YUQUMLI KASALLIKKA CHALINGAN HAYVONLARGA XIZMAT KOʻRSATISHDA MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI TASDIQLASH HAQIDA
(order, 2025-05-29)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son qarori bilan tasdiqlangan “Mehnatni muhofaza qilishga doir qoida va normalarni qayta koʻrib chiqish, ishlab chiqish va joriy etish Dasturi” (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) ijrosini taʼminlash maqsadida buyuraman: 1. Yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarga xizmat koʻrsatishda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatiga olingan kundan boshlab oʻn kun oʻtgach kuchga kiritiladi. Mazkur Qoidalar yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarga xizmat koʻrsatishda mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarga xizmat koʻrsatuvchi barcha turdagi korxonalar (bundan keyingi oʻrinlarda korxonalar deb yuritiladi) uchun taalluqlidir. 2. Mazkur Qoidalarga rioya etilishi ustidan nazorat maxsus vakolatli davlat idoralari, korxonaning rahbari va mehnatni muhofaza qilishga masʼul xodimlar zimmasiga yuklatiladi. 3. Odam va hayvonlar uchun xavfli boʻlgan yuqumli kasalliklarga quyidagilar kiradi: brutsellyoz — brutsella mikrobi qoʻzgʻatadigan infeksion kasallik hisoblanib, sigir, qoʻy, choʻchqa uchun xarakterli boʻladi. Chorvachilik bilan shugʻullanuvchi korxonalarda brutsellyoz kasalligining oldini olish maqsadida maxsus dastur asosida emlash, davriy tibbiy koʻrik, dispanserizatsiya va boshqa tadbirlar oʻtkaziladi. Kasal hayvon organizmidan brutsellalar tashqi muhitga sut, siydik, jinsiy aʼzolardan keladigan suyuqliklar orqali yaylov, suv ichish manbalari, hovli, ferma, ogʻilxonadagi toʻshaklarga va kasal hayvonning terisi hamda junlariga tushadi; kuydirgi — oʻta ogʻir oʻtuvchi infeksion kasallik boʻlib, qoramol, qoʻy, bugʻu, tuya, ot, choʻchqa va boshqa hayvonlarda uchraydi. Bu kasallik kuydirgi tayoqchalari tomonidan chaqiriladi. Kasallikning oldini olishda odam va hayvonlarni vaqtida emlash asosiy usul hisoblanadi. Kasal hayvonlar izolyatsiya qilinadi. Oʻlgan hayvonlar jasadi kuydiriladi; leptospiroz — leptospira mikrobi qoʻzgʻatadigan infeksion kasallik boʻlib, odam va hayvonlarda uchraydi. Leptospiroz bilan yirik va mayda shoxli mollar, choʻchqa, ot va boshqa hayvonlar kasallanadi. Meditsina va veterinariya-sanitariya qoidalariga rioya qilish, emlash va kemiruvchilarni oʻz vaqtida yoʻqotish tadbirlari kasallikning oldini olishda asosiy tadbirlar hisoblanadi; oqsil (ovsil) — virusli kasallik boʻlib, odamlarga, qoramol, tuya, ot, bugʻu, echki, qoʻy, choʻchqa va itlardan oʻtadi. Kasallikning oldini olish uchun avvalo veterinariya-sanitariya tadbirlari oʻtkaziladi. Chorvachilik bilan shugʻullanuvchi korxonalarda kasal hayvon aniqlansa, karantin eʼlon qilinadi; salmonellyoz — salmonella virusi qoʻzgʻatadigan yuqumli kasallik boʻlib, goʻsht mahsulotlarini isteʼmol qilgandan soʻng oshqozon ichak faoliyatining buzilishi bilan xarakterlanadi. Kasallikning oldini olish uchun shaxsiy gigiyenaga, tozalikka rioya qilish va oshxona anjomlari (goʻsht chopish taxtasi, pichoq, bolta va boshqalar)ni toza saqlash lozim. Soʻyilgan hayvon yoki parranda goʻshtini veterinariya vrachi ruxsatisiz isteʼmol qilish tavsiya etilmaydi; tuberkullyoz — uzoq vaqt davom etadigan infeksion kasallik hisoblanadi. Tuberkullyoz bilan yirik shoxli mollar, mayda shoxli mollar, parrandalar va choʻchqalar kasallanadi. Barcha ishchi xodimlar reja asosida tekshiruvlardan oʻtadi va shu bilan birga rengenoflyurografiya va immunobiologik reaksiyaga tekshirilib turishlari shart; tulyaremiya — kemiruvchilar kasalligi boʻlib, kalamush, andatra, quyon, sugʻur va uy sichqonlarida uchraydi. Kasallik mikrobi kasal hayvonning siydigi va axlati orqali suvni, tuproqni, oʻtni va donlarni zaharlaydi. Agar tulyaremiya bilan kasallangan kemiruvchi aniqlansa, oʻsha tumanda joylashgan barcha fuqarolar emlanadi; tenioz — invazion kasallik hisoblanadi. Odamning ingichka ichagida choʻchqa solityorining mavjud boʻlishi natijasida kelib chiqadigan kasallik; teniarinxoz — invazion kasalligi. Odam ingichka ichagida koʻp yillar davomida yashaydi. U tashqi muhitga odam organizmidan urugʻlarga toʻlib keyin fekaliy bilan birgalikda chiqadi; exinokokkoz va alveokokkoz — kasallikni odamlarda parazitar gelmintlar qoʻzgʻaydi. Exinokokkoz paraziti mayda sharsimon boʻlib, it, boʻri, tulki, shimol tulkisi va boshqa hayvonlarning ichagida yashaydi; qutirish — oʻtkir yuqumli virusli kasallik boʻlib, boʻri, tulki, daydi itlar va pashshalar kasallik manbai hisoblanadi. Bu kasallikka yirik va mayda shoxli hayvonlar, ot, tuya, choʻchqa, mushuk va odamlar taʼsirchan hisoblanadi. Viruslar kasal hayvon soʻlagida joylashgan boʻlib, u tishlagan vaqtida boshqa organizmga yuqadi. 5. Korxonalarning rahbarlari va barcha xodimlari, shu jumladan yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlari ishlarni bajarishning xavfsiz uslublari va usullari hamda ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan jabrlanganlarga yordam koʻrsatishga oʻqitilib, olingan bilimlari tekshiruvdan oʻtkazilgandan soʻng ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etishga ruxsat etilishi lozim. 6. Korxonalarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 7. Har bir korxonada oʻta xavfli sharoitlarda bajariladigan ishlar roʻyxati boʻlishi zarur. 8. Barcha ishchilar oʻta xavfli boʻlgan ishlarni bajarishga kirishishdan oldin bunday ishlarni amalga oshirish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtishlari, talablar bilan tanishishlari va ularni bajarishning xavfsiz usullarini oʻzlashtirib olgan boʻlishlari zarur. 9. Oʻta xavfli ishlar bilan shugʻullanish belgilangan tartibga muvofiq korxona rahbari tomonidan tasdiqlanib, ruxsat etilgan xodimlar tomonidangina amalga oshirilishi lozim. 10. Korxona rahbari oʻta xavfli kasalliklarning oldini olishni tashkil etish va ishlarni xavfsiz oʻtkazishda belgilangan tartibga amal qilish uchun javobgardir. 11. Kasbiy tanlovdan soʻng ishga qabul qilinganlarning kasbiy mahorati yuqori ekanligiga ishonch hosil qilish maqsadida nazorat oʻrnatish, zarurat boʻlganda sinovdan oʻtkazish lozim. 12. Ish beruvchi muntazam ravishda ishchi-xodimlarning boshlangʻich davrdagi umumiy va kasb kasalliklarini aniqlash maqsadida ularning sogʻligʻini nazorat qilib borishi kerak. 13. Ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi vakolatli sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan ishchi-xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikka kelishini taʼminlashi lozim. 14. Korxonalarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 15. Majburiy tibbiy koʻriklar korxonalarga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa korxona joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. 16. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik korxonaning rahbariyati zimmasiga yuklanadi. Ishchi-xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 17. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 18. Ishchilarni zararli va xavfli ishlab chiqarish muhiti omillaridan himoya qilish uchun, ularni tegishli standartlar talablariga mos keluvchi shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlash lozim. 19. Ishchi va xizmatchilar shaxsiy himoya vositalari bilan korxona tomonidan bepul taʼminlanadi. 20. Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanishi lozim boʻlgan ishchilar, ularning qoʻllanish usullarini, himoyalanish xususiyatlariga, amal qilish muddatlari toʻgʻrisida toʻliq maʼlumotlarga ega boʻlishi hamda ulardan foydalanishga oʻrgatilishi lozim. 21. Ish beruvchi quyidagilarni taʼminlashi kerak: a) meʼyoriy hujjatlar boʻyicha ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan shaxsiy himoya vositalarining miqdori va nomenklaturasini; b) shaxsiy himoya vositalarini qoʻllash va ulardan toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazoratning olib borilishini; v) qoʻllanilayotgan shaxsiy himoya vositalarining samaradorligi va sozligini tekshirilishini; g) shaxsiy himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni degazatsiya va dezinfeksiya qilinishini (bir marta qoʻllaniladigan shaxsiy himoya vositalari bundan mustasno). 22. Barcha xodimlarga berilgan shaxsiy himoya vositalari ishdan soʻng olinib maxsus shkafda saqlanadi. Shaxsiy himoya vositalari bilan belgilangan hududlaridan tashqarida yurishga ruxsat etilmaydi. 23. Barcha shaxsiy himoya vositalari veterinar tomonidan tavsiya etilgan dezinfeksiyalovchi moddalar bilan ishlov beriladi. 24. Himoya kiyimi ish vaqtida toʻla tugmalanishi, yeng manjetlari va barmoqlari qoʻl himoya vositasi bilan berkitilgan holda boʻlishi zarur. 25. Ishchilarning sochlari maxsus bosh kiyim (beret, roʻmol va hokazo ) bilan berkitilgan boʻlishi lozim. 26. Korxonada hayvonlarga qarash, kasallikning oldini olish va davolash paytlari inson organizmiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan omillar roʻyxati boʻlishi kerak. 27. Chorvachilik fermalari va komplekslarida insonlar va hayvonlar chalinadigan kasalliklar bilan kasallangan shaxslarning ishlashlari taqiqlanadi. 28. Hayvonlarga xizmat koʻrsatishda teri kasalliklari bilan kasallangan, shilingan va mayda yaralari bor xodimlar faqat shifokor ruxsati bilan ishlashga ruxsat etiladi. 29. Agressiv hayvonlar saqlanadigan ogʻilxona yoki bokslar tepasiga ogohlantiruvchi belgi qoʻyilishi shart. Bu belgi sariq rangli yozuv bilan yozilishi lozim. 30. Bogʻlanmay saqlanadigan hayvonlarga xizmat koʻrsatish jarayonida ularning harakatini cheklab qoʻyadigan asbob va uskunalardan foydalanish kerak. 31. Hayvondan odamga antropozoonos kasalliklarining yuqish usullari turli xil boʻladi. Ayrim kasalliklar hayvonlarga xizmat koʻrsatish jarayonlarida yuqishi mumkin. Boshqa holatlarda esa, hayvondan olinadigan mahsulotlar, sut, sut mahsulotlari, jun, goʻsht, teri orqali va parrandalar hamda odam va hayvonga hujum qiladigan qon soʻruvchi hasharotlar tomonidan ham bu kasalliklar yuqtirilishi mumkin. 32. Ishga qabul qilingan ishchi-xodimlar ish joyida ishni boshlashdan oldin mehnatni muhofaza qilish yoʻl-yoʻrigʻidan oʻtishi kerak. 33. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 35. Ishning kun tartibi, ish haftasi, dam olish va tanaffus vaqti qonunchilik hujjatlariga asosan belgilanishi kerak. 36. Ishlash va dam olish tartibini tuzayotganda ishning xususiyatini, zararli va xavfli ishlab chiqarish omillari, mehnat turi va ogʻirlik darajasini ham inobatga olish lozim. 37. Dam olish va mehnat qilish tartibi bir necha turlardan iborat boʻlishi kerak. Gigiyena talablari, shaxsiy zaruriyatlar va dam olish uchun berilgan vaqt, mehnatning ogʻir va yengilligi, jismoniy va psixologik ish turlariga qarab har xil kasblar uchun mehnat va dam olish vaqtlari bilan belgilanishi kerak. 38. Yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarga xizmat koʻrsatishni korxona rahbari tomonidan tasdiqlangan guruh olib boradi. 39. Yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarni parvarishlash ishlariga profilaktik emlangan, shaxsiy xavfsizlik qoidalari bilan ishlash tartibini biladigan shaxslarga ruxsat etiladi. 40. Korxona rahbari kasallik aniqlangan taqdirda, darhol veterinariya va meditsina xodimlariga xabar berishi hamda kasal hayvonni izolyatsiya qilish choralarini koʻrishi shart. 41. Izolyatsiya qilingan hayvonlar saqlanadigan joyga ruxsat etilgan shaxslardan tashqari boshqa shaxslar kirishi taqiqlanadi. Har bir xonaga kirish yoʻlida dezatoʻshamalar qoʻyilib, dezatoʻshamalar yashiksimon holatda ichiga qirindi bilan toʻldiriladi va dezinfeksiyalovchi moddalar bilan toʻyintiriladi . 42. Dezatoʻshama holatini baholash, ularni tashkil qilish, toʻshamalarni almashtirish, ularga dezinfeksiyalovchi moddalarni quyish veterinariya xodimlariga yuklatiladi va korxonaga kirish-chiqish, poyabzallarni tekshirish, dezinfeksiya qilish ishlarini nazorat qilish korxona rahbari zimmasiga yuklatiladi. 43. Kasallik mavjud boʻlgan korxonalarda ovqatlanish, suv ichish va chekish taqiqlanadi. Ichimlik suvi ishchi xodimlar uchun maxsus bochkalarda qaynatilgan holda saqlanadi. 44. Xoʻjaliklarda yuqumli kasallik bilan kasallangan hayvonlarni sutini sogʻish taqiqlanadi. 45. Veterinariya-sanitariya ishlari olib borilayotgan vaqtda begona kishilarning kirishi taqiqlanadi. 46. Dori vositalarini saqlash, tashish va ishlashda mehnatni muhofaza qilish qonunchilik hujjatlardan foydalaniladi. 47. Transport vositalari va idishlarni yuvish, dezinfeksiyalash va degazatsiya qilish yuqori bosim ostida (25 — 35 atmosfera) olib boriladi. 48. Transport vositalarini va idishlarni yuvish, dezinfeksiyalash va degazatsiya qilish alohida kameralarda oʻtkaziladi. Chiqindilar oqova suvlari tizimi orqali qoʻl mehnatisiz chiqarib yuborilishi lozim. 49. Yuvish, dezinfeksiya qilish, transportlarni degazatsiya qilish xonalariga ventilyatsiya oʻrnatiladi va har 10 — 15 daqiqada shamollatiladi. Kirish eshigi tepasiga “Kirish man etiladi” va “Xona tozalangan” deb yozilgan chiroqli peshlavhalar oʻrnatiladi. 50. Hayvonlarni rektal tekshirish ishlari maxsus stanoklarda fiksatsiya qilingan holda amalga oshiriladi. Yuqumli kasalliklari mavjud boʻlgan nosogʻlom xoʻjaliklarda akusherlik qoʻlqopisiz rektal tekshirish oʻtkazishga ruxsat etilmaydi. 51. Oʻlgan hayvon tanasini yorish maxsus (prozektoriy, seksiya zali) joylarda va hayvonlar qabristonida amalga oshiriladi. Oʻlgan hayvon tanasini boʻlaklaganda qon va boshqa suyuqliklarni atrofga sachratish taqiqlanadi. 52. Oʻlgan hayvonlar tanasi maxsus jihozlangan bort va tagidan suyuqlik oʻtmaydigan transportlarda tashiladi. 53. Oʻlgan hayvonlar tanasini yorish xonalarida devor va pol suv oʻtkazmaydigan, yaxshi yuviladigan, yengil dezinfeksiyalanuvchi jihozlar va qoʻshimcha ventilyatsiya, yuvinish xonasi, patmaterial saqlanadigan xonalar bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Eshik va kirish yoʻlaklari oʻlgan hayvonlar tanasini kirgizish uchun qulay boʻlishi kerak. 54. Kuydirgi kasalligidan oʻlgan hayvonlar tanasini yorishdan oldin uning qonidan surtma tayyorlanib, mikroskopda tekshiriladi. Kuydirgi kasalligidan oʻlgan hayvon tanasi xavfsizlik choralari koʻrilgan holda kuydiriladi. Kuydirilgan hayvon tanasini biotermik xandaklarga yoki hayvonlar qabristoniga 2 metr chuqurlikda koʻmish kerak. 55. Korxona rahbarining zimmasiga biometrik uskunalarning sozligi va obyektning sanitariya holatini doimiy nazorat qilish javobgarligi yuklatiladi. 56. Oʻlgan hayvonlar tanasini yorish xonasi, asbob-uskunalar va maxsus ish kiyimlari tozalanib, zararsizlantiriladi. 57. Dezinfeksiya va emlash ishlari aerozol generatori bilan bajarilayotganda yongʻinga qarshi birlamchi va shaxsiy himoya vositasi boʻlishi shart. 58. Dezinfeksiyalovchi uskunalarni ishlatish vaqtida ochiq havoda, shamol tegadigan tomonga oʻrnatilib, xavfsizlik talablariga rioya qilgan holda foydalaniladi. 59. Dezinfeksiyalovchi vositalarni ishlatishda eritmalarning toʻkilishi, oqishi yoki boshqa zaharli moddalarning sochilishi hamda eritmalarni solish va chiqarishda nosoz monometrlarda ishlash taqiqlanadi. 60. Dezinfeksiyalovchi dori vositalarini ishlatishdan oldin ularning hujjatlari, qayd qilish guvohnomasi va muvofiqlik sertifikatlari mavjudligiga toʻliq ishonch hosil qilish shart. 61. Zaharli va kuchli taʼsir etuvchi preparatlar maxsus ajratilgan binolar va xonalarda saqlanishi, eshik va derazalar temir panjara bilan qoplangan boʻlishi kerak. 62. Zaharli va kuchli taʼsir etuvchi preparatlar seyf yoki temir shkaflarda saqlanadi. 63. Zaharli va kuchli taʼsir etuvchi preparatlarning hisob-kitobi maxsus jurnallarda qayd qilib boriladi. 64. Zaharli va kuchli taʼsir etuvchi moddalar bilan ishlashga veterinariya yoki farmatsevtika sohasida oliy, oʻrta-maxsus maʼlumotga ega boʻlgan shaxslarga ruxsat etiladi. 65. Hayvonlarni davolash ishlari oʻtkaziladigan xonalar asbob-uskunalar va preparatlar saqlanadigan shkaflar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. 66. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga hamda mazkur Qoidalarga rioya qilmaganliklari uchun Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 67. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi bilan kelishilgan.