Shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga sarmoyalarni hisobga olish va konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar
(other, 2024-07-26)

1. Buxgalteriya hisobining ushbu milliy standarti (BHMS) Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga asosan ishlab chiqilgan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini meʼyoriy jihatdan tartibga solish tizimining bir qismi hisoblanadi. 2. Ushbu BHMSning maqsadi xoʻjalik yurituvchi bosh jamiyat (bundan buyon “bosh jamiyat” deb yuritiladi) nazorati ostidagi xoʻjalik yurituvchi jamiyatlar guruhining konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotini tuzish va taqdim etish tartibini belgilab berishdan iborat. Ushbu standartda shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalarni bosh jamiyatning alohida moliyaviy hisobotida hisobga olish tartibi ham koʻrib chiqiladi. 3. Bu standart quyidagilarga nisbatan qoʻllanilmaydi: 3.1. Qoʻshma faoliyatdagi investitsiyalarni hisobga olishga (“Qoʻshma faoliyatdagi ishtirok ulushini moliyaviy hisobotda aks ettirish” buxgalteriya hisobi milliy standartiga qarang). 3.2. Uyushgan korxonalarga investitsiyalarni hisobga olishga. Ushbu standartning talablari vazirliklar, idoralar va budjet tashkilotlarining qoʻshma moliyaviy hisobotiga nisbatan ham qoʻllanilmaydi. 4. Bu standartda foydalanilgan tushunchalar: Nazorat (bu standartga nisbatan qoʻllanilganda) — xoʻjalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy va xoʻjalik siyosatini uning faoliyatidan foyda olish maqsadida belgilash huquqi. Shuʼba xoʻjalik jamiyati (bundan buyon “shuʼba jamiyat” deb yuritiladi) — bosh jamiyat tomonidan nazorat qilinadigan xoʻjalik yurituvchi subyekt. Bosh jamiyat — bir yoki bir necha kichik jamiyatlarga ega boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektdir. Guruh — bosh jamiyat va unga qarashli barcha shuʼba jamiyatlar. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar — hisobot sanasidagi moliyaviy ahvolni va xoʻjalik yurituvchi jamiyatlar guruhining hisobot davri uchun moliyaviy natijalarni aks ettiruvchi koʻrsatkichlar tizimi. Alohida moliyaviy hisobotlar — guruh har bir aʼzosining konsolidatsiyalash lozim boʻlgan hisoboti. Kamchilik ulushi — shuʼba jamiyat xoʻjalik faoliyatining sof daromadlari (zararlari) hamda sof aktivlarining bosh jamiyatning bevosita yoki bilvosita shuʼba jamiyatlardagi ishtiroki ulushiga toʻgʻri kelmaydigan qismidir. 5. Bosh jamiyat konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni taqdim etishi lozim, 6-bandda tavsiflangan bosh jamiyatlar bundan mustasnodir. 6. Oʻz navbatida boshqa bir jamiyatga qarashli boʻlgan va boshqa jamiyat mulki hisoblangan bosh jamiyat, agar oʻzining bosh jamiyati talab qilmasa va buning uchun kamchilik ulushi egalarining roziligi boʻlsa, konsolidatsiyalashgan hisobot taqdim etmasligi mumkin. Bunday bosh jamiyat oʻzining alohida moliyaviy hisobotlarida quyidagilarni ochib berishi lozim: a) konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot taqdim etilmagani sababini; b) shuʼba jamiyatga investitsiyalarni buxgalteriyada hisobga olishda foydalanilayotgan usulni; v) konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot taqdim etadigan oʻzining bosh jamiyati nomi va uning roʻyxatga olingan joyini. Bosh jamiyat ham oʻzida qaram jamiyatlar mavjud boʻlgan taqdirda konsolidatsiyalashgan hisobotni tuzmaydi. Bunday hollarning har biri buxgalteriya balansiga va bosh jamiyat natijalari toʻgʻrisidagi hisobotga izohlarda ochib berilishi kerak. 7. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot tuzadigan bosh jamiyat barcha shuʼba jamiyatlarni (xorijiy va mahalliy) jipslashtirishi lozim, quyidagi hollar bundan mustasnodir: 7.1. Shuʼba korxona faqat yaqin kelajakda sotish maqsadida xarid qilingan va uni nazorat qilish vaqtincha boʻlgan hollar; 7.2. Shuʼba jamiyat bosh jamiyat tomonidan belgilab qoʻyilgan uzoq muddatga moʻljallangan alohida sharoitda faoliyat koʻrsatgan va bu sharoit uning mablagʻni bosh jamiyatga oʻtkazish qobiliyatini ancha kamaytirgan hollar. Bunday shuʼba jamiyatlar “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” buxgalteriya hisobi milliy standartiga muvofiq investitsiyalar sifatida hisobga olinishi lozim. 8. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni tayyorlash chogʻida bosh jamiyat va unga qarashli barcha shuʼba jamiyatlar moliyaviy hisobotlari aktivlarning bir xil moddalarini, majburiyatlarni, oʻz mablagʻi, daromadlari va xarajatlarini satrma-satr konsolidatsiyalash yoʻli bilan birlashtiriladi. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar guruh toʻgʻrisida yagona jamiyat sifatida moliyaviy axborotdan iborat boʻlishi uchun: 8.1. Quyidagilar chiqarib tashlanishi kerak: har bir shuʼba jamiyatga bosh jamiyat investitsiyalarining balans qiymati va bosh jamiyatning har bir shuʼba jamiyatning oʻz sarmoyasidagi ulushi; bosh va shuʼba jamiyatlar oʻrtasida oʻzaro hisob-kitob qilish schyotlari boʻyicha saldo; daromadlar, xarajatlar, dividendlar boʻyicha guruh ichidagi operatsiyalar, shuningdek shu operatsiyalar natijasida vujudga keladigan amalga oshmagan foyda va zararlar, qoplanishi mumkin boʻlmagan zararlar bundan mustasno; 8.2. Shuʼba jamiyat sof daromadida kamchilik ishtirokining bosh jamiyatga tegishli sof daromad miqdorini aniqlash chogʻida guruhning daromadini kamaytiradigan ulushni aniqlash; 8.3. Shuʼba jamiyat sof aktivlaridagi kamchilik ulushini aniqlash va hisobot davri uchun konsolidatsiyalashgan buxgalteriya balansida bosh jamiyatning majburiyatlari va oʻz sarmoyasini alohida koʻrsatish: dastlab xarid qilingan paytda hisoblangan miqdor; xarid qilingan paytdan boshlab oʻz sarmoyasi harakatida kamchilik ulushining salmogʻi. 9. Bosh jamiyatning, shuʼba jamiyatlarning bir hisobot davri uchun bir hisobot vaqtida tuzilgan moliyaviy hisobotlari hamda kamchilikning ulushlari konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotda birlashtiriladi. Agar biror shuʼba jamiyatning moliyaviy hisoboti (masalan, Oʻzbekistondan tashqarida joylashgan shuʼba jamiyatning moliyaviy hisoboti) konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot tuzilgan hisobot davri uchun, lekin konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotning hisobot vaqtidan farq qiladigan hisobot sanasida tuzilgan boʻlsa, bunday shuʼba jamiyat oʻsha hisobot vaqti uchun oraliq moliyaviy hisobot tuzadi. Shuʼba jamiyat oraliq moliyaviy hisobot tuzish imkoniyatiga ega boʻlmasa, konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga shuʼba jamiyatning boshqa hisobot davri uchun tuzilgan moliyaviy hisoboti maʼlumotlari, bu hisobotlarni tuzish oʻrtasida oʻtgan vaqt uch oydan oshmagan taqdirda, qoʻshiladi. Turli hisobot davrida tuzilgan moliyaviy hisobotlar jamlanayotganda shu sanalar oʻrtasida yuz beradigan muhim operatsiyalar yoki boshqa voqealar natijasi hisoblangan oʻzgartishlar kiritiladi. 10. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar oʻxshash operatsiyalar va moliyaviy-xoʻjalik faoliyatining boshqa voqealari uchun yagona hisob siyosatidan foydalanish asosida tayyorlanadi. Guruh ishtirokchilaridan biri oʻxshash operatsiyalar boʻyicha konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot tuzish chogʻida qabul qilingan hisob siyosatidan farq qiladigan hisob siyosatidan foydalangan taqdirda, bu moliyaviy hisobotlarga konsolidatsiyalash chogʻida tegishli oʻzgartishlar kiritiladi. Agar konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni tayyorlash chogʻida yagona hisob siyosatidan foydalanishning imkoniyati boʻlmasa, bu fakt konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotning turli hisob siyosati qoʻllanilgan moddasi qismida ochib berilishi kerak. 11. Shuʼba jamiyatlar xoʻjalik faoliyatining natijalari uni xarid qilgan vaqtdan boshlab konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga qoʻshiladi, xaridor sotib olgan shuʼba jamiyat ustidan nazorat qilishni oʻz qoʻliga olgan vaqt xarid qilingan vaqt hisoblanadi, nazorat qilish topshirilgan vaqt esa shuʼba jamiyat bosh jamiyatdan chiqarilgan vaqt hisoblanadi. Shuʼba jamiyat realizatsiyasidan tushum bilan uning aktivlari balans qiymati oʻrtasidagi tafovut realizatsiya vaqtidagi majburiyatlar chiqarib tashlanib, moliyaviy natijalarning konsolidatsiyalashgan hisobotida shuʼba jamiyat realizatsiyasidan olingan foyda va zarar sifatida aks ettiriladi. 12. Jamiyatdagi investitsiyalar kichik shuʼba qaram boʻlmagan va shuʼba jamiyat taʼrifiga mos kelmaydigan paytdan boshlab “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” BHMSiga muvofiq hisobga olinishi lozim. 13. Kamchilikning ulushi konsolidatsiyalashgan buxgalteriya balansida majburiyatlar va oʻz sarmoyasidan alohida koʻrsatilishi kerak. Guruhlar daromadida kamchilik ulushi ham alohida koʻrsatilishi lozim. 14. Bosh jamiyatning alohida (mustaqil) moliyaviy hisobotlarida shuʼba jamiyatlarga konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarni tuzish chogʻida hisobga olingan investitsiyalar quyidagilardan foydalanib aks ettiriladi: 14.1. Oʻz sarmoyasini hisobga olish usuli (ulushbay ishtiroki usuli); 14.2. Bosh jamiyatning uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga olish boʻyicha foydalaniladigan usuli (“Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” BHMSiga qarang). 15. Bosh jamiyatning alohida moliyaviy hisobotida shuʼba jamiyatlarga yoʻnaltirilgan, lekin konsolidatsiyalashgan hisobotga kiritilmagan investitsiyalar “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” buxgalteriya hisobi milliy standartiga muvofiq ravishda hisobga olinishi lozim. 16. 6 va 10-bandlarda talab qilingan axborotni ochib berishga qoʻshimcha ravishda quyidagi axborotlarni ham koʻrsatib berish lozim: 16.1. Yirik shuʼba jamiyatlar roʻyxati, ular joylashgan yoki roʻyxatga olingan mamlakatlar, oʻz mulki ulushi yoki ular mulk ulushiga egalik qilmasa, ovoz berish huquqiga ega boʻlgan aksiyalar miqdori ham koʻrsatiladi; 16.2. Shuʼba jamiyat hisoboti konsolidatsiyalashgan hisobotga kiritilmagani sabablari; 16.3. Bosh va shuʼba jamiyat oʻrtasidagi bosh jamiyatga shuʼba jamiyat ustidan bosh jamiyat bevosita yoki shuʼba jamiyat orqali bilvosita ovozlar miqdorining yarmidan koʻprogʻiga ega boʻlmagan hollarda uni nazorat qilishga imkon beradigan oʻzaro munosabatlar tabiati; 16.4. Bevosita yoki shuʼba jamiyatlar orqali bilvosita ovozlarning yarmidan koʻprogʻiga egalik qiladigan, lekin nazorat yoʻqligi sababli shuʼba jamiyat hisoblanmaydigan jamiyatlarning nomlari; 16.5. Jamiyatni sotib olish (barpo etish) va sotish (tugatish)ning hisobot yilidagi moliyaviy ahvolga, natijalarining hisobot davridagi ahvolga va oldingi davrga tegishli miqdorga taʼsiri; 16.6. Bosh jamiyat alohida moliyaviy hisobotida shuʼba jamiyatga yoʻnaltirilgan investitsiyalarni hisobga olish uchun foydalanilgan usul.