Fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini sud orqali himoya qilishning zamonaviy mexanizmlarini joriy etish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida
(resolution, 2025-01-30)

Soʻnggi yillarda mamlakatimizda davlat organlari bilan munosabatlarda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari samarali himoyasini taʼminlashda tizimli islohotlar amalga oshirildi. Ayniqsa, 2017-yilda mamlakatimiz tarixida ilk marotaba maʼmuriy sudlar tashkil qilinganligi fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining davlat organlari va mansabdor shaxslarning qonunga xilof qarorlari, harakatlari ustidan sudga shikoyat qilishga oid konstitutsiyaviy huquqlarini taʼminlashda muhim qadam boʻldi. Oʻtgan davrda maʼmuriy sudlar tomonidan koʻrib chiqilgan 120 mingga yaqin ariza va shikoyatlarning 57 foizi qanoatlantirilib, fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining buzilgan huquqlari tiklanganligi ham maʼmuriy sudlarning qonun ustuvorligini taʼminlash hamda shaxsning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishda muhim institut sifatida shakllanganligini koʻrsatmoqda. Bu borada maʼmuriy sudlar zimmasiga shikoyatlarni koʻrib chiqishda “faol ishtirok etish” tamoyili asosida nizoni toʻgʻri hal qilish uchun dalillarni mustaqil yigʻish majburiyati yuklangani, sud qarori ijrosini taʼminlamagan mansabdor shaxslarga jarima qoʻllash vakolati berilgani ham ushbu institut takomillashib borayotganligidan dalolat beradi. Shu bilan birga, bugungi kunda maʼmuriy sudlar faoliyatiga ilgʻor xorijiy tajribada oʻzini oqlagan institut va tartiblarni keng qoʻllash orqali fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishda ushbu sudlarning rolini oshirish, shu jumladan, davlat organi hujjatiga ishonib faoliyat yuritgan fuqaro va tadbirkorlik subyektlari huquqlari va qonuniy manfaatlarining himoyasini qoʻshimcha ravishda kuchaytirish zarurati vujudga kelmoqda. Davlat organlari bilan munosabatlarda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarining samarali hamda ishonchli himoya etilishini taʼminlash va maʼmuriy sud ishlarini yuritishni xalqaro standartlardan kelib chiqib yanada takomillashtirish maqsadida: 1. Oʻzbekiston Respublikasida maʼmuriy sudlar faoliyatini takomillashtirishning asosiy yoʻnalishlari etib quyidagilar belgilansin: davlat organlari bilan munosabatlarda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarining ishonchli va samarali himoya etilishini ustuvor ravishda taʼminlash; fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini tiklashda sudning faol ishtiroki prinsipini qoʻllash mexanizmlarini kengaytirish; davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini oʻrnatish; maʼmuriy sud ishlarini yuritishda nizolarni sudgacha hal qilish mexanizmlarini takomillashtirish; fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini himoya qilishda maʼmuriy sudlarning rolini kuchaytirish orqali aholining sud tizimiga boʻlgan ishonchini yanada oshirish; davlat organlari tomonidan sud qarorlari ijro etilishi ustidan nazoratning taʼsirchan mexanizmlarini toʻliq joriy etish; maʼmuriy yustitsiya tizimi rivojlangan davlatlar tajribasi asosida maʼmuriy sudlar faoliyatini takomillashtirib borish. 2. Oliy sud va Adliya vazirligining quyidagi tartiblarni maʼmuriy sudlar faoliyatiga joriy etish haqidagi takliflariga rozilik berilsin: qarori, harakati (harakatsizlik) ustidan shikoyat qilinayotgan davlat organi mansabdor shaxsi yoki uning vakili sud majlisida majburiy ishtirok etishini taʼminlash; maʼmuriy sud ish yurituvida ishlarning tezkor va sifatli koʻrib chiqilishini taʼminlashga hamda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlariga oʻz huquqlarini himoya qilish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar yaratishga qaratilgan dastlabki eshituv institutini joriy etish. 3. Oliy sud Adliya vazirligi va Bosh prokuratura bilan birgalikda uch oy muddatda quyidagilarni nazarda tutuvchi qonun loyihasini ishlab chiqsin va belgilangan tartibda kiritsin: a) davlat organi mansabdor shaxsi yoki uning vakili maʼmuriy sudning majlisida majburiy ishtirok etishini taʼminlash boʻyicha: davlat organi qarori yoki uning mansabdor shaxsi harakati (harakatsizlik) ustidan berilgan arizani maʼmuriy sudlarda koʻrishda mansabdor shaxs yoki uning vakili zarur tushuntirishlar berish uchun sud muhokamasida ishtirok etishi shart hisoblanadi; davlat organi mansabdor shaxsi yoki uning vakili ishtirok etishi zarur deb topilgan hollarda maʼmuriy ishni koʻrib chiqish keyinga qoldiriladi, uning ishtiroki ishning har tomonlama, toʻliq va toʻgʻri hal qilinishiga toʻsqinlik qilmagan taqdirda, ish davlat organi mansabdor shaxsi yoki uning vakili ishtirokisiz koʻrib chiqiladi; davlat organi mansabdor shaxsi yoki uning vakili sud muhokamasiga kelmagan va uning kelmaganligi sud tomonidan uzrli deb topilmagan taqdirda, mansabdor shaxsga nisbatan sud jarimasi qoʻllaniladi; b) maʼmuriy sud ish yurituvida dastlabki eshituv institutini joriy etish boʻyicha: maʼmuriy sud ish yurituvida dastlabki eshituv qonunda nazarda tutilgan hollarda oʻtkaziladi; dastlabki eshituvda arizachining talablari va javobgarning eʼtirozlari aniqlashtiriladi, arizadagi kamchiliklarni bartaraf etish choralari koʻriladi; talablarni isbotlash uchun arizachiga zarur dalillarni hamda javobgarga fikrni yozma ravishda taqdim etish boʻyicha tushuntirishlar beriladi; arizadagi talablar va ishdagi dalillarga sudya tomonidan dastlabki huquqiy baho (talablarni aniqlashtirish, ishga daxldor boʻlmagan taraflarni almashtirish, qoʻshimcha javobgarni jalb qilish va boshqalar) beriladi. Bunda koʻrilayotgan ishning mazmunan hal etilishi boʻyicha yakuniy fikr bildirishga yoʻl qoʻyilmaydi; dastlabki eshituv ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran yigirma kundan kechiktirmay oʻtkaziladi, ushbu muddat sud muhokamasi uchun belgilangan muddatga kiritilmaydi; dastlabki eshituv natijasiga koʻra arizani qaytarish yoki ish boʻyicha sud muhokamasini tayinlash toʻgʻrisida ajrim chiqariladi. v) maʼmuriy sudga nizolarni hal etish jarayonida sudga hurmatsizlik qilinishi va sudning xususiy ajrimi boʻyicha choralar koʻrmaslikka oid huquqbuzarliklar aniqlanganda, maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrish vakolatini berish. 4. Oliy sud, Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil hamda Savdo-sanoat palatasining ishonchning himoya qilinishi prinsipini Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksda alohida belgilash haqidagi taklifi maʼqullansin. Oliy sud manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda uch oy muddatda davlat organi hujjatining qonuniy kuchiga ishonib faoliyat yuritgan fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining ishonchini himoya qilish uchun mazkur hujjatning keyinchalik bekor qilinishi ushbu shaxsning oʻz mulkidan mahrum boʻlishiga yoki boshqa ogʻir oqibatlar olib kelmasligiga oid qoidalarni (bundan qonunda belgilangan hollar mustasno) nazarda tutuvchi qonun loyihasini ishlab chiqsin va belgilangan tartibda kiritsin. 5. Yangi tahrirdagi Soliq kodeksi bilan joriy etilgan tadbirkorlik subyekti soliq qarzdorligini tan olgan taqdirda, ushbu qarzdorlikni soliq organining qaroriga asosan tadbirkorlik subyektining mulki hisobidan qoplashni nazarda tutuvchi tartib samarali ishlayotganligi maʼlumot uchun qabul qilinsin. Oliy sud, Soliq qoʻmitasi va Savdo-sanoat palatasining tadbirkorlik subyektlarining vaqt va mablagʻ bilan bogʻliq ortiqcha xarajatlarini qisqartirish maqsadida 2025-yil 1-maydan boshlab tadbirkorlik subyekti tomonidan tan olingan soliqqa oid huquqbuzarliklar boʻyicha soliq organi tomonidan ushbu tadbirkorlik subyektining banklardagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib qoʻyish tartibini joriy etish toʻgʻrisidagi taklifi maʼqullansin. Belgilansinki, tadbirkorlik subyekti soliqqa oid huquqbuzarlikni tan olmagan hamda soliq organi tomonidan oʻzining banklardagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalar toʻxtatib qoʻyilishiga eʼtiroz bildirgan taqdirda, ushbu masala amaldagi tartibga muvofiq soliq organi arizasiga asosan sud tomonidan hal etiladi. 6. Vazirlar Mahkamasi 2025-yil 1-iyunga qadar nazorat qiluvchi organlar tomonidan tadbirkorlik subyektlari tan olgan huquqbuzarliklar boʻyicha moliyaviy jarimalarni qoʻllashni (bundan soliqqa oid huquqbuzarliklar boʻyicha jarima qoʻllash mustasno) nazarda tutuvchi normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari kiritilishini taʼminlasin. Bunda moliyaviy jarimani qoʻllash jarayonida tadbirkorlik subyekti vakili ishtiroki taʼminlanishi, jarima qoʻllash boʻyicha qaror ustidan shikoyat berilganda, uning ijrosi toʻxtatilishi, shuningdek, noqonuniy va asossiz qaror boʻyicha jarima undirilgan boʻlsa, undirilgan summadan har bir kalendar kun uchun tegishli budjetdan Markaziy bankning asosiy stavkasida foiz toʻlanishi inobatga olinsin. 7. Quyidagilar: Oʻzbekiston Respublikasi maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilikni takomillashtirish konsepsiyasi 1-ilovaga muvofiq; Oʻzbekiston Respublikasi maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha idoralararo komissiya (keyingi oʻrinlarda — Idoralararo komissiya) tarkibi 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 8. Idoralararo komissiya (B.D. Islamov): uch hafta muddatda maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha ish rejasini hamda vazifalar taqsimotini tasdiqlasin; uch oy muddatda yangi tahrirdagi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeks loyihasini tayyorlash jarayoniga xalqaro tashkilotlarning ekspertlari va mutaxassislarini jalb etish masalasi koʻrib chiqilishini taʼminlasin; 2026-yil 1-iyulga qadar yangi tahrirdagi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeks loyihasini belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasiga kiritsin; ilmiy hamjamiyat, fuqarolik jamiyati institutlari vakillari hamda xorijiy ekspertlar oʻrtasida yangi tahrirdagi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeks loyihasi keng muhokama qilinishini taʼminlasin. 9. Idoralararo komissiyaning murojaatiga koʻra Tashqi ishlar vazirligi xorijiy mamlakatlarga safarlarni tashkil etish, shuningdek, xorijiy mamlakatlarning davlat organlari va xalqaro tashkilotlar vakillari bilan uchrashuv va muzokaralarni oʻtkazishda har tomonlama koʻmaklashsin. 10. Sudyalar oliy kengashiga 2025-yil 1-martdan boshlab sudya, prokuror, advokatlar va davlat organlari vakillari uchun mazkur qaror bilan kiritilayotgan yangi institutlarning mazmun-mohiyatini va ularni amaliyotda qoʻllash tartibini oʻrgatish boʻyicha oʻquv kurslarini tashkil qilish tavsiya etilsin. 11. Mazkur qarorning ijrosini samarali tashkil qilishga masʼul etib Oliy sud raisi B.D. Islamov belgilansin. Qaror ijrosini muvofiqlashtirish Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti maslahatchisi D.B. Kadirov zimmasiga yuklansin. Mamlakat taraqqiyotining bugungi bosqichida keng koʻlamli islohotlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi va “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasining maqsadlariga erishish davlat organlari bilan munosabatlarda qonun ustuvorligini, fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarining ishonchli himoya qilinishini, davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini oʻrnatishni talab qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasida har kimga oʻz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining hamda boshqa tashkilotlarning, ular mansabdor shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari va harakatsizligi ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlangan. Mamlakatimizda ilk marotaba 2017-yil 1-iyundan eʼtiboran davlat organlari va mansabdor shaxslarning gʻayriqonuniy harakatlari ustidan fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining sudga shikoyat qilish huquqining konstitutsiyaviy kafolatlarini amalga oshirishni taʼminlashga xizmat qiladigan maʼmuriy sudlar tashkil qilindi. Maʼmuriy sudlarning vazifasi maʼmuriy organlar bilan munosabatlarda qonun ustuvorligini taʼminlash bilan birga fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish hisoblanadi. Oʻtgan qisqa davrda maʼmuriy sudlarning faoliyati oʻz samarasini bera boshladi. 2017 — 2024-yillarda maʼmuriy sudlar tomonidan 120 mingga yaqin ariza (shikoyat) koʻrib chiqilib, ularning 57 foizi qanoatlantirilgan holda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining buzilgan huquqlari tiklangan. 2018-yilda qabul qilingan Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeks fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlashda muhim rol oʻynadi hamda mamlakatda maʼmuriy yustitsiyani rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy zamin yaratishga imkon berdi. Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishning asosiy maqsadlaridan biri maʼmuriy sudlarda mansabdor shaxslarning qarorlari ustidan berilgan shikoyatlarni koʻrib chiqish tizimini takomillashtirish orqali sud nazoratini qoʻllash sohasini kengaytirish hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 16-yanvardagi PF-11-son Farmoni bilan tasdiqlangan 2023 — 2026-yillarga moʻljallangan sud tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishning qisqa muddatli strategiyasini amalga oshirish boʻyicha harakatlar dasturida huquqni qoʻllash amaliyotini tanqidiy tahlil qilish asosida hamda ilgʻor xorijiy tajribani inobatga olgan holda maʼmuriy sud ish yurituvini takomillashtirish choralarini koʻrish belgilangan. “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasida ham davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini oʻrnatish hamda maʼmuriy adliya tizimini yanada rivojlantirishga oid vazifalar belgilandi. Shu munosabat bilan oʻtkazilgan tahlil Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksni quyidagi yoʻnalishlarda takomillashtirish zarurati mavjudligini koʻrsatmoqda: birinchidan, maʼmuriy sud ish yurituviga xalqaro standartlarga va ilgʻor xorijiy tajribaga muvofiq ommaviy-huquqiy munosabatlar sohasida fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini taʼminlash boʻyicha oʻzini oqlagan yangi institut va tartiblarni implementatsiya qilish boʻyicha ishlarni davom ettirish; ikkinchidan, ommaviy-huquqiy munosabatlarning mazmun-mohiyatini aks ettiruvchi maʼmuriy sud ishlarini yuritish prinsiplarini toʻlaqonli joriy etish, shu jumladan, sudning faol ishtiroki prinsipini qoʻllash doirasini kengaytirish; uchinchidan, maʼmuriy sud ish yurituviga daʼvo institutini kiritish orqali maʼmuriy organlar ustidan beriladigan daʼvo turlarini aniq belgilash, har bir daʼvo turi boʻyicha ish yuritishning oʻziga xos protsessual qoidalarini nazarda tutish; toʻrtinchidan, maʼmuriy sud ishlarini yuritishda nizolarni sudgacha hal qilish mexanizmlarini yanada kengaytirish; beshinchidan, davlat organlari tomonidan sud qarorlari ijro etilishi ustidan nazoratning taʼsirchan mexanizmlarini takomillashtirish. Rivojlangan mamlakatlarda aynan maʼmuriy sudlar fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlari ijro organlari tomonidan buzilishining oldini olishda, ularni gʻayriqonuniy qarorlar, harakatlar (harakatsizlik)dan himoya qilishda muhim oʻrin egallaydi. Shu munosabat bilan davlat organlari bilan munosabatlarda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari huquqlari va qonuniy manfaatlarining samarali himoya etilishini taʼminlash hamda maʼmuriy sud ishlarini yuritishni takomillashtirish zarur. “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasida koʻrsatilgan maqsad va vazifalarga erishish, shuningdek, davlat organlari bilan munosabatlarda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari huquqlari va qonuniy manfaatlarining samarali himoya etilishini taʼminlash hamda maʼmuriy sud ishlarini yuritishni xalqaro standartlardan kelib chiqqan holda takomillashtirish maqsadida quyidagi asosiy yoʻnalishlarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston Respublikasi maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilikni takomillashtirish konsepsiyasi ishlab chiqildi. 1. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda manfaatdor shaxs tushunchasining huquqiy taʼrifini aniqlashtirish, shaxsning manfaatdorligi masalasini arizani sudga qabul qilish jarayonida hal etish tartibini joriy etish. 2. Maʼmuriy sudga murojaat etish muddatlarini maʼmuriy daʼvo turlaridan kelib chiqib qayta koʻrib chiqish, ayrim turdagi nizolar (masalan, haqiqiy emas deb topish haqidagi talab) boʻyicha sudga murojaat qilishning maxsus muddatlarini belgilash. 3. Maʼmuriy sudlarga jamoaviy arizalar (class action) berish tartibi va asoslarini belgilash. 4. Fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida ariza berishga vakolatli boʻlgan davlat organlari va boshqa shaxslar doirasini kengaytirish. 5. Ommaviy-huquqiy munosabatlar ishtirokchilarining huquq va qonuniy manfaatlariga daxldorligi nuqtai nazaridan maʼmuriy sud ishlarini yuritishda jalb qilinishi lozim boʻlgan uchinchi shaxslar doirasiga aniqlik kiritish. 6. Jamoatchilik nazoratini amalga oshirishga boʻlgan huquqdan kelib chiqib, maʼmuriy sud ishlarini yuritishda manfaatdor shaxslar doirasini belgilash. 7. Arizani qabul qilishni rad qilish, koʻrmasdan qoldirish, qaytarish asoslarini takomillashtirish (nizoni sudgacha hal qilish tartibiga amal qilmaslik, manfaatdor shaxs boʻlmagan shaxs tomonidan ariza berilishi va boshqalar). 8. Dastlabki himoya choralarini qoʻllash tartibi va asoslarini takomillashtirish, bunda dastlabki himoya choralarini qoʻllash oqibatida yetkazilgan zararni qoplash tartibini, dastlabki himoya chorasini hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgandan keyin bekor qilish tartibini, dastlabki himoya chorasini qoʻllash mumkin boʻlmagan holatlarni belgilash. 9. Maʼmuriy sudlarga nizo predmetiga doir qoʻshimcha talablar bilan murojaat qilish imkoniyatini yaratish (dastlabki arizaga qoʻshimcha talab bildirilganda ularni birgalikda koʻrib chiqish tartibini joriy etish). 10. Ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar bilan bir qatorda unga sababiy bogʻlanishda boʻlgan zararning oʻrnini qoplash haqidagi talabning maʼmuriy sud tomonidan koʻrilishiga oid normalarni rivojlantirish. 11. Fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining maʼmuriy hujjatga boʻlgan ishonchini himoya qilish prinsipini qoʻllash mexanizmlarini takomillashtirish. 12. Maʼmuriy organning, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organining, ular mansabdor shaxslarining qarorini haqiqiy emas, harakatlarini (harakatsizligini) qonunga xilof deb topish haqidagi ishlar yuzasidan sud tomonidan tekshirilishi lozim boʻlgan asoslarni belgilash. 13. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda prokuror ishtirokiga oid normalarni xalqaro standartlardan kelib chiqib takomillashtirish. 14. Arizani ish yuritishga qabul qilish, ishlarni koʻrib chiqishga oid oqilona protsessual muddatlarni, ularni tiklashning aniq chegaralarini belgilash. 15. Sud xarajatlari turlarini aniqlashtirish va takomillashtirish (huquqiy yordam koʻrsatish bilan bogʻliq xarajatlar, ekspertiza oʻtkazish boʻyicha xarajatlarni oldindan toʻlash tartibini joriy etish). 16. Ish yuritishni tugatish asoslari, tartibi va oqibatlarini takomillashtirish. 17. Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish huquqi va majburiyatiga asos boʻluvchi holatlarni qayta koʻrib chiqib, toʻxtatib turish muddatlarini aniq belgilash. 18. Maʼmuriy sudlarga boʻlgan ishonchni yanada oshirish maqsadida davlat organlari tomonidan sud qarorlarini ijro etishning taʼsirchan mexanizmlarini joriy etish. 19. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qoʻllashga doir normalarni takomillashtirish, ishda ishtirok etuvchi shaxslarni elektron xabardor qilish, ularga sud hujjatlarini elektron hujjat tarzida taqdim etishning huquqiy mexanizmlarini yaratish. 20. Kelishuv bitimiga oid normalarni takomillashtirish. Bunda maʼmuriy sud ishlarini yuritishning barcha bosqichlarida va sud hujjatini ijro etish jarayonida nizoni kelishuv bitimini tuzgan holda hal etish mexanizmlarini kengaytirish. 1. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishni sudning faol ishtiroki prinsipi asosida amalga oshirishning mexanizmlarini takomillashtirish hamda chegaralarini yanada kengaytirish. 2. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda sud muhokamasi predmetini arizada koʻrsatilgan talab doirasi bilan belgilashga, ariza talabidan chetga chiqishning istisno etuvchi holatlarini aniqlashtirishga, shuningdek, bildirilgan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirishga, qoʻshimcha talablar taqdim etishga, talablarining miqdorini oshirishga yoxud kamaytirishga, ulardan toʻliq yoki qisman voz kechishga oid normalarni takomillashtirish. 3. Fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilish maqsadida oldindan huquqiy oqibatlarini tushuntirish orqali talablarini shakllantirishda va ularni oʻzgartirishda sudning taraflarga huquqiy koʻmaklashishga haqli ekanligini belgilash. 4. Manfaatdor shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlari himoyasini kuchaytirish maqsadida ishni koʻrish davomida aniqlangan qonunbuzilish holatlarini bartaraf etish va oldini olish yuzasidan sudning taʼsir chorasini qoʻllash doirasini kengaytirish. 5. Majburiyat yuklash haqidagi talab qanoatlantirilganda huquqni tiklash usullari doirasini aniqlashtirish. 1. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishga maʼmuriy daʼvo institutini kiritib, daʼvo turlarini aniq belgilash (haqiqiy emas deb topish, bekor qilish, maʼmuriy hujjatni qabul qilish majburiyatini yuklash, muayyan harakatlarni bajarish yoki bajarishdan tiyilish majburiyatini yuklash, tan olish haqidagi daʼvolar). 2. Daʼvo turlari boʻyicha maʼmuriy ish yuritishning alohida tartiblari, jumladan, murojaat qiluvchi shaxslar doirasi, murojaat qilish muddatlari, isbotlash majburiyatlari, sud hujjatlari ustidan shikoyat qilish va ularni ijro etishning protsessual qoidalarini belgilash. 3. Maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslarining qaroriga oid qoidalarda xalqaro standartlardan kelib chiqib, maʼmuriy akt konsepsiyasi qoidalarini qoʻllash amaliyotini joriy etish. 4. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda ayrim toifadagi ishlar boʻyicha nizoni sudgacha hal qilish tartibini joriy qilish, bunda sudga murojaat qilish muddatining oʻtishiga oid normalarni aniqlashtirish. 5. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda protsessual majburlov choralari doirasini (masalan, jarima qoʻllash va boshqalar) belgilash. 6. Maʼmuriy organning maʼmuriy ixtiyoriylik (diskretsion vakolat) vakolatini sud tomonidan tekshirish tartibini belgilash. 7. Sudga hurmatsizlik qilganlik, sudning xususiy ajrimi (qarori) boʻyicha choralar koʻrmaganlik uchun maʼmuriy sudlarga ham maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishni koʻrib chiqish vakolatini berish. 8. Maʼmuriy sud ish yurituviga huquqi buzilgan fuqaro — arizachining xohishiga koʻra eksterritorial sudlovga tegishlilik mexanizmini joriy etish. 9. Maʼmuriy sud ishlarini yuritish jarayonining ochiqligi va shaffofligini taʼminlash mexanizmlarini yanada takomillashtirish. Bunda sud qarorlarini rasmiy veb saytlarda eʼlon qilinishini yanada kengaytirish. Sud jarayonlarini onlayn kuzatish imkoniyatlarini kengaytirish. 10. Maʼmuriy sud ishlarini yuritishda alohida toifadagi ishlarni koʻrish tartiblarini takomillashtirish, normativ tusdagi qonunosti hujjatlari ustidan nizolashish tartiblarini belgilash. 11. Maʼmuriy va boshqa ommaviy-huquqiy munosabatlarning huquqiy tabiatini aniqlashtirish, ularning huquqiy belgilari va boshqa oʻxshash huquqiy munosabatlardan farqli jihatlarini aniq belgilash. 12. Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar hamda iqtisodiy sudlar tomonidan koʻrilayotgan ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan barcha ishlarni maʼmuriy sudlarning taalluqliligiga oʻtkazish, ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan hamda maʼmuriy organga nisbatan qoʻzgʻatilgan ishlarning maʼmuriy sudlarga taalluqliligini qatʼiy belgilash. 13. Maʼmuriy sudlar tizimida har bir boʻgʻin sudlarining vakolatlarini aniq belgilagan holda ishlarning tegishliligiga oid qoidalarni qayta koʻrib chiqish. Maʼmuriy sud ishlarini yuritish qonunchiligining takomillashtirilishi, jumladan, Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksning yangi tahrirda ishlab chiqilishi va qabul qilinishi quyidagilarga imkon beradi: davlat organlari bilan munosabatlarda fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari huquqlari va qonuniy manfaatlarining samarali himoya etilishini taʼminlash; davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini oʻrnatish; fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining odil sudlovga erishish darajasini oshirish; “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasida belgilangan maqsadlarning samaradorlik koʻrsatkichlariga erishish; fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining buzilgan huquqlarini himoya qilishda maʼmuriy sudlarning rolini kuchaytirish orqali aholining sudlarga boʻlgan ishonchini yanada oshirish; ommaviy-huquqiy munosabatlar ishtirokchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishga toʻsqinlik qiluvchi qonunchilikdagi huquqiy boʻshliqlar va kolliziyalarni bartaraf etish; maʼmuriy sud ishlarini yuritishni xalqaro standartlarga muvofiq takomillashtirish; odil sudlovga oid xalqaro reyting va indekslarda mamlakatimiz oʻrnini yaxshilash.