Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish, baholash va hisobot shakllarini ishlab chiqish hamda ularning natijalarini chop etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2023-02-02)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashishning samarali tizimini yaratish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2022-yil 10-iyundagi PQ-277-son qarori ijrosi yuzasidan, shuningdek, yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish va uning salbiy oqibatlarini yumshatish, hududlarda qurgʻoqchilik va choʻllanishning oldini olish, tuproq unumdorligini saqlash va oshirish, degradatsiyaga uchragan yerlarni qayta tiklash, ushbu yoʻnalishda ilgʻor ilmiy ishlanmalar va innovatsiyalardan keng foydalanish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 10-iyundagi PQ-277-son qarori bilan tasdiqlangan Yerlar degradatsiyasi jarayonlari bilan kurashish va ularning oldini olish hamda tuproqlarni muhofaza qilish boʻyicha harakatlar rejasining 1-bandiga muvofiq Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish, baholash va hisobot shakllarini ishlab chiqish hamda natijalarni chop etish tartibini belgilash nazarda tutilganligi maʼlumot uchun qabul qilinsin. 2. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish, baholash va hisobot shakllarini ishlab chiqish hamda ularning natijalarini chop etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin: yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlari monitoringini tashkil etish va hisobotlarni qabul qilish tartibi; yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlari natijalarini chop etish tartibi; yerlar degradatsiyasi, choʻllanishi va qurgʻoqchilik, unga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar toʻgʻrisidagi materiallardan foydalanish tartibi. 3. Qishloq xoʻjaligi vazirligi Raqamli texnologiyalar vazirligi bilan birgalikda 2023-yil 1-iyunga qadar yerlar degradatsiyasi, qurgʻoqchilik va choʻllanishga oid maʼlumotlar, ularga qarshi kurashish tadbirlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar axborot bazasini yaratish maqsadida Qishloq xoʻjaligi vazirligining integratsiyalashgan yagona axborot tizimi negizida “Yer degradatsiyasi” geoaxborot portalini ishlab chiqsin va amaliyotga joriy qilsin. 4. Belgilansinki: yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarining monitoringini yuritish, baholash va zarur chora-tadbirlarni belgilash maqsadida Suv xoʻjaligi vazirligi, Tabiat resurslari vazirligi, Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi, Tabiat resurslari vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi, Tabiat resurslari vazirligi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati agentligi, Fanlar akademiyasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari (keyingi oʻrinlarda — masʼul idoralar) hamda tabiiy resurslarni qazib oluvchi va qayta ishlovchi yirik sanoat korxonalari (“Oʻzbekneftgaz” AJ, “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ, “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” AJ va boshqalar) tomonidan global iqlim oʻzgarishi, qurgʻoqchilik, choʻllanish, tabiiy va texnogen xavf mavjud boʻlgan hududlar, ekologik, gidrogeologik, gidrometeorologik, agrometeorologik va statistik maʼlumotlar hamda hisobotlar (keyingi oʻrinlarda — maʼlumotlar hamda hisobotlar) har chorak yakuni boʻyicha keyingi oyning 10-kuniga qadar Qishloq xoʻjaligi vazirligiga taqdim qilib boriladi; Qishloq xoʻjaligi vazirligi talabiga muvofiq masʼul idoralar hamda tabiiy resurslarni qazib oluvchi va qayta ishlovchi yirik sanoat korxonalari tomonidan maʼlumotlar hamda hisobotlarni berish, zarur hollarda tanlangan hududlarda yerlar degradatsiyasi va ularga qarshi kurashish tadbirlari yuzasidan monitoring kuzatuvlarini oʻtkazish begʻaraz amalga oshiriladi; davlat va nodavlat tashkilotlarga respublika hududi boʻyicha maʼlumotlar hamda hisobotlar, yerlar degradatsiyasi va ularga qarshi kurashish tadbirlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar Qishloq xoʻjaligi vazirligining “Yer degradatsiyasi” geoaxborot tizimi orqali taqdim etiladi; Qishloq xoʻjaligi vazirligi yerlar degradatsiyasi va ularga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisida har yili 1-aprelga qadar Vazirlar Mahkamasiga umumlashtirilgan hisobot kiritib boradi. 5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligi vaziri A.B. Voitov zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur Nizom yerlar degradatsiyasining keskinlashuvi, global iqlim oʻzgarishi, qurgʻoqchilik va choʻllanishning salbiy oqibatlarini yumshatish, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlarda tuproq unumdorligini saqlash, oshirish va qayta tiklash maqsadida monitoring ishlarini amalga oshirish, bu borada vazirliklar va idoralar oʻrtasida maʼlumotlar almashinuvini taʼminlash hamda degradatsiyaga qarshi kurashish tadbirlarini bajarish, hisobot shakllarini ishlab chiqish hamda ularning natijalarini chop etish tartibini belgilaydi. 2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: monitoring — yer va suv resurslaridan, oʻrmonlar va yaylovlardan foydalanish holatini oʻrganish, tabiiy holatni yaxshilash, salbiy jarayonlarning oldini olish, ekologik muvozanatni tiklash, degradatsiyaga uchragan maydonlarni aniqlash, degradatsiyaga qarshi kurashish va oldini olish tadbirlari bajarilishini oʻrganish maqsadida yerni kuzatish, hisobga olish, baholash va istiqbolini belgilashga qaratilgan tadbirlar majmuasi; yerlar degradatsiyasi — tabiiy (qurgʻoqchilik, relyef xususiyatlari, yogʻinlar miqdorining meʼyordan ortishi, suv toshqinlari, kuchli shamollar, tabiiy yongʻinlar, botqoqlashish) va antropogen (togʻ-kon sanoati, muhandislik kommunikatsiyalarini qurish; sunʼiy yongʻinlar, notoʻgʻri chorvachilik va dehqonchilik, samarasiz irrigatsiya, oʻrmonlarning kesilishi, shaharlarning kengayishi va boshqalar) omillar taʼsirida yerlarning biologik va iqtisodiy mahsuldorligi kamayishi yoki yoʻqotilishi; qurgʻoqchilik — atmosferadagi (yogʻingarchilikning oʻrtacha yillik darajasidan past) namlikning, yer usti yoki yer osti suvlarining uzoq vaqt davomida tanqisligi; choʻllanish — qurgʻoqchil, yarim adir va adir mintaqalarda inson faoliyati jarayonlari (antropogen sabablar) va tabiiy omillar tufayli yerlar degradatsiyasining keskinlashuvi; suv eroziyasi — suv oqimlari taʼsirida oʻpirilish, yemirilish, yuvilish va yotqiziqlar hosil boʻlishi jarayonlari hisobiga togʻ jinslari va tuproq tarkibining buzilishi yoki yoʻqotilishi; shamol eroziyasi (deflyatsiya) — tuproqning eng kichik zarralari kuchli shamol taʼsirida uchirib ketilishi va boshqa hududga koʻchishi. Sahro va choʻllarda deflyatsiya qora toʻfonlar, samum va xamsin boʻronlarini keltirib chiqarishi; denudatsiya (geologik eroziya) — togʻ va qirliklardan togʻ jinslarining uchishi va tarkibi buzilishi, botiq hududlarga yotishi kabi tabiiy-kimyoviy jarayonlar natijasida relyefning tekislanishi; intrazonal tuproq — maʼlum bir hududning iqlim sharoitiga mos kelmagan holda shakllangan yerning ustki qatlami turi; maxsus muhofazaga olinadigan yerlar — suv eroziyasi taʼsirida yer ustki unumdor qatlami yuvilib ketgan, tuproqning juda kuchli shoʻrlanishi natijasida yaroqsiz holatga kelib qolgan hamda yaylovlarda oʻsimlik qoplami butunlay yoʻqolib ketgan hududlarning reabilitatsiya qilish maqsadida muhofazaga olinishi; yerlarni konservatsiya qilish — degradatsiyaga (shoʻrlanishga, choʻllanishga, botqoqlashishga uchrash hamda yaylov va pichanzorlarda tuproq-oʻsimlik qoplamining jiddiy tanazzuli) uchragan, kam mahsuldor, hosildorligi juda pasaygan va tabiiy xususiyatlari boʻyicha salbiy tavsiflarga ega tuproqni, yuqori darajada zaharli sanoat chiqindilari, radioaktiv moddalar, ogʻir metallar va boshqa kimyoviy elementlar bilan ifloslangan qishloq xoʻjaligi yerlarining unumdorligini tiklash, buzilgan yerlarning atrof-muhitga salbiy taʼsirini va degradatsiya surʼatlarini pasaytirish hamda oldini olish chora-tadbirlarini amalga oshirish uchun ularni besh yildan kam boʻlmagan muddatga maqsadli foydalanishdan chiqarish; reabilitatsiya — turli xil degradatsiyaga uchragan maydonlarda tuproq unumdorligini hamda yaylovlarning oʻsimlik qoplamini qayta tiklash. 3. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar, oʻrmon va suv fondi yerlari hamda togʻ-kon va boshqa sanoat korxonalariga ajratilgan yerlar — yer degradatsiyasiga qarshi kurashish hamda uning oldini olish jarayonlarini monitoring qilish obyekti hisoblanadi. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligining Yerlar degradatsiyasi jarayonlari bilan kurashish masalalari boʻyicha departamenti (keyingi oʻrinlarda — Departament), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi va viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalarining Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish boʻlimi xodimlari, shuningdek, “Oʻzdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti (keyingi oʻrinlarda — “Oʻzdaverloyiha” DILI) hamda Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti (keyingi oʻrinlarda — Institut) mutaxassislari yer uchastkalarining mulkchilik shakli, huquqiy rejimi, xususiyati va foydalanish muddatlaridan qatʼi nazar, hududlarda monitoring ishlarini amalga oshiradi. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi (keyingi oʻrinlarda — Qishloq xoʻjaligi vazirligi) yerlar degradatsiyasi jarayonlari bilan kurashish sohasida yagona davlat siyosatini yuritish maqsadida yerlar degradatsiyasi jarayonlari bilan kurashish boʻyicha davlat dasturlari va istiqbolga moʻljallangan strategiyalarni ishlab chiqish hamda ularni amalga oshirishda ishtirok etuvchi vazirliklar va idoralar faoliyatini muvofiqlashtirib boradi. 6. Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan yerlar degradatsiyasining oldini olish va uning salbiy oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha berilgan koʻrsatmalar manfaatdor tashkilotlar rahbarlari va boshqa mansabdor shaxslar uchun bajarilishi majburiy hisoblanadi. 7. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi va viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalarining Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish boʻlimi xodimlari yerlar degradatsiyasi, qurgʻoqchilik va choʻllanishga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish boʻyicha “Oʻzdaverloyiha” DILI hamda Institutning hududiy boʻlinmalari faoliyatini muvofiqlashtiradi. Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish, baholash va hisobot shakllarini ishlab chiqish hamda ularning natijalarini chop etish ushbu Nizomga 1-ilovada keltirilgan sxema boʻyicha amalga oshiriladi. 8. Oʻzbekiston Respublikasi Suv xoʻjaligi vazirligi, Tabiat resurslari vazirligi, Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi, Tabiat resurslari vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi, Tabiat resurslari vazirligi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati agentligi, Fanlar akademiyasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari (keyingi oʻrinlarda — masʼul vazirliklar va idoralar) yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini amalga oshirish uchun masʼul hisoblanadilar. Tabiiy resurslarni qazib oluvchi va qayta ishlovchi yirik sanoat korxonalari (“Oʻzbekneftgaz” AJ, “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ, “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” AJ va boshqalar) (keyingi oʻrinlarda — sanoat korxonalari) yer degradatsiyasiga qarshi kurashish, salbiy oqibatlarini bartaraf etish tadbirlari va ularning belgilangan tartibdagi texnik-iqtisodiy asoslari yoki atrof muhitga taʼsirini baholash loyihasini kelishish uchun tabiiy resurslarni qazib olishni boshlashdan oʻn besh kun oldin Departamentga taqdim etadi. Sanoat korxonalari tomonidan taqdim etilgan yerlar degradatsiyasi jarayonlarining oldini olish va unga qarshi kurashish, salbiy oqibatlarini bartaraf etish tadbirlari va ularning texnik-iqtisodiy asoslari Departament tomonidan loyiha olingan kundan boshlab oʻn ish kuni ichida kelishiladi. 9. Masʼul vazirliklar va idoralar hamda sanoat korxonalari oʻzlariga biriktirilgan vazifalar va vakolatlardan kelib chiqib yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlari yuzasidan har chorak yakuni boʻyicha keyingi oyning 10-kuniga qadar Departamentga quyidagilarni taqdim etadi: Suv xoʻjaligi vazirligi tomonidan — melioratsiya tadbirlari, yer osti sizot suvlari sathi va minerallashuvi, sugʻoriladigan yerlarning shoʻrlanish darajasi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2-ilovaga muvofiq; Tabiat resurslari vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi tomonidan — togʻ yonbagʻirlari, jarliklar va tashlandiq yerlarda eroziyaga qarshi daraxtzorlar barpo etish tadbirlari toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.1-ilovaga muvofiq; Tabiat resurslari vazirligi tomonidan — muhofaza etiladigan tabiiy hududlar degradatsiyasi, tuproqni ifloslantirish manbalari joylashgan hududlar monitoringi, qattiq maishiy chiqindilar toʻplanadigan hududlarda tuproqni ifloslantiruvchi manbalar monitoringi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.2-ilovaga muvofiq; Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi tomonidan — konlar joylashgan hududlar yerlari hamda xomashyo chiqindixonalari joylashgan hududlar degradatsiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.3-ilovaga muvofiq; Tabiat resurslari vazirligi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati agentligi tomonidan: qishloq xoʻjaligi ekinlari va yaylov oʻsimliklarining hozirgi va soʻnggi 10 yillik holati toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.4-ilovaga muvofiq; tuproq ifloslanishi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.5-ilovaga muvofiq; respublika hududlarida soʻnggi 10 yilda iqlim oʻzgarishi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.6-ilovaga muvofiq; respublikada oʻrtacha yillik havo haroratining meʼyorga nisbatan oʻzgarishi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.7-ilovaga muvofiq; respublika hududlarida mavsumlar boʻyicha ustunlik qiluvchi shamollar yoʻnalishi va tezligi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.8-ilovaga muvofiq; respublika hududlarida eng koʻp kuzatiladigan suv toshqinlari, boʻronlar va anomal holatlar hamda ularning oldini olish yuzasidan takliflar toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.9-ilovaga muvofiq; meteorologik kuzatuv punktlaridagi monitoring natijalari toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.10-ilovaga muvofiq; Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tomonidan yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish hamda tuproq unumdorligini qayta tiklash, saqlash va oshirish boʻyicha amalga oshirilgan ilmiy ishlar va loyihalar toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.11-ilovaga muvofiq; Sanoat korxonalariga biriktirilgan hududlardagi tuproq degradatsiyasi va ifloslanishi toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 2.12-ilovaga muvofiq. 10. Masʼul vazirliklar va idoralar yerlar degradatsiyasi va unga qarshi kurashish tadbirlariga oid maʼlumotlarni “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”ning elektron xaritasiga (qatlamlar va atributlar asosida) muntazam onlayn tarzda kiritib boradilar. Mazkur maʼlumotlar Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan reglamentga muvofiq yagona klassifikatorlar asosida WGS-84 koordinatalar tizimiga kiritiladi. 11. Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlari yuzasidan hisobot va boshqa maʼlumotlarni taqdim etmaslik, maʼlumotlarni buzib koʻrsatish yoki hisobotni taqdim etish muddatini kechiktirish holatlari aniqlangan taqdirda, mazkur kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha besh kun muddatda Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan ogohlantirish xati yuboriladi. Kamchiliklar ogohlantirish xati olingan kundan boshlab oʻn ish kunida bartaraf etilishi va yakuni boʻyicha takroran hisobot taqdim qilinishi lozim. 12. Departament, “Oʻzdaverloyiha” DILI, Institut va ularning hududiy boʻlimlari tomonidan yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlari yuzasidan hududlarni tanlash asosida oʻrganishlar tashkil etiladi. Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini tanlash asosida monitoring qilish va oʻrganish ishlarini oʻtkazish Qishloq xoʻjaligi vazirligiga har yili budjetdan ajratiladigan mablagʻlar doirasida amalga oshiriladi. 13. Masʼul vazirliklar va idoralar hamda sanoat korxonalaridan olingan hisobotlar Departament tomonidan tahlil qilinib, besh ish kuni ichida monitoring oʻtkazish hamda maʼlumotlarni “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”ga kiritish uchun “Oʻzdaverloyiha” DILI va Institutga yuboriladi. 14. Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlari bajarilishi yuzasidan monitoring “Oʻzdaverloyiha” DILI hamda Institut tomonidan suv va oʻrmon fondi yerlarida hamda sanoat korxonalariga biriktirilgan yerlarda tanlash asosida yil davomida, yaylov yerlarda esa mart-sentabr oylarida oʻtkaziladi. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlarda monitoring ishlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 14-yanvardagi 22-son qarori bilan tasdiqlangan Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar va ekin maydonlarida monitoring ishlarini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi. Bunda monitoring ishlarida yerlar degradatsiyaga uchragan maydonlarni, turlari (suv va shamol eroziyasi, denudatsiya, qurgʻoqchilik, choʻllanish)ni aniqlash, kelib chiqish sabablarini oʻrganish nazarda tutiladi. 15. “Oʻzdaverloyiha” DILI yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish va baholashda: shamol va suv eroziyasi taʼsiriga uchragan yerlarni qayta tiklash, lalmi va yaylov yerlardan foydalanish samaradorligini oshirish, degradatsiyaga uchragan yerlarda barpo etilgan daraxtzorlar hisobini yuritishda foydalanish uchun raqamli yer tuzish xaritasini yaratadi, ishlab chiqarishga joriy etadi; geobotanik tadqiqotlar oʻtkazadi, yerlarni masofadan zondlash va yaylovlar hisobini yuritish materiallari asosida raqamli yaylov klassifikatorini ishlab chiqadi; degradatsiyaga uchragan yerlarni uchuvchisiz uchish apparatlari yordamida optik va multispektral tasvirga olish ishlarini amalga oshiradi, ushbu yerlarni xatlovdan oʻtkazadi, topo-geodezik, kartografik materiallarni ishlab chiqadi; degradatsiyaga uchragan yerlarni qayta tiklash maqsadida eroziyaga uchragan yerlarning haqiqiy maydonlarini aniqlaydi va maʼlumotlar bazasini shakllantiradi; yerlar monitoringini yuritadi, masofadan zondlash orqali eroziyaga uchragan hududlarni aniqlab “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”da maʼlumotlarni yangilab boradi; yer degradatsiyasiga qarshi kurashish va uning oldini olish, yaylovlardan oqilona va samarali foydalanish, saqlash, qayta tiklash, koʻpaytirish va qishloq xoʻjaligida foydalanishga kiritish boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqadi. 16. Institut yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish va baholashda: tuproq monitoringini yuritadi; majmuaviy tuproq va agrokimyoviy tadqiqotlarni oʻtkazadi; degradatsiyaga uchragan qishloq xoʻjaligi yerlarida tuproq sifatini yaxshilash va unumdorligini oshirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqadi; tuproq muhitini meʼyorlashtirish va yangi texnologiyalarni qoʻllash orqali degradatsiyaga uchragan togʻ oldi zonalari tuproqlarini tiklash va eroziyaning oldini olishga doir agrotexnik tadbirlar loyihalarini ishlab chiqadi; tuproq sifati (bonitirovka)ni baholaydi, tuproq shoʻrlanishi va ekologik holati (Soil Quality Index) xaritalarini, agrokimyoviy xaritalarni va integratsiyalashgan agrotexnologiyalarni tuzadi; yaylovlarning bioxilma-xilligini, iqlim oʻzgarishiga taʼsirini, oʻsimliklar yashovchanligini oʻrganadi, baholaydi, mahsuldorligini oshirish boʻyicha agrotexnologik tavsiyalar ishlab chiqadi; tuproq degradatsiyasiga qarshi kurashish, oldini olish, yangi turdagi oʻgʻitlardan foydalanish, degradatsiyaga moyil tuproqda ekinlarni almashlab ekish, choʻllanishga uchragan sugʻoriladigan intrazonal tuproq unumdorligini tiklash va saqlash, lalmi yerlar tuproq degradatsiyasining oldini olish boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqadi; degradatsiyaga uchragan maydonlarni baholash mezonlarini ishlab chiqadi va shu asosida degradatsiya darajasini aniqlaydi; tuproqdagi gumus miqdorini oshirish, shoʻrlanishni kamaytirish, degradatsiyaga uchragan yaylovlarni qisqartirish, qishloq xoʻjaligi yerlarida ihota daraxtzorlarini barpo qilish va oʻrmon bilan qoplangan mintaqalarni kengaytirish zarur boʻlgan yer uchastkalarini aniqlaydi, manzilli roʻyxatni shakllantirib “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”ga kiritadi. 17. Monitoring natijalari boʻyicha “Oʻzdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti tomonidan yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish va baholash toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 3-ilovaga muvofiq, Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti tomonidan yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini monitoring qilish va baholash toʻgʻrisidagi maʼlumot ushbu Nizomga 4-ilovaga muvofiq tuziladi. 18. Monitoring hamda tuproq tadqiqoti natijalariga koʻra yer maydonlari degradatsiyasi darajasi quyidagicha baholanadi: yerning tuzilishi buzilmagan (YETB); antropogen taʼsirda buzilgan (ATB); degradatsiyaga uchramagan (DU); kuchsiz degradatsiyalangan (KzD); oʻrta degradatsiyalangan (OʻD); kuchli degradatsiyalangan (KD); oʻta kuchli degradatsiyalangan (OʻKD). “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”dagi elektron raqamli xaritalarda degradatsiyaga uchragan yerlar yuqoridagi baholash darajalariga muvofiq ajratilgan holda tegishli ranglar va shartli belgilar bilan aks ettiriladi. 19. “Oʻzdaverloyiha” DILI va Institut joylarda oʻtkazilgan monitoring maʼlumotlari hamda yerning sunʼiy yoʻldoshlari, uchuvchisiz uchish qurilmalaridan olingan fotosuratlarni turli indekslar orqali tahlildan oʻtkazib, qishloq xoʻjaligi yerlari, oʻrmonlar va yaylovlardagi degradatsiya jarayonlari, qurgʻoqchilik, choʻllanish, tabiiy va antropogen omillarning taʼsirini oʻrganadi, ilmiy asoslangan xulosalar asosida degradatsiyaga qarshi kurashish tadbirlari loyihasini shakllantiradi va topshiriq olingan kundan boshlab oʻttiz ish kunidan kechiktirmagan holda Departamentga hisobot tarzida taqdim etadi. Hisobotda quyidagi maʼlumotlar oʻrin olishi lozim: a) “Oʻzdaverloyiha” DILI tomonidan: monitoring yoki tadqiqot oʻtkazilgan hudud yoki obyekt nomi; yerdan foydalanuvchilar va ularga biriktirilgan yer maydonlari toʻgʻrisidagi toʻliq maʼlumotlar (hududning geolokatsiyasi, umumiy yer maydoni, kontur raqami, yer turlari); degradatsiyaga uchragan maydon, sabablari, turlari va salbiy taʼsir baholangan tahliliy maʼlumotlar; uchuvchisiz uchish qurilmalari yordamida olingan ortofotoplanlar, foto va video materiallar; degradatsiyaga uchragan yerlarni tiklash uchun amalga oshiriladigan tadbirlar, talab etiladigan aniq muddatlari koʻrsatilgan ilmiy asoslangan amaliy tavsiyalar; b) Institut tomonidan: monitoring yoki tadqiqot oʻtkazilgan hudud yoki obyekt nomi; yerdan foydalanuvchi va ularga biriktirilgan yer maydonlari toʻgʻrisidagi toʻliq maʼlumotlar (hududning geolokatsiyasi, umumiy yer maydoni, kontur raqami, yer turlari); tuproq namunalari; tuproq gradatsiyasi maʼlumotlari; baholash mezonlari asosida yerlar degradatsiyasi va uning salbiy taʼsirini baholash maʼlumotlari; degradatsiyaga uchragan hududning elektron raqamli tuproq xaritasi; tadqiqot oʻtkazilgan hudud boʻyicha foto va video materiallar; degradatsiyaga uchragan yerlarda tuproq unumdorligini tiklash uchun amalga oshiriladigan tadbirlar yuzasidan aniq muddatlari koʻrsatilgan ilmiy asoslangan amaliy tavsiyalar. 20. Departament monitoring hisobotlarini oʻn besh ish kunida koʻrib chiqadi, quyidagi xulosalardan birini qabul qiladi: monitoring natijalariga koʻra oʻrganilgan hududda degradatsiya holatlari mavjud emasligi toʻgʻrisida; monitoring natijalariga koʻra oʻrganilgan hududda degradatsiya holatlari mavjudligi toʻgʻrisida. Departament xulosasi Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligi vaziri tomonidan tasdiqlanadi. Monitoring natijalariga koʻra oʻrganilgan hududda degradatsiya holatlari mavjudligi aniqlangan taqdirda, besh ish kunida bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatma (keyingi oʻrinlarda — majburiy koʻrsatma) loyihasi ishlab chiqiladi hamda qishloq xoʻjaligi vaziri tomonidan imzolanadi. Majburiy koʻrsatma uch ish kunida tegishli masʼul vazirliklar va idoralar yoki sanoat korxonalariga ijro uchun yuboriladi. Majburiy koʻrsatmaning ijro muddati Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 17-dekabrdagi 791-son qarori bilan tasdiqlangan Qishloq xoʻjaligi yerlarini konservatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq kuchli va oʻta kuchli degradatsiyalangan hududlar maxsus muhofazaga olinishi, zaruratga koʻra konservatsiya qilinishi lozim boʻlgan hollarga nisbatan qoʻllanilmaydi. 21. Masʼul vazirliklar va idoralar yoki sanoat korxonalari majburiy koʻrsatmani olgan kundan boshlab kamchiliklarni bartaraf qilish chorasini koʻradi hamda amalga oshirilgan ishlar yakuniga koʻra bir hafta muddatda Departamentga asoslangan maʼlumot kiritadi. 22. Antropogen omillar taʼsirida yerlar degradatsiyasiga yoʻl qoʻyilgan holatlar aniqlanganda, uning sodir boʻlishiga yoʻl qoʻygan, bu ishlarni qasddan sodir etgan (turli xil chiqindilar bilan ifloslantirgan), tegishli xulosalar va ruxsatnomalarga ega boʻlmagan holda qazish va tuproq unumdor qatlamiga zarar yetkazish holatlari yuzasidan maʼlumotlar vakolatli organlarga qonunchilikda belgilangan tartibda choralar koʻrish uchun taqdim qilinadi. 23. Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan yerlar degradatsiyasi, qurgʻoqchilik va choʻllanishga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ilmiy-amaliy tavsiyalar, sohaga oid dolzarb mavzudagi maqolalar bilan birgalikda “Milliy hisobot” tarzida har yili aprel oyida nashr qilinadi. 24. “Milliy hisobot”ga nashr qilish uchun materiallar masʼul vazirliklar va idoralar, sanoat korxonalari hamda sohaga aloqador xorijiy va mahalliy ilmiy-tadqiqot institutlari, shuningdek, mustaqil tadqiqotchilar va olimlar tomonidan har yili 1-fevralga qadar taqdim etilishi lozim. 25. Yerlar degradatsiyasi, qurgʻoqchilik va choʻllanishga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisidagi yakuniy hisobot Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan yil yakuni boʻyicha kelgusi yilning birinchi choragi davomida Vazirlar Mahkamasiga kiritiladi. 26. Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlarini amalga oshirish, monitoring qilish, baholash va hisobot shakllarini ishlab chiqish hamda ularning natijalarini chop etish jarayonida kelib chiqadigan nizolar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hal qilinadi. 27. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar. Bosqichlar Subyektlar Tadbirlar Muddatlar I. Vazirliklar va idoralar boʻyicha 1-bosqich Suv xoʻjaligi vazirligi, Tabiat resurslari vazirligi, Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi, Oʻrmon xoʻjaligi agentligi, Gidrometeorologiya xizmati agentligi, Fanlar akademiyasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari (keyingi oʻrinlarda — masʼul vazirliklar va idoralar) Yerlar degradatsiyasi va choʻllanish, shuningdek, tuproq unumdorligini qayta tiklash, saqlash va oshirish boʻyicha maʼlumotlar va hisobotlarni Qishloq xoʻjaligi vazirligiga taqdim qiladi. Har chorak yakuni boʻyicha keyingi oyning 10-kuniga qadar 2-bosqich Qishloq xoʻjaligi vazirligi Yerlar degradatsiyasi va choʻllanish, shuningdek, tuproq unumdorligini qayta tiklash, saqlash va oshirish boʻyicha maʼlumotlar va hisobotlarni qabul qiladi, monitoring oʻtkazish hamda maʼlumotlarni “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”ga kiritish uchun “Oʻzdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti xamda Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar institutiga yuboradi. Hisobot kelib tushgan kundan boshlab besh ish kuni ichida 3-bosqich “Oʻzdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti, Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti Qishloq xoʻjaligi ekin yer maydonlarida, suv va oʻrmon fondi yerlarida tanlash asosida monitoring ishlarini amalga oshiradi. Tanlash asosida, yil davomida Eroziyaga uchragan hududlarni aniqlab, maʼlumotlarni “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”da yangilab boradi. Doimiy ravishda 4-bosqich Qishloq xoʻjaligi vazirligi Monitoring natijalariga koʻra degradatsiya holatlari mavjudligi aniqlangan taqdirda, masʼul vazirliklar va idoralarga bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatma yuboradi. Monitoring yakuni boʻyicha besh ish kuni ichida Tegishli xulosalar va ruxsatnomalarga ega boʻlmagan holda qazish va tuproq unumdor qatlamiga zarar yetkazish holatlari yuzasidan maʼlumotlarni vakolatli organlarga taqdim qiladi. Maʼlumotlar “Milliy hisobot” tarzida har yili aprel oyida nashr qilinishini taʼminlaydi. Har yili aprel oyida Yerlar degradatsiyasi, qurgʻoqchilik va choʻllanishga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasiga hisobot kiritadi. Yil yakuniga koʻra kelgusi yilning birinchi choragida II. Sanoat korxonalari boʻyicha 1-bosqich Tabiiy resurslarni qazib oluvchi va qayta ishlovchi yirik sanoat korxonalari (“Oʻzbekneftgaz” AJ, “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ, “Navoiykonmetallurgiya kombinati” AJ va boshqalar) (keyingi oʻrinlarda — sanoat korxonalari) Yer degradatsiyasi jarayonlarining oldini olish va unga qarshi kurashish boʻyicha belgilangan tartibda texnik-iqtisodiy asoslarni yoki atrof muhitga taʼsirni baholash loyihasini kelishish uchun Qishloq xoʻjaligi vazirligiga taqdim etadi. Tabiiy resurslarni qazib olishni boshlashdan 15 kun oldin Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish tadbirlari yuzasidan amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va hisobotlarni Qishloq xoʻjaligi vazirligiga taqdim etadi. Har chorakda keyingi oyning 10-kuniga qadar 2-bosqich Qishloq xoʻjaligi vazirligi Taqdim etilgan texnik-iqtisodiy asoslarni yoki atrof muhitga taʼsirni baholash loyihasini koʻrib chiqadi va kelishadi. Loyiha tushgan kundan boshlab oʻn ish kuni ichida Yerlar degradatsiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va hisobotlarni qabul qiladi, monitoring oʻtkazish hamda maʼlumotlarni “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”ga kiritish uchun “Oʻzdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti hamda Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar institutiga yuboradi. Hisobot tushgan kundan boshlab besh ish kuni ichida 3-bosqich “Oʻzdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti, Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti Sanoat korxonalariga biriktirilgan yerlarda tanlash asosida monitoring ishlarini amalga oshiradi. Tanlash asosida, yil davomida Eroziyaga uchragan hududlarni aniqlab, maʼlumotlarni “Yer degradatsiyasi geoaxborot tizimi”da yangilab boradi. Doimiy ravishda 4-bosqich Qishloq xoʻjaligi vazirligi Monitoring natijalariga koʻra degradatsiya holatlari mavjudligi aniqlangan taqdirda, sanoat korxonalariga bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatma yuboradi. Monitoring yakuni boʻyicha besh ish kuni ichida Tegishli xulosalar va ruxsatnomalarga ega boʻlmagan holda qazish va tuproq unumdor qatlamiga zarar yetkazish holatlari yuzasidan maʼlumotlarni vakolatli organlarga taqdim qiladi. Maʼlumotlar “Milliy hisobot” tarzida har yili aprel oyida nashr qilinishini taʼminlaydi. Har yili aprel oyida Yerlar degradatsiyasi, qurgʻoqchilik va choʻllanishga qarshi kurashish boʻyicha amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasiga hisobot kiritadi. Yil yakuni boʻyicha kelgusi yilning birinchi choragida T/r Hududlar nomi Amalga oshirilgan meliorativ tadbirlar Sarflangan mablagʻ, mln soʻm Izoh kollektor, km yopiq-yotiq drenaj, km gidrotexnik inshoot nomi Tik drenaj quduqlar qazish, ta Kuzatuv quduqlari qazish, ta Davlat budjeti Mahalliy budjet yangidan qazish taʼmirlash-tiklash yangidan qurish taʼmirlash-tiklash yangidan qurish taʼmirlash-tiklash T/r Hudud nomi Xoʻjalik umumiy maydoni, gektar Tuproq tiplari Degradatsiya turi Amalga oshirilgan tadbirlar Izoh Tadbir nomi Maydoni, ga Sarflangan mablagʻ, soʻm Daraxt turlari Koʻchat ekish qalinligi, dona/ga Yoshi, yillik Davlat budjeti Grantlar, davlat-xususiy sheriklik asosida yoki tadbirkorning oʻz mablagʻlari hisobidan T/r Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar Degradatsiyaga uchragan maydonlar, ga Qattiq maishiy chiqindilar bilan zararlangan maydon, ga Ishlab chiqarish taʼsirida tuproqni ifloslantirish, ga Izoh Nomi Manzili Yoʻnalishi Jami Shundan Jami Shundan Jami Shundan Deflyatsiya Denudatsiya Korraziya Eroziya maishiy qurilish sanoat kimyo korxonalari togʻ-kon sanoati qurilish ishlari jami karst suffoizon jami suv shamol texnogen T/r Obyekt Maydoni, ga Xavfli geologik jarayonlar taʼsirida zararlangan maydon, ga Mintaqaviy ekzogen geologik jarayonlar taʼsiridagi maydon, ga Yer osti chuchuk suv resurslari kamaygan maydon, ga Izoh Nomi Manzili Yoʻnalishi Jami biriktirilgan Shundan Jami Shundan Jami Shundan sanoat-ishlab chiqarish obyekti qurilgan xomashyo qazib olinayotgan qazib olish yakunlangan xomashyo chiqindixonasi koʻchkilar qulashlar choʻkishlar suffoziya karst boshqa shoʻrlangan choʻllangan T/r Hududlar nomi Atmosfera havosi Yer usti suvlari Tuproq ifloslanishi Izoh Hozirgi ifloslanish darajasi 10 yil avvalgi holatga nisbatan % da Hozirgi ifloslanish 10 yil avvalgi holatga nisbatan % da Hozirgi ifloslanish 10 yil avvalgi holatga nisbatan % da T/r Hududlar nomi Qishloq xoʻjalik toksikantlari Sanoat toksikantlari Tuproqning namligi Tuproqning kislotaligi (r№) Gumus miqdori Izoh vegetatsiya boshlanishi vegetatsiya yakuni xlororganik pestitsidlar gerbitsidlar defoliantlar xlororganik pestitsidlar gerbitsidlar defoliantlar ogʻir metallar (mis, rux, qoʻrgʻoshin, kadmiy) simob margimush suvda eruvchan ftoridlar neft mahsulotlari nitratli azot va ammoniy sulfatlar T/r Hududlar nomi Oʻrtacha harorat, °S Minimal harorat Maksimal harorat Yogʻingarchilik miqdori (mm) Atmosferada CO2 konsentratsiyasi (kg/m3) (%) 10 yil oldingiga nisbatan Izoh oktabr iyul aprel yanvar _________ yil _________ yil _________ yil _________ yil T/r Hududlar nomi Yillik koʻrsatkich harorat, t, °C Havoning oʻrtacha namligi, (%) maksimal darajasi minimal darajasi oʻrtacha harorat meʼyor farqi, (+,-) T/r Hududlar nomi __________ yil yanvar aprel iyul oktabr yoʻnalishi tezligi, m/s yoʻnalishi tezligi, m/s yoʻnalishi tezligi, m/s yoʻnalishi tezligi, m/s T/r Tabiat hodisalari Eng koʻp kuzatilgan Takliflar hudud/daryo nomi kelib chiqish omillari 1. Sel-suv toshqinlari 2. Anomal issiq 3. Anomal sovuq 4. Chang-toʻzonlar 5. Kuchli boʻronlar 6. Boshqa holatlar T/r Hududlar nomi Tuproq chuqurligidagi 2 metr balandlikdagi havo Shamol tezligi Atmosfera bosimi Yogʻingarchilik miqdori Izoh harorat namligi harorati namligi T/r Ilmiy ishlar va loyihalar Izoh Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish boʻyicha Tuproq unumdorligini qayta tiklash boʻyicha Tuproq unumdorligini saqlash boʻyicha Tuproq unumdorligini oshirish boʻyicha T/r Hudud nomi Maydoni, ga Kon turi, (yer osti va ochiq konlar) Qazilma resurslar (neft, gaz, oltin, koʻmir, temir rudasi va boshqalar) Faoliyatdagi yoki faoliyati yakunlangan (yopilgan sanasi) kon Tuproq maʼlumotlari (turi, tuzilishi) Degradatsiyaga uchragan/ifloslangan maydon, ga Degradatsiya/ifloslanish turi Degradatsiya va ifloslanishga qarshi amalga oshirilgan tadbirlar Tadbir nomi (rekultivatsiya va boshqa) Maydoni, ga Sarflangan mablagʻ Jami, mln soʻm Moliyaviy manbai (davlat budjeti, grantlar, tashkilotning oʻz mablagʻlari) T/r Tuman nomi Hudud (massiv) nomi Yerdan foydalanuvchi Huquqiy maqomi Kadastr raqami Kontur raqami Yer maydoni Yer turlari Degradatsiya turi va maydoni 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Amalga oshirilgan tadbir Tadbir maydoni Ekilgan ekin yoki koʻchat Daraxt qatori Koʻchatlar soni Daraxtlar turi Daraxtlar yoshi Holati (sugʻorilganligi) Tadbirga sarflangan xarajat Moliyalashtirish manbai 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Hududning geografik koordinatalari (WGS 84) Hududning ortofoplani Elektron raqamli xaritasi Foto va video hisobot Maʼlumotlar YERDGATga kiritilganligi Yer degradatsiyasiga qarshi kurashish va uning oldini olish boʻyicha qoʻshimcha ilmiy asoslangan tavsiyalar 21 22 23 24 25 26 T/r Tuman nomi Hudud (massiv) nomi Yerdan foydalanuvchi Huquqiy maqomi Kadastr raqami Kontur raqami Yer maydoni Yer turlari Degradatsiya turi va maydoni 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Tuproq tipi Tuproqning mexanik tarkibi Namuna olish chuqurligi, sm Ph miqdori Tuproqdagi azot, mg/kg Tuproqdagi fosfor, mg/kg Tuproqdagi kaliy, mg/kg Gumus, % Hududning geografik koordinatalari (WGS 84) 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Elektron raqamli tuproq xaritasi Foto va video hisobot Maʼlumotlar YERDGATga kiritilganligi Yer degradatsiyasiga qarshi kurashish va uning oldini olish, tuproq unumdorligini qayta tiklash boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyalar 20 21 22 23