OBODONLASHTIRISH VA KOʻKALAMZORLASHTIRISH ISHLARIDA MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI TASDIQLASH HAQIDA
(order, 2025-08-12)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mehnatni muhofaza qilishga doir qoida va normalarni qayta koʻrib chiqish, ishlab chiqish va joriy etish Dasturi” (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) ijrosini taʼminlash maqsadida buyuraman: 1. Obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish ishlarida mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgach kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish ishlarida (bundan buyon matnda obodonlashtirish ishlari deb yuritiladi) ishlovchi xodimlarning (bundan buyon matnda xodimlar deb yuritiladi) mehnatini muhofaza qilish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar mulkchilik shaklidan va idoraviy boʻysunishidan qatʼi nazar, barcha obodonlashtirish ishlarida xizmat koʻrsatuvchi korxonalarga (bundan keyingi oʻrinlarda korxonalar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Ushbu Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 3. Korxonalarda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunchilik hujjatlariga va mazkur Qoidalarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati, bunga maxsus vakolat berilgan davlat idoralari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa, mehnat jamoalari va kasaba uyushmalari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 6. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq, ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 7. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati korxonaning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita korxona rahbariga boʻysunadi. 9. Korxonalarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 10. Har bir korxonada ishlab chiqarishning aniq shart-sharoitlari hisobga olingan holda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining roʻyxati tuziladi. 11. Korxonalarda shikastlanish, kasallik yoki ish qobiliyatining pasayishiga olib keladigan, xodimlarga taʼsir oʻtkazadigan xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari quyidagilardan iborat: ishlab turgan elektr uzatgich liniyalari yaqinida olib boriladigan ishlar; kuchlanish ostidagi elektr kabellar oʻtkazilgan uchastkalarda yer qazish ishlarini bajarish; xlorni transportirovka qilish, xlordan foydalanish va boshqa kuchli taʼsir etuvchi zaharli moddalardan foydalanish bilan bogʻliq ishlarni bajarish; ftordan foydalanish va uni chiqarish bilan bogʻliq ishlarni bajarish; yerning patogen zararlangan uchastkalari (chiqindi toʻplanadigan joylar, mol oʻlikxonalari, qabrlar va boshqa shu kabi joylar)da yer qazish ishlarini bajarish; balandlikda ishlarni bajarish va balandlikka koʻtarilish bilan bogʻliq ishlarni bajarish; daraxtlarni kesish bilan bogʻliq ishlarni bajarish; daraxtlarni transport vositalariga ortish, tushirish va ularga birlamchi ishlov berish bilan bogʻliq ishlarni bajarish; transport vositalarining qatnovi vaqtida yoʻl harakati joylarida daraxtlarni antiseptik va yongʻindan himoya vositalari bilan toʻydirish ishlarini bajarish. 12. Korxona maʼmuriyati xodimlarni belgilangan meʼyorlarga muvofiq, kerakli yakka tartibdagi himoya vositalari bilan taʼminlashi, ulardan foydalanish muddatlariga hamda saqlash, yuvish, tozalash va taʼmirlash boʻyicha zaruriy shartlariga rioya qilinishini taʼminlagan holda yakka tartibdagi himoya vositalarini berish hisobini yuritishi shart. 13. Yakka tartibda himoyalanish vositalaridan foydalanishi lozim boʻlgan xodimlar, ularning qoʻllanish usullarini, himoyalanish xususiyatlariga, amal qilish muddatlari toʻgʻrisida toʻliq maʼlumotlarga ega boʻlishi hamda ulardan foydalanishga oʻrgatilishi lozim. 14. Korxona rahbariyati quyidagilarni taʼminlashi shart: amaldagi meʼyorlar boʻyicha mazkur ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan barcha shaxsiy himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasini; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazoratni amalga oshirishni; qoʻllanilayotgan himoya vositalarining samaradorligi va sozligini tekshirishni; shaxsiy himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni degazatsiya va dezinfeksiya qilishni (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 15. Himoya kiyimi ish vaqtida toʻla tugmalangan boʻlishi, shuningdek ulardan foydalanishda yeng manjetlari va barmoqlari qoʻl himoya vositasi bilan bekitilgan boʻlishi zarur. 16. Xodimlarning sochlari maxsus bosh kiyim (beret, roʻmol va hokazo) bilan bekitilgan va yigʻishtirib olingan boʻlishi lozim. 17. Transport vositalari harakatlanish joylarida ishlarni bajarayotgan xodimlar qoʻshimcha signal vositasi sifatida, sariq rangli ip matodan tikilgan nimchalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 18. Yakka tartibda himoyalanish vositalari alohida joylarda saqlanishi zarur. 19. Suyuq zaharli kimyoviy vositalar bilan ishlashda organizmni himoya qilish uchun quyidagi vositalardan foydalanish zarur: kislotadan himoyalovchi vosita bilan toʻydirilgan ip matodan tikilgan maxsus kiyim; rezinadan tikilgan koʻkrakpeshli fartuk; rezina etiklar; rezina qoʻlqoplar; rezina yeng manjeti. 20. Changsimon, quruq va qattiq zaharli kimyoviy vositalar bilan ishlashda organizmni himoya qilish uchun quyidagi vositalardan foydalanish zarur: chang oʻtmaydigan matodan tikilgan maxsus kiyim; maxsus qoʻlqop; rezina etiklar yoki brezent baxillar. 21. Koʻzni zaharli kimyoviy moddalardan himoyalash uchun PO-2, “Monoblok”, SZZM-bs turdagi himoya koʻzoynaklaridan foydalanish zarur. 22. Zaharli kimyoviy moddalarni nafas olish yoʻllariga kirishidan himoyalash uchun RU-60 M turdagi universal respiratorlar, korobkalari almashtiriladigan sanoat protivogazlari, F-62 III, U-2K, “Lepestok”, “Astra-2” turlaridagi changga qarshi respiratorlardan foydalanish zarur. Uchuvchanligi yuqori boʻlgan zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashda korobkali sanoat protivogazlaridan (A, V, G markali) yoki respiratorlardan foydalanish zarur. Uchuvchan zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashda RU-60 M turdagi, patronlari almashtiriladigan respiratorlar (A, V markalari) foydalanish zarur. Uchuvchan boʻlmagan zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashda changga qarshi U-2K, F-62 III, “Astra”, “Lepestok” turidagi respiratorlardan foydalanish zarur. 23. Korxonalarda kasbiga koʻra tanlov asosida ishga qabul qilinishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 24. Barcha ishchilar oʻta xavfli boʻlgan ishlarni bajarishga kirishishdan oldin, bunday ishlarni amalga oshirish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtishlari, talablar bilan tanishishlari va ularni bajarishning xavfsiz usullarini oʻzlashtirib olgan boʻlishlari zarur. 25. Oʻta xavfli ishlar bilan shugʻullanish, belgilangan tartibga muvofiq korxona rahbari tomonidan tasdiqlanib, ruxsat etilgan xodimlar tomonidangina amalga oshirilishi lozim. 26. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 28. Korxona maʼmuriyati (yoki ish beruvchi) xodimlarni kasbiy tanlovdan oʻtkazishda quyidagilarni tashkil etishi zarur: Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) talablariga asosan ishga kirishdan oldin dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish; malakali saralashdan oʻtgan xodimlarning kasbga adaptatsiyasi jarayonini nazorat qilib borish; xodimlarning amaliy koʻnikmalarini kasb talablariga muvofiqligini tekshirib turish. 29. Xodimlar oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, yoʻl-yoʻriqlar olishlari, bilimlarini tekshiruvdan oʻtkazishlari hamda kasbiy-texnik tayyorgarlikdan oʻtgan boʻlishlari shart. 31. Korxona maʼmuriyati barcha ishga kirayotganlar, shuningdek boshqa ishga oʻtkazilayotgan xodimlar uchun ishlarni bajarishning xavfsiz usullarini tashkil etishlari hamda ularga mehnatni muhofaza qilish va baxtsiz hodisalarda jabrlanganlarga yordam koʻrsatish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berishlari shart. 32. Obodonlashtirish ishlariga belgilangan tartibda dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtgan hamda tibbiy jihatdan sogʻlom boʻlgan shaxslar qoʻyiladi. 33. Korxona rahbariyati (yoki ish beruvchi) har yili davriy majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda ularning koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi lozim. 34. Majburiy tibbiy koʻriklar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari belgilangan tekshirish dalolatnomasi bilan yakunlanishi lozim. 35. Korxona rahbariyati majburiy tibbiy koʻrik dalolatnomasi bilan tanishib chiqishi, hamda dalolatnomada koʻzda tutilgan barcha tadbirlar va koʻrsatmalarni bajarishi lozim. 36. Davriy majburiy tibbiy koʻriklarni oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra berilgan tavsiyalarning bajarilishi uchun javobgarlik korxona maʼmuriyati zimmasiga yuklanadi. 37. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 38. Korxonalarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 39. Yoʻl qoplamasiga nitroboʻyoq bilan chiziqlarni chizish ishlari kombinezon, himoya koʻzoynaklari va respirator kiygan xodimlar tomonidan bajariladi. Boʻyoqlar bilan ishlaydigan barcha xodimlar ularning xususiyati va xavfsizlik texnikasi boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazilgan boʻlishi lozim. 40. Belgi chiziqlarini chizish ishlarini bajarayotgan xodimlar brigadasida birinchi tibbiy yordam koʻrsatishga moʻljallangan tibbiy aptechka boʻlishi shart. 41. Daraxtlarga shakl berish jarayonida gulqaychi, qoʻlarralar, elektr arralar hamda benzin bilan ishlaydigan arralardan foydalanishga, faqatgina ulardan xavfsiz foydalanish usullarini oʻzlashtirgan xodimlarga ruxsat etiladi. 42. Xodimlarning tegishli dielektrik oyoq kiyimi, rezina qoʻlqoplar va boshqa himoya vositalarisiz elektr toki bilan ishlaydigan asbob-uskunalarda ishlashlari man etiladi. 43. Ob-havoning yogʻingarchilik paytlarida elektr asbob-uskunalarda ishlarni bajarish taqiqlanadi. 44. Xodimlar tomonidan pichoqlari maxsus himoya vositalari bilan jihozlanmagan avtomatik oʻt oʻrish uskunalaridan foydalanish taqiqlanadi. 45. Xodimlar tomonidan mehnat xavfsizligi boʻyicha qoʻshimcha (kuchaytirilgan) talablar qoʻyiladigan ishlar (daraxtlarga shakl berish, daraxtlarni agʻdarish va boshqalar) belgilangan tartibda ruxsatnoma orqali amalga oshiriladi. Ruxsatnoma mavjud ish hajmlarini bajarish muddatiga beriladi. Ishlarni bajarishda bir sutkadan ortiq vaqt tanaffus qilinganda yoki bajarilayotgan ishlarning shart-sharoitlari oʻzgargan hollarda ruxsatnoma bekor qilinadi va ishlarni qayta boshlash uchun yangi ruxsatnoma beriladi. 46. Obodonlashtirish ishlarida foydalaniladigan asbob-uskunalarga quyidagi talablar oʻrnatiladi: mehnat xavfsizligi standartlari tizimi talablariga javob berishligi; texnik koʻrikdan va sinovlarda oʻtganligi; belgilangan talablarga muvofiq holda joylashtirilganligi; foydalanish jarayonida ularga profilaktika xizmati koʻrsatib borilganligi; belgilangan muddatlarda joriy va mukammal taʼmirdan oʻtganligi. 47. Foydalanishda boʻlgan barcha turdagi avtomashinalar, shuningdek obodonlashtirish sohasida ishlatiladigan texnik vositalar (gidravlik, teleskopik) shotilar, koʻchatlarni sugʻorishga ixtisoslashgan avtosuvtashuvchi vositalar va nasos-kuchlanish uskunalari va tirkamalar texnik jihatdan soz holatda boʻlishi lozim. 48. Xavfsiz mehnat sharoitlarini taʼminlamaydigan, texnik jihatdan eskirgan hamda yaroqsiz holga kelgan jihozlar almashtirilishi va hisobdan chiqarilishi lozim. 49. Xodimlarning optimal darajadagi ish rejimi va dam olishini taʼminlashga quyidagilar orqali erishiladi: ish sharoitlari zararli boʻlgan ish joylari va uchastkalarini aniqlash; ish va dam olishning belgilangan rejimiga rioya etish; mehnatkashlarning yuqori samaradorlik bilan ishlashini taʼminlaydigan ish va dam olish rejimlarini taʼminlash; shamol kuchi va tashqi havo haroratidan kelib chiqib, ishda tanaffuslar qilish yoki ishlarni vaqtincha toʻxtatishni taʼminlash; shamol kuchi va tashqi havo haroratidan kelib chiqib, ishda tanaffuslar qilish yoki ishlarni vaqtincha toʻxtatishni taʼminlash zarur; ish sharoitlaridan kelib chiqib, zararli ish sharoitlari uchun qoplama toʻlovlar va imtiyozlar taqdim etiladigan xodimlar kontingentini aniqlash va ularga ushbu imtiyozlarni taqdim etish. 51. Ishning kun tartibi, ish haftasi, dam olish va tanaffus vaqti qonunchilik hujjatlariga asosan belgilanishi kerak. 52. Ishlash va dam olish tartibini tuzayotganda ishning xususiyatini, zararli va xavfli ishlab chiqarish omillari, mehnat turi va ogʻirlik darajasini ham inobatga olish lozim. 53. Dam olish va mehnat qilish tartibi bir necha turlardan iborat boʻlishi kerak. Dam olish uchun berilgan vaqt, mehnatning ogʻir va yengilligi, jismoniy va aqliy ish turlariga qarab belgilanishi kerak. Kunning issiqlik harorati 33oS dan oshgan vaqtlarda, tashqarida ishlovchi xodimlarning ish kuni rejimiga belgilangan tartibda oʻzgartirishlar kiritilishi mumkin. 54. Mehnatni muhofaza qilishga doir qonunchilik hujjatlari hamda mazkur Qoidalarga rioya qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi korxonalar zimmasiga yuklatiladi. 55. Mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmagan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladilar. 56. Ishlarni bajarish bilan bogʻliq holda xodimlarning salomatligiga yetkazilgan zararlar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qoplanadi. 57. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash Davlat qoʻmitasi, “Sanoatkontexnazorat” Davlat inspeksiyasi, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi kengashi va “Oʻzkommunxizmat” agentligi bilan kelishilgan.