FOIZLARNI OʻSTIRMASLIK TOʻGʻRISIDA NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2022-01-11)

“Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 3, 7, 17 va 51-moddalariga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Foizlarni oʻstirmaslik toʻgʻrisida nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab 10 kun oʻtgandan keyin amalga kiritilsin. 3. Mazkur qaror kuchga kirgan kundan boshlab, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 1998-yil 2-noyabrdagi 16/2-son qarori va u bilan tasdiqlangan Tijorat banklarining kreditlari boʻyicha foizlarni oʻstirmaslik siyosati toʻgʻrisida nizom (1998-yil 2-dekabr 561-sonli roʻyxat raqami) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”, “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi tijorat banklarining (bundan buyon matnda banklar deb yuritiladi) kreditlari, qarz qimmatli qogʻozlari va boshqa moliyaviy vositalari (bundan buyon matnda aktivlar deb yuritiladi) boʻyicha foizlarni Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga muvofiq oʻstirmaslik (bundan buyon matnda MHXS deb yuritiladi) tartibini belgilaydi. Banklar mazkur Nizomga muvofiq aktivlarni “foizlarni oʻstirmaslik” maqomiga oʻtkazish hamda “foizlarni oʻstirmaslik” maqomini bekor qilish toʻgʻrisida talablarni qoʻllash tartibini qabul qilishlari lozim. 1. Mazkur Nizomda quyidagi taʼriflardan foydalaniladi: buxgalterlik hisobining hisoblash usuli — ushbu usul boʻyicha operatsiya va hodisalar pul mablagʻlari yoki ularning ekvivalentlari qabul qilinganida yoki toʻlanganida emas, balki mazkur operatsiyalar roʻy berganda tan olinadi hamda buxgalteriya yozuvlarida aks ettiriladi va ular qaysi davrga tegishli boʻlsa, oʻsha davrning moliyaviy hisobotlarida koʻrsatiladi; real foiz stavkasi — bu aktivning foydalanish muddati davomida kutilayotgan kelgusi pul tushumi oqimlarini diskontlash uchun va aktivni boshlangʻich balans qiymatiga tenglashtirish uchun zarur boʻlgan foiz stavkasidir; real foiz stavkasi usuli — bu aktivning (majburiyatning) xizmat muddati davomida diskontni yoki mukofotni foizli daromadga (yoki xarajatga) amortizatsiya qilish yoki kechiktirilgan foizli toʻlovlarni (masalan, har oyda emas, har yili olinadigan yoki toʻlanadigan) taqsimlash orqali oʻzgarmas foiz stavkasini tan olishga olib keluvchi usuldir; qadrsizlanish — aktivning qoplanish summasining balans qiymatidan pasayishi; foizlarni oʻstirmaslik — hisoblangan foiz daromadini toʻliq olish ehtimoli mutlaqo qolmagan yoki qarzning asosiy summasini toʻliq olish mumkin boʻlmagan taqdirda, aktivga nisbatan hisoblash usulini qoʻllash toʻxtatiladi; qoplanadigan summa-aktiv realizatsiyasi sof qiymati yoki undan foydalanish qiymatining eng yuqorisi. 2. Banklar aktivlarni “foizlarni oʻstirmaslik” maqomiga quyidagi hollarda oʻtkazadi: 1) aktivlar Markaziy bankning normativ hujjatlariga muvofiq qoniqarsiz, shubhali va umidsiz turlarga tasniflanganda; 2) aktiv MHXS ga muvofiq qadrsizlanganda (1-ilova); 3) asosiy summani qaytarish yoki uning foizini toʻlash muddati 60 kun va undan ortiq muddatga kechiktirilgan holda (qaytarish muddati bir yilgacha boʻlgan foizli aktivlar boʻyicha); 4) asosiy summani qaytarish yoki uning foizini toʻlash muddati 90 kun va undan ortiq muddatga kechiktirilgan holda (qaytarish muddati bir yildan koʻp boʻlgan foizli aktivlar boʻyicha); 3. Aktivlarga “foizlarni oʻstirmaslik” maqomini bergan paytdan boshlab, banklar quyidagilarni amalga oshirishlari lozim: 1) foizli daromadlarni balans hisobvaraqlarida hisoblash toʻxtatiladi; 2) barcha hisoblangan, lekin olinmagan foizli daromadlar balans hisobvaraqlaridan koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlariga oʻtkazilishi lozim va aktivga “foizlarni oʻstirmaslik” maqomi berilgandan soʻng keyingi foizlar hisoblanishi koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida amalga oshiriladi; 3) ushbu aktivlar boʻyicha barcha keyingi toʻlovlar birinchi navbatda, hisoblangan, lekin olinmagan foizli daromadlarni, keyin esa kreditning asosiy summasini qoplashga yoʻnaltiriladi. 4. Hisoblangan foizli daromadlarni koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlariga oʻtkazilishi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali amalga oshiriladi: Dt Tegishli foizli daromadlar hisobvaraqlari Kt 16300 “Olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar” Dt 91500 “Aktivlar boʻyicha foizlar va vositachilik haqlari” Kt 96333 “Qimmatli qogʻozlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar kontr-hisobvaragʻi” yoki, 96335 “Aktivlar, foizlar va vositachilik haqlari boʻyicha kontr-hisobvaraq”. 5. Banklar foizlarni oʻstirmaslik maqomidagi aktivlar boʻyicha foizlar hisoblashni faqat koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarda amalga oshiradilar. Banklar olinishi lozim boʻlgan foizlar summasini koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlariga kiritishlari va keyin foizlar hisoblashni oʻrnatilgan tartibda shartnomaga muvofiq davom ettirishlari lozim. Aktivlarga “foizlarni oʻstirmaslik” maqomini berilishi, qarzdorlarni ushbu qarzlar boʻyicha hisoblangan foizlarni, shuningdek, ularga “foizlarni oʻstirmaslik” maqomi berilgandan keyin koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida hisoblangan foizlarni toʻlash majburiyatidan ozod etmaydi. 51. Oʻzbekiston Respublikasi “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi Qonunining 125-moddasiga muvofiq iqtisodiy sud tomonidan qarzdorni bankrot deb topish va tugatishga doir ish yuritishni boshlash toʻgʻrisida qaror qabul qilingan paytdan eʼtiboran qarzdorning barcha turdagi qarzlari boʻyicha neustoyka (jarima, penya) va foizlarni hisoblash tugatiladi. 6. Muddati oʻtgan foizlarni kapitalizatsiyalash orqali aktivning asosiy qarz summasiga qoʻshib hisoblashga yoʻl qoʻyilmaydi. 7. “foizlarni oʻstirmaslik” maqomining bekor qilinishi toʻgʻrisidagi qaror faqat qarz oluvchining moliyaviy holatini baholash, uning normal ish sharoitlarida qarzni toʻla qaytarish istagi va qobiliyati mavjud boʻlganda qabul qilinishi mumkin. Mazkur qarorni qabul qilish omillaridan biri bankka foizlar va asosiy qarz boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorliklar toʻlanganidan keyin, maʼlum davr davomida, yaʼni mijoz yoki emitent kamida 90 kun mobaynida oʻz vaqtida va qaytarish jadvaliga muvofiq bank foydasiga toʻlovlarni amalga oshirishni davom ettirish orqali talablarni qoniqarli bajarilishidir. 8. Agar qarz oluvchi yoki emitent maqomida boʻlgan yoki ushbu maqom beriladigan darajada tasniflangan boshqa aktivlarga ega boʻlsa, bu holat mazkur aktivning foizlarni oʻstirmaslik maqomida qolishi uchun yetarli dalil boʻlib hisoblanadi. 9. Aktivlarning “foizlarni oʻstirmaslik” maqomi bankning kredit qoʻmitasi qarori asosida bekor qilinadi. Ushbu qaror yozma shaklda rasmiylashtirilishi lozim. 10. Koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlariga oʻtkazilgan va yozilgan muddati oʻtgan foizli daromadlar tushganda, balans hisobotida hamda daromadlar va zararlar toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagi buxgalterlik oʻtkazma amalga oshiriladi: Dt 10101 “Aylanma kassadagi naqd pullar” yoki mijozning depozit hisobvaragʻi; Kt 40000 — 45094 “Foiz daromadlari”; Dt 96333 “Olinishi lozim boʻlgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha hisoblangan foizlar kontr-hisobvaragʻi” yoki 96335 “Aktivlar boʻyicha foizlar va vositachilik haqlari kontr-hisobvaragʻi”; Kt 91500 “Aktivlar boʻyicha foizlar va vositachilik haqlari”. Bank har bir hisobot sanasiga (har oyda) olish uchun hisoblangan foizlar, kredit, qarz qimmatli qogʻozlar yoki boshqa foizli moliyaviy vositalarni (bundan buyon matnda aktivlar deb yuritiladi) qadrsizlanish ehtimolining biron-bir belgilari mavjudligini baholashi shart. Ushbu belgilarning biron-biri mavjud boʻlgan taqdirda, bank aktivning qoplash summasini baholashi lozim. Moliyaviy aktivning qadrsizlanishining biron-bir real belgilari mavjud ekanligini baholash moliyaviy hisobotni (har oyning yakunida) tayyorlash vaqtida mavjud boʻlgan dalillar asosida amalga oshiriladi. Baholash hujjatlashtirilishi lozim. Bank olish uchun hisoblangan foizlar va aktivlarni qadrsizlanish ehtimolining belgilarini aniqlashda quyidagi belgilarni koʻrib chiqishi lozim: 1) maʼlum davr davomida qarz oluvchining yoki emitetning bozor qiymati oddiy sharoitlar natijasida kutilgandan koʻra koʻproq kamaygan; 2) davr davomida qarz oluvchining holatiga yoki moliyaviy vositaning emitentiga salbiy taʼsir etadigan muhim oʻzgarishlar sodir boʻlgan yoki ular yaqin kelgusida qarz oluvchi yoki emitent ishlayotgan texnologik, bozor, iqtisodiy va yuridik shartlarida kutilmoqda; 3) davr davomida bozor foiz stavkalari yoki investitsiyalar daromadliligining boshqa bozor koʻrsatkichlari koʻtarilgan va ushbu koʻtarilishlar, ehtimol, aktiv qoʻllanilishning qimmatliligini hisoblash uchun qoʻllaniladigan diskontlash stavkasiga taʼsir etadi va aktivning qoplanadigan miqdorini sezilarli darajada kamaytiradi; 4) qarz oluvchi yoki emitent sof aktivlarining balans qiymati uning bozor kapitalizatsiyasidan yuqori; 5) qarz oluvchi yoki emitentning pul oqimlariga sezilarli darajada salbiy taʼsir mavjudligi toʻgʻrisida dalillar borligi, bu esa kelgusi toʻlovlarni amalga oshirilishiga gumon tugʻdiradi; 6) oʻtgan davrda qarz oluvchining yoki emitentning faoliyat yuritish usulida va darajasida amalga oshgan yoki yaqin kelajakda amalga oshishi kutilayotgan qarz oluvchi va emitent ahvoliga salbiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan muhim oʻzgarishlar. Ushbu oʻzgarishlar faoliyatni toʻxtatish yoki qayta tashkil etish bilan bogʻliq rejalar yoki salmoqli hajmdagi aktivlarni hisobdan chiqarilishini yoki oʻz zimmasiga muhim majburiyatlarni olishini oʻz ichiga oladi; 7) qarz oluvchi yoki emitentning iqtisodiy holati yomonlashayotgani yoki kutilgandan ham koʻproq yomonlashishiga dalillar mavjudligi. Masalan: a) qarz oluvchi yoki emitentning faoliyatini amalga oshirish uchun pul mablagʻiga boʻlgan ehtiyoji avvalroq budjetda rejalashtirilgan ehtiyojiga nisbatan ancha katta; b) amaldagi sof pul oqimi operatsion foydalar va zararlar yoki qarz oluvchi yoki emitentning budjetida rejalashtirilganga nisbatan ancha yomon; v) qarz oluvchi yoki emitent budjetda rejalashtirilgan sof pul oqimi yoki operatsion daromadlarining ancha kamayganini yoki budjetda rejalashtirilgan operatsion zararlarning ancha koʻpayganini sezadi; g) qarz oluvchi yoki emitent joriy davr koʻrsatkichlari bilan kelgusi davrlarning budjet koʻrsatkichlarini qoʻshganda operatsion zararlar yoki sof pul oqimining kamayishi kutiladi. Banklar obyektiv dalillarni, yaʼni moliyaviy aktiv yoki aktiv guruhlari qadrsizlanganligi yoki olinmasligini koʻrsatuvchi, shu jumladan. aktivlarni tutib turuvchilar diqqatini jalb etuvchi quyidagilarga tegishli boʻlgan axborotni ham hisobga olishlari lozim: 1) emitentning katta moliyaviy qiyinchiliklari mavjudligi; 2) foizlar yoki asosiy summa boʻyicha toʻlovlarni toʻlashdan bosh tortish yoki muddatida toʻlamaslik kabi kontraktning amalda buzilishi; 3) kreditor tomonidan qarz oluvchiga uning moliyaviy qiyinchiliklari bilan bogʻliq holda iqtisodiy yoki huquqiy sabablar boʻyicha, kreditor tomonidan boshqa sharoitlarda berilmaydigan, yon bosishlarga yoʻl qoʻyilishi; 4) emitentning bankrotlikka uchrashining yoki boshqa moliyaviy qayta tashkil etilishining ehtimolining yuqori darajadaligi; 5) oldingi davr moliyaviy hisobotlarida ushbu aktiv qadrsizlanishi boʻyicha zararning tan olinishi; 6) moliyaviy qiyinchiliklar tufayli ushbu moliyaviy aktivlarning faol bozorining yoʻq boʻlishi; 7) debitorlik qarzdorlik portfelining toʻliq nominal summasi olinmasligini koʻrsatuvchi debitorlik qarzdorlikni undirish jadvalini shakllanishi. Korxonaning qimmatli qogʻozlari boshqa sotilmayotganligi va jamiyat tomonidan sotib olinmayotganligi tufayli faol bozorning yoʻq boʻlganligi qadrsizlanishning isboti boʻlolmaydi. Korxona kredit reytingining pasayishi oʻz-oʻzidan qadrsizlanishning dalili boʻlib hisoblanmaydi, lekin u boshqa mavjud axborotni koʻrib chiqishda qadrsizlanishning dalili boʻlib hisoblanishi mumkin. Oldingi xat boshidagi roʻyxatlar toʻliq deb hisoblanmaydi. Bank aktivlarni qadrsizlanish ehtimolining boshqa belgilarini aniqlash mumkin va bu bank tomonidan aktivning qoplanish summasini aniqlashini talab etadi. Banklar foizli aktivlar uchun bunday baholashni qoʻllash va amalga oshirish tadbirlarini yozma holda qabul qilishlari lozim. Bunday tadbirlar ushbu talablarni aniqlash va qoʻllashning tegishli usullari toʻgʻrisidagi koʻrsatmalarni oʻz ichiga olishi lozim. Qadrsizlanishning biron-bir obyektiv dalili mavjud boʻlgan taqdirda, bank tomonidan ushbu moliyaviy aktiv boʻyicha qoplash summasini rasmiy ravishda baholanishi talab etiladi. Qadrsizlanish tufayli potensial zarar belgilari mavjud boʻlmagan taqdirda, mazkur Nizomga muvofiq bank tomonidan qoplash summasini rasmiy ravishda baholanishi talab etilmaydi. Ushbu aktivning balans qiymati uning qoplash summasidan yuqori boʻlgan taqdirda olish uchun hisoblangan foizlar va aktivlar qadrsizlanadi. Moliyaviy aktivlarning qadrsizlanishi va ular boʻyicha summani undirish imkoni yoʻqligi har bir aktiv boʻyicha alohida baholanadi va tan olinadi. Qadrsizlanish va summani undirish imkoni yoʻqligi qadrsizlangan sifatida alohida koʻrib chiqilmagan oʻxshash moliyaviy aktivlar guruhi boʻyicha portfel yondashuvi asosida baholanishi va tan olinishi mumkin. Tannarxi yoki amortizatsiyalangan qiymati boʻyicha hisobga olinadigan moliyaviy aktivlar (bank tomonidan taqdim etilgan hamda qaytarilgunigacha ushlab turiladigan sotuv va investitsiya uchun moʻljallanmagan kreditlar va debitorlik qarzdorliklar) boʻyicha qoplash summasi kelgusida kutilayotgan ushbu moliyaviy aktiv boʻyicha dastlabki real foiz stavkasi boʻyicha diskontlangan yoki (agar foiz stavkasi ushbu aktiv boʻyicha oʻzgaruvchan boʻlsa) kontrakt boʻyicha belgilanadigan joriy real foiz stavkasida ifodalanadi. Agar ushbu aktiv garov taʼminoti sifatida qoʻyilgan boʻlib u garovga oluvchining mulkiga oʻtishi ehtimoli mavjud boʻlsa, u holda uning egasi garov taʼminoti qadrsizlanishini haqqoniy asosida baholaydi. Haqqoniy qiymati boʻyicha hisobga olinadigan qarz vositalari (sotuvga qoʻyilgan yoki sotuv uchun moʻljallangan aktivlar sifatida) boʻyicha qoplash summasi monand moliyaviy aktivlar boʻyicha joriy bozor foiz stavkasi boʻyicha diskontlangan, kelgusida kutilayotgan pul oqimlarining joriy qiymatini ifodalaydi. Faol bozorda baholanadigan (kotirovaka qilinadigan) bozor narxiga ega boʻlmaganligi uchun haqqoniy qiymati ishonchli ravishda baholanishi mumkin emasligi sababli haqqoniy qiymati ishonchli ravishda baholanishi mumkin emasligi sababli haqqoniy qiymati boʻyicha hisobga olinmaydigan moliyaviy aktivlar boʻyicha qoplash summasi monand moliyaviy aktivlar boʻyicha joriy bozor foiz stavkasi boʻyicha diskontlangan, kelgusida kutilayotgan pul oqimlarining joriy qiymatini ifodalaydi. Olish uchun hisoblangan foizlar va aktivlar qadrsizlanishi yuz bergan taqdirda, foiz hisoblashni toʻxtatish lozim ekanligini, aktivlarga esa “foizlarni oʻstirmaslik” maqomini qoʻllashni boshlash lozimligini bildiradi.