BIRJA SAVDOLARIDA ShAKARNI SOTISh TARTIBI TOʻGʻRISIDAGI NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2019-01-08)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 5-fevraldagi “Mahsulotlar, xomashyo va materiallarning yuqori likvidli turlarini sotishning bozor mexanizmlarini joriy etishni davom ettirish toʻgʻrisida” 57-sonli qaroriga muvofiq qaror qilamiz: 1. Ilova qilinayotgan Birja savdolarida shakarni sotish tartibi toʻgʻrisidagi nizom tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi, Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi, Moliya vazirligi, “Shakar investment” QK va Oʻzbekiston Respublikasi tovar-xomashyo birjasining 2004-yil 11-iyundagi “Birja savdolarida shakarni sotish tartibi toʻgʻrisidagi vaqtinchalik nizomni tasdiqlash haqida” 36, 01/24-33, 80, 1-693, 42-01/342-son qarori (2004-yil 28-iyun, roʻyxat raqami 1378 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 26-son, 304-modda) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin. 3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatiga olingan paytdan boshlab oʻn kun oʻtgach kuchga kiradi. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 5-fevraldagi 57-sonli “Mahsulotlar, xomashyo va materiallarning yuqori likvidli turlarini sotishning bozor mexanizmini joriy etishni davom ettirish toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 5-son, 57-modda) muvofiq shakarni tovar-xomashyo birjalarida (bundan keyingi oʻrinlarda Birja deb yuritiladi) sotish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Nizom shakarni ishlab chiqaruvchi, sotuvchi va undan foydalanuvchi — Oʻzbekiston Respublikasi korxona va tashkilotlarga tatbiq etiladi. 2. Mazkur Nizomga muvofiq birja savdolarida sotib olingan shakar faqat Oʻzbekiston Respublikasi hududida foydalaniladi va eksport qilinishi mumkin emas. Shakarni ulgurji qayta sotish faqat ulgurji savdo huquqiga litsenziyasi mavjud yuridik shaxslarga ruxsat beriladi. Birja savdolarida sanoat korxonalari tomonidan sotib olingan shakar qayta sotilishi mumkin emas. 3. Shakarni respublika ichki isteʼmollariga sotish elektron birja savdolari tizimidan foydalangan holda real vaqt rejimida amalga oshiriladi. 4. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalanilgan: zakalat — Birjada amalga oshiriladigan bitishuvlar bajarilishi kafolatini taʼminlash uchun xaridorlar va sotuvchilar tomonidan Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi HKKPning ikkilamchi depozit hisobvaragʻiga kiritiladigan bitishuvlarni kafolatli taʼminlash mablagʻi; narxlar kotirovkasi — birja savdolarining bir kuni uchun Birjada oʻtkazilgan savdo sessiyalari natijalari boʻyicha aniqlangan mahsulotga oʻrtacha narx; mahsulot — ishlab chiqarish va taqsimlash hisob-kitob balansiga muvofiq birja savdolarida respublika isteʼmolchilariga sotiladigan shakar; sotuvchilar — mahsulotni birja savdolariga chiqarish va sotishni amalga oshiruvchi mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar; xaridorlar — ulgurji va/yoki chakana savdoni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan, shuningdek shakarni ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun sanoat qayta ishlash maqsadlarida foydalanadigan yuridik shaxslar; bitishuv bayonnomasi — xaridor va sotuvchiga birja savdolarini oʻtkazish yakunlari boʻyicha beriladigan, sotuvchi, xaridor va birja brokeri tomonidan imzolangan, taraflarni belgilangan muddatda talab va taklif narxi boʻyicha birja savdolari natijalariga koʻra xarid qilingan hajmda mahsulotning oldi-sotdi shartnomasini tuzish majburiyatini yuklaydigan hujjat; hisob kitob-kliring palatasi (bundan keyingi oʻrinlarda HKKP deb yuritiladi) — birja bitishuvlari boʻyicha kliring, hisob-kitoblar va oʻzaro hisob-kitoblar oʻtkazilishini taʼminlovchi Birjaning tuzilmaviy boʻlinmasi; toʻlangan bitishuvlar reyestri — tuzilgan oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha majburiyatlarning toʻliq qoplanilishini taʼminlaydigan miqdordagi mablagʻlarning xaridorning HKKPdagi shaxsiy hisobvaragʻiga kelib tushganligini tasdiqlovchi hujjat; birja savdolari elektron tizimi — birja aʼzolariga respublikaning har bir geografik nuqtasidan aniq vaqt rejimida uzoq masofadan turib birja savdolarida ishtirok etish imkonini beradigan dasturiy apparat vositalari majmuidan iborat global taqsimlangan axborot tizimi. 5. Mahsulot sotish hajmlari har yili shakar ishlab chiqarish va isteʼmol hisob-kitob balansidan kelib chiqqan holda shakllantiriladi. 6. Sotuvchilar shakar ishlab chiqarish va isteʼmol hisob-kitob balansiga muvofiq har oyda, oy boshlanishidan 10 kun avval Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi va Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi bilan kelishgan holda mahsulot sotish uchun uni birja savdolariga chiqarishning kunlik birja savdolariga qoʻyish jadvallarini tasdiqlaydi. Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi keyingi oy boshlanishidan uch kun avval tasdiqlangan jadvalni Birjaga taqdim etadilar. 7. Sotuvchilar yiliga bir marta Birja bilan birgalikdagi faoliyat toʻgʻrisida sotuvchilarning birja savdolarida ishtirok etish shartlari, shartnoma tuzgan tomonlarning huquqlari, majburiyatlari va javobgarliklari belgilangan shartnomalar tuzadi. Savdolar haftaning ish kunlarida muntazam oʻtkazib boriladi. 8. Birja savdolari Oʻzbekiston Respublikasi “Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga va Birja savdolari qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. 9. Birja savdolarining oʻtkazilishi, birja sessiyalarining davomiyligi, sotuvga qoʻyiladigan mahsulotlar hajmi, shuningdek mahsulotning joylashgan joyi, ishlab chiqaruvchi — korxona, boshlangʻich narxi toʻgʻrisidagi axborot Birja tomonidan xaridorlarga majburiy tartibda ommaviy axborot vositalari, brokyerlar hamda boshqa axborot kanallari, shu jumladan Internet tarmogʻi orqali yetkaziladi. 10. Birja barcha savdo ishtirokchilariga, ularning respublika hududida joylashishidan qatʼi nazar, elektron savdolarda bir vaqtda ishtirok etish imkonini taʼminlab berishi shart. 11. Savdolarni oʻtkazish, kiritilgan zakalat summasiga muvofiq har bir savdo boʻyicha ishtirokchilarni kiritish va chetlatish, elektron birja savdolari gʻoliblarini aniqlash va bitishuvlarni roʻyxatdan oʻtkazish elektron birja savdolari tizimi orqali amalga oshiriladi. 12. Bitishuvni roʻyxatdan oʻtkazish kuni Birja brokerga bitishuv bayonnomasi va namunaviy oldi-sotdi shartnomasini rasmiylashtirish uchun taqdim etadi. 13. Oldi-sotdi shartnomasi bitishuv bayonnomasida nazarda tutilgan shartlarda u olingan kunda rasmiylashtiriladi. Bitishuv bayonnomasi shartlarining bajarilishi tomonlar uchun majburiy hisoblanadi. 14. Savdolarda sotilmay qolgan mahsulotlar hajmi keyingi savdolarga koʻchiriladi. Bunda, sotuvchilar mahsulotni toʻgʻridan toʻgʻri shartnomalar boʻyicha birja savdolariga qoʻyilgan vaqtdan boshlab bir oy mobaynida sotilmagan hajmlarda oldingi haftadagi birja savdolari natijalarida vujudga kelgan oʻrtacha narxlar boʻyicha sotish huquqiga ega. 15. Birja tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar haqi sotuvchilar va xaridorlar uchun Birja tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi bilan kelishilgan Birja xizmatlari tariflariga muvofiq oʻrnatiladi. 16. Tuzilgan oldi-sotdi shartnomalar boʻyicha mahsulotni sotish oldindan toʻlovni toʻliq toʻlash yoki yetkazib beriladigan mahsulotning har bir partiyasi uchun chaqirib olinmaydigan akkreditiv qoʻyish sharti bilan amalga oshiriladi. 17. Xaridor tomonidan shartnoma majburiyatlari bajarilmagan taqdirda, sotuvchi mahsulotni qayta savdoga qoʻyadi. 18. Mahsulotni birja savdolariga qoʻyishning boshlangʻich narxi sotuvchi tomonidan deklaratsiyalanadigan narx (monopolist korxonalar uchun) va ulgurji sotish narxi (boshqa korxonalar uchun) darajasida belgilanadi. 19. Birja savdolarida shakllangan mahsulot narxi uning boshlangʻich narxidan oshishi natijasida sotuvchi tomonidan olingan qoʻshimcha daromad uning ixtiyorida qoladi. 20. Savdo jarayonida narxlar oshishining yoʻl qoʻyiladigan chegarasi boshlangʻich narxga nisbatan 5 foiz miqdorida belgilanadi. Narxlar 5 foizdan oshib ketgan taqdirda savdolar toʻxtatiladi va sotilmay qolgan mahsulot hajmi keyingi savdolarga oʻtkaziladi. 21. Birja savdolarida tuzilgan bitishuvlarning moliyaviy kafolatini taʼminlash uchun birja savdolarida tuzilgan bitishuvlar boʻyicha hisob-kitoblar Birja HKKPsi orqali amalga oshiriladi. 22. Hisob-kitoblarni amalga oshirish maqsadida, HKKP Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankda xaridorlar va sotuvchilarning mablagʻlarini saqlash va birja bitishuvlari boʻyicha hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun xizmat qiladigan ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻini ochadi. Ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankda Birjaning ikkilamchi depozit hisobvaragʻini ochish toʻgʻrisidagi arizasiga muvofiq ochiladi. 23. Sotuvchi va xaridorlarning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻidagi mablagʻlari harakatlarini nazorat qilish uchun HKKP har bir sotuvchi va xaridorga foydalanuvchining shaxsiy raqamiga (bundan keyingi oʻrinlarda FShR deb yuritiladi) mos keluvchi alohida hisobvaraq ochadi. Sotuvchilar va xaridorlarning mablagʻlari ushbu hisobvaraqlarda HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha hisobvaragʻi doirasida hisobga olinadi. 24. HKKP mijozning soʻroviga muvofiq ularga xizmat koʻrsatish shartlari, ushbu mijozning qolgan mablagʻlari toʻgʻrisida axborot berib turishi shart. HKKP tomonidan mijozning shaxsiy hisobvaragʻi holati, shaxsiy hisobvaraqlarda qolgan mablagʻlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar uchinchi shaxslarga oshkor etilishi man etiladi. 25. Birja mijozlarning soʻrovlariga koʻra ularni birja kliringi natijalari, ularning mablagʻlari holati va joriy kunda belgilangan savdolar limitlari pul mablagʻlari toʻgʻrisida xabardor qilib turishi shart. 26. Sotuvchilar va xaridorlar Birjaga xizmat qiluvchi bankdagi HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga birja savdolariga qoʻyilgan mahsulot umumiy qiymatining va moʻljallanayotgan bitishuv hajmining 10 foizgacha miqdoridagi zakalatni qoʻyadi. 27. Xaridorlar Birjada deponentga qoʻyilgan zakalatni hisobga olingan holda toʻlash moʻljallanayotgan mablagʻ hajmida bitishuvlar tuzishga haqlidir. 28. Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻidagi sotuvchilar va xaridorlarning mablagʻlaridan: birja bitishuvlari boʻyicha majburiyatlar bajarilishi, xarajatlar qismida va ular oʻrtasida tuzilgan shartnomalar bilan bogʻliq boʻlgan oʻzaro hisob-kitoblarini amalga oshirish uchun; kelishilgan muddat davomida, bitishuv amalga oshirilmagan yoki belgilangan tartibda bekor qilingan taqdirda, mijozning bankdagi asosiy talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga qaytarish uchun; deponentga qoʻyilgan mablagʻlar hisobidan Birja xizmatlariga haq toʻlash boʻyicha hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun foydalaniladi. 29. Birja bitishuvi roʻyxatga olinganidan keyin besh bank ish kunida xaridor tuzilgan oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha moliyaviy majburiyatlarni toʻliq qoplash uchun Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga qoʻshimcha mablagʻlarni oʻtkazishi shart. Bunda, mablagʻlarni oʻtkazish uchun toʻlov topshiriqnomasining “toʻlov maqsadlari” ustunida xaridorning FShRi majburiy tartibda koʻrsatilishi shart. 30. HKKP xaridordan mablagʻlar kelib tushgan vaqtdan boshlab bir bank ish kunida sotuvchiga xaridor tomonidan oʻz majburiyatlarini toʻliq hajmda bajarganligini tasdiqlovchi toʻlangan bitishuvlar reyestrini taqdim etishi shart. 31. Agar xaridor ushbu Nizomning 29-bandida belgilangan muddatlarda tuzilgan oldi-sotdi shartnomasiga muvofiq mablagʻlarni toʻliq hajmda oʻtkazilishini taʼminlamasa, HKKP koʻrsatilgan muddat oʻtgach, bir ish kuni mobaynida sotuvchi va Birjaga bitishuv bekor qilinganligi toʻgʻrisida xabar beradi va shu kunning oʻzidayoq jarima chorasi sifatida sotuvchining hisobvaragʻiga, Birjaning vositachilik haqini chegirgan tarzda, lekin zakalat miqdoridan kam boʻlmagan miqdordagi mablagʻni shartnoma shartlari bajarilmaganligi uchun oʻtkazib qoʻyadi. Bitishuv boʻyicha bekor qilingan mahsulot hajmi sotuvchi tomonidan qayta savdoga qoʻyiladi. 32. Sotuvchi tomonidan mahsulotni xaridorga oldi-sotdi shartnomasida belgilangan muddatlarda yuklab joʻnatish boʻyicha majburiyatlar bajarilmasa, HKKP shartnomada belgilangan muddat oʻtganidan keyin Birjaning vositachilik haqini chegirib qolgan holda mahsulotni yetkazib berish uchun belgilangan qiymatdan 10 foizgacha miqdordagi mablagʻni jarima chorasi sifatida xaridor hisobiga oʻtkazadi va xaridor, sotuvchi va Birjaga bitishuv bekor qilinganligi toʻgʻrisida xabar qiladi. Bitishuv boʻyicha bekor qilingan mahsulot hajmi sotuvchi tomonidan qayta savdoga qoʻyiladi. 33. HKKP tomonidan sotuvchiga xaridorning shaxsiy hisobvaragʻiga mablagʻlarning kelib tushganligi toʻgʻrisida toʻlangan bitishuvlar reyestrini taqdim etilishi sotuvchining mahsulotni xaridorga yuklab joʻnatishiga asos boʻladi. Sotuvchi mahsulotni xaridor oʻzining majburiyatlarini bajarganligi faktini HKKPning tasdigʻisiz joʻnatgan taqdirda, Birja roʻyxatdan oʻtkazilgan oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha xaridor tomonidan majburiyatlar bajarilmaganligi uchun javobgar boʻlmaydi. 34. Mahsulot joʻnatilganligi va qabul qilib olinganligi faktini xaridor yukni oʻzi olib ketsa, xaridor va sotuvchi imzolari bilan tasdiqlangan yuk xatining nusxasi tasdiqlaydi, temir yoʻl transporti orqali joʻnatilganda — sotuvchi va yuk joʻnatilgan stansiya imzolari bilan tasdiqlangan yuk xatlari reyestri tasdiqlaydi. 35. Yuk xati nusxasining taqdim etilishi HKKP uchun bir bank ish kuni mobaynida ushbu Nizomning 22-bandiga muvofiq ochilgan ikkilamchi talab qilib olinguncha hisobvaraqdan sotuvchining unga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi asosiy talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga, sotuvchining shaxsiy hisobvaragʻi koʻrsatilgan holda oʻtkazish, shuningdek bitishuvni yopish uchun asos va majburiyat boʻladi. 36. Mahsulotni xaridorlarga yuklab joʻnatish oldi-sotdi shartnomalarida belgilangan muddatlarda sotuvchining naryadlari boʻyicha amalga oshiriladi. 37. Xaridor bilan sotuvchi oʻrtasida tuzilgan shartnomalar boʻyicha majburiyatlarning bajarilmaganligi uchun tomonlarning javobgarligi Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. 38. Birja aʼzolari, birja savdolari ishtirokchilari va ularning mijozlari oʻrtasidagi Birja savdolari qoidalarida nazarda tutilgan masalalar boʻyicha yuzaga keladigan nizolar Birjaning arbitraj komissiyasi yoki sud tomonidan hal qilinadi. Arbitraj komissiyasi tomonidan nizolarni koʻrib chiqish uchun yigʻimlar undirilishi man etiladi. 39. Birja kotirovka hayʼati oʻtkazilgan birja savdolari natijalari boʻyicha Birjaning birjada sotilgan mahsulot baholarining birja kotirovkalarini aniqlaydi va ularni har hafta ommaviy axborot vositalari va Internet tarmogʻi sahifalarida eʼlon qilib boradi. 40. Sotuvchilar va Birja hisobot choragidan keyingi oyning 5-kunidan kechiktirmagan holda Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasiga birja savdosiga qoʻyilgan, sotilgan mahsulot hajmi hamda savdolarda hosil boʻlgan oʻrtacha sotish narxlari haqida maʼlumot beradilar. 41. Birja har kuni Oʻzbekiston Respublikasining Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasiga savdoga qoʻyilgan va sotilgan mahsulot hajmlari, shuningdek savdolarda shakllangan oʻrtacha narxlar toʻgʻrisidagi axborotni taqdim etadi. 42. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki, Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi, “OʻzRMXB” OAJ va “Xorazm Shakar” OAJ QK bilan kelishilgan.