ILMIY-TADQIQOT VA TAJRIBA-KONSTRUKTORLIK ISHLAB CHIQISHLARGA XARAJATLAR
(other, 2024-07-26)

1. Buxgalteriya hisobining ushbu milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni asosida ishlab chiqilgan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini meʼyoriy tartibga solish tizimining bir qismi hisoblanadi. 2. Ushbu standartning maqsadi ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlanmalariga xarajatlarni buxgalteriyada hisobga olish usulini belgilashdan iborat. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlariga xarajatlarni hisobga olishning asosiy masalasi bunday xarajatlarni aktiv yoki xarajat sifatida tan olishdan iborat. Ularni aktiv yoki xarajat deb tan olishning mezonlari moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish Konseptaul asoslarida belgilab qoʻyilgan. 3. Ushbu standart ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlari xarajatlarini hisobga olish chogʻida qoʻllaniladi. 4. Ushbu standart qazib olish tarmoqlarida neft, gaz, mineral konlarni qidirish va ularni ishlab chiqish xarajatlariga nisbatan qoʻllanilmaydi. Biroq u mazkur tarmoqlardagi boshqa tekshirishlar va ishlanmalarga nisbatan qoʻllaniladi. 5. Xoʻjalik yurituvchi subyekt kontraktga muvofiq boshqa xoʻjalik yurituvchi subyekt uchun tekshirishlar oʻtkazishi va ishlanmalar bilan shugʻullanishi mumkin. Kontrakt shartlariga koʻra tekshirishlar va ishlanmalar bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlar va foydalar boshqa subyektga oʻtkazilsa yoki oʻtkaziladigan boʻlsa, bu faoliyatni amalga oshiradigan xoʻjalik yurituvchi subyekt “Tovar-moddiy zaxiralar” BHMS yoki “Kapital qurilishga pudrat shartnomalari” BHMSga muvofiq xarajatlarni hisobga olib boradi. Bu faoliyat bilan bogʻliq xatarlarni zimmasiga oladigan va keladigan daromadlarni oladigan xoʻjalik yurituvchi subyekt ushbu xarajatlarni ushbu standartga muvofiq hisobga oladi. 6. Agar xoʻjalik yurituvchi boshqa subyekt bilan tuzilgan kontrakt shartlari boʻyicha ilmiy tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlari bilan bogʻliq xarajatlar va daromadlar boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektga oʻtkazilmasa yoki keyinchalik ham oʻtkazilmasa, u holda ilmiy tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlanmalari bilan shugʻullanuvchi xoʻjalik yurituvchi subyekt oʻz xarajatlarini ushbu standartga muvofiq. hisobga olib boradi. 7. Bu standartda foydalanilgan atamalar: Ilmiy-tekshirish ishlari — yangi ilmiy yoki texnik bilimlar va gʻoyalarni olish maqsadida oʻtkaziladigan yangi va rejali izlanishlar. Tajriba-konstruktorlik ishlari — yangi yoki jiddiy tarzda yaxshilangan materiallar, mexanizmlar, mahsulotlar, texnologiyalar, tizimlar yoki xizmatlarni rejalashtirish yoxud loyihalashtirish uchun, ularni tijorat maqsadlarida ishlab chiqarishdan yoki foydalanishdan oldin, ilmiy-tekshirish ishlari natijalarini yoki boshqa bilimlarni qoʻllash. 8. Ilmiy-tekshirish faoliyatiga quyidagilar kiradi: 8.1. Yangi bilimlar olishga qaratilgan faoliyat; 8.2. Ilmiy-tekshirishlar natijalarini yoki boshqa bilimlarni qoʻllanish yoʻllarini izlash; 8.3. Muqobil texnologiyalar yoki mahsulotlarni izlash; 8.4. Yangi yoki ancha yaxshilangan mahsulot yoki muqobil texnologiyani ishlab chiqish; 8.5. Va boshqalar. 9. Tajriba-konstruktorlik faoliyatiga quyidagilar kiradi: 9.1. Muqobil texnologiyalar yoki mahsulotlarni baholash; 9.2. Tajriba namunalari va modellarini loyihalashtirish, ularni yasash va sinab koʻrish; 9.3. Yangi texnologiyalarni qoʻllanib, asboblar, qisqich moslamalari, quyilma qoliplar va matritsalarni ishlab chiqish; 9.4. Miqyoslari boʻyicha tijorat ishlab chiqarishi maqsadlarga moʻljallanmagan eksperimental qurilmalarni loyihalashtirish, yasash va sinab koʻrish; 9.5. Va boshqalar. 10. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik faoliyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan, lekin ular qatoriga qoʻshilmaydigan faoliyat turlari: 10.1. Ishlab chiqarishning dastlabki bosqichida muhandislik jihatidan madad berish; 10.2. Ishlab chiqarish jarayonida sifatni nazorat qilish, jumladan mahsulotni har kuni sinab koʻrish; 10.3. Ishlab chiqarish jarayonida vujudga keladigan nosozliklarni bartaraf etish; 10.4. Mavjud mahsulotni yangilashga, kengaytirishga yoki boshqa yoʻl bilan sifatini yaxshilashga qaratilgan kundalik saʼy-harakatlar; 10.5. Va boshqalar. 11. Ilmiy tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlari xarajatlariga ilmiy tekshirish va tajriba-konstruktorlik faoliyati bilan bevosita bogʻliq boʻlgan yoki asosli ravishda faoliyatning bu turlariga kiritilishi mumkin boʻlgan barcha xarajatlar kiritiladi. 12. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlariga quyidagi xarajatlar kiritiladi: 12.1. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlari bilan band boʻlgan xodimlarga ish haqi toʻlash va boshqa toʻlovlar boʻyicha xarajatlar; 12.2. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlari chogʻida foydalaniladigan materiallar va xizmatlar qiymati; 12.3. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlarida mazkur aktivlardan foydalanish chogʻida asosiy vositalarning eskirishi; 12.4. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlari bilan bevosita bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha xarajatlar; 12.5. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlarida mazkur aktivlardan foydalanish darajasiga qarab, ayni shu darajadagi patentlar va litsenziyalar amortizatsiyasi va boshqa shu singari xarajatlar. 13. Realizatsiya xarajatlari ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlari xarajatlariga kiritilmaydi. 14. Ilmiy-tekshirish ishlab chiqishlar xarajatlari shu xarajatlar qilingan hisobot davridagi xarajat sifatida tan olinadi va keyingi davrda aktiv deb tan olinmasligi lozim. 15. Tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlarga xarajatlar, agar ular 16-paragrafda koʻrsatilgan aktivni tan olish mezonlarini qanoatlantirmasa, shu xarajatlar qilingan hisobot davridagi xarajatlar sifatida tan olinadi. Dastlab xarajat sifatida tan olingan tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlar xarajatlarini keyingi hisobot davrlarida aktivlar sifatida tan olmaslik kerak. 16. Tajriba-konstruktorlik ishlanmalari xarajatlari quyidagi mezonlarga javob bergan taqdirdagina aktiv sifatida tan olinadi: 16.1. Mahsulot yoki jarayon aniq belgilangan, mahsulot yoki jarayonga tegishli xarajatlar alohida aniqlanishi va ishonchli tarzda oʻlchanishi mumkin; 16.2. Mahsulot yoki jarayonni texnikaviy jihatdan amalga oshirish mumkinligini namoyish qilish mumkin boʻlganda; 16.3. Xoʻjalik yurituvchi subyekt mahsulot yoki texnologiyani ishlab chiqarish, sotish yoki undan foydalanishni moʻljallaganda; 16.4. Mahsulot yoki texnologiya uchun bozorning mavjudligi yoki uni sotish oʻrniga subyekt oʻzi uchun foydalanilgan taqdirda uning subyektga foyda keltirishi namoyish qilinishi mumkin boʻlganda; 16.5. Loyihani nihoyasiga yetkazish va bozorga chiqarish yoki mahsulotni, texnologiyani qoʻllanish uchun yetarli resurslarning yoki ularni namoyish qilish imkoniyatining mavjudligi. 17. Aktiv deb tan olingan tajriba-konstruktorlik ishlarining xarajatlari quyidagilar chiqarib tashlangandan soʻng tegishli boʻlajak daromadlar hisobidan qoplanadigan summadan oshmasligi lozim: — tajriba-konstruktorlik ishlariga keyin qilinadigan xarajatlar; — tegishli ishlab chiqarish xarajatlari; — maʼmuriy xarajatlar va mahsulotni sotish chogʻida bevosita qilingan xarajatlar. 18. Loyihaning tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlar xarajatlari aktiv deb hisoblash talablariga javob berganligi tufayli bu xarajatlar xoʻjalik yurituvchi subyekt ana shu xarajatlar natijasida kelgusida iqtisodiy naf olishini aniqlash uchun yetarli boʻlmagani sababli aktiv deb tan olish mezonlariga mos kelmasligi mumkin. Bunday hollarda tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlar xarajatlari shu xarajatlar amalga oshirilgan davrdagi xarajatlar deb eʼtirof etiladi va keyingi davrda aktiv deb tan olinmaydi. 19. Aktiv deb tan olingan tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlari summasi amortizatsiya qilinishi va muntazamlilik asosida xarajat deb tan olinishi kerak. Bunday hollarda subyekt quyidagilarga asoslanadi: 19.1. Mahsulot yoki texnologiyani sotish yoki undan foydalanishdan keladigan daromadlar yoki boshqa manfaatlarga; 19.2. Mahsulot yoki texnologiyani sotish yoxud undan foydalanish koʻzda tutilgan davrga. Amortizatsiya mahsulot yoki texnologiya sotishga yoki foydalanishga tayyor boʻlgan paytdan boshlanadi. 20. Aktiv deb tan olingan tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlarining amortizatsiya qilinadigan summasini quyidagi muddatlarning eng qisqa davrida muntazam asosda taqsimlash lozim boʻladi: 20.1. Aktivning xizmat muddati; 20.2. U dastlab tan olingan vaqtdan boshlab besh yil davomida. 21. Ayrim holatlarda tajriba-konstruktorlik ishlariga qilingan xarajatlar natijasida olingan iqtisodiy naf xoʻjalik yurituvchi subyekt boshqa aktivlarni ishlab chiqarishi chogʻida sarflanib ketadi va xarajat sifatida tan olinmaydi. Bunday holatda mazkur xarajatlar amortizatsiyasi boshqa aktiv qiymatining bir qismini tashkil etadi va balans qiymatiga kiritiladi. Masalan, ilgari aktiv deb hisoblangan tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlari ishlab chiqarish tovar-moddiy zaxiralari qiymatiga kiritilishi mumkin (“Tovar-moddiy zaxiralar” 4-son BHMS). Boshqa aktivlarning balans qiymatiga kiritilgan tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlari shu tariqa ana shu aktivlarning boshqa xarajatlari qilingan paytdagi xarajatlar deb tan olinadi. 22. Loyiha boʻyicha tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlari summasini tajriba-konstruktorlik ishlariga keyin boʻladigan xarajatlarni, tegishli ishlab chiqarish xarajatlarini, maʼmuriy xarajatlarni va mahsulot yoki texnologiyani bevosita realizatsiya qilish chogʻida qilingan, lekin kelajakdagi daromadlar hisobidan qoplanmaydigan xarajatlarni hisobga olib, amortizatsiya qilinmagan qoldiq summasigacha kamaytirish lozim boʻladi. Tajriba-konstruktorlik ishlanmalariga amortizatsiya qilinmagan xarajatlar qoldigʻi, agar bu xarajatlar ularni 16-bandda keltirilgan aktiv deb hisoblash mezonlariga javob bermasa, hisobdan chiqarib tashlanishi lozim. Toʻla yoki qisman hisobdan chiqarib tashlangan summasini mazkur qisman yoki toʻla hisobdan chiqarib tashlash amalga oshirilgan davrdagi xarajat deb tan olish lozim boʻladi. 23. 22-paragrafga muvofiq qisman yoki toʻla hisobdan chiqarib tashlangan tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlarini, toʻla yoki qisman hisobdan chiqarib tashlashga olib kelgan voqea yoki vaziyat tugagandan soʻng va yangi voqea hamda vaziyat kelajakda mavjud boʻlishiga ishonchli dalil mavjud boʻlgan hollarda qaytadan tiklash lozim. Qayta tiklangan summani, 17-paragrafga muvofiq toʻla yoki qisman hisobdan chiqarib tashlanmagan boʻlsa, amortizatsiya sifatida tan olinishi mumkin boʻlgan summaga kamaytirish kerak. Qayta tiklangan summani shu davr xarajati sifatida tan olingan tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlarining kamaytirilgan summasi sifatida eʼtirof etish lozim. 24. Moliyaviy hisobotlar quyidagilarni yoritib berishi kerak: 24.1. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlab chiqishlarini amalga oshirish xarajatlari uchun qabul qilingan hisob siyosatini; 24.2. Ilmiy-tekshirish va tajriba-konstruktorlik ishlanmalariga hisobot davridagi xarajat sifatida tan olingan xarajatlar summasini; 24.3. Foydalanilgan amortizatsiya usullarini; 24.4. Qabul qilingan foydali xizmat muddati yoki amortizatsiya meʼyorlarini; 24.5. Hisobot davrining boshida va oxirida tajriba-konstruktorlik ishlariga amortizatsiya qilinmagan xarajatlar qoldigʻini, bunda quyidagilar koʻrsatilishi kerak: 24.5.1. 16-bandga muvofiq. aktiv deb tan olingan tajriba-konstruktorlik ishlariga qilingan xarajatlar; 24.5.2. 19 va 22-bandlarga muvofiq xarajat deb tan olingan tajriba-konstruktorlik ishlariga qilingan xarajatlar; 24.5.3. Boshqa aktivlar hisobiga oʻtkazilgan tajriba-konstruktorlik ishlariga qilingan xarajatlar; 24.5.4. 23-bandga muvofiq ravishda qayta tiklangan tajriba-konstruktorlik ishlari xarajatlari. 25. Ushbu standartning qabul qilinishi hisob siyosatida oʻzgarish boʻlishiga olib keladigan holatlarda xoʻjalik yurituvchi subyekt oʻz moliyaviy hisobotini “Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot” deb atalgan 3-son BXMSga muvofiq ravishda tuzatishi lozim. Shu bilan bir vaqtda xoʻjalik yurituvchi subyekt tajriba-konstruktorlik ishlariga ushbu standart kuchga kirgan vaqtdan keyin qilingan xarajatlarnigina va 16-bandda sanab oʻtilgan mezonlarga javob bergan taqdirda aktiv sifatida aks ettirishi lozim.