2005-yilda gʻoʻza defoliatsiyasini oʻtkazish boʻyicha yoʻriqnomani tasdiqlash haqida
(order, 2013-04-08)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 28-iyundagi 290-sonli qaroriga asosan va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilari tomonidan gʻoʻza defoliatsiyasini samarali oʻtkazishini yaxshilash maqsadida, buyuraman: 1. 2005-yilda gʻoʻza defoliatsiyasini oʻtkazish boʻyicha yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. Mazkur Yoʻriqnoma 2005-yilda gʻoʻza defoliatsiyasini oʻtkazish tartibini belgilaydi va gʻoʻza defoliatsiyasini oʻtkazuvchi barcha qishloq xoʻjaligi korxonalari, qonunchilikka muvofiq gʻoʻza defoliyasini oʻtkazish ishlariga masʼul boʻlgan barcha davlat organlari va mansabdor shaxslari uchun bajarilishi majburiydir. 1. Gʻoʻza defoliatsiyasi koʻsaklarning erta yetilib, barvaqt ochilishini taʼminlash maqsadida gʻoʻza bargini defoliantlar yordamida sunʼiy toʻktirishdan iborat agrotexnik tadbir hisoblanadi. 2. Gʻoʻza defoliyatsiyasini oʻtkazishda xlorat magniy, suyuq xlorat magniy, avguron-ekstra, sadaf va boshqa defoliantlar qoʻllaniladi. Qoʻllaniladigan defoliantlar quyidagi xususiyatlarga ega: Xlorat magniy — tarkibida 58 — 60% taʼsir qiluvchi rangsiz kristall modda boʻlib, 6 molekula suv boʻlgan tuz holida ishlab chiqariladi. Suvda yaxshi eriydi, oʻziga nam tortish xossasi oʻta kuchli, shuning uchun uni quruq joyda, nam va havo oʻtkazmaydigan idishlarda saqlash zarur. Suyuq xlorat magniy — tarkibida 43% taʼsir etuvchi modda boʻlgan och sargʻich rangli suyuqlik boʻlib gektariga 7-8 litr meʼyorida ishlatiladi. Taʼsir etish mexanizmi xuddi kristall shakldagi xlorat magniyga oʻxshaydi. Defoliant kam zaharli, hidsiz. Avguron-ekstra — yumshoq taʼsir etuvchi suyuq modda boʻlib, gektariga 0,1-0,2 litr meʼyorida ishlatiladi. Avguron-ekstra defoliantini havoning sutkalik oʻrtacha harorati 180S dan past boʻlmaganda ishlatilganda yaxshi samara beradi. Sadaf — och sargʻish rangda, hidsiz, zaharlilik darajasi juda past suyuqlik boʻlib, gektariga 8,5 — 10 litr meʼyorida ishlatiladi. 3. Gʻoʻza defoliatsiyasini oʻtkazishda har bir defoliant boʻyicha ishlab chiqilgan tavsiyalarga rioya etish talab etiladi. 4. Gʻoʻza defoliatsiyasini oʻtkazish tadbirlari, qoida tariqasida, Hukumat qarorlarida belgilangan muddatlarda amalga oshiriladi. 5. Gʻoʻza defoliatsiyasi oʻtkazilishi lozim boʻlgan dalani tanlashda hamda defoliatsiya oʻtkazishning aniq muddatini belgilashda havo harorati, tuproqning namligi, gʻoʻzaning biologik yetilganligiga (shu jumladan koʻsaklarning ochilganligiga), paxta paykallarini chekanka qilish (chilpish) oʻtkazilgan muddatlarga asoslaniladi. Havoning harorati hamda gʻoʻzaning biologik yetilganligi darajasiga qarab defoliatsiyaning maqbul muddati 25-avgustdan 20-sentabrgacha belgilanadi. 6. Yumshoq taʼsir etuvchi defoliantlarni qoʻllagan holda defoliatsiyani oʻtkazish uchun havo harorati 170S-180Sdan, qattiq taʼsir etuvchi defoliantlarni qoʻllagan holda defoliatsiyani oʻtkazish uchun havo harorati 150S dan past boʻlmasligi lozim. 7. Defoliatsiya paytida tuproqning namligi cheklangan dala namligi sigʻimi (ChDNS)ga nisbatan 60 — 70% atrofida boʻlishi lozim. 8. Gʻoʻzaning biologik yetilganligi boʻyicha oʻrta tolali gʻoʻza navlarining har bir tupida oʻrtacha 50 — 55 foiz, ingichka tolali gʻoʻza navlarida 60 — 65 foiz koʻsaklar ochilganda defoliatsiya oʻtkazish lozim. 9. Paxta paykallarida chekanka (chilpish) oʻtkazilgan muddatiga koʻra gʻoʻza tupining eng yuqoridagi ikkinchi koʻsagi kesilganda uni kesilishi qiyin boʻlsa va chigiti qoraygan boʻlsa defoliatsiyani boshlash maqsadga muvofiq. 10. Qoʻllaniladigan defoliantlar meʼyorlarini aniqlashda gʻoʻzaning gʻovlanishi, havo harorati va gʻoʻza navlarining morfologik xususiyatlaridan kelib chiqiladi. 11. 1 gektar maydonga qoʻllanilishi lozim boʻlgan defoliantlar oʻrtacha meʼyorlari mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasida belgilangan. 12. Har bir dala uchun defoliatsiya muddati va meʼyori mutaxassislar tomonidan mazkur boʻlimda nazarda tutilgan talablar asosida alohida aniqlanadi. Bunda, gʻoʻza paykallari tabaqalab defoliatsiya oʻtkazish uchun tanlab olinadi. 13. Defoliantlarni yaxshi erishini taʼminlash maqsadida defoliatsiya uchun eritma maxsus hovuzlarda yoki idishlarda tayyorlanishi lozim. 14. Eritma gʻoʻzaning holatiga qarab alohida tayyorlanadi. 4000 — 5000 litrli beton hovuzlarda suv miqdoriga qarab defoliant qoʻshiladi va kamida bir soat davomida nasoslar yordamida aralashtiriladi. Masalan, gektariga 10 kg xlorat magniy sepish talab etiladi. OVX rusumli purkagichda suyuqlik sarfi gektariga 300 litr qilib sozlanganda, hovuzdagi 3000 litr suvga 10 gektar maydon uchun 100 kg defoliant aralashtirish zarur boʻladi. 15. Defoliant va suv sarfiga qarab eritma tayyorlashning oʻrtacha meʼyorlari mazkur Yoʻriqnomaning 2-ilovasida keltirilgan. 16. Hovuzdagi tayyor eritma nasoslar yordamida transport vositasiga oʻrnatilgan maxsus sisternalarga solinadi va purkagich ishlayotgan maydonga olib boriladi. 17. Defoliatsiyani oʻtkazishdan oldin purkagichning ishchi tezligi va qamrov kengligi, suyuqlik bosimi va sarfi rostlanishi, halqachalar toʻgʻri oʻrnatilishi va filtrlar tozaligi taʼminlanishi lozim. Eritmani purkagich orqali sepishda eritma imkoni boricha mayda tomchilardan iborat boʻlishi, eritma barglarga tekis sepilishi lozim. Buning uchun halqachalarni toʻgʻri oʻrnatib, suyuqlikni 2 — 4 atmosfera bosimi ostida sepish maqsadga muvofiq. 18. Purkagichning ishchi kengligini sozlashda soploni yerdan gʻoʻza rivojiga qarab 1,2-2 metr balandlikka oʻrnatish, oʻqidan 10 — 12 daraja (gradus)ga yotiq holatiga keltirish talab etiladi. Purkagichning burilish burchagi past gʻoʻzalarda 180, oʻrtacha gʻoʻzalarda 160 va kuchli rivojlangan gʻoʻzalarda 140 gradusni tashkil qilishi hamda har ikkala tomonda bir xil boʻlishi kerak. 19. Bir qatorga ikki marta defoliant sepish, shu jumladan qatorlar orasiga chok bostirib sepish qatʼiyan taqiqlanadi. 20. Purkagich osilgan traktor gʻildiraklariga himoya toʻsqichlari oʻrnatmasdan, apparatning ostki qismini yumshoq mato bilan oʻramasdan defoliatsiyani boshlashga ruxsat etilmaydi. 21. Defoliantlarni saqlash, yuklash, tushirish va ularni ishlatish bilan band boʻlgan barcha shaxslar tibbiy koʻrikdan oʻtgan va xavfsizlik qoidalari bilan tanishgan boʻlishlari shart. 22. Defoliantlar maxsus omborlarda saqlanishi zarur. 23. Defoliantlardan boʻshagan idish va qoplardan oziq-ovqat mahsulotlari, suv, em-xashak va ozuqa saqlashda foydalanish qatʼiyan taqiqlanadi. 24. Gʻoʻza defoliatsiyasida qatnashuvchi shaxslar maxsus kiyimlar va shaxsiy himoya vositalari, shu jumladan rezina qoʻlqop, rezina etik, respirator va himoya koʻzoynagi bilan taʼminlangan boʻlishlari kerak. 25. Gʻoʻza defoliatsiyasida qatnashuvchi shaxslar ovqatlanishdan oldin qoʻlni, albatta, sovun bilan yuvishlari, ishdan keyin yuvinib, ish kiyimlarini uy kiyimlari bilan almashtirishi kerak. 26. Ish joyida ovqatlanish, suv ichish va chekish man qilinadi. 27. 18 yoshga toʻlmagan oʻsmirlar, homilador va emizikli ayollarning defoliatsiyada qatnashishlariga ruxsat etilmaydi. 28. Biron bir shaxsda zaharlanish alomatlari sezilganda, uni ish joyidan chetroqqa olib chiqib, toza havodan nafas oldirilib, dastlabki tibbiy yordam koʻrsatiladi va tezda shifokorga olib boriladi. 29. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi va “Oʻzkimyosanoat” davlat aksiyadorlik kompaniyasi bilan kelishilgan. Gʻoʻza navlarining morfologik belgilari‎ gʻoʻzasi gʻovlamagan maydonlar‎‎‎ Gʻoʻzasi gʻovlagan maydonlar‎‎‎ t >170 C‎ T<170 C‎ t >170 C‎ T<170 C‎ Tezpishar, barg sathi kichik, 0,5 — 1,0 tipda shox-lanadigan gʻoʻza navlari “Oqdaryo-6”, “Toshkent-6”, “Omad”, “AN-Boyavut-2”, “S-4727”, “Namangan-77”, ‎ 8,0‎ 10,0‎ 10,0‎ 12,0‎ oʻrtapishar, barg sathi katta, 1,5 tipda shoxlanadigan navlar “Buxoro-6”, “Buxoro-8”, “S-6524”, “Oqqoʻrgʻon-2”, “Gulbahor”, “Xorazm-127”, “Mexnat”, “Buxoro-102” va ingichka tolali “Termiz-31”, ‎ 10,0‎ 12,0‎ 12,0‎ 14,0‎ ‎‏Defoliant sarfi, kg/ga 1000 litr suvga aralashtiriladi, kg hisobida‎‎ Gektariga 200 litr suv sarflanganda ‎ Gektariga 250 litr suv sarflanganda‎ Gektariga 300 litr suv sarflanganda ‎ 8‎ 40‎ 32‎ 27‎ 9‎ 45‎ 36‎ 30‎ 10‎ 50‎ 40‎ 33‎ 11‎ 55‎ 44‎ 36‎ 12‎ 60‎ 48‎ 40‎ 13‎ 65‎ 52‎ 43‎ 14‎ 70‎ 56‎ 47‎ 15‎ 75‎ 60‎ 50 16‎ 80‎ 64‎ 53‎ 17‎ 85‎ 68‎ 57‎ 18‎ 90‎ 72‎ 60‎