Davlat moliyaviy nazorati tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida
(decree, 2025-12-19)

Davlat moliyaviy resurslarini samarali boshqarish hamda budjet mablagʻlaridan maqsadli va oqilona foydalanish ustidan davlat moliyaviy nazorati tizimini takomillashtirish, shuningdek, 2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasini “Yoshlarni qoʻllab-quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturida belgilangan vazifalar ijrosini taʼminlash maqsadida: 1. Belgilansinki, Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Hisob palatasi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq Hisob palatasi tomonidan amalga oshiriladigan nazorat shakllari va turlariga qoʻshimcha quyidagilar amaliyotga joriy etiladi: a) buxgalteriya (budjet) hisobi yuritilishini, moliyaviy hisobotlarning haqqoniyligini, moliyaviy resurslardan maqsadli va qonuniy foydalanilganligini hamda daromadlarning toʻliqligini, shuningdek, moliyaviy operatsiyalarning qonuniyligini baholashni nazarda tutuvchi moliyaviy audit; konsolidatsiyalashgan va jalb qilingan budjet mablagʻlaridan foydalanishda, davlat xaridlarini amalga oshirishda, shuningdek, daromadlarning toʻliqligini taʼminlash va biznes jarayonlarida normativ-huquqiy hujjatlar talablariga rioya qilinganligini va ularning davlat dasturlariga muvofiqligini tekshirish va baholashni nazarda tutuvchi muvofiqlik auditi; nazorat obyektida xarajatlar, subsidiyalar, imtiyozlar va preferensiyalarning samaradorligi va natijadorligini, ajratilgan mablagʻlardan foydalanishning tejamkorligini, belgilangan maqsadli koʻrsatkichlarning bajarilishini, konsolidatsiyalashgan budjet va jalb qilingan mablagʻlar hisobidan amalga oshirilayotgan loyihalarning maqsadga muvofiqligi va natijadorligini, shuningdek, davlat va hududiy dasturlarning moliyalashtirish manbalari bilan taʼminlanganligini baholash va tahlil qilishni nazarda tutuvchi samaradorlik auditi; b) 2025-2026-yillarda: mamlakatimizning barqaror rivojlanish borasidagi milliy maqsad va strategik vazifalarini amalga oshirishga doir dasturlar va loyihalarning natijadorligini baholash, tizimli xavf-xatarlarni aniqlash, ularning taʼsirini kamaytirishga qaratilgan strategik audit; vazirlik va idoralar faoliyatini raqamlashtirish va axborot texnologiyalaridan foydalanishni, shu jumladan, raqamlashtirish siyosati, jarayonlari va boshqaruvi, axborot tizimi va uning xavfsizligi, maʼlumotlar ishonchliligi, axborot tizimining tashkilotlar faoliyati ehtiyojlariga javob berishi va raqamlashtirish xarajatlarining samaradorligini baholashga qaratilgan axborot texnologiyalari auditi. 2. Hisob palatasining mazkur Farmonning 1-bandida nazarda tutilgan moliyaviy, samaradorlik va muvofiqlik auditlarini dastlabki bosqichda 2022-yilning I choragida 1-ilovada koʻrsatilgan vazirliklarda tashqi audit standartlari hamda qoʻllanmalari asosida oʻtkazish toʻgʻrisidagi taklifi maʼqullansin. 3. Hisob palatasi: 2022-yil 1-yanvarga qadar Oliy audit organlarining xalqaro standartlari (ISSAI) asosida tashqi audit tadbirlarini rejalashtirish va oʻtkazishni tashkil etish, ular doirasida moliyaviy, samaradorlik va muvofiqlik auditlarini oʻtkazish, shuningdek, davlat moliyaviy nazoratida xavf-tahlilni amalga oshirish standartlarini ishlab chiqsin va tasdiqlasin; 2022-yil 1-oktabrga qadar Tashqi ishlar vazirligi bilan birgalikda Oliy audit organlarining xalqaro standartlarini (ISSAI) joriy etish, xodimlar malakasini oshirish, tajriba almashish va ilgʻor tajribalarni amaliyotda qoʻllash uchun Oliy audit organlarining xalqaro tashkiloti (INTOSAI)ga aʼzo boʻlishni taʼminlasin. 4. Shunday tartib oʻrnatilsinki, unga muvofiq: a) Hisob palatasi va ichki audit xizmatlari: har bir nazorat tadbirini tashkiliy, asosiy va yakuniy bosqichlarni oʻz ichiga oluvchi uch bosqichli tizim asosida hamda audit tadbirining turlarini aniq belgilagan holda amalga oshiradi; audit tadbirlari natijalari toʻgʻrisidagi xulosada, shu jumladan qonunbuzarliklarga imkoniyat yaratuvchi shart-sharoit va omillarni, shuningdek, ularni bartaraf etish boʻyicha tavsiyalarni va tizimli muammolarni hal qilish boʻyicha takliflarni aks ettiradi; b) 2021-yil 1-oktabrdan boshlab Hisob palatasi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi va ichki audit xizmatlari har chorakda kamida bir marotaba ommaviy axborot vositalari vakillari ishtirokida oʻz faoliyatiga oid hisobotlarni jamoatchilikka eʼlon qilib boradi; v) 2022-yil 1-yanvardan boshlab moliyaviy nazorat tadbirlari faqatgina nazorat ishlarining yillik dasturiga kiritilgan subyektlarda amalga oshiriladi, kameral nazorat va qonunchilikda koʻzda tutilgan boshqa holatlar bundan mustasno. 5. Hisob palatasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Raqamli texnologiyalar vazirligi bilan birgalikda 2022-yil 1-yanvarga qadar “Davlat auditi” dasturiy kompleksining (keyingi oʻrinlarda — “Davlat auditi” dasturi) ishga tushirilishini taʼminlasin. Belgilansinki: budjet tashkilotlari, davlat maqsadli jamgʻarmalari va belgilangan tartibda tashkil etilgan boshqa jamgʻarmalarda oʻtkazilgan barcha davlat moliyaviy nazorati tadbirlari, shu jumladan ichki audit xizmatlarining audit tadbirlari “Davlat auditi” dasturida roʻyxatga olinadi; har bir nazorat tadbiri uchun oʻrganiladigan savollar, tadbirning predmeti, maʼlumotlarni jamlash va tahlil oʻtkazish tartibini oʻz ichiga olgan nazorat tadbirini oʻtkazish rejasi tuziladi; “Davlat auditi” dasturida roʻyxatga olinmagan nazorat tadbirlari noqonuniy hisoblanadi; barcha davlat moliyaviy nazorati tadbirlari, shu jumladan ichki audit xizmatlarining audit tadbirlari natijalariga doir barcha turdagi hujjatlar (davlat siri yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirni tashkil etuvchi maʼlumotlar bundan mustasno) “Davlat auditi” dasturida jamlanadi; davlat moliyaviy nazorati tadbirlarida aniqlangan holatlar boʻyicha nazorat tadbiri oʻtkazilgan tashkilotning yozma fikri nazorat tadbiri tamomlangandan keyin besh kun muddatda “Davlat auditi” dasturiga joylashtiriladi. Bunda, “Davlat auditi” dasturini ishlab chiqish, texnik qoʻllab-quvvatlash, shuningdek, uning funksional imkoniyatlarini muntazam takomillashtirish bilan bogʻliq xarajatlar Oʻzbekiston Respublikasi respublika budjetidan moliyalashtiriladi. 6. Iqtisodiyot va moliya vazirligi Hisob palatasi bilan birgalikda: 2022-yildan boshlab Iqtisodiyot va moliya vazirligi va har bir ichki audit xizmati tomonidan har chorakda fuqarolar ishtirokidagi audit tizimi orqali aniqlangan kamida 2 tadan obyektda nazorat tadbirini oʻtkazishni nazarda tutuvchi fuqarolar ishtirokidagi audit tizimini joriy etsin; ikki oy muddatda fuqarolar ishtirokidagi audit oʻtkaziladigan obyektni aniqlash va davlat moliyaviy nazorati organlari faoliyati samaradorligini jamoatchilik tomonidan baholab borish tartibini ishlab chiqsin. 7. Belgilansinki: Hisob palatasi Qoraqalpogʻiston Respublikasi budjeti, viloyatlar va Toshkent shahar mahalliy budjetlari loyihalari va ularning ijrosini tashqi auditdan oʻtkazadi; Hisob palatasining masʼul xodimlari Hisob palatasining raisi tomonidan lavozimga tayinlanadi hamda lavozimidan ozod qilinadi; Hisob palatasi boshqaruv, yordamchi va texnik xodimlari maqomi, mehnatga haq toʻlash, tibbiy xizmat va transport taʼminoti sharoitlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining tegishli xodimlariga tenglashtiriladi; Hisob palatasi yordamchi va texnik xodimlarining umumiy cheklangan soni Davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari boshqaruv, xizmat koʻrsatuvchi va texnik xodimlari soni nisbatining normativlarini aniqlash metodikasi asosida Hisob palatasining raisi tomonidan tasdiqlanadi. 8. Hisob palatasi boshqaruv xodimlari cheklangan soni 157 ta shtat birligi etib belgilansin hamda Hisob palatasining yangilangan tuzilmasi 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. Hisob palatasi raisiga, zarur hollarda Hisob palatasining tasdiqlangan tuzilmasiga xodimlarning belgilangan umumiy soni doirasida oʻzgartirishlar kiritish huquqi berilsin. 9. Davlat moliyaviy nazorati organlari va ichki audit xizmatlari faoliyatini takomillashtirish boʻyicha muvofiqlashtiruvchi kengash (keyingi oʻrinlarda — Muvofiqlashtiruvchi kengash) tashkil etilsin hamda uning tarkibi 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 10. Belgilansinki, Muvofiqlashtiruvchi kengash yigʻilishlariga boshqa vazirlik, idora, korxona va mahalliy davlat hokimiyati organlari mansabdor shaxslari hamda jamoatchilik vakillari ham taklif etilishi mumkin. 11. Muvofiqlashtiruvchi kengashga quyidagi vazifalar yuklatilsin: davlat moliyaviy nazorati tadbirlari natijalari boʻyicha budjet qonunchiligini buzish holatlarining oldini olish va ularning profilaktikasi yuzasidan vazirlik va idoralar tomonidan amalga oshirilgan ishlarni muhokama qilish; davlat moliyaviy nazorati va ichki audit faoliyatini tashkillashtirish hamda amalga oshirishning xalqaro tan olingan uslublari va vositalarini joriy qilish boʻyicha takliflarni koʻrib chiqish; normativ-huquqiy hujjatlardagi ziddiyatlarni bartaraf etish, ularni takomillashtirish, eskirgan hamda oʻz ahamiyatini yoʻqotgan normativ-huquqiy hujjatlarga oʻzgartirish kiritish boʻyicha vazirlik va idoralarga takliflar berish; moliyaviy huquqbuzarliklarning profilaktikasi va ularning oldini olishni nazarda tutadigan istiqbolli yoʻnalishlarni belgilash; ichki audit xizmatlari faoliyati natijalarini muhokama qilish hamda ichki auditorlar masʼuliyati va javobgarligini oshirish yuzasidan takliflarni koʻrib chiqish. 12. Hisob palatasi (B. Turabov) 2021-yil yakuniga qadar: davlat moliyaviy nazorati tizimi boʻyicha maʼlumotlar bazasi hamda kameral nazoratni amalga oshiruvchi avtomatlashtirilgan dasturiy taʼminot yaratilishini taʼminlasin; Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi bilan birgalikda budjet nazorati va auditga ixtisoslashgan taʼlim yoʻnalishida kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish jarayoniga oliy taʼlim muassasalarini jalb qilish choralarini koʻrsin. 13. Hisob palatasiga yuridik shaxs maqomi berilsin va shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi Moliya-xoʻjalik departamenti: Hisob palatasining Toshkent shahri, Islom Karimov koʻchasi, 43-uy manzilida joylashgan binoga tekin foydalanish huquqi asosida joylashtirilishini; Hisob palatasiga biriktirilgan ofis jihozlari (kompyuter, printer va aloqa jamlamalari, mebel va boshqa kerakli inventar va uskunalar) uning balansiga begʻaraz oʻtkazib berilishini taʼminlansin; Belgilansinki: Hisob palatasi oʻz emblemasiga ega boʻladi. Bunda emblemadan foydalanish tartibi Hisob palatasi raisi tomonidan belgilanadi; Hisob palatasi tomonidan tadbirkorlik subyektlarida budjet tizimi budjetlarining mablagʻlari, davlat qarzi mablagʻlaridan maqsadli foydalanilishi yuzasidan oʻtkaziladigan nazorat tadbirlariga nisbatan tadbirkorlik subyektlari faoliyatida tekshiruvlar oʻtkazishga oid tartib-taomillar tatbiq etilmaydi. Bunda nazorat tadbirlarini oʻtkazishga masʼul xodimlar tadbirkorlik subyekti tomonidan taqdim etilgan Tekshiruvlarni roʻyxatga olish kitobini qonunchilikda belgilangan tartibda toʻldirishi shart (davlat siri yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirni tashkil etuvchi maʼlumotlar bundan mustasno). 14. Hisob palatasi faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hamda qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan moliyalashtirilishi belgilansin. 15. Raqamli texnologiyalar vazirligi Hisob palatasining buyurtmanomasi boʻyicha belgilangan tartibda: Hisob palatasi aloqaning zarur turlari, shu jumladan Hukumat aloqasi bilan jihozlanishini, shuningdek, keng polosali Internet tarmogʻidan foydalanishini; Hisob palatasining faoliyatida foydalaniladigan dasturiy taʼminotlar uzluksiz ishlashining qoʻllab-quvvatlanishini taʼminlasin. Iqtisodiyot va moliya vazirligi Hisob palatasini saqlash, axborot tizimlarini joriy etish, xodimlarning malakasini oshirish hamda zarur kompyuter texnikalari, mebel, aloqa vositalari bilan jihozlash uchun zarur mablagʻlar ajratilishini taʼminlasin. Belgilansinki, Hisob palatasiga tegishli maʼlumotlar bazalari va axborot tizimlaridagi, shu jumladan, faoliyatida foydalaniladigan boshqa maʼlumotlar bazalaridagi axborotlar faqat axborot egasi bilan kelishilgan holda uchinchi shaxslarga taqdim etiladi (bundan aniqlangan kamchiliklar yoki xavf-tahlillarga oid axborotlar mustasno). 16. 2021-2022-yillarda davlat moliyaviy nazorati tizimini takomillashtirish boʻyicha “Yoʻl xaritasi” 4-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 17. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining va Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim hujjatlariga 5-ilovaga muvofiq oʻzgartirishlar kiritilsin. 18. Hisob palatasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda ikki oy muddatda qonunchilik hujjatlariga ushbu Farmondan kelib chiqadigan oʻzgartirish va qoʻshimchalar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin. 19. Mazkur Farmon ijrosini samarali tashkil qilishga masʼul va shaxsiy javobgar etib Hisob palatasi raisining birinchi oʻrinbosari B.T. Turabov hamda moliya vaziri T.A. Ishmetov belgilansin. Farmon ijrosini muhokama qilib borish, ijro uchun masʼul tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtirish va nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi rahbari Z.Sh. Nizomiddinov zimmasiga yuklansin. Amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar natijadorligi yuzasidan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentiga 2022-yil 1-yanvarga qadar axborot berilsin. RaisRaisning birinchi oʻrinbosariRais oʻrinbosariRais oʻrinbosariIjtimoiy soha va aholini ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash xarajatlarini audit qilish shoʻbasi8Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining hujjatlari va topshiriqlarini bajarishda ijro intizomiga rioya etilishini nazorat qilish shoʻbasi9Davlat moliyaviy nazorati organlari va ichki audit xizmatlari faoliyatini muvofiqlashtirish hamda tashqi audit metodologiyasi shoʻbasi8Tashkiliy-nazorat va axborot-tahlil shoʻbasi8Huquqiy taʼminot va xalqaro aloqalar shoʻbasi4Iqtisodiyot, davlat investitsiya dasturlari va jamoat tashkilotlarini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash xarajatlarini audit qilish shoʻbasi7Davlat qarzi mablagʻlari hisobidan amalga oshirilayotgan loyihalarning maqsadga muvofiqligi hamda asosliligini baholash, loyihalarga ajratilgan mablagʻlarning sarflanishi va ularning natijadorligini audit qilish shoʻbasi7Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimlarini tashkil etish va muvofiqlashtirish shoʻbasi3Kadrlar bilan ishlash shoʻbasi2Budjet jarayonining ochiqligini taʼminlash tartibiga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish shoʻbasi3Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, adliya, prokuratura, sudlar va boshqa xarajatlarni audit qilish shoʻbasi7Rejim xizmati shoʻbasi1Pul-kredit va valyuta siyosatini, oltin-valyuta zaxiralarining boshqarilishini, shuningdek qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlar bilan amalga oshirilayotgan operatsiyalarni tashqi auditdan oʻtkazish shoʻbasi4Masofaviy nazoratni amalga oshirish va xavflarni baholash axborot-tahlil shoʻbasi6Moddiy taʼminot va buxgalteriya shoʻbasi2Davlat xaridlari qonuniyligini nazorat qilish shoʻbasi5Axborot tizimlari mutaxassisi2Qoraqalpogʻiston Respublikasi budjeti, viloyatlar va Toshkent shahar mahalliy budjetlarining shakllantirilishi va ijro etilishini nazorat qilish shoʻbasi8Matbuot kotibi1Davlat aktivlarini samarali boshqarilishini nazorat qilish shoʻbasi4Iqtisodiyotda yashirin aylanmani qisqartirish va budjet daromadlarining qoʻshimcha manbalarini aniqlash shoʻbasi7 1.A.M. Boboyev —Hisob palatasi raisi, Muvofiqlashtiruvchi kengash raisi2.J.A. Qoʻchqorov—Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — iqtisodiyot va moliya vaziri, Muvofiqlashtiruvchi kengash raisi oʻrinbosari3.Lavozimi boʻyicha—Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining iqtisodiy siyosat boʻyicha maslahatchisi oʻrinbosari4.K.K. Mardonov—Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi Huquqiy ekspertiza va kompleks tahlil qilish departamenti boshligʻining birinchi oʻrinbosari5.A.D. Tashkulov—adliya vaziri6.A.E. Burxanov—Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi direktori7.S.I. Samadov—Bosh prokuror oʻrinbosari8.Lavozimi boʻyicha—Bosh prokuror oʻrinbosari — Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti boshligʻi 9.M.M. Tulaxodjayeva—Oʻzbekiston buxgalterlar va auditorlar milliy assotsiatsiyasi raisi10.N.F. Karimov—Oʻzbekiston auditorlar palatasi raisi11.M.R. Abdullayev—Hisob palatasi raisining birinchi oʻrinbosari12.Lavozimi boʻyicha —Hisob palatasi raisi oʻrinbosari13.Lavozimi boʻyicha—Hisob palatasi raisi oʻrinbosari, Muvofiqlashtiruvchi kengash kotibi 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 10-avgustdagi “Oʻzbekiston Respublikasi Hisob palatasi faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-5147-son Farmonida: 3 va 4-bandlar hamda Farmonga 1 va 1a-ilovalar oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin; quyidagi mazmundagi 52-band bilan toʻldirilsin: “52. Belgilansinki, Yagona tarif setkasi boʻyicha mehnatga haq toʻlashning tasdiqlangan razryadlariga asosan Hisob palatasi xodimlarining lavozim maoshini aniqlashda tarif koeffitsiyentlari 2 baravar oshirilgan miqdorda qoʻllaniladi. Bunda, mazkur Farmonda hamda ilgari qabul qilingan qonunchilik hujjatlarida belgilangan mehnatga haq toʻlash razryadlarining oshirilgan tarif koeffitsiyentlarini bir vaqtda qoʻllashga ruxsat etilmaydi hamda ularning eng yuqorisi qoʻllaniladi”. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 18-sentabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining ayrim hujjatlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek, baʼzilarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblash toʻgʻrisida”gi PF-5831-son Farmoniga 1-ilovaning 2, 3, 7 va 8-bandlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-oktabrdagi “Yashirin iqtisodiyotni qisqartirish va soliq organlari faoliyati samaradorligini oshirish boʻyicha tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-6098-son Farmoniga 9-ilovaning 1-bandi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 21-avgustdagi “Taʼlim va tibbiyot muassasalarini moliyalashtirish mexanizmini hamda davlat moliyaviy nazorati tizimini yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi PQ-3231-son qarorida: a) 1-bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilaridan “va moliyaviy nazorat” soʻzlari chiqarib tashlansin; b) 2-bandning “b” kichik bandida: birinchi xatboshidan “va moliyaviy nazorat” soʻzlari chiqarib tashlansin; toʻrtinchi xatboshidagi “taqdimnomalar” soʻzi “koʻrsatmalar” soʻziga almashtirilsin; v) 3-bandda: ikkinchi va toʻrtinchi xatboshilardan “va moliyaviy nazorat” soʻzlari chiqarib tashlansin; uchinchi xatboshidan “va moliyaviy nazorat” hamda “Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi bilan kelishilgan holda” soʻzlari chiqarib tashlansin; g) 6-band oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin; d) 9-bandning toʻrtinchi xatboshisi chiqarib tashlansin; e) 4-ilova oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 5. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 3-sentabrdagi 414-son qarori bilan tasdiqlangan Budjet tashkilotlarini xarajatlarini moliyalashtirish (toʻlash) tartibining 35-bandidan “va moliyaviy nazorat” soʻzlari chiqarib tashlansin.