Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish”ni tasdiqlash haqida
(order, 2024-07-18)

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 23-dekabrda 65-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti 12-son BHMS “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” (roʻyxat raqami 596, 1999-yil 16-yanvar) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining normativ hujjatlari axborotnomasi, 1999-yil, 3-son) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin. 3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. 1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi. 2. Mazkur BHMSning maqsadi budjet, sugʻurta tashkilotlari, banklar va boshqa kredit tashkilotlaridan tashqari mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar Oʻzbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan barcha yuridik shaxslarda (bundan buyon matnda tashkilot deb yuritiladi) moliyaviy investitsiyalarini hisobga olish usulini aniqlash va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish tartibini belgilash hisoblanadi. 3. Mazkur BHMS tashkilotlar tomonidan moliyaviy investitsiyalarni va ular toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni buxgalteriya hisobida yoritib berish uchun qoʻllaniladi. 4. Tashkilot moliyaviy investitsiyalar hisobini mazkur BHMSning 7 — 28-bandlariga muvofiq yuritadi va ular quyidagi masalalarni oʻz ichiga oladi: moliyaviy investitsiyalarni (qisqa muddatli va uzoq muddatli) toifalariga qarab tasniflash; moliyaviy investitsiyalar qiymatini aniqlash va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish; moliyaviy investitsiyalarni bir toifadan boshqasiga oʻtkazish; moliyaviy investitsiyalar qiymatining qaytarilmaydigan pasayishi. 5. Mazkur BHMS quyidagilarga nisbatan tatbiq etilmaydi: foizlar, royalti, dividendlar va ijara haqi shaklidagi investitsiyalar boʻyicha olingan daromadlarni tan olish asoslari; shoʻba jamiyatlarga investitsiyalar; birgalikda faoliyatga investitsiyalar; gudvill, patentlar, savdo belgilari va boshqa nomoddiy aktivlar; Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (6-sonli BHMS) “Ijara hisobi”da (roʻyxat raqami 1946, 2009-yil 24-aprel) keltirilgan taʼrifga mos keladigan moliyaviy lizing. 6. Mazkur BHMSda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: moliyaviy investitsiyalar — tashkilot tasarrufidagi daromad olishga (foiz, royalti, dividend va ijara haqi shaklida) moʻljallangan, investitsiya qilingan kapital qiymatining ortishi yoki investitsiya qiluvchi kompaniyaning boshqa naf olish uchun foydalanadigan aktivlar; qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar — muomalada boʻlish muddati 12 oydan oshmaydigan oson realizatsiya qilinadigan moliyaviy investitsiyalar; uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar — qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalardan tashqari barcha moliyaviy investitsiyalar; koʻchmas mulkka investitsiya — investitsiya qiluvchi tashkilotning yoki investitsiya qiluvchi tashkilot guruhiga kiruvchi boshqa tashkilotning ishlab chiqarish faoliyati davomida foydalanilmaydigan yer maydonlariga yoki imoratlarga moliyaviy investitsiyalar; joriy qiymat — bir-biriga qaram boʻlmagan, lekin sotib olishni xohlagan xabardor xaridor bilan sotishni xohlayotgan xabardor sotuvchi oʻrtasida aktiv almashtiriladigan summa; bozor qiymati — moliyaviy investitsiyalarning aktiv bozorda aniqlanadigan summasi. 7. Oʻzining moliyaviy hisobotlarida aylanma mablagʻlar va uzoq muddatli aktivlar oʻrtasidagi tafovutni koʻrsatuvchi tashkilotlar muomalada boʻlish muddati 1 yilgacha boʻlgan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarni aylanma mablagʻ sifatida, muomalada boʻlish muddati 1 yildan oshadigan uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni esa uzoq muddatli aktivlar sifatida koʻrsatishlari kerak. 8. Oʻzining balanslarida qisqa muddatli va uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni farqlamaydigan tashkilotlar mazkur BHMSning 13 va 15-bandlariga muvofiq moliyaviy investitsiyalarni baholash va balansdagi qiymatni aniqlash maqsadlarida ushbu farqlashni amalga oshirishlari kerak. 9. Xarid qilinganda moliyaviy investitsiyalar sotib olish qiymati boʻyicha baholanadi va bu qiymatga brokerlar xizmati uchun toʻlangan haq, bank xizmati uchun toʻlovlar, bojlar va boshqa xarajatlar kiritiladi. 10. Agar moliyaviy investitsiya toʻlaligicha yoki qisman aksiyalarni emissiya qilish yoki boshqa qimmatli qogʻozlar chiqarish yoʻli bilan xarid qilinayotgan boʻlsa, xarid qilish qiymati chiqarilgan qimmatli qogʻozlarning nominal qiymatiga emas, balki ularni joriy qiymatiga teng boʻladi. Agar investitsiya toʻlaligicha yoki qisman boshqa aktivga almashtirish yoʻli bilan xarid qilinayotgan boʻlsa, uning xarid qiymati berilayotgan aktivning joriy qiymati boʻyicha aniqlanadi. 11. Xarid qilingan paytgacha boʻlgan davr uchun foizlar ulushi hisoblangan dividendlarni oʻz ichiga olgan qiymat boʻyicha xarid qilingan moliyaviy investitsiyalar xaridor tomonidan sotuvchiga toʻlangan foizlar summasini chegirib tashlab, xarid qiymati boʻyicha hisobga olinadi. 12. Qarz qimmatli qogʻozlarga investitsiyalarning xarid qiymati bilan toʻlash qiymati oʻrtasidagi tafovut (diskont yoki xarid qilishdagi mukofot) investitsiyalar boʻyicha doimiy daromad mavjud boʻlishi uchun investor tomonidan xarid qilingan paytdan boshlab qarz toʻlangunga qadar hisobdan chiqarib boriladi. 13. Qisqa muddatli (joriy) aktivlar sifatida tasnif qilingan moliyaviy investitsiyalar buxgalteriya balansida quyidagi usullar orqali hisobga olinadi: bozor qiymati; xarid qiymati va bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng kichigi boʻyicha. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar xarid qiymati va bozor qiymatlaridan eng kichigi bahosi boʻyicha hisobga olinadigan boʻlsa, balans qiymati investitsiya portfelining umumiy qiymati asosida yoki investitsiyalar turlari boʻyicha yoxud alohida investitsiyalar asosida aniqlanadi. 14. Qisqa muddatli investitsiyalar bozor qiymatining oʻzgarishidan keladigan daromad yoki zarar oʻzgarish sodir boʻlgan hisobot davrida tan olinadi. 15. Uzoq muddatli aktivlar sifatida tasnif qilingan moliyaviy investitsiyalar buxgalteriya balansida quyidagi usullar orqali hisobga olinadi: xarid qiymati; qayta baholashni hisobga olgan qiymat boʻyicha; investitsiya portfeli usuli boʻyicha aniqlangan, xarid qiymati va bozor qiymatidan eng kichigi bahosi boʻyicha. 16. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qayta baholash uchun qayta baholashni amalga oshirish davriyligini, shu jumladan uzoq muddatli investitsiyalar toifalarini aniqlash zarur. 17. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar qiymati pasayganda barcha uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarning balans qiymati pasaytiriladi, bundan balans qiymatining vaqtincha pasayishi mustasno. Bunday pasaytirish har bir alohida moliyaviy qoʻyilma boʻyicha aniqlanadi va tayyorlanadi. 18. Uzoq muddatli investitsiyalar xarid qiymati boʻyicha hisobga olinganda, uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar qiymati qaytarib boʻlmaydigan darajada pasaygan taqdirda, bu investitsiyalarning balans qiymati har bir investitsiya boʻyicha alohida kamaytirilishi kerak. Bunda, xatarning turlari, investitsiya qilinayotgan tashkilotda investorning ulushi eʼtiborga olinadi. 19. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar balans qiymatining vaqtincha pasayishi hisobda aks ettirilmaydi. Moliyaviy investitsiyalar qiymati pasayishining boshqa hollari mazkur BHMSning 21-bandiga muvofiq koʻrib chiqiladi. 20. Qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarni bozor qiymati boʻyicha hisobga oluvchi tashkilot hisob siyosatida investitsiyalar balans qiymatining kamayishi yoki koʻpayishini quyidagicha aks ettiradi: daromad yoki xarajat sifatida; mazkur BHMSning 21-bandiga muvofiq ravishda. 21. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qayta baholash natijasidagi qoʻshimcha baholash summasi xususiy kapitalga qayta baholashdan daromad sifatida qoʻshiladi. Moliyaviy investitsiyalar qiymati pasayganda kamaytirish xususiy kapitalda aks ettirilgan oʻsha investitsiyalarni qoʻshimcha baholash summasi hisobidan amalga oshiriladi. Agar moliyaviy investitsiyalar qiymatini kamaytirish summasi qayta baholashdan olingan daromad summasidan oshsa, bu farq xarajat sifatida tan olinishi kerak. Qiymati pasaytirilgan investitsiyalarni qoʻshimcha baholash miqdori shu investitsiyalardan kelgan zarar qoplangandan soʻng xususiy kapital koʻpayishiga kiritiladi. 22. Moliyaviy investitsiyalarni sotishda sotishdan olingan tushum bilan balans qiymati oʻrtasidagi farq tegishli xarajatlarni (broker yoki diler xizmati haqi) chegirib tashlangandan soʻng daromad yoki xarajat sifatida tan olinadi. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar balansda portfel usuli boʻyicha, xarid qiymati yoki bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng pastida hisobga olingan boʻlsa, qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromad yoki xarajat ularni realizatsiya qilish narxi bilan xarid qilish narxi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Agar investitsiya ilgari qayta baholangan yoki bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan, balans qiymati esa qoʻshimcha baholash qiymatini hisobga olgan holda koʻpaytirilgan boʻlsa, tashkilot qoʻshimcha baholashni qoldiq summasini daromad hisobvaragʻiga kreditlashi yoki uni taqsimlanmagan foyda hisobiga oʻtkazishini hisob siyosatida tasdiqlashi kerak. 23. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar xarid qiymati va bozor qiymatining eng kichigi boʻyicha hisobga olinadigan boʻlsa, uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qisqa muddatli (joriy) investitsiyalarga oʻtkazish ham xarid qiymati va balans qiymatining eng kichigi boʻyicha amalga oshiriladi. 24. Agar uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar ilgari qayta baholangan boʻlsa, ularni qisqa muddatli (joriy) investitsiyalar toifasiga oʻtkazishda va bu qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan boʻlsa, qayta baholash qiymati balans qiymatidan chiqarib tashlanishi kerak. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarning bozor qiymatidagi oʻzgarish daromadga kiritiladigan boʻlsa, qoʻshimcha baholashning qolgan har qanday miqdori daromadga oʻtkazilishi kerak. 25. Qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar toifasiga oʻtkazish xarid qilish qiymati va bozor qiymatidan eng kichigi yoki bozor qiymati boʻyicha, agar investitsiya ilgari shu qiymat boʻyicha hisobga olingan boʻlsa, amalga oshiriladi. 26. Moliyaviy natijalarga quyidagilar kiritiladi: a) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha quyidagi koʻrinishdagi daromadlar/xarajatlar: uzoq muddatli va joriy investitsiyalar boʻyicha foizlar, royalti, dividendlar va ijara toʻlovlari; qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromadlar va zararlar; mazkur BHMSning 20-bandiga muvofiq bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha realizatsiya qilinmagan daromadlar va zararlar; xarid qiymati va bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng kichigi boʻyicha baholangan qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni taqdim qilish uchun talab qilinadigan bozor qiymatining kamaytirilishi va bunday kamaytirishning qaytadan tiklanishi; b) uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar qiymatining vaqtinchalik kamayishidan tashqari balans qiymatining pasayishi va bunday pasayishlar qoplanishi; v) mazkur BHMSning 22-bandiga muvofiq hisoblangan uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromadlar va zararlar. 27. Mazkur BHMSni qoʻllanish natijasida yuzaga keladigan soliq oqibatlarini hisobga olish Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq amalga oshiriladi. 28. Moliyaviy hisobotlarda quyidagilar yoritib berilishi lozim: a) hisob siyosatida: moliyaviy investitsiyalarning balans qiymatini aniqlash; bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarning bozor qiymatidagi oʻzgarishlarni aks ettirish; qayta baholangan moliyaviy investitsiyalarni sotishda qoʻshimcha baholash summasini aks ettirish; b) quyidagi koʻrinishda olingan daromadga kiritilgan katta miqdordagi summalar: uzoq muddatli va qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha foizlar, royalti, dividendlar va ijara haqlari; qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdagi daromadlar va zararlar; bunday moliyaviy investitsiyalar qiymatidagi oʻzgarishlar; v) realizatsiya qilinayotgan investitsiyalarning bozor qiymati, agar ular balansda bozor qiymati boʻyicha hisobga olinmagan boʻlsa; g) koʻchmas mulkka moliyaviy investitsiyalarning joriy qiymati, agar ular uzoq muddatli investitsiya sifatida hisobga olingan boʻlsa va joriy qiymati boʻyicha aks ettirilmasa; d) investitsiyalarga muhim cheklashlar yoki investitsiyalarni realizatsiyasidan daromad va tushumni oʻtkazish; j) qayta baholash summasi boʻyicha hisobga olingan uzoq muddatli investitsiyalar: qayta baholash oʻtkazilishini davriyligini aniqlash siyosati; soʻnggi marta qayta baholangan sana; qayta baholash asosi va tashqi baholovchini jalb etish fakti; z) davr ichida bahosining oshirilishi summasidagi oʻzgarishlar hamda bu oʻzgarishlarning tavsifi; i) asosiy faoliyati investitsiya faoliyatidan iborat boʻlgan tashkilotlar uchun investitsiya portfelini tahlil qilish.