Tuman va shahar sudlari faoliyatini takomillashtirish va samaradorligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida
(decree, 2020-07-24)

Oʻtgan yillar davomida sud-huquq tizimini tubdan isloh qilish, jamiyatni shakllantirish, demokratlashtirishning tarkibiy qismi sifatida sudlarning xolisligi va mustaqilligini mustahkamlash, sudni hokimiyatning xolis, mustaqil tarmogʻi sifatida mustahkamlash, qonun ustuvorligini, inson huquq va erkinliklari ishonchli himoyalanishini taʼminlash boʻyicha izchil ishlar amalga oshirildi. Sud-huquq sohasidagi qonun hujjatlarining liberallashtirilishi islohotlarning muhim yoʻnalishi boʻldi. 2008-yilda oʻlim jazosining bekor qilinishi, shuningdek jinoiy jazolar tizimining liberallashtirilishiga doir chora-tadbirlar natijasida jinoyatlar tarkibining 75 foiziga yaqini ogʻir, oʻta ogʻir toifalardan ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan va uncha ogʻir boʻlmagan toifalarga oʻtkazilganligi katta sotsial, ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga ega boʻldi. Jinoyat sudlov ishlari amaliyotiga yarashtiruv instituti joriy etildi, sudlarning iqtisodiy jinoyatlar uchun ozodlikdan mahrum etish oʻrniga jarimalar tarzidagi jazolarni qoʻllash imkoniyatlari kengaytirildi. Sudlov ishlarini yuritish tizimida adolat, jazoning muqarrarligi tamoyili va oʻzgacha demokratik tamoyillar mustahkamlanishini taʼminlovchi boshqa qator chora-tadbirlar amalga oshirildi. Sudlarning vakolatlari izchil kengaytirib borildi, odil sudlovni amalga oshirishda ular xolisligining va mustaqilligining kafolatlari mustahkamlandi. Sud tizimi butunlay ijro etuvchi hokimiyat organlarining nazorati va taʼsiri ostidan chiqarildi. Sud faoliyati ustidan prokuratura organlarining nazorat qilish funksiyalari bekor qilindi. Sud qarorlarining ijrosini toʻxtatib turish huquqi prokuratura vakolatlaridan chiqarib tashlandi. Ishni sudga qadar yuritish bosqichida tergov ustidan sud nazorati kuchaytirildi. Milliy qonunchiligimizga “xabeas korpus” instituti joriy etildi — qamoqqa olishga sanksiya berish, shaxsni lavozimidan chetlashtirish va tibbiy muassasaga joylashtirishdek protsessual majburlov choralarini qoʻllash huquqi prokurorlardan sudlarga oʻtkazildi. Huquqni qoʻllash tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini, odil sudlovni amalga oshirish protsessual asoslarini takomillashtirishga doir chora-tadbirlar odil sudlovning muqarrarligini, tezkorligini taʼminlashga, qonuniylikni taʼminlashda sudning rolini oshirishga koʻmaklashdi. Prokuror va advokatning jinoyat hamda fuqarolik jarayonlarining barcha bosqichlaridagi tortishuvlari tengligini, sud-huquq tizimini liberallashtirish jarayonining muhim tarkibiy qismi sifatida advokatura mustaqilligini mustahkamlashga doir kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasiga muvofiq jinoyat ishi qoʻzgʻatish, ish yuzasidan ayblov xulosasini oʻqib eshittirish singari huquqlarni sudlar vakolatidan chiqarilishini nazarda tutuvchi oʻzgartishlar jinoyat-protsessual qonun hujjatlariga kiritildi. Bu esa sudning obyektivligi, xolisligini taʼminlashga, jinoyat ishini koʻrib chiqish jarayonida tortishuv tamoyilining kuchayishiga koʻmaklashdi. Kassatsiya instansiyasi isloh qilindi, ishlarni qayta koʻrib chiqishning apellatsiya tartibi joriy etildi. Fuqarolik sud ishlarini yuritishning yangi — majburlov turlari, shuningdek nizolarni koʻrib chiqishning boshqa soddalashtirilgan koʻrinishlari joriy etildi. Bu esa himoya qilish jarayonini birmuncha tezlashtirish, fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklash kafolatlarini kuchaytirish imkonini berdi. Sudlar tuzilmasini, ular faoliyatining tashkiliy asoslarini takomillashtirish, kadrlar zaxirasini mustahkamlashga doir chora-tadbirlar sud-huquq islohotlarini chuqurlashtirishga koʻmaklashdi. Umumiy yurisdiksiya sudlarining ixtisoslashuvi amalga oshirildi, fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha sudlar tuzildi, ular faoliyatining mustahkam qonuniy asoslari shakllantirildi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yil 2-avgustdagi “Sud tizimi xodimlarini ijtimoiy muhofaza qilishni tubdan yaxshilash chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi hamda 2012-yil 30-noyabrdagi “Sudlar faoliyatini yanada takomillashtirish boʻyicha tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi farmonlarining qabul qilinishi sud hokimiyati nufuzini mustahkamlashda, sudya kadrlarni tanlash va joy-joyiga qoʻyishning zamonaviy, demokratik talablarga javob beradigan samarali tizimini yaratishda muhim ahamiyat kasb etdi. Tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining sudyaligi lavozimiga ilk bor tayinlanayotgan shaxslar uchun yosh tsenzi 25 yoshdan 30 yoshga koʻtarildi, besh yillik yuridik ish staji shart qilib qoʻyildi, ularning kasb tayyorgarligiga nisbatan malaka talablari kuchaytirildi. Sudyalikka nomzodlar zaxiralarini mustahkamlashga doir chora-tadbirlar amalga oshirilib, qonun hujjatlari talablariga muvofiq endilikda ular adliya, prokuratura, sud, ichki ishlar organlarining takliflari asosida shakllantiriladi. Sud xodimlarini oʻqitish, ularning malakasini oshirish tizimi tubdan oʻzgartirildi, ularni ijtimoiy jihatdan muhofaza qilishni kuchaytirishga doir chora-tadbirlar amalga oshirildi. Mazkur vazifalarning hal etilishida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Sudyalarni tanlash va lavozimlarga tavsiya etish boʻyicha oliy malaka komissiyasining roli kuchaytirildi. Ana shu va boshqa qator tashkiliy-huquqiy choralarning amalga oshirilishi sud tizimining yanada mustahkamlanishiga, aholining sudlarga boʻlgan ishonchi oshishiga koʻmaklashdi. Shu bilan birga oʻtgan davr ichida qilingan ishlarni tanqidiy tahlil etish sud-huquq tizimi samaradorligini yanada oshirish va, eng avvalo, umumiy yurisdiksiya sudlarining asosiy boʻgʻini hisoblanmish tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining (bundan buyon matnda tuman sudlari deb yuritiladi) samaradorligini oshirish, ular faoliyatini tashkil etishdagi mavjud muammo va kamchiliklarni kechiktirmay hal etish hamda bartaraf qilish zarurligidan dalolat bermoqda. Sud muhokamasi hamda sud tekshiruvlari toʻlaligini taʼminlamay, shuningdek protsessual qonun hujjatlarining normalari sud tomonidan notoʻgʻri qoʻllanilishi natijasida chiqarilgan sud hukmi va qarorlarining darajasi yuqoriligicha qolmoqda. Oʻtgan yili sud hujjatlarining umumiy miqdoridan fuqarolik ishlari boʻyicha sud qarorlarining 0,5 foizi hamda jinoyat ishlari boʻyicha sud hukmi va ajrimining 1,2 foizi yuqori instansiya sudlari tomonidan bekor qilindi yoki oʻzgartirildi. Tuman sudlari tuzilmasida, hududiy joylashuvida, sudyalar sonidagi mavjud jiddiy nomutanosibliklar ishlarni qarab chiqish sifatiga salbiy taʼsirini oʻtkazmoqda. Tuman va tumanlararo sudlarning amalda ish bilan bandlik darajasini aniqlovchi mezonlar tasdiqlanmagan, mazkur masalalarni hal etilishiga siyqasi chiqqan, yuzaki tarzda yondashish hamon uchrab turibdi. Soʻnggi besh yil ichida faqatgina fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar tomonidan koʻrib chiqilgan ishlar, jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari 3,4 barobar koʻpaydi va 2012-yilda 2 milliondan ziyod hujjatni tashkil etdi. Sudlar bilan majburiy tarzda ijro etish organlari oʻrtasidagi hamkorlikni tashkil etishdagi kamchiliklar umumiy yurisdiksiya sudlarining qarorlari oʻz vaqtida ijro etilmasligiga, ijroning kam samarali boʻlishiga olib kelmoqdaki, bu odil sudlovning taʼsirchanligini pasaytirmoqda, aholi tomonidan jiddiy eʼtirozlar bildirilishiga sabab boʻlmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sud faoliyati ustidan nazorat qilishga doir ishlari, sud amaliyotini umumlashtirish va tahlil qilish, sudlar ishining sifatini baholash uchun zarur boʻladigan obyektiv, toʻliq axborot olinishini taʼminlashga daʼvat etilgan statistik hisobot tizimi bugungi kun talablariga javob bermaydi. Sud ishlari ustidan shikoyatlar kelib chiqishiga sabab boʻlayotgan tuman sudlarining faoliyatiga oid yuqorida koʻrsatib oʻtilgan kamchiliklar Oliy sud nazorati eʼtiboridan chetda qolmoqda. Umumiy yurisdiksiya sudlarining faoliyatini yanada takomillashtirish, samaradorligini oshirish, tumanlararo, tuman (shahar) sudlari odil sudlovni sifatli amalga oshirishlarini, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishlarini taʼminlash uchun tumanlararo tuman (shahar) sudlarida tegishli tartib oʻrnatish hamda ularning ish bilan bandligini maqbullashtirishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadlarida quyidagilar zarur deb hisoblansin: 1. 1-ilovaga muvofiq qoʻshimcha ravishda fuqarolik ishlari boʻyicha 12 ta tumanlararo (tuman) sudi tuzilsin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi, Adliya vazirligi hamda Moliya vazirligining quyidagi takliflari qabul qilinib: yangi tuzilayotgan fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo (tuman) sudlarini toʻldirish hamda ishi eng koʻp boʻlgan amaldagi tumanlararo (tuman) sudlari xodimlarining sonini koʻpaytirish uchun fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar sudyalarining soni 71 taga koʻpaytirilsin; ishi nisbatan kamroq boʻlgan sudlardan 23 ta sudya lavozimlarini ish hajmi koʻproq boʻlgan tuman sudlariga oʻtkazish orqali jinoyat ishlari boʻyicha viloyat va ularga tenglashtirilgan sudlarning, shuningdek tuman (shahar) sudlari xodimlarining soni qayta taqsimlansin. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Sudyalarni tanlash va lavozimlarga tavsiya etish boʻyicha oliy malaka komissiyasi bilan birgalikda ikki oylik muddat ichida milliy qonun hujjatlarini, xorijiy mamlakatlar tajribasini hisobga olgan holda qonun hujjatlarimizga, zamonaviy talablarga, shuningdek fuqarolarning huquq va erkinliklari sud tomonidan ishonchli himoya qilinishidan iborat vazifalarga mos ekanliklarini obyektiv aniqlash imkonini beruvchi, umumiy yurisdiksiya sudyalari va sudlarining faoliyatini baholash mezonlari tizimini ishlab chiqsin va uni huquqni qoʻllash amaliyotiga joriy etsin; Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi bilan birgalikda uch oylik muddat ichida sudlov ishlari yuritilishini, umumiy yurisdiksiya sudlari ishini yanada takomillashtirishga doir kompleks chora-tadbirlarni qabul qilish uchun zarur boʻlgan sud faoliyatining ahvoli toʻgʻrisidagi toʻliq va haqqoniy axborotning yigʻilishi, jamlanishini taʼminlovchi, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan statistik hisobotlar yuritishning takomillashtirilgan, soddalashtirilgan shakllari va tartibini sud amaliyotiga joriy etish boʻyicha takliflar kiritsin. 6. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi Bosh prokuratura, Oliy sud bilan birgalikda uch oylik muddat ichida sud-huquq sohasidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish, liberallashtirish yuzasidan takliflar kiritib, ularda quyidagilarni nazarda tutsin: jinoiy, maʼmuriy sud ishlari yuritilishiga doir ishlarni koʻrib chiqishning soddalashtirilgan tartibini joriy etish; fuqarolik-huquqiy hamda maʼmuriy-huquqiy nizolarni sudgacha, suddan tashqari hal qilish tartibini yanada takomillashtirish; umumiy yurisdiksiya sudlarining hukmlari, qarorlari ijro etilishi ustidan sud nazoratini kuchaytirish; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi, uning oʻrinbosarlari, viloyat sudlarining raislari va ularga tenglashtirilgan sudlarga kassatsiya tartibida protest bildirish huquqini berish. 7. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Adliya vazirligi, Oliy sudi ikki hafta muddat ichida mazkur Farmon talablariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlari, tumanlararo, tuman (shahar) sudlari xarajatlar smetalariga hamda shtatlar jadvaliga oʻzgartishlar kiritsin. 8. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ikki oylik muddat ichida mazkur Farmonni amalga oshirishga doir qaror qabul qilib, unda yangi tuzilayotgan fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarni joylashtirish, jihozlash, tumanlararo, tuman (shahar) umumiy yurisdiksiya sudlarining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, ularni zamonaviy axborot-kommunikatsiya vositalari va tizimlari bilan taʼminlashga doir chora-tadbirlarni nazarda tutsin. 9. Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2004-yil 20-fevraldagi “Umumiy yurisdiksiya sudlarining ayrimlarini tugatish va qayta tashkil etish toʻgʻrisida”gi PF–3400-sonli Farmonining 3, 4 va 6-ilovalari; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 6-maydagi “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining tuzilmasiga oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisida”gi PF–3605-sonli Farmonining 1 va 2-ilovalari. 10. Ushbu Farmonning ijro etilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining birinchi oʻrinbosari R. Azimov va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Davlat maslahatchisi J. Fayziyev zimmasiga yuklatilsin.