ALOQA VA AXBOROTLASHTIRISH SOHASIGA OID NORMATIV HUJJATNI AMALGA KIRITISH TOʻGʻRISIDA
(order, 2023-06-21)

Oʻzbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi tarkibidagi Fan-texnika va marketing tadqiqotlari markazi (FTMTM) tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining 1999-yil 20-avgustdagi “Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisida”gi Qonunining 19-moddasi talablaridan kelib chiqib Agentlik tizimidagi xizmat koʻrsatuvchi telekommunikatsiya obyektlarida favqulodda vaziyatlar xavfi yoki ularning yuzaga kelishi haqida xabarlash va signallarni uzatish tartibini belgilovchi normativ hujjat sifatida “Favqulodda vaziyatlarda aholini xabarlash uchun telekommunikatsiya tarmoqlaridan foydalanish tartibi haqidagi Nizom” loyihasini ishlab chiqib, tegishli vazirliklar va idoralar bilan kelishilganligini inobatga olib, buyuraman: 1. FTMTM tomonidan ishlab chiqilgan “Favqulodda vaziyatlarda aholini xabarlash uchun telekommunikatsiya tarmoqlaridan foydalanish tartibi haqidagi Nizom”(ilova qilingan) tasdiqlansin. 2. FTMTM (Isayev) tasdiqlangan Nizomni oʻrnatilgan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida huquqiy ekspertiza va davlat roʻyxatidan oʻtkazilishini taʼminlasin. 3. Ushbu Nizom Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan sanadan 10 kun oʻtgandan keyin amalga kiritilsin va Agentlik tarkibidagi barcha aksiyadorlik kompaniyalarga, korxonalarga, tashkilotlarga va muassasalarga amaliyotda foydalanishlari uchun yetkazib berilsin. Mazkur Nizom favqulodda vaziyatlar xavfi yoki ularning yuzaga kelishida aholiga xabarlash signallarini uzatish tartibini, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi hududida favqulodda vaziyatlarda, Favqulodda vaziyatlar vazirligi (FVV) idoralari, Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi, Teleradiokompaniya, eshittirish tizimlarining obyektlariga* xizmat koʻrsatuvchi telekommunikatsiya operatorlari va provayderlarining, mulkchilik shaklidan va idoraviy tegishliligidan qatʼi nazar, oʻzaro munosabatlari tartibini belgilaydi. 1. Mazkur hujjatda quyidagi atamalar tegishlicha taʼriflari bilan qoʻllaniladi: Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlarning oldini olish va bunday vaziyatlarda harakat qilish davlat tizimi (bundan buyon matnda FVDT deb yuritiladi) — aholi va hududlarni favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish sohasida vakolatlarga ega boʻlgan yoki ushbu sohada majburiyatlar yuklangan respublika va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari hamda boshqa tashkilotlarning tarkibiy boʻlinmalari, kuchlari va vositalaridan iborat tizim. Telekommunikatsiya operatori (bundan buyon matnda operator deb yuritiladi) — mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquq asosida telekommunikatsiya (telefon aloqasi, maʼlumotlar uzatish, mobil aloqa, televideniye) tarmogʻiga ega boʻlgan, uning qurilishi, ishlashi, rivojlanishini taʼminlovchi va litsenziyaga asosan tegishli telekommunikatsiya xizmatlarini koʻrsatuvchi yuridik shaxs. Telekommunikatsiya xizmatlari provayderi (bundan buyon matnda provayder deb yuritiladi) — foydalanuvchilarga operatorlar tarmogʻi orqali tijorat asosida telekommunikatsiya xizmatlarini koʻrsatuvchi yuridik shaxs. Favqulodda vaziyatlarning oldini olish — oldindan oʻtkaziladigan hamda favqulodda vaziyatlar roʻy berishi xavfini imkon qadar kamaytirishga, bunday vaziyatlar roʻy bergan taqdirda esa odamlarning hayotini asrab qolishga va sogʻligʻini saqlashga, atrof tabiiy muhitga yetkaziladigan zarar va moddiy talafotlar miqdorlarini kamaytirishga qaratilgan tadbirlar majmui. FVDTining rahbariy idoralari — huquq doirasiga favqulodda vaziyatlardan aholini va hududlarni himoya qilish masalalarini hal qilish kiradigan davlat boshqaruvi idoralari, mahalliy hokimiyat idoralari va obyektlar maʼmuriyati. Telekommunikatsiyalar tarmogʻi — uzatishlarning bir yoki bir necha turini: telefon, telegraf, faksimil turlarini, maʼlumotlar uzatish va hujjatli xabarlarning boshqa turlarini, televizion va radioeshittirish dasturlarini translyatsiya qilishni taʼminlovchi telekommunikatsiya vositalarining majmui; Umumiy foydalanishdagi shaxsiy radiochaqiriq tarmogʻi (peydjing aloqasi tarmogʻi) — umumiy foydalanishdagi telekommunikatsiyalar tarmogʻi yordami bilan radiokanalda cheklangan hajmdagi xabarlarni uzatishni amalga oshiriluvchi texnik vositalar majmui. Eshittirish tizimi — eshittirish dasturlarini tashkil qilish va bevosita aholiga yoki boshqa foydalanuvchilarga uzatish uchun moʻljallangan tizim. Tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar (bundan buyon matnda FV deb yuritiladi) — muayyan hududda odamlar qurbon boʻlishiga, odamlarning sogʻligʻiga yoki atrof tabiiy muhitga zarar yetishiga, jiddiy moddiy talafotlarga hamda odamlarning hayot faoliyati sharoitlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yoki olib kelgan avariya, halokat, xavfli tabiiy hodisa, tabiiy ofat yoxud boshqa ofat natijasida, karantinli va inson uchun xavfli boʻlgan boshqa yuqumli kasalliklar tarqalishi natijasida yuzaga kelgan vaziyatlar. 3. Oʻzbekiston Respublikasining favqulodda vaziyatlar vazirligi favqulodda vaziyatlarni bartaraf qilish boʻyicha kuchlar va vositalar boshqaruvini amalga oshiradi, boshqaruv punktlarini, xabarlash va aloqa tizimlarini tashkil qiladi. 4. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, ularga favqulodda vaziyatlar xavf solganda yoki ular yuzaga kelishida mavjud boʻlishi mumkin boʻlgan xavf darajasi va zarur xavfsizlik choralari haqida maʼlumotlar olish huquqiga egadirlar. Aholiga oʻz vaqtida va majburiy tartibda favqulodda vaziyatning xavfi, dalili, miqyosi, ularning oʻzlarini tutish qoidalari va himoya choralari, shuningdek favqulodda vaziyat oqibatlarini bartaraf qilinishining borishi toʻgʻrisidagi axborotlar yetkazilishi kerak. 5. Operatorlar va provayderlar favqulodda vaziyatlar xavfi toʻgʻrisida aholining xabardor qilinishini tashkil qilish uchun zarur boʻlgan vositalar joylashtirilishi, oʻrnatilishi va ulardan foydalanishni taʼminlashga majburdirlar. 6. Markazlashtirilgan xabarlash tizimlari oʻzining moʻljallanishi boʻyicha respublika, viloyat ichi, tuman (shahar), shuningdek mahalliy (obyektlarga doir) xabarlash tizimlari boʻlishi mumkin. 7. Oʻzbekiston Respublikasining markazlashtirilgan xabarlash tizimlarining uskunalari Favqulodda vaziyatlar vazirligining balansida, markazlashtirilgan viloyat ichi xabarlash tizimlarining uskunalari esa, favqulodda vaziyatlar boʻyicha viloyat boshqarmalarining balansida turadi. 8. Mahalliy xabarlash tizimlari favqulodda vaziyatlar xavfi yoki kelib chiqishi haqida shu obyektlarning xodimlarini, shuningdek bevosita ularga yaqin joylashgan obyektlar va aholini xabarlash uchun xizmat qiladi. 9. Respublika, viloyat ichi, tuman va shahar markazlashtirilgan xabarlash tizimlari maxsus texnik vositalarining uskunasi, qoidaga koʻra, Oʻzbekiston Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi tomonidan berilgan litsenziya asosida faoliyatni amalga oshiruvchi telekommunikatsiya korxonalarida oʻrnatiladi. Telekommunikatsiya korxonalari favqulodda vaziyatlar boʻyicha respublika, viloyat va shahar boshqarmalari (FVB) bilan tuzilgan shartnoma asosida yuqorida koʻrsatilgan vositalarga texnik-foydalanish xizmat koʻrsatilishini tashkil qiladilar va taʼminlaydilar. 10. Foydalanishga qabul qilingan markazlashtirilgan xabarlash tizimlari ishlatishga doim tayyor turishi kerak. Mansabdor shaxslar masʼuliyatini oshirish va xabarlash apparaturalarini ruxsatsiz ishga tushirilishining oldini olish maqsadlarida kodlash tizimlari qoʻllaniladi, boshqaruv pultidagi hisoblagich va yoqish tugmalari FVB tomonidan muhrlanadi. 11. Telekommunikatsiya obyektlarida oʻrnatilgan FVBga tegishli xabarlash va texnik aloqa vositalarining saqlanishiga, xabarlash va aloqa vositalarining ishga tushirilishi uchun texnik jihatidan doimiy tayyorligiga, ularning ishlash qobiliyatiga javobgarlik telekommunikatsiya korxonalarining rahbarlari va bu vositalarga texnik-foydalanish xizmati koʻrsatilishi uchun qabul qilib olgan tarkibiy boʻlinmalar javobgardirlar. 12. Telekommunikatsiya korxonalarida markazlashtirilgan xabarlash tizimlarining maxsus texnik vositalariga texnik-foydalanish uchun xizmat koʻrsatishni tashkil qilish boʻyicha maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan va telekommunikatsiya korxonalari hamda FVB tomonidan tuzilgan shahodatlash komissiyaga imtihonlar (sinovlar)ni muvaffaqiyatli topshirgan mutaxassislardan guruhlar tuziladi. Texnik aloqa vositalariga xizmat koʻrsatish boʻyicha guruh rahbari tezkorlik tartibida maxsus texnik uskunalariga texnik-foydalanish xizmati koʻrsatilishiga shartnoma tuzilgan FVB boshligʻiga boʻysunadi. 13. Favqulodda vaziyatlar xavfi yoki ularning yuzaga kelishida, barcha eshittirish tizimlari orqali eshittirish dasturlarini uzib qoʻyib, belgilangan tovush signallarini, nutqli xabarlarni va shaxsiy radiochaqiriq (peydjing aloqa tarmogʻi) hamda koʻchma uyali aloqa tarmoqlari orqali tegishli xabarlarni uzatish yoʻli bilan Oʻzbekiston Respublikasi aholisini xabarlash koʻzda tutilgan. 14. Xabarlash signallari va aholi uchun zarur axborotlar Oʻzbekiston Respublikasining barcha hududi boʻyicha ham, bir yoki bir nechta viloyatlar (tumanlar, shaharlar)ning hududi boʻyicha ham tanlab uzatilishi ham mumkin. 15. Markazlashtirilgan xabarlash tizimiga shartli signallarni uzatish FVV yoki viloyat FVBning shahardagi va shahar tashqarisidagi punktlarida uskunalangan apparatxonalaridagi maxsus apparatlardan foydalanish orqali amalga oshiriladi. 16. FVVning talabi boʻyicha Teleradiokompaniya, eshittirish tizimlarining obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi operator va provayderlar favqulodda vaziyat xavfi yoki uning yuzaga kelishi haqidagi nutqli xabarlarning magnit yozuvlarini barcha studiyalari uchun, ularning mulkchilik shaklidan va idoraviy tegishliligidan qatʼi nazar, oldindan tayyorlab qoʻyishlari kerak. Koʻrsatilgan yozuvli kassetalar FV turlariga koʻra raqamlangan boʻlishi va belgilangan tartibda saqlanishi kerak. 17. Ayrim, kechiktirib boʻlmaydigan hollarda, FVVda tasdiqlagan “Standart boʻlmagan nutqli xabarlarni yoki magnit yozuvlarini toʻgʻridan-toʻgʻri efirga uzatish tarhlari”ga muvofiq FVV yoki FVB tezkor navbatchilarining bevosita ish joylaridan standart boʻlmagan qisqa nutqli xabarlarni toʻgʻridan-toʻgʻri efirda yoki magnit yozuvi koʻrinishida (FVV yoki FVB tegishli rahbarining farmoyishiga binoan) uzatishga ruxsat etiladi. 18. Favqulodda vaziyat xavfi yoki uning yuzaga kelishi haqidagi, sodir boʻlgan holatdagi oʻzini tutish tartibi haqidagi axborot aholiga eshittirishlar dasturlarini besh daqiqadan koʻp boʻlmagan davomiylikdagi uzish bilan uzatiladi. Koʻrsatilgan xabarlarni uzatilishining ikki-uch marta takrorlanishiga ruxsat etiladi. 19. Qoidaga koʻra, nutqli axborotlarni uzatish eshittirish tizimlari studiyalarida malakali suxandonlar tomonidan amalga oshirilishi kerak. 20. Eshittirishlar dasturlarining uzish dalili FVV (FVB)ning tezkor navbatchisi va eshittirish tizimining obyekti boʻyicha javobgar navbatchisi tomonidan qayd qilinishi kerak. 21. Favqulodda vaziyatlar vazirligi: a) aholi uchun nutqli xabarlar matnlarini ishlab chiqadi hamda Teleradiokompaniya va eshittirish tizimlari obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi operator va provayderlar bilan birgalikda magnit tashuvchilarga oldindan yozib qoʻyishni tashkil qiladi; b) shaxsiy radiochaqiriq tarmoqlari abonentlari uchun xabarlar matnini ishlab chiqadi; v) markazlashtirilgan xabarlash tizimining maxsus apparatlarini sotib olishni, loyihalashni, qurish va yetkazib berishni taʼminlaydi; g) mansabdor shaxslarni (boshqaruv punktlarining tezkor navbatchilarini) xabarlash signallari uzatilganda bajariladigan harakatlarga tayyorgarligini taʼminlaydi; d) Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi korxonalari, Teleradiokompaniya va eshittirish tizimlari obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi operator va provayderlar bilan birgalikda aholini xabarlashning oʻquv signallarini uzatish boʻyicha va eshittirish tizimlari obyektlarining axborot uzatishga tayyorgarligi boʻyicha tekshiruv mashqlarini rejalashtiradi va amalga oshiradi; e) Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligiga xabarlash signallari va FV toʻgʻrisidagi axborotlarning uzatishni taʼminlash uchun telekommunikatsiya kanallarini ajratishga berilgan talabnomalarni belgilangan tartibda taqdim etadi; j) FV xavfi yoki uning yuzaga kelishi haqida aholini xabarlash uchun moʻljallangan eshittirish tizimlari obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi, shaxsiy radiochaqiriq hamda koʻchma uyali aloqa tarmoqlari operatorlari va provayderlarining roʻyxatini aniqlaydi; z) FV xavfi va uning yuzaga kelishida FVV (FVB) tezkor navbatchilari aholi uchun xabarlash signallari va axborotlarni uzatish masalalari boʻyicha oʻzaro munosabatda boʻlishlari kerak boʻlgan eshittirish tizimlari obyektlari hamda shaxsiy radiochaqiriq va koʻchma uyali aloqasi tarmoqlarining mansabdor shaxslari roʻyxatini (bogʻlanish telefon raqamlarini koʻrsatish bilan) tuzadi; i) FV xavfi va uning yuzaga kelishi toʻgʻrisidagi haqqoniy maʼlumotlarni taqdim etadi. 22. Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi: a) FVDT faoliyat koʻrsatishning barcha tartiblarida respublika va mahalliy darajalarda aloqa va markazlashtirilgan xabarlash tizimlarining ishonchli va barqaror ishlashini taʼminlash boʻyicha tadbirlarni tashkil qiladi va amalga oshiradi; b) markazlashtirilgan xabarlash tizimlarining maxsus texnik vositalarning texnik-foydalanish uchun xizmat koʻrsatishga qabul qilinishini tashkil etadi va nazorat qiladi, shuningdek ularning ishlashga doim tayyor boʻlishini taʼminlaydi; v) FV xavfi yoki uning yuzaga kelishida FVDT boshqaruv idoralari tomonidan telekommunikatsiya vositalari va kanallarining ustuvor ravishda foydalanilishini taʼminlaydi; g) telekommunikatsiyaning texnik vositalari (radiotranslyatsiya tarmoqlari, radiotelekoʻrsatuvlarni uzatish stansiyalari, eshittirish dasturlarini uzatish kanallari)ning FV toʻgʻrisidagi xabarlash signallari va axborotlarni uzatishga texnik tayyorgarligini taʼminlaydi; d) markazlashtirilgan xabarlash tizimi maxsus texnik vositalariga xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni FV toʻgʻrisidagi xabarlash signallari va axborotlarni uzatishda oʻzlarining vazifalarini bajarishlariga tayyorgarliklarini taʼminlaydi; e) yangi ishga tushirilgan markazlashtirilgan xabarlash tizimlarining yoki ularning qayta qurilishidan soʻng foydalanishga qabul qilish boʻyicha komissiya ishida ishtirok etadi; j) FVVga telekommunikatsiyalar kanallarini, belgilangan tartibga muvofiq, ijaraga ajratadi; z) eshittirish tizimlari obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi operatorlar va provayderlarga litsenziya beradi va Axborotlashtirish va telekommunikatsiyalar sohasida nazorat boʻyicha davlat inspeksiyasi orqali litsenziya talablari va shartlarining, shu jumladan, favqulodda vaziyatlar xavfi va ular yuzaga kelganda xabarlash signallari uzatilishi va aholi xabardor qilinishi hamda texnik imkoniyatlar mavjudligini taʼminlash qismi boʻyicha bajarilishining nazoratini amalga oshiradi. 23. Teleradiokompaniya va eshittirish tizimlari obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi operatorlar va provayderlar: a) magnit tashuvchilardagi nutqli xabarlarning yozuvlarini navbatchi xodimlar uchun qulay sharoitlarda saqlanishini taʼminlaydi; b) eshittirish tizimlari obyektlari texnik uskunalarning FV toʻgʻrisidagi xabarlash signallari va axborotlarning uzatishga doimiy tayyorligini taʼminlaydi; v) aholiga xabarlash signallari va axborotlarni uzatish masalalari boʻyicha FVV (FVB) bilan oʻzaro munosabatda boʻlishga majbur mansabdor shaxslarni (eshittirish tizimlari obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi operatorlar va provayderlar rahbarlari buyrugʻi va / yoki lavozim yoʻriqnomasi boʻyicha) belgilaydi; g) istisnoli hollarda, FVV yoki FVB tegishli rahbarining farmoyishiga koʻra toʻgʻridan-toʻgʻri efirda qisqa nostandart xabarlarni uzatishni tashkil qiladi; d) suxandonlik va muharrirlik tarkibini, xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning FV haqidagi nutqli axborotlarni uzatishdagi harakatlarga tayyorlashni taʼminlaydi; e) FVB bilan kelishuvga binoan favqulodda vaziyatlarda xabardor qilinishi va axborot uzatilishiga taalluqli boʻlgan, shaxsiy radiochaqiriq va koʻchma uyali aloqa tarmoqlari (davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari va eshittirish tizimi rahbarlari) abonentlarining roʻyxatlarini tuzadi; j) berilgan talabnomalarga muvofiq eshittirish tizimlari obyektlarini FVVga ijaraga ajratadi. 24. Nodavlat radioeshittirishlarni tarqatish (translyatsiya) tarmoqlari operatorlari, majburiy tartibda, oʻz uskunalarini markazlashtirilgan holda xabarlash va axborotlarni uzatish markaziga ulanishini taʼminlaydigan texnik imkoniyatlarga, shuningdek oʻz studiyalardan FVB (FVV) boshqarmasining punktlarigacha boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri simlarga ega boʻlishlari kerak. Yuqorida koʻrsatilgan vositalarni sotib olish, oʻrnatish, texnik xizmat koʻrsatish, shuningdek toʻgʻridan-toʻgʻri simlarni ijaraga olish operatorlarning oʻz mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi. 25. Markazlashtirilgan xabarlash tizimining maxsus texnik vositalari (apparaturalari) va studiya uskunalarining ulanishi FVV (FVB) tezkor navbatchisi tomonidan bevosita telefon orqali apparatxona boʻyicha navbatchiga xabar beriladigan parolga koʻra amalga oshiriladi. Parollar va unga javoblar bilan almashuvidan soʻng, buyruqning ishonchliligiga ishonch hosil qilib, apparatxona boʻyicha navbatchi apparaturani ulaydi va apparatura ulangani haqida FVV (FVB) tezkor navbatchisiga xabar beradi. 26. Xabarlash signallarining uzatilishi haqidagi axborot bir vaqtning oʻzida tizimlar va telekommunikatsiyalarning barqaror ishlab turishini taʼminlanishi hamda FV haqidagi signal va xabarlar uzatilishida ustuvorlikka rioya etilishini nazorat qilish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligiga yoʻllanadi. 27. Teleradiokompaniya va eshittirish tizimlari obyektlariga xizmat koʻrsatuvchi operatorlar va provayderlar xabarlash signalini olgandan soʻng eshittirishlar dasturini uzib qoʻyadilar va FV toʻgʻrisidagi axborotning uzatilishini taʼminlaydilar. 28. FV toʻgʻrisidagi xabarni uzatish uchun eshittirishlarni uzib qoʻyishni hisobga olish tartibi, zaxira kanallarini taqdim etish va barqaror aloqani taʼminlash, uzatiladigan xabarlarning soni, eshittirishdagi uzilishlarning rasmiylashtirilishi, telekoʻrsatuvlar va radiosignallarning oʻtishini nazorat qilish, xabarlash signallarini uzatish uchun parollar tizimi belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi. 29. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi hamda Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi bilan kelishilgan.