1999—2003 YILLARDA OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MAʼLUMOTLAR UZATISh MILLIY TARMOGʻINI MODERNIZATSIYA QILISh VA UNI RIVOJLANTIRISh DASTURI TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2021-02-22)

Oʻzbekiston Respublikasi hududida axborotni tezkorlik bilan ayirboshlash, jahon axborot tarmoqlaridan foydalanishni kengaytirish, Oʻzbekiston Respublikasida maʼlumotlarni uzatish tarmoqlarini modernizatsiya qilish va rivojlantirishni jadallashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston pochta va telekommunikatsiyalar agentligi, Fan va texnika davlat qoʻmitasi tomonidan manfaatdor vazirliklar va idoralar ishtirokida ishlab chiqilgan 1999—2003-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini modernizatsiya qilish va uni rivojlantirish dasturi ilovaga muvofiq maʼqullansin. 2. Vazirliklar, idoralar, tashkilotlar va korxonalar Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻi bilan birgalikda ishlash uchun zarur boʻlgan mahalliy axborot-kompyuter tarmoqlarining Oʻzbekiston pochta va telekommunikatsiyalar agentligi hamda Fan va texnika davlat qoʻmitasining texnik shartlari boʻyicha modernizatsiya qilinishini va ularning kengaytirilishini taʼminlasinlar. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi 2000—2002-yillar uchun budjetni shakllantirishda texnik-iqtisodiy asoslar va texnik loyihaga muvofiq Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻining axborotlarni muhofaza qilish uzelini tashkil etishga markazlashtirilgan mablagʻlar ajratishni nazarda tutsinlar. 4. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari “UzPAK” maʼlumotlarni uzatish davlat tarmogʻini rivojlantirish va undan foydalanish korxonasiga maʼlumotlarni uzatish xizmatlaridan foydalanish jamoa punktlarini joylashtirish uchun xonalar ajratishda koʻmaklashsinlar. 5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Bosh vazir oʻrinbosarlari L.A. Axmetov va H.S. Karomatov zimmasiga yuklansin. 1.1. Mazkur Dastur Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻini tashkil etish va jahon axborot tarmoqlaridan foydalanishni tartibga solish toʻgʻrisida” 1999-yil 5-fevraldagi 52-son qaroriga muvofiq ishlab chiqilgan. 1.2. Oʻzbekiston Respublikasi Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻi: davlat va jamoat organlari, fuqarolar, mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning axborotlarga boʻlgan ehtiyojlarini har tomonlama qondirish maqsadida elektron axborotni ayirboshlashlarni amalga oshirish; respublikaning yagona axborot makoni transport-kommunikatsiya asoslarini va uning jahon axborot hamjamiyatiga kirishini taʼminlash; respublika maʼlumotlar uzatish operatorlari (provayderlari) tarmoqlarining maʼlumotlarni uzatish jahon tarmoqlariga, shu jumladan, Internetga markazlashtirilgan tartibda ulash; davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining hujjatlari aylanishini markazlashtirilgan elektron vositasida taʼminlash uchun shart-sharoitlar yaratishga moʻljallangan. 1.3. Oʻzbekiston Respublikasi Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻi ishlab turgan Oʻzbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi “UzPAK” maʼlumotlarni uzatish davlat tarmogʻini rivojlantirish va undan foydalanish korxonasining maʼlumotlarni uzatish respublika tarmogʻi (keyingi oʻrinlarda UzPAK deyiladi) va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Xoʻjalik hisobidagi “UzNet” axborot-kompyuter xizmatining idoralararo axborot-kompyuter tarmogʻi bazasida yaratilgan. Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻi milliy operatori (provayderi), shu jumladan, Internet funksiyasi UzPAKka yuklangan. Xoʻjalik hisobidagi “UzNet” axborot-kompyuter xizmati yuridik shaxs huquqi bilan shuʼba korxonasi sifatida (keyingi oʻrinlarda “UzNet” deyiladi) UzPAK tarkibiga kiritilgan. 1.4. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻini tashkil etish va jahon axborot tarmoqlaridan foydalanishni tartibga solish toʻgʻrisida” 1999-yil 5-fevraldagi 52-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi maʼlumotlar uzatish tarmoqlari barcha operatorlari (provayderlari) xalqaro tarmoqlarga faqat Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻi orqali chiqish huquqiga egadirlar. Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda faqat oʻz ehtiyojlari uchun, diplomatik va xalqaro vakolatxonalar, shuningdek, ixtisoslashtirilgan korxonalar, tashkilotlar va muassasalar (bank tizimlari, aeronavigatsiya va havo transporti harakatini boshqarish tizimlari va shu kabilar) uchun shaharlararo va xalqaro maʼlumotlar uzatish kanallari, shu jumladan, yoʻldosh tizimlari orqali kanallar tashkil etilishi va ulardan foydalanilishiga yoʻl qoʻyiladi. 2.1. Toshkent, Nukus shaharlarida va viloyatlar markazlarida — 1999—2001-yillarda, tuman markazlarida — 2000—2003-yillarda tarmoqlarni kengaytirishni taʼminlash uchun 1999—2003-yillarda Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini modernizatsiya qilish va uni rivojlantirish boʻyicha asosiy tashkiliy-texnik choralar va tadbirlarni belgilash Dasturning asosiy maqsadi hisoblanadi. 2.2 Quyidagilar: maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini qurish va uni tashkil etish boʻyicha asosiy texnik talablarni; texnik vositalarni, respublikaning yagona axborot makoni kommunikatsiya asoslarini takomillashtirish va Oʻzbekiston Respublikasining jahon axborot makoniga kirishi imkoniyatlarini kengaytirish yoʻllarini; respublika maʼlumotlarni uzatish tarmogʻi operatorlari (provayderlari)ning jahon axborot tarmoqlariga, shu jumladan, Internetga, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining shaharlararo tarmoqlariga markazlashtirilgan holda ulashga doir chora-tadbirlarni; tarmoqlarni modernizatsiya qilish va ularni rivojlantirishning yoʻnalishlari hamda bosqichlarini; UzPAK korxonasining oʻz mablagʻlaridan, kreditlar va grantlar sifatidagi xorijiy investitsiyalardan, markazlashtirilgan manbalardan olingan mablagʻlardan foydalanishni hisobga olgan holda tarmoqlarni modernizatsiya qilish va ularni kengaytirishni mablagʻ bilan taʼminlash manbalari va mexanizmlarini; axborot resurslarini muhofaza qilishni taʼminlash, konstitutsiyaviy tuzumni zoʻrlik bilan oʻzgartirishga daʼvat qiluvchi axborotlar tarqatilishiga, urush, zulm va pornografiyani targʻib qilishga, diniy va milliy nizolarni qoʻzgʻashga, insonning shaʼni va qadr-qimmatini poymol qilishga hamda amaldagi qonun hujjatlari bilan tarqatilishi taqiqlangan boshqa axborotlarning tarqatilishiga yoʻl qoʻymaslikka doir tashkiliy-texnik chora-tadbirlarni belgilash Dasturning asosiy vazifalari hisoblanadi. 3.1. Hozirgi vaqtda Oʻzbekiston Respublikasida “UzPAK” maʼlumotlarni uzatish davlat tarmogʻini rivojlantirish va undan foydalanish korxonasining maʼlumotlarni uzatish davlat tarmogʻi, ixtisoslashtirilgan ishlab-chiqarish-texnologiya tarmoqlari va turli provayderlarning umumiy foydalaniladigan tarmoqlari faoliyat koʻrsatmoqda (1-jadval*). Oʻzbekiston Respublikasida maʼlumotlar uzatish tarmoqlaridan foydalanuvchilarning umumiy soni qariyb 2500 tani tashkil etadi. Bunda, asosan, maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari uzellari va ulardan foydalanuvchilar Toshkent shahrida joylashgandir. Koʻrsatib oʻtilgan tarmoqlarda uzatishning turli tezliklari (9,6 dan 256 kbit/sekundgacha) va maʼlumotlar uzatish protokollari qoʻllaniladi. 3.2. “UzPAK” maʼlumotlarni uzatish davlat tarmogʻi paketlarni kommutatsiya qilish texnologiyasiga va telefon kommutatsiyasiga ega boʻladi. Paketlarni kommutatsiya qilish tarmogʻi X.25 uyali protokoldan foydalanishni taʼminlovchi “Nortel” firmasining DP№-100 asbob-uskunasi bilan tashkil etilgan. Viloyat markazlarining barcha uzellari bir-birlari bilan tonal chastotaning standart kanallari bilan birlashtirilgan, ular 14,4 kbit/sek maʼlumotlar uzatish tezligini taʼminlaydilar. “Iskra” telefon kommutatsiyasi tarmogʻida “Nortel” firmasining DRX tizimi asbob-uskunasi foydalaniladi. Maʼlumotlarni uzatish tarmogʻining yigʻilgan hajmi turli interfeyslarning 385 portini, telefon tarmoqlari — 1928 liniyani tashkil etadi. “UzNet” idoralararo axborot-kompyuter tarmogʻi respublika vazirliklari va idoralari foydalanuvchilarining, Oʻzbekiston Respublikasidagi bir qator xalqaro tashkilotlar va vakolatxonalarning axborot ayirboshlashini, ularning Internet tarmogʻiga chiqishlarini taʼminlaydi. “UzNet” tarmogʻi 15 ta marshrutlashtiruvchidan iborat boʻladi, 60 ta raqamli portlar (64 kbit/s—2Mbit/s)ga ega va 256 kbit/s tezlik bilan yoʻldosh liniyasi boʻyicha Internet tarmogʻiga oʻzicha chiqa oladi. 3.3. 1997—1999-yillarda qurilgan Oʻzbekiston Respublikasining umumiy foydalanishdagi (TAYE VOLS, VOLS va OYESGʻ loyihasi boʻyicha qurilgan radioreleli liniyalar) shaharlararo va xalqaro magistral tarmoqlar (raqamli liniyalar va uzatish tizimi) Toshkent, Nukus shaharlari va respublikaning viloyat markazlari orasida, Termiz shahri bundan mustasno shuningdek, xorijiy mamlakatlarning axborot tarmoqlari bilan yuqori tezlikdagi maʼlumotlar uzatish kanallari (64 kbit/sekunddan 2048 kbit/sekundgacha)ni tashkil etish imkonini beradi. Hozirgi vaqtda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasining, ajratilgan yoʻldosh kanallarni viloyatlar va tumanlar boʻlinmalarigacha yetkazgan holda, maʼlumotlar uzatish tarmoqlari qurilishi olib borilmoqda. Shu bilan birga, ishlab turgan maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari koʻrsatilayotgan xizmatlarning sifati va nomenklaturasi, tarmoqlarning ishonchliligi, axborot xavfsizligi boʻyicha zamonaviy talablarga javob bermaydi. 4.1. Oʻzbekiston Respublikasi Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻini modernizatsiya qilish va uni rivojlantirishni quyidagi asosiy yoʻnalishlar boʻyicha amalga oshirish moʻljallanmoqda: tarmoqning ish bajarish qobiliyatini va uning ishonchliligini oshirishni taʼminlovchi maʼlumotlar uzatishning zamonaviy texnologiyalarini joriy etish, davlat organlari, korxonalar, tashkilotlar va muassasalar, respublika aholisining maʼlumotlar uzatish xizmatlariga boʻlgan ehtiyojlarini toʻlaroq qondirish maqsadida xizmatlar koʻrsatish sifatini oshirish; davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, teletibbiyot, multimedia, videokonferensiya-aloqa, Internet-kafe va shu kabilarning hujjatlari elektron vositasida aylanishini oʻzlashtirish va rivojlantirish uchun xizmatlarning yangi turlarini va shart-sharoitlarni joriy etish; maʼlumotlarni uzatish jahon tarmoqlaridan, shu jumladan, Internet tarmoqlaridan foydalanishni tartibga solish va kengaytirish; axborot resurslarini boshqarish protokollarini va transport tarmogʻining oʻzaro harakat qilish protokollarini birxillashtirish; Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻi kanallarini tashkil etish uchun radiochastota spektridan oqilona foydalanish, ishlab chiqarish-texnologiya tarmogʻining idoraviy liniyalaridan koʻproq foydalanish maqsadida yoʻldosh texnologiyalar qoʻllanilishini tartibga solish; “UzPAK” korxonasining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash. 4.2. Maʼlumotlar uzatish milliy tarmogʻi tuzilmasini 3 darajada tashkil etish nazarda tutilmoqda: 1-daraja — respublika darajasi — Milliy tarmoqni maʼlumotlarni uzatish xalqaro va shaharlararo tarmoqlariga ulashni, tarmoqni boshqarish va axborot resurslarini muhofaza qilishni taʼminlovchi Toshkent shahridagi Markaziy kommutatsiya uzeli. Toshkent shahridagi provayderlarning maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari Markaziy uzelga bevosita yoki uning shahar hududida joylashgan tashqi konsentratorlari orqali ulanadi. 2-daraja — viloyat darajasi — Samarqand, Buxoro, Namangan shaharlaridagi mintaqaviy kommutatsiya uzellaridan iborat, ular magistral yoʻnalishlarda tarmoq resurslaridan va amal qilish zonasiga kiruvchi viloyat markazlari maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari trafikasini jamlash va viloyat markazlarida joylashgan foydalanuvchilarni va tuman kommutatsiya uzellarini tarmoqqa ulashni taʼminlovchi viloyat kommutatsiya uzellaridan eng koʻp foydalanish uchun moʻljallangan. 3-daraja — tuman darajasi — tuman kommutatsiya uzellari tumanlar foydalanuvchilarining tarmoqlardan foydalanishlarini taʼminlash uchun xizmat qiladi. Maʼlumotlarni uzatish tarmoqlaridan foydalanuvchilar va provayderlarni Milliy tarmoqqa ulashni barcha uch darajada ajratilgan va kommutatsiya qilingan kanallar boʻyicha ulash moʻljallanmoqda. 1 va 2-darajalarda ATM, GʻR, X.25 transport protokollari, 3-darajada - FR va X.25 protokollaridan foydalanilishi kerak. 4.3. Multiprotokol kommunikatsiya va avtomatik marshrutlashtirish, turli xil trafika uchun xabarlarni joʻnatishning qulay tizimini, shuningdek, trafik koʻpayib ketishining oldini olish algoritmlarining qoʻllanilishi tarmoqning ish unumdorligini oshirishni taʼminlaydi. Oʻzbekiston Respublikasining 1997—1999-yillarda modernizatsiya qilingan umumiy foydalanishdagi xalqaro va shaharlararo magistral telekommunikatsiya tarmoqlari, ularda xorijiy mamlakatlarning axborot tarmoqlari bilan Toshkent, Nukus shaharlari va respublikaning viloyat markazlari oʻrtasida, Termiz shahri bundan mustasno, tashkil etilishi 2000-yilda nazarda tutilayotgan raqamli kanallarda maʼlumotlarni uzatishning tezligi katta raqamli kanallari (64kbit/sekunddan 2Mbit/sekundgacha)ni tashkil etish imkonini beradi. Toshkent shahrida provayderlar va foydalanuvchilar uzellarini Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻiga ulashning maʼlumotlarni uzatish kanallarini tashkil etish uchun Toshkent telefon tarmoqlarining SDN tarmoqlari va kanallari, “UzPAK” va “UzNet” tarmoqlaridan foydalanish koʻzda tutilmoqda. Qoraqalpogʻiston Respublikasida, Buxoro, Navoiy va Xorazm viloyatlarida tuman darajasida maʼlumotlarni uzatishning juda tez yuradigan kanallarini tashkil etish uchun raqamli kanallar mavjud. Bunday kanallarni tashkil etishning imkoni boʻlmagan boshqa viloyatlarda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasining maʼlumotlar uzatishning yoʻldosh tarmogʻi hajmlaridan foydalanish rejalashtirilmoqda. Respublika viloyatlarida telekommunikatsiya tarmoqlarining raqamlashtirilishiga qarab maʼlumotlarni uzatish kanallarini tashkil etish yangi raqamli liniyalar va uzatish tizimlarida amalga oshiriladi. 5.1. Dasturni amalga oshirishni uch bosqichda taʼminlash nazarda tutilmoqda: I - bosqich — 1999-yil — UzPAKning mavjud tarmoqlarini modernizatsiya qilish, maʼlumotlarni uzatish provayderlari tarmoqlarining jahon axborot tarmoqlariga, shu jumladan, Internetga markazlashtirilgan holda chiqishini, shuningdek, aloqa kanallari, shu jumladan, yoʻldosh kanallaridan foydalanishni tartibga solishni taʼminlash; II - bosqich — 1999—2001-yillar — tarmoqning mintaqaviy uzellarini oʻrnatish va barcha viloyat markazlarini tarmoqqa ulash, respublika markazi — viloyat markazlari darajasida elektron ayirboshlashni tashkil etish. III - bosqich — 2000—2003-yillar — barcha tuman markazlarini tarmoqqa ulash, respublika markazi — viloyat markazlari — tuman markazlari darajasida elektron ayirboshlashni tashkil etish. Har bir bosqich tarmoqning quvvatini, oʻtkazish qobiliyatini, uning ishonchliligi va himoyalanganligini nazarda tutadi (2-jadval*). 5.2. Milliy tarmoqning prognoz koʻrsatkichlarini bajarish maqsadida quyidagi chora-tadbirlar belgilandi: Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent, Nukus shaharlari va uning viloyatlari markazlari oʻrtasida internet-provayder bilan tezligi 256 kbit/s boʻlgan tez yuradigan xalqaro kanal va tezligi 64-256 kbit/s boʻlgan shaharlararo kanallar tashkil etish; provayderlar va foydalanuvchilarning ishlab turgan tarmoqlarini Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻining Markaziy uzeli orqali xalqaro tarmoqlarga qayta ulash; Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini modernizatsiya qilish va kengaytirishning texnik loyihasini ishlab chiqish, zamonaviy texnologiyalar va asbob-uskunalarni oʻrganib chiqish asosida bazaviy texnologiyani belgilash; Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini kengaytirish maqsadida asbob-uskunalar yetkazib berish va dasturiy taʼminlash uchun tenderlar oʻtkazish; UzPAK mavjud tarmoqlarini rekonstruksiya qilish va modernizatsiya qilish, bu tarmoqlarning oʻtkazish qobiliyatini 2 baravar oshirishni, aloqalar kommutatsiyasi texnologiyasining shunga oʻxshash texnologiyadan raqamlisiga oʻtkazishni taʼminlaydi; Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini boshqarish markazini tashkil etish; texnik topshiriq va texnik loyihani ishlab chiqish, foydalanuvchi va provayderning tarmoqdan foydalanishini nazorat qilishni va tekshirishni taʼminlovchi Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻi axborotini muhofaza qilish uzelini tashkil etish uchun zarur boʻlgan asbob-uskunalar yetkazib berish va dasturiy taʼminlashga buyurtmani joylashtirish. Tarmoqlarning real trafikasiga qarab Internet-provayderlar bilan birga xalqaro kanallarda maʼlumotlar uzatish tezligini 2Mbit/sek kacha koʻpaytirish, shuningdek, kanallarni zaxiralashtirishni taʼminlash; istiqbolda 650 portga ega boʻlgan ATM texnologiyasiga oʻtadigan Frame Relay zamonaviy tarmoq texnologiyalarini qoʻllash orqali Toshkent shahridagi maʼlumotlarni uzatish tarmoqlarini modernizatsiya qilish; istiqbolda quvvati 950 port boʻlgan ATM texnologiyasiga oʻtadigan Frame Relay tarmoq texnologiyalari boʻyicha Samarqand, Buxoro, Namangan shaharlarida tarmoqlarning regional uzellarini oʻrnatish orqali viloyat darajasida maʼlumotlarni uzatish tarmoqlarini modernizatsiya qilish. Bunda UzPAKning mavjud tarmogʻidan aloqalarni zaxiralashtirish maqsadida parallel holda foydalaniladi; foydalanuvchilar bilan hisob-kitoblarning avtomatlashtirilgan tizimini hamda UzPAK korxonasini va “UzNet” xizmatini texnik qoʻllab-quvvatlash (Nelr Desk) tizimini tashkil etish; “UzNet” idoralararo axborot-kompyuter tarmogʻini kengaytirish; Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini muhofaza qilish uzelini ishga tushirish. 4800 port tashkil etish sharti bilan Frame Relay va X.25 tarmoq texnologiyalaridan foydalangan holda tumanlar markazlari darajasidagi maʼlumotlar uzatish tarmoqlarini tashkil etish (3-jadval*). Maʼlumotlarni uzatish milliy tarmogʻini modernizatsiya qilish va rivojlantirishga doir chora-tadbirlarning yigʻma roʻyxati 3-jadvalda berilgan. 5.3. Texnologiya va asbob-uskunalarni tanlash Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga muvofiq tanlov savdolari (tenderlar) natijalariga koʻra amalga oshiriladi. 5.4. Respublikada maʼlumotlarni uzatish bozori marketing tadqiqotlarini oʻtkazish, kadrlar tayyorlash va ularni qayta tayyorlashni, tarmoqlarning ishlashi monitoringini, tarif siyosatini takomillashtirishni va Milliy tarmoqni rivojlantirishga qaratilgan boshqa chora-tadbirlarni oʻtkazish moʻljallanmoqda. 5.5. Dasturni mablagʻ bilan taʼminlashni, asosan, xorijiy kreditlarni, UzPAK korxonasining oʻz mablagʻlarini, shuningdek, respublikaning markazlashtirilgan manbalaridan olingan mablagʻlarni jalb qilish hisobiga amalga oshirish koʻzda tutilmoqda. 5.6. Dasturni amalga oshirish maʼlumotlar uzatish xizmatlari hajmini 4 yil ichida 20 baravar oʻsishini, foydalanuvchilar sonining esa 11,8 baravar koʻpaytirishni taʼminlash imkonini beradi.