Mikrokredit tashkilotlari va lombardlar faoliyatini muvofiqlashtirish va tartibga solish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2023-04-14)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi va “Mikrokredit tashkilotlari toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi: 1. Mikrokredit tashkilotlari va lombardlar faoliyatini muvofiqlashtirish va tartibga solish toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin. 3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi hamda “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Mikromoliyalash toʻgʻrisida” va “Mikrokredit tashkilotlari toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq mikrokredit tashkilotlari va lombardlar tomonidan faoliyatni amalga oshirishda ularga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi. 1. Oʻzbekiston Respublikasining “Mikrokredit tashkilotlari toʻgʻrisida”gi, “Mikromoliyalash toʻgʻrisida”gi va “Isteʼmol krediti toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq mikrokredit tashkilotlari mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing berishni, shuningdek boshqa turdagi mikromoliyaviy xizmatlarni koʻrsatishni, shu jumladan isteʼmol kreditlarini berishni hamda faktoring operatsiyalarini amalga oshiradi. 2. Mikrokredit tashkilotlari faoliyatni amalga oshirishda banklardan kreditlar, yuridik shaxslardan hamda jismoniy shaxs — taʼsischilardan (ishtirokchilardan, mulkdorlardan) qarz mablagʻlarini jalb etishga haqli. 3. Mikrokredit tashkiloti barqaror faoliyat koʻrsatishi uchun shakllantirilgan jami xususiy kapitalning miqdori mikrokredit tashkilotining jami aktivlarining 10 foizdan kam boʻlmagan darajada boʻlishi kerak. 4. Mikrokredit tashkilotlari barcha taʼminotsiz (ishonchga asoslangan) mikrokreditlarning (mikroqarzlarning) ular shakllantirgan ustav fondiga foiz nisbatini mustaqil ravishda belgilaydi. 5. Mikromoliyaviy xizmatlar koʻrsatishda foydalanilmagan va mikrokredit tashkiloti ixtiyorida qolgan pul mablagʻlari depozit sifatida bankka qoʻyilishi mumkin. 6. Mikrokredit tashkiloti faoliyati davomida vujudga kelgan zararlarni qoplash uchun zaxira fondi yaratilishi koʻzda tutilishi mumkin va uning miqdori mikrokredit tashkilotining taʼsis hujjatlarida koʻrsatiladi. 7. Mikrokredit tashkilotining tavakkalchilikka ega barcha aktivlari, shu jumladan, bergan mikrokreditlari, miqroqarzlari, mikrolizing va faktoring xizmatlari, boshqa kredit tashkilotlariga barcha talablari, garovga olingan mulkka egalik huquqini qoʻllagan holda undirib olingan mulklari mazkur Nizomga muvofiq oʻz vaqtida va toʻgʻri tasniflanishi va ularga aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash zaxirasi (bundan buyon matnda aktivlar boʻyicha zaxira deb yuritiladi) yaratilishi shart. 8. Mikrokredit tashkilotining aktivlari sifatiga koʻra “standart”, “substandart”, “shubhali” va “umidsiz” toifalarga tasniflanadi. 9. Mikrokredit tashkilotining aktivlari sifati quyidagicha tasniflanadi: asosiy qarz va (yoki) foizlar oʻz muddatida qaytarilishiga shubha tugʻdirmaydigan aktivlar — “standart”; asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish muddati 31 kundan 60 kungacha kechiktirilganda — “substandart”; asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish muddati 61 kundan 90 kungacha kechiktirilganda — “shubhali”; asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish muddati 91 va undan ortiq kunga kechiktirilganda “umidsiz”. Asosiy qarz va (yoki) unga hisoblangan foizlar boʻyicha toʻlov muddati 30 kundan oʻtgan qarzdorligi mavjud aktivlarning sifati “standart” deb tasniflanishi mumkin emas. 10. Aktivlarning quyida keltirilgan asosiy shartlaridan hech boʻlmaganda bittasi oʻzgartirilgan boʻlsa, ular shartlari qayta koʻrib chiqilgan aktivlar deb hisoblanadi: foiz stavkasining pasaytirilishi, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankning (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) qayta moliyalash stavkasi pasayishi munosabati bilan foiz stavkasining pasaytirilishi holatlari bundan mustasno; asosiy qarzdan qisman voz kechilishi; foizlarga doir toʻlovlarning bir qismi yoki barchasidan voz kechilishi; aktivning asosiy va (yoki) foizlarining toʻlash muddati kechiktirilishi yoki uzaytirilishi, oylik toʻlovlar sanasi oʻzgartirilishi bundan mustasno; taʼminot turining oʻzgartirilishi, bundan aktivning bir qismi qaytarilganligi munosabati bilan taʼminotdan chiqarilgan yoki garov oʻzgartirilgandan soʻng garovning aktiv qoldigʻiga nisbati mikrokredit tashkilotining ichki hujjatlarida koʻrsatilgan chegaradan kam boʻlmagan miqdorda almashtirilgan holatlar mustasno. 11. Shartlari qayta koʻrib chiqilgan aktivlar boʻyicha asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish 30 kungacha kechiktirilganda “substandart” aktiv sifatida, asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish 31 kundan 60 kungacha kechiktirilganda “shubhali” aktiv sifatida, asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish 61 va undan ortiq kunga kechiktirilganda “umidsiz” aktiv sifatida tasniflanadi. 12. Aktivlar sifati ularning shartlari qayta koʻrib chiqilishi bilan darhol oldingi tasniflangan toifadan yaxshiroq toifada tasniflanishi mumkin emas. Aktivlarning muddati qayta koʻrib chiqilgandan keyin qaytarish jadvaliga asosan kamida ketma-ket 3 ta toʻlov toʻliq va oʻz vaqtida toʻlangan taqdirda, ularning sifati bir pogʻona yuqori tasniflanishi mumkin. 13. Aktivlar sifatini tasniflash va ularni mikrokredit tashkiloti balansida aks ettirish mikrokredit tashkiloti va qarzdor oʻrtasida tuzilgan shartnoma shartlarini oʻzgartirmaydi, shu jumladan shartnoma shartlariga muvofiq mikrokredit tashkiloti tomonidan asosiy qarz va unga hisoblangan foizlarni, shuningdek shartnoma shartlarini bajarmaganligi uchun jarima va penyalarni toʻliq miqdorda qarzdordan undirish huquqini bekor qilmaydi. 14. Alohida hollarda (favqulodda va muayyan sharoitlarda oldini olib boʻlmaydigan vaziyatlarda qarzdor tomonidan mikrokredit tashkiloti oldidagi majburiyatni bajarish yoki lozim darajada bajarish imkoniyati boʻlmaganda) aktivlar sifatini tasniflash va ularning shartlari qayta qoʻrib chiqilmagan deb hisoblanishi Markaziy bank tomonidan belgilanishi mumkin. 15. Sifati “standart” deb tasniflangan aktivlar boʻyicha zaxira yaratish talab qilinmaydi. Sifati “substandart” deb tasniflangan aktivlar boʻyicha uning asosiy qismi qoldigʻining 25 foizi, “shubhali” deb tasniflangan aktivlar boʻyicha — 50 foizi, “umidsiz” deb tasniflangan aktivlar boʻyicha — 100 foizi miqdorda zaxira yaratiladi. 16. Aktivlar boʻyicha zaxiralarning yaratilishi davriy ravishda har oyning soʻnggi sanasiga qadar kamida bir marta har bir aktiv boʻyicha amalga oshirilishi shart. Aktivlar boʻyicha yaratilgan zaxira xarajatlari Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilishi lozim. 17. Mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi aktivlar boʻyicha zaxiralarning doimiy ravishda yetarli ekanligini taʼminlash uchun javobgardir. 18. Mazkur Nizom talablari asosida tasniflangan aktivlar boʻyicha yetarli darajada zaxira yaratilmagan hollarda Markaziy bank aktivlar boʻyicha zaxiralarni yaratish boʻyicha qoʻshimcha ajratmalarni amalga oshirishni talab qilishga haqli. 19. “Umidsiz” deb tasniflangan aktivlar mikrokredit tashkilotining yuqori boshqaruv organi qaroriga asosan tegishli zaxiralar evaziga hisobdan chiqarilishi lozim. Aktivning hisobdan chiqarilishi aktivning qisman yoki toʻliq qaytarilishi mumkinligini inkor etmaydi. 20. Mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi moliyaviy yil yakuni boʻyicha mikrokredit tashkiloti ishtirokchilari (aksiyadorlari) umumiy yigʻilishida sifati “umidsiz” deb tasniflangan aktivlarni undirish boʻyicha qoʻllangan chora-tadbirlar haqida hisobot berishi lozim. 21. Lombardlar shaxsiy isteʼmolga moʻljallangan koʻchar mol-mulkni zakalat shaklida garovga (bundan buyon matnda garov deb yuritiladi) qabul qilib, fuqarolarga qisqa muddatli (uch oydan oshmagan muddatga) kreditlar beradi hamda fuqarolardan shaxsiy isteʼmolga moʻljallangan koʻchar ashyolarni saqlashga qabul qiladi. 22. Fuqarolardan shaxsiy isteʼmol uchun moʻljallangan koʻchar mol-mulklarni (ashyolarni) lombardda garovga qoʻyish, saqlash, lombarddan talab qilib olinmagan ashyolarni sotish hamda garovga qoʻyilgan mol-mulkka undiruvni qaratish Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi va “Garov toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq amalga oshiriladi. 23. Lombardlar tomonidan fuqarolarga kreditlar berish va koʻchar ashyolarni saqlashga qabul qilish tegishli shartnomalar asosida amalga oshiriladi. Lombard shaxsni tasdiqlovchi hujjat (fuqarolik pasporti yoki identifikatsiya ID-karta, yangi namunadagi milliy haydovchilik guvohnomasi, Oʻzbekiston Respublikasida doimiy yashovchi chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning yashash guvohnomalari yoki ID-kartalari, harbiy bilet yoki harbiy qismlar yoxud harbiy muassasalar tomonidan beriladigan shaxsini tasdiqlovchi hujjat) taqdim etganida, fuqarolar bilan shartnomalar tuzadi. 24. Lombard, zarur hollarda, garovga yoki saqlashga topshirilayotgan mol-mulkka (ashyoga) egalik huquqini tasdiqlovchi hujjatlarni yoki boshqa dalillarni talab qilishga haqli. 25. Lombardlar operatsiyalarni ushbu Nizom, lombardning yuqori boshqaruv organi tomonidan tasdiqlangan operatsiyalarni oʻtkazish umumiy shartlari toʻgʻrisidagi qoidalar va ichki qoidalarga muvofiq amalga oshiradi. 26. Operatsiyalar oʻtkazishning umumiy shartlari toʻgʻrisidagi qoidalar quyidagi maʼlumot hamda tartiblarni oʻz ichiga olishi kerak: beriladigan kreditlarning muddatlari va summasining eng koʻp miqdori; beriladigan kreditlar boʻyicha foiz stavkalarining eng koʻp miqdori; lombard tomonidan olinadigan taʼminotga qoʻyiladigan talablar; mol-mulkni saqlashga qabul qilish qoidalari; koʻrsatiladigan xizmatlar uchun foiz stavkalar va toʻlovlar; lombard hamda uning mijozlari huquq va majburiyatlarining, ularning javobgarligi vujudga kelishi shartlari; garovga qoʻyuvchi garov pattasini yoʻqotganida dublikat berish tartibi; operatsiyalar oʻtkazishning umumiy shartlariga kiritilishi zarur deb hisoblagan boshqa shartlar, talablar va cheklovlar. Lombard tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar uchun toʻlovlar faqat milliy valyutada belgilanadi. 27. Operatsiyalarni oʻtkazishning umumiy shartlari ochiq maʼlumotlar hisoblanadi va ular lombardning mijozlar koʻrishi mumkin boʻlgan joylardagi stendlarda, texnik vositalarda yoki lombardning veb-saytida (agar mavjud boʻlsa) eʼlon qilinadi. 28. Lombardning ichki qoidalarida quyidagilar belgilanishi lozim: lombardning tashkiliy tuzilishi, uning vazifalari va funksiyalari; rahbar va bosh buxgalter yoki buxgalteriya hisobi va moliyaviy boshqarish vazifalarini amalga oshiruvchi boshqa mansabdor shaxsning huquq va majburiyatlari; lombardning mansabdor shaxslari va xodimlari tomonidan lombard nomidan va uning hisobidan bitimlarni amalga oshirishdagi vakolatlari. 29. Lombardlar banklardan kreditlar, yuridik shaxslardan va jismoniy shaxs-ishtirokchilardan (mulkdorlardan) qarz mablagʻlarini jalb etishga haqli. Bunda, jami jalb etilgan mablagʻlar hajmi (qoldiq) haqiqatda shakllantirilgan ustav fondi (ustav kapitali) miqdoridan oshmasligi kerak. 30. Garov asosida kreditning berilishi lombard bilan fuqaro oʻrtasida tuziladigan kredit shartnomasi va garov shartnomasi asosida amalga oshiriladi. Lombardda mol-mulklarni garovga qoʻyish haqidagi shartnoma lombard tomonidan mazkur Nizomning 1-ilovasiga muvofiq shakldagi garov pattasini berish yoʻli bilan rasmiylashtiriladi. 31. Kreditning summasi va muddati, shuningdek, beriladigan kredit boʻyicha foiz stavkasi tomonlarning kelishuviga asosan mazkur Nizom talablarini inobatga olgan holda belgilanadi. 32. Kredit olish uchun lombardga garovga topshiriladigan mol-mulk tomonlar kelishuviga asosan baholanadi. 33. Lombard quyidagilarni bajarishi shart: garov narsasini xavfsiz saqlash uchun choralar koʻrishi; garov narsasi yoʻqolishi xavf-xatari paydo boʻlganligi yoki shikast yetkazilganligi toʻgʻrisida garovga qoʻyuvchiga darhol xabar berishi; kredit shartnomasining shartlari bajarilganida garov narsasini mulk egasiga yoki uchinchi shaxsga belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan mulk egasining ishonchnomasi asosida darhol qaytarishi; garovga qabul qilingan ashyolarni garovga qabul qilish paytida shunga oʻxshash va shunday sifatli ashyolarning narxlariga mos bahodagi toʻliq summasida oʻz hisobidan garovga qoʻyuvchi foydasiga sugʻurtalashi; garovga qoʻyuvchining talabiga asosan kredit shartnomasidan kelib chiqqan majburiyatlarning garovga qoʻyuvchi yoki uchinchi shaxs tomonidan qisman yoki toʻliq bajarilganligini tasdiqlovchi maʼlumotnoma berishi. 34. Lombardda ashyolar garovi bilan taʼminlangan kredit summasi belgilangan muddatda qaytarib berilmagan taqdirda, lombard notariusning ijro yozuvi asosida imtiyozli bir oylik muddat oʻtganidan keyin garovga qoʻyilgan mol-mulkni sotish uchun belgilab qoʻyilgan tartibda ushbu mol-mulkni sotishga haqli. 35. Garovga qoʻyilgan ashyolarni sotishdan tushgan summa, agar shartnomada boshqa hollar koʻzda tutilmagan boʻlsa, kredit, kredit boʻyicha foizlar, neustoyka, ijro muddati oʻtganligi natijasidagi zararlarni qoplash, shuningdek, saqlash va sugʻurta uchun toʻlov, garovga olingan mol-mulkning sotilishi boʻyicha xarajatlarni qoplashga qaratiladi. 36. Agar garovga qoʻyilgan mol-mulkning sotilishidan tushgan summa lombardning talablari miqdoridan oshsa, tafovuti garovga qoʻyuvchiga toʻlanadi. 37. Lombardning talablari meʼyoridan oshgan va garovga qoʻyilgan mol-mulkning sotilish kunidan uch yil davomida talab qilib olinmagan summa lombardning ixtiyorida qoladi. 38. Lombardda ashyolarni saqlash shartnomasi lombard tomonidan yuk topshiruvchiga (mijozga) mazkur Nizomning 2-ilovasiga muvofiq shakldagi egasining nomi yozilgan saqlov pattasi berish yoʻli bilan rasmiylashtiriladi. 39. Agar, mijoz tez alangalanadigan, portlash xavfi boʻlgan yoki oʻzi tabiatan xavfli ashyolarni saqlashga topshirish vaqtida ularning xususiyatlari toʻgʻrisida lombardni ogohlantirmagan boʻlsa, lombard ashyolarni topshirgan mijozga koʻrilgan zararlarini qoplamagan holda, ularni xohlagan vaqtda xavfsizlantirishi yoki yoʻq qilishi mumkin. Lombardga va uchinchi shaxslarga ushbu ashyolarni saqlash natijasida yetkazilgan zararlarni qoplash mijozning zimmasiga yuklatiladi. 40. Lombardga garovga yoki saqlash uchun topshirilgan ashyolar yoʻqolganda yoki shikastlanganda, agar lombard yoʻqotish yoki shikastlanish yengib boʻlmas kuch oqibatida yuz berganligini isbotlay olmasa, ashyolar egasiga, tomonlar kelishuviga koʻra, mulkiy zararni garov pattasi yoki saqlash pattasida koʻrsatilgan mol-mulk narxidan oshmagan qiymatda toʻlashi shart. 41. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladi. 1. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2003-yil 22-sentabrdagi 23/4-son “Lombardlar tomonidan faoliyat va operatsiyalarni amalga oshirish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 1290, 2003-yil 10-dekabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2003-yil, 23-son). 2. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2017-yil 11-noyabrdagi 31/8-son “Lombard tomonidan oʻz faoliyatini va operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirish va qoʻshimcha kiritish toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 1290-1, 2017-yil 22-noyabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 22.11.2017-y., 10/17/1290-1/0291-son). 3. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 28-apreldagi 16/3-son “Lombardlar tomonidan faoliyat va operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1290-2, 2018-yil 7-may) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 08.05.2018-y., 10/18/1290-2/1180-son). 4. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2019-yil 14-sentabrdagi 22/8-son “Lombardlar tomonidan faoliyat va operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1290-3, 2019-yil 3-oktabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 03.10.2019-y., 10/19/1290-3/3853-son). 5. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2006-yil 7-oktabrdagi 24/3-son “Mikrokredit tashkilotlari tomonidan moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish qoidalarini tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1642, 2006-yil 23-noyabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 46-47-son, 470-modda). 6. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2013-yil 16-martdagi 6/3-son “Mikrokredit tashkilotlari tomonidan moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 1642-1, 2013-yil 25-aprel) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2013-y., 17-son, 231-modda). 7. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2017-yil 11-noyabrdagi 31/7-son “Mikrokredit tashkilotlari tomonidan moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirish va qoʻshimcha kiritish toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 1642-2, 2017-yil 22-noyabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 22.11.2017-y., 10/17/1642-2/0290-son). 8. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 28-apreldagi 16/1-son “Mikrokredit tashkilotlari tomonidan moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirish va qoʻshimcha kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1642-3, 2018-yil 7-may) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 08.05.2018-y., 10/18/1642-3/1181-son). 9. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 10-noyabrdagi 35/10-son “Mikrokredit tashkilotlari tomonidan moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirish va qoʻshimcha kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1642-4, 2018-yil 11-dekabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 12.12.2018-y., 10/18/1642-4/2310-son). 10. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2019-yil 10-avgustdagi 18/5-son “Mikrokredit tashkilotlari tomonidan moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1642-5, 2019-yil 29-avgust) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 29.08.2019-y., 10/19/1642-5/3668-son). 11. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2012-yil 23-iyundagi 19/3-son “Mikrokredit tashkilotlari tomonidan aktivlar sifatini tasniflash, aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash zaxiralarini yaratish va ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2378, 2012-yil 16-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 29-son, 340-modda).