Markaziy bank tomonidan mikrokredit tashkilotlarining ichki audit xizmatiga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisida nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2023-04-14)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-y., 12-son, 247-modda), “Mikrokredit tashkilotlari toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 37-38-son, 372-modda) va “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2013-y., 1-son, 1-modda) qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Markaziy bank tomonidan mikrokredit tashkilotlarining ichki audit xizmatiga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisida nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi va “Mikrokredit tashkilotlari toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq aktivlarining balans qiymati bir milliard soʻmdan ortiq boʻlgan mikrokredit tashkilotlarida ichki audit xizmatini tashkil etishga qoʻyiladigan talablarni hamda uning faoliyatini tashkil etishning metodologik asoslarini belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: ichki audit — mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi va filiallari faoliyatini ular tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga, taʼsis hujjatlariga va ichki hujjatlarga, moliya-xoʻjalik operatsiyalarini amalga oshirishga doir belgilangan qoidalar va tartib-taomillarga rioya qilinishini, buxgalteriya hisobi va hisobotida maʼlumotlar toʻliq hamda toʻgʻri aks ettirilishini, korporativ boshqarish tamoyillariga rioya qilinishini, shuningdek aktivlar but saqlanishini tekshirish va monitoring qilish yoʻli bilan nazorat qiluvchi va baholovchi mikrokredit tashkilotining ichki audit xizmati faoliyati; ichki audit xizmati — mazkur Nizom talablari hisobga olingan holda mikrokredit tashkilotining yuqori boshqaruv organi qarori bilan tashkil etiladigan mikrokredit tashkilotining ichki auditni amalga oshiradigan tarkibiy boʻlinmasi. 2. Aktivlarining balans qiymati bir milliard soʻmdan ortiq boʻlgan har bir mikrokredit tashkiloti ichki audit xizmatini tashkil etishi, shuningdek mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi tasdiqlaydigan Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizomni hamda ichki audit xizmati xodimlarining lavozim yoʻriqnomalarini ishlab chiqishi va amalga kiritishi shart. 3. Ichki audit xizmati oʻz faoliyatini mazkur Nizom va boshqa qonunchilik hujjatlari asosida olib boradi. 4. Ichki audit xizmati ichki auditni amalga oshirish va uning natijalari toʻgʻrisida mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlariga obyektiv tahlil, baho, tavsiyalar va takliflar taqdim etish, shu orqali mikrokredit tashkilotining samarali faoliyat yuritishini taʼminlashda uning yuqori boshqaruv organiga koʻmaklashish maqsadida tashkil etiladi. 5. Quyidagilar ichki audit xizmatining asosiy vazifalari hisoblanadi: mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organini ishonchli axborot bilan taʼminlash va ichki audit amalga oshirilishi natijalari boʻyicha mikrokredit tashkiloti faoliyatini takomillashtirishga doir takliflarni tayyorlash; ichki audit jarayonida aniqlanadigan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlariga tavsiyalarni tezkorlik bilan kiritish, ularning bartaraf etilishini nazorat qilish. 6. Quyidagilar ichki audit xizmatining asosiy funksiyalari hisoblanadi: auditorlik tekshiruvi rejasiga muvofiq mazkur Nizomning 20-bandida koʻrsatilgan yoʻnalishlar boʻyicha tegishli tekshirishlar oʻtkazish yoʻli bilan ichki auditni amalga oshirish; mikrokredit tashkilotining moliyaviy hisobotlarini (oylik, choraklik, yillik) aniqligi va ishonchliligi yuzasidan joriy auditorlik tekshiruvidan oʻtkazish; mikrokredit tashkiloti tomonidan tuziladigan mikromoliyaviy xizmatlar koʻrsatishga doir va boshqa xoʻjalik shartnomalarining qonunchilik hujjatlariga muvofiqligi yuzasidan ekspertiza oʻtkazish; buxgalteriya hisobini yuritishda va moliyaviy hisobotni tuzishda mikrokredit tashkilotining tarkibiy boʻlinmalariga metodik yordam berish, ularga moliya, soliq, bank, mikrokredit tashkilotlari faoliyatiga oid qonunlar va boshqa qonunchilik hujjatlari boʻyicha maslahatlar berish; mikrokredit tashkiloti faoliyatini tashqi auditorlik tekshiruvidan oʻtkazish yuzasidan texnik topshiriqlarni ishlab chiqishda, auditorlik tekshirishlarini oʻtkazish uchun tashqi auditorlik tashkilotini tanlashda hamda tashqi auditorlik tashkilotlarining takliflarini baholashda mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organiga koʻmaklashish; mikrokredit tashkilotining ichki normativ hujjatlarini ishlab chiqishda ishtirok etish. 7. Ichki audit xizmati ichki auditni amalga oshirish jarayonida quyidagi huquqlarga ega: mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi va xodimlaridan mikrokredit tashkiloti faoliyatiga bogʻliq boʻlgan yoki audit predmeti hisoblangan barcha zarur hujjatlarni (rahbar buyruqlari, farmoyishlari, boshqaruv organlari qarorlari, maʼlumotnomalar, hisob-kitoblar va boshqa hujjatlarni) talab qilish; yuzaga kelgan savollar boʻyicha mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi va xodimlaridan ogʻzaki va yozma tushuntirishlar olish; zarur hujjatlardan nusxalar olish; zarur boʻlganda belgilangan tartibda (kelgusida saqlanishi gumon boʻlgan) hujjatlarning asl nusxalarini olish; auditorlik tekshiruvi oʻtkazilgandan soʻng tekshirish jarayonida aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarning bajarilishini nazorat qilish. Ichki audit xizmati qonunchilik hujjatlariga va mikrokredit tashkilotining taʼsis hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. 8. Ichki audit xizmati quyidagi majburiyatlarga ega: ichki auditni amalga oshirishda mazkur Nizom va boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga rioya qilish; mazkur Nizomning 21—27-bandlarida belgilangan talablarga muvofiq hisobotlar tuzish; moliya va statistika hisoboti koʻrsatkichlarining ishonchliligini tekshirish; ichki auditni amalga oshirishda olingan axborotning maxfiyligiga rioya qilish; mikrokredit tashkilotiga uning mansabdor shaxslari va xodimlari tomonidan zarar yetkazilganidan dalolat beruvchi holatlar aniqlangan taqdirda, bu haqda darhol mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organiga xabar berish va auditorlik hisobotida tegishli yozuvni qayd etish; aktivlarni xatlovdan oʻtkazishda va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda uning oʻz vaqtida amalga oshirilishini nazorat qilishda ishtirok etish. Ichki audit xizmati qonunchilik hujjatlariga va mikrokredit tashkilotining taʼsis hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega boʻlishi mumkin. 9. Ichki audit xizmati xodimlari quyidagi talablarga javob berishlari kerak: Oʻzbekiston Respublikasi oliy taʼlim muassasalarida yoxud Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasidagi taʼlimga tengligi eʼtirof etilgan xorijiy davlat taʼlim muassasasida olingan oliy iqtisodiy maʼlumotga yoki maxsus vakolatli davlat organining auditor malaka sertifikatiga ega boʻlishlari; bank ishi, mikromoliyalash, buxgalteriya hisobi, audit, moliya yoki soliq nazorati sohasida (shu jumladan oʻrindoshlik asosida) kamida ikki yillik amaliy ish stajiga ega boʻlishlari; mikrokredit tashkilotlari faoliyatiga oid qonunchilik hujjatlari boʻyicha yetarli bilimlarga ega boʻlishlari, shu jumladan Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlarini bilishlari; respublikada belgilangan buxgalteriya hisobi hamda umumqabul qilingan buxgalteriya hisobi va audit xalqaro standartlari qoidalarini qoʻllash boʻyicha bilimlarga ega boʻlishlari. 10. Mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi ichki audit xizmatiga malakali va yetarli tajribaga ega mutaxassislar ishga qabul qilinishini taʼminlaydi hamda ularning ish faoliyati ustidan bevosita nazorat oʻrnatadi. 11. Ichki audit xizmati xodimlarining soni ichki audit vazifalarini samarali bajarish uchun yetarli boʻlishi kerak. 12. Ichki audit xizmati xodimi lavozimi boʻshagan taqdirda, mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi bir oy muddat ichida ushbu lavozimga boshqa xodim qabul qilishi lozim. 13. Ichki audit xizmati xodimlarining kasbiy malakasi ularni tegishli taʼlim muassasalarida muntazam ravishda oʻqitish orqali oshirib boriladi. 14. Mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi yoki uning qarori bilan mikrokredit tashkiloti muassislari (ishtirokchilari) tarkibidan saylangan komissiya tomonidan ichki audit xizmati xodimlarining qonunchilik hujjatlari talablarini bilishi, axborot tanlash, tekshiruvlar oʻtkazish, xulosalarni baholash va tayyorlash borasidagi kasbiy mahoratlari darajasi har yili baholab boriladi. 15. Ichki audit xizmati mustaqildir va u bevosita mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organiga boʻysunadi. 16. Ichki audit xizmati rahbari va xodimlarini lavozimga tayinlash hamda egallab turgan lavozimidan ozod etish, ularga ish haqi miqdorini va boshqa toʻlovlarni belgilash mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organining qaroriga muvofiq amalga oshiriladi. 17. Ichki audit xizmati xodimlari ular tomonidan tekshirilayotgan faoliyatlardan mustaqil boʻlishi lozim. 18. Ichki audit mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi tomonidan tasdiqlanadigan auditorlik tekshiruvi rejasiga muvofiq yilning har choragida va hisobot yili yakunlari boʻyicha tekshirilayotgan davr tugagandan soʻng 10 kun muddat ichida oʻtkaziladi. Auditorlik tekshiruvi rejasi va mazkur Nizom talablari asosida batafsil auditorlik dasturi ishlab chiqiladi. Auditorlik dasturini ishlab chiqish va bajarish boʻyicha javobgarlik ichki audit xizmatiga yuklatiladi. 19. Ichki audit xizmati ishining samaradorligini taʼminlash maqsadida auditorlik tekshiruvi rejasi mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi tomonidan har yili kamida bir marta qayta koʻrib chiqilishi va tegishli yilning 1-yanvariga qadar tasdiqlanishi lozim. 20. Ichki audit: tasdiqlangan biznes-reja bajarilishini; korporativ boshqarish tamoyillariga rioya qilinishini; buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotning holatini; soliqlar va yigʻimlar toʻgʻri hisoblab chiqilishi va toʻlanishini; moliya-xoʻjalik faoliyatini amalga oshirishda qonunchilik hujjatlariga rioya etilishini; aktivlarning holatini; ichki nazoratning holatini tekshirish va monitoringini olib borish yoʻli bilan faqat ichki audit xizmati xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. 21. Oʻtkazilgan ichki audit tekshirishlari natijalari boʻyicha bevosita uni oʻtkazgan xodim (xodimlar) tomonidan imzolanadigan tegishli hisobotlar tuziladi. Bunda: a) biznes-reja bajarilishini tekshirish natijalari toʻgʻrisidagi hisobot quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: uning bajarilishining miqdor va sifat koʻrsatkichlari tahlili; uning bajarilishi taʼminlanmagan taqdirda aniqlangan sabablar bayoni; b) korporativ boshqarish tamoyillariga rioya qilishni tekshirish natijalari toʻgʻrisidagi hisobot quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlari tomonidan qabul qilinadigan qarorlarning samaradorligi, mikrokredit tashkiloti muassislarining (ishtirokchilarining) qonuniy huquq va manfaatlariga rioya etilishi tahlili; korporativ boshqarish sohasida qonunchilik hujjatlari buzilishi holatlari bayoni (taʼsis hujjatlariga rioya qilish, umumiy yigʻilishlar va mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlari majlislari oʻtkazilishi, dividendlar toʻgʻri hisoblanishi hamda oʻz vaqtida toʻlanishi va hokazolar); v) mikrokredit tashkilotining buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisoboti holatini tekshirish natijalari toʻgʻrisidagi hisobot quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotini tuzishning belgilangan tartibiga rioya qilinishini baholash; mikrokredit tashkiloti tomonidan oʻtkazilgan moliya-xoʻjalik operatsiyalarining buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotda oʻz vaqtida, toʻliq va aniq aks ettirilishini baholash; aniqlangan buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotni tayyorlashning belgilangan tartibi buzilishining tavsifi; g) soliqlar va yigʻimlar toʻgʻri hisoblanishi va toʻlanishini tekshirish natijalari toʻgʻrisidagi hisobot quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: tuzilgan va tegishli organlarga taqdim etilgan soliqlar va yigʻimlar hisob-kitobi toʻgʻriligini baholash; soliqlar va yigʻimlarni hisoblash va toʻlashning belgilangan tartibi buzilishi holatlarini, soliq solinadigan bazani belgilashda chetga chiqishlarni bayon qilish; d) moliya-xoʻjalik operatsiyalarini amalga oshirishda mikrokredit tashkiloti tomonidan qonunchilik hujjatlariga rioya qilinishini tekshirish natijalari toʻgʻrisidagi hisobot mikrokredit tashkiloti tomonidan amalga oshirilgan moliya-xoʻjalik operatsiyalarining qonunchilik hujjatlariga, shu jumladan Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlariga muvofiq yoki nomuvofiqligini baholash va bayon etishni oʻz ichiga olishi lozim; e) aktivlarning holatini tekshirish natijalari aktivlarni xatlovdan oʻtkazishning asoslanishini hamda ularning harakati, amalda mavjudligi va saqlanishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak; j) ichki nazoratning holatini tekshirish natijalari toʻgʻrisidagi hisobot quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: ichki nazorat tizimini va uning faoliyat koʻrsatishidagi mavjud kamchiliklarni bayon etish; mikrokredit tashkiloti tarkibiy boʻlinmalaridagi ijro intizomining holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar. 22. Oʻtkaziladigan audit tekshirishlari boʻyicha barcha hisobotlarda mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi va tarkibiy boʻlinmalari faoliyati baholanishini, aniqlangan chetga chiqishlar va qoidabuzarliklarni bartaraf etishga doir tavsiyalarni, tasdiqlaydigan hujjatlarning toʻliq toʻplamini oʻz ichiga oladigan yakuniy qism boʻlishi kerak. 23. Oʻtkazilgan ichki audit yakunlari boʻyicha, mazkur Nizomning 20, 21 va 22-bandlariga muvofiq, ichki audit rahbari (xodimi) tomonidan imzolanadigan yigʻma hisobot tuziladi. 24. Yigʻma hisobot: tahliliy qismni; yakuniy qismni; tasdiqlaydigan hujjatlarning toʻliq toʻplamini oʻz ichiga olishi kerak. 25. Yigʻma hisobotning tahliliy qismi mazkur Nizomning 20, 21 va 22-bandlariga muvofiq, ichki audit xodimlari tomonidan oʻtkazilgan tekshirishlar natijalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan axborotni oʻz ichiga olishi lozim. 26. Yigʻma hisobotning yakuniy qismi: mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi va tarkibiy boʻlinmalari faoliyatiga umumiy bahoni; aniqlangan chetga chiqishlar va qoidabuzarliklarni bartaraf etish boʻyicha ichki audit xizmatining tavsiyalarini hamda mikrokredit tashkilotining moliya-xoʻjalik faoliyati samaradorligini oshirishga, korporativ boshqarishni takomillashtirishga doir umumlashtirilgan takliflarni oʻz ichiga olishi kerak. 27. Yigʻma hisobot ichki audit yakunlangandan keyin 5 kun ichida tugatilishi zarur. 28. Yigʻma hisobot bevosita mikrokredit tashkilotining yuqori boshqaruv organiga uning koʻrib chiqishi va keyinchalik tasdiqlashi uchun taqdim etilishi kerak. Yigʻma hisobot tasdiqlangandan keyin uning 1 nusxasi mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organiga taqdim etiladi. 29. Mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi audit tekshiruvlari natijasida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish chora-tadbirlarini koʻrishi shart. 30. Ichki audit xizmati xodimlari: oʻzlari oʻtkazgan tekshirishlar natijalarini buzib koʻrsatganligi; ularga taqdim etilgan yoki xizmat vazifalarining bajarilishi jarayonida ularga maʼlum boʻlgan mikrokredit tashkilotining sirini tashkil etadigan axborotning maxfiyligiga rioya qilmaganligi; olingan hujjatlarning saqlanishi va qaytarilishini taʼminlamaganligi uchun javob beradilar. 31. Ichki audit xizmati auditorlik tekshirishlari davomida aniqlangan qoidabuzarlik holatlarini bartaraf etish va mikrokredit tashkilotining moliya-xoʻjalik faoliyati samaradorligini oshirish yuzasidan koʻrilgan chora-tadbirlarga baho berilishi uchun javobgardir. 32. Mikrokredit tashkilotining yuqori boshqaruv organi har chorakda ichki audit xizmatining tekshirishlar natijalari toʻgʻrisidagi hisobotini eshitadi, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish va mikrokredit tashkilotining moliya-xoʻjalik faoliyati samaradorligini oshirish yuzasidan chora-tadbirlar koʻradi. 33. Markaziy bank lozim boʻlganda mikrokredit tashkilotidan ichki audit xizmati oʻtkazgan tekshirishlar hisobotlarini va ular bilan bogʻliq boshqa axborotni olish huquqiga ega. 34. Mazkur Nizomning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladi.