Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(order, 2025-10-02)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25 dekabdagi PQ-4076-son “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Milliy gvardiyasi va Sogʻliqni saqlash vazirligi bilan kelishilgan. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari (keyingi oʻrinlarda Qurolli Kuchlar deb yuritiladi) aviatsiyasining uchuvchilar tarkibi va Qurolli Kuchlar rezervi va zaxirasida turgan uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasalari (keyingi oʻrinlarda UTT HTM deb yuritiladi) kursantlari, ushbu yoʻnalish boʻyicha harbiy taʼlim muassasalariga oʻqishga kirayotgan fuqarolarni (keyingi oʻrinlarda uchuvchilar tarkibi deb yuritiladi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibini belgilaydi. 1. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish quyidagilarni aniqlash maqsadida oʻtkaziladi: uchuvchilar tarkibini sogʻligʻining holatiga koʻra uchuvchilik ishiga, Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining (keyingi oʻrinlarda nomzodlar deb yuritiladi) boshqaruv organlari, Qurolli Kuchlar aviatsiyasi harbiy qism (muassasa)larida uchuvchilik harbiy-hisob ixtisosligi boʻyicha xizmatga (ishga, oʻqishga) yaroqliligini aniqlash; ular sogʻligʻining holatiga koʻra Qurolli Kuchlar aviatsiyasi turlari va uchuvchilik harbiy-hisob ixtisosligi boʻyicha fuqarolarni toʻgʻri taqsimlashga koʻrsatmalar berish; uchuvchilar tarkibi tomonidan ular harbiy xizmatni (harbiy yigʻinlarni) oʻtash davrida orttirilgan kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bogʻliqligini aniqlash (keyingi oʻrinlarda kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bogʻliqligi deb yuritiladi); uchuvchilar tarkibiga tibbiy-ijtimoiy yordam koʻrsatilishini va ularga reabilitatsiyaning amalga oshirilishining muddati, hajmi va turlarini belgilash. 2. Uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligida (keyingi oʻrinlarda Mudofaa vazirligi deb yuritiladi), shuningdek tashkiliy-shtat tuzilmalarida uchuvchilar tarkibi boʻlgan boshqa vazirliklar va idoralarda (keyingi oʻrinlarda vazirlik va idoralar deb yuritiladi) oʻtkaziladi. 3. Mudofaa vazirligi muassasalarida uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun tibbiy-uchuvchilik komissiyalari (keyingi oʻrinlarda TUK deb yuritiladi) tashkil etiladi. Zarurat tugʻilganda vazirlik va idoralar mazkur Nizomning 15-bandida koʻrsatilgan uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun Mudofaa vazirligining harbiy-tibbiy muassasalarida tuzilgan TUKlarga yuboradi. TUK tarkibiga rais, rais oʻrinbosari va komissiya aʼzolari: terapevt, nevropatolog, jarroh, otolaringolog, oftalmolog kiradi. Tibbiy koʻrikni oʻtkazish uchun boshqa mutaxassislar ham jalb qilinishi mumkin. 4. TUKga quyidagi vazifalar yuklatiladi: mazkur Nizomning 6-bandida koʻrsatilgan shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; harbiy qismlarda (muassasalarda) uchuvchilar tarkibini davolash-sogʻlomlashtirish ishlarini va ularni muntazam ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishini nazorat qilish; uchuvchilar tarkibining sogʻligʻi va psixologik holatiga uchuvchilik ishining taʼsirini aniqlash; uchuvchilar tarkibining yuqori professional ish qobiliyatini saqlash va sogʻligʻini mustahkamlash boʻyicha takliflarni ishlab chiqish uchun tibbiy tekshiruv natijalarini yigʻish, umumlashtirish va tahlil qilish; uchuvchilar tarkibi sogʻligʻi holatiga kasbiy omillarning salbiy taʼsirini kamaytirishga qaratilgan takliflarni ishlab chiqish; harbiy xizmatchilar, harbiy yigʻinlarni oʻtayotgan fuqarolar, harbiy xizmatni (harbiy yigʻinlar) oʻtab boʻlgan fuqarolarda kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlar hamda ularni oʻlimga olib kelgan kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bogʻliqligini aniqlash; uchuvchilik ishidan ketayotgan vaqtida fuqarolarning sogʻligʻi holati boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash; ilmiy-tadqiqot ishlarni olib borish; TUK ishida ishtirok etayotgan shifokor-mutaxassis va oʻrta tibbiyot xodimlarni tayyorlash. 5. TUK ishini nazorat qilish, ularga uslubiy va amaliy yordam koʻrsatish Mudofaa vazirligining markaziy harbiy-tibbiy komissiyasi (keyingi oʻrinlarda MHTK deb yuritiladi) zimmasiga yuklanadi. 6. TUK tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 15-fevraldagi 111-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi davlat aviatsiyasi aviatsiya xodimlariga tegishli lavozimlar roʻyxatida nazarda tutilgan lavozimni egallab turgan, shuningdek yuqorida koʻrsatilgan lavozimlarda xizmatni oʻtash uchun saralangan shaxslar, UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlar, UTT HTM kursantlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. 7. Tibbiy komissiyalarning tuzilish tartibi, ularning huquqlari va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 3147, 2019-yil 3-aprel) muvofiq belgilanadi. 8. Uchuvchilar tarkibining tibbiy tekshiruvi va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mazkur Nizom, uchuvchilar tarkibining harbiy-tibbiy ekspertizasi maqsadida amaldagi tekshiruv uslublari va MHTK koʻrsatmalariga muvofiq amalga oshiriladi. Tibbiy tekshiruv — bu tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan oldin amalga oshiriladigan fuqaroning shikoyatlarini yigʻish va tahlil qilish, uning anamnez maʼlumotlariva koʻrigi, laborator, instrumental, morfologik va boshqa tahlillar oʻtkazish yordamida diagnostik tadbirlar kompleksidir. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan oldin uchuvchilar tarkibining sogʻligʻi holati, organizmning parvozga fiziologik moslashuvchanligi, parashut bilan sakrashini aniqlash maqsadida mazkur Nizomning 1-ilovasiga muvofiq majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar roʻyxatiga kiritilgan diagnostik tekshiruvlar amalga oshiriladi. Zarurat tugʻilganda tibbiy koʻrsatmalarga asosan boshqa diagnostik tekshiruvlar oʻtkazilishi ham mumkin. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish deganda uchuvchilik ishiga, uchuvchilarning harbiy-hisob ixtisosligi boʻyicha xizmatga (ishga, oʻqishga) yaroqliligini aniqlash maqsadida Qurolli Kuchlar aviatsiyasining turlari boʻyicha uchuvchilar tarkibini toʻgʻri taqsimlash uchun uni oʻtkazish vaqtida uchuvchilar tarkibining sogʻligʻi holati va jismoniy rivojlanganligini oʻrganish va baholash tushuniladi, shuningdek mazkur Nizomda koʻzda tutilgan boshqa masalalarni yozma ravishda xulosa chiqarish bilan hal qilish tushuniladi. 9. Fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning yakunida, ayrim holatlarda esa aniqlangan tibbiy-ekspert yakunida amalga oshiriladi. 10. TUK oʻz xulosalarini maslahatlashgan holda, yigʻilishda qatnashayotgan komissiya aʼzolarining koʻpchilik ovozi bilan qabul qiladi. TUK xulosalari barcha mansabdor shaxslar tomonidan bajarilishi lozim. 11. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kunduzgi yorugʻlikda, bunday ishlar uchun maxsus moʻljallangan jihozlangan xonalarda amalga oshiriladi. Yorugʻlik yetarli darajada boʻlmasa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yetarli darajada boʻlgan sunʼiy yorugʻlikda amalga oshiriladi. Shifokor-mutaxassislarning xonalari mazkur Nizomning 2-ilovasida koʻrsatilgan TUK shifokor-mutaxassislar xonalarining jihozlanishi lozim boʻlgan dori vositalari va tibbiy anjomlarining roʻyxatiga asosan tibbiy koʻrikni oʻtkazish uchun zaruriy dori vositalari va tibbiyot anjomlari bilan taʼminlanadi. TUK tomonidan ish kuni mobaynida 25 kishidan ortiq boʻlmagan uchuvchilar tarkibi, UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan 30 kishidan ortiq boʻlgan nomzodlar tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 12. Fuqaro yoki uning qonuniy vakili TUK ning xulosasidan norozi boʻlgan taqdirda MHTKga yoki sudga murojaat qilishi mumkin. 13. TUK tomonidan chiqarilgan xulosa, agar xulosada boshqa muddat belgilanmagan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sanasidan boshlab bir yil mobaynida haqiqiy hisoblanadi. TUK tomonidan takroriy yoki navbatdagi xulosa qabul qilinganda, avvalgi xulosa bekor qilinadi (uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsizligi va kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bogʻliqligi toʻgʻrisidagi TUK ning xulosasi bundan mustasno). Agar TUK ning xulosasi belgilangan muddatda ijro etilmagan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan shaxsning arizasi yoki harbiy-tibbiy muassasalar shifokor-mutaxassislarining xulosasida koʻrsatilgan muddatdan qatʼi nazar, ushbu shaxsning sogʻligʻi holatida yaqqol oʻzgarishlar qayd etilsa, tibbiy koʻrikdan qaytadan oʻtkaziladi. 14. TUK xulosasining amal qilish muddati tugagan uchuvchilar tarkibiga parvozlarni amalga oshirishga ruxsat berilmaydi. Alohida vaziyatlarda, maxsus vazifalarni bajarishda, biror-bir sabablarga koʻra ayrim shaxslarning tibbiy koʻrigini belgilangan muddatda oʻtkazishning iloji boʻlmasa, Mudofaa vazirligi Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va Harbiy havo kuchlari (keyingi oʻrinlarda HHMQ va HHK deb yuritiladi) tibbiy taʼminot xizmati boshligʻi hamda MHTK raisi bilan kelishilgan holda harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻi chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan oʻtkazgandan keyin TUK ning oxirgi xulosasiga muvofiq uchuvchilik ishini davom ettirish uchun bir oy muddatga ruxsat berishi mumkin. 15. Fuqaroning uchuvchilik ishiga, uchuvchilar harbiy-hisob ixtisosligi boʻyicha xizmatga (ishga, taʼlimga) yaroqliligi TUK tomonidan fuqarolarning sogʻligʻi holati talablariga muvofiq belgilanadi. Uchuvchilar tarkibining sogʻligʻi holatiga qoʻyilgan talablar — uchuvchilar tarkibining sogʻligʻi holati va jismoniy rivojlanganligini tavsiflovchi tibbiy koʻrsatkichlar, ularga asosan uchuvchilik ishi, uchuvchilik taʼlimi, tegishli uchuvchilar harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha xizmatga (ishga) yaroqlilik toifasi belgilanadi. Fuqarolarning sogʻligʻi holatiga qoʻyilgan talablar mazkur Nizomning 3-ilovasiga muvofiq kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddaga beriladigan sharhlarda (keyingi oʻrinda Kasalliklar jadvali deb yuritiladi), shuningdek mazkur Nizomning 4-ilovasiga muvofiq meʼyorda va ovqatlanish buzilishida boʻy va tana vazni nisbatining jadvalida (keyingi oʻrinlarda boʻy va tana vazni nisbatining jadvali deb yuritiladi) belgilangan. 16. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar kasalliklar jadvalining quyidagi ustunlari boʻyicha taqsimlanadi: I ustun — UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlar va UTT HTM kursantlari (IV-V bosqich kursantlari bundan mustasno); II ustun — qiruvchi-samolyotlar, bombardimonchi samolyotlar, hujumchi samolyotlarda uchuvchi uchuvchilar va shturmanlar; III ustun —porshenli va transport samolyotlarida uchuvchi uchuvchilar va shturmanlar; IV ustun — barcha turdagi vertolyotlarda uchuvchi uchuvchilar, uchuvchi-operatorlar, shturmanlar; V ustun — uchuvchi ekipajlarining boshqa aʼzolari, parashutchilar, uchuvchisiz uchish apparati boʻlinmalarining uchuvchi-operator, shturman-operatorlari (keyingi oʻrinlarda UUA operatorlari deb yuritiladi); VI ustun — parvoz boshqaruvchilari. UTT HTM ning IV-V bosqich kursantlari uchish apparatlarini turiga qarab parvozlarni bajarishda, Kasalliklar jadvalining tegishli ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 17. TUK xulosasida tashxis, kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bogʻliqligi koʻrsatilishi zarur. Undan keyin uchuvchilik ishiga (uchuvchilik taʼlimi, parashut bilan sakrash, UUA operatorlik ishi, parvozlar boshqaruviga) yaroqlilik toifasini belgilaydigan moddalar (moddalarning bandlari) va Kasalliklar jadvali ustunlari yoziladi. Bundan tashqari uchuvchilik ishiga yoki harbiy mutaxassislik boʻyicha ishga yaroqsiz deb xulosa chiqarilganida, TUK tomonidan harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, shuningdek, kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bogʻliqligi toʻgʻrisidagi xulosa, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq chiqariladi. TUK uchuvchilik ishiga yaroqlilik yoki cheklangan ravishda yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosani chiqarganda MHTK raisining ruxsati bilan muddatdan oldin (olti yoki oʻn ikki oydan soʻng) qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni belgilashi, hamda keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish statsionar sharoitda amalga oshirilishi zarurligini koʻrsatib oʻtishi kerak. 18. Kasalliklar jadvali ayrim moddalar (moddalar bandlari) boʻyicha yakka tartibdagi baholashni koʻzda tutgan holatlarda, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs uchuvchilik ishiga yaroqli, cheklangan ravishda yaroqli yoki yaroqsiz deb topilishi mumkin. Bunda quyidagilarni inobatga olish zarur: kasallikning rivojlanish darajasi; patologik jarayonning qaytalanishi; mavjud boʻlgan buzilishlarning kompensatsiya darajasi; sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar mavjud boʻlganda uchuvchilik ishidagi tajribasi; uchuvchilik ishini davom ettirishda kasallikning rivojlanish ehtimoli; uchuvchilik ishini bajarish sifatiga kasallikning taʼsiri; individual-psixologik xususiyatlari; uchuvchilik mutaxassisligi, xizmat staji, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning malakasi va aniq maqsadga yoʻnaltirilgani; bajarilayotgan uchuvchilik ishining xarakteri; uchuvchilik ishida kelgusida foydalanish maqsadga muvofiqligi. 19. Uchuvchilik ishiga (uchuvchilik taʼlimiga) yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosa parashut bilan sakrashga va yerdagi katapulta vositasidan irgʻishga yaroqli ekanligini koʻzda tutadi. Agar tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs sogʻligʻi holati sababli parashut bilan sakrash va yerdagi katapulta vositasida irgʻishni bajara olmasa, TUK xulosasida u parashut bilan sakrash va yerdagi katapulta vositasida irgʻishga vaqtinchalik yaroqsiz deb koʻrsatib oʻtadi. Uchuvchilik ishiga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan uchuvchilar va shturmanlar parvozlarini boshqarishga ruxsat etiladi. 20. Uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan shaxslar, aviatsiya turlariga ularning taalluqliligiga muvofiq Kasalliklar javalining cheklanishlar bilan ruxsat etilgan ustunlari boʻyicha hamda uchuvchilik ishiga sogʻligʻi holatining past talablariga ega boʻlgan ustunlar boʻyicha yaroqli deb topilganlar hisoblanadi. 21. Uchuvchilik ishiga (uchuvchilik taʼlimiga) vaqtincha yaroqsizlik deganda uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlari harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan parvozdan vaqtinchalik ozod qilinishi uchuvchilar tarkibi uchun 45 kungacha, kursantlar uchun 30 kungacha tushuniladi. Uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolari, UTT HTM kursantlari harbiy xizmatga vaqtinchalik yaroqsizligi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni oʻtash tartibi haqidagi nizomga muvofiq qoʻshimcha taʼtil berilishini nazarda tutadi. Har yili koʻrsatilgan shaxslarga harbiy sanatoriylarda tibbiy reabilitatsiya uchun profilaktik dam olish maqsadida qoʻshimcha 15 sutkalik taʼtil beriladi. Koʻrsatilgan muddat tugagach TUK da tibbiy koʻrikdan qayta oʻtkaziladi va uchuvchilik ishiga (uchuvchilik taʼlimiga) yaroqlilik yoki yaroqsizlik haqidagi masala hal etiladi. Zarurat tugʻilganda, kasallik sababli taʼtil yoki parvozdan ozod etilishi TUK ning xulosasi bilan uzaytirilishi mumkin, biroq har safar 30 sutkadan oshmasligi zarur. Davolash muassasalari, sanatoriylar va kasalligi tufayli taʼtilda uzluksiz boʻlishning umumiy muddati uning uchuvchilik ishiga, shuningdek harbiy xizmatga yaroqli yoki yaroqsizlik toifasi toʻgʻrisidagi yakuniy xulosasi chiqarilgunga qadar 4 oydan oshmasligi kerak. Zarurat tugʻilganda davolanish yoki kasalligi tufayli taʼtil muddati 4 oydan ortiq davom etish masalasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq taqdim qilinadi. Kasalligi tufayli taʼtil navbatdagi taʼtil bilan almashtirilishi taqiqlanadi. Harbiy qism (muassasa), UTT HTM, harbiy tibbiy muassasalarning shifokorlari uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlarini 6 kungacha parvozlardan yoki xizmat vazifasidan toʻliq ozod qilinishlari toʻgʻrisida xulosa chiqarishlari mumkin. Ozod qilish muddatini yanada uzoq vaqtga taqdim qilish zaruriyati tugʻilganda, ushbu masala TUK tomonidan hal etiladi. 22. Nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ikki bosqichda amalga oshiriladi: dastlabki bosqich — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar mudofaa ishlari boshqarmasi (keyingi oʻrinlarda MIB deb yuritiladi) huzuridagi tibbiy komissiyalar tomonidan; yakuniy bosqich — UTT HTM huzuridagi TUK tomonidan. MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar UTT HTMga oʻqishga kirayotgan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida TUK huquqlaridan foydalanadilar. 23. MIB huzuridagi tibbiy komissiyasining katta shifokori nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan oldin komissiya aʼzolari bilan oʻtkazilgan tibbiy tekshiruv natijalari, ambulator bemorning tibbiy varaqasi, psixonevrologik, narkologik, silga qarshi va teri-tanosil dispanserlarida hisobda turganligi haqidagi maʼlumotlarni (maʼlumotnomalar) oʻrganib chiqadi. 24. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jarayonida rang ajratish qobiliyati meʼyorida, har bir koʻzida korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 1,0 dan kam boʻlmagan, arterial qon bosimi 130/80 mm dan oshmagan va 105/70 mm dan past boʻlmagan, boʻyi 170 sm dan kam va 186 sm dan yuqori boʻlmagan, oyoq uzunligi 80 sm dan kam boʻlmagan, qoʻl uzunligi 76 sm kam boʻlmagan, oʻtirgan holatda boʻy uzunligi 80 sm dan kam va 97 sm dan yuqori boʻlmagan, tana vazni 60 kg dan kam va 90 kg dan koʻp boʻlmagan hamda, tana vazni indeksi (keyingi oʻrinlarda TVI deb yuritiladi) 19 dan kam boʻlmagan nomzodlar saralanadi. Ushbu talablarga javob beradigan nomzodlar mazkur Nizomning 1-ilovasida koʻrsatilgan majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar roʻyxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlardan oʻtkaziladi. 25. MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning shifokor-mutaxassislari nomzodlarni mukammal klinik tekshiruvdan oʻtkazadi. Nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida quyidagi majburiy tekshiruvlar oʻtkaziladi: dozalangan jismoniy yuklama bilan sinama, rang sezuvchanligini tekshirish, koʻrish oʻtkirligini tekshirish, tinchlik va sikloplegiya paytida refraksiyaning skiaskopik tekshiruvi, burun orqali nafas olishini, hid sezishini, shivirlab gapirganda eshitishini, quloqlarning barofunksiyasini, (oʻrnatilgan usullardan biri bilan) vestibulyar va otolit apparatini tekshirish. Boshning sochli qismida va yuzida teri chandiqlari mavjud boʻlganda elektroensefalografiya oʻtkaziladi, umurtqa pogʻonasining qiyshiqligi aniqlanganda ikki proyeksiyalarda (frontal va sagittal) umurtqa pogʻonasining rentgenografiyasi oʻtkaziladi. 26. Tekshiruv natijalari va shifokor-mutaxassislarning xulosalari mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy-taʼlim muassasasiga oʻqishga kiruvchi shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga yoziladi. Nomzodlarda UTT HTM ga oʻqishga kirish uchun toʻsqinlik qiluvchi kasalliklar, jarohatlarning asoratlari mavjud boʻlganda keyingi tekshiruvlar toʻxtatiladi va uchuvchilik taʼlimiga yaroqsizlik haqidagi xulosa chiqariladi. 27. UTT HTMga oʻqishga kirayotgan nomzodlar tashxisga aniqlik kiritish uchun davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasalariga ambulator yoki statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlarni oʻtkazishga yuboriladi. Oʻtkazilgan tahlillar natijalariga koʻra mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sogʻliq holatini tekshirish toʻgʻrisidagi dalolatnoma tuziladi, ushbu dalolatnoma davolash — profilaktika muassasasining bosh shifokori hamda tekshiruvni oʻtkazgan shifokor imzolari bilan imzolanadi va davolash — profilaktika muassasasining gerbli muhri bilan muhrlanadi. 28. MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning xulosasidan norozi boʻlgan nomzodlar uning xulosasi qayta koʻrib chiqilishi uchun Qoraqalpogʻiston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasiga, Respublika muqobil tibbiy komissiyasiga (keyingi oʻrinlarda RMTK deb yuritiladi) yoki MHTK ga yuboriladi. 29. Harbiy xizmatchilar tarkibidan boʻlgan nomzodlar ikki bosqichdan iborat boʻlgan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi: dastlabki tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun MHTK raisi tomonidan belgilangan harbiy-tibbiy komissiyalardan (keyingi oʻrinlarda HTK deb yuritiladi) biriga yoki TUK ga yuboriladi; yakuniy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun — UTT HTM huzuridagi TUK ga yuboriladi. 30. TUK (HTK) ga yuborilgunga qadar nomzodlar mazkur Nizomning 1-ilovasida koʻrsatilgan majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar roʻyxatiga muvofiq diagnostika tekshiruvlaridan oʻtkaziladi. Harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻi tomonidan nomzodning sogʻligʻi holati, hayot mobaynida oʻtkazgan kasalliklari va jarohatlari, tashxisi va UTT HTM ga yuborish maqsadga muvofiqligi haqidagi oʻzining fikrini qisqacha epikrizini tibbiy kitobcha va tibbiy tavsifnomasiga kiritiladi. Mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi va harbiy xizmatchining boshqa tibbiy hujjatlari UTT HTM ga muhrlangan holatda joʻnatiladi. TUK xulosasidan norozi boʻlgan harbiy xizmatchilar tarkibidan boʻlgan nomzodlar MHTKga nazorat tibbiy tekshiruvdan oʻtish uchun yuboriladi. 31. UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlar UTT HTM huzuridagi TUK da yakuniy tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan avval TUK raisi va UTT HTM tibbiyot xizmati boshligʻi komissiya aʼzolarini dastlabki tanlov materiallari bilan tanishtiradi. Nomzodlarni UTT HTM ga kelgan kuni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish taqiqlanadi. TUK dan oʻtkazilgunga qadar nomzodlarni ishga va jismoniy tadbirlarga jalb qilish taqiqlanadi. 32. Shifokor-mutaxassislar har bir nomzodni sogʻligʻi holati yuzasidan shikoyatlari boʻlmasa ham, mukammal va diqqat bilan tekshirishlari zarur. Mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalarini toʻldirilganda shifokor-mutaxassislar tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning shikoyatlari, anamnez maʼlumotlari, tekshiruv natijalari, tashxis va uchuvchilik taʼlimiga yaroqlilik toifasini yozishlari shart. 33. Har bir shifokor-mutaxassis oʻz yoʻnalishi boʻyicha qoʻyilgan xulosasining toʻliqligi, tekshiruv aniqligi va toʻgʻriligiga, komissiya ishi va komissiyaning xulosalari toʻgʻriligiga esa — TUK raisi javobgar hisoblanadi. TUK mutaxassislarining biri tomonidan nomzodlarda UTT HTM ga oʻqishga kirish uchun toʻsqinlik qiluvchi biron-bir kasallik aniqlansa, ushbu nomzodlar qolgan shifokor-mutaxassislarning qoʻrigidan oʻtishadi, biroq maxsus tekshiruvlardan ozod qilinadilar. 34. Barcha nomzodlar uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazish boshlanishidan oldin quyidagilar amalga oshiriladi: qon va siydikning klinik tekshiruvi; qorin boʻshligʻi va siydik ajratish tizimi aʼzolarining ultratovush tekshiruvi; koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografik tekshiruvi; burun yondosh boʻshliqlari rentgenografiyasi; fibrogastroduodenoskopiya. Umurtqa pogʻonasining rentgenografiyasi koʻrsatmalarga asosan oʻtkaziladi, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kuni esa tana haroratini oʻlchash, antropometriya va shifokor-mutaxassislar koʻrigi oʻtkaziladi. 35. UTT HTM amalga oshiriladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida nomzodlarda uchuvchilik taʼlimiga toʻsqinlik qiluvchi kasallik yoki jismoniy nuqsonlar aniqlanmasa, ularga yakuniy xulosani chiqarishdan oldin TUK tomonidan quyidagi maxsus tekshiruvlar amalga oshiriladi: moʻtadil darajadagi gipoksiyaga chidamliligini aniqlash uchun barokamerali tekshiruv; vestibulyar apparatni kumulyatsiya bilan qoʻzgʻatuvchi usullardan biri bilan tekshirish — ikki daqiqalik Koriolis tezlashishini uzuklik kumulyatsiyasining taʼsiri yoki uch daqiqalik Koriolis tezlashishini uzliksiz kumulyatsiyasi; Xilov argʻimchogʻida tekshirish; tonal audiometriya-koʻrsatmalarga asosan. Bir kunda barokameradagi sinovlar, vestibulomertiya va Xilov argʻimchogʻida tekshiruvlarni oʻtkazish taqiqlanadi. 36. Har bir nomzodning tekshiruv natijalari TUK yigʻilishlarida muhokama qilinadi, mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga yoziladi, TUK xulosasi mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalari, shu jumladan harbiy xizmatchilarning tibbiy kitobchasiga ham kiritiladi. TUK xulosasi tibbiy komissiya (HTK, TUK) tuzilgan harbiy qismning (muassasaning) muhri bilan tasdiqlanishi zarur. 37. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalariga koʻra tibbiy komissiya, TUK (HTK) tomonidan nomzodlarga nisbatan quyidagi mazmunda xulosalar qabul qiladi: uchuvchilik taʼlimiga yaroqli; uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz. HTM ga (UTT HTM bundan mustasno) oʻqishga kirishga yaroqli; keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan statsionar (ambulator) tekshiruvga muhtoj; uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz. HTM ga oʻqishga kirishga yaroqsiz. 38. Uchuvchilik taʼlimiga yaroqsizlik toʻgʻrisidagi xulosada Kasalliklar jadvalining tegishli moddasi (moddalarning bandi) koʻrsatiladi. TUK tomonidan uchuvchilik taʼlimiga va HTM ga oʻqishga kirish uchun yaroqsiz deb topilganlarga mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga yaroqsizligi toʻgʻrisidagi xulosani batafsil asoslab yoziladi. Uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetlariga oʻqishga kirish uchun nomzodlar yaroqsiz deb topilgan holatlarda, biroq UTT HTM ning boshqa fakultetlariga yoki boshqa HTM ga oʻqishga kirishga yaroqli boʻlsa, TUK nomzodning qaysi HTM ga oʻqishga kirishga yaroqliligi toʻgʻrisida yakka tartibda xulosa qabul qilish huquqiga ega. 39. Yakuniy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasida uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topilgan va UTT HTM huzuridagi TUK xulosasidan norozi boʻlgan nomzodlar qabul komissiyasi raisining yoʻllanmasiga asosan MHTK ga yuborilishi mumkin. MHTK raisi qoʻshimcha tekshiruvlar va navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun nomzodni Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitalining (keyingi oʻrinlarda MHKG deb yuritiladi) uchuvchilik ekspertizasi boʻlimiga yuboradi. Zarurat tugʻilganda nomzodlarni tekshirish uchun Mudofaa vazirligining bosh tibbiy mutaxassislari jalb qilinishi mumkin. 40. TUK raisi va UTT HTM tibbiyot xizmati boshligʻi saralash tugagan kundan uch kundan kechiktirmasdan MHTK ga tibbiy koʻrik natijalari haqida hisobot va uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topilgan nomzodlarning mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalarini taqdim qiladi. MHTK UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlarning mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalarning hisobini va tahlilini qilgan holda joriy yilning 1-sentabrigacha UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlarni dastlabki tanlovdan oʻtkazgan komissiyalarning roʻyxatini MIB (HTK, TUK) ga xizmat surishtiruvini oʻtkazish uchun yuboradi. Xizmat surishtiruvi materiallari MIB boshliqlari va TUK (HTK) raislari tomonidan MHTK ga joriy yilning 1-noyabr kuniga qadar taqdim qiladi. 41. UTT HTM kursantlari har yili TUK tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlari lozim. Bunda ular mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar roʻyxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlaridan, shifokor-mutaxassislar koʻrigidan oʻtkaziladi, zarur boʻlganda ogʻiz boʻshligʻi sanatsiya qilinadi. 42. Kursantlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan avval UTT HTM tibbiy xizmati tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlar oraliq davrdagi shifokor kuzatuvi haqidagi maʼlumotlarni tayyorlaydi. Tibbiy kitobchada anamnez aniqlashtiriladi, “Uchuvchilik ishida organizmning reaksiyalarini oʻrganish” va “Jismoniy tayyorgarlik boʻyicha tibbiy nazorat maʼlumotlari” boʻlimlarida parvozlarni oʻtkazishi va jismoniy rivojlanganligi holati haqidagi umumlashtirilgan maʼlumotlar yoziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladigan kuni kursantlar parvozlarga, mashgʻulotlarga va ishlarga jalb qilinishi taqiqlanadi. 43. Murakkab diagnostik holatlarda yoki tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda kursantlar MHKG huzuridagi gospital TUK ga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuboriladi. TUK ishi tugaganida UTT HTM tibbiyot xizmati boshligʻi tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalarini tahlil qilinadi va davolash-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari rejasini tuziladi. 44. UTT HTM kursantlariga nisbatan TUK quyidagi mazmundagi xulosalarni chiqaradi: uchuvchilik taʼlimiga yaroqli; keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan statsionar (ambulator) sharoitda tekshirishdan (davolanishdan) oʻtkazilishga muhtoj; uchuvchilik taʼlimiga vaqtinchalik yaroqsiz. Harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarib, keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish (TUK nomlanishi koʻrsatilsin) sharti bilan parvozlardan ozod qilinishga muhtoj (sutkalar soni koʻrsatilsin); vaqtinchalik harbiy xizmatga yaroqsiz. Kasalligi tufayli taʼtilga yoki sinf mashgʻulotlarida qatnashish bilan xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishga muhtoj (sutkalar soni koʻrsatilsin); uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz. Harbiy xizmatga (yaroqlilik toifasi koʻrsatilsin) yaroqli (yaroqsiz); (yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi koʻrsatiladi) harbiy taʼlim muassasasida tahsil olishga yaroqli; (yuborilayotgan davlat nomlanishi koʻrsatiladi) harbiy taʼlim muassasasida oʻqishga yaroqsiz, uchuvchilik taʼlimiga yaroqli (yaroqsiz). Uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topilgan UTT HTM kursantlariga nisbatan TUK tomonidan qoʻshimcha ravishda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi haqida xulosa chiqariladi. 45. Bitiruvchi kurs kursantlari oʻqishni bitirishdan oldin chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi, ekspert xulosalari ularga uchuvchilar tarkibi uchun koʻzda tutilgan mazmunda chiqariladi. 46. Tibbiy koʻrikdan oʻtikazish uchun yoʻllanma harbiy qism komandirlari, muassasa boshliqlari (ayrim holatlarda MHTK raisi) tomonidan beriladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuborilayotgan harbiy xizmatchilar uchun TUK ga quyidagi hujjatlar taqdim etiladi: yuborilayotgan shaxsning harbiy unvoni, familiyasi, ismi va sharifi, tugʻilgan yili, lavozimi, qachon va qaysi tuman (shahar) mudofaa ishlari boʻyicha boʻlimi (keyingi oʻrinlarda MIBB deb yuritiladi) tomonidan harbiy xizmatga chaqirilgani, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish maqsadi va dastlabki tashxisi koʻrsatilgan yoʻllanma; xizmat va tibbiy tavsifnomalar; harbiy xizmatchining shaxsini tasdiqlovchi hujjat nusxasi; tibbiy kitobcha. 47. Uchuvchi, shturman, uchuvchilik ekipajining boshqa aʼzolari, parashutchilar, UUA operatorlari, parvozlarni boshqaruvchilari har yili oldingi TUK muddati tugaganida, TUK dan navbatdagi rejali tarzida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlari lozim. 48. 30 yoshga toʻlgan barcha uchuvchi va shturmanlar, 35 yoshga toʻlgan uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolari navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvlardan oʻtishlari lozim. Gospital TUK tomonidan uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilgan shaxslar, agar qayta statsionar sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga tibbiy koʻrsatmalari boʻlmasa, keyingi ikki yil davomida ambulator sharoitda, uchinchi yil — statsionar sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Parashutchilar, UUA operatorlari, parvozlarni boshqaruvchilari boshqa lavozimga oʻtayotganida va 35 yoshga toʻlganlarida statsionar sharoitida, keyin uch yil davomida ambulator sharoitida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Agar uchuvchilar tarkibidagi shaxslarning sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar roʻy bersa, bunda tashxisni aniqlashtirish yoki TUK qarorini oʻzgartirish zarur boʻlsa, uchuvchilik mutaxassisligi, yoshi va yuqorida koʻrsatilgan statsionar tibbiy tekshiruv muddatidan qatʼi nazar tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun harbiy tibbiy muassasaga yuborilishi zarur. Uchuvchilar tarkibini komissiyalararo davrda statsionar sharoitida va navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga tayyorlash davrida tibbiy tekshiruvdan oʻtkazish zarurati harbiy qismning (muassasaning) tibbiyot xizmati boshligʻi tomonidan belgilanadi. 49. Uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolari, UUA operatorlari, parvoz boshqaruvchilarini statsionar tibbiy tekshiruvdan oʻtkazish MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi boʻlimida amalga oshiriladi. Parashutchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi garnizon (gospital) HTK tomonidan amalga oshiriladi. 50. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi huzuridagi qoʻmondonlik tarkibini qayta tayyorlash va malakasini oshirish oliy kurslari va HTM huzuridagi malakasini oshirish fakultetlari, boshqa malaka oshirish kurslarida tahsil olish uchun yuborilayotgan uchuvchilar tarkibi HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyoti markazi (keyingi oʻrinlarda ATM deb yuritiladi) huzuridagi TUK da tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi, ekspert hujjatlari MHTK da asoslanishi shart emas. 51. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga oʻqishga kirayotgan uchuvchilar tarkibidagi ofitserlar HHM Q va HHK ATM huzuridagi TUK da birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi lozim boʻlib, unda mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi toʻldiriladi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasida oʻqishga kirishga yaroqli deb topilgan nomzodlarning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi uning shaxsiy yigʻmajildi bilan birgalikda Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar Akademiyasiga yuboriladi. Yakuniy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi huzuridagi TUK tomonidan amalga oshiriladi. 52. Nomzodlar dastlabki tibbiy koʻrikdan oʻtkazishi uchun masʼuliyat ularni oʻqishga yuborayotgan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga), xulosaning toʻgʻri chiqarilishi uchun esa — TUK raisi zimmasiga yuklanadi. 53. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga oʻqishga kiradigan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida: “uchuvchilik ishiga yaroqliligi yakka tartibda aniqlanadi” degan xulosa taʼsiri ostiga tushuvchi kasalliklar yoki shikastlanish (yaradorlik, jarohatlanish) oqibatlari aniqlansa, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq “V yoki S toifasi yakka tartibda aniqlanadi” yohud “S toifasi” yohud “S yoki E toifasi yakka tartibda aniqlanadi” degan xulosa koʻzda tutilgan boʻlsa, xulosa quyidagi mazmunda qabul qilinadi: “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga oʻqishga kirishga yaroqsiz”. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari uchuvchilar tarkibidan boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari akademiyasining tinglovchilari (ofitser harbiy unvoniga ega boʻlgan) uchuvchilar tarkibi uchun belgilangan tartibda MHKG huzuridagi TUK da tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 54. Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqarida boʻlgan HTM lariga oʻqishga (stajirovkaga) yuborilayotgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomda (roʻyxat raqami 3147, 2019-yil 3-aprel) belgilangan tartibda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar Kasalliklar jadvalining tegishli ustunlari boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilganda TUK (HTK) quyidagi mazmunda xulosani qabul qiladi: “HTM ga (HTM va chiqayotgan davlat nomi koʻrsatilsin) tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqli”. “Uchuvchilik ishiga yaroqsiz” degan Moddalarda koʻzda tutilgan kasalliklar aniqlansa TUK (HTK) quyidagi mazmunda xulosani qabul qiladi: “Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqsiz”. Uchuvchilik taʼlimiga yaroqli deb topilgan UTT HTM kursantlarga nisbatan quyidagi mazmundagi xulosa chiqariladi: “HTM ga (HTM va chiqayotgan davlat nomi koʻrsatilsin) tahsil olishga yaroqli”, uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topilganida esa — “Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqarida tahsil olishga yaroqsiz”. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari va komissiya xulosalari mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotnomaga kiritiladi. 55. Harbiy qismlarda (muassasalarda) navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish rejasi va tartibi tegishli komandir va boshliqlarning buyruqlari bilan belgilanadi. Uchuvchilar tarkibi navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun oʻz vaqtida kelishlari uchun masʼuliyat harbiy qism komandiri (muassasa boshligʻi) zimmasiga yuklanadi. 56. Uchuvchilar tarkibini navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun tayyorlashda harbiy qismning (muassasaning) tibbiyot xizmati boshligʻi tibbiy kitobchasida “umumiy anamnez”, “xizmat va maishiy sharoitlari”, “uchuvchilik ishiga organizmning reaksiyalarini oʻrganish” va “jismoniy tayyorgarlik boʻyicha tibbiy nazorat maʼlumotlari” boʻlimlarini toʻldiradi, unda komissiyalararo davrdagi umumlashtirilgan quyidagi tibbiy kuzatuv natijalari aks etishi shart: sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlar dinamikasi, uchuvchilik ishi erta aniqlangan patologik oʻzgarishlarga taʼsiri; sogʻligʻiga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi aniqlangan noxush omillar; ruhiy tabiatidagi oʻziga xos xususiyatlari; boshidan kechirgan kasalliklar, ularning oʻziga xos kechishi; turli xildagi parvozlar, maxsus sinovlar, mashqlar va tekshiruvlarga chidamliligi; jismoniy tayyorgarlik holati. 57. Ambulator ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan oldin uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolari, parashutchilar, UUA operatorlari, parvoz boshliqlariga mazkur Nizomning 1-ilovasida koʻrsatilgan majburiy laborator-instrumental diagnostika tekshiruvlari roʻyxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlari amalga oshiriladi. Mazkur laborator-instrumental tekshiruvlar Mudofaa vazirligi harbiy tibbiy muassasalari sharoitlarida bajariladi. Barcha laborator-instrumental tekshiruvlar ambulator ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan kamida 1 oy oldin bajarilishi lozim, qoʻshimcha tekshiruvlar koʻrsatmalarga muvofiq amalga oshiriladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan oldin barokamerada moʻtadil darajadagi gipoksiya holatlariga chidamliligi tekshiriladi: uchuvchi, shturman, uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolari — ikki yilda bir marta, keyingi statsionar sharoitida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan; parashutchilar — birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, bundan keyin esa faqatgina tibbiy koʻrsatmalarga koʻra. Uchuvchilar tarkibini barokamerada moʻtadil darajadagi gipoksiya holatlariga chidamliligini rejali tekshiruvi parvoz davomidagi balandlik sinovlari bilan almashtirilishi mumkin. Harbiy xizmatchilarni navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga faqatgina ogʻiz boʻshliqlarida sanatsiya oʻtkazilganidan keyin ruxsat etiladi. 58. TUK ishi boshlanishidan avval harbiy qism komandiri (muassasa boshligʻi) yoki uning oʻrinbosari rahbarligida yigʻilish oʻtkaziladi, unda tibbiyot xizmati boshligʻi komissiyalararo davridagi tibbiy kuzatuvlari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish zarur boʻlgan barcha uchuvchilar tarkibiga ogʻzaki tavsiyanoma beradi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kuni uchuvchilar tarkibi parvozlar va mashgʻulotlarga jalb etilmaydi. 59. Uchuvchilik ishiga yaroqlilik darajasi toʻgʻrisidagi TUK xulosasi shifokor-mutaxassislarning tibbiy tekshiruvi natijalari va harbiy qism (muassasa) qoʻmondonligi hamda tibbiyot xizmati boshligʻining kuzatuvlari asosida TUK majlisida chiqariladi. Uchuvchilik ishiga yaroqlilik darajasi toʻgʻrisidagi TUK xulosasi bilan bir vaqtda davolash-profilaktika tadbirlariga muhtojligi ham aniqlanadi. Diagnostika va ekspertizaning murakkab holatlarida, sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar paydo boʻlganida, shuningdek mavjud boʻlgan kasalliklari rivojlanganida statsionar tekshiruvi zarurligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. 60. Uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolariga nisbatan TUK quyidagi xulosalarni chiqaradi: uchuvchilik ishiga yaroqli; uchuvchilik ishiga yaroqli, tovushdan tez uchadigan samolyotlar bundan mustasno; barcha turdagi transport va porshenli samolyotlardagi uchuvchilik ishiga yaroqli; barcha turdagi vertolyotlardagi uchuvchilik ishiga yaroqli; harbiy taʼlim muassasasida (harbiy taʼlim muassasaning va joʻnatilayotgan davlatning nomi koʻrsatilsin) oʻqishga (stajirovkaga) yuborish uchun (kirishga) yaroqli; harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarib, keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan (TUK nomi koʻrsatilsin) uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsiz (muddati koʻrsatilsin); harbiy xizmatga vaqtinchalik yaroqsiz. Keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan (TUK nomi koʻrsatilsin) kasallik tufayli taʼtilga yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishga (muddat koʻrsatilsin) muhtoj; sanatoriy sharoitida davolanishga muhtoj (sanatoriy ixtisosligi koʻrsatilsin); uchuvchilik ishiga yaroqsiz. Harbiy xizmatga (yaroqlilik toifasi koʻrsatilsin) yaroqli (yaroqsiz). TUK shturman va uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolariga nisbatan uchuvchilik ishiga yaroqlilik xulosasini qabul qilganida xulosa mazmuniga tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning mutaxassisligi nomlanishi kiritiladi. 61. Parashut bilan sakrashga ruxsat berish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga nisbatan TUK quyidagi xulosani qabul qiladi: parashut bilan sakrashga yaroqli; parashut bilan sakrashga vaqtinchalik yaroqsiz, olti-oʻn ikki oydan (muddati koʻrsatilsin) keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan; parashut bilan sakrashga yaroqsiz. 62. UUA operatorlari, parvoz boshliqlariga nisbatan TUK quyidagi xulosalarni qabul qiladi: (mutaxassislik nomi koʻrsatilsin) ishiga yaroqli; keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan statsionar (ambulator) tekshiruvga (davolanishga) muhtoj; (mutaxassislik nomi koʻrsatilsin) ishiga yaroqsiz. Harbiy xizmatga (yaroqlilik toifasi koʻrsatilsin) yaroqli (yaroqsiz). 63. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish yakunlanganida TUK raisi yigʻilish oʻtkazadi, yigʻilishda uning yakunlari toʻgʻrisida muhokama qilinadi, uning natijalariga koʻra harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati TUK dan oʻtgan uchuvchilar tarkibi va boshqa harbiy xizmatchilarning sogʻligʻini saqlash va yuqori kasbiy qobiliyatini ushlab turish boʻyicha davolash-profilaktika tadbirlar rejasini tuzadi. TUK raisi harbiy qism komandirini (muassasa boshligʻini) navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari toʻgʻrisida xabardor qiladi. TUK raisi yakuniy natijalar boʻyicha uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida har yili belgilangan shaklda hisobot tuzadi va MHTK boshligʻiga taqdim etadi. 64. Harbiy xizmatchilarni ambulator sharoitida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda TUK ga quyidagi huquqlar beriladi: uchuvchilik ishini (parvozni boshqarish, parashut bilan sakrash) davom ettirishga monelik qilmaydigan va yakka tartibda baholashni koʻzda tutmaydigan sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlarda tashxisni qoʻyish; sogʻligʻi tiklangan holatlarda oldin qoʻyilgan tashxisni oʻzgartirish (agar yakka tartibda baholashni koʻzda tutadigan Kasalliklar jadvalining moddalari (moddalarning bandlari) qoʻllanilmagan boʻlsa). 65. Uchuvchilar tarkibini navbatdan tashqari tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, avvalgi TUK xulosasiga aniqlik kiritish yoki qayta koʻrib chiqish talab qilingan holatlarda MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi boʻlimida statsionar sharoitda oʻtkaziladi: sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar boʻlsa; parvozdagi hodisalardan keyin; uchish apparatini majburan tark etgandan soʻng; ruhiy zarbalardan keyin; oʻquv-jangovar tayyorgarlik vazifalarini muntazam ravishda bajara olmasa; uchuvchilik ishida oʻn ikki oydan koʻp uzilish boʻlganida; uchuvchilar tarkibini boshqa turdagi uchish apparatlariga oʻtkazishganda, ularda ishlash uchun sogʻligʻi holatiga yanada yuqori tibbiy talablar qoʻyiladi; yangi aviatsiya texnikasini oʻzlashtirish uchun qayta oʻqiganda. Uchuvchilik ishida sogʻligʻi holati boʻyicha vaqtinchalik uchuvchilik ishiga yaroqsizlik bilan bogʻliq boʻlmagan toʻrt oydan ortiq, biroq oʻn ikki oydan ortiq boʻlmagan uzilishlarda navbatdan tashqari chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv oʻtkaziladi. Navbatdan tashqari tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuborish zarurati toʻgʻrisidagi masalani harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻining bildiruviga koʻra harbiy qism komandiri (muassasa boshligʻi) hal qiladi. 66. MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi boʻlimida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda uchuvchilar tarkibi amaldagi koʻrsatmalar va tekshiruv usullariga muvofiq shifokor-mutaxassislar tomonidan har tomonlama sinchiklab tekshiriladi, klinik-fiziologik va psixologik tekshiruvlardan oʻtkaziladi, qarshi koʻrsatmalar mavjud boʻlmasa, maxsus tibbiy tekshiruv usullari ham oʻtkaziladi. Tibbiy tekshiruvlar yakunlanganda MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi boʻlimi boshligʻi uchuvchilar tarkibini gospital TUK iga taqdim etadi, ular xulosa chiqaradi va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga zaruriy davolash-profilaktika tavsiyalari bilan birgalikda yetkazadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan bosh tortsa, tibbiy tekshiruvlar toʻxtatiladi va harbiy xizmatchi harbiy qismga (muassasaga) chiqariladi. Tibbiyot kitobchasining “TUK xulosasi” boʻlimiga quyidagi qaydlar yoziladi: “Majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan bosh tortganligi sababli TUK ning tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmasdan harbiy qismga chiqarildi”. 67. Statsionar davolanishda boʻlgan uchuvchilar tarkibi faqatgina sogʻligʻi holati boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqlilik toifasini oʻzgartirish zarurati tugʻilganida (shu jumladan vaqtinchalikni ham) TUK da tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Agar boshidan kechirgan kasallik TUK xulosasini oʻzgartirishni talab etmasa, uchuvchilar tarkibi TUK dan oʻtkazilmasdan gospitaldan harbiy qismga yuboriladi. Bunday hollarda MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi boʻlimi boshligʻi tibbiyot kitobchasiga uchuvchi boshidan kechirgan kasallik oxirgi TUK xulosasiga muvofiq uchuvchilik ishini davom ettirishga monelik qilmasligi toʻgʻrisidagi qaydlarni yozadi. 68. Uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan, biroq harbiy xizmatga yaroqli va Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining kadrlar rezervida qoldirilgan uchuvchilar tarkibidagi shaxslar hisobga olinadi hamda harbiy qism (muassasa) shifokorining tibbiy kuzatuvi ostida boʻladi. Sogʻligʻi holati yaxshilanganda, ushbu shaxslar uchuvchilik ishiga tiklanish maqsadida MHTK raisi bilan kelishilgan holda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun harbiy qism komandiri (muassasa boshligʻi) tomonidan yuborilishi mumkin, biroq uchuvchilik ishiga yaroqsizligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilganidan keyin kamida bir yildan oldin emas. Bunday shaxslarni tiklash toʻgʻrisidagi TUK xulosasi faqatgina statsionar tekshiruvlardan keyin chiqariladi. 69. Sogʻligʻi holati bilan bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra uchuvchilik ishi bilan bogʻliq boʻlmagan lavozimlarga oʻtkazilgan uchuvchilar tarkibidagi shaxslar, TUK tomonidan quruqlikdagi tarkib sifatida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Koʻrsatilgan shaxslarni uchuvchilik ishiga qaytadan oʻtkazishda ular statsionar sharoitlarda TUK da tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishlari shart. 70. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining rezervi va zaxirasida boʻlgan uchuvchi va shturmanlarning hisobini yuritish maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish quyidagi muddatlarda amalga oshiriladi: 5 yil davomida bir marta; harbiy oʻquv yigʻinlariga chaqirishdan oldin; sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar yuz berganida. Uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolarini faqatgina sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar yuz berganida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 71. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining rezervi va zaxirasida, “Oʻzbekiston havo yoʻllari” AJ, shuningdek uchuvchilik ishi koʻzda tutilgan boshqa vazirlik va idoralarda uchuvchilik ishida boʻlgan uchuvchi va shturmanlarning hisobini yuritish maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuborilmaydi. MIBB ushbu shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun belgilangan muddatlarda ularning ish joylarining tibbiy uchuvchilik ekspert komissiyalaridan shaxsiy yigʻmajildlariga qoʻshish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani soʻrab oladilar. 72. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining rezervi va zaxirasida boʻlgan uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish: harbiy oʻquv yigʻinlariga chaqirishda; muddatli harbiy xizmatga chaqirilganida; kontrakt boʻyicha harbiy xizmatga tayinlanganida. 73. Harbiy oʻquv yigʻinlariga chaqirilganda, shuningdek uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash uchun hisobni yuritish maqsadida MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar, tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganida esa — MHTK yoki MHKG huzuridagi TUK tomonidan amalga oshiriladi. 74. MIB huzuridagi tibbiy komissiya ishini boshlashdan oldin komissiya katta shifokori komissiya aʼzolari bilan yoʻriqnoma oʻtkazadi. Oldindan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning hujjatlari (oldingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari, zaxiraga boʻshatilish sabablari, ambulator bemorning tibbiy varaqasini qoʻshimcha tikilgan varaqalari bilan) koʻrib chiqiladi. 75. Barcha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga komissiya shifokor-mutaxassislari tomonidan tibbiy koʻrik, mazkur Nizomning 1-ilovasida koʻrsatilgan majburiy laborator-instrumental tekshiruvlar roʻyxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlari amalga oshiriladi. Zarurat tugʻilganda boshqa tibbiy tekshiruvlar ham oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari va tibbiy komissiyaning shifokor-mutaxassislari oʻz xulosalarini mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga yozib qoʻyishadi. Xulosa tibbiy komissiyaning yigʻilishida qabul qilinadi va komissiya raisi tomonidan mazkur tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi. Mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi harbiy xizmatga majbur shaxsning shaxsiy yigʻmajildi bilan birgalikda MIBB da saqlanadi va yigʻinlarga chaqirilganda harbiy qismga (muassasaga) taqdim etiladi. 76. Tashxis qoʻyish murakkab boʻlgan holatlarda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs statsionar sharoitda keng qamrovli tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi, uning yakunida davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasasi mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sogʻliq holatini tekshirish toʻgʻrisidagi dalolatnomani tuzadi, unda tekshiruv natijalari va tashxis koʻrsatiladi. Dalolatnoma ikki nusxada tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning uchuvchilar ishiga yaroqliligi toʻgʻrisida xulosani qabul qilish uchun MHTK ga yuboriladi. Xulosa qabul qilinganidan soʻng tashxis va MHTK xulosasini koʻrsatgan holda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi. Mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sogʻliq holatini tekshirish toʻgʻrisidagi dalolatnomaning birinchi nusxasi va MHTK bergan maʼlumotnoma tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs harbiy hisobga olingan MIBB ga joʻnatiladi. Ikkinchi nusxasi MHTK ish jildiga tikib qoʻyiladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar statsionar sharoitida tibbiy tekshiruv oʻtkazish zarur boʻlganda MHTK raisining qarori bilan MHKG huzuridagi TUK ga yuboriladi. Uchuvchilik ishiga monelik qiluvchi kasallik aniqlanganida, tibbiy tekshiruv natijalari, tashxis va komissiya xulosasi mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga kiritiladi. Kasalliklar aniqlanmaganida yoki kasallik uchuvchilik ishiga monelik qilmaganda tibbiy koʻrik natijalari mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnoma bilan rasmiylashtiriladi. Aniqlangan kasalliklar va shikastlanishlar (yaralanish, jarohatlar) oqibatlarining sababiy bogʻliqligi ekspert hujjatlarida aks ettirilmaydi. Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma, mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnoma uch nusxada rasmiylashtiriladi va koʻrib chiqish uchun MHTK ga yuboriladi. 77. Agar uchuvchilar tarkibidagi rezerv yoki zaxiradagi harbiy xizmatga majbur shaxslar muddatli harbiy xizmatga, oʻquv yigʻiniga chaqirilayotganida, kontrakt boʻyicha harbiy xizmatga tayinlanayotganda yoki hisobga olish maqsadida navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotganida davolanishga muhtojligini bildirsa, (davolanish uchun chaqiruvini kechiktirishni) soʻrab murojaat qilsa, MIB taqdimnomasiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining hududiy organlari uni davlat sogʻliqni saqlash tizimi tasarrufidagi davolash-profilaktika muassasasiga yuboradi. 78. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar toʻgʻrisidagi maʼlumotlari, ularning sogʻligʻi holati va TUK xulosalari yoziladi: a) UTT HTM ga oʻqishga kiruvchi nomzodlarga: yosh fuqarolar tarkibidan nomzodlar — mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sogʻliq holatini tekshirish toʻgʻrisidagi dalolatnomasiga; harbiy xizmatchilar — mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga va harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga; b) uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa aʼzolari, parashutchilar, UUA operatorlari, parvoz boshqaruvchilari — mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, statsionar sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda kasallik tarixiga, ambulator sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, tibbiy kitobchasiga, zarurat tugʻilganda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi toʻgʻrisidagi guvohnomaga Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga chiqayotgan fuqarolarga — mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotnomaga; v) Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari rezervida turgan uchuvchilar tarkibi mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy tekshiruvlar va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, zarurat tugʻilganda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sogʻligʻi holatini tekshirish dalolatnomasiga, zaxiradagi ofitserlarga esa mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi toʻgʻrisidagi guvohnoma tuziladi. 79. Tibbiy kitobchani (tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqani) toʻldirishda shifokor-mutaxassislar shikoyatlar, anamnez, obyektiv tekshiruv maʼlumotlari, tashxis, tavsiyalar va uchuvchilik ishiga yaroqlilik toifasi haqidagi xulosalarni yozishi lozim. Kasallik topilmasa TUK shifokor-mutaxassisi “Tashxis” qatoriga — SOGʻLOM deb yozadi, xulosa chiqaradi va oʻz imzosini qoʻyadi. Tashxis va tavsiya qilingan davolash-profilaktika tadbirlari koʻrsatilgan holda TUK xulosasi tibbiy kitobchaga (tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqaga) ham kiritiladi, TUK raisi tomonidan imzolanadi va TUK tashkil etilgan harbiy qismning (muassasa) muhri bosiladi. Harbiy gospital TUK tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda xulosa tibbiy kitobchaga uni tasdiqlash zarur boʻlmagan holatlarda kiritiladi. MHTK tomonidan tasdiqlanishi (asoslanishi) lozim boʻlgan xulosa harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻi tomonidan tasdiqlangan yoki asoslangan ekspert hujjatini olgan zahoti yoziladi. Tasdiqlangan (asoslangan) ekspert hujjati olingunga qadar uchuvchilar tarkibi parvozlarga qoʻyilmaydi. Harbiy tibbiy muassasasidan davolanib chiqqanda har qanday holatda tibbiy kitobchaga shifokor-mutaxassislar tomonidan oʻtkazilgan tibbiy tekshiruv natijalari va oʻtkazilgan tekshiruvlar (EKG va uning barcha elementlari bayon etilgan holda, rentgen, laboratoriya tekshiruvlari va h.k.) kiritilishi shart. 80. Uchuvchilar tarkibini bitta harbiy qismdan (muassasadan) boshqasiga oʻtkazilganda, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga, HTM huzuridagi malaka oshirish fakultetlariga yoki harbiy tibbiy muassasasiga oʻqishga yuborilganda tibbiy kitobchalari muhrlangan holda qoʻllariga topshiriladi. Qisqa muddatli xizmat safarlariga ketayotgan uchuvchilar tarkibining qoʻllariga mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnoma beriladi, u xizmat safarida uchuvchilik ishiga ruxsat etilishi uchun asos boʻla oladi. Mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnomada soʻnggi TUK va chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv maʼlumotlariga muvofiq qon bosimi va tomir urishining soni toʻgʻrisidagi fonli maʼlumotlari, taʼtil muddati koʻrsatiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safidan boʻshatilayotgan uchuvchilar tarkibining tibbiyot kitobchalari shaxsiy yigʻmajildlari bilan birgalikda yashash joyi boʻyicha harbiy hisobga olingan MIBB ga yuboriladi. 81. Har bir TUK mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobini yuritadi. Agar tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning shikoyatlari va sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar boʻlmasa, tashxis va TUK xulosasi qisqacha yozib qoʻyiladi. Obyektiv tekshiruvlarda shikoyatlar va sogʻligʻi holatida meʼyorga nisbatan oʻzgarishlar aniqlansa, agar mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi toʻgʻrisidagi guvohnoma tuzilmasa, qoʻyilgan tashxisni asoslovchi shikoyatlari, hayoti va kasalligining qisqacha tarixi va tibbiy tekshiruv maʼlumotlari yozib qoʻyiladi. Mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi toʻgʻrisidagi guvohnoma tuziladigan holatlarda faqatgina qisqacha maʼlumotlar, tashxis va TUK xulosasi yoziladi, bayonnomaga ilova sifatida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi toʻgʻrisidagi guvohnomaning nusxasi qoldiriladi. 82. Mazkur nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi toʻgʻrisidagi guvohnoma quyidagicha tuziladi: uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan harbiy xizmatchilarga (uchuvchilik taʼlimi, parashut bilan sakrash, UUA operator ishi, parvozlarni boshqarish); oldin uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganlar tarkibidan uchuvchilik ishiga tiklanayotgan birlamchi cheklangan ravishda yaroqli deb topilganlarga; oldin uchuvchilik ishiga cheklanishlar berilgan xulosalari yechilgan uchuvchilar va shturmanlarga; oldin uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan uchuvchilar tarkibiga; uchuvchilik ishiga oldin yaroqsiz deb topilgan harbiy xizmatga majburlar rezervi uchuvchilik ishiga tiklanayotganda; UTT HTM kursantlariga — uchuvchilik taʼlimiga yaroqsizligi toʻgʻrisida xulosa chiqarilganda. Barcha boshqa holatlarda TUK xulosalari mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnoma bilan rasmiylashtiriladi. 83. Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma qisqa, ravon shaklda tuzilishi, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning kasalligi rivojlanishini vaqt ketma-ketligi tartibida yozilishi, hayoti anamnezida jarohatlari boʻlgan boʻlsa, tasdiqlovchi hujjatlar koʻrsatilgan holda jarohatni qanday holatda olganligi haqida qisqacha, shuningdek qoʻyilgan tashxisni tasdiqlovchi barcha zaruriy tibbiy tekshiruvlar koʻrsatilishi shart. TUK xulosasi obyektiv tekshiruv, laborator-instrumental va maxsus-tibbiy tekshiruvlar natijalari bilan asoslangan boʻlishi lozim. Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma va mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnomani tuzishda kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bogʻliqligini aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq oʻtkaziladi. Harbiy xizmatga majbur boʻlgan uchuvchilar tarkibiga (shu jumladan oʻquv yigʻinlarida boʻlgan davrlarida ham) va sogʻlom deb topilgan shaxslarga sababiy bogʻliqligi boʻyicha xulosa chiqarilmaydi. 84. Uchuvchilik ishiga yaroqli, biroq parashut bilan sakrash boʻyicha oʻquv-mashgʻulotlariga (yerga katapulta yordamida) yaroqsiz deb topilgan uchuvchilar tarkibiga kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma rasmiylashtirilmaydi. Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga yuborilayotgan harbiy xizmatchilar tarkibidan boʻlgan uchuvchilar tarkibiga (UTT HTM kursantlari, parashutchilar va UUA operatorlari) mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotganshaxsning sogʻligʻi holati haqidagi maʼlumotnoma tuziladi. Parvozlardan harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan ozod qilinishi yoki harbiy qism hududida yetti sutkagacha dam olish taqdim etilishi bilan uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsizlik toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilganda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnoma beriladi. 85. Tibbiy va ekspert hujjatlarini MHTK tomonidan koʻrib chiqilishi va nazorat qilinishi uchun taqdim etish tartibi: uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topilgan UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga UTT HTM huzuridagi TUK mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalarini MHTKga taqdim etadi; uchuvchilik ishi yoki uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz, uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqli (birlamchi cheklanganda), parvozlarni boshqarishga (UUA operatori) yaroqsizligi toʻgʻrisidagi TUK xulosasi chiqarilganida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma uch nusxada tibbiy va xizmat tavsiyanomalari bilan birgalikda taqdim etiladi; barcha uchuvchilar tarkibi, parashutchilar, parvozlarni boshqarish, UUA operatorlari va UTT HTM kursantlariga kasalligi tufayli taʼtil berilganligi va parvozlardan ozod qilinganligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilganda TUK MHTK ga nazorat qilish maqsadida mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnomaning bir nusxasini taqdim etadi. Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan harbiy xizmatchilarga mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotnomasi uch nusxada taqdim etiladi. Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma MHTK tomonidan koʻrib chiqiladi, TUK xulosasi esa tasdiqlanadi. TUK xulosalari muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, kontrakt boʻyicha harbiy xizmatga tayinlanayotgan, uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilgan harbiy xizmatga majbur rezervdagi uchuvchilar tarkibiga, kasalligi tufayli taʼtil berilgan hamda Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (stajirovkaga) yuborilayotgan barcha toifadagi harbiy xizmatchilarga asoslanishi zarur, shuningdek uchuvchilik ishi, uchuvchilik taʼlimi, parvozlar boshqaruvi, UUA operatorlari ishiga yaroqsiz, uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan harbiy xizmatchilarga esa MHTK tomonidan tasdiqlanishi lozim. Harbiy gospital TUK tomonidan mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma va mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnomani rasmiylashtirish muddati tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kunidan besh kundan oshmasligi lozim. Ekspert hujjatlari (kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma va maʼlumotnomalari) MHTK tomonidan tasdiqlanganidan (asoslanganidan) soʻng yuridik kuchga ega boʻladi. Harbiy tibbiy muassasa boshligʻi (TUK raisi) mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomani, mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq maʼlumotnomani, mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani tasdiqlangan (asoslangan) xulosa bilan birgalikda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga) yoki uni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuborgan mansabdor shaxsga MHTK dan olgan kundan soʻng ikki kundan kechiktirmasdan joʻnatadi. 86. UTT HTM huzuridagi TUK faqatgina uchuvchilik taʼlimiga va UTT HTM ga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topilgan shaxslar uchun mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobini yuritadi. Boshqa holatlarda TUK xulosasi mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, uning tibbiy kitobchasiga (UTT HTM ga oʻqishga kiruvchi nomzodlarning — tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalariga) yoziladi, komissiya raisi va kotibining imzosi bilan tasdiqlanadi, UTT HTM muhri bilan muhrlanadi. 87. MHTK mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari kitobini faqatgina shu komissiya tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchun yuritiladi. MHTK ga kelib tushgan hujjatlarni koʻrib chiqib: uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirayotgan shaxslar mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq yaroqsiz deb topilgan nomzodlarning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalarini, ularga TUK xulosasi yozilgan holda dastlabki saralash joylari boʻyicha tibbiy komissiyalarga (HTK, TUK ga); TUK ning tasdiqlangan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalari va asoslangan maʼlumotnomalari boshqa hujjatlar bilan birga tibbiy koʻrikdan oʻtkazgan TUK ga qaytarib yuboriladi. MHTK tasdiqlamagan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomani uni tuzgan TUK ga tasdiqlanmaganligining sabablarini izohlagan holda hamda zaruriy koʻrsatmalar bilan qaytaradi. MHTK ga xulosani nazorat qilish, tasdiqlash yoki qayta koʻrib chiqish uchun taqdim etilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma, maʼlumotnomalarni koʻrib chiqishda bayonnoma oʻrniga yakuniy xulosa matni, yigʻilishda ishtirok etgan komissiya raisi va aʼzolari (kamida ikki kishi) tomonidan imzolangan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma, maʼlumotnomalarning nusxalari qoldiriladi. Yuqorida koʻrsatilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma, maʼlumotnomalarning nusxalari MHTK da besh yil davomida saqlanadi, undan soʻng arxivga topshiriladi. 88. TUK ning kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalari, maʼlumotnomalari oʻzida maxfiy maʼlumotlarni saqlamasligi zarur va ular maxfiy ilova qilinuvchi hujjatga nomaxfiy ilova sifatida joʻnatiladi, unda quyidagilar koʻrsatiladi: kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma qaytarilishi lozim boʻlgan harbiy qism (muassasa) manzili pochta indeksi, aviatsiya turi, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni parvozlarni amalga oshirayotgan uchish apparatining turi, uchuvchining mutaxassisligi, lavozimi va berilgan malaka toifasi. 89. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlar oraligʻda (komissiyalararo davrda) uchuvchilar tarkibi ustidan tibbiy nazorat uchuvchilik ishining butun davri davomida amalga oshiriladi. Komissiyalararo davrida uchuvchilar tarkibining (UTT HTM kursantlarining) va boshqa harbiy xizmatchilarning sogʻligʻi holati, jismoniy rivojlanganligi hamda ruhiy fiziologik tayyorgarligi ustidan tibbiy nazorat harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻining zimmasiga yuklatiladi. Tibbiy nazorat vazifalariga quyidagilar kiradi: uchuvchilar tarkibining sogʻligʻi holati va ish qobiliyatidagi oʻzgarishlarni erta aniqlash, ushbu oʻzgarishlarni kasbiy faoliyat bilan bogʻliqligini aniqlash va kerakli davolash-profilaktika chora-tadbirlarini oʻtkazish; uchuvchilar tarkibining sogʻligʻi holati va ish qobiliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi omillarni aniqlash va oʻrganish, ularni bartaraf qilish choralarini qabul qilish; uchuvchilar tarkibining oʻziga xos shaxsiy psixologik-fiziologik xususiyatlarini oʻrganish; uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipaji boshqa aʼzolarining notoʻgʻri harakatlarining sabablarini oʻrganish; ish qobiliyatining pasayishi oqibatidagi xatoliklarni aniqlash; shaxsiy yuklama meʼyorlarini belgilashda qoʻmondonlikka amaliy yordam koʻrsatish maqsadida harbiy xizmatchilarning turli parvozlarga chidamliligini oʻrganish; mehnat qilish, dam olish va ovqatlanishni tashkillashtirishni oʻrganish. 90. Tibbiy nazorat jarayonida harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻi yakka tartibda baholash, uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqliligi, muntazam ravishda shifokor nazoratiga muhtoj degan xulosalari koʻzda tutilgan Kasalliklar jadvalining moddalari (moddalarining bandlari) boʻyicha uchuvchilik ishiga ruxsat etilgan harbiy xizmatchilarga alohida eʼtibor qaratishi zarur. Ushbu holatlarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlarning davriyligi harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻi tomonidan belgilanadi, biroq chorakda bir martadan kam emas. Tibbiy koʻrik natijalarini tibbiy kitobchaga yozganida harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻi quyidagilarni aks etadi: shikoyatlar; koʻriklar orasida boshidan oʻtkazgan kasalliklar; parvozlarga chidamliligi; koʻrikning obyektiv maʼlumotlari. Sogʻligʻi holatida oʻzgarishlar boʻlmasa parvozlarga ruxsat etish haqidagi xulosa chiqariladi. Harbiy xizmatchilar harbiy qismga (muassasaga) taʼtil, xizmat safari va harbiy tibbiy muassasasidan (harbiy gospital, sanatoriy) davolanishdan qaytganidan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkazish majburiy hisoblanadi. Yangi aviatsiya texnikasini qayta oʻrganayotgan va harbiy qismga (muassasaga) yangi kelgan uchuvchilar tarkibi birinchi uch oyda harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻining har oyda oʻtkaziladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Davriy tibbiy koʻrik natijalari tibbiy kitobchalarga kiritiladi. Uchuvchilar tarkibi boshidan oʻtkazgan kasallik va shkastlanishlardan soʻng sogʻayganida uchuvchilik ishi (uchuvchilik taʼlimi, UUA boshqaruvi, parashut bilan sakrash va parvozlarni boshqarish) uchun ruxsat berish boʻyicha taxminiy muddatlari mazkur Nizomning 12-ilovasida koʻrsatilgan. 91. Navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sanasidan olti oy oʻtganidan soʻng barcha harbiy xizmatchilarga terapevt va nevropatolog, tibbiy koʻrsatmalar boʻyicha esa boshqa mutaxassisliklar shifokorlari ishtirokida chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv amalga oshiriladi. Harbiy xizmatchilarning chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan oʻtishiga ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasidan keyin ruxsat beriladi. Chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv natijalariga koʻra harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻi harbiy xizmatchilarning uchuvchilik ishiga ruxsat etish haqida xulosa chiqaradi. 92. UTT HTM kursantlari UTT HTM huzuridagi TUK oʻtkazgan birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sanasidan uch oy oʻtgandan soʻng terapevt, nevropatolog, jarroh, otorinolaringolog, oftalmolog va stomatolog ishtirokidagi tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi. Keyinchalik tibbiy tekshiruvlar UTT HTM tibbiyot xizmati boshligʻi tomonidan har chorakda oʻtkaziladi. 93. Parvoz vaqtida jiddiy hodisalarga uchragan uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlari navbatdan tashqari chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim, zarurat tugʻilganda keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan statsionar sharoitida davolanishga yuboriladi. 94. Oʻn ikki oy mobaynida asosiy taʼtildan foydalanmagan uchuvchilar, shturmanlar parvozlardan chetlashtiriladi hamda sanatoriyga yetti va undan ortiq sutkaga yuboriladi, keyingi ikki oydan koʻp boʻlmagan muddatga parvozlarga ruxsat beriladi. Ushbu muddat tugaganida harbiy xizmatchilarga joriy yilning asosiy taʼtili beriladi. 95. Harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshligʻining uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, kasallanish va uchuvchilar tarkibini hamda UTT HTM kursantlarining kasbiga layoqatsizlik sabablarini oʻrganish, uchuvchilar tarkibining mehnat sharoitlari, turmush tarzi, dam olish va ovqatlanish xususiyatlarini oʻrganish, ularning sogʻligʻini saqlash va komissiyalararo davrida ish qobiliyatini oshirish yuzasidan chora-tadbirlarni ishlab chiqish boʻyicha ishini uslubiy boshqarish MHTK va HHMQ va HHK ATM shifokor-mutaxassislari tomonidan amalga oshiriladi. 96. Mazkur Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladi. 97. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati, Milliy gvardiyasi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Ichki ishlar vazirligi va Favqulodda vaziyatlar vazirligi bilan kelishilgan. 1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan. 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili 4. “V” va “S” gepatitlarning (HVsAg, HCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili 5. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili. 6. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan). 7. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili. 8. Elektrokardiografiya (uchuvchilar tarkibiga, HDQ HTMga, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi HTMga kirayotganlar uchun shu jumladan jismoniy zoʻriqish bilan). 9. FGDS. 10. Ichki aʼzolarning ultratovush tekshiruvi. 11. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi). 12. Burun atrofi boʻshliqlari rentgenografiyasi (uchuvchilar tarkibi, HDQ HTMga, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi HTMga kirayotganlar uchun). 13. Koriolis sinamasi yoki otolit reaksiyasi (uchuvchilar tarkibi uchun). 14. Moʻtadil darajadagi gipoksiyalarning chidamliligini ortostatik sinama bilan barotekshiruvi. 1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan. 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili. 4. EKG shu jumladan tinch va jismoniy zoʻriqish holatda. 5. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi 6. Burun atrofi boʻshliqlari rengenografiyasi. 1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan. 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili 4. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili. 5. Qondagi qand miqdori (35 yoshda va koʻrsatmalar boʻyicha). 6. Koʻz ichi bosimini oʻlchash (35 yoshda va koʻrsatmalar boʻyicha). 7. EKG shu jumladan tinch va jismoniy zoʻriqish holatda. 8. Ikki proyeksiyada umurtqa pogʻonasining rentgenografiyasi (frontal va sagittal) ikki yilda bir marta (boshqa vaqtlarda koʻrsatmalar boʻlganda). 9. FGDS. 10. Ichki aʼzolarning ultratovush tekshiruvi. 11. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi). 12. Burun atrofi boʻshliqlari rentgenografiyasi. 13. VEM-sinamasi (tredmil-test), EKG va arterial qon bosimining sutkalik monitoringi. 14. Rektomonoskopiya (40 yoshda va koʻrsatmalar boʻyicha). 15. Moʻtadil darajadagi gipoksiyalarning chidamliligini ortostatik sinama bilan barotekshiruvi samarali. 16. Gipervetilyatsiya va nafas ushlab qolish bilan sinama. 17. Gemodinamikani yozish bilan ortostatik sinamasi. 18. Vegetativ asab tizimining aniq maqsadga yoʻnaltirilgan tekshiruvlari. 19. Exoensefalografiya. 20. Bosh miya qon tomirlarini kontrastlash bilan magnitno-rezonans tomografiyasi. 21. Vestibulyar apparatini kumulyativ usullar bilan tekshirish. 22. Sentrifuga sinovlari. 23. Bosim ostida nafas olish bilan sinamalari. 24. Xushsizlik holatining yoʻqotish diagnostikasi uchun tananing pastki qismi dekompressiya sinamalari. 25. Avtomatik audiometriya oʻtkazish. 1. Umumiy qon tahlili (eritrotsitlarning choʻkish tezligi, leykotsitlar, gemoglobin, eritrotsitlar). 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili. 4. EKG shu jumladan tinch va jismoniy zoʻriqish holatda. 5. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi. 6. Burun atrofi boʻshliqlari rengenografiyasi. Antropometriya xonasi: boʻy oʻlchagich — 1 dona, tibbiy tarozi — 1 dona, quruq portativli spirometr — 1 dona, qoʻl dinamometri (yassi prujinali) — 1 dona, oyoq kuchini oʻlchovchi dinamometr — 1 dona, santimetr oʻlchov birliklari bilan belgilangan oʻlchov tasmasi — 1 dona; burchak oʻlchagich — 1 dona; sfigmomonometr — 1 dona. Terapevt xonasi. 1 dona sfigmomonometr; 1 dona stetofonendoskop; 1 dona sekundomer; 5 dona til uchun ishlatiladigan qoshiqcha; 6 dona harorat oʻlchagich; 1 dona buyraksimon emalli togʻora; 1 dona elektrokardiograf . Nevrapotolog xonasi: 1 dona nevrologik bolgʻacha, 5 dona til uchun ishlatiladigan qoshiqcha, santimetr oʻlchov birliklari bilan belgilangan oʻlchov tasmasi 1- dona; 1 dona buyraksimon emalli togʻora. Jarroh xonasi: 1 dona stetofonendoskop; burchak oʻlchagich 1 dona; santimetr oʻlchov birliklari bilan belgilangan oʻlchov tasmasi 1- dona; 1 dona negataskop. Otolaringolog shifokori xonasi: audiometr 1 komplekt; 50 ml hajmdagi banka 5 dona; 180 ml hajmdagi quloq yoʻllarini ochuvchi ballon 1 dona; egiluvchan shtativli stol chirogʻi 1 dona; emallangan qopqoqli tibbiyot idishchasi 1 dona; halqum uchun paxta ushlagich 5 dona; katta yigʻiluvchi lupa 1 dona; quloq manometri 1 dona; bir tarafi oʻtkir uchli 14 sm li jarrohlik qaychisi 1 dona; uzunligi 15 sm li anatomik pinset 1 dona; qovurgʻasimon egik quloq pinseti 1 dona; emallangan choynakcha 1 dona; kukun puflagich 2 dona; peshona reflektori 1 dona; quloq voronkalari № 1, 2, 3, 4 — 2 jamlanmasi; pnevmatik quloq voronkasi 1 dona; diafanaskop 1 dona; diametri 16 mm li halqum oynalari 2 dona; diametri 21 mm li halqum oynalari 2 dona; diametri 25 mm li halqum oynalari 2 dona; diametri 8 mm li burun xalqum oynasi 2 dona; qisqa qisqichli burun oynasi 5 dona; qisqich uzunligi 40 mm li burun oynasi 2 dona; qisqich uzunligi 60 mm li burun oynasi 2 dona; Voyachek konussimon quloq zondi 1 dona; Voyachek tugmasimon quloq zondi 1 dona; Voyachek tugmasimon burun zondi 1 dona; quloq oʻymali quloq zondi 3 dona; burun gaymoridal boʻshligʻini teshish uchun Kulikov ignasi 3 dona; 128 tebranishli kamerton 1 dona; 1024 tebranishli kamerton; spirt lampa; til oxirini koʻrish uchun qoshiqcha 1 dona; tilni koʻrish uchun metal qoshiqcha 25 dona; xalqum ichini yuvish uchun shprits 1 dona; boʻshliqlarni yuvish uchun hajmi 150 ml li shprits 1 dona; qopqogʻi moslashtirilgan shpanglast 1 dona; Barani stuli 1 dona; sekundomer 2 dona; tibbiy jihozlar uchun stol 1 dona; halqum oynasi uchun ushlagish 3 dona; quloq ichiga havo haydovchi asbob 1 dona. Stomatolog xonasi: stomatologik kreslo 1 toʻplam; 4 burchakli qopqogʻli emallangan tibbiy idishchalar 13 dona; tish oynachalari 25 dona; tish oynachalari uchun ushlagich 25 dona; burchak ostida egilgan zondlar 25 dona; tishlar uchun bukilgan pinset 25 dona; hajmi 250 ml boʻlgan qopqogʻi moslashtirilgan shisha idish 1 dona; hajmi 50 ml li pukagi moslashtirilgan shpanglast 4 dona; elektoroodontodiagnostika uchun apparat 1 dona; manipulyatsiya uchun stol 1 dona. Oftalmolog xonasi: jadvallarni bir xil yoritish uchun apparat (Rota) 1 dona; tungi koʻrish oʻtkirligini tekshirish uchun ADM yoki Semikop asbobi 1 dona; kanyulalar (koʻz yosh kanalini yuvish uchun 3 koʻrinishda ignalar (6 donadan iborat toʻplam) 1 toʻplam; koʻz qovoqlarni koʻtaruvchi katta qisqich 2 dona; konussimon koʻz yosh kanali zondi (3 donadan iborat toʻplam) 1 dona; oftalmoskopiya uchun reflektorli chirok 1 dona; tirkishli chirok transformator bilan SHL-56 1 dona; kvadrat yoki dumalok oynali skiaskopik chizgʻich 1 dona; oftalmometr 1 dona; oftalmoskop 2 dona; qoʻl elektrik oftalmoskopi 1 dona; stol perimetri yoritgichi bilan PNE-1 -1 dona; kurish oʻtkirligini aniqlash uchun jadval (Sivsev-Golovin) 2 dona; rang ajratish sezgisini aniklash uchun jadval (Rabkin VIII-IX) 1 toʻplam; koʻrish oʻtkirligi pasayganligini tekshirish Polyak belgilari va nazorat jadvali 1 dona; optik oynalar toʻplami 1 toʻplam; 0.1 dan past boʻlgan koʻrish oʻtkirligini tekshirish uchun Polyak optotip toʻplami 1 toʻplam; koʻzga tomchi tomiziladigan pipetka 4 dona; boshni fiksatsiya qilish uchun ushlagich 1 dona; oʻqish uchun sinamali shirift 1 dona; yaqindagi nuqtani yaqqol koʻrishni, akkomadatsiyani aniqlash uchun toʻplam 1 dona; anomaloskop GOI, refraktometr 1 dona; “Rang aniqlash uchun test”, PBI-1 toʻplam; masafodan koʻrishni tekshirish uchun oʻlchagich 1 dona. Dermatolog xonasi: 2 tavaqali lupa 1 dona. Dori-darmonlar (1 kunda 30 ta tibbiy koʻrikdan oʻtuvchi uchun) — eritmalar: dikain 0,25 % - 2,0; furatsillin 1:1000 - 100,0; atropin 1% - 10,0 (atropin 1:5000 - 5,0), koʻz tomchilari № 2, pilokarpin 1% -2,0, ammiak 10% - 5,0, yod 5% - 5,0, texnik etil spirti (gidrolizga uchragan) — 50,0, briliant koʻki suvli eritmasi 1% - 10,0. Tekshiruv oʻtkazish uchun standart eritmalar: a) xid sezishni tekshirish uchun — 5,0 ml 0,5% sirka kislotasi eritmasi, 5,0 toza vino spirti, valeriananing 5,0 spirtli eritmasi, 10,0 ml 10% ammiak eritmasi; b) taʼm bilishni tekshirish uchun — 5,0 ml dan 5%, 10%, 40% shakar eritmalari, 5,0 ml dan 2%, 4%, 5%, 10% tuzli eritmalari, 5,0 ml dan 0,01%, 0,02%, 0,03% limon kislotalari. Sarf qilinadigan boshqa tibbiy mulk: Gigroskopik paxta, xaltachalarda steril salfetkalar - 3 dona, rezinali qoʻlqoplar - 15 juft, tibbiy vazelin - 50,0 gram, vazelinli yogʻ — 100,0, leykoplastr — 1 dona, 5,0 shprits — 10 dona, 10,0 shprits — 5 dona, steril paxta — 500,0 gram, steril bint — 4 dona, 500 ml 70% spirt, taxtali qoshiqcha (shpatel) — 100 dona, bikslar — 4 dona va dezinfeksiyalovchi vositalar, buyum oynasi — 30 dona, elektrokardiograf uchun diagramali qogʻoz — 5 oʻram, audiograma qogʻozchalari — 30 dona. Steril eritmalar: 1) 1,0 ml 0,1% adrenalin — 3 ampula; 2) 1,0 ml 1% dimedrol — 10 ampula; 3) 30 mg prednizolon — 2 ampula; 4) 2,0 ml 2% papaverin gidroxlorid — 10 ampula; 5) 1,0 ml 1% dibazol — 10 ampula; 6) 5,0 ml 25% magneziy sulfat — 3 ampula; 7) 2,0 ml 50% analgin — 10 ampula; 8) 5,0 ml 0,5% novakain — 10 ampula; 9) 10,0 ml 2,4% eufillin — 3 ampula; 10) 10,0 ml 10% kalsiy xlor — 3 ampula; 11) yodning 5% spirtli eritmasi — 100,0 ml; 12) brilliant koʻkining 1% spirtli eritmasi — 100,0 ml; 13) validol tabletkasi — 20 dona; 14) furatsillin tabletkasi — 20 dana; 15) 20,0 ml 10% ammiak eritmasi; 16) arslonquyruq (pustirnik) damlamasi — 2 flakon. Tibbiy xalatlar, shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlari soniga qarab — sochiqlar, alohida sochiqlar, yuz-qoʻl yuvgich, qoʻllarni yuvish uchun choʻtkalar, har bir shifokorlar xonasi uchun sovunlar, farfor tarelkalar — 4 dona, sirli togʻora, spirt yoqish idishchasi, parda, tibiyot kushetkalari — 6 dona, stollar, stullar, kiyim va xalatlarni osish uchun ilgak, dorilar va asboblarni saqlash uchun shkaf, koʻrsatgich, xona termometrlari. Oʻquv qurollari. Tibbiy-uchuvchik komissiyalarining ishini tashkillashtirishda xalatlar, sochiqlar, yopingʻichlar, sovunlar, dezinfeksiya vositalari, kerakli dori-darmon va oʻquv qurollari bilan taʼminlanishi oʻsha harbiy qism, Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi harbiy gospitallari va harbiy-taʼlim muassalari zimmasiga yuklatiladi. Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali bu uchuvchi, kursant va uchuvchilar tarkibini tayyorlash harbiy taʼlim muassasalariga kirayotgan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish paytida ekspert masalalarini yechish uchun asos hisoblanadi. Ammo bunda TUK ning faoliyatida uchraydigan barcha holatlar koʻrsatilmagan. Toʻgʻri ekspert xulosasini chiqarish toʻliq klinik-fiziologik tekshiruvlar, maxsus usullar bilan oʻtkaziladigan tekshiruvlarning natijalarini sifatli tahlil qilinishi bilan birgalikda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning uchuvchilik faoliyatining aniq xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 1 Ichakning yuqumli kasalliklari, bakteriyali zoonozlar, boshqa bakterial kasalliklar, teri toshmalari bilan kechadigan virusli kasalliklar, boʻgʻim oyoqlilar orqali yuqadigan virusli va boshqa kasalliklar (markaziy asab tizimining yuqumli kasalliklari bundan mustasno), virus va xlamidiyalar chaqiradigan boshqa kasalliklar, rikketsiozlar, boshqa yuqumli va parazitar kasalliklar: a) davolab boʻlmaydigan yoki davolanishi murakkab boʻlgan Yaroqsiz b) oʻtkir yoki surunkali kasalliklar xurujidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari Nomzodlar — yaroqsiz, kursantlar — ozod qilish Parvozlardan ozod qilish yoki taʼtil, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish Moddaning “a” bandiga qiyin davolanadigan hamda qayta qoʻzgʻalishga moyil surunkali infeksion va parazitar kasalliklar: brutsellyozning surunkali, qaytalanuvchi shakllari; trixotsefalyoz, amebiaz va bezgakning yaqqol klinik alomatlar bilan kechayotgan surunkali shakllari; qorin tifi, paratiflar va salmonellyozlarning qaytalanuvchi, asoratli shakllari; surunkali dizenteriya; ichki aʼzolarning zararlanishi hamda markaziy asab tizimidagi oʻchoqli oʻzgarishlar bilan kechayotgan sitomegalovirus, oddiy gerpes virusi va toksoplazmoz kasalliklari; exinokokkoz (jarrohlik usuli bilan davolanishdan bosh tortganda yoki davolash ijobiy natija bermaganda). Brutsellyozning oʻtkir septik shaklini, amebiazning ogʻir va surunkali qaytalovchi shaklini, virusli gepatitning ogʻir shaklini hamda asoratlaridan qatʼiy nazar qaytalagan holda uzoq kechadigan oʻrtacha ogʻirlikdagi gepatitning “B”, “S”, “D”, “F”, “G” turlarini, gepatitning “A” va “E” turlarini asoratlar bilan oʻtkazgan harbiy xizmatchilar uchuvchilik ishiga va uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur bandga asosan kasallikning kechish darajasidan qatʼiy nazar ikki va undan ortiq ijobiy markerlari mavjud boʻlgan mikst gepatit yoki gepatitning delta turi bilan kasallanganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi. Mazkur bandga dizenteriya va qorin tifi (paratiflar) bilan kasallangan yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarning turgʻun tashuvchilari ham kiradi. Moddaning “b” bandi statsionar sharoitda davolangandan soʻng bemorda umumiy astenizatsiya, holsizlik va oziqlanishdagi buzilishlar saqlangan, faoliyatiga oid buzilishlar mavjud boʻlgan oʻtkir yuqumli, parazitar kasallik va intoksikatsiyalardan keyingi holatlarni nazarda tutadi. Qolgan oʻzgarishlar turgʻunligini baholash va uchuvchilar tarkibining professional ish qobiliyatining toʻliq qayta tiklanishi uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat kerak boʻlgan holatlarda kasallik boʻyicha taʼtilga yoki parvozlardan (30 dan 60 sutkagacha) ozod qilish xulosasi beriladi. Qolgan holatlarda harbiy xizmat majburiyatlaridan ozod qilish taqdim qilinadi. Yengil va oʻrta ogʻir turdagi virusli gepatit “A” va “V” oʻtkazgan shaxslarning uchuvchilik ishiga qayta tiklanish maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, davolanish tugaganidan soʻng 12 oydan kam boʻlmagan muddatdan keyin amalga oshirish mumkin. “S” gepatiti bilan kasallanib oʻtganlar qayta tiklanishga qoʻyilmaydi. Virusli gepatit “V” turining yuzaki antigeni virusiga qarshi antitanachalar aniqlanganda, yashirin holda kechayotgan surunkali gepatitni istisno qilish maqsadida tekshiruv oʻtkazish uchun asos boʻla oladi. Jigar faoliyatidagi va klinik buzilishlar mavjud boʻlmagan surunkali virusli gepatit bilan xastalangan uchuvchilar shaxsiy tarkibi IV,V,VI ustunlar buyicha yaroqli deb topiladi, klinik alomatlar yoki tahlilxona tekshiruvlarida oʻzgarishlar (jigar fermentlari va boshqa biokimyoviy koʻrsatkichlarning meʼyordan oshishi) paydo boʻlganda esa bu toifadagi bemorlar moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Oʻtkir dizenteriya oʻtkazgan shaxslarga kasallik tufayli taʼtil, keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan taqdim qilinadi. UTT HTM kursantlariga xizmat majburiyatlaridan ozod qilish, sinf mashgʻulotlariga qatnashish bilan sogʻligi tiklanishi va uchuvchilik taʼlimiga qaytishi uchun 30 va undan ortiq sutkaga taqdim qilinadi. Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: oʻpka silining barcha faol rivojlanuvchi shakllari, yemirilish bilan (kaverna); oʻpka silining mikobakteriyalar ajralishi bilan kechadigan barcha turlari shuningdek, fistulali bronxoadenit va bronxlarning sil bilan zararlanishi; oʻpka silining barcha abatsillyar turlari, faol sil belgilari mavjud boʻlgan moʻtadil ifodalangan belgilari bilan kechadigan turlari; sil kechish turlaridan qatʼiy nazar, sunʼiy pnevmotoraks boʻlsa; agar sil asoratlari (oʻsish, siljish) nafas olish va qon aylanish faoliyatining buzilishiga olib keladigan, silning nofaol kechishi; sil tufayli oʻpkaning, oʻpka boʻlagi yoki segmentining jarrohlik yoʻli bilan olib tashlangandan keyingi asoratlari; oʻpka sili bilan ogʻrigan bemorlarning barchasi Mudofaa vazirligi MHKG ning ftiziatriya boʻlimida statsionar sharoitda davolanadi, TUK tomonidan keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilish sharti bilan. Moddaning “b” bandiga zararlanishning chegaralanishi, unchalik katta boʻlmagan oʻchoqlar, shuningdek klinik tuzalishdan keyingi vaqtinchalik faoliyatning buzilishi bilan kechadigan chegaralangan sklerozlanishlar, oʻchoqlarning ohaklanishi, induratsion maydonlar, plevralarning fibroz oʻzgarishlari (chandiqlar, shvartalar) koʻrinishida kechadigan holatlarni oʻz ichiga oladi. Mazkur bandni qoʻllashga quyidagilar asos boʻladi: oʻpkalarning rentgenologik tekshiruvlardagi turgʻun oʻzgarishlari, ohaklanishlar, fibrozli oʻzgarishlar boʻlaklararo teshiklar, shuningdek antibakterial davolash muolajalaridan keyin uch yil davomida nafas olishning buzilishisiz kasallikning klinik belgilarining namoyon boʻlmasligi. Alohida holatlarda, ilk bor rentgenologik tekshiruvlarda oʻpkalarda oʻchoqli oʻzgarishlar aniqlanib, sil kasalligining hech qanday yaqqol klinik belgilarining rivojlanishi kuzatilmasa va maxsus davolanishdan soʻng oʻzgarish yoʻqolsa yoki fibroz bilan tuganlansa, davolanishdan soʻng 2 yil oʻtgandan keyin kasallikning rivojlanishi kuzatilmasa uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishini bajarishga ruxsat berilishi mumkin Silning barcha turlari UTT HTMda tahsil olish uchun toʻsqinlik qiladi. Alohida petrifikatlar mavjudligi ushbu moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi hamda uchuvchilik ishiga va uchuvchilik taʼlimiga toʻsqinlik qilmaydi. Moddada ichki aʼzolar (oʻpkadan tashqari) va terining sil bilan cheklangan zararlanishi, shuningdek kasallikning kechishi, tarqalishi, muddati va oqibatidan qatʼiy nazar aʼzolar va tizimlarning qoʻshma zararlanishi koʻzda tutilgan. Sil bilan kasallangan buyraklar jarrohlik amaliyoti bilan olib tashlangandan soʻng barcha ustunlar boʻyicha uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Moxov tashxisi qoʻyilganda, uchuvchilar tarkibi zudlik bilan statsionar sharoitda tekshiruvga yuboriladi. Moxov kasalligi tashxisi tasdiqlanganda bu shaxslar uchuvchilik ishiga va harbiy xizmatga yaroqsiz hisoblanadi, shuningdek harbiy hisobdan chiqarilib, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining mahalliy organlariga topshiriladi. Tegishli sogʻliqni saqlash organi tomonidan hisobga olingan moxov bemorning oila aʼzolari boʻlgan shaxslar uchun shu modda qoʻllanilib, uchuvchilik ishiga va uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topiladilar. Odam immuniteti tanqisligi virusi (OITV) chaqiradigan kasallikning klinik darajasidan qatʼiy nazar tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsga uchuvchilik taʼlimiga va uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa beriladi. Moddaning “a” bandiga zaxmning barcha turlari kiradi. Zaxm aniqlanganda harbiy xizmatchilar zudlik bilan statsionar sharoitida davolanish uchun yotqiziladi. Uchuvchilar tarkibi davolanish mobaynida, shuningdek davolanish kurslari oraligʻida uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladilar. Uchuvchilik ishiga toʻliq davolangandan soʻng tiklanishi mumkin. Barcha mahsus davolash muolaja kurslarini qabul qilgandan soʻng qaytadan uch marotaba serologik tekshiruvlarning manfiy natija berishi davolanganlik mezoni deb hisoblanadi. Ichki aʼzolar, suyaklar va asab tizimining zaxm bilan zararlanishida ular faoliyatining zararlanishi darajasiga muvofiq kasalliklar jadvalining tegishli Moddasi bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Soʻzakning barcha turlari yumshoq shankr va boshqa jinsiy yoʻl bilan yuquvchi yuqumli kasalliklarni davolash statsionar sharoitda olib boriladi. Tanosil kasallik klinik belgilarining yoʻqligi va laborator tekshiruvlarda uch marotaba qayta manfiy natija davolanganlik mezoni hisoblanadi. Birlamchi serologik manfiy zaxmning davolanishi uchuvchilik ishiga tiklash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazish davolash tugagandan soʻng oʻn ikki oydan erta boʻlmagan muddatda, birlamchi serologik musbat zaxmdan davolangandan soʻng — uch yil muddatdan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. Uchuvchilar tarkibidan teri zamburugʻ kasalliklari (aktinomikoz, ichki aʼzolar kandidozi, koksidoidoz, gistoplazmoz, blastomikoz, sporotrikoz, xromanikoz, feomikotik absess, mitsetoma, dermatofitiya) aniqlansa zudlik bilan izolyatsiya qilinishi va gospitalning dermatovenerologiya boʻlimiga davolanish uchun yotqizilishi lozim, u bilan aloqada boʻlganlar tekshirish va kuzatilishi lozim. Teri zamburugʻ kasalligi yoki teri leyshmaniozi bilan davolangan uchuvchilar uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadilar, biroq ambulator sharoitda olti oy davomida dermatolog nazoratida turishi lozim. Mazkur moddada koʻrsatilgan terining zamburugʻli kasalliklari bilan takroran statsionar sharoitda davolanish samara bermagan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvalining 62-moddasi “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Mikoz tashxisi tahliliy tekshiruvlar bilan tasdiqlanishi lozim. Harbiy xizmatchilar jarrohlik amaliyotidan soʻng, sitostatik yoki nur terapiyasidan soʻng davo muolajalari natijasidan va xavfli oʻsma tarqalishi jarayonidan qatʼiy nazar ushbu moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Pastki lab va teri xavfli oʻsmalarining qaytalanishi va metastazlar berishida ushbu moddaning “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Kasalliklar jadvalining II — V ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar pastki lab va teri xavfli oʻsmalari boʻyicha davo muolajalari tugagandan soʻng oʻn ikki oydan keyin uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Kursantlar va uchuvchilar tarkibiga zaruriyat boʻlganda jarrohlik amaliyoti bilan davolanish tavsiya qilinadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs xavfsiz oʻsma bilan jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortsa yoki jarrohlik amaliyoti kutilgan natija bermasa mazkur moddaning “a” bandi bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Moddaning “b” bandiga uchuvchilik liboslari yoki anjomlarini kiyishda xalaqit qilmaydigan xavfsiz oʻsmalar — lipomatoz, soʻgalli va pigmentli nevuslar, dermoidli kistalar, xondromalar kiradi. Ichki aʼzolar, tayanch-harakat tizimlari xavfsiz oʻsmalarini jarrohlik yoʻli bilan oldirgan harbiy xizmatchilar oʻtkazilgan davolanishdan bir yildan kam boʻlmagan muddatdan soʻng, statsionar tekshiruvdan va tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgandan keyin uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. Tayanch-harakat tizimi va boshqa tizimlar faoliyati buzilishlari bilan kechadigan suyaklarning xavfsiz oʻsmalari majud boʻlgan shaxslar, shuningdek jarrohlik amaliyoti bilan davolanishdan bosh tortgan yoki jarrohlik yoʻli bilan davolash yaxshi natija bermagan holatlarda kasalliklar jadvalining tegishli Moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Xavfsiz oʻsmalarni jarrohlik yoʻli bilan davolagandan keyin, faoliyat toʻliq qayta tiklanishi uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat kerak boʻlgan holatlarda mazkur moddaning “v” bandi asosida kasallik tufayli taʼtil beriladi. Boshqa holatlarda parvozlardan ozod qilish taqdim qilinadi, harbiy xizmat boshqa majburiyatlarni bajarish va keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinadi. Qon tizim kasalliklariga gumon qilingan uchuvchilar tarkibidagi harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda tibbiy tekshiruv va davolanish uchun yuboriladi. Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan kelib chiqqan kamqonlik, leykopeniya, turli etiologiyali trombotsitopeniya hamda hujayra va gumoral immunitetning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan immunitet tanqisligiga (OITV kasalliklari bundan mustasno) ovqatlanishning kamayishi kuzatilmagan, mehnat qobiliyati saqlangan uchuvchilar tarkibiga vaqtinchalik uchuvchilik ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Uchuvchilar tarkibi mehnat qobiliyatining toʻliq tiklanishi, gemolitik va immunologik koʻrsatkichlarning meʼyori uchun 2 (ikki) haftadan koʻp vaqt lozim boʻlgan hollarda kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik yoki harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda uchuvchilik ishidan ozod qilish toʻgʻrisida xulosa mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha chiqariladi. Buqoqning oʻlchamlari koʻrinarli oʻlchamda (qalqonsimon bezning diffuz kattalashuvi II darajasi, shuningdek buqoqning tugunli barcha turlari) boʻlishi jarrohlik yoʻli bilan davolashga koʻrsatma hisoblanadi. Jarrohlik yoʻli bilan davolangandan soʻng uchuvchilik ishiga yaroqlilik jarrohlik yoʻli bilan davolanish natijalariga bogʻliq boʻladi, ammo jarrohlik yoʻli bilan davolangandan soʻng 3 oygacha uchuvchilik ishidan ozod etiladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortgan uchuvchilar tarkibi, moddaning “a” bandi bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilib uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. 0- va I-darajali endokrin buzilishlar boʻlmagan buqoq kasalliklar jadvalining II — VI ustunlari boʻyicha uchuvchilik ishiga qarshi koʻrsatma hisoblanmaydi. Endokrin buzilishlar bilan kechadigan buqoq bilan kasallangan uchuvchilar tarkibi kasalliklar jadvalining 12-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Mazkur moddaning “v” bandi jarrohlik amaliyotidan keyingi kasallik tufayli taʼtilni keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan nazarda tutadi. Endokrin tizimi tomonidan faoliyat buzilishlari aniqlangan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshiruvlardan oʻtkaziladi va davolanadi. Endokrin buzilishlar bilan kechadigan buqoq kasalligi aniqlangan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Qalqonsimon bezning yengil darajadagi buzilishi ijobiy natija bilan davolangan uchuvchilar tarkibi davolash muolajalari tugagach olti oydan soʻng mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi aniqlanganda uchuvchilar tarkibini uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Uchuvchilar tarkibida boshqa endokrin bezlarning kasalliklari aniqlansa (feoxromotsitoma, Itsenko-Kushing sindromi, qandli diabet) faoliyat buzilishi darajasidan qatʼiy nazar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. UTT HTMga kirayotgan nomzodlar va I-II bosqich kursantlari alimentar semizlikning barcha darajasida uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topiladi. Alimentar semizlikning II — IV darajalarida mazkur moddaning “a” bandi boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Moddaning “b” bandiga yurak qon-tomir tizimining faoliyati yaxshi saqlangan holdagi semizlikning I darajasi, oziqlanish yetishmovchiligi kiradi. Uchuvchilar tarkibi va UTT HTMning III-IV bosqichlari kursantlarida oziqlanish yetishmovchiligining kelib chiqish sabablarini aniqlash uchun statsionar sharoitda tekshiriladi. Oziqlanish holatini baholash uchun tana vazni indeksidan (hujjat matni davomida — TVI, deb yuritiladi) foydalaniladi, u quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi: Boʻy va tana vaznining meʼyordagi hamda oziqlanish buzilishlaridagi nisbati “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi” Nizomning 4-ilovasida keltirilgan. Uchuvchilar tarkibida Modda almashinuvi buzilishining boshqa belgilari aniqlanmagan holda faqat tana vaznining meʼyor koʻrsatkichlarida 10% gacha aniq boʻlishi semizlik tashxisini qoʻyishga asos boʻlmaydi, komissiyalararo davrida ularga lipidlar almashinuvini meʼyoriy koʻrsatkichlarga keltirish uchun davolash-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari oʻtkaziladi. Mazkur modda bosh miyaning shikastlanishi va faoliyatining buzilishidan (jarohatlar, bosh miya oʻsmalari, ensefalit, meningit, asab tizining zaxmi hamda senil va presenil psixozlar, qon tomir, degenerativ va bosh miyaning boshqa organik kasalliklari va jarohatlari) kelib chiqqan psixozlar, boshqa ruhiy buzilishlar, shaxs va xulq-atvor oʻzgarishlarini nazarda tutadi. Bosh miyaning organik kasalliklari, jarohatlanishi, asab tizimining yalligʻlanishi va zararlanishi tufayli davolanish (murojaat) tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlanadi. Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: moʻtadil va yaqqol ifodalangan turgʻun, uzoq muddat kechadigan ruhiy (psixik) holatlar hamda turgʻun ifodalangan aqliy-tafakkur buzilishlari yoki psixoorganik koʻrinishdagi yaqqol ifodalangan shaxs oʻzgarishlari; moʻtadil ifodalangan astenik, affektiv, dissotsiativ, kognitiv, shaxs va boshqa buzilishlar hamda ijobiy kechadigan ruhiy (psixik) holatlar kiradi. talvasali tutqanoqlarning ruhiy ekvivalentlari hamda rivojlanib boruvchi ruhiy buzilishlar; bosh miyaning oʻtkir organik kasalliklari yoki bosh miya jarohatlari tufayli kelib chiqqan oʻtkinchi, qisqa muddatli ruhiy (psixik) va ruhiy (psixik) boʻlmagan buzilishlar sogʻayish bilan yoki kam ifodalangan asteniya holatlari kiradi. Moddaning “b” bandiga bosh miyaning oʻtkir kasalliklari yoki bosh miya jarohatlaridan soʻng, markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari va ruhiy buzilishlari mavjud boʻlmagan, faqat ayrim tarqalgan organik belgilari bilan faoliyat buzilishisiz kechadigan turgʻun kompensatsiya (bir yildan kam boʻlmagan) boʻlgan kasallik koʻrinishlari kiradi. Mazkur modda boʻyicha faqat Mudofaa vazirligi MHKG psixiatriya boʻlimida statsionar sharoitda tekshirilgandan soʻng xulosa chiqariladi. Modda intoksikatsion (ruhiyatga faol taʼsir etuvchi Moddani isteʼmol qilishdan keyingi holatlar mustasno) va yuqumli kasalliklar hamda somatogen psixozlarni nazarda tutadi. Ushbu moddaga radioaktiv Modda, ionlovchi nurlanishlarning boshqa manbalari, oʻta zaharli Modda va boshqa taʼsirlardan kelib chiqqan ruhiy buzilishlar ham kiradi. Tashxisni rasmiylashtirganda, ruhiy buzilishning rivojlanishiga olib kelgan sabablar yoki kasallik koʻrsatiladi. Kasallik mavjudligi Mudofaa vazirligi MHKG ning ixtisoslashtirilgan boʻlimida statsionar tekshiruv natijasida aniqlanishi yoki tasdiqlanishi lozim. Qisqa muddatli ruhiy buzilishlarni oʻtkazgan, asosiy kasalligi boʻyicha davolangan (statsionar sharoitda tekshiruvlardan soʻng) ijobiy somatik asab-ruhiy holatda boʻlgan uchuvchilar mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi. Mazkur modda bilan uchuvchilik ishini davom ettirish uchun ruxsat berilayotgan uchuvchi va shturmanlar qaʼtiy ravishda psixofiziologik tekshiruvlardan oʻtishlari lozim. Zaruriy holatlarda uchuvchilar tarkibiga kasalligi tufayli taʼtil berish mumkin. Kasallik tashxisi faqat chuqur klinik tekshiruvlardan soʻng qoʻyiladi, bunda obyektiv anamnezni oʻrganish katta ahamiyat kasb etadi. Ekspert xulosani chiqarishda tashxisni aniq ifoda etish katta ahamiyatga ega. Tashxisda nevroz turi, tavsifi, ifodalanganlik darajasi va kasallikning kechish davomiyligini koʻrsatish kerak. Nevrozlarni ekspertiza qilishda oʻzining klinik koʻrinishi bilan nevrozlarni eslatadigan yuqumli kasalliklardan zaharlanishlar va somatik kasalliklardan keyin kuzatiladigan nevrotik sindromlar va astenik holatlardan aniq farqlash lozim. Bunday holatlarda aniq ekspert baholashga eʼtibor berish lozim. Nevrozlar bilan kasallangan uchuvchilar tarkibi faqat statsionar davolangandan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Ekspert xulosani chiqarishda oʻtkazilgan davo muolajalaridan soʻng ish faoliyatining tiklanish darajasini va uchuvchilik ishining tavsifini hisobga olish kerak. Nevrozlarda ekspert hulosini chiqarishda xizmat va tibbiy tavsifnomalar katta ahamiyatga ega. Moddaning “a” bandiga asab-ruhiy faoliyatining kuchli buzilishi va kasallik belgilari turgʻun va uzoq muddat saqlanib qolishi bilan kechadigan yaqqol ifodalangan nevroz turlari kiradi. Moddaning “b” bandida uchuvchilar ish faoliyatini pasaytiruvchi ahamiyatga ega boʻlgan moʻtadil ifodalangan nevrotik, astenik va reaktiv holatlar kiradi. Bu shakllarning farqli xususiyatiga uchuvchilik ishidan alohida omillar taʼsirida (murakkab ob-havo sharoitlarida, kechki, yuqori balandlikdagi parvozlarda) kasallikning shikoyatlari va ogʻriqli koʻrinishlari unchalik ifodalanmaydi. Nevroz gipertenziv va gipotenziv turdagi qon tomir vegetativ reaksiyalari va endogen vegetativ buzilishlari bilan kechsa xulosa kasalliklar jadvalining 12-, 48-Moddai talablari hisobga olingan holda qoʻllaniladi. Agarda vegetativ asab tizimi faoliyatining buzilishi qon tomir tonusining buzilishi bilan kechib, u turgʻun va yaqqol ifodalangan boʻlsa, uning kelib chiquvchi sababi bartaraf qilingan (nevroz, intoksikatsiya, yuqumli kasalliklar) boʻlsa ham xulosa kasalliklar jadvalining 48-moddasini qoʻllagan holda chiqariladi. Reaktiv holatlar, nevrozlar uchishdagi avariya holatlari va talafot natijasida ham boʻlishi mumkin. Uchishdagi talafotlardan soʻng uchuvchilik ekipaj aʼzolarining yaroqliligini baholashda ish talafotining kelib chiqishi va rivojlanish holatini (uchishda avariya holati kelib chiqish sababi, uchish talafotiga birlamchi emotsional reaksiya tavsifi, ularga qoʻmondonlik va jamoaning munosabati) hisobga olish lozim. Uchuvchilar tarkibini uchish talafotidan keyingi psixomotor qoʻzgʻalish emas, ruhiy tushkunlik va depressiya esa keyingi uchuvchilik ishini davom ettirishda salbiy taʼsir koʻrsatadi. Uzoq davom etadigan tekshiruv-surishtiruv jarayonlari ham uchuvchilar tarkibida turgʻun astenizatsiya va nevrotezatsiyaga sabab boʻlishi mumkin. Uchish talafotlaridan soʻng uchuvchilar tarkibining uchishga yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosa mumkin qadar erta berilishi lozim. Statsionar sharoitda tekshirish uchuvchilar sogʻligi holati va uchish talafotining holatlari hisobga olinib, qism komandiri va tibbiyot xizmati boshligʻining xulosasiga asosan aniqlanadi. Sogʻligidan shikoyati, ruhiy buzilishlar, bosh miya jarohatlari, oʻzini yomon his qilsa yoki uchish paytida xayolllar kuzatilsa, albatta statsionar sharoitda tekshirilishi lozim. Statsionar sharoitda tekshiruvlarga koʻrsatmalar boʻlmasa, MHTK nevropatolog shifokori koʻrigidan soʻng harbiy qism tibbiyot xizmati boshligʻi tomonidan uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi. Statsionar sharoitdagi tekshirish jarayonida uchish chogʻida uchuvchiga qiyinchilik tugʻdirgan holatlar, uning ishlarini davom ettirishga boʻlgan munosabati va sogʻligʻidagi buzilishlar kelib chiqishining (surishtiruv jarayonlaridagi nizoli holatlar, xizmatdoshining oʻlimi, uchishdagi qoʻpol xato), bu voqealarga subyektiv taʼsirlanishlarning aniq sabablari aniqlanishi lozim. Bu shaxslar albatta psixologik koʻrikdan oʻtishlari lozim. Uchish talafotlaridan keyin nevrotik reaksiyalar va nevrozlar kuzatilgan shaxslarda birinchi navbatda kasallik davomiyligini, uchuvchilik ishini davom ettirishga guvohlarning munosabatini, shuningdek ularda kortiko-visseral buzilishlar mavjud yoki mavjud emasligini hisobga olish lozim. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda kechikib rivojlanadigan nevrotik reaksiyalar, qoʻrqish va boshqa psixologik reaksiyalarga moyil holatlar salbiy oqibat sifatida izohlanadi. Uchuvchilar tarkibidan boʻlgan muddatli harbiy xizmatchilarda turgʻun nevrotik reaksiyalar boʻlishi (ikki oydan ortiq) oʻz kuchiga ishonmaslik, uchuvchilik ishiga salbiy munosabatda boʻlishi yoki aniq kortiko-visseral patologiyaning mavjudligi (qon — tomir tonusi va yurak asab reaksiyasining buzilishi, endokrin buzilishlar, gipoksiyaga yomon chidamliligi yoki vestibulyar qoʻzgʻalishlar) uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilishiga asos boʻladi. Ofitserlar tarkibidagi shaxslar bunday holatlarda sanatoriy sharoitida davolanishga yuboriladilar. Davolash oʻtkazilgandan soʻng sogʻligi toʻliq tiklanmasa uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Uchish talafotlarini oʻtkazgan uchuvchilar tarkibiga keyingi uchuvchilik ishiga yaroqlilik masalasi hal etilgandan soʻng taqdim qilinadi, uchuvchilik ishiga ruxsat berilganlariga safga qoʻyilgandan soʻng navbatdagi taʼtil beriladi. Psixopatiyalar, nevrozlar, reaktiv va astenik holatlarni, Kasalliklar jadvalining 13-, 16-, 22-Moddai koʻzda tutilgan kasalliklarga tashxis qoʻyish uchun HHMQ va HHK ga qarashli ATM yoki Mudofaa vazirligi MHKG uchuvchilik ekspertizasi boʻlimidagi uchuvchilar tarkibining klinik-psixologik tekshirish natijalari katta ahamiyatga ega. Psixologik tekshirish maʼlumotlari TUK tomonidan ekspert hulosini chiqarishda hisobga olinadi. Ayrim shaxslarda tekshirish davomida sogʻligidagi baʼzi oʻzgarishlarni aniqlab boʻlmaydi. Klinik-psixologik tekshirish uchish faoliyatiga salbiy taʼsir qiluvchi individual ruhiy xususiyatlarni aniqlab berishi mumkin. Psixologik tekshirish Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibining tibbiy koʻrikdagi tegishli tekshiruv qoʻllanmasiga muvofiq oʻtkaziladi. Psixologik tekshirish usullari natijasida uchishga salbiy taʼsir qiluvchi individual psixologik sifatlari yaqqol ifodalangan boʻlsa, salbiy uchuvchilik va tibbiy tavsiyanomalar maʼlumotlari bilan birgalikda mazkur moddaning “a” bandini qoʻllagan holda barcha ustunlar boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Moʻtadil ifodalangan salbiy taʼsir qiluvchi yakka tartibdagi ruhiy sifatlar uchish mutaxassisligi, tavsiyalar va aviatsiya turi (II ustun bundan istisno) hisobga olgan holda mazkur moddaning “b” bandini qoʻllagan holda yakka tartibda baholanadi. Uchuvchilik ishiga ruxsat berishda uchuvchilik ishini bajarish sifati toʻgʻrisida uchuvchi-maslahatchi va harbiy qism tibbiyot xizmati boshligʻining kuzatuv maʼlumotlarini inobatga olish lozim. Moddaning “v” bandiga paroksizmal buzilishlarsiz yengil va qisqa muddatda kechuvchi emotsional–vegetativ buzilishlar bilan kechadigan kam ifodalangan nevrotik holatlar kiradi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning yuqori asab tizimining xususiyatlarini aniqlashda (faoliyatlarning turgʻun emasligi, startdan oldin reaksiyalarining tez tugashi, parvoz vaqtida koʻtarinki zoʻrlik) murakkab holatlarda oʻzini tutishi (oʻzini yoʻqotish, shoshqinlik, oʻziga ishonmaslik) muhim ahamiyatga ega. Xulosa statsionar sharoitida tibbiy koʻrikdan oʻtganidan soʻng chiqariladi. Bunday shaxslarni murakkab sharoitlarda, parvozning salbiy omillariga chiday olishlik, tomirlar tonusi va reaktivligini aniqlash uchun funksional sinamalar va psixologik tekshiruvlar oʻtkazish lozim. Mazkur modda shaxs buzilishlari, psixopatiyalar, shaxsning patalogik rivojlanishi, ruhiy infantilizmni (hamma shakllarni, kasalliklar jadvalining 74-moddasida koʻrsatilganlardan tashqari) nazarda tutadi. Shaxs oʻzgarishlariga tashxis qoʻyish uchun sinchkovlik bilan va obyektiv yigʻilgan anamnez zarur hamda ruhiy kasalliklar statsionar sharoitda oʻtkaziladigan har tomonlama tekshiruv lozim. Mazkur modda boʻyicha shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, UTT HTM kursantlarining tibbiy koʻrikdan oʻtkazish shaxsiy yigʻma jildi, xizmat va tibbiy tavsifnomalar oʻrganilganidan soʻng amalga oshiriladi. Modda bir yoki bir nechta ruhiyatga faol taʼsir etuvchi vositalarni isteʼmol qilish natijasida kelib chiqadigan ruhiy buzilishlarni nazarda tutadi. Barcha turdagi surunkali alkogolizm bilan xastalangan uchuvchilar tarkibi mazkur moddaning “a” bandiga asosan uchuvchilik ishidan chetlashtirish boʻyicha xulosa chiqariladi. Spirtli ichimliklar va giyohvand Moddani qabul qilishni odat qilib olgan uchuvchilarni parvozlardan chetlashtirilib, psixiatr ishtirokida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Ruhiyatga faol taʼsir etuvchi vositalarni giyohvand va toksik Moddani bir marotaba yoki qisqa muddatda isteʼmol qilgan uchuvchilar tarkibining tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, ushbu vositalarni isteʼmol qilish sabablarini sinchkovlik bilan surishtirilgandan soʻng amalga oshiriladi. Bunda xizmat va tibbiy tavsifnomalar maʼlumotlari inobatga olinadi. Spirtli ichimlik va giyohvand (zaharli) Modda bilan oʻtkir zaharlanish oʻtkazgan shaxslarga nisbatan kasallik tufayli taʼtil berish toʻgʻrisida xulosa chiqarilmaydi. Modda barcha epilepsiya holatlarini oʻz ichiga oladi. Tashxis klinik koʻrinishidan va tutqanoqlar sonidan qatʼiy nazar davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasalarida qoʻyilishi lozim. Epilepsiyaning atipik va belgilarsiz kechadigan (kam sonli kichik tutqanoqlar, “mavjud boʻlmagan” turi va boshqa talvasali tutqanoq ekvivalentlari deb nomlanuvchi turlari) turlarni aniqlash favqulodda muhim ahamiyatga ega. Epilepsiyada asab-ruhiy faoliyatining buzilishi kayfiyatning buzilishi bilan kechishini inobatga olish zarur. Epilepsiyaning diagnostikasida guvohlar tomonidan epileptik tutqanoq xurujlari tafsilotlari muhim ahamiyatga ega. Bu maʼlumotlar harbiy qism (muassasa) qoʻmondonligi yoki tibbiyot xizmati tomonidan tasdiqlanishi lozim. Tashxis nevrologik tekshiruvlardan toʻliq oʻtmasdan Elektroensefologrammani qoʻllamagan holda qoʻyilishi mumkin emas. Elektroensefologrammada epileptoid faollikning mavjudligi tashxisni tasdiqlaydi, ammo uning mavjud emasligi epilepsiyani inkor etmaydi. Bosh miya paroksizmal bioelektrik faolligi aniqlanganda epilepsiyaning boshqa belgilari kuzatilmasada, barcha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar oʻttiz kunga parvozdan chetlashtiriladi va qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Paroksizmal bioelektrik faolligining takroran aniqlanishi kasalliklar jadvalining barcha ustunlari boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilishiga asos boʻladi. “a” bandi quyidagilarni nazarda tutadi: Neyroinfeksiya yoki markaziy asab tizimining turgʻun va chuqur faoliyat buzilishlari bilan kechadigan intoksikatsiya oqibatlari, shuningdek markaziy asab tizimi yuqumli kasalliklarining surunkali turlari (neyrosifilis), ensefalit, araxnoidit, tarqalgan skleroz oqibatlari. Bosh miya serebral degeneratsiyalari, Parkinson kasalligi, ekstrapiramidal tizimning (essensial bitirish ham kirgan holda) boshqa kasalliklari, tortilish (de la Turetta sindromi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish shifokor–psixiatr ishtirokida amalga oshiriladi) bilan kechadigan kasalliklar, orqa miya degeneratsiyalari, bosh va orqa miya oʻsmalari, asab mushak birikmalari va mushak kasalliklari hamda markaziy asab tizimining boshqa kasalliklari (gidrotsefaliya, serebral kista va boshqalar) faoliyatining yaqqol va moʻtadil ifodalangan buzilishlarini nazarda tutadi. Shuningdek, moddaning “a” bandiga faoliyat buzilish darajasidan qatʼiy nazar bosh va orqa miyaning oʻsmalari ham kiradi. Moddaning “b” bandida ijobiy kechadigan kasalliklar yoki yengil asoratli batamom yoʻqolmaydigan regressiyalanuvchi tavsifli yoki faoliyat buzilishsiz turgʻun kam simptomli kasalliklar nazarda tutiladi. Keyinchalik bunday shaxslar ikki yil davomida kasallik dinamikasining tuzalishi va kasallik rivojlanishini inkor qilish maqsadida statsionar sharoitda tekshiriladi. Moddaning “a” bandida quyidagilar nazarda tutiladi: insultlar, faoliyat buzilishining darajasidan qatʼiy nazar; miya qon aylanish buzilishlari — qon quyilishi, tromboz, emboliya va oʻtib ketuvchi buzilishlar; har xil klinik koʻrinishi bosh va orqa miyaning qon aylanishi buzilish asoratlari; bosh va orqa miya aterosklerozining yaqqol ifodalangan turlari; dissirkulyator ensefalopatiyalar bosqichidan qatʼiy nazar; statsionar sharoitda davolanish lozim boʻlgan koʻp va uzoq davom etuvchi migrenning har xil turlari; tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan oddiy va talvasali hushdan ketishlar bilan kechadigan koʻp takrorlanuvchi vegetativ qon tomir distoniyalari. Moddaning “b” bandida hushdan ketish kollaps koʻrinishining etiologiyasidan qatʼiy nazar oʻtkir qon-tomir yetishmovchiliklari va qon-tomir vegetativ noturgʻunlikning koʻrinishlari koʻzda tutiladi. Barcha shaxslar hushdan ketish holatlaridan soʻng kelib chiqish sabablaridan qatʼiy nazar, uchuvchilik ishidan chetlashtiriladi va statsionar sharoitda tekshirish uchun yuboriladi. Hushdan ketishning barcha holatlarida harbiy qism tibbiyot xizmati boshligʻi HHMQ va HHK ATM mutaxassislari rahbarligida hushdan ketishning barcha kelib chiqish sabablari va holatlarini oʻrganadi hamda kuzatish natijalarini TUK ga taqdim qilinadigan tibbiy tavsifnomasida bayon qilib oʻtadi. Uchuvchilik ishiga ruxsat berilgan shaxslar keyingi 2 (ikki) yil statsionar sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtadilar, uni oʻtkazish joyi TUK raisi tomonidan belgilanadi. Hushdan ketish holatlarini keltirib chiqaruvchi kasalliklar aniqlanmaganda, Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilik tarkibining tibbiy koʻrik oʻtkazish toʻgʻrisidagi amal qilinayotgan qoʻllanmalarda koʻrsatilgandek maxsus yoʻnaltirilgan tekshiruvlar oʻtkaziladi. Boshqa tekshiruv usullari uchish kasbi va uchish apparatining turiga bogʻliq ravishda oʻtkaziladi. Qiruvchi samolyot uchuvchilari sentrafugada, tovushdan tez uchadigan samolyot uchuvchilari ortiqcha bosimli kisloroddan nafas olishga chidamliligi, uchuvchilik kasbi va uchish apparatlarning turidan qatʼiy nazar tananing pastki yarmini dekompressiyasiga tekshiriladi. Psixologik tekshiruv esa hushdan ketgan uchuvchining individual ruhiy xususiyatlarini va subyektiv reaksiyasini izohlash maqsadida oʻtkaziladi. Hushdan ketishni oʻtkazgan shaxsning anamnezini oʻrganish, klinik tekshiruvlar natijalari, yuklamali sinamalarga chidamliligini, hushdan ketishning sabablari, bu holatga tekshiriluvchining subyektiv reaksiyasi, shaxsning individual ruhiy xususiyatlari, yoshi va uchuvchilik mutaxassisligiga asoslanadi. Hushdan ketish va bu holatga nisbatan asosiy reaksiyalar boʻlishi bilan kechadigan kasalliklari boʻlgan, yuklama sinamalarini yomon oʻtkazgan, boshqa tekshirish natijalari va hushdan ketishning sabablaridan qatʼiy nazar kasalliklar jadvalining barcha ustunlari boʻyicha yaroqsiz deb topishga asos boʻladi. Charchash va astenik holatlarda boʻladigan hushdan ketishlarda ularning kelib chiqish sabablari toʻgʻrisida yakuniy xulosa chiqarilguniga qadar kasallik sababli taʼtil yoki harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan uchuvchilik ishidan ozod etiladilar. Bir martalik ortostatik hushdan ketishlarda organizmning oʻtib ketuvchi yaqqol kuchsizlanish fonida (dam olish rejimining buzilishi, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilganda va boshqalarda), shuningdek tibbiy muolajalar bajarishda kelib chiqadigan emotsional ogʻriqli holatlardagi (emlashlar, gaymor boʻshligʻini punksiyasida, venadan qon olishda), bir kishi boshqaradigan samolyotlardan tashqari, kasalliklar jadvalining III–V ustunlari boʻyicha uchuvchilik ishiga ruxsat berish mumkin. Tibbiy muolaja bajarishdan boshqa noxush emotsional taʼsirlar natijasida yuzaga keladigan hushdan ketishlarda oʻta ehtiyotkorlik bilan baholash lozim boʻladi. Organizmga ekstremal omillar taʼsirida yuzaga keladigan hushdan ketishlarda (maxsus anjomlar kiyilmaganda katta yuklamalar boʻlganda, yaqqol kislorod yetishmasligida, kuchli ogʻriqlarda) ekstremal omillar keltirib chiqargan oqibatlarga qarab xulosa chiqariladi. Vegetativ asab tizimi faoliyatining buzilishi koʻrinishidagi baʼzi simptomlar chegaralangan gipergidroz, akrotsianoz, turgʻun dermografizm, taxikardiya, “vazomotor uyishishlar” va unga oʻxshashlar, asab ruhiy holatning buzilishlari boʻlmaganda uchuvchilik ishida yaroqlilikni chegaralash yoki yaroqsiz deb xulosa chiqarishga asos boʻla olmaydi. Tomir vegetativ noturgʻunlik tashxisi faqat chuqur tekshiruvlar natijasida vegetativ asab tizimi buzilishi sifatidagi neyrotsirkulyator asteniya yoki boshqa kasalliklar aniqlanganda qoʻyiladi. Uchuvchilik ishiga ruxsat berilgan shaxs, tizimli shifokor nazoratida turadi. Bosh-miya jarohatlarini oʻtkazgan barcha shaxslar, uning ogʻirlik darajasidan qatʼiy nazar parvozlardan ozod qilinadi va tekshirish, davolanish va kelgusida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun harbiy gospitalga yotqiziladi. Mazkur modda boʻyicha ekspert xulosani chiqarishda bir tomondan jarohatdan keyingi oʻtkir va oʻtkir osti kechishining davomiyligi va ogʻirlik darajasini, oʻzgaradigan xususiyatga ega boʻlishi mumkin, ikkinchidan uzoq davom etgan xotirjamlik davridan soʻng yangi jiddiy patologik jarayonlarning vujudga kelishini (chandiqlanish, miya qobiqlaridagi atrofik va yopishqoq jarayonlar, gidrotsefaliya, travmatik kistalar va boshqalar) hisobga olish lozim. Moddaning “a” bandida asab-ruhiy faoliyatning buzilishi, shuningdek sezgi, harakat va muvofiqlashtirish qobiliyatining buzilishi bilan namoyon boʻladigan teshib oʻtuvchi va yopiq bosh miya jarohatlarining asoratlari nazarda tutiladi. Mazkur band jarohatdan keyingi choʻziluvchan yoki yengil kelib chiquvchi astenik holatlarda ham qoʻllaniladi. Shuningdek, bu bandga barcha jarohatdan keyin kelib chiqqan epilepsiyalar ham kiradi. Moddaning “b” bandida oʻtkazilgan bosh miya jarohatidan soʻng umumiy ahvoli va ishlash qobiliyatini saqlagan holda, emotsional va vegetativ noturgʻunlik koʻrinishidagi, qaytuvchi xarakterdan kam ifodalangan klinik koʻrinishlar nazarda tutiladi. Uchuvchilar tarkibi faqat statsionar sharoitda tekshirilgandan soʻng uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Psixologik tekshiruvida boshning ikki proyeksiyada retgenografiyasi, elektroensefalografiyasi, reoensefalografiyasi, bosh miyaning magnit-rezonans tomografiya tekshiruvlarini oʻtkazish, vestibulometrik va ortostatik sinamalarini oʻtkazish lozim. Bir kishi boshqaradigan samolyotlar va vertolyot uchuvchilari uchishga yaroqsiz deb topiladi. Yopiq bosh miya jarohatini oʻtkazgandan soʻng umumiy ahvoli yaxshi boʻlib, funksional yuklamali sinamalar kompleksini yaxshi oʻtkazsa, alohida turgʻun organik mikro simptomlar boʻlishi yakka tartibda baholashda uchuvchilik ishiga ruxsat berishga toʻsqinlik qila olmaydi. Moddaning “v” bandida klinik belgilarsiz holatlar nazarda tutiladi. Bunday uchuvchilarni statsionar sharoitda tekshirishdan soʻng yakka tartibda baholanib, uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. Bosh miya jarohatini yaqinda oʻtkazgan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda davolangandan soʻng taʼtil beriladi. Kasallik tufayli taʼtildan soʻng, zaruriy holatlarda moddaning “b” bandi boʻyicha harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda keyinchalik qayta tibbiy koʻrikdan oʻtish bilan uchuvchilik ishidan 30 kundan 45 kungacha ozod qilish toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Yopiq bosh miya jarohatini oʻtkazgan uchuvchilar tarkibi barcha jarohatdan keyingi belgilar toʻliq yoʻqolgach, ushbu guruhga taalluqli barcha funksional yuklama-sinamalarini yaxshi oʻtkazgan holatlarda toʻrt oydan kam boʻlmagan muddatdan soʻng uchishga ruxsat berilishi mumkin. Moddaning “a” bandida uchuvchilik ishiga yaroqlilikni yoʻqotadigan harakat, sezgi va reflektor faoliyatining turgʻun buzilishlarini nazarda tutadi. Moddaning “b” bandida sezuvchanlik va reflektor faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari nazarda tutiladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda tekshirish mobaynida orqa miya jarohatidan keyingi patalogik jarayonning rivojlanish alomatlari aniqlanmasa II — VI ustunlar boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Moddaning “a” bandida harakat, sezuvchanlik yoki trofikaning turgʻun va yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan asab bogʻlamlari va ustunlari ogʻir jarohatlari, asoratlari va kasalliklari nazarda tutiladi. Keskin ogʻriq sindromi bilan tez-tez qaytalanuvchi (bir yilda 2-marta va undan ortiq) kuchli ogʻriqlar bilan uzoq muddatli davolanish talab qilinadigan (2 — 4 oy) periferik asab tizimining surunkali kasalliklari ham kiradi. Moddaning “b” bandida harakat va sezuvchanlik faoliyatining yoki trofikaning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi periferik asab tizimlarining shikastlanishlari va kasalliklardan keyingi turgʻun asoratlari, shuningdek shikastlangan asablarda jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan keyingi asab oʻtkazuvchanligi tiklangan holatlar ham kiradi. Bu bandga qoʻzgʻalishlararo davrda faoliyatning turgʻun kompensatsiyasi bilan kechadigan ildizlar yoki asab ustunlarining kam qaytalanuvchi surunkali kasalliklari ham kiradi. Kasalliklarning qoʻzgʻalish davrida uchuvchilar tarkibidagi shaxslar statsionar davolanishi lozim. Mazkur moddada oʻtkir, surunkali kasallikning xurujidan keyingi holat, markaziy va periferik asab tizimining vaqtinchalik faoliyat buzilishlarining mavjudligi koʻzda tutiladi. Statsionar sharoitida davolanish tugaganidan keyin qolgan oʻzgarishlar turgʻunligini baholash va uchuvchilik tarkibining kasbiy ish qobiliyatining toʻliq qayta tiklanishi uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat kerak boʻlganda kasallik tufayli taʼtil beriladi yoki parvozlardan ozod qilinadi. Qolgan holatlarda harbiy xizmat majburiyatlaridan ozod qilish taqdim etiladi. Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: bir yoki ikkala koʻz faoliyatining buzilishi bilan kechuvchi, shox pardaning yopishishiga toʻsqinlik qiluvchi qovoqlar yetishmovchiliklari; koʻzning taʼsirlanishiga sabab boʻlgan qovoqlarning ichkariga qayrilishi yoki kipriklarning koʻz olmasiga qarab oʻsishi; koʻz faoliyatiga toʻsqinlik qiluvchi qovoqlarning ichkariga qarab oʻsishi; koʻrishga xalaqit beradigan qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib qolishi. Mazkur bandga bir yoki ikkala koʻzning koʻrish maydonini qisqartiruvchi yuqori qovoqning pastga tushishi (ptoz) kiradi. Moddaning “b” bandi qovoqlarni jarrohlik davolashdan keyingi asoratlarning faoliyati tiklanishi bilan qovoqlarning qirralari surunkali yalligʻlanishi boʻyicha davosidan keyingi turgʻun natijalarini nazarda tutadi. Jarrohlik yoʻli bilan davolashdan ijobiy natija kutilgan hollarda, kasalliklar jadvalining II — V ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan jarrohlik yoʻli bilan davolanish tugagandan soʻng oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning koʻrish faoliyatiga toʻsqinlik qilmaydigan va diplopiya chaqirmaydigan, qovoqlarning qayrilishi, bir koʻzda qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib qolishi II — V ustunlar boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadi. Moddaning “b” bandiga nisbatan kam uchraydigan yarali blefaritlar kiradi. Qovoqlar chetlarining surunkali yalligʻlanishi mavjud boʻlsa Kasalliklar jadvalining II — V ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar statsionar sharoitda davolanishi lozim. Davolanishning natijasiga qarab uchuvchilik ishiga yaroqlilik mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha aniqlanadi. Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: tez-tez qaytalanuvchi, ikki martadan kam boʻlmaydigan xurujlari, statsionarda davolanish samara bermagan shilliq qavat osti toʻqimalarning gipertrofiyasi va yaqqol ifodalangan infiltratsiya bilan kechadigan surunkali konyunktivitlar; bir necha marotaba statsionarda jarrohlik yoʻli bilan davolanish samara bermagan koʻz yosh yoʻli kasalliklari; konyunktivaning traxomatozli zararlanishi; Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsda traxomaning asoratlari boʻlganda ular statsionar sharoitda tekshiriladi va zarur holatlarda qaytalanishga qarshi davolanadi. Traxomaning asoratlarida davolashning samarasiga qarab xulosa chiqariladi. Koʻz faoliyatining turgʻun buzilishlari boʻlgan traxomaning turli asoratlarida, ushbu buzilishlarni koʻzda tutuvchi Moddaga asosan (kasalliklar jadvalining 26-moddasi boʻyicha qovoqlar faoliyatining buzilishlari, mazkur modda boʻyicha koʻz yosh yoʻllari, 28-modda boʻyicha — shox parda,32-moddasi boʻyicha koʻrish oʻtkirligining pasayishi) xulosa chiqariladi. Moddaning “b” bandiga davolash samara beradigan kam xurujlar bilan kechadigan moʻtadil yoki kam ifodalangan surunkali konyunktivitlar va konyunktivaning boshqa kasalliklari kiradi. Koʻz yosh oqish bilan kechadigan koʻz yosh nuqtasining qisilishi yoki notoʻgʻri joylashishi boʻlgan yoki koʻz yosh naychalari va koʻz yosh burun kasalliklarning tuzilmalarida, koʻz yosh bezining yiringli yalligʻlanishi va boshqa kasalliklarida uchuvchilik tarkibi statsionar sharoitda davolanish uchun yotqiziladi. Davolanish tugagandan soʻng davolashning samaradorligiga koʻra yakka tartibda xulosa chiqariladi. UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlar qovoqlarining konyunktivalari gʻovak, baxmal, silliq emas va infiltratsiyalangan boʻlmasligi lozim. Qovoqlar burchaklari va tarzal qismidan orbital qismiga oʻtish joylarida konyunktivaning baxmalga oʻxshash moyilligi, shuningdek, yolgʻon qanotsimon parda, pingvekul va xolyazion mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Yuqori qatorda, shuningdek, follikulyoz va follikulyar konyunktivitning yaqqol ifodalangan turlarida, shuningdek kataral konyunktivit bilan kechuvchi qanotsimon parda (pterigium) kasalliklarda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs kasalliklar jadvalining I ustuni boʻyicha uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz hisoblanadi. Rivojlanuvchi qanotsimon parda bilan kasalliklar jadvalining II-ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda davolanishi lozim. Moddaning “a” bandiga koʻz olmasi qavatlari va koʻrish nervining har xil etiologiyali qiyin davolanadigan kasalliklari kiradi. Jarayon yakunlangan hollarda uchuvchilik ishiga yaroqlilik koʻz faoliyatining holatiga koʻra aniqlanadi. Hattoki bir koʻz koʻrish nervining rivojlanmaydigan atrofiyasi boʻlsa tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar kasalliklar jadvalining I-ustuni boʻyicha yaroqsiz, II — VI ustunlar boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar esa koʻz faoliyatini tekshirish natijalariga asosan yaroqlilik darajasi aniqlanadi. Oq rangni monokulyar koʻrish maydonining minimal chegarasi quyidagicha: tashqariga-90 gradus; ichkariga-55 gradus; yuqoriga-55 gradus; pastga-60 gradusni tashkil qiladi. Yakka tartibdagi oʻzgarishlar odatda 5-10 gradusdan oshmasligi lozim. Har qanday etiologiyali koʻrish maydonining yuqorida keltirilgan koʻrsatkichlardan torayishida barcha uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Tekshiriluvchining bir koʻzida koʻz ichki bosimi 27 mm simob ustunidan ziyod boʻlishi, shuningdek tekshiriluvchida glaukomaga taxmin qilish uchun shikoyati boʻlganda statsionar sharoitda tekshirishdan oʻtkaziladi. 30 yoshgacha uchuvchilar tarkibi koʻz ichki bosimini oʻlchashga koʻrsatma boʻlganda, 30 yoshdan keyin har yili oʻtkaziladi. Koʻz ichi bosimi tekshirilgandan soʻng uchuvchilar tarkibi bir kun mobaynida uchishdan ozod qilinadi. UTT HTM ga oʻqishga kirayotgan nomzodlar albatta tungi koʻrish oʻtkirligiga tekshiriladi. Kursantlarda va uchuvchilar tarkibida tungi koʻrish tekshiruvi navbatdagi koʻrikda oʻtkaziladi. Qayta soatlik adaptometriya oʻtkazish bilan tasdiqlangan, koʻz tubida patologik oʻzgarishlarsiz qorongʻiga adaptatsiyaning turgʻun, yaqqol ifodalangan pasayishi, statsionar davolanish samarasiz boʻlgan hollarda toʻr pardaning tapetoretikal abiotrofiyasiday baholanadi. Zich yorugʻlik beradigan chiroq yordamida oʻtkazilgan tekshirishda gavharda aniqlanadigan koʻrish oʻtkirligini pasaytirmaydigan ranglar jilosi, kamalak tovlanishi, boʻlakchalar, donacha va pufakchalar, shu jumladan gavharning oldingi pardasida tugʻma pigment yigʻilishi uchuvchilar tarkibini tayyorlovchi HTM ga oʻqishga kirishga toʻsiq boʻlmaydi. Gerpetik keratit, irit, iridotsiklit bilan ogʻrib oʻtgan uchuvchilar tarkibiga taʼtil tavsiya qilinadi yoki uchishdan ozod qilinadi. Keyingi 6 oy davomida kasallikning qaytalanishi kuzatilsa tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yaroqsiz deb topiladi. Moddaning “b” bandida koʻrish faoliyati buzilmagan holda rivojlanishi belgilarsiz gavharni chegaralangan xiralashishi, shuningdek oʻtkazilgan kasallikdan soʻng shishasimon tananing xiralashishini nazarda tutadi. Bir koʻzda boʻlsa ham xavfsiz oʻsmalar boʻlganda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar I ustun boʻyicha yaroqsiz hisoblanadi, II — VI ustunlar boʻyicha davolanish lozim. Koʻz ichida davolanishga koʻrsatma boʻlmagan yot jism mavjud boʻlgan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Moddaning “a” bandiga, shuningdek ikkala yoki bir koʻzda jarohatdan keyingi toʻr pardaning koʻchishini takroriy jarrohlik yoʻli bilan davolash muvaffaqiyatsiz boʻlgan holatlar kiradi. Moddaning “b” bandiga kasalliklar jadvalining VI ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning bir koʻzida jarohat tufayli olingan va jarohatdan kelib chiqmagan faoliyati yaxshi saqlangan holatlar kiradi. Har yil amalga oshiriladgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mobaynida, uchuvchilar tarkibidagi 40 yoshga yetgan shaxslarning koʻz ichi bosimi oʻlchanadi. Hattoki bir koʻzda koʻz ichi bosimi 27 mm va undan yuqori boʻlgan holatlar aniqlanganda, koʻz ichi bosimi assimetriyasi 5 mm va bundan yuqori boʻlganda, hamda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning glaukomaga shubha paydo qiluvchi shikoyatlari mavjud boʻlganda, statsionar sharoitda zoʻriqtiruvchi sinamalarni qoʻllagan xolda tekshiruvlar oʻtkaziladi. Parvozlarni boshqarishga yaroqliligi haqidagi masala davolanishdan (dori vositalari va jarrohlik yoʻli bilan) soʻng, jarayonning barqarorlashish darajasi va koʻzning faoliyatini (koʻrish oʻtkirligi, koʻrish maydoni, markaz atrofidagi skotomalarning mavjudligi, jumladan zoʻriqtiruvchi sinamalar yordamida), shuningdek koʻrish nervi diski ekskavatsiyasining ifodalanganligini (va boshqalarni) hisobga olgan holda yechiladi. Ushbu modda boʻyicha ikkilamchi glaukomasi mavjud shaxslar ham tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Moddaning “a” bandiga kiradi: koʻz olmasining paralichi(falaji) yoki turgʻun parez, 10 gradusdan oshgan hamkor gʻilaylik, koʻz olmalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlar, koʻzning mushaklari shikastlanishi bilan koʻz kosasining jarohatidan soʻnggi turgʻun diplopiya. Agar diplopiya birorta kasallikning oqibati boʻlsa, xulosa asosiy kasalligi boʻyicha chiqariladi. Moddaning “b” bandiga statsionar sharoitda tasdiqlangan binokulyar koʻrishning buzilishsiz 10 gradusdan kam boʻlgan gʻilaylik kiradi. Binokulyar koʻrish qobiliyati mavjud boʻlmagan uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha harbiy taʼlim muassasalariga kirayotgan fuqarolar kirishga yaroqsiz. Koʻz olmalarini chetga burishdagi koʻzning nistagmoid titrashi mazkur moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi. Agar nistagm asab tizimini yoki LOR aʼzolari shikastlanishlarining simptomi boʻlsa va koʻrish oʻtkirligi pasayishi kuzatilmagan holatlarda xulosa asosiy kasalligi boʻyicha chiqariladi. Koʻrish oʻtkirligi korreksiya qilinmasdan alohida belgilarda aniqlanadi. Birinchi bosqich kursantlari va UTT HTM ga oʻqishga nomzodlar har bir koʻz koʻrish oʻtkirligi 1,0 (toʻliq) dan kam boʻlmasligi, ikkinchi bosqichdan soʻng har bir koʻzda koʻrish oʻtkirligi 0,9 dan kam boʻlmasligi lozim. Golovin-Sivsov jadvali qatorlaridan koʻrish oʻtkirligi tekshirilganda koʻrish oʻtkirligi 0,7 dan 1,0 gacha boʻlib bir qatordan bitta belgida xato qilsa koʻrish oʻtkirligi toʻliq hisoblanadi. Baʼzi hollarda barcha turdagi transport samolyotlarida va vertolyotlarida uchadigan uchuvchilar va shturmanlar refraksiya anomaliyasi natijasida koʻrish oʻtkirligi har bir koʻzda korreksiyasiz 0,5 va korreksiya bilan 0,9 dan kam boʻlmagan hollarda korrektirlovchi koʻzoynak bilan uchishga ruxsat berilishi mumkin. Bunda sferik korrektirlovchi oyna kuchi ±2,0D dan oshmasligi va silindrligi esa ±1,0 D dan oshmasligi lozim. Ekipajning boshqa aʼzolari va uchish apparatini boshqarmaydigan boshqa mutaxassislar koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan bir koʻzda 0,7 dan kam boʻlmasligi, boshqa koʻzda 0,5 dan kam boʻlmasligi lozim. Kasalliklar jadvalining V ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan parashutchilarga koʻrish oʻtkirligi moddaning “b” bandi talablariga mos boʻlishi lozim. Kasalliklar jadvalining II ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchilar tarkibi tovushdan yuqori tezlikda uchadigan samolyotlarda uchish uchun moddaning “v” va “g” bandlari boʻyicha yaroqsiz, boshqa uchish apparatlarida uchishga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. Refraksiya anomaliyalarning turi va darajasi sikloplegiya, shuningdek akkomodatsiyaning toʻliq boʻshashishi (midriatiklarni qoʻllashga qarshi koʻrsatmalar mavjud boʻlmaganda) holatida aniqlanadi. Skiaskopiya yordamida aniqlangan natijalar subyektiv usulda tekshiriladi (oynalar bilan). Sikloplegiya 1% li gomotropin eritmasini 1% li midratsil eritmasini yoki 1:5000 atropin eritmasini 5 daqiqa oraligʻi bilan 3 marotaba takroran (har bir koʻzga 1, 2 tomchidan) tomizish bilan amalga oshiriladi. Akkomodatsiyaning spazmiga shubha qilinganda refraksiya atropinning 1 % li eritmasidan foydalangan holda aniqlanadi. Yuqorida koʻrsatilgan midratsillarni qoʻllash natijasida kelib chiqqan midriaz akkomadatsiya parezini yoʻqotish uchun pilokarpinning 1% li eritmasi 30 daqiqalik tanaffus bilan 3 mahal yoki boshqa miotik vosita qoʻllaniladi. Sikloplegiya holatini oʻtkazgan uchuvchilar tarkibi uchish ishiga akkomadatsiya toʻliq tiklangandan keyin ruxsat beriladi. Murakkab astigmatizm holatlarida xulosa astigmatizm darajasi boʻyicha emas meridianga ametropiya refraksiyasining ahamiyati boʻyicha chiqariladi. Agarda uchuvchi va shturmanlarda refraksiya anomaliyalari darajasi, koʻrish faoliyati yaxshi saqlangan holatda koʻrsatilgan meʼyorlardan 0,5D dan oshmasa yakka tartibda baholanadi. Kursantlar va UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar har qanday optik-rekonstruktiv jarrohlik amaliyotidan soʻng uchuvchilik oʻqishiga yaroqsiz, uchuvchilar tarkibi esa harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsiz deb topiladi. III — VI ustunlar buyicha jarrohlik amaliyotidan 12 oy oʻtgandan soʻng kuzatuvda asoratlar boʻlmasdan, ijobiy oʻzgarishlar boʻlganda uchuvchilik ishiga yaroqli, qolgan uchuvchilar tarkibi yaroqsiz deb topiladi. Uchuvchilar tarkibida har bir koʻzda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 1,0 boʻlib, gipermetropiya va har qanday turdagi astigmatizmda tibbiy kitobchadagi tashxis ustunida “sogʻlom” deb yoziladi. Bunday holatlarda “Skioskopik refraksiya” qatoriga tegishli yozuv yoziladi. Akkomodatsiyaning turgʻun spazmi bilan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshirilishga yuboriladi. Agar akkomodatsiya spazmi asab tizimi, ichki aʼzolar kasalliklari bilan bogʻliq boʻlsa uchuvchilik ishiga yaroqlilik darajasi toʻgʻrisidagi xulosa asosiy kasalliklar boʻyicha chiqariladi. Akkomodatsiyaning yoshga oid oʻzgarishlari (presbiopiya) yaqindagi aniq koʻrish nuqtasi bilan aniqlanadi. Tekshirish monokulyar oʻtkaziladi. Presbiopiyaning 1,5 D gacha boʻlishi boshlangʻich bosqich hisoblanib, uchuvchilik ishini davom ettirish uchun monelik qilmaydi. Kasalliklar jadvalining II — VI ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda 2,0 D dan oshmaydigan presbiopiyada, koʻrish faoliyati yaxshi boʻlganda yakka tartibda aniqlanadi; shturmanlar kasalliklar jadvalining IV — VI ustunlari boʻyicha korreksiyalovchi koʻzoynaklarda yaroqli deb hisoblanadi. Yaxshi koʻrish uchun bifokal oynasi korreksiyalovchi oynalar tavsiya qilinganda optik oynalarning kuchi 2,0 D dan oshmasligi va lokator ekranni va asboblar taxtasidan uzoqligi hisobga olinishi lozim. Presbiopiyani aniqlashtirishni qiyinlashtiruvchi gipermetropiya holatlarida ruxsat beriladigan presbiopiya darajasi refreksiya dioptriy sonidan kam boʻlishi kerak. Miopiyada presbiopiyaning ruxsat beriladigan darajasi refraksiya dioptriy sonidan yuqori boʻladi. Rang koʻrish pasayishi darajalari va turlari toʻgʻrisida xulosa chiqarishda Rabkinning polixromatik jadvali yordamida rang ajratishni qiyosiy tashxislashga asoslanadi. (Qoʻllanma boʻyicha IX nashri jadvalida koʻrsatilgan). Tashxis qoʻyish qiyin boʻlgan hollarda uchuvchilik ishiga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa GOI anomaloskop tekshiruvi asosida aniqlanadi. Anamoloskopda barcha modifikatsiyalar uchun rang ajratish sifatining yuqori koʻrsatkichlari birinchi ikkinchi vosita jihozlarida sinovdan oʻtkazganda 1, 4, uchinchisida esa 1, 6 nisbiy birliklarda yoʻriqnomada belgilangan koʻrsatkichlarga asoslangan holda sinovdan oʻtkazilayotgan shaxsning individual sanogʻini vosita jihozi sanogʻining oʻrtacha koʻrsatkichiga taqqoslash bilan amalga oshiriladi. Harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishga toʻliq tiklanish uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat kerak boʻlganda kasallik boʻyicha taʼtilga muhtojligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Parvozlardan ozod qilish xaqidagi xulosa, uning tugashiga qadar uchuvchilar tarkibini professional ish qobiliyatining tiklanishi taxmin qilinganda chiqariladi. Moddada quloq suprasining tugʻma yoʻqligi, bir tomonlama yoki ikki tomonlama mikrotiya, tashqi eshituv yoʻli va quloq suprasining ekzemasi, surunkali tashqi tarqoq otit, mikozlardagi tashqi otit, tashqi eshituv yoʻlining tugʻma va orttirilgan torayishlari (kasallik va shikastlanishlardan soʻnggi) koʻrib chiqiladi. Tashqi quloqning yalligʻlanish kasalliklari davolanishi lozim, statsionar sharoitda davolangandan soʻng II — V ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar tashqi quloq faoliyatining buzilmaganligi kuzatilsa uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi. “a” bandiga yuqorida koʻrsatilgan kasalliklardan tashqari burundan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechuvchi ikki tomonlama yoki bir tomonlama surunkali yiringli oʻrta otitlar, oʻrta quloqning surunkali kasalliklarida jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan keyingi boʻshliqda epidermizatsiyasining toʻliq tiklanmasligi va yiring, granulyatsiya, xolestiatom massalarining borligi hisoblanadi. “a” bandida shuningdek radikal jarrohlik amaliyotidan keyingi holatda boʻshliqda epidermizatsiyasining toʻliq bitmasligi va yiring, granulyatsiya, xolestiatom massalarining, quloqda yiringli jarayonning borligi bu holat jarrohlik amaliyoti oʻtkazilishiga qaramasdan tugagan deb hisoblab boʻlmaydi. Agar quloqning radikal jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan soʻnggi boʻshliqda epidermizatsiyasi toʻliq va turgʻun boʻlib, eshitish qobiliyati nisbatan kam zararlangan boʻlsa (shivirlab gapirishda qabul qilish 1-2 metrda saqlangan boʻlsa) uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlashda mazkur moddaning “v” bandiga va Kasalliklar jadvalining 41-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi. “b” bandiga surunkali mezotimpanit va oʻrta quloqning boshqa yiringli yalligʻlanish kasalliklari kiradi. Surunkali mezotimpanit bu nogʻora pardaning timpanal qismidagi turgʻun perforatsiya (teshilishi), shilliq-yiringli ajralmalar kelishi natijasida quloqda surunkali yiring oqishi bilan xarakterlanadi. Yiringli mezotimpanit bilan xastalangan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda yotib davolanadi. Agar davolangandan soʻng yiring oqishi toʻxtasa va perforatsiya orqali koʻrilganda nogʻora pardaning medial shilliq devorida yalligʻlanish belgilari yoʻqolgan boʻlsa, shuningdek quloq kasalliklari bilan bogʻliq boʻlgan LOR aʼzolari tomonidan boshqa patologik oʻzgarishlar boʻlmasa kasalliklar jadvalining V-VI ustunidagi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi (bort radistlari bundan istisno). Bunday shaxslar otolaringolog tomonidan dinamik kuzatuv nazoratiga olinib, kamida 2 oyda bir marta koʻrikdan oʻtadi. Yiring oqishi qaytalansa uchuvchilar tarkibi navbatdan tashqari tekshiruvga TUK ga davolanish va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuboriladi. “v” bandida otitni oʻtkazgandan keyingi yaqqol qoldiq asoratlari koʻrib chiqiladi. Eski perforatsiya oʻrnidagi kichik chandiqlar, nogʻora pardaning qalinlashuvi va yaxshi harakatchanligi, eshitish qobiliyatining yaxshiligi va barofunksiyasining buzilmaganligi ushbu moddani UTT HTM ga kiruvchi nomzod va kursantlarga qoʻllashga asos boʻlib hisoblanmaydi. Nogʻora pardaning quruq perforatsiyasi mavjud boʻlgan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi, u yerda ularni akkumetrik va rentgenologik tekshiruvlardan toʻliq oʻtkaziladi. Asoratlari yoʻq, eshitish faoliyatining yaxshi holatda boʻlishi (shivirlab gapirishda qabul qilish 3/3 metrdan kam boʻlmasa), LOR aʼzolarining normal holatda chiqarishga uchuvchilik ishiga yaroqli deb ekspert xulosa qilishga asos boʻlib xizmat qiladi. Tibbiy tavsifnomalarida professional faoliyatidan kelib chiqqan sharoitlardagi jarayonning kechishi bilan bogʻliq boʻlgan maʼlumotlar aks ettirilishi zarur. “v” bandiga shuningdek, quruq oʻrta otit ham kiritilib (oʻrta quloqning surunkali katari) asoratlari kamdan kam takrorlanuvchi, eshitish va barofunksiyaning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechishi kiradi. Bu holatda agar uchuvchilar tarkibi parvozlarni yaxshi koʻtara olsa va quloqlarida barotravmatik oʻzgarishlar boʻlmasa uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi. Moddada quloq va burun yon boʻshliqlari barofunksiyalarining buzilishlari koʻrib chiqiladi (atmosfera bosimi taʼsiriga nisbatan yuqori sezuvchanligini). Otomanometriya tekshiruvidan tashqari quloq barofunksiyasi buzilishining turgʻunligi va yaqqol boʻlishi barokamerali tekshiruv natijasida tasdiqlanishi kerak. Barokamerali tekshiruv vaqtida quloq barofunksiyasi buzilishining turgʻun va tez koʻrinishlarda yaqqol boʻlishi (nogʻora pardaning total giperemiyasi qon quyilishi bilan, boʻshliqqa oqib chiqishi) uchuvchilik ishiga qarshi koʻrsatma boʻlib hisoblanadi. Shunday xulosa quyidagi holatda, yaʼni birinchi navbatda nogʻora pardada ogʻriq va mahalliy oʻzgarishlar paydo boʻlmasdan oddiy parvoz sharoitida yoki barokamerali tekshiruvdan soʻng havo bosimi taʼsirining oʻzgarishi natijasida uzoq davom etuvchi eshitishning buzilishlarida (bir kundan ortiq) ham qoʻllaniladi. Shuning uchun barokamerada “shoʻngʻish” chidamliligini tekshirishdan avval va tekshirishdan soʻng eshitish faoliyati holatini audiometr yordamida tekshirish lozim. Barokamerali tekshiruvidan soʻng nogʻora pardada total giperemiya boʻlib qon quyilishi kuzatilmasa yoki oʻrta quloqni boʻshligʻiga ogʻib chiqishi, shu bilan birgalikda quloqni bitishi va ogʻriq hissi, shuningdek eshitishning moʻtadil ifodalangan buzilishlari kuzatilib kun davomida yoʻqolib ketsa, bu holat quloqlar barofunksiyasi buzilishining sekinlik bilan namoyon boʻlishi (rivojlanishi) deb baholanadi. UTT HTM oʻqishga kiruvchi nomzodlarni quloqlar barofunksiyasi holatini baholashda quloq manometriyasi tekshiruvi natijalari bilan LOR aʼzolari endoskopiyasi, akumetriya va barometrik bosimga chidamliligini aniqlashda oʻtkazilgan barokamerali tekshiruvlari natijalariga koʻra baholanadi. Quloqning otoskopik manzarasi va eshitish faoliyati meʼyorda boʻlsa, lekin quloqlarning manometrik sinamasi (shuningdek Politser boʻyicha quloqlarga havo puflash) oʻtkazilganda yevstaxiyev nayi oʻtkazuvchanligi buzilgan boʻlsa bu holatda burun shilliq qavatini 10 foizli lidokain bilan ogʻriqsizlantirib qaytadan tekshirish oʻtkaziladi. UTT HTM ga oʻqishga kiruvchi nomzodlarda barokamerali tekshirishdan soʻng quloqlarning nogʻora pardalarida yengil qizarish yoki bolgʻacha dastasi boʻylab qon tomirlar inyeksiyasi kuzatilsa, lekin otomanometriya koʻrsatkichlari meʼyorda va LOR aʼzolarida boshqa patologik oʻzgarishlar boʻlmasa harbiy oliy muassasalarining uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetiga oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻlib hisoblanmaydi. Burun yon boʻshliqlari barofunksiyasining buzilishi tashxisi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning shikoyati, burun boʻshligʻi holati, barokamera sinovida barometrik bosim taʼsirlariga chidamliligi, burun yon boʻshliqlarining barokamerali sinovdan oldingi va keyingi rentgenografiyasi natijalaridan soʻng qoʻyiladi. Uchuvchilar tarkibini vestibulyar-vegetativ chidamlilik holatini vestibulometriya natijalariga koʻra aniqlanadi, shuningdek aylanuvchi kreslo (KTUK — uzluksiz, KTFK — Koriolis tezlanishining uzlukli kumulyatsiyasi) va Xilov argʻimchogʻi yordamida tekshiriladi. “a” bandida turgʻun, mashgʻulotlar vaqtida vestibulyar qoʻzgʻalish omillariga nisbatan chidamliligi sust, parvoz vaqtida namoyon boʻluvchi vestibulyar buzilishlar koʻrib chiqiladi. Menyer kasalligi simptomlari bilan birga kuzatiluvchi vestibulyar-vegetativ buzilishlar ham shu bandga kiritiladi. Uchuvchilar tarkibi orasida bosh miya shikastlanishlarini oʻtkazgandan keyingi holatlarda vestibulyar-vegetativ chidamliligining buzilishi kuzatilgan shaxslar statsionar sharoitda davolanishi zarur. Vestibulometriya natijalarini nevropatolog bilan birgalikda baholanadi. Vestibulometriya vaqtida uchuvchilar tarkibi orasida aniqlangan teri rangining nisbatan oqarishi, kichik gipergidroz koʻrinishidagi yengil vestibulovegetativ reaksiyalar kuzatilgan shaxslar parvozlarni yaxshi koʻtara olsa va sogʻligi holati boʻyicha biror bir patologik oʻzgarish kuzatilmasa shu moddani qoʻllashga asos boʻlib hisoblanmaydi. Uchuvchilar tarkibida faqat parvoz vaqtida yoʻlovchi sifatida tebranish yuzaga kelsa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha oʻzlashtirilgan turdagi samolyotlarda uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi. “v” bandiga vestibulyar qoʻzgʻatuvchi omillarga chidamliligiga nisbatan sust vaqtinchalik “simptomatik” buzilishlar kiradi. Vestibulometrik tekshiruvlarda vestibulovegetativ reaksiyalarni doimiy boʻlmasligi yuzaga kelsa (tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs tizimli ravishda nazorat qilinganda vegetativ buzilishlar har xil darajada yuzaga kelishi) statsionar sharoitda tekshiruvdan oʻtkazilishi zarur. Harbiy oliy taʼlim muassasalarining uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetiga oʻqishga kiruvchi nomzodlarni viloyat MIB huzuridagi TUK tomonidan saralashning boshlangʻich bosqichida va harbiy oliy muassasalarda yakuniy bosqichida Koriolis tezlanish taʼsirlari uch daqiqa davomida KTUK yoki 2 daqiqa davomida KTFK uslubida tekshirish sinovidan oʻtkaziladi. Vegetativ reflekslar yaqqol namoyon boʻlsa bir-ikki kundan soʻng sinovdan qaytadan oʻtkaziladi. Agar qaytadan tekshirish davomida kumulyativ taʼsirlarga nisbatan vestibulyar apparatning chidamliligi sust boʻlsa UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topiladi. Adekvat qoʻzgʻatuvchilari kumulyativ taʼsiriga nisbatan vestibulyar apparatni tekshirish kunning birinchi yarmida ovqat isteʼmol qilganidan soʻng kamida 2 soatdan keyin sinovdan oʻtkaziladi. 3 daqiqa davomida KTUK yoki 2 daqiqa davomida KTFK uslubida tekshirilayotganda tekshiriluvchida vegetativ reaksiyalarni yaqqol namoyon boʻlishi (birdan teri rangining oqarishi, koʻngil aynishi, qayt qilish va b.) vestibulyar qoʻzgʻatuvchilarga chidamsiz hisoblanadi va uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topiladi. Uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrigida KTUK uslubida 2 daqiqa, KTFK uslubida 1 daqiqa davomida sinovdan oʻtkaziladi. Eshitish pasayishi aniqlangandan soʻng qaytadan tekshiruv, suhbatlashish va shivirlab gapirish, kamerton yoki audiometrik tekshiruvlar oʻtkazilishi zarur. Eshitish pasayishining turgʻunligiga shubha qilingan holatlarda, ayniqsa guruhli soʻzlarda quloqlarga havo puflash uslubi qoʻllaniladi. Bir yoki ikkala quloqda toʻliq karlikka shubha qilinsa karlikni obyektiv aniqlash usullaridan foydalaniladi (shyotkali uslub, Lombard uslubi va b.). Ekspert xulosasi chiqarishda tekshiruvning eng yomon koʻrsatkichlari inobatga olinadi, qaysi soʻzlar guruhiga tegishliligidan qatʼi nazar (bassli yoki diskantli). Eshitish faoliyatini baholash uchun tonal audiometriya tekshiruvidan olingan maʼlumotlar katta ahamiyatga ega, bu esa eshitish pasayishining darajalarini aniq baholash va eshitish patologiyasini dinamikada kuzatishga ruxsat beradi. Karlik rivojlanishining boshlangʻich davrida (I bosqichi) shivirlab gapirganda tovushni qabul qilish nisbatan kam buzilgan boʻladi, audiogrammada esa boʻsagʻalarning alohida koʻtarilishi kuzatiladi, bu tonlar (sado) uchun 4000 — 6000 Gs dan 30 — 40 dB gacha. Baʼzida qoʻshni tonlarda ham boʻsagʻalarning nisbatan kichik darajada koʻtarilishi kuzatiladi. Oʻta chuqur patologiyalarda esa boʻsagʻalar 2000 — 8000 Gs toʻlqini 40 — 50 dB gacha koʻtariladi. Bu darajadagi eshitishning pasayishi karlikning II bosqichiga xos boʻlib Kasalliklar jadvalining 38 moddasi “b” bandi boʻyicha ekspert xulosa chiqariladi. Eshitish pasayishining koʻproq namoyon boʻlishi barcha toʻlqinlarda boʻsagʻalarning koʻtarilishi yoki toʻlqinlarning 500 Gs dan yuqori boʻlishidadir. Bunda boʻsagʻalar 1500 Gs dan ortiq toʻlqinlarda 15 — 20 dB koʻtariladi, 1500 Gs yuqori toʻlqinlarda esa 50 dB gacha (karlikning III bosqichi). Ekspert xulosasini chiqarish Kasalliklar jadvalining 38 moddasi “a” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Uchuvchilar tarkibini eshitishining buzilishini ekspertiza qilish koʻrsatkichi boʻlib ularga parvoz vaqtida radiosignallarni eshitilishidir,t xulosa chiqarishda yakka tartibda baholanadi. Uchuvchilar tarkibi orasida eshitishning buzilishi kuzatilgan shaxslarning ikkala quloqlarida 70 dB va undan yuqori ovoz balandligidagi nutq audiometriyasida 100% li nutqni anglashishiga erishilmasa (meʼyorda 30 dB gacha 100% li nutqni anglashiga erishadi) uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Agar ikkala quloqlarida 70 dB kam ovoz balandligidagi nutq audiometriyasida 100% li nutqni anglashishiga erishilmasa uchuvchilik ishiga yaroqlilik masalasini yechishda eshitish faoliyati tekshiruvlaridan olingan natijalar mohiyati va parvoz vaqtida radioalmashinuvni qoʻllash maʼlumotlari natijalariga qarab baholanadi. Karlikning jadallashuvida uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Otoskleroz kasalligi boʻyicha eshitish qobiliyatini tiklovchi jarrohlik amaliyotlar bajarilganda davolash natijasiga qanday erishilganligidan qatʼi nazar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Eshitish qobiliyatini tiklash jarrohlik amaliyotlariga koʻrsatmalarning yoʻqligi ekspert xulosa berishda Kasalliklar jadvalining mazkur moddasiga asoslangan holda amalga oshiriladi. Harbiy oliy muassasalarining uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetiga oʻqishga kiruvchi nomzodlar uchun shivirlab gapirganda soʻzlar guruhini basli va diskantli har qulogʻi bilan 6 metrdan kam boʻlmagan masofada qabul qila olishsa yaroqli deb topiladi. Oʻrta quloqda radikal jarrohlik amaliyotini oʻtkazgan harbiy xizmatchilarga kasalligi boʻyicha taʼtil beriladi. “a” bandiga quyidagilar kiradi: toj tomir va (yoki) umumiy qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari, perikard mushaklarining organik kasalliklari; kompensatsiya holatining qanday boʻlishidan qatʼi nazar yurak klapan apparati zararlanishining barcha shakllari, mitral klapan yetishmovchiligining kompensatsiya qilinganligi bundan mustasno; davolanmaydigan, yurak ritmining va oʻtkazuvchanligining turgʻun buzilishlari; tugʻma va orttirilgan yurak nuqsonlari kasalliklarida yurak klapan apparatining jarrohlik amaliyotidan keyingi oqibatlari; elektrokardiostimulyatorlar va antiaritmik moslamalar implantatsiyasi; radiotoʻlqinli ablyatsiya, yurak yetishmovchiligi bor yoki yoʻqligida toj arteriyalari devorlarini oʻrnatish; kardiopatiyaning barcha shakllari, bunda toj tomir va umumiy qon aylanishi buzilishining qaysi darajada va bosqichida boʻlishidan qatʼi nazar. Uchuvchilar tarkibi orasida birinchi marotaba yurak, toj arteriyalari va oʻtkazuvchi yoʻllar mushaklarida oʻzgarishlar aniqlangan boʻlsa gospitalga tekshirish uchun yuboriladi va kasallikka aniq tashxis qoʻyish, kasallikning kelib chiqish sababi va uning kechishi, kechayotgan yalligʻlanish jarayonini yoʻq qilish hamda toj tomir va umumiy qon aylanishining holatiga baho beriladi. Agar tekshiruv davomida yurak mushaklarida yalligʻlanish jarayoni hamda qon aylanish yetishmovchiligi belgilari aniqlanmasa, bunday holatda yurak-qon tomir tizimini funksional holatini oʻta chuqur tekshirish maqsadida jismoniy zoʻriqtirish uslubini qoʻllagan holda tekshiriladi. Yurak qon-tomirlar tizimi kasalliklarida ekspert xulosa chiqarish uchun asosiy koʻrsatkichlari boʻlib yurak mushaklarining oʻzgarish darajalari, toj tomir va umumiy qon aylanishining holati, kasallikning kechishi hamda yurak-qon tomirlar tizimining funksional qobiliyati hisoblanadi. UTT HTM kiruvchi nomzodlar va kursantlar endokarditning kechishi va yurak nuqsonlari aniqlansa uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz hisoblanadi. Uchuvchilar tarkibida kechayotgan endokarditning kechishi va yurak nuqsonlari aniqlansa, ularning qanday holatda boʻlishidan qatʼi nazar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Bundan faqat mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiya qilingani mustasno. “b” bandiga quyidagilar kiradi: toj tomir va (yoki) umumiy qon aylanishi yetishmovchiligi boʻlmagan yurak, aorta, toj tomir arteriyalari, perikard mushaklarining organik kasalliklari (turgʻun kompensatsiya qilingan); qon aylanishining buzilishi kuzatilmagan mitral klapanning izolyatsiyalangan nuqsoni. Kasalliklar jadvalining II — V ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtganlarning qon aylanishining buzilishi kuzatilmagan mitral klapanning izolyatsiyalangan nuqsoni aniqlangan harbiy xizmatchilar tovushdan tez uchadigan samolyotlarda parvoz qiluvchi uchuvchilardan tashqari ushbu moddaning “b” bandi boʻyicha yaroqli deb topilishi mumkin. Funksional sistolik shovqin borligi ushbu moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Yurak mushaklari kasalliklari aniqlangan, lekin umumiy va toj tomirlar qon aylanishining buzilishi kuzatilmagan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshiruvdan oʻtadi va ularga yuklamali sinamalar oʻtkaziladi. Yurak-qon tomirlar tizimi funksional qobiliyati yaxshi deb baholansa ekspert xulosa chiqarish “b” bandiga muvofiq amalga oshiriladi. Miokard distrofiyasi va miokarditdan soʻnggi kardiosklerozlarda xulosa chiqarishda oʻzgarishlarni qay darajada namoyon boʻlganligi va yurak mushaklari funksional saqlanganligiga qarab aniqlanadi. Uchuvchilar tarkibi orasida revmatizmning faol fazasini boshdan kechirgan shaxslar kasalligi boʻyicha taqdim qilingan taʼtildan soʻng oʻn ikki oydan keyin uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin (agar yurakda nuqson va avvalgi revmatik jarayonning faollashuvi boʻlmasa). Kasalliklar jadvalining II ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchilar tarkibi tovushdan tez uchadigan samolyotlarda uchuvchilik ishiga yaroqsiz, boshqa uchuvchi apparatlarda yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. “v” bandiga quyidagilar kiradi: aortada aterosklerotik oʻzgarishlarning kam namoyon boʻlishi; miokardda distrofiya jarayonida, miokardiosklerozda, surunkali miokarditda yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishsiz kam ifodalangan oʻzgarishlar. Uchuvchilar tarkibi orasida rentgenologik tekshiruvlar vaqtida aorta devorlarining qalinlashuvi aniqlangan boʻlsa va aterosklerozning boshqa koʻrinishlari namoyon boʻlmasa bunday shaxslar “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy-uchuvchilik ekspertizasini oʻtkazish maqsadida arterial gipertenziyaning darajalari boʻyicha tasnifidan va “nishon-aʼzolari” faoliyatining buzilish darajalariga bogʻliq boʻlgan gipertoniya kasalligining uch bosqichli (Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti 1996-y) tasnifidan foydalaniladi. “a” bandiga “nishon-aʼzolarida” oʻzgarishlar yuzaga kelgan gipertoniya kasalligining II va III bosqichlari kiradi. Kasalliklar jadvalining II ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchilar tarkibi “b” bandi boʻyicha tovushdan tez uchadigan samolyotlarda yaroqsiz, boshqa uchuvchilik apparatlarda uchishga yaroqlilik darajasi yakka tartibda aniqlanadi. Gipertoniya kasalligining I bosqichi mavjud boʻlgan uchuvchilar tarkibi oʻzlarini yaxshi his qilsa, boshqa aʼzolar va tizimlarda oʻzgarishlar boʻlmasa “b” bandi boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi. Bu shaxslarni boshqa yangi turdagi samolyotlarda ishlash uchun oʻqitish maqsadga muvofiq emas. Uchuvchilar tarkibi orasida gipertoniya kasalligining I bosqichi mavjud boʻlganlarda sistolik va diastolik bosimlar 160/100 mm simob ustunidan yuqori boʻlsa “a” bandiga qoʻllanilgan holda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Yurak ishemik kasalligi mavjudligi instrumental tekshirish usullari natijalariga asoslanib tasdiqlanishi zarur (tinch va yuklamali sinamalar bilan oʻtkaziladigan majburiy elektrokardiografiya, elektrokardiogramma va exokardiografiyaning kunlik monitoringi, shuningdek qoʻshimcha — stress-exokardiografiyasi, koronografiya va boshqa tekshiruvlar). “a” bandiga quyidagilar kiradi: barcha funksional sinflarning zoʻriqish stenokardiyasi; surunkali yurak yetishmovchiligining barcha darajasi; miokardning ogʻriqsiz (“soqov”) ishemiyasi, X kardial sindromi (miokardning mikrovaskulyar disfunksiyasi; yirik toj arteriyalardan birining okkyuziyasi yoki stenozi (50 foizdan yuqori). Toj tomirlarni shuntlash, toj tomirlar angioplastikasi, toj tomirlarga stent oʻrnatish muolajalarini oʻtkazgan uchuvchilar shaxsiy tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Yurak yetishmovchiligi yoki stenokardiya mavjud boʻlmagan shaxslarda yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining noturgʻun buzilishlari kuzatilsa, qaytalanish davomiyligi kamdan-kam holatda namoyon boʻlsa tibbiy koʻrikdan “b” bandi boʻyicha oʻtkaziladi. Kasalliklar jadvalining II ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchilar tarkibi “b” bandi boʻyicha tovushdan tez uchadigan samolyotlarda — yaroqsiz, boshqa uchuvchilik apparatlarida uchishga yaroqlilik darajasi yakka tartibda aniqlanadi. “a” bandiga quyidagilar kiradi: oyoq va qoʻl tomirlarining trombangiiti va aortoarteriiti, obliterizatsiyalangan ateroskleroz II va IV bosqichlari; surunkali venoz yetishmovchiligi bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalligi; fil oyoqlilikning II va IV darajalari; angiotrofonevrozlar I va III bosqichlari; urugʻ tizimchasi vena qon tomirlarining varikoz kengayishi III darajasi. Obliterizatsiyalangan endarteriit va oyoqlar tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyilganda kasallikning bosqichlari funksional buzilishlar darajalarini aks ettirishi lozim. Xulosa chiqarishni gospital tekshiruvidan oʻtganidan soʻng amalga oshirish zarur. Uchuvchilik taʼlimiga kiruvchi nomzodlar va kursantlarda obliterlovchi endarteriitning rivojlanishining barcha bosqichlari, qaytalanuvchi tromboflebit, tromboflebit oʻtkazgandan keyingi oqibatlari chuqur va yuzaki venalarning vena yetishmovchiligining I darajasi, shuningdek periferik tomirlarning anevrizmasi aniqlansa barcha ustunlar boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Uchuvchilar tarkibi orasida oyoq vena qon tomirlarining varikoz kengayishi kuzatilgan shaxslarda koʻrsatmalar boʻlsa jarrohlik amaliyoti oʻtkaziladi. Jarrohlik amaliyotidan bosh tortish yoki jarrohlik amaliyotidan soʻng retsidiv holatlarda uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash chuqur va yuzaki venalarning zararlanishi qay darajada namoyon boʻlishi va tarqalishi hamda oyoqlarning faoliyatiga qarab amalga oshiriladi. “b” bandiga quyidagilar kiradi: vena yetishmovchiligi yuzaga kelmagan oyoqlar teri osti venalarining varikoz kengayishi; fil oyoqlilikning I darajasi (tovon orti sohasini nisbatan kam shishi, bu tungi va kunduzgi vaqtda dam olganidan soʻng shishning kamayishi yoki yoʻqolib ketishi kuzatilsa); urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining II darajasi; trofik buzilishlar kuzatilmagan angiotrofonevrozlar. Trofik buzilishlari kuzatilmagan venalarning chegaralangan holda kengayishi, jadallashuvga moyilligi boʻlgan holatlarda uchuvchilar va kursantlarni chetlatishga asos boʻlib hisoblanmaydi. Uchuvchilar tarkibi orasida urugʻ tizimchasi venalarining kengayishi ogʻriq bilan kechayotgan shaxslarga jarrohlik davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik davolanishdan soʻng ijobiy natijalarga erishilsa, kasalliklar jadvalining II va VI ustunlari boʻyicha uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. Shuningdek, uchuvchilarda urugʻ tizimchasi venasining kengayishi moʻtadil namoyon boʻlishi, tugunlarda konglomeratlar mavjud boʻlishi ham “b” band boʻyicha koʻrib chiqiladi. Urugʻ tizimchasi venasining kengayishi moʻtadil namoyon boʻlib, tugunlarda konglomeratlar mavjud boʻlmasa, ogʻriq sidromi va moyaklar atrofiyasi kuzatilmasa uchuvchilik taʼlimiga va uchuvchilik ishiga qarshi koʻrsatma boʻlib hisoblanmaydi. Urugʻ tizimchasi venalarining kengayishi retsidiv holda kechadigan boʻlsa UTT HTM ga kirishga qarshilik qiladi. Bavosil kasalligiga koʻrsatmalar boʻlganda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsga jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya qilinadi. Tez-tez qoʻzgʻaydigan va ikkilamchi kamqonlik bilan kechuvchi ogʻir va oʻrta ogʻirlikdagi shakllari hamda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortishi yoki jarrohlik yoʻli bilan davolash muvaffaqiyatsiz oʻtgan boʻlsa, uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Yakka holdagi nisbatan kam kattalashgan gemorroidal tugunlarning boʻlishi, yalligʻlanish belgilarining boʻlmasligi, shikoyatning yoʻqligi va anamnezida oxirgi 3 yil davomida kasallikning asoratlari boʻlmaganligi ushbu moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipertonik turiga arterial qon bosimining davriy ravishda 140/90 mm simob ustunigacha koʻtarilishi bilan xarakterlanadigan holatlar kiradi. UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar qaytadan tekshirilganda ularning sistolik bosimi 130 mm simob ustunidan yuqori, diastolik bosimi 80 mm simob ustunidan yuqori boʻlsa yaroqsiz deb topiladi. UTT HTM kursantlarida arterial qon bosimining yuqori boʻlishi kuzatilsa, neyrotsirkulyator asteniyada kuzatiladigan xarakterli belgilar shikoyati yoki parvozlarni yaxshi koʻtara olmasligi, shuningdek arterial qon bosimi koʻrsatkichlarining yuqorilab borishi bilan birgalikda kelsa, uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz hisoblanadi. Kursantlarda emotsional taʼsirlar ostida faqat arterial qon bosimining davriy ravishda koʻtarilishi kuzatilib, 140/90 mm simob ustunidan yuqori boʻlmasa va asteniyani keskin namoyon boʻlishi kuzatilmasa uchuvchilik taʼlimini davom ettirishi mumkin. Arterial qon bosimini bir martalik koʻtarilishi neyrotsirkulyator asteniyaning gipertonik turi tashxisini qoʻyishga asos boʻlib xizmat qilmasligi kerak. Qaytadan tekshirilgan shaxslarda arterial qon bosimining koʻtarilishida sistolik bosimi 140 mm simob ustunidan va diastolik bosimi 90 mm simob ustunidan oshadigan boʻlsa statsionar sharoitda tekshirish maqsadida gospitalga yuboriladi. Uchuvchilar tarkibi orasida neyrotsirkulyator asteniyaning gipertonik turi yogʻ almashinuvining buzilishi bilan birga kelsa statsionar sharoitda tekshiruvga yuboriladi. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipotonik turi ekspertiza amaliyotida kam uchraydi. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipotonik turida arterial qon bosimining davriy ravishda sistolik bosimining 90 mm simob ustunidan va diastolik bosimining 60 mm simob ustunidan pasayib ketishi bilan ifodalanadi. Arterial qon bosimining bir martalik pasayib ketishi neyrotsirkulyator asteniyaning gipotonik turi tashxisini qoʻyishga asos boʻla olmaydi. Qayta tekshirilganda arterial qon bosimining davriy ravishda pasayishi kuzatilgan shaxslar harbiy gospitalga tekshiruv uchun yuboriladi. Simptomatik gipotoniya aniqlanganda ekspert xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi. Neyrotsirkulyator asteniya gipotonik turi aniqlangan UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar va kursantlari uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz (arterial qon bosimining 90/60 mm simob ustunidan pastga tushishi, holsizlik, bosh aylanishi, yuklamalarni, vestibulyar sinamalarni yaxshi koʻtara olmaslik bilan birga kuzatilganda uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz) hisoblanadi. Yilning issiq vaqtlarida arterial qon bosimining pasayishi kuzatilishi mumkin. Ushbu holatda profilaktika chora-tadbirlar natijasida arterial qon bosimining meʼyorga kelishi, professional ish qobiliyati va parvozga chidamliligi saqlangan boʻlsa, ushbu moddani qoʻllashga asos boʻla olmaydi. Neyrotsirkulyator asteniya kardial turining klinik kechishi turli koʻrinishda boʻladi. Uchuvchilar shaxsiy tarkibi orasida shu kasallik bilan kasallanganda yurak qon-tomir tizimida quyidagi buzilishlar kuzatiladi: sensor, avtomatizm, oʻtkazuvchanlik, qoʻzgʻaluvchanlik funksiyalarining buzilishlari. Uchuvchilar shaxsiy tarkibi orasida neyrotsirkulyator asteniyaning kardial turi aniqlangan shaxslar statsionar sharoitda tekshiruvga yuboriladi. Uchuvchilar tarkibida tinch holatda noturgʻun ekstrasistoliya kuzatilsa, lekin yurak-qon tomirlar tizimining funksional qobiliyati yaxshi saqlangan boʻlsa uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Tinch holatda qorinchalar ekstrasistoliyasi kuzatilsa, UTT HTM kursantlari uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz hisoblanadi, uchuvchilar tarkibiga uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. UTT HTM kursantlari va uchuvchilar tarkibi orasida zoʻriqish ekstrasistoliyasi, guruhli ekstrasistoliyalar, paroksizmal taxikardiya, Samoylova-Venkebax davriy blokadasi hamda yurak sohasidagi noxushlik hissi bilan kuzatiladigan yurak ritmining barcha buzilishlari aniqlangan shaxslar yaroqsiz deb hisoblanadi. Atrioventrikulyar oʻtkazuvchanlikning PQ intervalida 0,22 soniyagacha sekinlashuvi kuzatilgan holatda atropin qoʻllash bilan jismoniy zoʻriqishdan soʻng meʼyorga kelsa, qon aylanish buzilishlari belgilari va shikoyatlari boʻlmasa, QRS intervali davomiyligi 0,11 soniyagacha boʻlsa ushbu moddani qoʻllashga asos boʻla olmaydi. Kasalliklar jadvalining II va V ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchilar tarkibida WPW (Volf-Parkinson-Uayt) fenomeni (sindromi) yoki CLC (Klerk-Levi-Kristesko) fenomeni (sindromi) aniqlanganda ular uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi. UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar va kursantlarda WPW fenomeni (sindromi) yoki SLS fenomeni (sindromi) aniqlanganda ular uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz hisoblanadi. Yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishining boshqa shakllarida ekspert xulosa chiqarish ularning xarakteri, kelib chiqishi va yurak-qon tomir tizimining funksional qobiliyati darajalariga qarab xulosa chiqariladi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 49 Oʻtkir kasallik, surunkali kasallik xuruji, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi qon aylanish tizimi faoliyatining vaqtincha buzilishlari Parvozlardan ozod qilish yoki taʼtil, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish Faol revmatizm, norevmatik boʻlgan miokarditlar, miokard infarkti hamda yurakda, toj, yirik va periferik tomirlarda jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishi bilan, agar reabilitatsiyasi va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini tiklash uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat talab qilinsa, kasallik tufayli taʼtil taqdim qilish toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Varikotsele boʻyicha jarrohlik amaliyotidan soʻng xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinadi. Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 50 Burun boʻshligʻi, burunning yondosh boʻshliqlari va halqumning kasalliklari: a) yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining distrofiyasi va tez-tez qoʻzgʻalish bilan kechuvchi surunkali sinusitlarning barcha shakllari; bir va ikki tomonlama Yaroqsiz b) “a” bandida koʻrsatilgan xususiyatlar bilan kechmaydigan yiringli va yiringsiz sinusitlar; burun yon boʻshliqlari kistasi; surunkali tonzillitning I darajasi Yaroqsiz Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi Yaroqli v) surunkali tonzilitning toksiko-allergik shakli II darajasi Yaroqsiz Davolanishga muhtoj “a” bandida asoratsiz, biroq tez-tez qoʻzgʻalishlar bilan kechuvchi (yil davomida ikki martadan kam emas) surunkali sinusitlar ham kiradi. “b” bandida uchuvchilar tarkibini davolashda yaxshi natijalarga erishilgan holatlar koʻrib chiqiladi. Davolanishdan bosh tortgan yoki toʻliq sogʻaymagan holatlarda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb hisoblanadi. Yuqori jagʻ boʻshligʻida kista borligi aniqlansa xulosa yakka tartibda beriladi. Uchuvchilar tarkibida rentgen tasvirda yuqori jagʻ boʻshligʻida kista aniqlanib simptomsiz kechsa, barometrik bosimni yaxshi koʻtara olsa uchuvchilik ishini davom ettirishga ruxsat berilishi mumkin. Uchuvchilar tarkibida peshona boʻshligʻi kistasi aniqlansa kasalliklar jadvalining II va III ustunlar boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi, kasalliklar jadvalining IV va V ustunlari boʻyicha xulosa yakka tartibda chiqariladi. Uchuvchilar tarkibida yuqori nafas yoʻllarining yiringsiz kasalliklari, nafas yoʻllari shilliq qavati distrofiyasi bilan yoki yaqqol subyektiv belgilar va tez-tez qoʻzgʻalishlar bilan kechganda hamda parvoz vaqtidagi yoki barokamerada havo bosimining oʻzgarishiga va barometrik bosimni koʻtara olmaslik holatlari kuzatilsa uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi. UTT HTM ga kiruvchi nomzodlarning yuqori jagʻ boʻshligʻida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan soʻng uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb topiladi. Nomzodlarda yuqori jagʻ boʻshligʻini devor oldi shilliq qavatining qalinlashuvi uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz xulosasini berishga asos boʻlmaydi. “v” bandiga surunkali tonzillitning toksik-allergik shakli II darajasiga taalluqli boʻlib, qaytadan angina yoki bodomcha bezda infeksiya oʻchogʻini hosil qiladigan kasalliklar kiradi (yurak qon-tomir tizimining infeksion-allergik zararlanishi, piyelonefritlar, infeksion poliartritlar, EKG dagi funksional oʻzgarishlar, umumiy intoksikatsiya belgilari haddan tashqari charchash, yurak sohasida noxushlik sezgilari, boʻgʻimlarida davriy ravishdagi ogʻriqlar). Ushbu tonzillitlar jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. Davo muolajalaridan bosh tortgan uchuvchilar uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Surunkali tonzillitlarning I darajasi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning bodomcha bezlarida yalligʻlanish jarayonining asosiy belgilari boʻlganda tasdiqlanadi. Surunkali tonzillitning shu shakli aniqlangan shaxslar tizimli ravishda shifokor nazoratida turadi. Tonzilektomiya jarrohlik amaliyotidan keyin uchuvchilar tarkibi oʻn besh sutkagacha barcha ish va mashgʻulotlardan ozod qilinadi. Moddada burun, hiqildoq va traxeyaning tugʻma nuqsonlari va shikastlanish oqibatlarini jarrohlik va boshqa usullar bilan davolashda bartaraf qilinmaydigan holatlar nazarda tutiladi. Agar koʻrsatilgan aʼzolarda nuqsonlar bartaraf qilinib aʼzolar faoliyati tiklansa xulosa chiqarish “b” bandga muvofiq amalga oshiriladi. Bu moddaga burun toʻsigʻining qiyshayishi, adenoidlar, burun chigʻanoqlari gipertrofiyasi, burun yon boʻshliqlari suyak devorlarining kasalliklari (osteoma, osteomiyelit va b.), yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining distrofiyalarini gipertrofiya yoki atrofiyasi va boshqa kasalliklari; “a” bandi boʻyicha – nafas olish, tovush, yutinish, chaynash faoliyatining buzilishlariga va maxsus anjom va vositalarni qoʻllashda qiyinchilik keltirib chiqarishga olib keluvchi, “b” bandi boʻyicha esa koʻrsatilgan asoratlarsiz va maxsus anjom vositalarni qoʻllashda qiyinchilik keltirmaydigan holatlar. UTT HTM kursantlari va uchuvchilar tarkibi “b” bandi boʻyicha davolanishlari zarur. Shuningdek, “b” bandiga hid sezishning toʻliq (turgʻun) yoʻqotishi ham kiradi. Uchuvchilar tarkibi orasida hid sezishning pasayishi va toʻliq (turgʻun) yoʻqolishi kuzatilgan shaxslarga uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi, agar bu holat boshqa kasalliklar bilan patogenetik jihatdan bogʻliq boʻlmasa. UTT HTM ga kiruvchi nomzodlarda burun toʻsigʻining qiyshayishi, adenoidlar, burun chigʻanoqlarining gipertrofiyasini jarrohlik yoʻli bilan davolashning oʻtkazilishi yakuniy tibbiy saralash boshlanishiga qadar 2 oydan kechikmasligi zarur. Modda oʻpka, nafas yoʻllarining surunkali kasalliklari va oʻtkir kasalliklarni oʻtkazgandan keyingi qoldiq asoratlari, plevraning notuberkulyoz etiologiyali kasalliklari hamda ularning shikastlanish oqibatlari holatlarini nazarda tutadi. “a” bandiga quyidagilar kiradi: nafas olish aʼzolari faoliyatining yaqqol yoki moʻtadil ifodalangan buzilishi va tez-tez qoʻzgʻalishi bilan kechadigan surunkali kasalliklari (oʻpka emfizemasi, diffuz pnevmoskleroz, bronxoektaz kasalligi, oʻpkaning yiringli kasalliklari, surunkali bronxitning ogʻir shakllari, shu jumladan asmoidli komponent bilan); oʻpka, nafas yoʻllari, plevraning jarohatlanish oqibatlari va nafas olish aʼzolaridagi jarrohlik amaliyoti oqibatlari (pnevmotoraks, shu jumladan spontan, plevraning murakkab bitishi, koʻkrak qafasidagi yiringli jarayonlardan soʻng oqma yaralarning bitmasligi, oʻpka boʻlagi yoki uning segmentini olib tashlash); oʻpka toʻqimasi, oʻpka ildizlari yoki yirik qon tomirlar joylashgan sohalarda yot jismning mavjudligi (metall parchalari, oʻqlar). “b” bandida tashqi nafas faoliyatining buzilishiga olib kelmaydigan oʻpka, nafas yoʻllari, plevraning surunkali kasalliklari va oʻtkir kasalliklarini oʻtkazgandan keyingi qoldiq asoratlari hamda ularning shikastlanishdagi oqibatlari koʻrib chiqiladi. Uchuvchilar tarkibi plevrit oʻtkazgandan soʻng kam ifodalangan qoldiq oʻzgarishlar boʻlsa, bu oʻzgarishlar tashqi nafas va qon aylanishi faoliyatining buzilishiga olib kelmasa uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Mazkur modda bilan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchilar tarkibining barchasi tashqi nafas faoliyati tekshiruvidan oʻtkazilishi kerak. Kasallik boʻyicha taʼtilga muhtojligi haqida xulosa quyidagi holatlarda chiqariladi: asoratli kechadigan oʻtkir pnevmoniyalarda (yiringlash, para va metapnevmonik suyuqliklar ajralishi bilan kechadigan plevritlar, atelektazlar, keng tarqalgan plevra qatlamlanishi, ogʻir pnevmoniyalardan soʻnggi yaqqol astenizatsiyasi va b.). Asoratsiz kechgan oʻtkir kasalliklarning qoldiqli belgilarida surunkali kasalliklarning qoʻzgʻalishi kuzatilganda parvozlardan yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Tonzillektomiya va burun toʻsigʻi, adenoidlar, burun chanoqlarining gipertrofiyasidagi jarrohlik davolashdan keyin uchuvchilar tarkibi va kursantlar xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishi taqdim etiladi. Uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlarini TUK ga taqdim qilishdan oldin ularning ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi va zarur boʻlsa tishlarini protezlash muolajalari oʻtkaziladi, agar yechib olinadigan protezlash boʻlsa byugelli ishonchli klammerli yoki qulfli fiksatsiya qilish tavsiya qilinadi. “a” bandi boʻyicha xulosa chiqarishda yaroqliligini yakka tartibda aniqlashda chaynash faoliyati va ovqat hazm qilish aʼzolarining holati inobatga olinadi. Agar uchuvchilar tarkibida yechib olinadigan protez mavjud boʻlsa va parvozdan oldin yechib olib parvoz vaqtida maxsus anjom vositalarni qoʻllashda xalaqit bermasa va nutq buzilishiga olib kelmasa uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. “v” bandiga koʻp sondagi asoratli tishlar kariyesi, yaʼni 6 ta va undan ortiq tishlarning zararlanishi, qisman yoki toʻliq pulpasi bilan olib tashlanishi, rentgenogrammalarda periapikal toʻqimalarda destruktiv oʻzgarishlar boʻlishi kiradi. Davolangan va davolanmagan tishlarning barchasi hisoblanadi. Ushbu bandga tishlarning qattiq toʻqimalarining zararlanishi bilan kechadigan boshqa kasalliklar ham kiradi. UTT HTM kursantlarida tishlar kariyesi aniqlanganda davolanishi zarur. Davolanish natijasiga koʻra xulosa chiqariladi. “a” bandiga paradontning alveolyar oʻsimtasining uchinchi darajali atrofiyasi bilan birga keladigan kasalliklari kiradi. Parodontoz aniqlangan uchuvchilar tarkibi albatta davolanishi zarur. Davolanish natijasiga koʻra xulosa chiqariladi. “b” bandiga paradontning alveolyar oʻsimtasining ikkinchi darajali atrofiyasi bilan kechuvchi kasalliklari kiradi. Ushbu bandga leykoplakiya, gingivitlar, stomatitlar, glossitlar, xeylitlar va ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining boshqa kasalliklari kiradi. Kasallik bir yilda 2-martadan ortiq (qaytalansa) qoʻzgʻalsa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar yaroqsiz deb hisiblanadi. Xulosa statsionar sharoitda tekshiruvdan soʻng beriladi. “b” bandiga tez-tez qoʻzgʻalish bilan kechadigan surunkali nospetsifik parotitlar, soʻlak-tosh kasalligi, soʻlak bezlarini olib tashlagandan keyin kserotomiyaning turgʻun namoyon boʻlishi yoki soʻlak bezlarining tugʻma yoʻqligi kiradi. Barcha holatlarda uchuvchilar tarkibi dastlabki statsionar sharoitda davolanishga yuboriladi. “v” bandiga parodont kasalliklari alveolyar oʻsimtasi I darajali atrofiyasi bilan kiradi. Modda pastki va yuqori jagʻlar prognatiyasi, ochiq va chuqur prikuslar, pastki va yuqori jagʻlar retrognatiyasini oʻz ichiga oladi. III darajali prikus anomaliyalari- yuqori va pastki jagʻlar kesimlarining orasidagi masofa vertikal yoki sagital yoʻnalishda 10 mm dan koʻp boʻlganda va II darajasi — orasidagi masofa 6 — 10 mm gacha boʻlganda “a” bandiga tegishlidir. I darajali prikus anomaliyasi — yuqori va pastki jagʻlar kesimlarining orasidagi masofa vertikal yoki sagital yoʻnalishlari boʻyicha 5 mm dan kam boʻlganda “b” bandiga tegishlidir. “a” bandida quyidagilar koʻrib chiqiladi: disfagiya va boshqa simptomlar bilan birga kechuvchi katta oʻlchamdagi divertikul borligi; qiziloʻngachning asab-mushak kasalliklari yoki chandiqli torayishi klinik koʻrinishlarining yaqqol namoyon boʻlishi; ogʻir surunkali nospetsifik yarali kolitlar va enteritlarning ogʻir shakllari; ovqat hazm qilish va oziqlanishning buzilishi bilan kechadigan rezeksiyadan keyingi ingichka yoki yoʻgʻon ichaklar qismining yoʻqligi; toʻgʻri ichak barcha qatlamlarining II va III darajali tushishi; jarrohlik yoʻli bilan davolashning yakuniy bosqichi sifatidagi tabiiy boʻlmagan orqa chiqaruv teshigi, ichak yoki najas oqmalari; I va III darajali orqa chiqaruv teshigi sfinkterining yetishmovchiligi. Oqma yoʻllaridan davriy ravishda yiring ajralishi, orqa peshov sohasida matseratsiya kuzatilishi, terisining qoʻzgʻalishi yoki nam ekzema bilan yiring hosil boʻlish kabi asoratlarni davriy ravishda qaytalanishi bilan kuzatiladigan (bir yilda 3-4-marta) holatlar “a” bandiga tegishlidir. “b” bandida quyidagilar koʻrib chiqiladi: 2 sm diametrgacha boʻlgan divertikullarni tez toʻgʻrilanuvchi va klinik simptomlarsiz kechishi. Qiziloʻngachda divertikul topilganda, ezofagoskopiya va yaqin joylashgan aʼzolar tekshiruvlari oʻtkazilishi lozim; jarrohlik yoʻli bilan davolash natijasi qoniqarsiz boʻlgan oqma yaraning yilda 1-2-marta va undan koʻp ochilishi bilan kechgan surunkali paraproktit (kasallikning qayta retsidiv berishi yoki tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning jarrohlik amaliyotidan bosh tortishi); aʼzolar faoliyatining buzilishlaridan qati nazar, qiziloʻngach va ichaklar kasalliklari, qorin pardalarining yopishish alomatlari; qiziloʻngachning asoratsiz yaralari; reflyuks-ezofagitning I va II ogʻirlik darajasi; peshov (defekatsiya) vaqtida toʻgʻri ichakning tushishi (I bosqichi). Qiziloʻngach divertikulining klinik manzarasi uning katta-kichikligiga (hajmiga) bogʻliq. Uchuvchilar tarkibi orasida qiziloʻngach divertikuli, surunkali paraproktit, toʻgʻri ichakning tushishi, ichak yoki peshov oqma yaralari, orqa peshovning torayishi yoki sfinkterining torayishi aniqlangan shaxslarda jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya qilinadi. Samarali davolangandan soʻng uchuvchilik ishiga yaroqliligi yakka tartibda baholanadi. “a” bandiga quyidagilar kiradi: jarrohlik yoʻli bilan davolanishga qarshi tibbiy koʻrsatmalar yoki undan bosh tortilgan hollar mavjud boʻlganda, penetratsiya, pilorobulbar soha stenozi bilan asoratlangan oziqlanishning buzilishi bilan kechadigan meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi; ekstirpatsiya yoki subtotal rezeksiyadan keyingi meʼdaning yoʻqligi; meʼda yara kasalligi; oxirgi 2 yil davomida yara kasalligining tez-tez retsidivlar bilan kechishi (yilda 2 va undan koʻp marotaba); oziqlanishning buzilishi bilan kechadigan meʼda rezeksiyasi, meʼda-ichak qoʻshilmasi hosil qilishdan keyingi oqibatlar; ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan meʼda-ichak qoʻshilmasi, hosil qilish bilan oʻtkazilgan poya yoki selektiv vagotomiya oqibatlari (davolab boʻlmaydigan demping-sindrom, toʻxtovsiz ich ketishi, oziqlanishning buzilishi, turgʻun anastomozitlar, anastomoz yaralari); perforatsiya yoki qon ketishi sababli postgemorragik anemiya rivojlanishi va anemiyasiz yoki oʻn ikki barmoqli ichakning piyozcha qismining qoʻpol chandiqli deformatsiyasi bilan asoratlangan yara kasalligi. Oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasining qoʻpol chandiqli deformatsiyasi, sunʼiy gipotoniya sharoitida toʻlaqonli oʻtkazilgan duodenografiyada aniqlanadigan deformatsiya tufayli sekinlashgan evakuatsiyaga (kontrast moddasining meʼdada 2 soatdan koʻp ushlab qolinishi) tushuniladi. Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, kam xurujli (ikki yilda bir marta va undan kam) oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasida kam ifodalangan deformatsiyali oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi mavjud boʻlgan uchuvchilar tarkibi moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, oxirgi uch yil davomida qoʻzgʻalishlar qayd etilmagan, oʻn ikki barmoqli ichak piyozchasining deformatsiyasi boʻlmagan, biroq yara kasalligi boʻlgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar Qurolli Kuchlar Akademiyasiga oʻqishga kirishga yaroqli deb hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi boʻlgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqish (malaka oshirish) uchun yuborishga yaroqsiz deb hisoblanadi. Kasallikning remissiya davri uchun ishonchli belgi boʻlib, sunʼiy gipotoniya sharoitida oʻtkazilgan fibrogastroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiq va (yoki) duodenografiyada aniqlangan qoʻpol chandiqli deformatsiyaning mavjudligi, meʼda yarasida esa — fibroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiqning mavjudligi hisoblanadi. “a” bandiga quyidagilar kiradi: jigar sirrozi; surunkali faol rivojlanuvchi gepatitlar, jigar faoliyatining yaqqol yoki moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan; statsionar sharoitda davolanishni talab qiluvchi surunkali xoletsistitlarni tez-tez (yilda 2-marta va undan ortiq) takrorlanib turuvchi xurujlari; tez-tez (yilda 2-marta va undan koʻp) takrorlanib turuvchi surunkali pankreatit xurujlari va sekretor yoki inkretor faoliyati buzilgan; meʼda osti bezi va oʻt chiqarish yoʻllari kasalliklari boʻyicha rekonstruktiv jarrohlik amaliyotlarining asoratlari; jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (oʻt va meʼda osti bezi oqmalari va boshqalar); sekretor, kislota hosil qilish faoliyati, ovqatlanishning buzilishi bilan kechuvchi, tez-tez qoʻzgʻaluvchi, uzoq (2 oydan koʻp) va qayta yotib davolanishni talab qiluvchi, statsionar sharoitda davolash samara bermaydigan gastroduodenitlar; surunkali gepatit mavjudligi ixtisoslashtirilgan boʻlim sharoitida olti oydan kam boʻlmagan muddatda jigarning turgʻun zararlanishini isbotlovchi tahliliy va tibbiy anjomlar, laborator-instrumental maʼlumotlar yordamidagi kompleks tekshiruvlar asosida tasdiqlanishi lozim. “b” bandiga quyidagilar kiradi: faolligi yoʻq, jigarning faoliyati kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan surunkali gepatitlar; davolanish natijalari yaxshi boʻlganda qoʻzgʻalishlar kam boʻlgan surunkali xoletsistlar, oʻt pufagining xolesterozi, pankreatitlar; qoʻzgʻalishi kam boʻlgan, sekretor faoliyati va ovqatlanish tartibi buzilmaganida sekretor faoliyati buzilmagan gastroduodenitlar; fermentopatik (yaxshi sifatli) giperbilirubinemiyalar; oʻt chiqarish yoʻllarining diskineziyasi. Yaxshi yakunlangan oʻt pufagini olib tashlash yoki oʻt yoʻllari, meʼda osti bezi kasalliklari tufayli jarrohlik yoʻli bilan davolangan uchuvchilar tarkibining uchuvchilik ishiga yaroqliligi yakka tartibda baholanadi. Surunkali gastrit va gastroduodenitga xulosa berishda kasallikning kechish xarakteri hisobga olinadi. Qaytadan qoʻzgʻalishlar boʻlmaganda, umumiy ahvoli qoniqarli, ish qobiliyati saqlangan va meʼda sekretsiyasida qoʻpol oʻzgarishlar boʻlmasa tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga va UTT HTM taʼlim olishga yaroqli deb hisoblanishi mumkin. Moddada chov, son, diafragmaning qiziloʻngach teshigi, diafragma, kindik, qorinning oq chizigʻi, jarrohlik amaliyotlaridan keyingi va boshqa churralarni koʻzda tutadi. Kursant va uchuvchilar tarkibiga jarrohlik yoʻli bilan davolanish tavsiya qilinadi. Uchuvchilik ishiga va uchuvchilik taʼlimiga yaroqlilik jarrohlik amaliyoti natijalariga koʻra xulosa chiqariladi. Jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortgan uchuvchilar tarkibi va kursantlar yaroqsiz deb topiladi. Katta boʻlmagan (fiziologik halqa chegarasida) kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zoʻriqish va kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasining kengayishi mazkur moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi va uchuvchilik ishiga va uchuvchilik taʼlimiga qarshi koʻrsatma boʻlmaydi. Harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishga toʻliq tiklanish uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat kerak boʻlganda kasallik boʻyicha taʼtil berish xaqida xulosa chiqariladi. Parvozlardan ozod qilinishi haqidagi xulosa uchuvchilar tarkibining kasbiy ish qobiliyatining tiklanishi koʻzda tutilgandan soʻng chiqariladi. Appendektomiya, churralar jarrohlik amaliyotidan soʻng xizmat majburiyatlaridan ozod qilish haqidagi xulosa chiqariladi. “a” bandida davolanishi murakkab boʻlgan, uzluksiz retsidivlangan surunkali teri kasalliklari: surunkali ekzema, psoriaz, teri qavatlarining keng tarqalgan lixenifikatsiya bilan kechadigan atopik dermatitlar, bullali dermatitlar (poʻrsildoq yaraning barcha turlari, bullali pemfingoid, gerpes shaklli Dyuring dermatiti) koʻrib chiqiladi. Surunkali xatto chegaralangan, retsidiv beruvchi oyoq, qoʻllar, boshning yuz qismi, jinsiy aʼzolar ekzemalari uchuvchilik ishiga va taʼlimiga yaroqsiz deb xulosa chiqarishga asos boʻlib xizmat qiladi. Surunkali teri kasalliklari bilan xastalangan shaxslar UTT HTMga kirishga yaroqsiz hisoblanadi. Tirsak va tizza boʻgʻimi sohasida yengil shakldagi ixtioz va psoriazning yagona oʻchoqlari uchuvchilik ishini bajarishga qarshi koʻrsatma hisoblanmaydi. Uchuvchilar tarkibining alohida shaxslariga nisbatan quyosh nurlari koʻp boʻlgan xududlarda xizmatini davom ettirishlari zarurligi toʻgʻrisida xulosa chiqarilishi mumkin. Boshning sochli qismi, yuz sohasida, qoʻl panjalarida qichishqoq temiratkining cheklangan toshmalari aniqlangan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb hisoblanadi. Mazkur bandga kiradigan koʻp miqdordagi pigmentli dogʻlar yoki soʻgalsimon toshmalarning oʻsishlari mavjud tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar kasalliklar jadvalining I ustuni boʻyicha UTT HTMga kirishga yaroqsiz hisoblanadi. Ortiqcha quyosh nurlari taʼsiri natijasida yuzaga kelgan dermatitlar bilan kasal boʻlgan uchuvchilar tarkibi shaxslarga nisbatan xizmatini davom ettirish zarurligi toʻgʻrisida xulosa yakka tartibda baholanishi mumkin. “b” bandi boʻyicha retsidivlanuvchi furunkulez hamda yuzning yagona furunkuli boʻlganda, uchuvchilar tarkibi gospitalga davolanish uchun yuborilishi zarur. Retsidivlanuvchi, davolanishi murakkab boʻlgan keng tarqalgan piodermit bilan kasallangan uchuvchilar tarkibi “a” bandi boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Modda boʻgʻimlarning surunkali infeksion, yalligʻlanish, autoimmun va boshqa sabablarga koʻra kelib chiqqan hamda biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklarini nazarda tutadi. Kasallikning xarakteri va boʻgʻimlar faoliyatining oʻzgarishidan kelib chiqib, uchuvchilik ishiga yaroqliligi baholanadi. “a” bandiga shuningdek biriktiruvchi toʻqima, suyak-mushak tizimi va harakat-tayanch apparatini jalb qilgan holda teri kasalliklari ichki organlar tizimining shikastlanishi bilan birga uchraydigan kasalliklar kiradi. Ushbu kasalliklar tizimli qizil teri sili (volchanka), sklerodermiya, dermatomiozit, tugunchali periarteriit, revmatoid artrit, Bexterev kasalligi va boshqa biriktiruvchi toʻqima kasalliklari tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Harakat-tayanch tizimi kasalliklari bilan xastalangan shaxslar davo muolajalarini tugatgandan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Kasallikdan sogʻayib ketgan holatlarida ular uchuvchilik ishiga “b” bandiga muvofiq yaroqli deb topilishi mumkin. Mazkur shaxslar tizimli ravishda shifokor tomonidan nazoratga olinadi. Modda oʻtkir va surunkali infeksiyalar natijasida kelib chiqadigan harakat-tayanch apparatining surunkali kasalliklari, shuningdek osteoxondropatiya, osteofit xarakterida suyaklarning zararlanish kasalliklarini koʻrib chiqadi. Uchuvchilar tarkibida kasallikning tuberkulyoz etiologiyasi aniqlansa, shuningdek osteomiyelit negizida sekvestral boʻshliqlarda bitmaydigan va davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar, son suyagi boshchasi osteoxondropatiyasi, yirik boʻgʻimlarning yaqqol deformatsiyalanuvchi osteoartroz kasalliklari faoliyatining yaqqol va moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechsa uchuvchilar tarkibi barcha ustunlari boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Ikki yildan kam boʻlmagan vaqtda kasallikning zoʻrayishi kuzatilmasa, sekvestral boʻshliqlar va sekvestrlar aniqlanmasa osteomiyelit jarayoni tugagan deb hisoblanadi, ushbu holatda uchuvchilik ishiga yaroqlilikning baholanishi kasallikning xarakteri, lokalizatsiyasi, faoliyatning buzilish darajalari, uchuvchilik kasbi va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning ish tajribasiga bogʻliq holda chiqariladi. Osteoxondropatiya, osteofit tipida suyaklarning shikastlanishi va jarrohlik davo muolajalariga koʻrsatma boʻlmaganida kasalliklar jadvalining II va VI ustunlar boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning yaroqliligini baholash kasallikning xarakteri, joylashuvi, darajasi, faoliyatga oid buzilish darajasi va uchuvchilik kasbiga asoslanadi. Osteoxondropatiya turidagi suyaklar shikastlanishi oʻsmirlik davriga xosdir, shuning uchun UTT HTMga kiruvchi nomzodlarni saralash vaqtida kasallikning aniqlanishiga koʻproq eʼtibor qaratiladi. Suyak va boʻgʻimlar kasalliklari birinchi marta aniqlanganda uchuvchilik ishiga yaroqlilikni baholash uchun xulosa chiqarish gospitalda tekshirilib, davo muolajalarini olgandan keyin amalga oshiriladi. “a” bandiga kechishidan qatʼi nazar infeksion spondilit, spondilolistez II va IV darajasi, umurtqa pogʻonasining boʻyin qismining barcha bosqichdagi deformatsiyalovchi spondilyoz, umurtqa pogʻonasining koʻkrak va bel qismlarining faoliyati yaqqol yoki moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan deformirlovchi spondilyoz yoki umurtqalararo osteoxondroz, umurtqa pogʻonasining qiyshayishlari (kifozlar, II va IV darajali strukturali va strukturasiz skoliozlar), 3 va undan koʻp umurtqaning ponasimon deformatsiyasi umurtqa old yuzasi 2 va undan koʻp barobar balandligining pasayishi bilan koʻplab (5 va undan koʻp) Shmorl churralari kiradi. “b” bandiga ogʻriq sindromisiz umurtqaning kam ifodalangan anatomik va funksional oʻzgarishlari, chegaralangan deformatsiyalangan spondilyoz (3 va undan koʻp umurtqada) va faoliyati kam ifodalangan buzilishlari yoki buzilishsiz bilan umurtqalararo osteoxondrozi (3 va undan koʻp umurtqalararo disklari), faoliyatining buzilishsiz (gonimetriya maʼlumotlariga asosan) va ogʻriq sindromisiz umurtqa pogʻonasining 1-2 boʻlimlarining tarqalgan umurtqalararo osteoxondrozi kiradi. Umurtqalardagi morfologik oʻzgarishlar ular faoliyatining kam ifodalangan chegaralanishi va ogʻriq sindromining yoʻqligi bilan kechsa, xulosa chiqarilganda “b” bandiga muvofiq parashut bilan sakrash oʻquv mashgʻulotlaridan va yerdagi katapulta mashqlaridan ozod qilinadi. Uchuvchilar tarkibida umurtqa pogʻonasi rentgenogrammasida baʼzida umurtqalar ventral qirgʻogʻida oʻtkirlashish, qalinlashish, klinik belgilarsiz yakka xoldagi bigizsimon oʻsimtalar aniqlanishi mumkin, bunday hollarda osteoxondroz va deformatsiyalovchi spondilez tashxisini qoʻyish tavsiya qilinmaydi. Beshinchi bel umurtqasi sakralizatsiyasi yoki birinchi dumgʻaza umurtqasi lyumbalizatsiyasi va nevrologik simptomlarsiz koʻrsatilgan umurtqalar yoylarining oʻsmay qolishi va faoliyatining buzilishi uchuvchilik taʼlimiga va uchuvchilik ishiga toʻsiq boʻlmaydi. Spondiloliz va spondilolistez I darajasi aniqlanganda, statsionar tekshiruv xulosalariga asosan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi. “a” bandida bir qoʻlda ikki barmoqning yoʻqligi, toʻliq yetishmasligi yoki harakatlanmasligi hamda oʻng qoʻlning I va II barmoqlarining yoʻqligi, toʻliq yetishmasligi yoki harakatlanmasligini koʻzda tutadi. Barmoq yoʻqligi quyidagicha hisoblaniladi: katta barmoq uchun — tirnoq falangasining yoʻqligi, qolgan barmoqlari uchun — ikki falanganing yoʻqligi. Ushbu moddada koʻrsatilmagan qoʻl barmoqlarining defektlari bilan uchuvchilik ishiga yaroqlilikni baholash uchun barmoqlar faoliyatining saqlanganlik darajasi va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning samolyot kabinasida va parashut bilan bajarilishi kerak boʻlgan harakatlar imkoniyatining darajalariga asoslanadi. Qoʻl barmoqlari nuqsoni mavjud uchuvchilar tarkibiga zarur boʻlganda uchuvchi-maslahatchi ishtirokida xulosa chiqariladi. Kaft yoʻqligida “a” band boʻyicha xulosa chiqariladi. “b” bandiga quyidagilar kiradi: chap qoʻlda barmoqlardan birining yoʻqligi, toʻliq yetishmasligi yoki harakatlanmasligi; oʻng qoʻlda III, IV yoki V barmoqlarda; qaysi bir qoʻlda ikki barmoq tirnoq falangalarining yoʻqligi. “a” bandida yurishga, poyabzal va harbiy anjomlar kiyishga toʻsqinlik qiladigan tugʻma va orttirilgan oyoq panjasining deformatsiyasi (yassioyoqlik III darajasi, ekzostozlarning mavjudligiga qaramasdan, panjalarning shakli buzilishi), II darajali yassioyoqlik toʻpiq-qayiqsimon boʻgʻimining deformirlovchi artrozning II darajasi bilan ogʻriq simptomi yoki statikaning buzilishi bilan kechadigan panjalarning jarohatdan keyingi shakl buzilishi nazarda tutadi. Tovon osti gumbazi toʻliq yoʻqligi bilan kechadigan yassioyoqlik hamda oyoq panjasining qiyshayishi bilan kelgan uchuvchilar tarkibi parashut bilan sakrash oʻquv mashgʻulotlaridan ozod qilinadi, parashutistlarga yakka tartibda baholanish qoʻllaniladi. Kasalliklar jadvalining I ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtuchilar yaroqsiz deb xisoblanadi. “b” bandiga quyidagilar kiradi: II darajali yassioyoqlik toʻpiq-qayiqsimon boʻgʻimining deformatsiyalovchi artrozning I darajasi bilan; ogʻriq simptomi bilan statikani buzilishsiz kechadigan panjalarning jarohatdan keyingi shaklning buzilishi. Oyoqning biror-bir barmoqlari (I va II bundan mustasno) yoʻqligida uchuvchilik ishiga va uchuvchilik taʼlimiga yaroqliligi cheklanmaydi. Oyoqning I yoki II barmogʻi boʻlmaganda, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs kasalliklar jadvalining I ustuni boʻyicha yaroqsiz deb hisoblanadi. I va II darajali yassioyoqlik toʻpiq-qayiqsimon boʻgʻimining shakl buzilishi bilan kechadigan artroz belgilari mavjud boʻlmaganda mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi, UTT HTM ga kirishga toʻsqinlik qilmaydi; Suyaklar, togʻaylar, mushaklar, pay va boʻgʻimlarning shikastlanishidan soʻnggi va yaqqol ifodalangan nuqsonlari boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqliligini baholashda harakat-tayanch apparatining funksional holati (harakatlar hajmi, mushak kuchi, mushak atrofiyasi borligi, qoʻl va oyoqlarning oʻlchami) qanday boʻlishiga qarab xulosa chiqariladi, shuningdek oyoq va qoʻllar faoliyatining chegaralanish darajalari, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning uchuvchilik kasbi, shu nuqsoni bilan ishlash tajribasi koʻrsatkichlari, parvozlarni bajarishdagi samolyot turi va bajariladigan ishlar xarakteri hisobga olinadi. Yirik boʻgʻimlarda faol harakatlarning chegaralanish darajalarini baholashda chegaralanish koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida Moddaga beriladigan izohlarning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi. Oyoqlar faoliyatining buzilishi bilan anatomik oʻzgarishlarning yaqqol ifodalangan turlari “a” bandiga kiradi, bularga: oyoq va qoʻllarning 4 sm va undan ortiq kalta boʻlishi, son ichki doʻnglik oraligʻidagi masofa 9 sm va undan ortiq boʻlgan oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldir ichki toʻpiqlararo masofa 9 sm va undan ortiq boʻlgan X-simon qiyshayishi. Oyoqlar faoliyatining buzilishi bilan anatomik oʻzgarishlarni moʻtadil ifodalangan turlariga kiradi: oyoq va qoʻllarning 2 — 4 sm gacha va undan ortiq kalta boʻlishi, son ichki doʻnglik oraligʻidagi masofa 6 — 9 sm gacha boʻlgan oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldir ichki toʻpiqlararo masofa 6 — 9 sm gacha boʻlgan X-simon qiyshayishi. Ushbu shaxslar uchun ekspert xulosa moddaning “b” bandi boʻyicha chiqariladi. II va VI ustunlar boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda oyoqlarining 2 — 4 sm masofada kalta boʻlishida ularning ushbu nuqsoniga koʻra oyoqlarining umumiy oʻlchami va ish tajribasi hisobga olinadi. Oyoqlarining 2 — 4 sm masofada kalta boʻlishi aniqlangan shaxslar parashut bilan sakrash oʻquv mashgʻulotlaridan ozod qilinadi. Oyoqlarining 2 sm gacha masofada kalta boʻlishida parashut bilan sakrash boʻyicha ruxsat berish yakka tartibda aniqlanadi. Yelka boʻgʻimidan yelka suyagining asoratlanmagan holda odatdagidek chiqishi bilan azob chekayotgan uchuvchilar tarkibiga jarrohlik davo muolajalari tavsiya qilinadi. Yelka boʻgʻimi faoliyatining toʻliq tiklanishi va jarrohlik usulida davolangandan soʻng 3 oydan kam boʻlmagan holatlarda Kasalliklar jadvalining II va VI ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi. Jarrohlik davo muolajalariga qarshi koʻrsatmalar boʻlmasa yoki jarrohlik davo muolajalaridan bosh tortsa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Sintetik toʻqimalardan foydalangan holda tizza va boshqa boʻgʻimlarni tiklashda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga va parashut bilan sakrashga yaroqsiz deb topiladi. Modda qoʻl yoki oyoq yoʻqligi sathidan qatʼi nazar koʻzda tutadi. Surunkali buyrak kasalliklari aniqlangan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Uzoq vaqt davomida (1 yilgacha) davriy ravishda buyraklar faoliyatining yetishmovchiligini belgilarisiz siydik tahlilida patologik oʻzgarishlar aniqlangan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Oʻtkir nefrit oʻtkazgan uchuvchilar tarkibi sogʻaygandan keyin bir yildan soʻng uchuvchilik ishiga tiklanishi mumkin, keyinchalik uch yil davomida gospital TUK tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. “Oʻchoqli nefrit” bilan kelgan uchuvchilar tarkibi keyingi uch yil davomida kasallik sababini aniqlash va infeksiya oʻchogʻini sanatsiya qilish maqsadida xarbiy gospitalga yotqizilib tekshiriladi. Davriy ravishda proteinuriya aniqlangan uchuvchilar tarkibi ushbu moddaning “b” bandiga muvofiq faqatgina buyraklarning yalligʻlanish va distrofik kasalliklarini istisno qilgandagina uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi. Buyraklarda, buyrak jomchalarida, siydik yoʻllarida, siydik pufagida tosh aniqlangan yoki shunga oʻxshash kasallikka shubha qilinayotgan uchuvchilar tarkibi statsionar tekshiruvga yuboriladi. “a” bandda siydik tosh kasalligi, buyrak, siydik yoʻllari, siydik pufagi tosh kasalliklarini koʻrib chiqadi: tosh mavjudligi bilan; qaytadan tosh hosil boʻlishi bilan; buyrak sanchigʻining qaytarilishi tosh hosil boʻlmasligi bilan; buyraklar faoliyatining yoki siydik ajratish yoʻllarining buzilishi. Prostata bezida tosh mavjud boʻlib, simptomlarsiz kechsa, yalligʻlanish belgilari va ogʻriq sindromi boʻlmasa uchuvchilik ishini davom ettirish uchun toʻsiq boʻla olmaydi. Buyrak jomchalaridan yakka holdagi toshlarning koʻchishidan keyin yoki jarrohlik yoʻli bilan toshlarning olinishidan soʻng hamda tuzlarning koʻchishi oqibatida yoki boshqa sabab tufayli oʻtkazilgan buyrak sanchigʻidan soʻng, siydik tahlilining normada boʻlishi, ogʻriq sindromining va buyraklar faoliyatining buzilishining kuzatilgan uchuvchilar induvidual baholanganda ikki tomonlama boshqariladigan samolyotlarda uchish uchun yaroqli hisoblanadi (kasallik boʻyicha taʼtil yoki parvoz ishidan ozod qilingandan soʻng), shturman va boshqa ekipaj aʼzolari uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadi. Gospitalda qayta davolangandan soʻng yaxshi natijalar aniqlangan uchuvchilar bir tomonlama boshqariladigan samolyotlarda uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi, 6 oydan soʻng uchish ishiga ruxsat beriladi. Ushbu modda bilan uchuvchilik ishiga ruxsat berilgan uchuvchilar tarkibi tizimli ravishda urolog nazoratida boʻladi. Siydik tahlilida oʻzgarish boʻlganda, ogʻriq sindromi yoki buyraklar faoliyatining oʻzgarishi kuzatilganda uchuvchilar tarkibi “a” bandiga muvofiq uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi. “b” bandiga buyraklarning faoliyati meʼyorda saqlangan holda yakka tartibdagi toshlarning koʻchishidan keyingi holat va qaytadan tosh hosil boʻlishi retsivining boʻlmasligi holatlari kiradi. Suv-tuz almashinuvining oksaluriya, fosfaturiya turlari bilan qiynalayotgan, siydik ajratish faoliyatining buzilishi, ogʻriq sindromi boʻlgan uchuvchilar tarkibi uchish ishiga yaroqsiz deb topiladilar. Uchish tarkibi shaxslarining siydik qopida toshlar aniqlansa mazkur shaxslar uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Siydik ajratish yoʻllaridagi toshlar kasalligi yalligʻlanish kasali bilan birga kelganda, Kasalliklar jadvalining 72-moddasi “a” bandiga muvofiq xulosa chiqariladi. Rivojlanish nuqsonlari, siydik-tanosil aʼzolari shikastlanishidan keyingi asoratlar, buyraklar asteniyasi kuzatilganda uchuvchilik ishiga yaroqlilikni baholash faoliyatining buzilish darajalariga bogʻliq. “a” bandiga buyraklar rivojlanish nuqsonlari, siydik ajratish yoʻllari nuqsonlari, siydik pufagi va siydik chiqaruv kanali nuqsonlari, siydik chiqaruv kanalining yaqqol darajada torayishlari kiradi. Buyraklar va siydik nayi rivojlanish nuqsonlari, buyraklar asteniyasining statsionar tekshiruvidan keyin xulosa chiqariladi. Ogʻriq sindromi, siydik tahlilida oʻzgarishlar boʻlmaganda, sekretor va evakuator faoliyatining buzilishlarsiz kelgan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga uchuvchilik ishini davom ettirishga ruxsat berilishi mumkin. Ikkilamchi oʻzgarishlarsiz kechadigan nefroptoz I darajasi uchuvchilik ishidan chetlatishga asos boʻla olmaydi. Nefroptoz I darajasi tashxisi aniqlangandan soʻng uchuvchilar tarkibi boshlangʻich birinchi uch yil davomida statsionar davolanishga muhtoj. Buyraklarning pastga tushishida xulosa chiqarish buyraklar faoliyatining xolatiga va ogʻriq sindromiga qarab chiqariladi. Nefroptoz II va III darajasi aniqlangan uchuvchilar Mudofaa vazirligi MHKG uchuvchilik ekspertizasi boʻlimiga yotkiziladi. Siydik ajratish yoʻllarining va jinsiy aʼzolarning surunkali yalligʻlanish kasalliklari bilan kasallangan uchuvchilar tarkibini uchuvchilik ishiga ruxsat berilayotgan vaqtda, oʻtkazilgan davo muolajalari natijalari, qoldiq belgilari borligi, kasallik qaytalanishi tezligini hisobga olish zarur. Piyelit belgilari aniqlangan uchuvchilar tarkibi statsionar davolanish uchun yotkiziladilar, uchuvchilik ishiga ruxsat berish statsionar davo muolajalari natijalariga qarab aniqlanadi. Retsidivlar mavjud boʻlganida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu modda prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziya, yalligʻlanish va boshqa kasalliklari, moyakning suvli shishi, orxit, epididimit, olat burmalari ortiqlari, fimoz va parafimoz va erkaklar jinsiy aʼzolarining boshqa kasalliklarini koʻzda tutadi. Erkaklar jinsiy aʼzolari boʻyicha koʻrsatma boʻlsa tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga jarrohlik yoʻli bilan davo muolajalari tavsiya qilinadi. Davo muolajalaridan qoniqarsiz natija kuzatilsa yoki davo muolajalaridan bosh tortsa uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi. “a” bandiga quyidagilar kiradi: II va III darajali prostata bezining bezarar (davolab boʻladigan) oʻsmasida siydik ajratish faoliyatining yaqqol va moʻtadil ifodalangan buzilishlarida davo muolajalari natijasi qoniqarsiz boʻlganda yoki davo muolajalaridan bosh tortganda; jinsiy olat yoʻqligi; yergʻoq yoki oraliq gipospadiyasi; moyakning qorin boʻshligʻida, chov kanalida yoki chov kanali tashqi teshigida qolishi; yorgʻoqning bir tomonlama yoki ikki tomonlama yoki (jarrohlik davo muolajalaridan soʻng) yoki urugʻ tizimchasining qaytalanuvchi suvli shishi 100 ml dan ortiq hajmda suyuqlik bilan; surunkali prostatit prostata bezi toshlari bilan yoki statsionar davo muolajalarini talab qilganda; urugʻ tizimchasi, moyakning suvli shishi bilan azob chekuvchi uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlari statsionar davolanishga muhtoj. Moyakning qorin boʻshligʻida turib qolishi yoki istalgan etiologiyali moyak atrofiyasi bilan kelgan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar Kasalliklar jadvalining I ustuni boʻyicha yaroqsizdir. Moyakning qorin boʻshligʻida turib qolishi yoki uning atrofiyasi bilan kelgan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshirilishi zarur. “b” bandiga quyidagilar kiradi: prostata bezining I darajali yaxshi sifatli giperplaziyasi; moyak qavatlarining yoki urugʻ tizimchasining suvli shishi hajmi 100 ml dan ortiq suyuqlik bilan; statsionar davo muolajalarini talab qilmaydigan surunkali prostatit. Toj egati sathining gipostadiyasi ushbu moddani qoʻllash uchun koʻrsatma boʻla olmaydi va uchuvchilik ishiga toʻsqinlik qilmaydi. Surunkali prostatitga chalinganlarda jinsiy faoliyatning buzilishi oqibatida ikkilamchi nevroz holati kuzatilishi mumkin, bu esa oʻz navbatida xulosa chiqarayotganda ahamiyatga ega. Ushbu modda bachadon, tuxumdonlar, bachadon naylari, tos yogʻ qavati, qorin parda, qin va vulvaning surunkali kasalliklarini koʻrib chiqadi. “a” bandiga ayollar jinsiy aʼzolarining jarrohlik davo muolajalarini yoki uzoq vaqt statsionar holatda konservativ davo muolajalarini talab qiladigan yalligʻlanish kasalliklarining yaqqol klinik belgilar bilan namoyon boʻlishi va qoʻzgʻalish davri (bir yilda 2-marta va undan ortiq) kiradi. “b” bandi ayollar jinsiy aʼzolarining statsionar davo muolajalarini talab qilmaydigan yalligʻlanish kasalliklarini kam ifodalangan klinik belgilar va kam xurujlar bilan namoyon boʻlishi kiradi. Ayollar jinsiy aʼzolari oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari bilan statsionar davo muolajalarini oʻkazgandan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtaganlar uchuvchilik ishini davom ettirishlari uchun yaroqli deb topilishi mumkin. “a” bandiga quyidagilar kiradi: II — IV darajadagi genital prolaps; urodinamik tekshiruvga asosan tasdiqlangan siydik tuta olmaslikning stress, urgent (imperativ) yoki aralash shakllari; qoniqarsiz davo muolajalari yoki davo muolajalaridan bosh tortish natijasida jinsiy aʼzolar oqma yaralari: qin ateriziyasi; ich qotishi, dumgʻaza va qorin pastki soxasidagi ogʻriqlar bilan birga kuzatiladigan bachadonning notoʻgʻri joylashuvi. “b” bandiga quyidagilar kiradi: I darajadagi genital prolaps; kichik tos sohasidagi chandiqli va bitishmali jarayonning ogʻriq sindromisiz kechishi. Qin devori va bachadonning I darajali pastga tushishi uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadi va ginekolog nazoratiga turadi. Bachadonning notoʻgʻri joylashuvi menorragiya, ogʻriq kabi funksional oʻzgarishlar bilan kuzatilmasa, uchuvchilik ishini davom ettirish uchun qarshi koʻrsatma boʻlmaydi. Hayz davri vaqtida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi. Uchuvchilar tarkibiga kiruvchi ayollar hayz davri vaqtida uchuvchilik ishidan, parashut bilan sakrash va katapulta oʻquv mashgʻulotlaridan ozod qilinadi. Hayz davri buzilishlari quyidagicha farqlanadi: balogʻat davridagi qon ketish (20 yoshgacha); uzluksiz qon ketish, hayzga bogʻliq boʻlmagan qaytalanuvchi qon ketish; jismoniy zoʻriqish oqibatida asta-sekin namoyon boʻladigan qon ketish; jinsiy aʼzolarning yaqqol rivojlanmay qolishi natijasida roʻy beruvchi dismenoreya; qin yoki bachadonda qonli oʻsma hosilasi bilan kuzatiluvchi jinsiy aʼzolar rivojlanishidagi anomaliyalar. Tekshiruvlar davolash muassasalarida oʻtkaziladi. “a” bandiga kamqonlikka olib keluvchi organik boʻlmagan bachadondan qon ketish hamda oligomenoreya, amenoreya (jarrohlik amaliyotidan soʻng boʻlmagan) bilan kechuvchi ovarial-hayz faoliyatning buzilishi, shu qatorda Shteyn-Levental sindromi kiradi. “b” bandiga qoniqarli umumiy rivojlanish bilan birga jinsiy infantilizm va bepushtlik kiradi. Kasallik tufayli taʼtil berish toʻgʻrisidagi xulosa faqat buyrakning oʻtkir diffuzli glomerulonefritlar, uzoq davom etuvchi oʻtkir piyelonefritlar, siydik-tosh kasalligi jarrohlik yoʻli bilan davolangandan soʻng, masofali yoki kontaktli zarba-toʻlqinli litotripsiya, ayollar jinsiy aʼzolarining oʻtkir (2 oydan oshmagan) yalligʻlanish kasalliklari (bartolinit, vulvit, kolpit, endometrit, adneksit)larda chiqariladi. Qolgan holatlarda parvozlardan yoki harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish xulosasi chiqariladi. Homiladorlik davrining barcha davrlarida ayol kishi uchuvchilik ishi va parashut bilan sakrash ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Tugʻruqdan keyin uchuvchilik ishiga qayta tiklash yakka tartibda baholash tartibida, koʻkrak bilan emizishni yakunlaganiga 12 oydan kam boʻlmagan muddatdan soʻng amalga oshiriladi. Abort yoki muddatidan oldin tugʻruq roʻy berganda uch oydan kam boʻlmagan vaqtdan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mumkin. Ushbu modda jarohatdan keyingi yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi bosh miya suyagi nuqsoni koʻrib chiqiladi: bosh miya suyagi boʻshligʻida yot moddaning boʻlishi; plastik material bilan almashtirilgan yoki almashtirilmaganligi koʻzda tutilgan. Ushbu moddaga bosh miya suyagining surunkali kasalliklari kiradi. Bosh miya suyagi boʻshligʻida yot moddaning boʻlishi, botib kirishlar, osteomiyelit mavjud boʻlishi barcha ustunlar boʻyicha uchuvchilik ishiga qarshi koʻrsatma hisoblanadi. Bosh miya suyagi nuqsoni plastik material bilan yoki zich biriktiruvchi toʻqimali chandiq bilan almashtirilgan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga barcha ustunlar boʻyicha yaroqsiz deb topiladilar. “a” bandiga quyidagilar kiradi: davolash natijalaridan qatʼiy nazar, barcha darajadagi ponasimon shakl buzilishi bilan kechadigan 2 va undan koʻp umurtqa pogʻona tanalarining boʻshliqqa kiruvchi beqaror sinish oqibatlari; spondilo- va korporodezni qoʻllab jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyingi umurtqa pogʻona tanalarining sinishi, shu jumladan jarohatli spondilopatiya (Kyummel kasalligi), chiqish va chiqish-sinish oqibatlari; umurtqaning yaqqol ifodalangan shakl buzilishi bilan kechadigan koʻp sonli umurtqa pogʻonalari siniqlarining uzoq muddatli oqibatlari; chanoq halkasi butunligining buzilishi bilan kechadigan chanoq suyaklarining notoʻgʻri bitgan vertikal va (yoki) koʻp sonli boshqa siniqlari; son suyagi boshchasining markaziy chiqish oqibatlari; qoʻl va oyoq faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun suyaklarning asoratlangan sinishlari; metall moslamalarni (uzun suyaklarning diafizar, oʻmrov va tizza qopqogʻi sinishlarning osteosintezidan keyin) olib tashlashdan bosh tortgan holatlar. “b” bandiga kiradi: umurtqa shakli va faoliyati buzilishsiz boʻlgan umurtqa pogʻonalari tanalari kompression sinishlarining oqibatlari; moddaning “a” bandida koʻrsatilmagan, suyak sinishlarining osteosintezidan keyin olinmagan metall moslamalari. Uchuvchilar tarkibi orasida bir yoki ikki umurtqa tanasining kompression sinishini boshdan kechirgan va ushbu umurtqa shaklining nisbatan kam oʻzgarishi kuzatilib, spinal va ildizchali oʻzgarishlarning yoʻqligi, umurtqalarda harakatlarining chegaralanmaganligi kuzatilgan shaxslar “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi hamda statsionar sharoitda tekshiruv va davolangandan soʻng kamida jarohat olganidan 12 oydan kam boʻlmagan muddatgacha parashut bilan sakrash va yerdagi katapultada oʻquv mashgʻulotlaridan ozod qilinadi, parashutchilar — yaroqsiz. Ildizchali alomatlari yoʻq boʻlishi bilan umurtqaning oʻtkir va koʻndalang oʻsimtalarining sinishi kuzatilgan uchuvchilar tarkibiga jarohat olganidan 3-4 oy oʻtgandan keyin uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. Umurtqalar shakli oʻzgarishi kuzatilganda II va VI ustunlar boʻyicha uchuvchilik ishiga yaroqliligini baholashda shakl oʻzgarishining (egrilik, qiyshayish) namoyon boʻlish darajalari va etiologiyasi, umurtqalar faoliyati va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning uchuvchilik kasbiga bogʻliq boʻladi. Chanoq sohasidagi alohida suyaklarning chegaralangan sinib oʻsishi chanoq aylanasida shakli oʻzgarishi (deformatsiya) kuzatilmasa ushbu moddani qoʻllash uchuvchilik ishiga va uchuvchilik taʼlimiga qarshi koʻrsatma boʻla olmaydi. Moddaning “a” bandiga yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli oʻtkazilgan jarrohlik yoʻli bilan davolashning oqibatlari kiradi: barcha darajadagi nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-oʻpka apparatida; yurak, aorta, yirik arteriyalar anevrizmasi; ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari yoki ovqatlanishning ifodalangan pasayishi bilan kechadigan qiziloʻngach, meʼdaning rezeksiyasi yoki meʼda-ichakni biriktiruvchi amaliyoti, ingichka ichak, yoʻgʻon ichakning rezeksiyasi; biliodigestiv anastomozlar qoʻyilganda; davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan oʻt va meʼda osti bezining oqmalari; ifodalanganlik darajasidan qatʼi nazar, bitta buyrak yoʻqligida qolgan buyrakning faoliyati buzilishi; chot orasining toʻliq yirtilishi (bunda yirtilish, chot orasi mushaklari butunligi toʻliq buzilgan va ularning toʻgʻri ichak devoriga oʻtgan chandiq toʻqima bilan egallangan, orqa teshigi ochiq va toʻgʻri shaklga ega boʻlmaydi); olatning toj botigʻi proksimal sathidan yoʻqligi. Moddaning “b” bandiga sogʻayish bilan yakunlangan nafas (oʻpka) yetishmovchiligisiz kechadigan oʻpkani atipik rezeksiyasi, qon ketishni toʻxtatish, pnevmo yoki gemotoraksni bartaraf etish, shikastlanishdan kelib chiqqan ichak, meʼda jigarning yaralarini tikish maqsadida qilingan torakotomiya va laparotomiyadan keyingi holatlar kiradi. Modda teri va teri osti yogʻ qatlamining patologik chandiqlarini koʻrib chiqadi: yaralanishga moyil, boʻgʻimlarning harakatlarini yaqqol cheklaydigan yoki uchuvchi libosini, poyabzal, harbiy anjomlarni kiyishga toʻsqinlik qiladigan; ostki toʻqimalar bilan yopishgan yoki yengil shikastlanadigan va tez-tez yaralanadigan boʻyin, gavda va qoʻl-oyoqdagi keng tarqalgan kelloid, gipertrofik chandiqlar; davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki davolashdan bosh tortilgan holatlar. Uchuvchilar tarkibi orasida kuyish va muzlashni boshdan kechirgan shaxslarda chandiq va yopishgan shikastlanishlar boʻlmasa, boʻgʻimlarning erkin harakatiga yoki uchuvchi libosi va maxsus anjomlarni kiyishga xalaqit bermasa, shuningdek past va yuqori haroratga yuqori sezuvchanligi turgʻunligi boʻlmasa, kasalliklar jadvalining II va VI ustunlar boʻyicha yakka tartibda baholashda uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Mazkur bandga tatuirovkalar mavjudligi kiradi. Modda dori-darmon vositalari, kuchli zaharli Modda (kimyoviy qurollarga oid zaharli kimyoviy Modda), boshqa zaharli Modda bilan zaharlanish, 30 kGs dan 300 GGs gacha diapazondagi elektr magnitli maydon, optik kvantli generatorlar, lazer nurlari, ionizirlovchi nurlarning oʻtkir va surunkali taʼsirlari, boshqa tashqi sabablarni va allergik reaksiyalarni nazarda tutadi. Nurlanish kasalligini boshdan kechirgan shaxslar statsionar sharoitda davolangandan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Zarurat boʻlganda ularga kasalligi boʻyicha taʼtil taqdim etiladi. Uchuvchilik ishini saqlab qolish faqat toʻliq sogʻayganidan soʻng va ushbu moddani qoʻllashga asos boʻlmagan holda mumkin. Radioaktiv Modda, ionizirlovchi nurlar manbai bilan aloqada boʻlgan va yillik mumkin boʻlgan dozadan 5 barobar yuqori nurlanish olgan harbiy xizmatchilar, statsionar sharoitlarda tibbiy tekshiruvdan oʻtish uchun yuboriladi. Harbiy xizmatchilarning taʼminoti meʼyorda belgilangan asosiy ovqat mahsulotlariga klinik manzarasi ifodalangan ovqatlanishga allergiyasi boʻlgan shaxslar (statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvda tasdiqlangan) tibbiy koʻrikdan moddaning “b” bandi boʻyicha oʻtkaziladi. Boshqa allergik kasalliklarda (eshak yem, pollinoz, allergik rinitlar, dermatitlar va boshqalar), zararlangan aʼzo yoki tizimning faoliyati buzilishiga koʻra kasalliklar jadvalining tegishli Moddai boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. I va II kurs kursantlari va UTT HTM ga kiruvchi nomzodlarda allergik taʼsirlarga moyilligi kuzatilsa, uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz hisoblanadi. Uchuvchilar tarkibi orasida allergik taʼsirlarga moyilligining oldini olish va davolash chora-tadbirlaridan soʻng qaytadan kuzatilishi sust natija bersa “a” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Allergik taʼsirlarning klinik koʻrinishlari kam ifodalangan namoyon boʻlishi hamda davolash-profilaktik chora-tadbirlardan soʻng qoniqarli natijalarga erishilsa xulosa chiqarish “b” bandi boʻyicha amalga oshiriladi. Agar haqiqatdan ham allergen aniqlanib, u bilan muloqot qilinishi inkor etilsa (masalan baʼzi bir oziq-ovqat mahsulotlari) ushbu moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Oʻtkir zaharlanishlar, toksik-allergik taʼsirlar, oʻtkir allergik kasalliklar (anafilaktik shok, qon zardobi kasalligi, Layell, Stivens — Djonson sindromi) va boshqa tashqi omillar (issiq urushi, sovqotish, havoning yuqori bosimi, suv va boshqa) taʼsiridan keyin uchuvchilar tarkibining uchuvchilik ishiga ovqatdan zaharlanish va tashqi omillar taʼsirida zararlangan aʼzo va tizimlar faoliyati kasallikning yakuni boʻyicha yaroqlilik toifasi statsionar sharoitida Kasalliklar jadvalining tegishli Moddasi boʻyicha aniqlanadi. Boʻgʻimlarda oʻtkir kasalliklar oʻtkazgan harbiy xizmatchilarga, statsionar sharoitda davolash tugagandan soʻng, yalligʻlanishning klinik va tahliliy alomatlari boʻlmagan, jismoniy zoʻriqishlardan soʻng mavjud boʻlgan, moʻtadil ifodalangan, oʻtib ketadigan ogʻriq sezgilari boʻlgan hamda xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarining tiklanishiga bir oy va undan ortiq muddat talab qilinganda harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Suyak va boʻgʻimlarni jarrohlik yoʻli bilan davolash, paylarning plastika yoki tendolizidan (qoʻl va oyoq barmoqlari bundan mustasno) keyin, suyaklarning sinishidan keyingi qotmagan suyak qadoqlari mavjudligida harakatlar hajmining vaqtincha pasayishi kuzatilganda, xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarini tiklanishiga bir oy va undan ortiq muddat talab qilinganda harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Statsionar sharoitda davolashni talab qilmaydigan kichik suyaklarning asoratsiz yopiq sinishlarida ambulator sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat etiladi, ularga barcha ishlardan va mashgʻulotlardan ozod qilinishi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Faqat gips bogʻlami bilan immobilizatsiya qilinishni talab qiladigan uzun naysimon va boshqa suyaklarning asoratsiz kechayotgan yopiq sinishlarida harbiy xizmatchilar gips bogʻlamining yechilishiga qadar ambulator sharoitlarda davolanish uchun davolash muassasalaridan chiqarilishlari mumkin, ularga kasallik tufayli taʼtil berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Kursantlar davollanishni davom ettirish uchun UTT HTM tibbiyot punktiga oʻtkaziladi. Jagʻ suyaklari va yuzning yumshoq toʻqimalarida jarohatlanish oqibatlari mavjudligida, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etish lozimligi toʻgʻrisidagi xulosani chiqarish uchun asos boʻlib, sinishlarning sekin bitishi, qattiq chandiqlarning mavjudligi yoki jarrohlik amaliyotini, balki ortopedik davolashning murakkab usullarini qoʻllashni talab qiladigan hamda jarohat osteomiyeliti bilan kechadigan holatlar hisoblanadi. Boʻgʻimlar harakatining amplitudasini baholash, kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida Moddaga beriladigan izohlarning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi. Jismoniy rivojlanishini baholashda nomzodning yoshini hisobga olish lozim, chunki organizmning jadal oʻsish davrida tana vazni boʻyidan orqada qolishi mumkin. Boʻy va vaznning nomutanosibligi jismoniy rivojlanish yetishmovchiligining koʻrsatkichi boʻlib hisoblanmaydi. Astenik gavda tuzilishidagi insonlar yuqori darajadagi chidamlilik qobiliyatiga ega. Bunday holatlarda uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz xulosasini chiqarishga asos boʻlmaydi. Infantilizm va jismoniy rivojlanishdan orqada qolgan nomzodlar uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz hisoblanadi. Kasalliklar jadvalining I ustuni talablariga javob beruvchi nomzodlarlarda oʻtirgan holatda boʻy uzunligi oʻlchami 80 sm dan kam va 97 sm dan yuqori, tik turganda boʻy uzunligi 170 sm dan kam va186 sm dan yuqori, qoʻllar uzunligi 76 sm dan kam, oyoqlar uzunligi 80 sm dan kam va tana vazni indeksi 19 dan kam boʻlsa uchuvchilik taʼlimiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Nomzodlar va UTT HTM kursantlarining vertolet aviatsiyasi uchun gavda uzunligining chegarasi 190 sm gacha. Uchuvchilar tarkibining tana vazni 90 kg dan ortiq boʻlsa parashut bilan sakrash oʻquv mashgʻulotlaridan ozod qilinadi, biroq yerdagi katapulta mashgʻulotlaridan ozod qilinmaydi. Tunda siydik tutolmaslik bilan azob chekayotgan UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar va kursantlari uchuvchilik taʼlimiga ushbu moddani qoʻllagan holda yaroqsizlik xulosasi chiqariladi. Uchuvchilar tarkibi orasida kam ifodalangan duduqlik bilan xastalangan shaxslarga III va VI ustunlar boʻyicha ularning duduqlanishi uchuvchilik ishini bajarishiga taʼsir koʻrsatmasligi haqida maʼlumot uning tavsifnomalarida toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan boʻlsa ularga uchuvchilik ishini davom ettirish uchun ruxsat beriladi. 1-jadval JADVAL Yirik boʻgʻimlar harakatining hajmini baholash jadvali (gradus boʻyicha) Boʻgʻim harakati Meʼyor Harakat cheklanishi Biroz oʻzgarish Oʻrtacha oʻzgarish Koʻp darajada oʻzgarish Yelka boʻgʻimi yelka kamari bilan Tirsak Kaft Chanoq—son boʻgʻimi Tizza Boldir—tovon bukish yozish uzoqlashtirish bukish yozish tashqariga Ichkariga bukish yozish uzoqlashtirish Radial Ulnar bukish yozish uzoqlashtirish bukish yozish tovon osti boʻylab bukish tovon orti boʻylab bukish (yozish) 180 — 121 30 dan koʻp 180—116 30—79 180—149 180—136 180—136 80—36 95—31 30—11 45—26 100 dan kam 180—171 50—26 30 — 59 180—176 150—121 70—74 120— 101 30 — 21 115 — 101 80 — 89 150— 141 135— 91 135— 91 35—26 30—26 10 — 6 25 — 16 100 — 109 170 — 161 25 — 21 60 — 89 179 — 171 120 — 111 75 — 79 100 — 81 20 — 16 100— 81 90 — 99 140 — 121 90 — 61 90 —61 25 — 16 25— 16 5 — 4 15 — 11 110 — 119 160 — 151 20 — 16 90 — 109 170 — 161 110 — 101 80 —84 80 va undan kam 15 va undan kam 80 va undan kam 100 va undan koʻp 120 va undan kam 60 va undan kam 60 va undan kam 15 va undan kam 15 va undan kam 3 va undan kam 10 va undan kam 120 va undan koʻp 150 va undan kam 15 va undan kam 110 va undan koʻp 160 va undan kam 100 va undan kam 85 va undan koʻp Ovqatlanishning yetishmovchiligi (TVI 19,0 dan kam) Ovqatlanishning kamayishi (TVI 19,0-19,9) Boʻy uzunligi va tana vaznining meʼyordagi nisbati (TVI 20,0-25,9) Ovqatlanishning kuchayishi (TVI 26,0-27,9) Semizlikning I darajasi (TVI 28,0-30,9) Semizlikning II darajasi (TVI 31,0-35,9) Semizlikning III darajasi (TVI 36,0-40,9) Semizlikning IV darajasi (TVI 41,0 va undan ortiq) Boʻy uzunligi Tana vazni (kg) Sm m2 47,3 47,4-49,8 160 2,56 49,9-58,8 58,9-70,3 70,4-76,7 76,8-89,5 89,6-102,3 102,4 47,9 48,0-50,4 161 2,59 50,5-59,5 59,6-71,1 71,2-77,6 77,7-90,6 90,7-103,5 103,6 48,5 48,6-51,0 162 2,62 51,1-60,2 60,3-72,0 72,1-78,5 78,6-91,6 91,7-104,7 104,8 49,0 49,1-51,5 163 2,65 51,6-60,9 61,0-72,8 72,9-79,4 79,5-92,7 92,8-105,9 106,0 49,6 49,7-52,2 164 2,68 52,3-61,5 61,6-73,6 73,7-80,3 80,4-93,7 93,8-107,1 107,2 50,3 50,4-52,9 165 2,72 53,0-62,5 62,6-74,7 74,8-81,5 81,5-95,1 95,2-108,7 108,8 50,8 50,9-53,5 166 2,75 53,6-63,2 63,3-75,5 75,6-82,4 82,5-96,2 96,3-109,9 110,0 51,6 51,7-54,1 167 2,78 54,2-63,8 63,9-76,4 76,5-83,3 83,4-97,2 97,3-111,1 111,2 52,2 52,3-54,9 168 2,82 55,0-64,8 64,9-77,5 77,6-84,5 84,6-98,6 98,7-112,7 112,8 52,7 52,8-55,5 169 2,85 55,6-65,5 65,6-78,3 78,4-85,4 85,5-99,7 99,8-113,9 114,0 53,4 53,5-56,2 170 2,89 56,3-66,4 66,5-79,4 79,5-86,6 86,7-101,1 101,2-115,5 115,6 54,0 54,1-56,8 171 2,92 56,9-67,1 67,2-80,2 80,3-87,5 87,6-102,1 102,2-116,7 116,8 54,5 54,6-57,4 172 2,95 57,5-67,7 67,8-81,0 81,1-88,4 88,5-103,2 103,3-117,9 118,0 55,2 55,4-58,2 173 2,99 58,3-68,7 68,8-82,1 82,2-89,6 89,7-104,6 104,7-119,5 119,6 55,8 55,9-58,8 174 3,02 58,9-69,4 69,5-83,0 83,1-90,5 90,6-105,6 105,7-120,7 120,8 56,6 56,6-59,6 175 3,06 59,7-70,3 70,4-84,1 84,2-91,7 91,8-107,0 107,1-122,3 122,4 57,1 57,2-60,1 176 3,09 60,2-71,0 71,1-84,9 85,0-92,6 92,7-108,1 108,2-123,5 123,6 57,9 58,0-60,9 177 3,13 61,0-71,9 72,0-86,0 86,1-93,8 93,9-109,5 109,6-125,1 125,2 58,4 58,5-61,5 178 3,16 61,6-72,6 72,7-86,8 86,9-94,7 94,8-110,5 110,6-126,3 126,4 59,2 59,3-62,3 179 3,20 62,4-73,5 73,6-87,9 88,0-95,9 96,0-111,9 112,0-127,9 128,0 59,9 60,0-63,1 180 3,24 63,2-74,4 74,5-89,0 89,1-97,1 97,2-113,3 113,4-129,5 129,6 60,5 60,6-63,6 181 3,27 63,7-75,1 75,2-89,8 89,9-98,0 98,1-114,4 114,5-130,7 130,8 61,2 61,3-64,4 182 3,31 64,5-76,0 76,1-90,9 91,0-99,2 99,3-115,8 115,9-132,3 132,4 61,8 61,9-65,0 183 3,34 65,1-76,7 76,8-91,8 91,9-100,1 100,2-116,8 116,9-133,5 133,6 62,5 62,6-65,8 184 3,38 65,9-77,6 77,7-92,9 93,0-101,3 101,4-118,2 118,3-135,1 135,2 63,3 63,4-67,2 185 3,42 67,3-78,6 78,7-94,0 94,1-102,5 102,6-119,6 119,7-136,7 136,8 63,8 63,9-67,6 186 3,45 67,7-79,3 79,4-94,8 94,9-103,4 103,5-120,7 120,8-137,9 138,0 Ovqatlanishning yetishmovchiligi (TVI 19,0 dan kam) Ovqatlanishning kamayishi (TVI 19,0-19,9) Boʻy uzunligi va tana vaznining meʼyordagi nisbati (TVI 20,0-25,9) Ovqatlanishning kuchayishi (TVI 26,0-27,9) Semizlikning I darajasi (TVI 28,0-30,9) Semizlikning II darajasi (TVI 31,0-35,9) Semizlikning III darajasi (TVI (36,0-40,9) Semizlik-ning IV darajasi (TVI 41,0 va undan koʻp) Boʻy uzunligi Tana vazni (kg) Sm m2 48,6 48,7-51,1 160 2,56 51,2-66,5 66,6-71,6 71,7-79,3 79,4-92,1 92,2-104,9 105,0 49,2 49,3-51,7 161 2,59 51,8-67,2 67,3-72,4 72,5-80,2 80,3-93,1 93,2-106,1 106,2 49,8 49,9-52,3 162 2,62 52,4-68,0 68,1-73,3 73,4-81,1 81,2-94,2 94,3-107,3 107,4 50,3 50,4-52,9 163 2,65 53,0-68,8 68,9-74,1 74,2-82,0 82,1-95,3 95,4-108,5 108,6 50,9 51,0-53,5 164 2,68 53,6-69,6 69,7-74,9 75,0-83,0 83,1-96,4 96,5-109,8 109,9 51,7 51,8-54,3 165 2,72 54,4-70,6 70,7-76,1 76,2-84,2 84,3-97,8 97,9-111,4 111,5 52,2 52,3-54,9 166 2,75 55,0-71,4 71,5-76,9 77,0-85,1 85,2-98,9 99,0-112,7 112,8 52,8 52,9-55,5 167 2,78 55,6-72,2 72,3-77,7 77,8-86,1 86,2-100,0 100,1-113,9 114,0 53,6 53,7-56,3 168 2,82 56,4-73,2 73,3-78,9 79,0-87,3 87,4-101,4 101,5-115,5 115,6 54,1 54,2-56,9 169 2,85 57,0-74,0 74,1-79,7 79,8-88,2 88,3-102,5 102,6-116,7 116,8 54,9 55,0-57,7 170 2,89 57,8-75,0 75,1-80,8 80,9-89,5 89,6-103,9 104,0-118,4 118,5 55,5 55,6-58,3 171 2,92 58,4-75,8 75,9-81,7 81,8-90,4 90,5-105,0 105,1-119,6 119,7 56,0 56,1-58,9 172 2,95 59,0-76,0 76,1-82,5 82,6-91,4 91,5-106,1 106,2-120,8 120,9 56,8 56,9-59,7 173 2,99 59,8-77,6 77,7-83,6 83,7-92,6 92,7-107,5 107,6-122,5 122,6 57,4 57,5-60,3 174 3,02 60,4-78,4 78,5-84,5 84,6-93,5 93,6-108,6 108,7-123,7 123,8 58,1 58,2-61,1 175 3,06 61,0-71,9 79,6-85,6 85,7-94,6 94,7-110,1 110,2-125,3 125,4 58,7 58,8-61,7 176 3,09 61,2-79,5 80,3-86,4 86,5-95,7 95,8-111,1 111,2-126,6 126,7 59,5 59,6-62,5 177 3,13 61,8-80,2 81,5-87,5 87,6-96,9 97,0-112,6 112,7-128,2 128,3 60,0 60,1-63,1 178 3,16 62,6-81,4 82,2-88,4 88,5-97,9 98,0-113,7 113,8-129,5 129,6 60,8 60,9-63,9 179 3,20 63,2-82,1 83,2-89,5 89,6-99,1 99,2-115,1 115,2-131,1 131,2 61,5 61,6-64,7 180 3,24 64,0-83,1 84,2-90,6 90,7-100,3 100,4-116,5 116,6-132,7 132,8 62,1 62,2-65,3 181 3,27 64,8-84,1 85,0-91,5 91,6-101,7 101,3-117,6 117,7-134,0 134,1 62,9 63,0-66,1 182 3,31 65,4-84,9 86,1-92,6 92,7-102,6 102,7-119,1 119,2-135,6 135,7 63,4 63,5-66,7 183 3,34 66,2-86,0 86,8-93,4 93,5-103,4 103,5-120,1 120,2-136,8 136,9 64,2 64,3-67,5 184 3,38 66,8-86,7 87,9-94,5 94,6-104,7 104,8-121,6 121,7-138,5 138,6 65,0 65,1-68,3 185 3,42 67,6-87,8 88,9-95,7 95,8-105,9 106,0-123,0 123,1-140,1 140,2 65,5 65,6-68,9 186 3,45 68,4-88,8 89,7-96,5 96,6-106,9 107,0-124,1 124,2-141,4 141,5 ‎‏‎‏Surat oʻrni‎3x4 sm‎‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‏Mudofaa ishlari boshqarmasi (boʻlimi), harbiy qism gerbli muhri‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎UTT HTM oʻqishga kiruvchi shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish‎VARAQASI‎‎‎1. Familiyasi, ismi, otasining ismi_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (harbiy xizmatchilar uchun — harbiy unvoni)2. Tugʻilgan yili____________________________________________________________________________‎3. Maʼlumoti______________________________________________________________________________‎4. Asosiy ish lavozimi______________________________________________________________________‎5. Yashash joyi (shahar, tuman, viloyat) _____________________________________________________________________________________________________________________________________________ (harbiy xizmatchilar uchun — harbiy qismning shartli nomi va manzili)‎‏‎‎Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish bosqichlariDastlabki‎‎Yakuniy1‎‎2‎‎31. Shikoyatlar va anamnezi‎‎‎‎‎‎‎‎‎2. Oʻtkazilgan kasalliklar va jarohatlar‎‎‎3. Antropometrik koʻrsatkichlar: ‎Boʻyi tik holda‎Boʻyi oʻtirgan holda‎Qoʻl uzunligi‎Oyoq uzunligi‎Tana vazni‎Stanli dinamometri‎Qoʻl dinamometrisi‎Oʻng qoʻl‎Chap qoʻl ‎‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‏4. Jarrohlik tekshiruvi natijalari: ‎Umumiy jismoniy rivojlanishi‎Teri va koʻrinadigan shilliq qavatlar‎Limfa tugunlari‎Suyak-mushak tizimi‎Periferik tomirlar‎Siydik, jinsiy tizim‎Anus va yoʻgʻon ichak‎‏‎‏‎‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎5. Ichki aʼzolar tekshiruvi natijalari: Shikoyat va anamnez‎Oziqlanish‎Endokrin tizimi‎Yurak: chegaralari‎Tonlar‎Faoliyat sinamalari:‎Tinch paytida‎15-marta oʻtirib turgandan soʻng‎2 daqiqa dam olganidan soʻng‎Puls‎Arterial qon bosim‎Nafas aʼzolari‎Ovqat hazm qilish aʼzolari‎Jigar‎Taloq‎Buyraklar‎‏‎‏‎‏‎‏‎‏‎‏‎‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Laborator tekshiruvi natijalari‎‎‎‎‎‎‎‎Rentgen tekshiruvi natijalari‎‎‎‎‎‎‎‎Elektrokardiografiya‎‎‎‎‎‎Tashxis:‎Xulosa:‎Sana, terapevtning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi ‎‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎6. Asab tizimi tekshiruvi natijalari: Shikoyat va anamnez (tan jarohatlar, tutqanoq, xushdan ketish, anamnezda nevrotik holatlari, nerv tizimining kasalliklari va infeksiyalar)Irsiyat‎Harakat faoliyati‎Reflekslar‎Sezuvchanlik‎Vegetativ asab tizimi‎Ruhiyatning xususiyatlari‎Boshqa tekshiruvlar ‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‎Xulosa:‎Sana, nevropatologning imzosi, familiyasi ismi, otasining ismi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‏7. Teri tanosil tekshiruv natijalari‎Tashxis:‎Xulosa:‎Sana, dermatovenerologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎8. Koʻrish aʼzosining tekshiruv natijalari:‎‎‎‎‎‎Shikoyat va anamnez‎‎‎Rang ajratish (Rabkin boʻyicha)‎‎‎‎‎‎‎‎‏Koʻrish‎oʻtkirligi korreksiyasizOʻng koʻz‎‎‎‎‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‏Koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilanOʻng koʻz‎‎‎‎‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‏Refraksiya‎skiaskopik tekshiruviOʻng koʻz‎‎‎Chap koʻz‎‎‎‎‎‎‎‎‎Binokulyar koʻrish‎‎‎‎‏Yaqqol koʻrishning eng yaqin nuqtasiOʻng koʻz‎‎‎‎‎Chap koʻz‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎‎Koʻz yoshi yoʻllari‎Qovoq va konyunktiva‎‎‎‎‎‎‎Koʻz olmalarining ‎joylashuvi,‎ harakatchanligi‎‎‎‎‎‎‎Qorachiq va ularning taʼsirga javobi‎‎‎‎‎‎Optik muhitlarOʻng koʻz‎‎‎‎‎‎‎Chap koʻz‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎‎Tashxis:‎Xulosa:‎Sana, oftalmologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi‎‎‎‎‎‎‎9. LOR aʼzolarining tekshiruv natijalari: Shikoyat va anamnez‎‎‎‎‎Nutq‎‎‎‎‎‎Burun orqali nafasoʻng‎‎‎‎‎chap‎‎‎‎‎‎‎‎‏Hid bilishoʻng‎‎‎‎‎chap‎‎‎‎‎‎‎‏Shivirlab gapirishga eshitish oʻtkirligioʻng‎‎ ‎‎‎‎‎‎‎chap‎ ‎‎‎‎‎‎‎‎‏Quloqning barofaoliyatioʻng‎‎ ‎‎‎‎‎‎‎chap‎ ‎‎‎‎‎‎‎Vestibullyarapparatining‎‎‎‎‎‎‎‎Burun yon boʻshliqlarining rentgenografiyasi‎‎‎‎‎‎‎‎Tekshiruvlarning qoʻshimcha uslublari‎‎‎‎‎‎‎‎‏Tashxis:‎Xulosa:‎Sana, otolaringologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎10. Tishlar va ogʻiz boʻshligʻining tekshiruvnatijalari:‎Shikoyatlar va anamnez‎‎‎‎‎Tishlash holati‎‎Ogʻizning boʻshligʻining shilliq qavati‎‎‎‎‎‎‎‎Tishlar‎‎‎‎‎Milklar‎‎‎‎‎‎‎‎‎‏Tashxis:‎Xulosa:‎Sana, stomatologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎11. Maxsus tekshiruvlar ‎a) barokameradagi tekshiruvlar natijalari: tekshiruv xarakteri, natijalarni baholash (chidamlilikning past boʻlishida baholashda asos boʻlgan maʼlumotlar koʻrsatiladi)‎‎Sana,tekshiruvlar oʻtkazgan shifokorning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi‎‎‎‎‎‎‎‎6. Tibbiy koʻrik natijalari: a) birlamchi bosqich: MIB xuzuridagi komissiya (viloyat koʻrsatilsin, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent sh.) _____________ 20__ yil “___” __________:‎TASHXIS: ________________________________________________________________________________‎ ________________________________________________________________________________________‎Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 20__yil “___”__________dagi ____-son buyrugʻi I ustunining ____ -moddasiga asosan ____________________________________________________________‎ ________________________________________________________ uchuvchilik taʼlimiga yaroqli (yaroqsiz).‎‎(OHTM nomi toʻliq koʻrsatilsin) ‎‎‎‎‎Komissiya raisi ____________________________________________________________________________M.Oʻ.‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)‎‎Komissiya kotibi ___________________________________________________________________________‎‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)7. Tibbiy koʻrik natijalari: a) yakuniy bosqich: UTT HTM xuzuridagi komissiya (viloyat koʻrsatilsin, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent sh.) __________________ 20__ yil “___” __________:‎TASHXIS: ________________________________________________________________________________‎ ________________________________________________________________________________________‎Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 20__yil “___”__________dagi ____-son buyrugʻi I ustunining ____ -moddasiga asosan ____________________________________________________________‎ ________________________________________________________ uchuvchilik taʼlimiga yaroqli (yaroqsiz).‎‎‎‎(OHTM nomi toʻliq koʻrsatilsin)‎‎‎‎‎‎‎Komissiya raisi ___________________________________________________________________________‎‎M.Oʻ.‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)‎‎Komissiya kotibi ___________________________________________________________________________‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)‎‎20__ yil “_____” ______________________‎______-sonli‎‎‎‎‎ Tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yigʻilishlar bayonnomalari KITOBI _______________________________________________________________ (komissiyaning nomlanishi) T/r Familiyasi, ismi, otasining ismi, tugʻilgan yili, harbiy unvoni, harbiy qism, qaysi MIBdan chaqirilgan, chaqirilish sanasi va kim tomondan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilgan Shikoyatlari va qisqa anamnezi Shifokor tekshiruvining obyektiv maʼlumotlari va tashxis Komissiyaning xulosasi Yuqori turuvchi komissiyaning xulosasi 1 2 3 4 5 6 T/r Kasalliklar va kasallanish holatlari Davolanish joyi Sogʻayishini aniqlovchi subyektiv va obyektiv maʼlumotlari Sogʻaygandan soʻng parvozga ruxsat berish boʻyicha taxminiy muddat 1. Ichak infeksiyalari Harbiy gospital Kasallikning kechishini ogʻirlik darajasiga, davolash natijalari va organizmning umumiy ahvolini tiklash darajalariga bogʻliqligi Boʻlim boshligʻi xulosasi boʻyicha 2. Gelmintozlar Harbiy gospital Ovqat xazm qilish aʼzolari tomonidan kasallanishga olib keluvchi subyektiv va obyektiv koʻrinishlarini yoʻqolib ketishi Boʻlim boshligʻi xulosasi boʻyicha 3. Charchash: a) oddiy zoʻriqishdan soʻng yuzaga kelgan holsizlanish, ayrim shaxslarda xotiraning pasayishi, boshda ogʻirlik hissi, fikrlashning sekinlashuvi va qiyinlashuvi bilan ifodalanadigan yengil darajadagi charchashlar. Bunda ishga qiziqish kamdan-kam holda pasayadi, taʼsirchanlik yuzaga keladi, lekin irodasini nazorat qilish toʻliq saqlangan; Parvozlardan 3 — 5 kun muddatga ozod qilinishi Umumiy holatini yaxshi xis qilishi, shikoyati yoʻqligi, ishtaxa va uyqusini yaxshilanishi, parvoz qilishga intilishi Harbiy qism shifokori xulosasi boʻyicha b)oʻrtacha ogʻir va ogʻir darajadagi charchashlar Sihatgohga qisqa muddatga dam olishga yuborish Oʻzini yaxshi his qilishi, shikoyati yoʻqligi, parvoz qilishga intilishi Sihatgohdan kelganidan soʻng (nevropatolog koʻrigidan harbiy qism shifokori xulosasi boʻyicha 4. Yuqori emotsional taʼsirchanligi: salbiy xizmat yoki maishiy sharoitga: a) qisqa muddat, sekin-asta namoyon boʻlishi va adekvat taʼsiri; bir necha daqiqa davom etadigan; Tibbiyot punkti lazareti Sogʻligini odatdagi xolatga tikkalanishi va boʻlib oʻtgan xolatga tanqidiy munosabati 2-3 kun (nevropatolog koʻrigidan soʻng) b) oʻrta muddat davom etuvchi (bir necha soat davom etuvchi) nevrosteniya, nevroz, bogʻlanib qolish, isterik nevroz simptomlariga oʻxshash nevrologik buzilishlar bilan yuzaga keladigan uzoq davom etuvchi noodatiy ruhiy xolat MHKGning uchuvchilar ekspertizasi boʻlimi Odatdagi holatni tiklash MHKG tekshiruvidan soʻng parvoz ishini davom ettirishini MHKGning TUK aniqlab beradi 5. Parvoz vaqtida roʻy bergan avariyadan soʻnggi holati Chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrik yoki MHKGning uchuvchik ekspertizasi boʻlinmasi statsionar tekshiruvdan oʻtkazish Parvoz vaqtida avariya holati yuz berganda jabr koʻrmagan uchuvchilar tarkibi emotsional-ruhiy holati sezilarli darajada boʻlsa va bu shaxslar agar parvoz ishini davom ettirishga maqsad qilsa hamda avariya holati parvoz vaqtida sogʻligiga taʼsir koʻrsatmagan boʻlsa, ularga 7 — 10 kundan soʻng parvozga ruxsat berish mumkin. Bu holat harbiy qism tibbiyot xizmati boshligʻi va MHKGning nevropatolog shifokori bilan kelishilgan holda qaror qabul qilinadi. Parvozlardan chetlatilgan vaqtda uchuvchilar tarkibi boshqa majburiyatlarini harbiy xizmatni davom ettiradi. Harbiy gospitalda tekshiruvdan oʻtganidan soʻng uning parvoz ishini davom ettirishini boʻlim boshligʻi yoki MHKGning TUK hal qiladi 6. Oʻtkir alkogol intoksikatsiyasi natijasida yuzaga kelgan holatdan soʻnggi (mastlik holati) Harbiy qism shifokori tomonidan nazorati Yurak-qon tomir tizimining ortostatik sinov va jismoniy zoʻriqish darajalariga meʼyordagi taʼsiri 2-3 kun. Parvozdan chetlatilgan kunlarda uchuvchilar tarkibi harbiy xizmatni boshqa majburiyatlar bilan davom ettiradi. 7. Nevralgiyalar: a) subyektiv his qilish bilangina yuzaga keluvchi nevralgiyalar (parasteziya tipik zonalardagi ogʻriqlar); Tibbiyot punkti lazareti Ogʻriqlarning yoʻqligi, oʻzini yaxshi his qilishi 3 — 5 kun, harbiy gospitali nevropatologi koʻrigidan soʻng b)uzoq davom etuvchi nevropatiya va nevralgiyalar Harbiy gospital Ogʻriqning yoʻqligi, fuksiyalarning tiklanishi, umumiy ahvolida oʻzini yaxshi his etishi. Umurtqa pogʻonasi rentgenogrammasida patologiyaning yoʻqligi. Umumiy infeksiyasi bilan bogʻliq boʻlgan nevralgiyalarda — barokamera tekshiruvida gipoksiyaga chidamlilik darajasini yaxshi koʻtara olishi Boʻlim boshligʻi yoki MHKGning TUK xulosasi boʻyicha 8. Gordeolum. Oʻtkir meybomiit Ambulator, agar qaytalansa harbiy gospitalga yuboriladi Ogʻriqli infiltratning yoʻqligi, yaraning berkilishi. Kichik ogʻriqsiz infiltratning boʻlishi parvozga ruxsat berilishiga qarshi koʻrsatma hisoblanmaydi. 2-3 kun 9. Blefaritlar: a) kasallikning yengil formalarida; Ambulator Qichishishning yoʻqligi, kiprik ildizlarda yogʻ poʻstloqlari va qovoqlarning qizarishini yoʻqolib ketishi 1-2 kun b) ogʻir, kasallikning davolanishi qiyin kechuvchi qaytalanuvchi formalari Harbiy gospital Qichishishning yoʻqligi, kiprik ildizlari birikkan toʻqimalar va qovoqlarning qizarishini yoʻqolib ketishi Boʻlim boshligʻi yoki MHKGning TUK xulosasi boʻyicha 10. Konyunktivitlar: a) oʻtkir, yengil kechuvchi, asoratsiz Ambulator Yoruqlikdan qoʻrqish hissi yoʻqligi, koʻzda bosim, issiqlik va ogʻriq hissilarining yoʻqligi, qizarish va shishning yoʻqligi, koʻzdan yosh ajralishining toʻxtashi 2-3 kun b) ogʻir kechuvchi, uzluksiz yiring ajraluvchi, atrof yuzalariga asorat beruvchi Harbiy gospital Yoruqlikdan qoʻrqish yoʻqligi, koʻzida b�sim, issi�lik va ogʻriq hissilarining yoʻqligi, qizarish va shishning yoʻqligi, koʻzdan yosh ajralishining toʻxtashi Boʻlim boshligʻi yoki MHKGning TUK xulosasi boʻyicha 11. Koʻz olmasi pardalarining yalligʻlanishi bilan kechuvchi kasalliklari Harbiy gospital Koʻz olmasi pardalarining barcha yalligʻlanish belgilarining yoʻqolib ketishi Boʻlim boshligʻi yoki MHKGning TUK xulosasi boʻyicha 12. Oʻtkir tashqi otit (shuningdek tashqi eshituv yoʻlining furunkuli) Tibbiyot punkti lazareti yoki harbiy gospital Tinch holatda, chaynaganda, quloq suprasining orqa tomonini tortganda va oʻsimtasini ezib koʻrilganda ogʻriqning butunlay yoʻqligi, otoskopiya qilinganda tashqi eshituv yoʻli terisida yalligʻlanish belgilarining yoʻqligi, qon tahlilida meʼyordagi koʻrsatkichlar 3 kundan kam boʻlmasligi kerak 13. Oʻrta quloqning oʻtkir kataral yalligʻlanishlari, shuningdek salpingootitlar Tibbiyot punkti lazareti yoki harbiy gospital Umumiy axvoli, tana harorati, qon va siydik tahlilining meʼyordagi koʻrsatkichlari yaxshi.Quloqda shovqin va bitib qolish shikoyatlarining yoʻqligi, pichirlab gapirganda 5 metrdan ortiq masofada soʻzlarni toʻliq eshitishi, Yevstaxiyev nayi funksiyasining meʼyorda boʻlishi. Barokamerada barometrik bosim taʼsirida nogʻora pardada qon tomirlar reaksiyalarining va eshitishning pasayishi yoʻqligi 3 — 7 kun, boʻlim boshligʻi yoki MHKGning TUK xulosasi boʻyicha, parvozga ruxsat berishdan oldin vestibulometriya oʻtkazish kerak 14. Aritmiyalar–birinchi marta aniqlanganda, shuningdek uchuvchilarda aritmiyaning nisbatan takrorlanishi va oʻzgarishi bilan yuzaga kelgan elektrosistoliya bilan parvozga ruxsat berilgan uchuvchilar tarkibi Harbiy gospital Noxush subyektiv tuygʻularyoki yurak — qon tomir tizimining boshqa patologik oʻzgarishlari boʻlmaganda yaxshi sifatli xarakterga ega boʻlgan ekstrasistoliyalar TUK xulosasi boʻyicha 15. Neyrotsirkulyator distoniya gipertonik va gipotonik turdagi NSD arterial qon bosimi 140/90mm.sm.dan baland boʻlgan birinchi marta aniqlanganda yoki 100/60mm.sm.dan past, keyingi qaytadan tekshirilganda arterial qon bosimimazkur kasallik bilan odatdagidan oʻzgarib turish, shuningdek parvozga ruxsat berilgan shaxslarda aniqlanganda Harbiy gospital Shu shaxslarda arterial qon bosimining meʼyoriy koʻrsatkichlarga kelishi, oʻta namoyon boʻlishining yoʻqligi TUK xulosasi boʻyicha 16 Gemorroyning asoratlari: a) uzoq davom etuvchi (chuziluvchan) va asoratsiz kechganda Tibbiy punkt lazareti Ogʻriqning yoʻqolib ketishi, yalligʻlanish va qon ketishning yoʻqolib ketishi, defekatsiya aktining ogʻriqsiz boʻlishi 2-3 kun b) uzoq davom etuvchi (chuziluvchan) va asoratli kechganda Harbiy gospital Ogʻriqning yoʻqolib ketishi, yalligʻlanishi va qon ketishning yoʻqolib ketishi, defekatsiya aktining ogʻriqsiz boʻlishi Boʻlim boshligʻi yokiMHKG TUK xulosasi 17 Oʻtkir nazofaringit (shamollash) Ambulator Rinofaringoskopiyada shilliq qavatlarda yalligʻlanish belgilarining yoʻqligi, burun va Yevstaxiyev nayining meʼyordagi funksiyasi, qonning meʼyoriy koʻrsatkichi 3 kundan kam boʻlmasligi kerak 18 Oʻtkir sinusit harbiy gospital Burun va yon boʻshliqning shilliq qavatlarida oʻtkir yalligʻlanish belgilarining yoʻqligi – quloq barafunksiyasi va yon boʻshliqlar funksiyalarining meʼyorda boʻlishi tana harorati va qon tahlilining meʼyordagi koʻrsatkichlari barokamerada tekshirilganda barometrik bosimga chidamliligi yaxshi. Agar gaymoridal boʻshliqlardadiagnostika-davolash punksiyalar oʻtkazilgan boʻlsa, bunday shaxslarda barokamerada tekshiruv punksiyadan soʻng kamida 3-4 kun dam berilgandan soʻng oʻtkaziladi. Boʻlim boshligʻi yoki MHKG ning TUK xulosasi boʻyicha majburiy parvozga ruxsat berishdan avval vestibulometriya oʻtkazilish kerak 19 Oʻtkir streptokokkli tonzillit (angina) harbiy gospital Oʻzini yaxshi his etishi faringoskopiyada angina belgilarining yoʻqligi, boʻyin limfa tugunlari paypaslaganda ogʻriq va shishlarning yoʻq boʻlishi. Tana haroratini 7 kun davomida meʼyorda boʻlishi, qon va siydik tahlili meʼyoriy koʻrsatkichlarda EKGda oʻzgarishlar boʻlmasligi, davolangandan soʻng birinchi parvozdan soʻng LOR aʼzolari koʻrigi oʻtkazilishi shart Boʻlim boshligʻi yoki MHKG ning TUK xulosasi boʻyicha majburiy parvozga ruxsat berishdan avval vestibulometriya oʻtkazilish kerak 20 Laringit va laringotraxeit, tana haroratining koʻtarilishi kuzatilmasligi va umumiy intoksikatsiya belgilarisiz kechadigan faringit TP lazareti harbiy gospital Ovoz funksiyasining toʻliq tiklanishi, faringolaringoskopik tekshiruvda shilliq qavatlarda oʻtkir yalligʻlanish belgilarining yoʻqligi.Qonning meʼyoriy holati Davolash muddati 5 kundan kam boʻlmagan holda, parvozga ruxsat berishdan avval vestibulometriya oʻtkazilish kerak 21. Gripp (tumov) va boshqa oʻtkir respirator kasalliklar TP izolyatorida yoki harbiy gospitalyuqumli kasalliklar boʻlimiga Oʻzini yaxshi his qilish. Burun-halqum, ichki aʼzolar va asab tizimida obyektiv oʻzgarishlar boʻlmasligi, tana haroratining 3 kun davomida meʼyorida boʻlishi, qon va siydik tahlillari meʼyordagi koʻrsatkichlarda. EKGda oʻzgarishlar yoʻqligi. 7 — 10 kun boʻlim boshligʻi ruxsati bilan 22. Pnevmoniya (zotiljam), quruq plevrit (etiologiyasida sil yoʻqligi) harbiy gospital Subyektivholati yaxshi. Obyektiv tekshirilganda nafas olish va yurak qon tomir tizimi aʼzolarida patologik oʻzgarishlar yoʻq. Tana haroratining 5 kun davomida boʻlishi qon tahlili meʼyorda. Rentgenografiyada oʻpkada oʻzgarishlar yoʻqligi. EKG va tashqi nafas funksiyasida oʻzgarishlar yoʻqligi. MHKG TUK xulosasi 23. Oʻtkir bronxit: a) Kasallikning yengil kechishida TP lazareti Kasallikning subyektiv koʻrinishi yoʻqolishi. Nafas olishi meʼyorda boʻlishi, oʻpkadagi kasallik belgilarining yoʻqolib ketishi, periferik qon koʻrsatkichlarining yaxshilanishi, spirometrda yaxshi koʻrsatkich. Tana haroratini 2-3 kunda meʼyorda boʻlishi. 5 — 7 kun b) Kasallikning choʻziluvchan kechishida harbiy gospital Davolash natijalariga hamda tashqi nafas va yurak qon tomir tizimi funksiyalarining tiklanishi bilan bogʻliq. Boʻlim boshligʻi yoki MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 24. Aql tishlarining qiynalib chiqishi va perikoronarit asoratlari TP lazareti harbiy gospital Ogʻriq va shishning yoʻqligi, ogʻizni kamida 4 sm erkin ochish, qon va siydik tahlilida oʻzgarishlar yoʻqligi, EKG — oʻzgarishsiz. 3-4 kun, Boʻlim boshligʻi yoki MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 25. Oʻtkir pulpit Ambulator Ogʻriqning yoʻqligi 1-2 kun 26. Oʻtkir periodontit Ambulator Tishlov paytida tishda ogʻriqning yoʻq boʻlishi, tish kanalining plomba materiali bilan toʻliq yopilishi. 1-2 kun 27 Paradontozni qoʻzish davri, absess hosil boʻlishi TP lazareti harbiy gospital Paradontni har tomonlama yalligʻlanishining yoʻq boʻlganligi, shilliq qavatning rangini yaxshilanishi, ogʻriq, shishning yoʻq boʻlishi, qon va siydik tahlilida meʼyoriy koʻrsatkichlar 2-3 kun, Boʻlim boshligʻi yoki MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 28. Yuqori jagʻning oʻtkir odontogen osteomiyeliti, odontogen flegmona TP lazareti harbiy gospital Ogʻriq, shish va qizarishning yoʻqligida tana harorati meʼyorda boʻlishi, qon va siydik tahlilida meʼyoriy koʻrsatkichlar, EKG oʻzgarishsiz 5 — 7 kun, Boʻlim boshligʻi yoki MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 29. Ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining oʻtkir kasalliklari Harbiy gospital Shilliq qavatlarda zararlanish holatlarining yoʻqligi, tana haroratini meʼyorda boʻlishi, qon va siydik tahlilida meʼyoriy koʻrsatkichlar MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 30. Oʻtkir sialoadenit Harbiy gospital Ogʻriq va shishning yoʻqligi, bezlar funksiyasini tiklanishi, qon va siydik tahlili oʻzgarishsiz. EKG da oʻzgarish yoʻq. MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 31. Ovqat hazm qilish aʼzolari surunkali kasalliklari qoʻzish davri Harbiy gospital Umummiy ahvolining yaxshilanishi, kasallikning remissiya davrida asoratlarining subyektiv va obyektiv belgilarining yoʻqolishi MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 32. Furunkullar: (chipqon) a) yakka (yagona) holda tana harorati va umumiy ahvolining oʻzgarishlarisiz Ambulator Frunkulning toʻliq bitishi, ogʻriqli infiltratlarning va regional limfa bezlarining kattalashmaganligi. 2-3 kun b) koʻplab yoki yakka holda takrorlanadigan TP lazareti yoki Harbiy gospital Kasallikning mahalliy va umumiy paydo boʻlishining yoʻqolishi, qonning meʼyordagi koʻrsatkichlari (ECHT, leykotsitlar) 2 — 5 kun, MHKG TUKning xulosasi boʻyicha v) yuzning yuqori qismida, asosan yuqori lab, burun boʻshligʻiga kirish qismida paydo boʻlgan frunkullar umumiy ahvoliga bogʻliq boʻlmagan holda. TP lazareti yoki Harbiy gospital Kasallikning mahalliy va umumiy paydo boʻlishining yoʻqolishi, qonning meʼyordagi koʻrsatkichlari (ECHT, leykotsitlar) 2 — 5 kun, MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 33. Abssesslar: gidradenitlar, flegmonlar, karbunkullar TP lazareti yoki Harbiy gospital Umumiy ahvoli yaxshi, oldingi zararlangan oʻchoq oʻrniga yalligʻlangan infiltrati yoʻq boʻlgan bitgan chandiq, maxsus uchish kiyimini kiyganda va kislorod-nafas anjomidan foydalanilganda toʻsqinlik bermasligi zarur 2 — 5 kun, MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 34. Panaritsiy (Hasmol): Ambulator Barmoqning bitishi va funksiyasini toʻliq tiklanishi 2-3 kun a) yengil turlari:teri, teri osti va tirnoq osti (paronxiy) b) ogʻir formalari: pay, suyak va boʻgʻim Harbiy gospital MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 35. Dorsalgiyalar: TP lazareti yoki Harbiy gospital a) yengil formasi,boʻyin-yelka va bel-dumgʻaza sohalari Oʻzini yaxshi his ilishi, ogʻriqlarning yoʻqolishi, harakat chegaralanishining yoʻqligi 5 — 7 kun b) choʻzilgan va qaytalangan formalari Oʻzini yaxshi his ilishi, ogʻriqlarning yoʻqolishi, harakat chegaralanishining yoʻqligi MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 36. Oʻtkir sistit, oʻtkir uretrit, oʻtkir prostatit Harbiy gospital Subyektiv holatining yaxshiligi, tana harorati 5 kun davomida meʼyorda boʻlishi, qon va siydik tahlillari meʼyoriy koʻrsatkichda boʻlishi, davolanishdan soʻng uretrada ajralmalar yoʻqligi, siydik ajralishida buzilishlar yoʻq MHKG uchuvchik tibbiy komissiyasining xulosasi boʻyicha 37. Yorgʻoqlarning yalligʻlanish kasalliklari Harbiy gocpital Ogʻriq va shishning yoʻqolib ketishi, tana haroratining meʼyorda boʻlishi, qon va siydik tahlillarini meʼyorda boʻlishi MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 38. Burundan qon ketishlar: a) tasodifan xarakterdagi (shilliq qavatning mexanik shikastlanishlari va boshq.) Ambulator 3 kun davomida burundan qon ketishining yoʻqligi (toʻxtaganligi), qoldiqlarni koʻchishi, LOR shifokori maslahati 3 kundan kam boʻlmasligi kerak b) qayta koʻp marotaba qon ketishi Harbiy gocpital Qon ketish sabablarining yoʻqolishi, ikkilamchi oʻzgarishlarning yoʻqolib ketishi MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 39. Yumshoq toʻqimalarning ochiq jarohatlanishi: Ogʻriqsiz bitgan chandiqning borligi bu shikastlangan aʼzolar funksiyasiga taʼsir koʻrsatmasligi, va uchish kiyimlaridan foydalanilganda xalaqit bermasligi Yalligʻlanish belgilarining yoʻqligi, terida chandiqlarning borligi, jarohatlangan aʼzolarining funksiyalarini tiklanishi a) kichik oʻlchamdagi kesilgan, chopilgan, lat yegan va yirtilgan jarohatlar. TP lazareti 5 — 7 kun b) oʻq otar qurollardan jarohatlanish, yumshoq toʻqimalarning keng va chuqur oʻlchamdagi jarohatlar Harbiy gocpital MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 40. Lat yeyishlar: a) Kuchli ogʻriqlarsiz va kichik hajmdagi qon quyilishlar bilan namoyon boʻladigan toʻqimalardagi chegaralangan shishli lat yeyishlar (bosh suyagi va umurtqa pogʻonalari lat yeyishidan tashqari) TP lazareti Toʻqimalarda ogʻriq va shishning yoʻqolib ketishi, lat yegan aʼzolar funksiyasi toʻliq tiklanishi 2 — 5 kun b) bosh, umurtqa pogʻonasi, koʻkrak va qorin boʻshligʻining barcha aʼzolari lat yeyishlari, teri va teri osti toʻqimalariga qon quyilishlar (katta hajmdagi) shuningdek suyak usti va suyaklarning sinishi bilan namoyon boʻladigan ogʻriqli lat yeyishlar Harbiy gocpital Toʻqimalarda ogʻriq va shishning yoʻqolib ketishi, lat yegan aʼzolar funksiyasi toʻliq tiklanishi MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 41. Pay boylamlari va boʻgʻimlarning shikastlanishi: a) pay boylamlarini tortishib qolishi natijasida yumshoq toʻqimalarda biroz shish va ogʻriq hamda harakatning biroz cheklanishi bilan kuzatiladigan shikastlanishlar. TP lazareti Ogʻriqlarning va toʻqimalar shikastlanishini yoʻqolib ketishi 3 — 5 kun. Yuz berganda harbiy qism shifokori koʻrsatmasi boʻyichaparashutdan sakrash oʻquv mashgʻulotlaridan ozod qilinadi. b) pay boylamlarining qisman jaroxatlanganda boʻgʻimlarga qon qoʻyilishi, chiqishlar va suyaklar shikastlanishiga shubha paydo boʻlishi. Harbiy gocpital Ogʻriqlar va toʻqimalarda, sinishlar, shikastlangan aʼzolarning tiklanishi Boʻlim boshligʻi yoki MHKG TUK xulosasi boʻyicha 42. Issiqlik urishi a) yengil shakli Tibbiy punkt lazareti Umumiy ahvoli va ish qobiliyatining yaxshilanishi va (arterial qon bosimi, pulsi va tana haroratining koʻrsatkichlarga meʼyorda) 3-4 kun b) Asab va tomirlar buzilishi bilan oʻtkir kechuvchi holatlarda Harbiy gocpital Klinik koʻrinishlari aks ettirilgan qanday qatʼiy nazar davolash natijalari va organizmning umumiy holatining tiklanishga bogʻliq. MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 43. Kuyishlar: a) I va II darajadagi chegaralangan Tibbiy punkt lazareti Kuyishning toʻliq bitishi oldingi koʻygan joyda chandiqning mustahkamlanishi, bu holat uchuvchilarning maxsus uchish kiyimlariga va kislorod nafas anjomlarini kiyishda toʻsqinlik qilmasligi zarur bermasligi kerak. 3 — 7 kun b) II va III darajali tarqoq Harbiy gocpital Kuygan teri yuzasining toʻliq epitilizatsiyasi qoʻpol chandiqlar va bichilishlar yoʻqligi hamda terining yuqori sezuvchanligi baland va past haroratga va uchish anjomlarini qoʻyishda imkoniyatining borligi MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 44. Muzlash, muzlab qolish: a) I va II darajadagi chegaralangan Tibbiy punkt lazareti Muzlagan joyning ogʻriqning, shish va qizarish yoʻqolib ketishi 2 — 7 kun b) II va III darajali tarqoq Harbiy gocpital Muzlagan joyning epitilizatsiyasi, qoʻpol chandiq va bichilishlarning yoʻqligi. Umumiy holati yaxshi MHKG TUKning xulosasi boʻyicha 45. Koʻzning shox pardasiga yot jismlar tushishi Tibbiy punkt lazareti Konyunktiva va shox pardasida yalligʻlanish belgilarining yoʻqligi 1-2 kun 46. Tishni olib tashlash: a) asoratlanmagan Ambulator Ogʻriq, giperemiya, shish va qon ketishning yoʻqligi, ogʻiz boʻshligʻini erkin ochishi, chaynash akti ogʻriqsiz. 1-2 kun b)alveolit, qon ketish asoratlari Tibbiy punkt lazareti Ogʻriq, shish va qon ketishning yoʻqligi, ogʻiz boʻshligʻi erkin ochishi, chaynash akti ogʻriqsiz, qon va siydik tahlilida meʼyoriy koʻrsatmalar 2-3 kun 47. Profilaktik emlashlardan soʻnggi reaksiyalar, shuningdek boshqa allergik reaksiyalar. Tibbiy punkt lazareti Sogʻayganidan soʻng 3 — 5 kun