Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish
(other, 2024-07-18)

1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi. 2. Mazkur standartning maqsadi moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish usulini aniqlash va xoʻjalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy hisobotlarida investitsiyalar boʻyicha axborotlarni yoritib berish hisoblanadi. 3. Mazkur standart xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan moliyaviy investitsiyalarni buxgalteriya hisobida va ular toʻgʻrisidagi axborotlarni yoritib berish uchun qoʻllanilishi lozim. 4. Xoʻjalik yurituvchi subyekt moliyaviy investitsiyalarni mazkur standartning 7 — 28-bandlarida bayon qilingan tartibga muvofiq yuritadi va ular quyidagi masalalarni oʻz ichiga oladi: 4.1. Moliyaviy investitsiyalarni (qisqa muddatli va uzoq muddatli) toifalariga qarab tasniflash; 4.2. Moliyaviy investitsiyalar qiymatini aniqlash va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish; 4.3. Moliyaviy investitsiyalarni bir toifadan boshqasiga oʻtkazish; 4.4. Moliyaviy investitsiyalar qiymatining qaytarilmaydigan pasayishi. 5. Mazkur standartda quyidagilar koʻrib chiqilmaydi: 5.1. Foizlar, royalti, dividendlar va ijara haqi shaklidagi investitsiyalar boʻyicha olingan daromadlarni tan olish asoslari (BHMS “Asosiy xoʻjalik faoliyatidan olingan daromadlar” ga va BHMS “Lizing hisobi” ga qarang); 5.2. Shuʼba jamiyatlarga investitsiyalar (BHMS “Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar va shuʼba jamiyatlarga investitsiyalarni hisobga olish” ga qarang); 5.3. Birgalikda faoliyatga investitsiyalar (BHMS “Birgalikda faoliyatdagi ishtirok ulushini moliyaviy hisobotda aks ettirishga” qarang); 5.4. Gudvill, patentlar, savdo markalari va shunga oʻxshash boshqa nomoddiy aktivlar; 5.5. BHMS “Lizing hisobi” da keltirilgan taʼrifga mos keladigan moliyaviy lizing. 6. Mazkur standartda foydalanilgan atamalar: Moliyaviy investitsiyalar — xoʻjalik yurituvchi subyekt tasarrufidagi (foiz, royalti, dividend va ijara haqi shaklida) daromad olishga moʻljallangan, investitsiya qilingan kapital qiymatining ortishi yoki investitsiya qiluvchi kompaniyaning boshqa naf olish uchun foydalanadigan aktivlar. Qisqa muddatli (joriy) investitsiyalar — muomalada boʻlish muddati 12 oydan oshmaydigan oson realizatsiya qilinadigan investitsiyalar. Uzoq muddatli investitsiyalar — qisqa muddatli (joriy) investitsiyadan tashqari barcha investitsiyalar. Koʻchmas mulkka investitsiya — investitsiya qiluvchi subyektning yoki investitsiya qiluvchi subyekt guruhiga kiruvchi boshqa subyektning ishlab chiqarish faoliyati davomida foydalanilmaydigan yer maydonlariga yoki imoratlarga investitsiyalar. Joriy qiymat — bir-biriga qaram boʻlmagan, lekin sotib olishni xohlagan xabardor xaridor bilan sotishni xohlayotgan xabardor sotuvchi oʻrtasida aktiv almashtiriladigan summa. Bozor qiymati — bu investitsiyalarning aktiv bozorda aniqlanadigan summasi. Bozordagi — bozor qiymati(yoki bozor qiymatini hisoblash imkonini beradigan boshqa biror koʻrsatkich) aniqlanadigan aktiv bozorning mavjudligini bildiradi. 7. Oʻzining moliyaviy hisobotlarida aylanma mablagʻlar va uzoq muddatli aktivlar oʻrtasidagi tafovutni koʻrsatuvchi xoʻjalik yurituvchi subyektlar egalik qilish muddati 1 yilgacha boʻlgan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarni aylanma mablagʻ sifatida, egalik qilish muddati 1 yildan oshadigan uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni esa uzoq muddatli aktivlar sifatida koʻrsatishlari kerak. 8. Oʻzining balanslarida qisqa muddatli va uzoq muddatli investitsiyalarni farqlamaydigan xoʻjalik yurituvchi subyektlar mazkur standartning 13 va 15-bandlariga muvofiq investitsiyalarni baholash va balansdagi qiymatini aniqlash maqsadlarida farqlashlari kerak. 9. Moliyaviy investitsiyalarni xarid qilishda sotib olish qiymati boʻyicha baholanadi va bu qiymatga brokerlar xizmati uchun toʻlangan haq, bank xizmati uchun toʻlovlar, bojlar va boshqa xarajatlar kiritiladi. 10. Agar investitsiya toʻlaligicha yoki qisman aksiyalarni emissiya qilish yoki boshqa qimmatli qogʻozlar chiqarish yoʻli bilan xarid qilinayotgan boʻlsa, u holda xarid qilish qiymati chiqarilgan qimmatli qogʻozlarning nominal qiymatiga emas, balki ularni joriy qiymatiga teng boʻladi. Agar investitsiya toʻlaligicha yoki qisman boshqa aktivga almashtirish yoʻli xarid qilinayotgan boʻlsa, u holda uning xarid qiymati berilayotgan aktivning joriy qiymati boʻyicha aniqlanadi. 11. Xarid qilingan paytgacha boʻlgan davr uchun foizlar ulushi hisoblangan dividendlarni oʻz ichiga olgan qiymat boʻyicha xarid qilingan moliyaviy investitsiyalar xaridor tomonidan sotuvchiga toʻlangan foizlar summasini chiqarib tashlab, xarid qiymati boʻyicha hisobga olinadi. 12. Qarz qimmatli qogʻozlarga investitsiyalarning xarid qiymati bilan toʻlash qiymati oʻrtasidagi tafovut (diskont yoki xarid qilishdagi mukofot) investitsiyalar boʻyicha doimiy daromad mavjud boʻlishi uchun investor tomonidan xarid qilingan paytdan boshlab qarz toʻlangunga qadar hisobdan chiqarib boriladi. 13. Qisqa muddatli (joriy) aktivlar sifatida tasnif qilingan investitsiyalar buxgalteriya balansida quyidagicha hisobga olinishi kerak: 13.1. Bozor qiymati; 13.2. Xarid qiymati va bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng kichigi boʻyicha hisobga olinishi kerak. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar xarid qiymati va bozor qiymatlaridan eng kichigi bahosi boʻyicha hisobga olinadigan boʻlsa, balans qiymati investitsiya portfelining umumiy qiymati asosida yoki investitsiyalar turlari boʻyicha yoxud alohida investitsiyalar asosida aniqlanadi. 14. Qisqa muddatli investitsiyalar bozor qiymatining oʻzgarishidan keladigan daromad yoki zarar, sodir boʻlgan hisobot davrida tan olinadi. 15. Uzoq muddatli aktivlar sifatida tasnif qilingan investitsiyalar buxgalteriya balansida quyidagicha hisobga olinishi kerak: 15.1. Xarid qiymati boʻyicha: 15.2. Qayta baholashni hisobga olgan qiymat boʻyicha; 15.3. Investitsiya portfeli usuli boʻyicha aniqlangan, xarid qiymati va bozor qiymatidan eng kichigi bahosi boʻyicha hisobga olinadi. 16. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qayta baholash uchun qayta baholashni amalga oshirish davriyligini, shu jumladan uzoq muddatli investitsiyalar toifalarini aniqlash zarur. 17. Balans qiymatining vaqtincha pasayishini istisno etgan holda investitsiyalar qiymati pasayganda barcha uzoq muddatli investitsiyalarning balans qiymati pasaytiriladi. Bunday pasaytirish har bir alohida moliyaviy qoʻyilma boʻyicha aniqlanadi va tayyorlanadi. 18. Uzoq muddatli investitsiyalar xarid qiymati boʻyicha hisobga olinadi. Uzoq muddatli investitsiyalarning qiymati qaytarilmaydigan, pasaygan, pasayib borgan hollarda bu investitsiyalarning balans qiymati har bir investitsiya boʻyicha alohida kamaytirilishi kerak. Bunda xatarning turlari, investitsiya qilinayotgan subyektda investorning ulushi eʼtiborga olinadi. 19. Uzoq muddatli investitsiyalar balans qiymatining vaqtincha pasayishi hisobda aks ettirilmaydi. Qiymat pasayishining boshqa hollari 21-bandda koʻrib chiqiladi. 20. Qisqa muddatli (joriy) investitsiyalarni bozor qiymati boʻyicha hisobga oluvchi xoʻjalik yurituvchi subyekt hisob siyosatida investitsiyalar balans qiymatining kamayishi yoki koʻpayishini quyidagicha aks ettiradi: 20.1. Daromad yoki xarajat sifatida; 20.2. 21-bandga muvofiq ravishda. 21. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qayta baholash natijasidagi qoʻshimcha baholash summasi xususiy kapitalga qayta baholashdan daromad sifatida qoʻshiladi. Moliyaviy investitsiyalar qiymati pasayganda kamaytirish xususiy kapitalda aks ettirilgan oʻsha investitsiyalarni qoʻshimcha baholash summasi hisobidan amalga oshiriladi. Agar moliyaviy investitsiyalar qiymatini kamaytirish summasi qayta baholashdan olingan daromad summasidan oshsa, bu farq xarajat sifatida tan olinishi kerak. Qiymati pasaytirilgan investitsiyalarni qoʻshimcha baholash miqdori shu investitsiyalardan kelgan zarar qoplangandan soʻng xususiy kapital koʻpayishiga kiritiladi. 22. Investitsiyalarni sotishda sotishdan olingan tushum bilan balans qiymati oʻrtasidagi farq tegishli xarajatlarni (broker yoki diler xizmati haqi) chiqarib tashlangandan soʻng daromad yoki xarajat sifatida tan olinadi. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar balansda portifel usuli boʻyicha xarid qiymati yoki bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng pasti boʻyicha hisobga olingan boʻlsa, ularni sotishda daromad yoki zarar realizatsiya narxi bilan xarid narxi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Agar investitsiya ilgari qayta baholangan yoki bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan, balans qiymati esa qoʻshimcha baholash qiymatini hisobga olgan holda koʻpaytirilgan boʻlsa, xoʻjalik yurituvchi subyekt hisob siyosatini tasdiqlashi yoki qoʻshimcha baholashni qoldiq summasini daromad schyotiga kreditlashi yoxud uni taqsimlanmagan foyda hisobiga oʻtkazishi kerak. Bu hisob siyosati 3-sonli BHMS “Moliyaviy natijalar toʻgʻrisida hisobot”ga muvofiq qoʻllanilishi kerak. 23. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar ikki qiymatning: xarid qiymati bilan bozor qiymatining eng kichigi boʻyicha hisobga olinadigan boʻlsa, uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qisqa muddatli (joriy) investitsiyalarga oʻtkazish ham ikki qiymat: xarid qiymati bilan balans qiymatining eng kichigi boʻyicha amalga oshiriladi. 24. Agar uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar ilgari qayta baholangan boʻlsa, ularni qisqa muddatli (joriy) investitsiyalar toifasiga oʻtkazishda va bu qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan boʻlsa, qayta baholash qiymati balans qiymatidan chiqarib tashlanishi kerak. Agar qisqa muddatli investitsiyalar bozor qiymatidagi oʻzgarish daromadga kiritiladigan boʻlsa, qoʻshimcha baholashning qolgan har qanday miqdori daromadga oʻtkazilishi kerak. 25. Qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar toifasiga oʻtkazish xarid qilish qiymati va bozor qiymatidan eng kichigi boʻyicha yoki bozor qiymati boʻyicha, agar investitsiya ilgari shu qiymat boʻyicha hisobga olingan boʻlsa, amalga oshiriladi. 26. Moliyaviy natijalarga quyidagilar kiritiladi: 26.1. Moliyaviy investitsiyalar boʻyicha quyidagi koʻrinishdagi daromadlar/xarajatlar: 26.1.1. Uzoq muddatli va joriy investitsiyalar boʻyicha foizlar, royalti, dividendlar va ijara haqlari; 26.1.2. Qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromadlar va zararlar; 26.1.3. 20-bandga muvofiq, bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha realizatsiya qilinmagan daromadlar va zararlar; 26.1.4. Xarid qiymati va bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng kichigi boʻyicha baholangan qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni taqdim qilish uchun talab qilinadigan bozor qiymatining kamaytirilishi va bunday kamaytirishning qaytadan tiklanishi; 26.2. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar qiymatining vaqtincha pasayishini istisno qilgan holda balans qiymatining kamayishi va bunday qisqarishlarning qoplanishi; 26.3. 22-bandga muvofiq hisoblangan uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromadlar va zararlar. 27. Mazkur standartni qoʻllanish natijasida yuzaga keladigan soliq oqibatlarini hisobga olish Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq amalga oshiriladi. 28. Moliyaviy hisobotlarda quyidagilar yoritib berilishi lozim: 28.1. Hisob siyosati, quyidagilar uchun: 28.1.1. Moliyaviy investitsiyalarning balans qiymatini aniqlash; 28.1.2. Bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarning bozor qiymatidagi oʻzgarishlarni aks ettirish; 28.1.3. Qayta baholangan moliyaviy investitsiyalarni sotishda qoʻshimcha baholash summasini aks ettirish; 28.2. Quyidagi koʻrinishda olingan daromadga kiritilgan katta miqdordagi summalar: 28.2.1. Uzoq muddatli va qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha foizlar, royalti, dividendlar va ijara haqlari; 28.2.2. Qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdagi daromadlar va zararlar; 28.2.3. Bunday moliyaviy investitsiyalar qiymatidagi oʻzgarishlar; 28.3. Realizatsiya qilinayotgan investitsiyalarning bozor qiymati, agar ular balansda bozor qiymati boʻyicha hisobga olinmagan boʻlsa; 28.4. Koʻchmas mulkka moliyaviy investitsiyalarning joriy qiymati, agar ular uzoq muddatli investitsiya sifatida hisobga olingan boʻlsa va joriy qiymati boʻyicha aks ettirilmasa; 28.5. Investitsiyalarga muhim cheklashlar yoki investitsiyalarni realizatsiyasidan daromad va tushumni oʻtkazish; 28.6. Qayta baholash summasi boʻyicha hisobga olingan uzoq muddatli investitsiyalar uchun: 28.6.1. Qayta baholash oʻtkazilishini davriyligini aniqlash siyosati; 28.6.2. Soʻnggi marta qayta baholangan sana; 28.6.3. Qayta baholash asosi va tashqi baholovchini jalb etish fakti; 28.7. Davr ichida bahosining oshirilishi summasidagi oʻzgarishlar hamda bu oʻzgarishlarning tavsifi; 28.8. Asosiy faoliyati investitsiya faoliyatidan iborat boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar uchun investitsiya portfelini tahlil qilish.