Birinchi guruhga etil spirtini yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida
(resolution, 2021-11-04)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 9-martdagi 113-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 10-son, 118-modda) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasi qaror qiladi: 1. Birinchi guruhga etil spirtini yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim hamda u rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. 1. Mazkur Yoʻriqnoma birinchi guruhga etil spirtini (bundan buyon matnda spirt deb yuritiladi) yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibini belgilaydi. 2. Mazkur Yoʻriqnoma talablari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish Qoʻmitasi (bundan buyon matnda Qoʻmita deb yuritiladi) tizimidagi tashkilotlar hamda spirtni uzoq muddat masʼul saqlashga qabul qiladigan boshqa tashkilotlar uchun majburiy hisoblanadi. 3. Spirt oddiy holatda rangsiz yengil harakatlanuvchi suyuqlik boʻlib, oʻziga xos hid va kuydiruvchi taʼmga ega. Spirt kuchli gigroskopik xususiyatga ega, suv bilan har qanday mutanosiblikda yaxshi aralashadi. Bunda aralashma hajmi kamayadi va uning harorati oshadi. 4. Spirt inson uchun xavfli, spirt parlarining havoda yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan maksimal konsentratsiyasi 1 g/m3. Spirtning havoda mavjudligi uning havodagi konsentratsiyasi 0,25 g/m3 boʻlganda seziladi. 5. Spirt parlarining alangalanish harorati 14 °S ni tashkil etadi, oʻz-oʻzidan oʻt olish harorati 410 °S. 6. Bosim 0,101 MPa boʻlganda spirtning qaynash harorati 78, 35 °S, muzlash harorati — 117 °S. 7. Spirt 20 °S haroratda 789,45 kg/m3 zichlikka ega. Spirtning suvdagi eritmasi suv va spirtning zichliklari orasidagi zichlikka ega. Suv-spirt eritmalarining zichligi ulardagi spirtning konsentratsiyasiga bogʻliq. Harorat 0°S dan 50°S gacha boʻlganda spirtning hajmiy kengayish koeffitsiyenti 0,001101 ga teng. 8. Spirt ochiq idishlarda saqlanganda parlanadi va bir vaqtning oʻzida havodagi suvni oʻziga tortadi, natijada uning eritmadagi konsentratsiyasi kamayadi. Normal sharoitda, yaʼni harorat 0°S va bosim 0,101 MPa (760 mm simob ustuni — 1 kgs/sm2) boʻlganda, spirt parlarining zichligi 2,043 kg/m3 ni tashkil qiladi. Havo bilan taqqoslaganda spirtning nisbiy zichligi 1,580 ni tashkil qilishi sababli spirt parlari quduq va nasos oʻrnatilgan xonalarning pastki qismida yigʻilishi mumkin. 9. Spirt parlarining egiluvchanligi suv parlarining xuddi shunday haroratdagi egiluvchanligidan 2-2,5 barobar yuqori. Spirt parlarining yuqori darajadagi egiluvchanligi sababli spirt bugʻlanadi va tez uchib ketadi. 10. Konsentratsiyasi 96,4 foiz boʻlgan suv-spirt eritmasi ustidagi havo spirt parlari bilan toʻla toʻyingan holatda quyidagi haroratlarda havoda spirt miqdori quyidagicha boʻladi: 11. Spirt zaharli mikroqoʻshimchalardan tozalanganlik darajasiga koʻra quyidagi navlarga boʻlinadi: birinchi nav, “Oliy tozalangan”, “Ekstra” va “Lyuks”. 12. Spirtni oʻlchash birligi sifatida harorati 20 °S boʻlgan suvsiz spirt dekalitri (dal) qabul qilinadi (bundan buyon matnda suvsiz spirt hajmi “dal”da, suv-spirt eritmasi hajmi “dkl”da koʻrsatiladi). 13. Suv-spirt eritmasidagi suvsiz spirtning miqdori eritma hajmini uning amaldagi harorati va konsentratsiyasiga mos koʻpaytiruvchiga koʻpaytirish orqali aniqlanadi. 14. Spirt hisobi suvsiz spirt dekalitrlarida (dal) yuzdan bir ulushgacha aniqlikda yuritiladi. 15. Spirtni yetkazib berish shartnoma asosida, qonunchilik hujjatlari hamda mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshiriladi. 16. Uzoq muddat saqlashga yetkazib beriladigan spirt yuqori sifatli, normativ hujjatlarga muvofiq uzoq muddat saqlashga yaroqli boʻlishi lozim. 17. Uzoq muddat saqlashga yetkazib beriladigan spirtda yashirin kamchiliklar aniqlanganda, yetkazib beruvchi tashkilot yetkazib berish va koʻrsatilgan kamchiliklarning aniqlangan vaqtidan qatʼi nazar, shartnomaga muvofiq javobgar boʻladi. 18. Birinchi guruhga quyidagi tozalangan spirt navlaridan biri yetkazib beriladi: “Oliy tozalangan”, “Ekstra” va “Lyuks”. 19. Spirt maxsus jihozlangan spirtni saqlash uchastkalariga (bundan buyon matnda saqlash uchastkalari deb yuritiladi) joylashtiriladi, ular tarkibiga rezervuarlar parki, nasos boʻlinmasi, merniklar boʻlimi, toʻkib olish-quyib berish estakadasi va texnologik mahsulot quvurlari kiradi. Estakadadan nasoslargacha, merniklardan nasoslar va estakadagacha boʻlgan mahsulot quvurlari mahsulotdan oʻz oqimi bilan boʻshashi lozim. 20. Saqlash uchastkalarining uskunalari spirtni qabul qilish va berib yuborish boʻyicha barcha amallar oʻz vaqtida bajarilishini, mahsulotning sifat va miqdor jihatdan saqlanishini, koʻchirish va saqlash vaqtida normadan ortiq yoʻqotishlarga yoʻl qoʻyilmasligini taʼminlashi lozim. Saqlash uchastkalarida spirtni qabul qilish, saqlash va berib yuborish vaqtidagi yoʻqotishlarning oldini olish boʻyicha mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasida keltirilgan chora-tadbirlarga amal qilinishi kerak. 21. Spirtni qabul qilish va berib yuborishda qoʻllaniladigan oʻlchash vositalari “Oʻzstandart” agentligi tomonidan tasdiqlangan nomenklaturaga muvofiq belgilangan muddatda metrologiya tekshiruvidan oʻtkazilishi, qiyoslanishi lozim. 22. Spirt quyiladigan rezervuarlar taʼmirlangan, oldin saqlangan spirt qoldiqlari va korroziya mahsullaridan tozalangan boʻlishi lozim. Rezervuar quyishga tayyorlanayotgan vaqtda asosiy eʼtibor ichki tutib turuvchi konstruksiyalar, ichki devorlarning yuzasi, payvandlash choklari, nafas olish va ehtiyot klapanlari, xlopushlar, tomning germetik butligi, zadvijkalar sozligiga qaratiladi. Taʼmirlangan va quyishga tayyorlangan rezervuarlar qopqoqlari yopiq holda boʻlishi lozim. Spirtni quyishdan 1-2 kun oldin kirish tuynugining qopqogʻi ochiladi va yana bir marta rezervuarning texnik va sanitar holati tekshiriladi. 23. Rezervuarlarning spirtni uzoq muddat saqlash uchun tayyorligi mazkur Yoʻriqnomaning 2-ilovasiga muvofiq Rezervuarning spirtni qabul qilishga tayyorligi toʻgʻrisidagi dalolatnoma (Z-58-son shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Spirtni katta miqdorda qabul qilish va berib yuborishda saqlash uchastkalarining barcha uskunalari — nasoslar, estakada, merniklar boʻlimi, quvurlarning texnik va sanitar holati komissiya tartibida tekshiruvdan oʻtkaziladi. Tekshiruv natijalari erkin shakldagi dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 24. Rezervuarlar parki kommunikatsiyalari, nasos boʻlinmalari, merniklar boʻlimi va estakada uchun texnologik chizma tuziladi va unda rezervuarlar, nasoslar, merniklar, quyish tirgaklari, pastki toʻkish uskunalari, mahsulot quvurlari va ochish-yopish armaturalari raqamlanadi. Har bir tarkibiy qismga texnologik chizmaga muvofiq moyboʻyoq bilan tartib raqami qoʻyiladi. Rezervuarlarga balandligi 50 sm boʻlgan tartib raqami ikki joyda — quyish-toʻkish patrubkasi tepasida va transport vositasi uchun yoʻlak tomonida qoʻyiladi. Texnologik chizma tashkilotning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi va nasoslar boʻlinmasi hamda saqlash uchastkasi xonalariga osiladi. 25. Rezervuarlarni ishlatish jarayonida ularning gazli hajmidagi bosim va vakuum loyihaviy koʻrsatkichlardan oshmasligi lozim. Rezervuar tomida oʻrnatilgan nafas olish va ehtiyot klapanlari loyihaga mos va texnik soz holda boʻlishi lozim. Rezervuarlarning germetik butligini nazorat qilish uchun ularning pastki qismida manovakuummetrlar oʻrnatiladi. 26. Rezervuarlar parki, nasoslar boʻlinmasi, merniklar boʻlimi, estakadadagi barcha zadvijkalar, ventellar, joʻmraklar yopiq holda va plombalangan boʻlishi lozim. Rezervuarlardagi barcha tuynuklar qopqoqlari ham plombalangan boʻlishi kerak. Rezervuarlar parkidagi kirish va yorugʻlik tuynuklarining hamda kompensatorlarning flanets birikmalariga tunukadan yoki brezentli matodan qilingan gʻiloflar kiydirilgan va ular plombalangan boʻlishi lozim. 27. Ishga tushirishdan oldin yoki kapital taʼmirlashdan soʻng, har bir rezervuar uchun akkreditatsiya qilingan metrologiya tashkiloti tomonidan quyilish sathining balandligi asosida rezervuardagi mahsulot hajmini aniqlash imkonini beruvchi, oʻlchash oraligʻi 1 sm boʻlgan kalibrovka jadvallari tuziladi. Mahsulot quvurlariga, vakuum idishlari va merniklarga alohida kalibrovka jadvallari tuziladi. Mahsulot hajmini (sathini) oʻlchash uchun rezervuarning utor burchagi balandligida oʻlchov tuynugi qarshisida 500 x 500 mm oʻlchamli gorizontal maydoncha boʻlishi lozim. Rezervuarda spirtni saqlash jarayonida uning yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan yoʻqotishlarini hisoblash uchun kalibrovka vaqtida spirtning parlanish yuzasi (oynasi) kvadrat metrlarda aniqlanadi. 28. Rezervuarni kalibrovka qilish vaqtida uning boʻylama trafareti, yaʼni rezervuar ostidagi maydonchadan oʻlchash tuynugining yuqori qismigacha boʻlgan vertikal masofa va spirtni maksimal quyish balandligi aniqlanadi. Boʻylama trafaret koʻrsatkichlari va spirtni maksimal quyish balandligi moyboʻyoq bilan gidravlik klapan korpusiga yoziladi. 29. Yoz mavsumida spirtning hajmiy kengayishini inobatga olgan holda kalibrovka jadvallari asosida rezervuarlarni toʻldirish normasi aniqlanadi. Tinch poʻlatdan yasalgan rezervuar uchun toʻldirish normasi rezervuar hajmining har bir kubometriga konsentratsiyasi 96,2 foiz boʻlgan “oliy tozalangan” navli rektifikatlangan spirtning 93,5 dalni, seysmik hududlar uchun esa 89,4 dalni tashkil qiladi. Masalan, kalibrovka jadvali boʻyicha rezervuarning eng yuqori sigʻimi 3220 m3 ni tashkil qiladi. Bunda uni toʻldirish normasi quyidagini tashkil qiladi: Yozning eng yuqori haroratida rezervuar tubining tashqi konturi gorizontal holatdan farq qilmaganda rezervuarga spirtni quyish normasi rezervuar sigʻimining 99,6 foizidan oshmaydi, kafolatli kam quyish balandligi 5 sm ni tashkil qiladi. 30. Saqlash uchastkasi hududi toʻsiqlarga ega boʻlishi va qoʻriqlash signalizatsiyasi bilan himoyalanishi lozim. Saqlash uchastkasining kirish darvozalari, nasoslar boʻlinmalari va merniklar boʻlimi eshiklari avtonom datchiklar bilan jihozlanishi kerak. Qoʻriqlash signalizatsiyasi saqlash uchastkasida ishlar amalga oshirilmayotgan vaqtda ham ishlab turishi lozim. 31. Nasoslar boʻlinmasi va merniklar boʻlimi xonalarida xizmat koʻrsatuvchi xodimlar uchun maishiy xizmat koʻrsatish xonalarini tashkil qilish taqiqlanadi. Ish vaqtida saqlash uchastkasiga faqat moddiy javobgar shaxslar va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar erkin kirishi mumkin. Boshqa barcha xodimlar saqlash uchastkasi hududiga ishlarni amalga oshirish uchun bir martalik ruxsatnomalar asosida kiritiladi. Ishdan tashqari vaqtda saqlash uchastkasi hududiga navbatchilik qiladigan xodimlar tashkilot rahbarining yozma ruxsati bilan kiritiladi va saqlash uchastkasidan chiqish vaqtida qoʻriqlash guruhi (qorovul) rahbari tomonidan kuzatib qoʻyiladi. 32. Avariya holatlarida foydalanish uchun har bir saqlash uchastkasida eng katta hajmdagi bitta zaxira rezervuari qoldiriladi. Spirtni zaxira rezervuariga nasos bilan oʻtkazishdan oldin uning kirish tuynugi ochiladi, texnik va sanitar holati tekshiriladi va spirtni koʻchirish toʻgʻrisida dalolatnoma tuziladi. Saqlash uchastkasining ish jarayonida zaxira rezervuarlari davriy ravishda oʻzgartirilishi lozim. 33. Saqlash uchastkasida yuz berishi mumkin boʻlgan avariya oqibatlarini bartaraf etish uchun zarur boʻlgan jihozlar, materiallar, ehtiyot qismlar, koʻchma nasoslar, quvurlar, bochkalar va boshqa idishlarning toʻliq roʻyxati tuziladi. Zaxiradagi uskunalar, qoʻllanishiga qarab rezervuarlar parki, nasoslar boʻlinmasi va toʻkib olish-quyib berish estakadasi oldida saqlanadi. Avariya uchun zaxira uskunalar har oyda tekshiriladi va mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasiga muvofiq Rezervuarlar va mahsulot quvurlarining texnik holatini hisobga olish jurnaliga (Z-30-son shakl) tegishli qayd kiritiladi. Avariya vaqtida tashkilot xodimlarining tezkorlik bilan harakat qilish koʻnikmalarini oshirish uchun har chorakda mashgʻulotlar oʻtkaziladi. 34. Rezervuarlar uskunalari doim soz holatda boʻlishi lozim. Yogʻingarchilik suvlarini olib chiqadigan kanalizatsiya quduqlari berkitish uskunalari — xlopushkalar bilan jihozlanadi. Xlopushkalarning odatiy holati — yopiq holat. 35. Saqlash uchastkasi xodimlari undagi quvurlarning joylashuv chizmalarini, zadvijkalarning joylashuvini va vazifalarini bilishlari kerak. Saqlash uchastkasi xodimlari avariya holatlarida zadvijkalarni xatosiz ochib-yopishlari lozim. 36. Spirtni qabul qilish va berib yuborish vaqtida spirt hajmini aniqlash maqsadida maxsus xonalarda birinchi toifali ikki guruh texnik merniklar oʻrnatiladi. Haroratni nazorat qilish va mernikning spirt bilan toʻlishini kuzatish uchun merniklar maxsus kuzatish oynalari bilan jihozlanadi. Harorat oʻlchagichi ushbu oyna ortida joylashtiriladi. Merniklarga boʻyoq bilan tartib raqami qoʻyiladi. Bu raqamlar texnologik chizmalarda ham koʻrsatiladi. Merniklar davriy ravishda akkreditatsiya qilingan metrologiya tashkiloti tomonidan tekshiriladi. 37. Spirtni tashish temir yoʻl sisternalari yoki avtotsisternalarda yuk tashish qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. 38. Spirt, “spirt” trafareti mavjud boʻlgan temir yoʻl sisternalarida hamda yangi yoki avval ishlatilgan, yuvilgan va bugʻlangan, toza, begona hidlar boʻlmagan sisternalarda tashiladi. 39. Spirt quyiladigan sisternalar sinchiklab tekshirilishi lozim. Sisternalarni tekshirish jarayonida asosiy eʼtibor sisternaning butunligiga, qozoni va qalpogʻi tozaligiga, qalpoq tuynugining qopqogʻi zich yopilishiga, qopqoq tagiga qoʻyiladigan rezina taglik mavjudligiga, qulflarni osish va plombalash moslamalarining butunligiga qaratilishi lozim. Etkazib beruvchi tashkilot spirtni tozalanmagan sisternalarga yuklab joʻnatish oqibatida spirtning aynishi va sifati yomonlashishi uchun qabul qiluvchi tashkilot oldida shartnomaga muvofiq javobgar boʻladi. 40. Sisterna qalpogʻining ichki yuzasida spirtni quyish balandligi chizigʻi koʻrsatilgan boʻlishi shart. Spirt sisternaga quyish balandligi chizigʻigacha quyiladi. Spirtni belgilangan balandlikdan yuqori yoki past quyilishi faqat 5 sm gacha boʻlishi mumkin. Yozgi mavsumda spirtning harorat taʼsirida kengayishini inobatga olgan holda uning sisternaga quyilish balandligi belgilangan balandlikdan 10 — 15 sm kam boʻlishi mumkin. 41. Har bir spirt quyilgan sisternaga Birinchi guruh moddiy boyliklarini masʼul saqlovchi tashkilotlarda hujjatlarni rasmiylashtirish va hisobni tashkil qilish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaning (roʻyxat raqami 2481, 2013-yil 22-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2013-y., 30-son, 393-modda) 7-ilovasiga muvofiq Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl) rasmiylashtiriladi. Ushbu dalolatnomaga muvofiqlik sertifikati va sanitariya-epidemiologik xulosa ilova qilinadi. Qabul qiluvchi tashkilot dalolatnomaning tegishli qismlarini toʻldirgandan soʻng uning bir nusxasini yetkazib beruvchi tashkilotga qaytaradi. 42. Spirtni miqdori va sifati boʻyicha qabul qilish moddiy javobgar shaxslar va transport tashkilotining vakili ishtirokida amalga oshiriladi. Spirtni qabul qilish va berib yuborishda saqlash uchastkasi boshligʻi tomonidan mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasiga muvofiq Sisternalar turiga muvofiq ularga (ulardan) spirtni quyish (toʻkib olish) hisobi tuziladi. 43. Sisternalar ochilishidan oldin transport tashkiloti vakilidan yukka ilova qilingan hujjatlar, shu jumladan, temir yoʻl yuk xati yoki tovar transport yuk xati, qulflar kalitlari, Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl), muvofiqlik sertifikati, sanitariya-epidemiologik xulosa qabul qilib olinadi. Sisternalarning turi va raqamlari yuk xatlarida koʻrsatilgan maʼlumotlar bilan solishtiriladi. Sisternalarning texnik holati, qulflarning mavjudligi va butligi, yetkazib beruvchi tashkilotning plombalari va ularga tushirilgan izlarning holati tekshiriladi. 44. Sisterna, qulflar, plombalarning butunligi aniqlangandan soʻng qopqoqli tuynuk ochiladi, maxsus standart oʻlchash chizgʻichi bilan spirtning sisternaga kam quyilganlik balandligi oʻlchanadi, normativ hujjatlarga muvofiq spirtning umumlashgan namunasi olinadi. Haroratni aniqlash har bir nuqtali namunada amalga oshiriladi. Har bir namunadagi alohida oʻlchashlarning oʻrtacha harorati hisobga olinadi. 45. Spirtni toʻkib olish boshlanishidan oldin sisternalar ikki tomonidan tormoz boshmogʻi bilan mahkamlab qoʻyiladi. Spirt sisternadan yuqori va pastki toʻkish qurilmalarini qoʻllash orqali toʻkib olinadi. Bunda asosiy eʼtibor sisternaning pastki qismidagi asboblar ulanishining germetikligi va ishonchliligiga qaratiladi. Pastki toʻkish qurilmasi yaroqsiz boʻlgan yoki sisternada pastki toʻkish qurilmasi oʻrnatilmagan holatlarda yuqoridan toʻkib olish qurilmasidan foydalaniladi. Sisternadan nasos vositasida olingan spirtdan qolgan qismi qoʻlda olinadi. 46. Spirt nosoz sisternada, sisternaning tuynuk qopqogʻidagi yoki pastki toʻkish qurilmasidagi plombalar va qulflar buzilgan holatda kelgan boʻlsa, temir yoʻl stansiyasi boshligʻi (uning oʻrinbosari), yetkazib beruvchi va qabul qiluvchi tashkilotlar vakillaridan iborat komissiya tomonidan qabul qilib olinadi. 47. Spirt kamomadi aniqlangan taqdirda sisternaning kam quyilganlik balandligi, sisterna qalpogʻining balandligi, sisternadagi spirtning konsentratsiyasi va harorati koʻrsatilgan dalolatnomasi tuziladi. Spirt qalpoqsiz sisternalarda yetkazib berilganda, spirtni merniklardan oʻtkazish orqali aniqlangan miqdori olinadi. Dalolatnomaga Birinchi guruh moddiy boyliklarini masʼul saqlovchi tashkilotlarda hujjatlarni rasmiylashtirish va hisobni tashkil qilish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaning (roʻyxat raqami 2481, 2013-yil 22-iyul) 1-ilovasida keltirilgan Sisternada tashishda spirt saqlanishining hisobi (Z-1-son shakl), qalpoqsiz sisternalar uchun esa qoʻshimcha ravishda mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasiga muvofiq Spirt oʻlchovining hisobi jurnalidan (Z-59-son shakl) koʻchirma ilova qilinadi. 48. Normativ hujjatlar talablariga muvofiq laboratoriya xodimi spirt sifatini organoleptik tekshiruvdan oʻtkazadi, uning konsentratsiyasini aniqlaydi va spirtni sisternadan toʻkib olishga koʻrsatma beradi. Saqlash uchastkasining ishchi jurnalida sana, sisterna va yuk xati raqamlari, mahsulot nomi, quyiladigan rezervuar raqami, xodim lavozimi va imzosi qayd etiladi. Normativ hujjatlar boʻyicha spirtning qolgan sifat koʻrsatkichlari laboratoriya tomonidan sisternalardan olingan namunalarni tekshirish yoʻli bilan aniqlanadi. 49. Etkazib berilgan spirt hajmini dekalitrlarda (dkl) aniqlash spirtni merniklardan oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Merniklarni spirt bilan toʻldirish tartibi har bir sisternaning turidan kelib chiqib tuzilgan hisobga muvofiq amalga oshiriladi. 50. Spirtni qabul qilishda merniklarni butun hajmi boʻyicha toʻldirish shart. Spirtni toʻliq toʻlmagan mernik orqali qabul qilishga faqat jarayonning oxirida yoʻl qoʻyiladi (sisternalar va quvurlarni tozalashda). Spirtni merniklardan oʻtkazish jarayonida har bir toʻldirilgan mernikdagi harorat 0,1 °S darajagacha aniqlikda oʻlchanadi. Harorat oʻlchagichi koʻrsatkichlarini aniq belgilash uchun kattalashtiruvchi oynadan foydalaniladi. Har bir mernikdagi spirtning hajmi va harorati Spirt oʻlchovining hisobi jurnaliga (Z-59-son shakl) qayd qilinadi. 51. Estakadadan nasoslargacha va nasoslardan merniklar guruhlarigacha boʻlgan quvurlarda qolgan spirt miqdori tozalash mernikiga quyilib, Spirt oʻlchovining hisobi jurnaliga (Z-59-son shakl) qayd qilinadi. 52. Sisternadan toʻkib olingan barcha spirt merniklar orqali oʻtkazilgandan keyin qabul qilingan jami spirt miqdori (dekalitrda) hamda spirtning oʻrtacha harorati hisoblab chiqiladi. Masalan, 1-oʻlchash — spirt hajmi 250 dal, harorati (15 °S), 2-oʻlchash — spirt hajmi 75 dal, harorati (17 °S). Bunda, merniklardagi spirtning oʻrtacha harorati quyidagicha boʻladi: 53. Mernikdagi spirtning harorati 20 °S dan farqli boʻlsa, undagi spirt hajmini aniqlashda mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq mernik materialining hajmiy kengayishiga mos tuzatish kiritiladi. 54. Spirtning konsentratsiyasi va oʻrtacha harorati asosida suvsiz spirtning hajmi (dal) aniqlanadi hamda Spirt oʻlchovining hisobi jurnaliga (Z-59-son shakl) qayd qilinadi. Spirtning konsentratsiyasi va oʻrtacha harorati asosida suvsiz spirt miqdorini aniqlash boʻyicha misol mazkur Yoʻriqnomaning 7-ilovasida keltirilgan. Har bir qabul qilingan sisterna boʻyicha qabul qiluvchi tashkilot yetkazib beruvchi tashkilot tomonidan toʻldirib yuborilgan Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomaning (Z-6-son shakl) tegishli barcha bandlarini toʻldiradi. Dalolatnomaga tuzatish va oʻzgartirishlar kiritishga yoʻl qoʻyilmaydi. Spirtni qabul qilishda qatnashgan shaxslar tomonidan toʻldirilgan va imzolangan dalolatnoma buxgalteriyaga taqdim etilib, puxta tekshirilgach, tashkilot rahbari va bosh hisobchisi tomonidan imzolanib, muhr bosiladi. Qabul qiluvchi tashkilot dalolatnomaning (Z-6-son shakl) bir nusxasini yetkazib beruvchi tashkilotga yuboradi. Dalolatnomaning ikkinchi nusxasi qabul qiluvchi tashkilotda qoladi va spirtni tashkilotga kirim qilish uchun asos boʻladi. 55. Spirtning normadan ortiq kamomadi boʻyicha qabul qiluvchi tashkilot tomonidan transport tashkilotiga va yetkazib beruvchi tashkilotga talabnoma bildiriladi. Bunda, Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl) spirt qabul qilingandan soʻng talabnomaga ilova qilingan holda 5 kun muddat ichida yetkazib beruvchi tashkilotga yuboriladi. Talabnoma qondirilmagunga qadar qabul qiluvchi tashkilot sisternalardan yechib olingan yetkazib beruvchi tashkilotning plombalarini saqlashi shart. 56. Sisternalar Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomasiz (Z-6-son shakl) yetib kelgan taqdirda muvofiqlik sertifikati va sanitariya-epidemiologik xulosa mavjud boʻlsa, qabul qiluvchi tashkilot dastlabki dalolatnomani rasmiylashtirish orqali spirtni qabul qiladi. Spirtni qabul qilishni yakuniy rasmiylashtirish yetkazib beruvchi tashkilotdan Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl) olingandan soʻng amalga oshiriladi. 57. Spirtni merniklardan rezervuarga quyish Qoʻmita tizimiga kiruvchi tashkilotlar uchun Qoʻmita tomonidan, boshqa tashkilotlar uchun yuqori turuvchi tashkilot tomonidan tasdiqlangan texnologik xaritalarga muvofiq amalga oshiriladi. Har bir qabul qilish yoki berib yuborish operatsiyasi uchun texnologik xaritada spirtning estakadadan maʼlum bir rezervuargacha harakatlanish yoʻli, quvurlar va ulardagi zadvijkalar raqamlari, spirtning mernik boʻlimiga kirish va chiqish yoʻllaridagi zadvijkalar raqamlari koʻrsatiladi. Ishchi jurnalga quyidagilar yozib qoʻyilishi lozim: operatsiya nomi va sanasi, rezervuarlar, quvurlar, zadvijkalar raqamlari, saqlash uchastkasi boshligʻi (uning oʻrinbosari) va zadvijkalarni ochgan yoki yopgan xodimning imzolari. Ishchi jurnali nasoslar boʻlinmasida saqlanadi. 58. Rezervuarlar kalibrovka jadvalida koʻrsatilgan eng yuqori sathgacha toʻldiriladi. Bir rezervuarni toʻldirish tugatilmasdan boshqasini toʻldirishga oʻtish qatʼiyan man etiladi. 59. Moddiy javobgar shaxslar mahsulotning rezervuardan sisternagacha boʻlgan harakatlanish yoʻlidagi zadvijkalar holatini shaxsan tekshirishi shart. 60. Toʻkib olish-quyib berish operatsiyalarida ifloslanishlardan, atmosfera yogʻinlaridan himoyalash va spirtning bugʻlanishdan yoʻqotilishini kamaytirish maqsadida sisterna ogʻzi brezent gʻilof bilan berkitiladi. Ishlar bajarilmagan vaqtda toʻkib olish-quyib berish shlanglarining va pastki toʻkish qurilmalarining uchlari gʻiloflar bilan yopilishi lozim. 61. Saqlash uchastkasidagi spirtning hisob-kitobi moddiy javobgar shaxslar tomonidan mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasiga muvofiq Mahsulotlar mavjudligi, harakati va oʻlchovlari kitobida (Z-25-son shakl) suvsiz spirt dekalitrlarida yuritiladi. Kitobda har bir rezervuarga shaxsiy hisobvaraq ochiladi. Mazkur kitobga spirtni qabul qilish va berib yuborish jarayonlarida ish kuni boshida va oxirida rezervuardagi spirtning sathi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ham kiritiladi. Qoʻshimcha ravishda haroratni oʻlchash va qayd qilish rezervuarga spirtning quyilish balandligini oʻlchash natijasida tafovut aniqlanganda amalga oshiriladi. 62. Quyish tugagandan soʻng oʻn kun ichida rezervuardan namuna olgichlar yordamida 5 ta namuna olinadi (yuqori va pastki qatlamlardan bittadan va oʻrta qatlamdan uchta), barcha namunalar chelakka toʻkiladi, aralashtiriladi va laboratoriya sinovlari uchun ushbu spirt bilan chayilgan hajmi 0,5 litr shisha idishga quyiladi. Spirt harorati namuna olgichlarida 0,1 °S aniqlikda oʻlchanadi. Laboratoriyada spirtning konsentratsiyasi va normativ hujjatlarda belgilangan sifat koʻrsatkichlari aniqlanadi hamda natijalari laboratoriya jurnalida qayd etiladi. 63. Rezervuarga spirt quyilganidan soʻng undagi spirt miqdori spirtning quyilish balandligi, harorati va konsentratsiyasi, suvsiz spirt miqdorini aniqlovchi koʻpaytiruvchi asosida aniqlanadi. Rezervuarda mavjud spirt miqdorining hisobi Birinchi guruh moddiy boyliklarini masʼul saqlovchi tashkilotlarda hujjatlarni rasmiylashtirish va hisobni tashkil qilish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaning (roʻyxat raqami 2481, 2013-yil 22-iyul) 28-ilovasida keltirilgan Oʻlchash natijalariga koʻra rezervuarlardagi mavjud spirtning hisobi (Z-26-son shakl) asosida amalga oshiriladi. Rezervuarga spirt quyilganidan soʻng undagi spirt miqdorini aniqlash boʻyicha misol mazkur Yoʻriqnomaning 9-ilovasida keltirilgan. 64. Rezervuardagi spirt miqdorini aniqlashda rezervuarning tagi notekisligi va korpusi qiyaligidan kelib chiqib, spirtning oʻlchovlar orqali hisoblangan miqdoriga tuzatish kiritiladi. Ushbu tuzatish sifatida spirtni merniklardan oʻtkazish natijasida olingan va rezervuardagi oʻlchovlar natijasida hisoblangan miqdor oʻrtasidagi farq olinadi. Masalan, hisob maʼlumotlariga koʻra, rezervuarga merniklardan 320690 dal spirt quyilgan, rezervuardagi oʻlchovlar natijasida esa spirtning hajmi 320097 dal ekanligi aniqlandi. Bunda tuzatish quyidagini tashkil qiladi: 65. Tuzatish kiritilgan rezervuarning toʻldirilganligi hisobi tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi. Rezervuardagi spirtning konsentratsiyasi, toʻldirilish normasi hamda tagi notekisligi va korpusi qiyaligiga tuzatish Mahsulotlar mavjudligi, harakati va oʻlchovlari kitobida (Z-25-son shakl) har bir rezervuarning shaxsiy hisobvaragʻida qayd etiladi. 66. Rezervuar toʻlib ketishining oldini olish maqsadida spirtning quyilish sathi balandligi rezervuarning belgilangan toʻldirish balandligidan oshib ketmasligini diqqat bilan kuzatib turish lozim. 67. Sisterna qopqogʻini ochishda, spirtning quyilish sathini oʻlchashda, toʻkish-quyish shlanglarini toʻldirishda mahsulot bugʻidan zaharlanishning oldini olish uchun ishchilar shamolga orqa tomonlari bilan turishlari kerak. Sisternani tozalash maqsadida uning ichiga tushganda sanitariya va texnika xavfsizligi talablariga amal qilish lozim. 68. Sisternadan spirtni toʻkib olish va nasoslar toʻxtatilganda pastki toʻkish uskunalari spirt quvurga oqib oʻtgandan soʻng ajratiladi. 69. Spirtni qabul qilish va berib yuborish operatsiyalari tugatilgandan soʻng kun yakunida tozalash sigʻimlarida va merniklarda spirt qoldigʻi mavjudligi tekshiriladi. Qoldiq aniqlangan taqdirda u nasos yordamida rezervuarga quyiladi. Barcha zadvijkalarga plombalar osiladi. 70. Nasoslar boʻlinmasidan rezervuarlargacha boʻlgan quvur spirt bilan toʻldirilgan boʻlishi lozim. Birinchi rezervuar toʻldirilganda uning hisobidan quvurga quyilgan spirt hajmi chiqariladi. Ushbu spirt kalibrovka jadvali boʻyicha quvur hajmi, undagi spirtning oʻrtacha harorati va birinchi rezervuardagi spirt konsentratsiyasini inobatga olgan holda Mahsulotlar mavjudligi, harakati va oʻlchovlari kitobida (Z-25-son shakl) quvurlarning shaxsiy hisobvaragʻiga kirim qilinadi. 71. Yaroqsiz deb topilgan, birinchi guruhga qabul qilib boʻlmaydigan spirtga yaroqsizga chiqarish dalolatnomasi tuziladi. Bunda sisternadan spirt quyib olinmaydi va yetkazib beruvchi tashkilotga qaytarib yuboriladi. 72. Spirtni saqlashda uning yoʻqotishlarining oldini olish maqsadida mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasida keltirilgan chora-tadbirlarga amal qilinadi. 73. Spirtning miqdoriy saqlanishini taʼminlash va saqlashdagi tabiiy yoʻqotishlarni kamaytirish maqsadida rezervuarlar, ularning uskunalari, quvurlarning texnik holati ustidan nazorat amalga oshiriladi. Bunda quyidagilarga asosiy eʼtibor qaratiladi: rezervuarlarning payvand choklari holatiga; rezervuar korpusining toʻkish-quyib olish patrubkalari, tagi bilan birikish joylari va kompensatorlar holatiga; zadvijkalar, flanetsli birikmalar, xlopushkalarni boshqarish shturvallarida sizish mavjudligiga; nafas olish klapani holati, klapan likopchalarining uyalarga jips turishi, ular harakatining ravonligi, klapan likopchalarining uyalarga muzlab yopishib qolmasligiga; ehtiyot (gidravlik) klapaniga suyuqlik quyilish sathiga; rezervuarning germetikligiga (manovakuummetr koʻrsatkichlari boʻyicha nazorat qilinadi); rezervuar tagidan ogohlantirish naychasi orqali spirtning sizib ketish joylari mavjudligiga (spirt sizib ketganda uning miqdorini aniqlash uchun ogohlantirish naychasini yigʻuvchi idish bilan jihozlashga); koʻpriklar holatiga, rezervuar choʻkishi mavjudligiga; zadvijka, oʻlchov va kirish tuynuklarida, flanetsli birikmalarda plombalar mavjudligiga va ularning butligiga. 74. Saqlash uchastkasini koʻzdan kechirish: saqlash uchastkasi boshligʻi (uning oʻrinbosari) tomonidan — smenada ikki marta; muhandis-mexanik tomonidan — haftasiga kamida bir marta; rahbar yoki bosh muhandis tomonidan — oyida kamida ikki marta oʻtkaziladi. 75. Kundalik va davriy tekshirish natijalari, rezervuardagi manovakuummetr koʻrsatkichlari, shuningdek aniqlangan nosozliklarni bartaraf qilish boʻyicha takliflar Rezervuarlar va mahsulot quvurlarining texnik holatini hisobga olish jurnaliga (Z-30-son shakl) qayd etiladi. 76. Qishki mavsumda harorat keskin oʻzgargan paytda rezervuarlar, quvurlar va zadvijkalarning texnik holati sutka davomida uzluksiz nazorat qilinadi. Saqlash uchastkasini aylanib chiqish tartibi tashkilot rahbariyati tomonidan belgilanadi. Saqlash uchastkasida aylanib chiqishlarni qayd qilishning ishchi jurnali yuritiladi va unda sana, aylanib chiqish boshlanishi va yakunlanishi vaqti, havo harorati, aylanib chiqishda qatnashgan xodimlar imzosi qayd etiladi. 77. Har yili bahor mavsumida Qoʻmita tizimidagi tashkilotlarda Qoʻmita vakillari ishtirokidagi komissiya tomonidan saqlash uchastkasida tekshirish oʻtkaziladi. Bunda rezervuarlar germetikligining taʼminlanishiga, nafas olish klapanlarining sozligiga, quvurlar va zadvijkalarning texnik holatiga alohida eʼtibor qaratiladi. Tekshirish natijasi boʻyicha ikki nusxada dalolatnoma tuziladi va uning bir nusxasi Qoʻmitaga yuboriladi. 78. Rezervuarlarda spirt mavjudligini nazorat qilish maqsadida moddiy javobgar shaxslar laboratoriya va buxgalteriya xodimlari ishtirokida har oyning birinchi sanasida va inventarizatsiya oʻtkazish vaqtida spirtning quyilish balandligini, haroratini va konsentratsiyasini oʻlchash orqali hamda rezervuar tagi notekisligi va korpusi qiyaligiga tuzatishni hisobga olgan holda har bir rezervuardagi spirt miqdorini aniqlaydi. Saqlash jarayonida quvurlardagi spirt miqdori kalibrovka jadvali boʻyicha quvur hajmi, spirtning birinchi rezervuardagi oʻrtacha harorati va konsentratsiyasiga asosan hisoblanadi. Bunda rezervuardan nasosgacha boʻlgan quvur spirt bilan toʻliq toʻldirilgan boʻlishi lozim. 79. Rezervuarga quyilgan, yaʼni hisobda turgan spirt miqdori hamda nazorat tekshiruvida aniqlangan spirt miqdori solishtirilganda rezervuarning tagi notekisligi va korpusi qiyaligi, qabul qilish va saqlashdagi tabiiy yoʻqotish normalari, oʻlchashda yoʻl qoʻyiladigan xatoliklardan (± 0,2 foiz) ortiq boʻlgan tafovut aniqlangan taqdirda rezervuardagi spirt miqdori qayta hisoblanishi, tafovut sabablari aniqlanishi va bartaraf etilishi lozim. 80. Tabiiy yoʻqotish normalari, oʻlchashdagi yoʻl qoʻyiladigan xatolikdan (± 0,2 foiz) oshmaydigan nazorat oʻlchovi va inventarizatsiya vaqtida aniqlangan spirt kamomadi buxgalteriya hisobida qayd etilmaydi. Ortiqcha hajmni kirim qilish va tabiiy yoʻqotishlarni hisobdan chiqarish spirt barcha rezervuarlar va quvurlardan berib yuborilgandan soʻng amalga oshiriladi. 81. Merniklarda, tozalash idishlarida, estakadadan nasoslar boʻlinmasigacha va merniklardan nasoslar boʻlinmasigacha boʻlgan quvurlarda spirtni saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Har bir qabul qilish yoki berib yuborish operatsiyasidan soʻng barcha spirt yuqorida koʻrsatilgan uskunalardan rezervuarga quyilishi lozim. 82. Saqlash vaqtida spirtni bir rezervuardan boshqasiga koʻchirish qatʼiyan man etiladi. Tashkilot rahbariga avariya hollarida spirtni zaxira rezervuariga koʻchirish huquqi beriladi va bu haqda Rezervuarlar va mahsulot quvurlarining texnik holatini hisobga olish jurnaliga (Z-30-son shakl) tegishli qayd kiritiladi. Spirtni zaxira rezervuariga quyish sabablari toʻgʻrisida bir sutka ichida Qoʻmitaga xabar beriladi. Zarur boʻlgan hollarda spirtni bir rezervuardan boshqasiga koʻchirish faqat Qoʻmita naryadi asosida koʻchirish naryadini tuzish va ushbu operatsiyani Rezervuarlar va mahsulot quvurlarining texnik holatini hisobga olish jurnalida (Z-30-son shakl) qayd etish orqali amalga oshiriladi. 83. Spirt sifatini normativ hujjatlarda nazarda tutilgan barcha koʻrsatkichlar boʻyicha tekshirish yilda bir marta 1-iyul holatiga, shuningdek berib yuborishdan oldin va sifati yomonlashishi alomatlari aniqlangan hollarda amalga oshiriladi. Tekshirish natijalari laboratoriya jurnali va inventarizatsiya hujjatlarida qayd etiladi. Spirtni saqlash muddati 15 yil. Saqlash muddati spirtning ishlab chiqarilgan vaqtidan boshlab hisoblanadi. 84. Spirtni berib yuborish Qoʻmita naryadlariga muvofiq, toʻlovlar amalga oshirilgandan soʻng, birinchi navbatda spirtning sifati va saqlash muddatini inobatga olgan holda amalga oshiriladi. 85. Spirtni rezervuarlardan berib yuborishdan 10 kun oldin rezervuardan namuna olinadi va mahsulot sifatining organoleptik va fizik-kimyoviy koʻrsatkichlari aniqlanadi. Spirt quyishga moʻljallangan sisternalar sinchkovlik bilan koʻzdan kechiriladi. 86. Sisternalarga quyiladigan spirtning miqdori uni merniklardan oʻtkazish yoʻli bilan aniqlanadi. Sisternaga spirtni quyishdan avval sisternaning hajmi, yuk koʻtarish kuchi va turidan kelib chiqqan holda merniklarni toʻldirish tartibi belgilab olinadi. Sisternaga merniklar orqali qoʻyilgan suvsiz spirtning miqdori aniqlanadi. 87. Spirtni sisternaga quyish jarayonida bir nafar moddiy javobgar shaxs merniklar boʻlimida turadi hamda merniklarni toʻldirish va natijalarni qayd qilishni amalga oshiradi. Bir nafar moddiy javobgar shaxs sisterna oldida turadi va uni toʻldirish jarayonini kuzatib turadi. Bunda asosiy eʼtibor spirt toshib ketishining oldini olish va spirtning hajmi, harorati va konsentratsiyasini toʻgʻri aniqlashga qaratiladi. 88. Spirtni berib yuborish jarayonida laboratoriya xodimi ishtirok etishi shart. U sisterna qozoni tozaligini tekshirishda, spirt namunalarini olishda, spirt konsentratsiyasini, haroratini va spirtning kam quyilganlik balandligini aniqlashda qatnashadi hamda ushbu maʼlumotlarni Yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisida dalolatnomaga (Z-6-son shakl) qayd etadi va oʻz imzosi bilan tasdiqlaydi. 89. Sisternaga spirt belgilangan sathgacha qoʻyilgandan soʻng, transport tashkiloti vakili yoki qabul qiluvchi tashkilot vakili ishtirokida sisternadagi spirt harorati va konsentratsiyasi aniqlanadi, nizoli holat uchun namuna olinadi va maxsus oʻlchash chizgʻichi bilan spirtning kam quyilganlik balandligi aniqlanadi. 90. Spirtning kam quyilganlik balandligi faqat davlat tekshiruvi tamgʻasiga ega boʻlgan, 1 mm intervalli boʻlinmalar tushirilgan maxsus standart metall chizgʻich yordamida oʻlchanadi. Oʻlchash jarayonida chizgʻich sisternaga shunday tarzda kiritilishi kerakki, uning koʻndalang plankasi tuynuk chekkalarida yotib, sisternaning boʻylama oʻqiga perpendikulyar turishi lozim. Chizgʻichni tezda koʻtarib, hoʻllanish chizigʻi aniqlanadi va spirtning kam quyilganlik balandligi 1 mm aniqlikda oʻlchanadi. Spirtning haroratini va konsentratsiyasini aniqlash normativ hujjatlarga muvofiq sisternaning uchta qatlamidan olingan namunada amalga oshiriladi. Oʻlchash yakunlangandan soʻng tuynuk qopqogʻi tagiga rezina taglik yotqiziladi, zich qilib yopiladi, sim buragichlar oʻrnatiladi, qulf osiladi va plombalanadi. 91. Sisterna toʻldirilganidan soʻng yetkazib beruvchi tashkilot tomonidan temir yoʻl yuk xati yoki tovar transport yuk xatiga spirtning navi, konsentratsiyasi, harorati va kam quyilganlik balandligi qayd etiladi. 92. Sisternani toʻldirishda merniklardan oʻtkazish yoʻli bilan aniqlangan spirt miqdori Yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisida dalolatnomaga (Z-6-son shakl) qayd etiladi. Ushbu dalolatnoma, muvofiqlik sertifikati va sanitariya-epidemiologik xulosa yuk xatiga ilova qilinadi. 93. Spirtni berib yuborish bitta rezervuardan amalga oshiriladi. Bitta rezervuar boʻshatilmaguncha keyingi rezervuardan spirtni berib yuborish man etiladi. 94. Rezervuar boʻshatilganidan soʻng, xavfsizlik texnikasi, yongʻinga qarshi qoidalar va sanitariya talablariga rioya qilgan holda, uni sinchkovlik bilan spirt qoldiqlaridan tozalash ishlari oʻtkaziladi. Tozalangan rezervuarlarning barcha tuynuklari, zadvijkalari yopiladi va plombalanadi. 95. Spirtni berib yuborish operatsiyalari yakunlanganidan soʻng saqlashning yakuniy natijasi chiqariladi, har bir rezervuar uchun mazkur Yoʻriqnomaning 10-ilovasiga muvofiq tabiiy yoʻqotishlar hisoblanadi. Ushbu hisoblarga asoslanib, har bir rezervuar uchun tozalashning nazorat dalolatnomasi tuziladi. Saqlash mobaynidagi tabiiy yoʻqotishlarni hisobdan chiqarish saqlash uchastkasidagi barcha rezervuarlar boʻshatilib, jamlovchi tozalash dalolatnomasi tuzilganda amalda kamomad kelib chiqqan taqdirda amalga oshiriladi. 96. Spirt kamomadi jamlovchi tozalash dalolatnomasi tasdiqlangandan keyin ombor hisobi-kitobidagi har bir rezervuarning shaxsiy hisobvaragʻidan hisobdan chiqariladi. Jamlovchi tozalash dalolatnomasi tuzilgunga qadar rezervuarni qayta toʻldirish hollarida spirt kamomadi ombor-hisobi kitobidagi ushbu rezervuarning shaxsiy hisobvaragʻida hisobda turadi. Spirtning tabiiy yoʻqotishlarini hisoblash boʻyicha misol mazkur Yoʻriqnomaning 11-ilovasida keltirilgan. 97. Spirtni yuklab berishda merniklardan sisternalarga quyishdagi yoʻqotishlar yetkazib beruvchi tashkilot hisobiga yoziladi. Koʻrsatilgan yoʻqotishlar spirtni yuklab berish va qabul qilish jarayonlarida hisobdan chiqariladi, tozalash dalolatnomasi tuzilganda tabiiy yoʻqotish normalari boʻyicha yoʻqotishlar hisobga olinmaydi. Tabiiy yoʻqotish hisob-kitobi natijalari Yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomaga (Z-6-son shakl) qayd etiladi. 98. Spirt sifatini tekshirish uning fizik-kimyoviy koʻrsatkichlarini normativ hujjatlar talablariga muvofiqligini aniqlash yoʻli bilan amalga oshiriladi. 99. Qabul qilishda spirtni sisternadan toʻkib olishdan oldin normativ hujjatlarga muvofiq uning organoleptik koʻrsatkichlari va konsentratsiyasi aniqlanadi. 100. Tashkilot laboratoriyasi tomonidan spirtning sifat koʻrsatkichlari rezervuar toʻldirilgandan keyin, saqlash vaqtida yiliga bir marta va berib yuborishdan oldin normativ hujjatlarga muvofiq aniqlanadi. Namunalar mazkur Yoʻriqnomaning 62-bandiga muvofiq olinadi. 101. Agar bitta koʻrsatkich boʻyicha sinov natijalari qoniqarsiz chiqsa, namunalar soni ikki barobar koʻpaytirilgan holda qayta sinovlar oʻtkaziladi. Takroriy sinovlar natijalari butun partiyaga tatbiq etiladi. 102. Qabul qilish vaqtida yetkazib beruvchi tashkilotning qulflari va tuynukdagi plombalari but, texnik soz boʻlgan sisterna ochilganda uning ustki, oʻrta va ostki qavatlaridan teng miqdorda nizoli holat uchun nuqtali namunalar olinadi. Namunalar ushbu spirt bilan chayib olingan toza shisha idishga quyiladi va yaxshilab aralashtiriladi. Namunalarning umumiy hajmi 1,5 dm3 dan kam boʻlmasligi lozim. Umumlashgan namuna ushbu spirt bilan chayib olingan 0,5 dm3 li 3 ta quruq shisha idishlarga quyiladi, polietilen probka yoki pergament qobigʻidan qilingan qopqoq bilan zich yopiladi. Shishalardan bittasi sinov uchun laboratoriyaga yuboriladi, qolgan ikkitasi nizoli holat uchun namuna hisoblanadi. 103. Laboratoriya tahlili natijasida sisternadagi spirtning haqiqiy konsentratsiyasi bilan yuk xatida va Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomasida (Z-6-son shakl) koʻrsatilgan konsentratsiya oʻrtasida tafovut aniqlansa, shuningdek spirtning organoleptik koʻrsatkichlari normativ hujjat talablariga mos kelmasa, ushbu sisternadan spirt toʻkib olinmaydi va yetkazib beruvchi tashkilotga qaytariladi. Agar spirtning laboratoriyada aniqlagan konsentratsiyasi va organoleptik koʻrsatkichlari normativ hujjat talablariga mos boʻlsa hamda yuklab joʻnatish hujjatlarida koʻrsatilgan maʼlumotlar bilan taqqoslanganda tafovutlar aniqlanmasa, spirt rezervuarga quyiladi. 104. Rezervuarga spirt toʻla quyilgandan va normativ hujjatda nazarda tutilgan sifat koʻrsatkichlari aniqlangandan soʻng nizoli holat uchun namunalar dalolatnoma boʻyicha laboratoriyaga saqlashga topshiriladi. 105. Nosoz yoki qopqoqlaridagi qulflari va plombalari buzilgan sisternaning ustki, oʻrta va ostki qavatlaridan uchta namuna olinadi. Hajmi 0,5 dm3 boʻlgan namuna sinov uchun tashkilot laboratoriyasiga joʻnatiladi. Har biri 1 dm3 hajmli ikkita namunadan bittasi transport tashkiloti vakili koʻrsatmasi boʻyicha mustaqil laboratoriyaga yuboriladi, boshqasi esa nizoli holat uchun namuna sifatida qabul qiluvchi tashkilotda saqlanadi. 106. Spirtni berib yuborishda transport tashkiloti va qabul qiluvchi tashkilot vakili ishtirokida sisternaning ustki, oʻrta va ostki qavatlaridan uchta namuna olinadi, 0,5 dm3 li miqdordagi spirt namunasi uning konsentratsiyasi va organoleptik koʻrsatkichlarini aniqlash uchun laboratoriyaga topshiriladi. 1 dm3 boʻlgan boshqa ikkita namuna nizoli holat uchun namuna hisoblanadi va yetkazib beruvchi tashkilotda qabul qiluvchi tashkilotdan Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl) olingunga qadar saqlanadi. 107. Spirtni yuklab joʻnatish va qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl) olingandan soʻng miqdor va sifat boʻyicha eʼtirozlar boʻlmagan taqdirda spirt namunalari 5 kunlik muddat ichida komissiya ishtirokida rezervuarga quyiladi. Qabul qiluvchi tashkilot tomonidan transport tashkilotiga yoki yetkazib beruvchi tashkilotga talabnoma bildirilganda, namunalar ularni qayta sinash uchun talab qilib olingunga qadar yoki nizo sudda hal qilingunga qadar saqlanadi. 108. Suvsiz spirt miqdorini aniqlash uchun sisterna yoki rezervuardan namuna olish vaqtida har bir nuqtali namuna olinganda namuna olgichda oʻlchangan harorat qiymatlarining oʻrtachasi qabul qilinadi. 109. Nizoli holat uchun namuna quyilgan har bir shishaning ogʻzi mato parchasi yoki sellofan bilan oʻralishi va chizimcha bilan bogʻlanishi kerak. Chizimcha uchlari etiketka shnurlangan yogʻoch yoki karton birkada joylashgan plomba bilan qotiriladi yoki surgʻuchli muhr bilan muhrlanadi. Etiketkada quyidagilar koʻrsatilishi kerak: ishlab chiqaruvchi tashkilot nomi; spirtning nomi va xomashyo tarkibi; namuna olingan partiyadagi spirtning miqdori (“dal”da); namuna olingan sisterna raqami; partiyadagi spirtning sifati haqidagi hujjat raqami va yuklab joʻnatish dalolatnomasi raqami; namuna olish sanasi; namuna olgan shaxsning familiyasi va imzosi. 110. Sisternadan olingan nizoli holat uchun namunalar mazkur Yoʻriqnomaning 14-ilovasiga muvofiq Sisternalardan namuna olish dalolatnomasi (Z-35-son shakl) bilan rasmiylashtiriladi. 111. Barcha nizoli holat uchun namunalar mazkur Yoʻriqnomaning 15-ilovasiga muvofiq Nizoli holat uchun namunalarni roʻyxatga olish kitobiga (Z-37-son shakl) qayd etiladi. 112. Spirt namunalarini laboratoriyaga berish va ularni saqlash joyiga qaytarish yuk xatlari asosida suvsiz spirt miqdori boʻyicha amalga oshiriladi. 113. Sisternalardan olingan spirt namunalari berib yuboriladigan spirt miqdoriga qoʻshilmaydi va yetkazib beruvchi tashkilotning hisobida qoladi. Qabul qilishda spirt namunalari qabul qilingan spirt miqdoriga qoʻshiladi. 114. Nizoli holat uchun namunalar merniklar boʻlimida laboratoriya tomonidan plombalangan maxsus javonda saqlanishi lozim. 115. Nizoli holat uchun namunalarni saqlashdan chiqarib, rezervuarga quyish mazkur Yoʻriqnomaning 16-ilovasida keltirilgan Nizoli holat uchun namunalarni saqlashni bekor qilish haqida dalolatnoma (Z-36-son shakl) asosida amalga oshiriladi. Tahlillar bajarilganidan soʻng qolgan spirt qoldiqlarini rezervuarga quyish komissiya ishtirokida bajariladi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 116. Saqlash uchastkasidan spirtni olib chiqish qatʼiyan man etiladi, laboratoriyada tahlillar oʻtkazish uchun tegishli hujjatlarni rasmiylashtirgan holda olib chiqish hollari bundan mustasno. 117. Spirtni berib yuborish belgilangan saqlash muddati tugashiga 6 oy qolganda amalga oshiriladi. 118. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Oʻzvinosanoat-xolding” Xolding kompaniyasi, “Oʻzbekiston temir yoʻllari” davlat-aksiyadorlik temir yoʻl kompaniyasi hamda Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi bilan kelishilgan. Misol: spirt hajmi 2500 dal boʻlganda, mernikdagi 13 0S va 25 0S haroratdagi haqiqiy spirt hajmi quyidagicha boʻladi: Spirt misdan ishlangan merniklardan oʻtkazilganda, tuzatishlar bir yarim barobarga koʻpayadi. Har bir mernikdagi spirt hajmi va harorati ishchi jurnalida qayd etilgandan soʻng har bir mernikdagi spirtning hajmi metall mernikning hajmiy kengayishiga kiritiladigan tuzatishini hisobga olgan holda hisoblanadi. Mernikdagi spirt harorati –4°S va kiritiladigan tuzatish 0,088 boʻlganda, pasporti boʻyicha 1000 dal sigʻimga ega boʻlgan mernikdagi haqiqiy spirt hajmi quyidagicha boʻladi: Barcha merniklardagi spirtning haqiqiy hajmi va tuzatishlar Spirt oʻlchovining hisobi jurnaliga (Z-59-son shakl) qayd qilinadi. Spirtning konsentratsiyasi aniqlanadi. Masalan, stakandagi spirt namunasining harorati 26,0 °S boʻlganda, oʻlchagich 97,5 boʻlinmaga choʻkadi. Ushbu maʼlumot asosida suv-spirt eritmalarida spirt miqdorini aniqlash jadvallarining (“Suv-spirt eritmalarida spirt miqdorini aniqlash jadvallari”, Moskva, 1979-yil nashridan foydalanish tavsiya etiladi) 4-jadvali asosida spirt konsentratsiyasi aniqlanadi. Keltirilgan misol uchun u 96,3 foizni tashkil qiladi. Sisternadagi suvsiz spirt hajmini aniqlash uchun mernikdagi spirt harorati –4°S va konsentratsiyasi 96,3 foiz boʻlganda suv-spirt eritmalarida spirt miqdorini aniqlashning 5-jadvali boʻyicha koʻpaytiruvchi aniqlanadi. Jadvalda koʻpaytiruvchilar faqat butun foizlardagi konsentratsiyalar uchun keltirilganligi sababli, 96,3 foiz qiymat uchun koʻpaytiruvchini aniqlashda interpolatsiya yordamida 0,3 foiz uchun qiymat aniqlanadi. Buning uchun 97,0 va 96,0 foizlar uchun koʻpaytiruvchilar olinadi. Ular mos ravishda 0,9946 va 0,9842 ga teng. Koʻpaytiruvchilarning farqi aniqlanadi: 0,3 foiz uchun tuzatish quyidagini tashkil etadi: Shunday qilib 96,3 foiz konsentratsiya uchun koʻpaytiruvchi quyidagiga teng: Sisternadagi suvsiz spirt miqdorini aniqlash koʻpaytiruvchini merniklardagi spirtning amaldagi hajmiga koʻpaytirish orqali hisoblanadi: Moddiy javobgar shaxslar tomonidan transportda tashish va merniklargacha yetkazishdagi tabiiy yoʻqotishlar (mazkur Yoʻriqnomaning 10-ilovasida keltirilgan Spirtning tabiiy yoʻqotish normalari asosida) hisoblanadi. Spirtni mernikdan sisternaga quyish bilan bogʻliq yoʻqotishlar yetkazib beruvchi tashkilot hisobiga yoziladi. Spirt 7000 dal sigʻimli 62-toifadagi sisternaga nasos orqali oktyabr — mart oylarida quyilganda Spirtning tabiiy yoʻqotish normalari 4-bandiga koʻra norma 0,04 foizga ga teng. Bunda umumiy yoʻqotish quyidagini tashkil qiladi: Transportda tashish va sisternadan mernikka quyishdagi yoʻqotishlar qabul qiluvchi tashkilot hisobiga yoziladi va quyidagi tartibda hisoblanadi: 62-toifadagi sisterna 10 kun mobaynida yoʻlda boʻldi, Spirtning tabiiy yoʻqotish normalari 9-bandiga muvofiq tabiiy yoʻqotish quyidagini tashkil qiladi: Ushbu sisternadan nasos orqali mernikka quyish jarayonidagi tabiiy yoʻqotish Spirtning tabiiy yoʻqotish normalari 5-bandiga muvofiq quyidagini tashkil qiladi: Aniqlangan yoʻqotishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar Z-59-son shakldagi jurnalga va Z-6-son shakldagi dalolatnomaga qayd qilinadi. Rezervuardagi spirtning oʻrtacha harorati –20°S, laboratoriyada tahlil uchun olingan spirt namunasining stakandagi harorati –12,5°S boʻlganda, spirt oʻlchagich 87,2 boʻlinmaga choʻkadi. Suv-spirt eritmalarida spirt konsentratsiyasini aniqlashning 4-jadvalida (“Suv-spirt eritmalarida spirt miqdorini aniqlash jadvallari”, Moskva, 1979-yil nashridan foydalanish tavsiya etiladi) 87,2 foiz ustuni va –12,5°S satri kesishmasidagi qiymat, yaʼni eritmadagi spirtning konsentratsiyasi – 96,0 (foiz) aniqlanadi. Suv-spirt eritmalarida spirt konsentratsiyasini aniqlashning 5-jadvali boʻyicha spirtning 96,0 foiz konsentratsiyasi ustuni va – 20°S harorat satri kesishmasidan koʻpaytiruvchi — 0,9999 topiladi. Spirt rezervuarga 11500 mm sathda quyilgan. Oʻlchov tasmasining uzunligiga mazkur Yoʻriqnomaning 12-ilovasiga muvofiq uning harorati bilan bogʻliq tuzatish kiritiladi, yaʼni, spirtning harorati –20°S boʻlganda, tasma uzunligining har bir metriga — 0,48 mm tuzatish kiritilishi kerak. Bunda mahsulot quyilishining haqiqiy balandligi quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Kalibrovka jadvalga koʻra, ushbu quyilish balandligiga 327077 dekalitrga teng hajm toʻgʻri keladi. Rezervuar hajmi korpus haroratining oʻzgarishiga bogʻliq holda oʻzgarishi sababli mazkur Yoʻriqnomaning 13-ilovasiga asosan tuzatishlar kiritiladi, yaʼni harorat –20°S boʻlganda mazkur Yoʻriqnomaning 13-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq tuzatish koeffitsiyenti 0,99856 ga teng. Bunda rezervuardagi spirtning haqiqiy hajmi quyidagini tashkil qiladi: Oʻlchov boʻyicha rezervuardagi suvsiz spirtning umumiy miqdori (dal) spirtning haqiqiy hajmini koʻpaytiruvchiga koʻpaytirish orqali aniqlanadi: Yer usti rezervuarida 315000 dal spirt 10 yil saqlangan, bugʻlanish sathi yuzasi 283 m2 ni tashkil etadi. Spirtni mernikdan nasos yordamida rezervuarga quyish vaqtidagi tabiiy yoʻqotishlarini hisoblashda, mazkur Yoʻriqnomaning 10-ilovasida keltirilgan jadvalning 3-bandiga muvofiq koʻchirilgan spirt miqdorining 0,025 foizga teng boʻlgan tabiiy yoʻqotish normasi olinadi va mazkur jarayonda yoʻqotishlar quyidagini tashkil etadi: Spirt bugʻlanish sathi 283 m2 boʻlgan ochiq rezervuarda 10 yil saqlangan, ulardan: oktyabrdan martgacha 62 oy va apreldan sentyabrgacha 58 oy. Bunda: tabiiy yoʻqotishlar quyidagini tashkil etadi: yoz mavsumida (aprel — sentyabr) saqlanganida: qish mavsumida (oktyabr — mart) saqlanganda: Spirtni berib yuborishdagi tabiiy yoʻqotishlar uni rezervuardan oraliq idishiga quyish va undan oʻz oqimi bilan mernikka quyish yoʻqotishlaridan iborat. Ushbu yoʻqotishlar mazkur Yoʻriqnomaning 10-ilovasida keltirilgan jadvalning 3-bandiga muvofiq, spirtni yoz mavsumida nasos yordamida rezervuardan oraliq idishiga quyishda spirtning tabiiy yoʻqotish normasi 0,035 foiz, spirtni oʻz oqimi bilan oraliq idishidan mernikka quyishda esa 0,025 foizni tashkil qiladi. Bunda, spirtni rezervuardan merniklarga quyishdagi yoʻqotishlar quyidagini tashkil etadi: Rezervuarni tozalashdan soʻng hisobdan chiqarilishi mumkin boʻlgan spirtning eng katta miqdori qabul qilish, saqlash va berib yuborishdagi yoʻqotishlar yigʻindisiga teng boʻladi: