TIJORAT BANKLARINING NOChOR XOʻJALIK YuRITUVChI SUBYEKTLAR (BANKROTLAR) BILAN IShLASh
(other, 2010-06-25)

Umumiy qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi hamda “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi qonunlarga muvofiq ishlab chiqilgan boʻlib, u banklarning toʻlovga qobiliyatsiz xoʻjalik yurituvchi subyektlar bilan ishlashini aniqlashtirish maqsadini koʻzlaydi. Xoʻjalik yurituvchi subyekt (firmalar, birlashmalar, korxonalar, tashkilotlar xususiy tadbirkorlar)ning bankrotligi deganda, uning kreditorlar talabini qanoatlantirishga qobiliyatsizligi tushuniladi. Bunday qobiliyatsizlikka haridorning majburiyatlari uning mulki miqdoridan oshib ketishi munosabati bilan budjetga va budjetdan tashqari fondlarga majburiy toʻlovlarni taʼminlay olmasligi ham kiradi. Mulk shaklidan qatʼiy nazar, Oʻzbekiston Respublikasi hududida xoʻjalik faoliyati Bilan shugʻullanuvchi yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan, boshqa davlatlarning xoʻjalik yurituvchi subyektlari bankrot, deb eʼlon qilinishi mumkin. Oʻz faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi davlat budjeti mablagʻlari hisobiga amalga oshiruvchi korxona (tashkilot) bankrot deb tan olinishi mumkin emas. Mijoz muddati oʻtkazib yuborilgan qarz yuzaga kelganda bank unga bu qarzni uzish haqida eʼtiroz bildirib talabnoma yuborishi lozim. Bank unda hisobvaraqiga ega boʻlgan mijozni agar u bank ssudalari boʻyicha muddati oʻtib ketgan qarzga ega boʻlsa va bankning muddati oʻtib ketgan qarzdorlikni bartaraf etish haqida yozma talabnomasini u taqdim etilgan kunidan boshlab 3 oy davomida bajarishini taʼminlay olmasligi aniq-ravshan boʻlsa, shuningdek, qarz majburiyatlari xoʻjalik yuritish subyekti, yaʼni ssuda oluvchining mol-mulki qiymatidan oshib ketganda uning bankrotligi toʻgʻrisidagi masalani qoʻyish huquqiga ega. Qarzdor-mijozning bundan keyingi toʻlovga qobilyatliligini aniqlash uchun bank mulki egasi yoki uning vakolatli vakili hamda xoʻjalik idorasi rahbari (tadbirkor) bilan birgalikda ssuda oluvchining iqtisodiy ahvolini tahlil qilish asosida qarzlarni uzishning qay darajada imkoni borligini aniqlaydi. Tahlil toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorning buxgalterlik balansi, ishlab chiqarish dasturi, qarzdorning kreditorlari va debitorlari roʻyxati, hamda qarz oluvchining moliyaviy va mulk ahvoli toʻgʻrisidagi boshqa axborotlar asosida amalga oshiriladi. Toʻlovga qobiliyatsiz mijozning moliyaviy ahvolini tahlil etish davomida, uni bankrot, deb tan olinguniga qadar, bank qarzni toʻlash muddatini choʻzish, muhlat belgilash yoki diskontlash masalasini koʻrib chiqishi mumkin. Bankning ssudasini toʻlash muddati uzaytirilishi yoki toʻlash uchun muhlat belgilanishi qarzdorning kreditlar boʻyicha toʻlamagan qarzlari hajmida garov rasmiylashtirilishi bilan birgalikda yoki toʻlanmagan qarzning kelishib olingan summasi miqdorida kafolat berilgan taqdirda (agar ilgari bunday kafolat rasmiylashtirilmagan boʻlsa) koʻrib chiqilishi mumkin. Qarzdor mijozda 2-kartoteka boʻlganda ham u toʻlovlarga daxldor qarz muddatini uzaytirish, qarzni toʻlash uchun muhlat belgilash toʻgʻrisida yoki faoliyatini davom ettirish uchun qarzlarning bir qismini chegirib tashlash haqida kreditorlar bilan rasman shartlashib olganligi toʻgʻrisidagi axborotni banka taqdim etish mumkin. Yuqorida koʻrsatilgan axborot quyidagi hujjatlar tarzida tasdiqlanishi zarur: toʻlov muddatini uzaytirish yoki toʻlov uchun muhlat belgilash haqida xoʻjalik yurituvchi subyektlar oʻrtasidagi bayoniy qarorlar; shartnomalarga oʻzgartirishlar kiritish; notarial tarzda tasdiqlangan shartnomalar; Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida koʻzda tutilgan boshqa hujjatlar. Hujjatlarda har ikkala tomonning imzolari boʻlishi va muhrlar bilan tasdiqlanishi shart. Qarzdorning mulkida davlatning ishtiroki boʻlgan taqdirda bank mulkini boshqarishga vakolatli boʻlgan Davlat mulki qoʻmitasini, uning hududiy idorasini ssuda oluvchining moliyaviy qiyinchiliklari va uning bankrotga uchrash xavfi vujudga kelgani rasman xabardor qiladi. Agar tegishli idoralar xabardor qilinganidan keyin 15 kun mobaynida mijozning moliyaviy ahvolini meʼyorlashtirish chora-tadbirlari koʻrilmasa va rasmiylashtirilgan kafolatlar tegishli tartibda taqdim etilmasa, unda ish xoʻjalik sudiga yuborilishi lozim. Agar tahlil davomida toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorning qarz majburiyatlarini uzish va uning toʻlovga qobiliyatliligini tiklash imkoniyati yoʻqligi aniqlansa, unda rahbar (tadbirkor) bank bilan birgalikda qarzdor xoʻjalik yurituvchi subyektning ixtiyoriy ravishda tugatilishi hamda uning oʻz bankrotligi haqida rasman eʼlon berishi toʻgʻrisidagi qaror qabul qilinadi, shuningdek, bu haqda kreditorlarga, yuqori idoraga, mahalliy hokimiyat idorasiga va korxona (tadbirkor) roʻyxatdan oʻtkazilgan boshqarmaga, ssuda oluvchining taʼsis etuvchilari (qatnashchilari)ga, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga maʼlum qilindi. Mazkur qarorni mulk egasi-qarzdor xoʻjalik yurituvchi subyekt tasdiqlaydi. Xoʻjalik yurituvchi subyektni ixtiyoriy ravishda tugatish toʻgʻrisidagi eʼlon rasmiy matbuotda chop etiladi. Ixtiyoriy ravishda tugatish Oʻzbekiston Respublikasining “Korxonalar toʻgʻrisida” va “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi qonunlarida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Xoʻjalik yurituvchi subyektni ixtiyoriy ravishda tugatish toʻgʻrisidagi qarordan, shuningdek, Ushbu xoʻjalik yurituvchi subyektning, jumladan , bankning u yoki bu kreditorni ixtiyoriy ravishda tugatish toʻgʻrisidagi qarordan norozilik yuzaga kelganda, uni ixtiyoriy ravishda tugatish haqidagi qarorga nisbatan xoʻjalik sudida bankrotlik haqidagi ish yuzasidan ish qoʻzgʻatiladi. Xoʻjalik sudida bankrotlik haqidagi ishni qoʻzgʻash uchun qarzdor, bank, kreditorlar, shuningdek, prokurorning arizasi asos boʻladi. Agar xoʻjalik sudi toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorga moliyaviy yordam koʻrsatish yoʻli Bilan sanatsiyalashni amalga oshirish toʻgʻrisida qaror chiqarsa, u holda kreditorlar oldidagi majburiyatlarini bajarish vazifasini sanatsiyalash qatnashchilari zimmasiga yuklatiladi. Sanatsiyalash qatnashchilari kreditorlar qabul qilgan majburiyatlarini toʻla hajmda bajarishlari shart va mabodo bitimda boshqa maqsadlar koʻzda tutilmagan boʻlsa, ularni bajarishda birgalikdagi javobgarlikni oʻz zimmalariga olinadi. Sanatsiyalash boshlanganidan soʻng 12 oy oʻtgach, kreditorlar talablari umumiy summasining kamida 40 foizi qondirilishi lozim. Sanatsiyalashning davomiyligi 18 oydan oshmasligi lozim. Bu muddat sanatsiyalash qatnashchilarining iltimosnomasiga koʻra, koʻpi bilan 6 oyga uzaytirilishi mumkin, davlat korxonalarini sanatsiyalash hollari bundan istisno. Sanatsiyalashni amalga oshirish jarayonida kreditor-bank sanatsiyalashning samarasiz oʻtkazilgani yoki sanatsiyalash qatnashchilarining qarzdor mulk egasi, kreditor yoki qarzdor xoʻjalik yurituvchi subyekt mehnatjamoasi aʼzolarining manfaatlariga zarar yetkazuvchi harakatlari toʻgʻrisida ariza bilan xoʻjalik sudiga murojaat qilishi mumkin. Sanatsiyalash quyidagi hollarda toʻxtatilishi mumkin: sanatsiyalashni amalga oshirish uchun belgilab qoʻyilgan muddat tugaganda; Oʻzbekiston Respublikasining “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi Qonunda belgilangan talablar bajarilmaganda; sanatsiyalashning samarasizligi aniqlanmaganda. Sanatsiyalash toʻxtatilgan hollarda xoʻjalik sudi qarzdorni bankrot, deb tan olish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorni bankrot, deb tan olish hamda tugatish jarayonini qoʻzgʻatish haqidagi qaror rasmiy matbuotda belgilangan tartibda eʼlon qilinadi, chop etish haqida qaror toʻlaydi. Toʻlovga qobiliyatsiz mijozni bankrot, deb eʼlon qilinishi bilanoq, bank hisobvaraqalari boʻyicha operatsiyalarini, shuningdek, dividendlar, soliq va toʻlovlar toʻlashni toʻxtatadi. Qarzdorga mol-mulkini musodara qilish, boshqa birov ixtiyoriga oʻtkazish va qarzlarini toʻlash man etiladi. Toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorlarning barcha qarz majburiyatlarini toʻlash muddatlari tugagan hisoblanadi va unga nisbatan Yangi talablar quyilmaydi. Toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorlarning barcha turdagi qarzlari boʻyicha penya va foizlarining hisoblab qoʻshilishi toʻxtatiladi. Toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorning mol-mulkiga nisbatan qarzni undirib olish yoʻlidagi barcha cheklashlar olib tashlanadi. Xoʻjalik sudida toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorning ishtirokida koʻrib chiqilayotgan qonuniy kuchga kirmagan boʻlsa, toʻxtatiladi. Qarzdor-mijoz bankrot, deb eʼlon qilinishi bilanoq, unga qoʻyilgan mol-mulk va moliyaviy tusdagi barcha talablar unga faqat tugatish jarayoni doirasidagina quyilishi mumkin. Quyidagilar tugatish jarayoni qatnashchilari hisoblanadilar: ishonchli vakil; kreditorlar kengashi; toʻlovga qobiliyatsiz qarzdor; boshqa manfaatdor tomonlar, shu jumladan, bank. Ishonchli vakil mulk egasi yoki mazkur mulkni boshqarishga vakolatli idora tashkil etgan tugatish komissiyasiga rahbarlik qiladi. Tugatish jarayoni kreditorlarning talablarini baravar qondirish va toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorni majburiyatlaridan ozod, deb eʼlon qilish hamda tomonlarni bir-biriga nisbatan noqonuniy harakatlar qilishdan saqlash maqsadida amalga oshiriladi. Tugatish jarayoni qatnashchilari oʻrtasida yuzaga keladigan bahslar xoʻjalik sudida koʻrib chiqiladi. Tugatish komissiyasi bankrot boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektni tugatish rejasini tayyorlashi kerak. Agar ish qoʻzgʻash tashabbuskori xoʻjalik yurituvchi subyektning oʻzi boʻlgan taqdirda, u tugatish toʻgʻrisidagi oʻz rejasini taqdim etishga haqlidir. Tugatish rejasi toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorga kredit berib kelgan bank hamda boshqa kreditorlar bilan kelishilishi kerak va talablar summasining uchdan ikki qismiga ega boʻlgan kreditorlar tomonidan maʼqullansagina qabul qilingan hisoblanadi. Agar tugatish rejasi maʼqullanmasa va kreditorlar toʻlovga qobiliyatsiz qarzdorni tugatish haqidagi oʻz rejalarini belgilangan muddatda topshirilmasalar, unda ilgari taqdim qilingan reja tasdiqlanadi. Mulkni sotish va qarzdorga boʻlgan daʼvolarni qondirish mazkur tasdiqlangan tugatish rejasi asosida Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Bank tushayotgan mablagʻlarning hammasini tugatish jarayoni davomida ochiladigan maxsus hisobvaraqqa oʻtkazadi. Bank toʻlovlarni bankrot-mijozni tugatish rejasi asosida uning mol-mulkini sotishdan tushgan mablagʻlar kelishiga qarab amalga oshiriladi. Tugatish jarayoni, ishonchli vakil vazifasini bajarish va xoʻjalik yuritish subyekti faoliyatini davom ettirish bilan bogʻliq xarajatlar navbatdan tashqari qoplanadi. Alimentlar , pensiya hamda nafaqalarni undirish boʻyicha talablar, ishchi va xizmatchilarning mehnat huquqi munosabatlaridan kelib chiqadigan talablari, ekspertlar, auditorlar, advokatlar va boshqa shaxslarning koʻrsatilgan xizmatga haq toʻlash yuzasidan talablari, mayib boʻlish yoki boshqa tarzda sogʻliqqa ziyon yetishi tufayli yetkazilgan zararni qoplash, shuningdek, boquvchisini yoʻqotganlik munosabati bilan qoʻyilgan talablar birinchi navbatda qondiriladi. Koʻrsatilgan toʻla qondirilganligidan soʻng ijtimoiy sugʻurta boʻyicha talablar gʻamda fuqarolarning ular mol-mulklariga jinoyat yoki maʼmuriy huquqbuzarlik tufayli yetkazilgan zararni qoplash haqidagi talablari qondiriladi. Ikkinchi navbatda davlat va mahalliy soliqlar, soliqqa daxldor boʻlmagan budjet toʻlovlariga doir talablar hamda davlat sugʻurta idoralarning majburiy sugʻurtaga, shuningdek, banklar kreditlariga oid talablari qondiriladi. Uchinchi navbatda garov bilan taʼminlangan kreditorlarning talablari qondiriladi. Toʻrtinchi navbatda garov bilan taʼminlanmagan kreditorlarning talablari qondiriladi. Beshinchi navbatda mehnat jamoasi aʼzolari orasidan aksiyalarga ega boʻlganlarning va qarzdor xoʻjalik yuritish subyektini boshqarishda qatnashmayotgan investorlarning talablari qondiriladi. Oltinchi navbatda qolgan barcha talablar qondiriladi. Navbatdagi talab bundan ilgarigi talablar bajarilganidan soʻng qondiriladi. Undirilayotgan summa, birinchi va ikkinchi navbatdagi talabdan tashqari, bitta navbatdagi barcha talablarni toʻla qondirish uchun yetmay qolganda, bu talablar har bir undiruvchiga tegishli mutanosib summada qondiriladi. Undirilayotgan summa birinchi va ikkinchi navbatdagi talablarni qondirish uchun yetmay qolganda, qarz xoʻjalik yuritish subyekti muassislaridan ularning xoʻjalik yuritish subyektiga sarflangan mablagʻlariga mutanosib boʻlgan ulushlarda undirib olinadi. Oxirgi toʻlov amalga oshirilgani haqida rasmiy matbuotda maxsus xabar eʼlon qilinadi. Kriditorlar talablari qondirilib, ishni yuritish boʻyicha xarajatlar toʻlanganidan soʻng tugatilayotgan xoʻjalik yuritish subyekti mol-mulkning egasi mol-mulk qiymati qoldigʻini oladi. Tugatish jarayonida sotilmagan mol-mulkdan qarzdor-mulk egasining koʻrsatmasiga binoan foydalaniladi. Mol-mulk yetmagani tufayli qondirilmay qolgan qarz majburiyatlari qoplangan hisoblanadi. Bank bankrot boʻlgan mijozning hisobvaraqlarini yopishni Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankning 1993-yil 23-maydagi 1-sonli yoʻriqnomasida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tijorat bankidan unda toʻlovga qobiliyatsiz osuda oluvchi mavjudligi haqida xabar olgach, kreditor-bank uchun yuzaga kelishi mumkin boʻlgan oqibatlarni chuqur tahlil qilishi va uning faoliyatiga xavf tugʻilgan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi amaldagi qonunchiligiga muvofiq chora- tadbirlar koʻrishi lozim.