TIJORAT BANKLARIDA KORPORATIV BOShQARISh TOʻGʻRISIDAGI
(other, 2020-10-01)

Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi qonunlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ-2344-son “Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish va ularning resurs bazasini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 24-apreldagi PF-4720-son “Aksiyadorlik jamiyatlarida zamonaviy korporativ boshqaruv uslublarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq tijorat banklarida korporativ boshqaruvni tashkil etish asoslarini belgilab beradi. 1.1. “Korporativ boshqaruv” tushunchasi tijorat banki faoliyatini boshqarishda Kengash aʼzolari va boshqa rahbar xodimlar tomonidan amalga oshiriladigan asosiy faoliyat hamda qoidalar majmuasi tushuniladi. Shu bilan birga korporativ boshqaruv konsepsiyasi biznes yuritish etikasining andozalari va aksiyadorlarga boʻlgan munosabatlarda masʼuliyat hissi hamda bank faoliyat koʻrsatayotgan jamiyat talablarini eʼtiborga olishni oʻz ichiga oladi. 1.2. Tijorat korxonalarida bank kengashi aʼzolari va rahbarlariga bankni boshqarish boʻyicha erkin harakat qilish imkoni berilgan. Biroq, banklar faoliyati boshqa tijorat korxonalari faoliyatidan ancha farq qiladi. Misol uchun, agar tijorat korxonalari oʻz mablagʻlari asosida operatsiyalarni koʻproq amalga oshirsalar, tijorat banklari, asosan, jalb qilingan mablagʻlar asosida operatsiyalarni amalga oshiradilar. Ayniqsa, banklar oʻz faoliyatini saqlash uchun aksiyadorlik kapitalidan foydalanishiga qaramasdan, bank faoliyati omonatchilar mablagʻlarining yoʻqolishiga olib kelishi mumkin. Banklarning oʻziga xos roli natijasida, banklarda korporativ boshqaruvni tashkil etishga har tomonlama oʻylab yondashish zarur. 1.3. Bankning asosiy maqsadi aksiyadorlarning manfaatlarini koʻzlagan holda amaldagi qonunchilikda ruxsat etilgan hollarda bank faoliyati uning korporativ foydasini koʻpaytirishga yoʻnaltirishdan iboratdir. Banklar ustavidan kelib chiqib, oʻzlari faoliyat koʻrsatayotgan jamiyatning moliyaviy ehtiyojini qondirish kabi qoʻshimcha majburiyatlarga ega boʻlishlari mumkin. Mazkur ehtiyojlarni qondirish davomida banklar oʻzlarining xavfsiz va ishonchli faoliyatlariga salbiy taʼsir etmaydigan faoliyat, xususan, jamiyatning farovon hayoti, gumanitar va xayriya maqsadlari uchun yetarli darajada mablagʻlar ajratishi mumkin. Har bir bank, maqsadi samarali korporativ boshqaruvga yoʻnaltirilgan mazkur Nizomga zid boʻlmagan, bank korporativ boshqaruvi toʻgʻrisidagi ichki hujjatlarni ishlab chiqishi va amalga kiritishi shart. Bank tomonidan ishlab chiqilayotgan korporativ boshqaruv toʻgʻrisidagi ichki hujjat Nizomning Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 2-iyuldagi 176-son qarori bilan tasdiqlangan, aksiyadorlik jamiyatlarining korporativ veb-saytlariga boʻlgan talablar haqidagi talablariga muvofiq korporativ veb-saytlarni yuritish tartibini koʻzda tutishi shart. Aksiyadorlik jamiyatlari shaklida tuzilgan banklar ikki turdagi aksiyalar: oddiy va imtiyozli aksiyalarni chiqarish huquqiga ega. Oddiy va imtiyozli aksiyalarga ega boʻlgan aksiyadorlar oʻzlarining bank ustav kapitalidagi ulushlariga qarab bank “egasi” hisoblanadilar. Oddiy va imtiyozli aksiyalar egalarining huquqlari amaldagi qonunchilikka muvofiq farqlanadi. Bank boshqaruvining yuqori organi boʻlib aksiyadorlar umumiy yigʻilishi hisoblanadi. Minoritar aksiyadorlar huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida banklarda ulardan iborat minoritar aksiyadorlar qoʻmitasi tashkil etilishi mumkin. Bank aksiyadorlari tomonidan bank faoliyatiga xavf tugʻdiradigan harakatlar amalga oshirilsa va bu harakatlar bankning toʻlovga qobiliyatsizligiga olib kelsa, aksiyadorlar amaldagi qonunchilikka muvofiq javobgarlikka tortilishlari mumkin. Oddiy va imtiyozli aksiyalarga ega aksiyadorlar quyidagi huquqlarga egadirlar: bank aksiyadorlari roʻyxatiga kirish; olingan dividendlardan erkin foydalanish; depozitariylardagi oʻz depo hisobvaragʻi boʻyicha, bank foydasidan dividend olish; bank tugatilgan taqdirda bank mulkining maʼlum qismiga egalik qilish; bankni boshqarishda ishtirok etish; bank tomonidan koʻrsatilayotgan xizmatlar va mazkur xizmatlar bahosi toʻgʻrisida maʼlumotlar olish; bank nizomiga muvofiq uning moliyaviy-xoʻjalik faoliyati toʻgʻrisida toʻliq va haqqoniy maʼlumotlarni olish; sudda hamda qimmatli qogʻozlarni tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organida oʻz huquqlarini himoya qilish; oʻz manfaatlarini himoya qilish maqsadida assotsiatsiya va boshqa jamoat tashkilotlariga birlashish; olingan qimmatli qogʻozlar va foyda boʻyicha yuzaga kelish ehtimoli bor zararlar natijasida boʻladigan xatarlardan sugʻurta qilish; Shuningdek aksiyadorlar amaldagi qonunchilik va bank nizomida koʻzda tutilgan boshqa huquqlarga egadirlar. 2.3. Oddiy aksiyalar ovozga ega boʻlib, oʻz egasiga dividendlar olish, aksiyadorlar umumiy yigʻilishi va jamiyatni boshqarishda qatnashish huquqini beradi. Oddiy aksiyalar egalari bank ishlariga tegishli qarorlarni qabul qilish boʻyicha alohida vakolatlarga egadirlar. 2.4. Imtiyozli aksiyalar boʻlib oʻz egalariga aksiyalar boʻyicha dividendlarni, shuningdek aksiyadorlar orasida — aksiyalarga sarflangan mablagʻlarni (bank tugatilgan taqdirda) birinchi navbatda olish huquqini beruvchi aksiyalar hisoblanadi. Taftish komissiyasi aksiyadorlar uchun bank faoliyati ustidan nazorat olib borishning asosiy vositasi boʻlib hisoblanadi. Bank Nizomida Taftish komissiyasi aʼzolarining aniq soni va vazifalari belgilab qoʻyilishi lozim. Bank Taftish komissiyasi bank Nizomiga muvofiq aksiyadorlar umumiy yigʻilish tomonidan saylanadi. Taftish komissiyasi: Bank Nizomi va amaldagi qonunchilikda koʻrsatilgan holatlarda bank moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini hisobot davriga tekshiruvdan oʻtkazadi; Tekshiruv davomida Taftish komissiyasi ichki audit va mustaqil auditorlar tomonidan amalga oshirilgan tekshiruv natijalari boʻyicha materiallardan foydalanadi. Zaruriy holatlarda Taftish komissiyasi buxgalteriya hisobining boshlangʻich hujjatlariga murojaat qilishi mumkin; Taftish komissiyasining asosiy majburiyatlari boʻlib, bankda tayyorlangan moliyaviy hisobotlarni tekshirish, bankning umumiy moliyaviy holati boʻyicha xolisona xulosa tayyorlash va aksiyadorlar umumiy yigʻilishida va unga qadar komissiya faoliyati boʻyicha hisobot tayyorlash. Amaldagi qonunchilikka muvofiq Boshqaruv aʼzolari Taftish komissiya aʼzolari tarkibiga kirishlari mumkin emas. 3.1. Bank Kengashi aʼzolari aksiyadorlik bankining umumiy yigʻilishi tomonidan saylanadi. Bank Kengashi tarkibiga bankning minoritar aksiyadorlari manfaatlarini ifodalaydigan aʼzolari kiritilishi lozim. Bank Kengashining raisi bank Kengashi aʼzolari tomonidan uning tarkibidan bank Kengashining saylangan aʼzolari umumiy sonining koʻpchilik ovozi bilan saylanadi (agar bank Ustavida boshqa hollar nazarda tutilmagan boʻlsa). Bank Kengashi raisi 50 foizdan ortiq davlat ulushi bilan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining taqdimnomasiga koʻra Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlanadi. Bank Kengashi raisining oʻrinbosari bank Kengashi raisi tomonidan bank Kengashi aʼzolaridan tayinlanadi. Bank Kengashi raisi bank Kengashi ishini tashkillashtiradi, bank Kengashi yigʻilishlarini chaqiradi, bank Kengashi majlislarida raislik qiladi, bank Kengashi bayonnomalari yuritilishini taʼminlaydi va aksiyadorlar umumiy yigʻilishlarida raislik qiladi. Bank Kengashi raisining ahamiyatli roliga qaramasdan, butun bank Kengashi bank faoliyati yuritilishi uchun ishonchli shaxslar sifatida birinchi navbatda javobgardir. Oʻz majburiyatlarini bajarish uchun bank Kengashi quyidagilarga majbur: kerakli malaka darajasiga ega boʻlish va uni saqlash, shuningdek jamoa va individual nuqtai nazardan xabardorlikni namoyon qilish; oʻz faoliyatini amalga oshirayotganda korporativ boshqaruv tamoyillariga rioya etish; faoliyati ustidan samarali nazorat olib borishi shart boʻlgan tavakkalchilikni boshqarish va ichki nazoratning asosli, ishonchli va mustaqil tizimiga tayanish; adekvat nazoratni hamda Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi va bank siyosatlariga muvofiqlikni taʼminlash uchun bank operatsiyalari ustidan nazoratni amalga oshirish. 3.2. Bank Kengashining majburiyatlari quyidagilardan iborat: bank aksiyadorlari manfaatlarida oʻz vakolatlarini amalga oshirish; xatarlarni, shu jumladan, xatarga chidamlilik maqsadli koʻrsatkichlarini boshqarish; bank faoliyati, mablagʻlarning toʻgʻri sarflanishi va kreditlanishi ustidan joriy nazoratni amalga oshirish (omonatchilar, kreditorlar va aksiyadorlarning manfaatlarini himoya qilish maqsadida); bankning maqbul darajada kapitallashuvini saqlab turish; bank faoliyati strategiyasini shakllantirish; bankni rivojlantirishga oid qabul qilingan biznes-rejalar ijrosini nazorat qilish; bank daromadliligini monitoring qilish; bank faoliyati natijalari toʻgʻrisidagi hisobotni har chorakda tinglash. 3.3. Samaradorlikni oshirish va masalalarni puxta ishlab chiqish uchun bank Kengashi Tavakkalchilikni nazorat qilish qoʻmitasi, Mukofotlash qoʻmitasi, Etika qoʻmitasi va h.k. kabi ixtisoslashtirilgan qoʻmitalarni taʼsis etishi mumkin. Har bir qoʻmita uning vazifalari va ish tartibini aniqlab beradigan ustav asosida tuzilishi lozim. Faoliyatning ochiq-oydinligi va hisobdorlikni oshirish uchun bank Kengashi qoʻmitalar soni, ularning vazifalari va tarkibiga (jumladan, mustaqil aʼzolariga) oid maʼlumotlarni oshkor etishi lozim. 31.1. Bankning strategik maqsadlariga erishishining muhim omili boʻlib, korporativ boshqaruvning quyidagi jihatlarini aniqlab beradigan bankning kasbga oid etikasi standartlarini (keyingi oʻrinlarda — bankning kasbga oid etikasi kodeksi) oʻrnatishga yoʻnaltirilgan bank Kengashi va Boshqaruvi faoliyati hisoblanadi: bank tashkiliy tuzilmalarining barcha darajalarida ichki nazoratning samarali tizimini taʼminlash, shu jumladan, jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish masalalari boʻyicha; sogʻlom va xavfsiz bank amaliyotini oʻtkazish; bank manfaatlarini bank aksiyadorlari, mansabdor shaxslari va bank faoliyatiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa shaxslarning lozim boʻlmagan yoki noqonuniy harakatlaridan himoya qilish; qonunchilikka va banklarning oʻz ichki hujjatlariga rioya etish; manfaatlar toʻqnashuvini bartaraf etish hamda manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelishi mumkin boʻlgan holatlar va faoliyat sohalarini aniqlash; nafaqat bank faoliyati natijalarini, balki bankning kasbga oid etikasi kodeksi va strategik maqsadlarga muvofiqligini ham hisobga olgan holda xodimlarga (jumladan bank Kengashi va Boshqaruviga) ish haqi, mukofot va ragʻbatlantirish toʻlovini belgilash; bank xodimlari va mansabdor shaxslarini kreditlashda bank xavfsizligi va ishonchliligi talablariga rioya etish; xodimlarga rahbariyatning noqonuniy, axloqsiz yoki shubhali harakatlaridan tashvishda ekanliklarini bayon etish imkonini taqdim etuvchi va rahbariyat tomonidan koʻrsatilishi mumkin boʻlgan salbiy munosabatdan himoyani taʼminlovchi mexanizmlarning mavjudligi. 31.2. Bankning kasbga oid etikasi kodeksi uning bank korporativ boshqaruvi darajasiga ijobiy taʼsir koʻrsatishini taʼminlash maqsadida barcha xodimlarga yetkazilishi va unga bank tashkiliy tuzilmasining barcha tashkiliy darajalarida, jumladan bank Kengashi va Boshqaruvida rioya etilishi shart. 31.3. Bankda manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish boʻyicha qonun hujjatlariga rioya etilishini taʼminlovchi hamda bank insaydyerlari va affillangan shaxslari bilan operatsiyalarni tartibga soluvchi mexanizmlar ishlab chiqilgan boʻlishi kerak. 31.4. Kadrlar siyosati borasida korporativ boshqaruv quyidagilarga taalluqli ichki hujjatlarning mavjudligi va ularga rioya etilishini koʻzda tutadi: xodimlarni (jumladan bank rahbariyatini) ishga qabul qilish va ishdan boʻshatish; kadrlar joyini oʻzgartirish va mansabda oʻsish; xodimlarni (jumladan, bank Kengashi va Boshqaruvini) oʻqitish; malakali va vakolatli xodimni (jumladan rahbariyatni) saqlab qolish boʻyicha chora-tadbirlar tizimi; bank xodimi (jumladan, bank Kengashi va Boshqaruvi) tomonidan oʻz majburiyatlarining lozim darajada bajarilmasligi, bankning kasbga oid etikasi kodeksining buzilishi uchun choralar koʻrish. 32.1. Oshkoralik samarali korporativ boshqaruvning eng zarur sharti hisoblanadi. Banklarni boshqarish aksiyadorlar, omonatchilar, boshqa manfaatdor shaxslar va bozor ishtirokchilari uchun ochiq boʻlishi lozim. Bankni boshqarishdagi oshkoralik aksiyadorlar, omonatchilar va bankning boshqa kreditorlari uchun boshqaruv organlari faoliyati monitoringini amalga oshirish, samarali korporativ boshqaruvni amalga oshirish borasida bank obroʻsini ushlab turish imkonini beradi, shuningdek bank Kengashi va Boshqaruvi ishining samarasini baholash uchun zarur axborotni yetkazib beradi. Banklar xatarlarga chidamlilik koʻrsatkichlariga taalluqli asosiy holatlar borasidagi axborotni (zarur boʻlgan maxfiylikni buzmasdan), ushbu koʻrsatkichlarni aniqlash tartibi va bank Kengashining ushbu jarayondagi ishtiroki darajasini bayon etgan holda oshkor qilishlari lozim. Oshkor etilayotgan axborot aniq va ravshan boʻlishi, undan aksiyadorlar, omonatchilar, boshqa manfaatdor taraflar va bozor ishtirokchilari oson foydalana olishi uchun tushunarli shaklda taqdim etilishi lozim. Banklar oshkor etilayotgan axborotni bankning korporativ veb-saytida, yillik hisobotida va oraliq moliyaviy hisobotlarida hamda boshqa yoʻllar bilan oʻz vaqtida nashr etishlari shart. 32.2. Bank faoliyati toʻgʻrisidagi axborotni oshkor etish boʻyicha qonun hujjatlari bilan oʻrnatilgan talablarga qoʻshimcha ravishda bankning samarali korporativ boshqaruvi quyidagilarni oʻz ichiga olgan axborotni oshkor etishni koʻzda tutadi: bank boshqaruvi organlari tuzilmasini (tarkibi, malaka va tajribasi, vakolatlari, majburiyatlari, mutasaddilik qilinadigan sohalar, ish reglamenti va qoʻmitalarga aʼzolik va b.); bank mulki tuzilmasi (bankning yirik aksiyadorlari, bankning aksiyadorlik sarmoyasidagi xorijiy investorlar ulushlari va b.); bankning tashkiliy tuzilmasi va, mavjud boʻlsa, bank guruhining tuzilmasi; bank insaydyerlari va affillangan shaxslari bilan operatsiyalarning turlari, shartlari va hajmlari; bankning kasbga oid etikasi kodeksi; manfaatlar toʻqnashuviga nisbatan bank siyosati. 4.1. Bank Boshqaruvini bank joriy faoliyati rahbariyati amalga oshiradi. Boshqaruv raisining majburiyatlariga bank Kengashi va aksiyadorlar Umumiy yigʻilishi qarorlarini bajarish kiradi. Bank Boshqaruvi aʼzolarining soni bank Ustavi bilan aniqlanadi. Odatda, Boshqaruv tarkibiga bank raisi, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va yuridik xizmat rahbari kiradi. Shuningdek Boshqaruv tarkibiga bankning asosiy boʻlinmalari rahbarlari kiritilishi mumkin. Boshqaruv aʼzolariga nomzodlar jinoiy, maʼmuriy va fuqarolik javobgarligiga tortilgan boʻlsalar, bu haqda Kengashga xabar berishlari shart. 4.2. Boshqaruv raisi lavozimga bank Kengashi qarori bilan tayinlanadi, keyinchalik aksiyadorlar Umumiy yigʻilishi tomonidan tasdiqlanadi. Bunda bank Boshqaruvi raisini tayinlash toʻgʻrisidagi qaror, odatda, xorijiy menejyerlar ishtirok etishi mumkin boʻlgan tanlov asosida qabul qilinadi. Boshqaruv aʼzolari bank Kengashi tomonidan tayinlanadilar. Aksiyadorlar Umumiy yigʻilishida bank Kengashi tomonidan saylangan Boshqaruv Raisini tasdiqlash haqidagi masala koʻrib chiqiladi. Boshqaruv Raisi bank ishlarini boshqarish uchun zarur malaka, vakolatga ega va tartibli boʻlishi hamda bankning eng muhim xodimlari faoliyatini tegishli tarzda nazorat qilishi lozim. 4.3. Boshqaruv tomonidan bankning kunlik nazorati amalga oshirilishi lozim. Boshqaruv aʼzolari: bank Kengashi tomonidan aniqlangan bank siyosatiga rioya etishga; bankning ichki audit xizmati tomonidan oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari boʻyicha aniqlangan kamomadlar va qonunbuzilishlarni har chorakda koʻrib chiqish va ularni bartaraf etish boʻyicha choralar koʻrishga; Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan oʻtkazilgan tashqi audit tekshiruvlari va inspeksiyalar hisobotlari (tekshiruvlar) natijalarini batafsil tahlil qilishga majburdirlar. 4.4. Bank Boshqaruvi zimmasiga bank faoliyatini boshqarish uchun alohida siyosat turlarini ishlab chiqish masʼuliyati yuklangan, jumladan: bank kredit siyosati; bank likvidligini boshqarish siyosati; investitsiya siyosati; emissiya siyosati. Shu bilan birga, Boshqaruv aʼzolari bank Kengashi va bank aksiyadorlarining ishonchli shaxslari hisoblanadi va shu sabab bank va uning aksiyadorlari manfaatlarini oʻz manfaatlaridan ustun qoʻyishlari shart.