib borilishini va natijalarini aks ettiradigan yozma hujjat tushuniladi. 3. Sudlarga tushuntirilsinki, ekspertiza ish holatlarini atroflicha va har tomonlama, obyektiv oʻrganish hamda fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarni talab qiladigan savollarga tushuntirish berish maqsadida tayinlanadi. Ekspertiza ishda ishtirok etuvchi shaxsning yozma yoki ogʻzaki iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan tayinlanishi mumkin. Agar ekspertiza tayinlash qonunda belgilab qoʻyilgan yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa yoxud taqdim etilgan dalilning qalbakilashtirilganligi toʻgʻrisidagi arizani tekshirish yoxud qoʻshimcha ekspertiza tayinlash zarur boʻlsa, sud ekspertizani oʻz tashabbusi bilan tayinlashi mumkin. 4. Ekspertiza muassasasida ekspertizaning quyidagi turlari oʻtkaziladi: sud-ekologik ekspertizasi, sud-avtotexnika ekspertizasi, transport vositalarini va ularning qismlarini baholash ekspertizasi, yongʻin-texnikaviy ekspertiza, sud-iqtisodiy ekspertiza, sud-tovarshunoslik ekspertizasi, sud qurilish-texnikaviy ekspertizasi, oziq-ovqat mahsulotlarining ekspertizasi va ixtisosligidan kelib chiqib, boshqa turdagi ekspertizalar — Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X.Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi va uning hududiy boʻlimlarida; shaharsozlik hujjatlari ekspertizasi — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasining Shaharsozlik hujjatlarini ekspertizadan oʻtkazish boshqarmasi va uning hududiy boʻlinmalarida; sud-xatshunoslik ekspertizasi — Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi va uning hududiy boshqarmalarida hamda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi va uning hududiy boʻlimlarida. Boshqa ekspertiza muassasalarida ekspertiza ularning ixtisosligidan kelib chiqib, oʻtkazilishi mumkin. 5. IPKning 55-moddasi va Qonunning 10 va 11-moddalari mazmuniga koʻra, ekspert sifatida davlat sud-ekspertiza muassasasi eksperti, boshqa korxona, muassasa, tashkilot xodimi yoki boshqa jismoniy shaxs ishtirok etishi mumkin. Sud eksperti sifatida oliy maʼlumotga, alohida hollarda esa oʻrta-maxsus, kasb-hunar maʼlumotiga ega boʻlgan, ekspertizaning tegishli sohasi boʻyicha maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan va sud eksperti malakasiga ega boʻlgan davlat sud-ekspertiza muassasasining xodimi (davlat sud-eksperti), sud tomonidan jalb etilgan boshqa korxona, muassasa, tashkilot xodimi (sud-ekspertlik ixtisosiga ega boʻlmagan) yoki boshqa jismoniy shaxs ishtirok etishi mumkin. Belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyatlari uchun sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan shaxslar sud eksperti sifatida jalb etilishi mumkin emas. Sudlar nazarda tutishlari kerakki, qonun hujjatlarida ekspertiza muassasasining ixtisosligi yoki ekspertizaning turidan kelib chiqib, sud ekspertining nomzodiga nisbatan boshqa talablar va cheklovlar ham belgilangan. 6. IPK 163-moddasi birinchi qismining 6-bandiga koʻra, birinchi instansiya sudi nafaqat iqtisodiy ishni koʻrishda, balki ishni sudda koʻrishga tayyorlash paytida ham ishda ishtirok etuvchi shaxsning iltimosi boʻlgan taqdirda, ekspertiza tayinlash masalasini koʻrib chiqishga haqlidir. Bunday holda ekspertiza tayinlash masalasi daʼvo arizasi (ariza) sudga kelib tushgan kundan boshlab besh kundan kechiktirmay hal etilishi lozim. 7. Sudlarga tushuntirilsinki, apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudi ishni mavjud va qoʻshimcha taqdim etilgan dalillar boʻyicha qayta koʻrishi sababli, ushbu sud instansiyasi ham mazkur qaror 3-bandining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollarda ekspertiza tayinlashga haqli. 8. Sudning ekspertiza tayinlash haqidagi ajrimi asoslantirilgan hamda IPKning 80, 82 va 85-moddalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. Ajrimda ekspertiza tayinlash uchun asos boʻlgan holatlar, tarafning aynan qaysi vaji yoki ishning aynan qaysi holati tekshirilishi kerakligi va ushbu holatni tekshirish uchun qaysi sohadagi mutaxassis fikri zarurligi koʻrsatilishi lozim. 8.1. Sudning ekspertiza tayinlash haqidagi ajrimida quyidagilar koʻrsatilishi kerak: 1) ekspertiza tayinlagan iqtisodiy sudning nomi, ishning tartib raqami, ajrim chiqarilgan sana va joy, sud tarkibi, sud majlisi kotibi, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning nomi; 2) nizo predmeti; 3) ish holatlari; 4) ekspertiza tayinlash asoslari; 5) ekspertiza oʻtkazish yuklatilgan muassasaning nomi; 6) sud eksperti yoki sud ekspertlari komissiyasi oldiga qoʻyilgan savollar; 7) ekspertiza oʻtkazish uchun taqdim etilgan tekshirish obyektlari, shu jumladan ashyoviy dalillar, tekshirish uchun namunalar, hujjatlar, ish materiallari va hokazolar; 8) ekspertizani har tomonlama va toʻliq oʻtkazish uchun zarur boʻlgan boshqa maʼlumotlar. 8.2. Ekspertiza sud ekspertlari komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi lozim deb topilganda, ajrimda tekshiruv qaysi ixtisosdagi ekspertlar tomonidan oʻtkazilishi kerakligi, ekspertlar komissiyasi faoliyatini tashkil qilish qaysi ekspert muassasasiga yuklatilganligi, tekshirilishi lozim boʻlgan obyektlar va boshqa materiallar qaysi ekspertiza muassasasiga yuborilayotganligi ham koʻrsatilishi lozim. Bunday ajrim nusxalari komissiyada vakili ekspert sifatida ishtirok etayotgan har bir ekspertiza muassasasiga yuboriladi. 8.3. IPK 80-moddasi ikkinchi va uchinchi qismlariga koʻra ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudga ekspert tomonidan tushuntirish berilishi lozim boʻlgan savollarni taqdim etishga va oʻzlari koʻrsatgan shaxslarni ekspert sifatida jalb etish yoki ekspertizani muayyan ekspertiza muassasasida oʻtkazish haqida iltimosnoma bilan murojaat qilishga haqli. Ekspertiza oʻtkazilishi zarur boʻlgan masalalar doirasi va mazmuni sud tomonidan belgilanadi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan taqdim etilgan savollar rad etilgan taqdirda, sud rad etish sabablarini ajrimda asoslantirib berishi shart. Sudlar inobatga olishlari lozimki, tushuntirish berish uchun sud eksperti oldiga nizoni toʻgʻri hal qilishga qaratilgan, ekspertning vakolat doirasiga kiradigan hamda fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarni talab qiladigan savollar qoʻyilishi kerak. Ekspertizani takroran oʻtkazmaslik maqsadida sud eksperti yoki sud ekspertlari komissiyasi oldiga qoʻyilayotgan savollar ekspertizani toʻliq oʻtkazish uchun yetarli darajada boʻlishi lozim. Hal qilinishi sudning vakolatiga kiradigan huquq toʻgʻrisidagi savollar ekspert oldiga qoʻyilishi mumkin emas. 8.4. Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimning faksimil va yorugʻ sezgir qogʻozga koʻchirilgan nusxasini yuborishga yoʻl qoʻyilmaydi. 9. IPK 102-moddasining 1-bandiga muvofiq ekspertiza tayinlangan hollarda iqtisodiy sud ish yuritishni toʻxtatib turishga haqli. Bu haqda alohida chiqarilgan ajrimda yoki ekspertiza tayinlash haqidagi ajrimda koʻrsatilishi mumkin. IPKda ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat berilishi (protest keltirilishi) nazarda tutilmaganligi munosabati bilan sudlar shuni inobatga olishi lozimki, ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda ish yuritishni toʻxtatib turish ham koʻrsatilgan boʻlib, ushbu ajrim ustidan shikoyat berilgan (protest keltirilgan) boʻlsa, shikoyat (protest)ning faqat ish yuritishni toʻxtatib turishga oid qismi koʻrib chiqiladi. Agar shikoyat (protest) sud ajrimining ekspertizani tayinlashga oid qismi ustidan berilgan boʻlsa, uni qabul qilish IPK 268-moddasi birinchi qismining 2-bandi yoki 291-moddasi birinchi qismining 2-bandi yoxud 316-moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan rad etiladi. Agar ariza (protest) ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, u boʻyicha ish yuritish IPK 273-moddasi birinchi qismining 1-bandi yoki 296-moddasi birinchi qismining 1-bandi yoxud 3242-modda birinchi qismining 2-bandiga asosan, shikoyat (protest) koʻrib chiqilayotgan sud instansiyasida tugatiladi. Agar ekspertizaning oʻtkazilishi IPKda ishni koʻrish uchun belgilangan protsessual muddatning buzilishiga olib kelmasa, sud ish yuritishni toʻxtatmasdan ekspertiza tayinlash haqida ajrim chiqarishga haqli. 10. Sud eksperti yoki sud ekspertlari komissiyasiga ekspertiza tayinlash haqidagi sudning ajrimi hamda tekshirish obyekti, ekspertizani oʻtkazish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar aks etgan boshqa hujjatlar (sud majlisi bayonnomasi, shartnomalar, yuk xatlari, schyot-fakturalar, buxgalteriya hujjatlari, maʼlumotnomalar, koʻchirmalar, fotosuratlar va h.k.lar) yuboriladi. 11. Tekshirish obyektlari, agar ularning oʻlchamlari va xossalari imkon bersa, oʻralgan va muhrlangan holda ekspertizaga taqdim etilishi kerak, tekshirish obyektlari ekspertizani tayinlagan sudning vakolatli xodimi tomonidan shaxsan topshirilgan hollar bundan mustasno. 12. Agar ekspertga hujjatning kseronusxasi yuborilayotgan boʻlsa, unga hujjatning asliga mosligi haqida sudya tomonidan belgi qoʻyiladi, nusxasi sudya tomonidan imzolanadi va sudning muhri bilan tasdiqlanadi. Tekshirish obyektini sud eksperti yoki sud ekspertlari komissiyasi ixtiyoriga yuborish mumkin boʻlmagan hollarda (bino, inshoot, katta hajmdagi predmetlar va boshqalar) uni koʻzdan kechirish va tekshirish obyekt joylashgan joyda amalga oshiriladi. 13. Sudlar tekshirish obyektlarini rasmiylashtirish va sud eksperti yoki sud ekspertlari komissiyasiga taqdim etishning qonun hujjatlarida belgilangan tartibiga rioya etishlari lozim. Agar ushbu tartibga rioya etmaslik ekspertiza oʻtkazilishiga toʻsqinlik qilsa, ekspertiza muassasasi rahbari ekspertizani tayinlagan sudga yozma shaklda xabar berishga va kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha zarur boʻlgan choralarni koʻrishni talab qilishga haqli. Koʻrsatilgan kamchiliklar oʻttiz kun ichida yoki ekspertiza muassasasi rahbarining xatida koʻrsatilgan boshqa muddat ichida bartaraf qilinmasa, ekspertiza muassasasi rahbari tekshirish obyektlari va boshqa materiallarni sudga ijrosiz qaytarishi mumkin. Shu bois bunday talab bildirilgan taqdirda, sudlar murojaatda koʻrsatilgan kamchiliklarni darhol bartaraf etish choralarini koʻrishlari zarur. 14. Tadqiqot oʻtkazish uchun taqdim etilgan materiallar toʻliq boʻlmagan taqdirda, sud eksperti yoki sud ekspertlari komissiyasi ekspertiza muassasasi rahbari orqali ekspertizani tayinlagan sudga qoʻshimcha materiallarni taqdim etish zarurligi toʻgʻrisida yozma ravishda maʼlum qilishi mumkin. Qoʻshimcha materiallar murojaatda koʻrsatilgan muddatda, muddat koʻrsatilmagan taqdirda — darhol taqdim qilinishi shart. Agar murojaatda soʻralayotgan qoʻshimcha materiallar boshqa shaxslarda saqlanayotgan boʻlsa, sud ularni IPKning 69-moddasiga muvofiq talab qilib olish va ekspertiza muassasasiga yuborish choralarini koʻradi. 15. Sudlarga tushuntirilsinki, ekspertiza muassasasi tomonidan ekspertizani oʻtkazish uning vakolatiga kirmasligi, muassasada tegishli mutaxassis mavjud emasligi yoki boshqa sabablarga koʻra ekspertizani oʻtkazish imkoniyati yoʻqligi vaj qilinib, tekshirish obyekti va boshqa materiallar xulosa berilmasdan sudga qaytarilgan hollarda, ekspertiza oʻtkazishni boshqa ekspertiza muassasasiga yuklash masalasi ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqilishi lozim. 16. IPK va Qonunga muvofiq qoʻshimcha, qayta, komissiyaviy yoki kompleks ekspertiza ham tayinlanishi mumkin. Qoʻshimcha ekspertizani oʻtkazish dastlabki ekspertizani oʻtkazgan sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi) yoki boshqa sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi) tomonidan, qayta ekspertizani oʻtkazish esa har qanday holda boshqa sud ekspert (yoki sud ekspertlari komissiyasi) tomonidan amalga oshiriladi. IPK 82-moddasining birinchi qismiga koʻra qoʻshimcha ekspertiza ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasidagi turli boʻshliqlarning oʻrnini toʻldirish uchun tayinlanadi. Bu yerda boʻshliqlar deganda, ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasining toʻliq va aniq emasligi, xulosadagi kamchiliklarni ekspert (ekspertlar komissiyasi aʼzolari)ni soʻroq qilish yoʻli bilan ham bartaraf etish imkoni mavjud boʻlmaganligi va shu kabi holatlar tushunilishi kerak. IPK 82-moddasining ikkinchi qismida ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasi asoslantirilmaganda yoki uning toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda yoxud unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki ekspertizani oʻtkazishning protsessual qoidalari jiddiy buzilganda qayta ekspertiza tayinlanishi belgilangan. Komissiyaviy ekspertiza bir xil ixtisoslikdagi, kompleks ekspertiza esa turli ixtisoslikdagi ikki yoki undan ortiq sud ekspertlari tomonidan oʻtkaziladi. Sudlarga tushuntirilsinki, qoʻshimcha, qayta, komissiyaviy yoki kompleks ekspertizalar faqat IPK va Qonunda nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirda tayinlanadi va boshqa asoslar boʻyicha bunday ekspertizalarni tayinlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 17. Ekspert xulosasi sudga yozma shaklda taqdim etiladi va u ish hujjatlariga qoʻshib qoʻyiladi. Sud eksperti xulosasining mazmuni va shakli boʻyicha qoʻyiladigan talablar IPKning 86-moddasi va Qonunning 23-moddasida koʻrsatilgan. Agar sud ekspertining xulosasi ushbu talablarga rioya qilinmagan holda tuzilgan boʻlsa, sud ushbu xulosani ishning holatlarini tasdiqlaydigan hujjat sifatida qabul qilmaydi. Shu bilan birga sud ekspert (sud ekspertlari komissiyasi)dan xulosani qonun talablariga mos holda rasmiylashtirishni talab qilishga haqli. 18. Agar ekspert xulosasini baholashda shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlari (imzo yoki hujjatlarning qalbakilashtirilishi va h.k.) mavjudligi aniqlansa, sud IPK 200-moddasining beshinchi qismiga muvofiq jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda prokurorga xususiy ajrim yuborishi kerak. Xususiy ajrimga ekspertiza xulosasining asl nusxasi ilova qilinadi, xulosaning koʻchirma nusxasi esa iqtisodiy ish hujjatlariga qoʻshib qoʻyiladi. 19. IPK 56-moddasining uchinchi qismiga koʻra, sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi vakillari) bila turib notoʻgʻri xulosa berganligi uchun jinoiy javobgar boʻladi. Shu munosabat bilan sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi vakillari) jinoiy javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantiriladi va bu haqda sudning ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimida koʻrsatiladi. Ushbu modda toʻrtinchi qismining mazmuniga koʻra, ekspert xulosasi tushunarli boʻlmagan taqdirda, oʻzi oʻtkazgan ekspertiza xususida koʻrsatuvlar berishi, oʻzi bergan xulosani tushuntirishi, qoʻshimcha savollarga javob berishi uchun sud ekspertni sud majlisiga chaqirishga haqli. 20. IPK 74-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq hech qanday dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas. Sud eksperti xulosasi sud tomonidan boshqa dalillar bilan bir qatorda, har tomonlama, toʻliq va xolis tekshirishga asoslangan oʻz ichki ishonchi boʻyicha baholanadi. Ekspert xulosasini baholashda sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi vakillari)ning malakasi, taraflarning manfaatlariga rioya qilinganligi, tadqiqotda qoʻllanilgan usullarning ishonchliligi, sud tomonidan qoʻyilgan savollarga berilgan javoblarning asoslantirilganligi hisobga olinishi lozim. Ekspertning xulosasi noaniq boʻlgan, shuningdek u taxminlarga asoslangan taqdirda, xulosa sud tomonidan dalil sifatida baholanishi mumkin emas. Bunday holda sud hal qiluv qarori (qaror, ajrim)da xulosaning dalil sifatida qabul qilmaganligi sabablarini asoslab berishi shart. 21. Sudlarga tushuntirilsinki, ilgari koʻrilgan boshqa ish boʻyicha berilgan ekspertiza xulosasi koʻrib chiqilayotgan ish boʻyicha ekspertiza xulosasi sifatida tan olinmaydi. Lekin ekspertiza xulosasi koʻrilayotgan ishga bevosita aloqador boʻlsa, u boshqa dalillar bilan bir qatorda dalil sifatida baholanishi mumkin. 22. Ekspertiza qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda oʻtkazilishi lozim. Namunaviy nizomning 8-bandiga koʻra, ekspertizani tayinlashga vakolatli organ (shaxs)ning qarori (ajrimi) asosida tadqiqotlarni oʻtkazish muddatlari sud ekspertizalarining hajmi va murakkabligiga, shuningdek, sud ekspertining ish hajmiga koʻra 30 kun doirasida belgilanadi. Sud ekspertizasi turlarining murakkablik darajasi ekspertiza tashkilotining yuqori turuvchi idorasi, shuningdek, nodavlat sud-ekspertiza tashkilotlari uchun Adliya vazirligi tomonidan belgilanadi. Tadqiqotlarni oʻtkazishni 30 kun mobaynida bajarish mumkin boʻlmagan taqdirda, ekspertiza tashkiloti rahbari muddat oʻtishidan 3 ish kuni oldin asoslangan holda ekspertiza tayinlagan vakolatli organ (shaxs)ga yozma yoki elektron ravishda xabar qiladi hamda ular bilan kelishgan holda qoʻshimcha muddatni belgilaydi. Sudlar inobatga olishlari lozimki, Namunaviy nizomning 9-bandiga koʻra, ekspertiza tayinlashga vakolatli organ (shaxs)ning qarori (ajrimi) boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazish muddatlari ish materiallari ekspertiza tashkilotiga tushgan kundan keyingi ish kunidan boshlab hisoblanadi va sud eksperti xulosasi ekspertiza tayinlagan vakolatli organ (shaxs)ga yuborilgan kunda tugaydi. 23. Sudlarga tushuntirilsinki, IPKning 117-moddasi mazmuniga koʻra ekspertiza oʻtkazish uchun toʻlanishi lozim boʻlgan summa ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi iltimosnoma bilan sudga murojaat qilgan ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan, agar ikkala tomon bunday iltimosnoma bilan murojaat qilgan boʻlsa, ushbu summa ularning har ikkalasi tomonidan sudning depozit hisobvaragʻiga oldindan teng miqdorda oʻtkazilishi kerak. Depozit hisobvaragʻiga oldindan oʻtkaziladigan summaning taxminiy miqdori sud tomonidan aniqlanadi, qonun hujjatlarida belgilangan boshqa hollar bundan mustasno. Toʻlanadigan uzil-kesil summa xulosa sudga taqdim etilgandan soʻng aniqlanadi. Mazkur Plenum qarori 3-bandining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollarda sudning tashabbusi bilan ekspertiza tayinlangan taqdirda, uni oʻtkazish uchun toʻlanadigan summa sudning depozit hisobvaragʻidan oʻtkazilib, u ishni koʻrish natijalari boʻyicha taraflar oʻrtasida IPKning 118-moddasiga muvofiq taqsimlanadi va undiriladi. 24. Sudlarga tushuntirilsinki, Namunaviy nizom 10-bandining oltinchi xatboshisiga koʻra ekspertizani oʻtkazish boʻyicha xarajatlar toʻlanmaganligi materiallarni ekspertiza oʻtkazmasdan qaytarish uchun asos boʻladi. Shu bois ekspertizani oʻtkazish boʻyicha xarajatlar toʻlanmaganligi sababli tegishli materiallar ekspertiza oʻtkazilmasdan sudga qaytarilgan taqdirda, sud ekspertiza oʻtkazish boʻyicha xarajatlarning toʻlanganlik yoki toʻlanmaganlik holatini tekshirishi lozim. Bunday xarajatlar toʻlanmagan va ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ularni toʻlashga imkoni boʻlmagan taqdirda, nizo ishdagi mavjud dalillar asosida koʻrib chiqiladi.