OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI IChKI KEMA YOʻLLARIDA SUZISh
(other, 2023-10-10)

1.1. Oʻzbekiston Respublikasining Ichki suv transporti Ustavi asosida ishlab chiqilayotgan mazkur Qoidalar mulkchilik shakli va boʻysunuvidan qatʼiy nazar Oʻrta Osiyo havzasi ichki suv yoʻllarida joylashgan barcha kemalar, tarkiblar, sollar, suzish vositalari, qirgʻoq va gidrotexnik inshootlar, ponton koʻpriklar, daryo portlari va pristanlariga tatbiq etiladi. 1.2. Oʻrta Osiyo havzasi yoʻllaridan foydalanayotgan, mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar barcha yuridik shaxslar, hamda flot va boshqa suzish vositalari yoki gidrotexnik inshootlarga ega boʻlgan jismoniy shaxslar mazkur Qoidalarning barcha talablarini aniq bajarishga majburdirlar. 1.3. Alohida havzalarning yoki yoʻl uchastkalarining yoki inshootlarning xususiyatlari aks ettirilgan Mahalliy suzish qoidalari, shuningdek vazirliklar, idoralar va tashkilotlarning xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha ishlab chiqarilayotgan hujjatlari mazkur Qoidalarga zid kelmasligi shart. 2.1. Kemalarning egalari, kapitanlari, shkiperlari va boshqa ekipaj aʼzolari, flot, sollar, boshqa suzish vositalari yoki gidrotexnik inshootlaridan foydalanayotgan tashkilot, korxona va muassasalarning mansabdor shaxslari hamda alohida fuqarolar ulardan toʻgʻri foydalanish, suzish xavfsizligi va langarda, shvartovka va reydlarda xavfsiz toʻxtab turish davrida barcha talablarning bajarilishi uchun javobgar hisoblanadilar. Yuqorida koʻrsatilgan shaxslarni mazkur Qoidalarning bajarilmaganligi yoki kemani odatdagi boshqarish amaliyoti yoki mazkur holatning alohida vaziyatlariga rioya etish talablariga befarqlik, biror-bir ehtiyotsizlik tufayli yuz beradigan oqibatlar uchun javobgarlikdan hech narsa ozod etmaydi. 2.2. Kemalarning va tarkiblarning gabaritlari yoʻl gabaritlariga mos boʻlishi shart. Bu talablarni bajarmaganlik uchun quyidagilar javobgar hisoblanadilar: 2.2.1. Dispetcherlar — gabariti mos boʻlmagan kema va tarkibni joʻnatish uchun berilgan buyruq uchun; 2.2.2. Reyd kapitanlari — tarkibga kemalarni notoʻgʻri joylashtirgani va gabariti mos boʻlmagan tarkibni shakllantirgani uchun; 2.2.3. Kema kapitani — gabariti mos boʻlmagan tarkibni shatakka qabul qilgani va qatnovga chiqqani uchun. 3.1. Oʻzbekiston Respublikasi yoki MDH respublikalarining ichki suv yoʻllarida suzadigan, Registrning texnik nazorati ostidagi yuk koʻtarish quvvati 5 tonnadan ortiq boʻlgan barcha kemalar, zemsnaryadlar oʻz davlatlarining kemachilik inspeksiyalarida kema reyestriga kiritilishi shart. Harbiy-dengiz floti va boshqa harbiy tashkilotlar, chegara qoʻriqchilari kemalari va yuk koʻtarish quvvati 5 tonnadan kam boʻlgan kemalar kema reyestriga kirtilmaydi. 3.2. Mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar Registrning texnik nazorati ostida boʻlgan barcha kemalar, oʻzlarining jihozlari, taʼminoti, texnik holati va ekipaj bilan butlanganligi Registr Qoidalari, Texnik ishlatish qoidalari va mazkur Qoidalar talablariga javob berishi shart. 3.3. Kema kema reyestriga kiritilgandan soʻng, uning egasiga, oʻz davlati bayrogʻi ostida suzish huquqini tasdiqlovchi, hamda kemaga mulk yoki undan foydalanish huquqini beruvchi Kema guvohnomasi beriladi (3-ilova). 3.4. Registr inspeksiyasi ostida boʻlgan kemalar Registr tomonidan beriladigan Suzishga yaroqli ekanligi toʻgʻrisidagi guvohnoma (4-ilova), Klassifikatsiya guvohnomasi (5-ilova) yoki kema hujjatlari kitobi yoki boshqa hujjatlarga ega boʻlishlari shart. Kemada shtatlar jadvali, kema ekipajining roʻyxati (kema roʻyxati), kemani koʻrikdan oʻtkazish kitobi, vaxta jurnali, tekshiruvchi shaxslarning fikrlari jurnali, yongʻin-nazorat formulyari yoki formulyarni almashtiruvchi boshqa hujjat, radiojurnal — agar kemada radiostansiya oʻrnatilgan boʻlsa, mazkur Qoidalar, xavfsiz kema boshqarish boʻyicha qoʻllanma hujjatlar yigʻmasi, trevogalar jadvali (yongʻin, suv, bortdan tashqarida odam) va boshqa zarur hujjatlarga ega boʻlishi shart. 3.5. Roʻyxatga olingan kemaga liter, nom va kema reyestri boʻyicha raqam beriladi. Kema guvohnomasi raqami liter va kema reyestri boʻyicha raqamlarga muvofiq boʻlishi shart. 3.5.1. Literlar quyidagi tartibda beriladi: a) daryo flotining (paroxodchiligi) ishlab chiqarish birlashmalari “Qoraqalpoqdaryoflot”, “Xorazmdaryoflot”, Termizdaryoflot”ga qarashli kemalar “UZ” literi ostida roʻyxatga olinadi; b) davlat tashkilotlari — “S”; v) kolxozlar — “K”; g) xususiy, sport va jamoat korxonalari — “SO”; d) qutqaruv stansiyalari — “SPS”. 3.5.2. Registr inspeksiyasi nazorati ostida boʻlmagan, quvvati 50 ot kuchigacha boʻlgan motorli qayiqlar, osma motorli eshkakli qayiqlar, yelkanli-motorli qayiqlar suzish vositalarini nazorat qilish uchun tuman va shahar hokimiyatlari, kolxozlar, korxonalar, qutqarish stansiyalari tomonidan tuzilgan komissiyalar tomonidan roʻyxatga olinadi. Komissiya kemalarni suzishga yaroqli ekanligini belgilaydi, tasdiqlovchi hujjat beradi, kema boshqaruvchilarining kemachilikni tartibga keltiruvchi Qoidalar boʻyicha bilimlarini tekshiradi. 3.5.3. Mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar kemalarning boshqaruv tarkibi va katerlarni, motorli qayiqlarni boshqarishga ruxsat etiladigan alohida fuqarolar oʻrnatilgan tartibda beriladigan diplomlar, guvohnomalar va oʻziyurar va oʻziyurmas kemalarni va katerlarni, motorli qayiqlarni va ularning mexanizmlarini boshqarish huquqini beruvchi guvohnomalarga ega boʻlishlari shart. Mazkur Qoidalarda matn boʻyicha boshqa talqin talab etilmasa quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi: 4.1. “Kema” — odamlarni, yuklarni tashishga yoki suvda boshqa ishlarni bajarishga moʻljallangan maxsus suzish vositasi. 4.2. “Oʻziyurar kema” (mexanik dvigatelli kema) — mexanik qurilma yordamida harakatga keltiriluvchi har qanday kema. 4.3. “Oʻziyurmas kema” — mustaqil harakatlanish uchun mexanik qurilmaga ega boʻlmagan kema. 4.4. “Tez yurar kema” — soatiga 30 km va undan ortiq tezlikka erisha oladigan, suvga botishga ega boʻlgan kemalardan tashqari, har qanday kema. 4.5. “Kichik hajmli kema” — uzunligi 7 metrdan kam boʻlgan kema, eshkakli kema esa — oʻlchamlaridan qatʼiy nazar. 4.6. “Elkanli kema” — yelkan ostida boʻlgan, shuningdek mexanik dvigatelga ega boʻlgan, agar oxirgisi ishlatilmagan taqdirda, har qanday kema. 4.7. “Sol” — yogʻochlardan, trubalardan yoki ularni suv boʻyicha tashish uchun moʻljallangan boshqa bir-biri bilan oʻzaro bogʻlangan buyumlardan tashkil etilgan suzish vositasi. 4.8. “Shataklanuvchi tarkib” — arqon yordamida shatakka olinuvchi, shatakka olish uchun band boʻlgan shataklovchi kema (kemalar) qoʻshilgan holda bir yoki bir nechta bir-biri bilan oʻzaro bogʻlangan kemalar, sollar va boshqa suzish vositalari. 4.9. “Itaruvchi tarkib” — itarish uchun band boʻlgan itaruvchi kema (kemalar) qoʻshilgan holda bir yoki bir nechta bir-biri bilan oʻzaro bogʻlangan kemalar. 4.10. “Kema uzunligi”, “Kema eni”, “Kemaning suvga botishi” va “Kema balandligi” — uning tegishli eng katta uzunligi, eni, suvga botishi va balandligi. 4.11. “Harakatdagi kema” — har qanday, agar u shvartovka qilinmagan, langarda turmagan, qirgʻoqqa, prichalga shvartovka qilinmagan va sayozlikka oʻtirib qolmagan kema. 4.12. “Xavfsiz tezlik” — xavfsiz harakatlanish, kemani manyovr qilish va kelib chiqqan vaziyat talablaridan kelib chiqib belgilangan masofa chegarasida toʻxtatish imkonini berish uchun tanlangan tezlik. 4.13. “Eng kichik tezlik” — kemaning ushbu sharoitlarda va vaziyatlarda boshqarishni saqlaydigan eng kichik tezligi. 4.14. “Ayrilish” — qarama-qarshi harakatlanish davrida kemaning boshqa kemaga nisbatan manyovr qilib oʻtishi. 4.15. “Oʻtkazib yuborish” — qachon kemalardan birortasi ayrilish uchun, koʻp uchraydigan holat, toʻxtashi yoki tezlikni eng kichik tezlikkacha kamaytirishi. 4.16. “Aylanish” — kemaning teskari kursga burilishi. 4.17. “Kema yuradigan yoʻl” — kemalarning harakatlanishi uchun moʻljallangan va joylarda hamda (yoki) kartada belgilab qoʻyilgan ichki suv yoʻllaridagi suvli joy. 4.18. “Kema yuradigan yoʻl cheti” — kema yuradigan yoʻlni eni boʻyicha chegaralovchi shartli chiziq. 4.19. “Kema yuradigan yoʻl oʻqi” — kema yuradigan yoʻlning oʻrta qismidan oʻtadigan yoki navigatsiya belgilari bilan belgilab qoʻyilgan shartli chiziq. 4.20. “Harakatlanish chizigʻi” — kema yuradigan yoʻlning oʻqi va oʻng yoki chap tomon chekkasi orasidagi qismi. 4.21. “Kema yuradigan asosiy yoʻl” — ushbu hududning kema yuradigan yoʻllariga nisbatan asosiy hisoblangan kema yuradigan yoʻl. 4.22. “Kema yuradigan qoʻshimcha yoʻl” — qirgʻoq, reyd, prichal, zatonlarga va h.k. borish uchun moʻljallangan kema yuradigan asosiy yoʻldan uzoqlashtirilgan kema yuradigan yoʻl. Irmoqning kema yuradigan asosiy yoʻli quyilayotgan daryoning asosiy yoʻliga nisbatan qoʻshimcha hisoblanadi; asosiy yoʻldan uzoqlashib va keyin yana unga qoʻshilgan yoʻl ham qoʻshimcha yoʻl hisoblanadi. 4.23. “Yuqoriga harakatlanayotgan kema” — harakatni amalga oshirayotgan kema: 4.23.1. Daryolarda — etagidan boshiga qarab; 4.23.2. Suv omborlarida kema yuradigan asosiy yoʻlda va qoʻshimcha yoʻlda — toʻgʻondan tirkovuchning nurash zonasini asosiy yoʻl bilan bogʻlash joyi, boshqa qoʻshimcha yoʻllarda — kema yuradigan asosiy yoʻldan qirgʻoqqa qarab; 4.23.3. Kanal va koʻllarda — mahalliy suzish qoidalari boʻyicha qabul qilingan shartli oqimga qarshi. 4.24. “Quyiga yurayotgan kema” — yuqoriga yurayotgan kemaga qarama-qarshi harakatni amalga oshirayotgan kema. 5.1. Kanallar boʻyicha oʻtuvchi kemalar va tarkiblar eni boʻyicha umumiy zaxiraga rioya etishi shart (kemalarning yoki tarkiblarning bortlari orasidagi masofa, hamda kemalar va kanallarning qiyasi orasidagi masofa). 5.1.1. Ikki yoʻl boʻylab harakatlanish davrida — barcha ayrilayotgan kemalar va tarkiblarning 0.3 eni; 5.1.2. Bir yoʻl boʻylab harakatlanish davrida — kema yoki tarkibning 0.5 eni (tub boʻyicha). 5.2. Ikki tomon yoʻnalishi boʻylab harakatlanayotgan yakka kemalarning uzunligi ularning belgilangan qayrilish radiusidan 3 barobar kichik boʻlishi shart. Quyi tomon harakatlanayotgan, qattiq bogʻlangan tarkibning uzunligi belgilangan qayrilish radiusidan 3.5 barobar, yuqori tomon harakatlanayotganda — 2 barobar kichik boʻlishi shart. 5.3. Suv yoʻllari va kemachilik jihozlarini saqlab turish, “Daryo transportini texnik ishlatish qoidalari” va “Ichki suv yoʻllarida kemachilik jihozlarini saqlab turish boʻyicha texnik yoʻriqnoma”ga muvofiq flotning xavfsiz va uzluksiz harakati uchun sharoitlar yaratish maqsadida zarur yoʻl ishlarini bajarib turuvchi suv yoʻllari texnika uchastkalariga yuklatiladi, hamda ular suv yoʻllarining haqiqiy va kutilayotgan holati toʻgʻrisida axborot beradilar. 5.4. Suv yoʻllari texnika uchastkalari, kanallar va hududlar suv inshootlari boshqarmalari quyidagi ishlarni bajarishga majbur: 5.4.1. Masofadan turib daryo jihozlari suzuvchan belgilar chiroqlarining uzoqdan koʻrinishini taʼminlash: oq chiroqlar — kamida 2.5.km, rangli chiroqlar — kamida 1.5 km. Suv omborlarida qirgʻoq jihozlari belgilari chiroqlarining koʻrinish uzunligi ularning belgilangan ishlash chegarasi doirasida taʼminlanadi. 5.4.2. Kema egalari va kema kapitanlarini belgilangan tartibda xabardor qilgan holda havo oʻtish joylari, koʻpriklarning kema yuradigan ustunlari orasi, qiyin uchastkalardan oʻtish sharoitlarini, ularni talablarga va kemachilik xavfsizligi qoidalariga muvofiqligini taʼminlagan holda har kuni nazorat qilish; 5.4.3. Ichki suv yoʻllarida joylashgan inshootlar (koʻpriklar, kechuvlar, havo va suv osti oʻtish yoʻllari, gavanlar, prichallar, reydlar, suv qabul qiluvchi va h.k.) egalaridan mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq ularning soz holatda saqlab turilishi va kemachilik jihozlari belgilari bilan toʻsilishini talab qiladi. 6.1. Havzaning kema yuradigan yoʻllarida inshootlar (koʻpriklar, dambalar, havo va suv osti oʻtish joylari, reydlar, prichallar, suv qabul qiluvchilar) barpo etishga faqat tegishli Daryo floti ishlab chiqarish birlashmasining ruxsati bilan Suv yoʻllari texnika uchastkasi bilan kelishgan holda yoʻl qoʻyiladi. 6.2. Bu inshootlarning egalari quyidagilarni bajarishga majburdir: 6.2.1. Ularning doimiy nazoratini amalga oshirish, flot ishining va bu inshootlarning xavfsizligini taʼminlagan holda ularni soz holatda saqlab turish; 6.2.2. Kemachilik jihozlarining barcha belgilarini oʻrnatish va ishlash holatida saqlab turish; 6.2.3. Vaqti-vaqti bilan va navigatsiya davrida, hamda ish tugagandan soʻng akvatoriyani, reydlarni, zatonlarni, prichallarni chiqindilardan, takelaj va boshqa toʻsiqlardan tozalash; 6.2.4. Texnika uchastkasi tomonidan belgilangan ilgak balandligi gabariti va oʻtish joylarining chuqurligi, hamda koʻtarma va suzuvchan koʻpriklarning kema yuradigan ustunlari oraliq belgilangan gabaritlarini saqlab turish. Yuklash-tushirish ishlarini bajarish uchun vaqtincha prichallarni tashkil etishga yoʻl qoʻyiladi, qaysikim ish tugagandan soʻng prichal egasi akvatoriyani kemachilikka xalaqit beradigan buyumlardan tozalaydi va tegishli suv yoʻllari texnika uchastkasiga dalolatnoma asosida topshiradi. 7.1. Mulkchilik shakli va idoraviy boʻysunuvidan qatʼiy nazar barcha kemalar quyosh chiqqandan botgunga qadar Oʻzbekiston Respublikasining davlat bayrogʻini olib yurishi shart. 7.2. Prichalda, reydda va pana joyda saqlanayotgan barcha kemalarda suv sathining holati boʻyicha doimiy nazorat olib borilishi shart. Kemalar sayozlikka oʻtirib qolishning oldini olish uchun tirgak qoziqoyoqqa va langarda turishga shay boʻlishlari shart. Kemalarni otboyka bruslari, qoziqoyoq, kran tagi yoʻllari, yoritish ustunlari va bu maqsad uchun moʻljallanmagan boshqa buyumlarga shvartovka qilish taqiqlanadi. 7.3. Kemalarning va boshqa suzish vositalarining reydlarda va portlarning (pristanlar) prichal oldilarida xavfsiz harakatlanishini nazorat qilish port (pristan) boshliqlari va bunga vakolat berilgan boshqa shaxslarga yuklatiladi. 7.4. Portga (pristanga) kelgan kemalar port dispetcheri yoki reyd kapitani koʻrsatgan joyga joylashtiriladi. Kema kapitanlari xavfsiz harakatlanish sharoitlari, toʻxtab turish, suv chuqurligi va boshqa zarur maʼlumotlarni olishi shart. 7.5. Harakatlanish va toʻxtab turish davrida quyidagilar taqiqlanadi: 7.5.1. Kran qulochi, shlyup-balka, trap va h.k. bortdan tashqari agʻdarilgan boʻlishi; 7.5.2. Shlak, chiqindi, neft mahsulotlarining qoldigʻi, moylangan lattalarni va h.k. bortdan tashqariga tashlash. 8.1. Daryo flotining ishlab chiqarish birlashmalari kemachilik inspektorlariga avariya, mazkur Qoidalarning, Ustavlarning va kemani boshqarish xavfsizligiga tegishli boshqa qoʻllanma hujjatlarning buzilish holatlarini taqriz qilish huquqi beriladi. Inspektor meʼyoriy hujjatlar talablarini buzgan holda yuklangan yoki belgilangan suvga botishi ortiq boʻlgan kemalarni qatnovga chiqarmasligi shart. Aniqlangan barcha holatlar boʻyicha u qoida buzish holatlarini bartaraf etishga yoʻnaltirilgan talablar oʻrnatilgan dalolatnoma tuzishi va bajarilish muddatini belgilashi shart. Inspektor qoida buzardan nazorat taloni bilan birga diplomni (guvohnomani) olib qoʻyishga, navbatdan tashqari bilimini tekshirgunga qadar kema boshqaruvchisi lavozimini egallashdan ozod qilish huquqiga ega. 8.2. Oʻrta Osiyo daryo havzasi boʻyicha xavfsiz suzishni nazorat qilishni Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligining kemachilik inspeksiyasi va joylardagi kemachilik inspektorlari amalga oshiradi. 9.1. Mazkur bobning qoidalari barcha kemalarga tatbiq etiladi (kichik hajmli va yelkanli kemalardan tashqari). 9.2. Mazkur bobda “kema” tushunchasi ostida yakka kemalar kabi tarkiblarni va sollarni (agar boshqa talqin qilinmagan boʻlsa) shatakka oluvchi va itaruvchi kemalar tushuniladi. 10.1. UKV-radiostansiyalari bilan jihozlangan barcha kemalar oʻzaro harakatlarni oldindan kelishib olish uchun ishlatishlari shart: buning uchun UKV-radiostansiyalari harakatlanish, manyovr qilish yoki langarda toʻxtab turish davrida tegishli kanalga doimo ishlab turgan boʻlishi shart. 10.2. Xavfli yuklar yuklangan kemalar boshqa kemalar bilan UKV-radiostansiyasi orqali oʻzaro harakatlarni kelishish davrida bunday yuklar mavjud ekanligi toʻgʻrisida xabardor qilishlari shart. Kemalar bilan mazkur Qoidalarga muvofiq tovush yoki chiroq signallari bilan almashish talab etilsa bu signallarni berishdan oldin harakatlarni UKV-radiostansiyasi orqali oʻzaro kelishgandan soʻng amalga oshirilishi shart. Kema tartibga keltirilmaydigan yaxshi koʻrinmaydigan va qiyin uchastkalarga yaqin kelganda va ular boʻyicha harakatlanayotgan davrda, koʻrish chekalangan sharoitlarda koʻrinishning va suzishning ogʻirlashishi UKV-radio aloqa boʻyicha boshqa kemalarni oʻzining joylashgan joyi va oʻzining harakati toʻgʻrisida vaqti-vaqti bilan xabardor qilib turishi shart: bunda u ham bunday holatlar uchun belgilangan tovush va chiroq signallarini berishi shart. UKV-radio aloqa boʻyicha amalga oshirilgan chaqiriqqa javob olmagan kema, boshqa kemaga UKV-radio aloqa yoʻq deb hisoblashi va shu vaziyatdan kelib chiqib harakat qilishi shart. Har bir kema doimiy ravishda yetarli darajada koʻrib va eshitib borish nazoratini, hamda vaziyat va sharoitlarga qarab oʻzi boʻlib turgan vaziyatni toʻliq baholash uchun oʻzida mavjud boʻlgan vositalar yordamida nazoratni olib borishi shart (toʻqnashish xavfi, urilib ketish, ustiga chiqib ketish, sayozlikka oʻtirib qolish va h k .). 15.1. Har bir kema mavjud holat va sharoitlarda xavfsiz suzishni taʼminlash uchun yetarli va samarali harakatni qabul qilish imkonini beradigan xavfsiz tezlik bilan harkatlanishi shart. 15.2. Barcha kemalar xavfsiz tezlikni tanlash davrida boshqa omillar ichida quyidagilarga eʼtibor berishlari shart: a) suv yoʻli va kema gabaritining nisbiyligi; b) ushbu hududda kemalar harakatining mavjudligi va intensivligi; v) oʻz kemasining manyovrlash qobiliyati, asosan kemaning toʻliq toʻxtashi uchun yetarli boʻlgan masofa va bu sharoitlarda burilish qobiliyati; g) oqim, shamol yoʻnalishi va tezligi va toʻlqinlanishi; d) qirgʻoqdagi hamda oʻzida mavjud chiroqlarining koʻrinish holati va yoritish yorqinligi, navigatsiya belgilarining mavjudligi. Kemalar kema yuradigan yoʻl chegarasida harakatlanishi va kemaning harakatlanishi boʻyicha farvaterning oʻng tomonidan borishi shart. Kemani boshqarishda uning xavfsiz suzishi taʼminlanishi shart. Barcha kemalar xavfsiz ayrilish uchun barcha choralarni koʻrishga majburdir. Belgilangan kema yuradigan yoʻl chegarasidan tashqarida kemalar faqat kemachilikni tartibga keltiruvchi organlar bilan kelishib yoki maxsus kemalar suzishi mumkin. 17.1. Kemalar va tarkiblar qarama-qarshi harakatlanish davrida chap bortlari bilan ayrilishlari shart. 17.2. Quyidan harakatlanayotgan kema barcha holatlarda koʻrish masofasida yuqoridan kelayotgan kemadan (kechasi — uning farqlovchi chiroqlari bilan) chap bortlari bilan xavfsiz ayrilish choralarini koʻrishi shart. Agar yoʻlning sharoiti boʻyicha kemalarning ayrilishi qiyinchilik tugʻdirsa, kemalarning uchrashishi va ayrilishi eng qulay joyda amalga oshirilishi shart. 17.3. Quyidan harakatlanayotgan kema birinchi boʻlib, qarama-qarshi kelayotgan kemaga 1.5 km qolganda davomli tovushli signal beradi va chap bortdan bayroqchani siltaydi. Yuqoridan kelayotgan kema ayrilish uchun zudlik bilan koʻrsatilgan tomonga oʻtishi, bitta davomli tovushli signal berishi va chap tomondan bayroqchani siltashi shart. Bu holatda har bir kema zarur hollarda tezlikni kamaytirishi va qarama-qarshi kema orqaga qolgunga qadar ehtiyotkorlik bilan harakatlanishi shart. 17.4. Suv yoʻllarining mahalliy sharoiti tufayli qarama-qarshi kelayotgan kemani chap bortlar bilan oʻtkazib yuborishning imkoni boʻlmasa, quyidan harakatlanayotgan kema istisno tariqasida oldindan harakat boʻylab chap tomondan yurishi va yurishni eng past tezlikka kamaytirishi, harakatni toʻxtatishi va yuqoridan harakatlanayotgan kemani toʻsiqlarsiz oʻzining oʻng bortidan oʻtkazish uchun kamida 1.5 km masofada ikkita qisqa tovushli signal berishi va oʻng tomondan bayroqchani siltashi shart. 17.5. Yuqoridan harakatlanayotgan kema zudlik bilan ikkita qisqa tovushli signal berishi va oʻng tomondan bayroqchani siltash bilan signalni qabul qilganligini tasdiqlashi, oʻtkazib yuborayotgan kemaga yaqinlashganda oldindan tezlikni pasaytirishi (eng kichik tezlikkacha), tegishli tomonga burilishi va qancha bu zarur va xavfsiz hisoblansa oʻtkazib yuborayotgan kema ortga qolgunga qadar shunday harakatlanishi shart. 17.6. Orqaga yurayotgan kema bort tomonidan uning oʻqiga yoʻnaltirilgan, kema yuradigan yoʻldan harakatlanayotgan kemani oʻtkazib yuborishi, buning uchun u birinchi boʻlib uch marotaba qisqa tovushli signal va tegishli bort tomonidan bayroqchani siltashi shart. 17.7. Agar suv omborining boshqa-boshqa trassalaridan harakatlanayotgan ikkita kema yoki tarkib toʻqnashish xavfisiz bir-biridan yetarli masofada erkin oʻtishi mumkin boʻlsa, ular qirgʻoq boʻyicha oʻzlarini tutishi va kurs boʻyicha yoʻnalishlarini signallar almashtirmasdan davom ettirishlari mumkin. 17.8. Agar quyi tomondan harakatlanayotgan kemaga birining orqasidan boshqa kemalar yoki tarkiblar qarama-qarshi harkatlanayotgan boʻlsa, ayrilish uchun signallar ularning har biriga beriladi. 17.9. Ayrilish davrida, kemalar va tarkiblarning qarama-qarshi harakatlanishi yoki oʻzib ketishi davrida bortlari oralaridagi interval imkon qadar katta boʻlishi shart. Oʻzib ketish qoidalarga muvofiq oʻzib ketilayotgan kemaning(tarkibning) chap borti boʻyicha amalga oshirilishi shart. Oʻng bort boʻyicha oʻzib ketish istisno tariqasida, qachonki yoʻl, meteorologik va boshqa sharoitlar tufayli chap bort boʻy icha oʻzib ketish murakkab boʻlgan hollarda yoʻl qoʻyiladi. 19.1. Boshqa kemani (tarkibni) oʻzib ketishni koʻzlagan kema, oʻzilib ketiladigan kemaning yoki oxirgi bogʻlangan tarkibning ort qismiga kamida 500 metr qolganda oʻzib ketilayotgan kemadan (tarkibdan) ikkita qisqa tovushli va bitta davomli tovushli signal berish yoʻli bilan ruxsat soʻrashi shart. 19.2. Oʻzib ketilayotgan kema, soʻrovni olgandan soʻng zudlik bilan ikkita qisqa tovushli va bitta davomli tovushli signal berishi va qaysi bort tomondan oʻtishga ruxsat berayotganligini bayroqchani siltashi, tezlikni pasaytirishi, qarama-qarshi tomonga oʻtishi va bu qancha zarur va xavfsiz boʻlsa, oʻzib ketish tugagunga qadar shunday harakatlanishi shart. Oʻzib ketishning imkoni boʻlmaganda, oʻzib ketilayotgan kema “Ogohlantirish” (kamida besh marta qisqa tovushli) signali berishi shart. Bunday holatda oʻzib ketish, soʻrov takrorlanmasdan berilishi shart boʻlgan ruxsatni olgunga qadar taqiqlanadi. 19.3. Oʻzib ketishga ruxsat olgan oʻzib ketayotgan kema bayroqchani tegishli bort tomonidan siltashi va toʻliq oʻtib ketgunga va kema orqaga qolgunga qadar oʻzib ketilayotgan kemadan oʻzini xavfsiz masofada tutishi shart. 20.1. Tezyurar kemalar qarama-qarshi harakatlanayotganda faqat chap bortlari tomonidan ayrilishlari shart, bu holda bayroqchani birinchi boʻlib yuqoridan kelayotgan kema siltaydi. 20.2. Bitta tezyurar kemani boshqasi tomonidan oʻzib ketishi faqat chap bort tomonidan amalga oshirilishi shart. Bu holda oʻzib ketilayotgan kema soʻrovni olgandan va oʻzib ketishga ruxsat bergandan soʻng zudlik bilan tezlikni pasaytirishi va oʻzib ketish tugagunga qadar suvga botgan holda harakatlanishi shart. 20.3. Boshqa kemalar bilan qaysi tomondan oʻzib ketish va ayrilishni tezyurar kema koʻrsatadi. Qarama-qarshi harakatlanayotgan va oʻzib ketilayotgan kemalar koʻrsatilgan tomondan ayrilish yoki oʻzib ketishni tasdiqlashi va ayrilish yoki oʻzib ketish tugagunga qadar oʻz yoʻlidan burilmasligi shart. 20.4. Quyidagilar qatʼiyan taqiqlanadi: 20.4.1. Bir vaqtning oʻzida uch yoki undan ortiq kema yon tomondan perpendikulyar joylashganda oʻzib ketish va ayrilish. Kemalarning ayrilishi davrida bir vaqtning oʻzida oʻzib ketish uchun ruxsat uchun oʻzib ketilayotgan kemaning vaxta boshligʻi javobgar hisoblanadi. 20.4.2. Avariya-taʼmirlash toʻsiqlari, kechuv paromlari, koʻprik oraliq ustunlarida va bir tomonlama harakat uchastkalarida ayrilish va kemalarni oʻzib ketish. 21.1. Kemalarning koʻprik ostidan oʻtishlariga faqat bu maqsad uchun moʻljallangan, tegishli navigatsiya belgilari va chiroqlari (2-ilova) bilan jihozlangan ustunlar orasidan oʻtishiga ruxsat beriladi. 21.2. Bitta kema yuradigan ustunli koʻprikka bir vaqtning oʻzida yuqoridan va quyidan kemalar yaqinlashganda, undan birinchi boʻlib yuqoridan kelayotgan kema yoki harakat yoʻnalishidan qatʼiy nazar tezyurar kema oʻtadi. Kemalar toʻplanib qolganda va yoʻl uchastkasi vaqtincha yopilganda quyidagicha oʻtkazish navbati belgilanadi: yoʻlovchi, tankerlar va 1-klass yuk mavjud neft quyuluvchi tarkiblar, jadval boʻyicha va konteyner tashishlarda ishlatiladigan kemalar, oʻziyurar quruq yuk kemalari, 2,3,4 klass yuk mavjud tankerlar va neft quyuluvchi kemalar, quruq yuk tashiydigan tarkiblar, idoraviy tashkilotlarning floti. Avariyalarni bartaraf etish uchun borayotgan va yongʻinga qarshi kemalar navbatsiz oʻtkaziladi. 21.3. Suzuvchan koʻpriklar kema egalari va koʻprik egalari bilan kelishilgan holda faqat jadval boʻyicha oʻrnatilgan kunlar va soatlarda kunning yorugʻ vaqtlarida ajratiladi. 21.4. Temir yoʻl koʻpriklarining ustunlari bitta yashil chiroq bilan yoritiladi, biroq egri oqim boʻlganda ustundagi birinchi qirgʻoqdan bir metr pastda egri oqim yoʻnalishi boʻyicha ikkinchi yashil chiroq oʻrnatiladi. 21.5. Kema yuradigan yoʻlning holati, koʻpriklardagi, koʻprik oldi uchastkalaridagi turgʻun yoki suzuvchan belgilarga qarab turish, hamda chuqurliklar, balandik gabaritlari va oqim xarakteri toʻgʻrisidagi axborotlarni berib turish, har kuni ertalab va kechqurun koʻprik tagi farvaterini tekshirib turishga, zarur hollarda keyingi oʻzgarishlarga qarab belgilarni oʻzgartirib turishi va barchasi haqida suv yoʻllari texnika uchastkasini xabardor qilib turishi shart boʻlgan suv yoʻllari texnika uchastkasining brigadiriga yuklatiladi. Koʻprik oldi uchastkalarida chuqurlik yetarli boʻlmasa, tor joy va ustun oralarida egri va ustunlarga uriladigan oqim yoki uriladigan shamol boʻlsa, koʻrinish yomon boʻlsa (tuman, chang havo) brigadir koʻprik tagidan harakatni toʻxtatadi va zudlik bilan bu toʻgʻrisida pristan va suv yoʻllari texnika uchastkasi dispetcherlarini xabardor qiladi. 21.6. Kema yoki shatakka olingan tarkib oʻzining gabaritlari bilan kema yuradigan ustunlar oraligʻi gabaritlariga va shatakka oluvchining quvvatiga mos boʻlishi shart. Koʻprik fermasining eng past qismi va kemaning eng baland nuqtasi orasidagi erkin zaxira 0.5 metrdan kam boʻlmasligi shart. Oqim boʻyicha koʻprik tagidan tarkiblarni shatakka olish yuk koʻtarish qobiliyati 500 tonnagacha boʻlgan ikkita barja bilan old qismi quyi tomon qilinib kilvaterdan uzoqlashtirib, orqa tomondan suvga botgan boʻlsa bogʻlanadigan zanjirlar bilan amalga oshiriladi. 21.7. Chorjov temir yoʻl koʻprigi tagidan kemalarning harkatlanishi koʻprik qoʻriqlovchilari va Turkmaniston paroxodchiligining kemachilik xizmati bilan kelishuvi boʻyicha ruxsat beriladi. Harakat shartlari va tartibi kema aloqalari boʻyicha oldindan belgilanadi. 21.8. Beruniy, Qipchoq va Toʻrtkoʻl ponton koʻpriklarining ajratilgan seksiyalari orqali tarkiblarni oʻtkazish faqat “Qoraqalpoqdaryoflot” IChB va koʻprik egasi bilan kelishilgan, jadval boʻyicha belgilangan kunlar va soatlarda, kunduzi amalga oshiriladi. 21.9. Qipchoq ponton koʻprigining ajratilgan qismidan kemalarni va tarkiblarni oʻtkazish, unga yaqin joylarda va kema yuradigan ustunlar oraligʻida kema tubidagi suv zaxirasi 10 sm.dan kam boʻlsa taqiqlanadi. Sayoz boʻlib qolgan kema yuradigan yoʻlni kemani harakatlanuvchilari bilan yuvish va portlatish ishlari aloqa kabelining yaqin joydan oʻtishi sababli taqiqlanadi. 21.10. Ponton koʻprigining ajratiladigan qismining eni 76 metrdan kam boʻlmasligi shart. Ponton koʻprikning ajratilgan seksiyasi shunday oʻrnatilishi zarurki, kema yuradigan oraliq enini koʻrinishi qisqarmasligi, langarli pontonlar esa kema yoʻlining chetiga olib qoʻyilishi shart. 21.11. Barcha turdagi koʻpriklarni, kechuvlarni oʻtish davrida kemani shaxsan kapitan boshqarishi shart. Lotsmanning xizmatidan foydalangan davrda kapitandan javobgarlik olib qoʻyilmaydi. Ponton koʻprikning kema yuradigan qismidan kemalarning oʻtishi va tarkiblarning oʻtkazilishi uchun kapitanlar daryo floti ishlab chiqarish birlashmalarining flot harakati boʻyicha dispetcherlarining yoki kema egalarining yozma buyruqlariga ega boʻlishlari shart. Koʻprikning teploxodlar toʻxtash punktlari (5-band) va koʻprik stvori orqali oʻtkazish uchun tarkiblarni shakllantirish uchun aloqalari koʻprik maʼmuriyati tomonidan oʻrnatilgan telefon orqali taʼminlanadi. 21.12. Quyidagi hollarda kemalarning oʻtishi va tarkiblarni oʻtkazishga ruxsat etiladi: 21.12.1. Oʻziyurar kemalarning dvigateli, harakatlantiruvchilari, rullari, langar qurilmalari va MAB soz holda boʻlsa. Kema texnik soz va boshqaruvchan boʻlishi shart. 21.12.2. Oʻziyurmas kemalar soz langar va shatakka olish qurilmalariga ega boʻlishlari shart; 21.12.3. Izma-iz yoki yonma-yon bogʻlangan va qisqa 15 metrdan kam boʻlmagan shatakka olingan 500 va 300 tonna boʻlgan ikki barja yoki 500 tonnadan boʻlgan ikki barjadan iborat boʻlgan tarkibni quyi boʻylab shatakka olganda xalqasining diametri 17 mm.dan kam boʻlmagan har bir 300-500 tonna barjalardan 75 metr zanjir tashlanish sharti bilan harakat qilish; 21.12.4. Orqa tomoni bilan quyi boʻylab bitta barjadan zanjir bogʻlamasdan tushirish; 21.12.5. Yuqori tomon, teploxodning quvvatiga yoki tarkibning vazniga qarab 15 — 20 metrgacha qisqa shatak arqoni bilan uchtagacha barjani, lekin meʼyorga muvofiq oxirgi barjadan uzunligi 50 — 75 metr bogʻlangan zanjir tashlanadi; 21.12.6. Bogʻlash, shatakka olish, langar va rul qurilmalari nosoz kemalarni ponton koʻpriklarning ajratilgan qismidan oʻtkazish, agar bu kemalar taʼmirlash uchun borayotgan, biroq yoʻl-yoʻlakay yuklangan boʻlsa, faqat kapitan murabbiy yoki reyd kapitani rahbarligi ostida ruxsat beriladi, qaysikim uning oʻzi muayyan vaziyat va sharoitlarga qarab avariya holatlarining oldini olish choralarini koʻradi va xavfsiz oʻtkazib yuborish uchun toʻliq javobgar hisoblanadi. Uning ixtiyoriga quvvati masʼul shaxsning oʻzi belgilab oladigan teploxod ajratilishi shart. 21.12.7. Quyi tomon harkatlanayotgan tarkiblarning oraliq masofasi 1 km.dan kam boʻlmasligi, yuqori harakatlanayotganlarning — 600 metrdan kam boʻlmasligi shart. 21.13. Koʻprikka yaqin joylarda kema yuradigan yoʻl egri va ponton koʻprigiga suv oqimi yon tomondan boʻlsa kapitan barjani shatakka oluvchining iziga yoʻnaltirish uchun yordamchi teploxod talab qilishi shart. 21.14. Agar koʻprikka yaqin joylarda va koʻprikning kema yuradigan ustunlari orasidagi suv zaxirasi kema tubida 10 sm.dan kam boʻlsa kemalarning oʻtishi va tarkiblarni oʻtkazish taqiqlanadi. 21.15. Mazkur Qoidalar bilan koʻzda tutilmagan barcha holatlarda, kema kapitanlari mazkur Qoidalar bu choralarni koʻrmaganligi sababli roʻy bergan oqibatlar boʻyicha javobgarlikdan ozod etmasligini hisobga olib koʻprik stvorlaridan xavfsiz oʻtishni taʼminlaydigan, kema boshqarish amaliyotida yoki alohida vaziyatlarda qoʻllaniladigan barcha choralarni koʻrishlari shart. 21.16. Arqonli kechuv paromlari kelayotgan kemalarga oʻz vaqtida kema yuradigan yoʻlni boʻshatishi va ular yaqinlashganda qirgʻoqdan harakatni boshlamasligi shart. 21.17. Semaforlar yuqori tomondan koʻprik stvorigacha kamida 2.5 km. masofada, quyidan — koʻprikdan kamida 500 m. oldin oʻrnatiladi. “Signal” belgilari ayrilish va oʻzish murakkab boʻlgan yoʻl uchastkalariga yaqin joylarga oʻrnatiladi. Qipchoq koʻprigiga va Qipchoq buruniga kirish joyida kema yuradigan yoʻlning gabaritlarini koʻrsatish uchun signal machtalari oʻrnatiladi. Koʻprikdagi signallarga qarab turish, semafor va “Signal” belgilariga xizmat koʻrsatish suv yoʻllari texnika uchastkasi tomonidan amalga oshiriladi. 22.1. Kemalar qayerda qarama-qarshi kelayotgan kemalarni oldindan koʻrib boʻlmaydigan, tartibga keltirilmaydigan yaqqol koʻrinmaydigan, yoyilib oqadigan, egri va tor joyga kirish davrida tezlikni pasaytirishi va bitta davomli tovushli signal berishi shart. Kechki vaqt bu signal yuqoriga yoʻnaltirilgan projektor chiroqlari nuri bilan takrorlanishi shart. Bu uchastkaga kirgandan soʻng — ikkita davomli tovushli signal beriladi. Agar bu uchastka katta masofada boʻlsa ikkita davomli tovushli signal har 2-3 minutda takrorlanishi shart. 22.2. Qarama-qarshi kelayotgan kema uchastkaning bandligiga ishonch hosil qilgandan soʻng xavfsiz ayrilish (oʻtkazib yuborish) choralarini taʼminlash uchun choralar koʻrishi, agar uchastka bir tomonlama boʻlsa qarama-qarshi kemani oʻtkazib yuborish uchun toʻxtashi shart. 22.3. Bir vaqtning oʻzida bir tomonlama harakat uchastkasiga kirishga yuqoriga harakatlanayotgan kema xavfsiz joyga toʻxtashi va quyiga harakatlanayotgan kemani oʻtkazib yuborishi shart. 23.1. Kema kema yuradigan yoʻlga ishlayotgan zemsnaryadga yaqinlashganda kamida 1 km. masofadan bitta davomli tovushli signal berishi shart. 23.2. Zemsnaryad kemani oʻtkazib yuborish uchun yetarli boʻlgan kema yoʻli qismini boʻshatishi, bitta davomli tovushli signal berishi va oʻtish tomonini bayroqcha siltab koʻrsatishi shart: kech vaqtlari tent chiroqlarini yoqib-oʻchirib; agar zemsnaryad chap qirgʻoqqa oʻtgan boʻlsa — oq bilan, agar zemsnaryad oʻng qirgʻoqqa oʻtgan boʻlsa — qizil chiroqlar bilan. Kunduz kunlari bu signal bayroqchani siltab yoki impulsli chiroqni siltab beriladi. 23.3. Suv tubini chuqurlashtiruvchi snaryad kechasi bitta aylanma chiroqni yoqib-oʻchirib signal berishi shart: kema yuradigan yoʻlning chap tomoni chekkasida ishlaganda oq, oʻng tomon chekkasida — qizil. 23.4. Zemsnaryad yonidan oʻtib ketishga ruxsat beradigan signalni olgan kema tovushli signal bermasdan bayroqchani siltab javob qaytaradi va barcha ehtiyot choralarini koʻrib oʻtadi. 23.5. Bir vaqtning oʻzida zemsnaryadning oldiga yuqoridan va quyidan kemalar yaqinlashganda, quyiga harakatlanayotgan yoki yoʻnalishidan qatʼiy nazar tezyurar kema birinchi navbatda oʻtib ketadi. 23.6. Oʻtkazib yuborishning imkoni boʻlmaganda suv tubini chuqurlashtiruvchi yoki suv tubini tozalovchi snaryadlar yaqinlashib kelayotgan kemaga kamida 1 km. qolganda “Ogohlantirish” signalini berishi shart: zemsnaryad kamida 5 marotaba qisqa tovushli signal, suv tubini chuqurlashtiruvchi snaryad — tez-tez qoʻngʻiroq urib. Bunday signalni olgan kema zudlik bilan takroran soʻrov bermasdan ruxsat olganga qadar harakatni toʻxtatishi shart. 23.7. Kema yuradigan yoʻllarda suv osti va gʻavvoslik ishlari bilan band boʻlgan kemalar yonidan suv tubini chuqurlashtiruvchi snaryadlardan oʻtish kabi signal almashish va oʻtish tartibida amalga oshiriladi. 24.1. Amudaryo daryosida suv yoʻllarining gabaritlarini tez oʻzgarib turishiga olib keladigan kema yuradigan suv yoʻllarining tez-tez qaytadan shakllanishini hisobga olib: chuqurligi, eni, kema yuradigan yoʻlning qayrilish radiusi, kemalarning tubiga oʻrnatilgan eng kam suv zaxirasiga va suv yoʻllari gabaritlari va shatakka olingan tarkiblar orasidagi muvofiqlikka rioya etmasdan quyidagi shart-sharoitlarga ruxsat beriladi. 24.2. Barcha kemalar suvga botish boʻyicha kema yoki tarkibni koʻp suvli uchastkaga oʻtish imkonini bermaydigan chuqurlikni koʻrsatuvchi signal machtasiga yoki qirgʻoq belgisiga yaqinlashganda toʻxtashlari shart va vaxta boshliqlari suv yoʻllari texnika uchastkasi xodimlarini chaqirishi va undan suv yoʻlining holati toʻgʻrisida bilib olishlari shart. Agar suv yoʻllari xizmatining vakillari boʻlmasa, yoʻlning sayoz uchastkasini tekshirishni kema boshqaruvchisi amalga oshiradi. 24.3. Kema boshqaruvchisi agar yoyiq joy boshqa kema bilan band boʻlmasa, agar yer yumshoq, yuvilishi oson boʻlsa va kema qobigʻining texnik holati cheklanishlarga ega boʻlmasa, agar suv yoʻllari xodimlari tomonidan oʻtishga qarshilik boʻlmasa kema va tarkibni Qoidalarda belgilangan tub tagi zaxira suv boʻlmasa ham sayoz uchastkaga kirishi mumkin. Bunday eʼtirozlar boʻlmaganda kapitan sayoz uchastka orqali harakat qilish tartibi toʻgʻrisidagi qarorni mustaqil qabul qiladi. 24.4. Tub tagida zaxira suvi boʻlmagan sayoz uchastkaga kirishdan oldin shatakka olingan kemalarning komandasini oldindan sayozlik orqali harakatlanish toʻgʻrisida ogohlantiriladi. Bunday holatda kema boshqaruvchining ixtiyori boʻyicha tarkib yechiladi, bogʻlangan zanjirlar yigʻib olinadi, langarlar olinadi hamda xavfsiz suzishni taʼminlovchi boshqa choralar koʻriladi. 24.5. Yoyiq joyda bir necha tarkib yigʻilib qolganda, ularni yoyiq joydan oʻtkazish tartibini, farmoyishi barcha kapitanlar uchun majbur boʻlgan suv yoʻllari xizmati xodimi boshqaradi. 24.6. Tub tagida zaxira suvi boʻlmagan “tosh” belgisi bilan belgilangan va suv yoʻllari texnika uchastkasining radio byulletenlarida eʼlon qilingan qattiq erli uchastkada (tosh, shagʻal, gil) harakatlanish taqiqlanadi. Bu holatlarda tub tagidagi suv zaxirasi jadvalda koʻrsatilganidan kam boʻlmasligi shart: Chuqurligi metrda Oʻziyurar kemalar va itariladigan tarkiblar Erkin yoʻllarda santimetrda Kanallarda barchasi Neft mahsulotlari va portlovchi vositalarni tashuvchi kemalar Shatakka olingan oʻziyurmas kemalar qumli va shagʻalli erda toshli erda qumli va shagʻalli erda toshli erda 1.5 gacha 10 10 15 5 10 15 1.5 — 3.0 15 15 20 10 15 20 3 dan ortiq 20 20 25 15 20 30 25.1. Amudaryoda tarkiblar va suv yoʻllarining gabaritlari orasidagi eng kam yetarli nomuvofiqlikka tegishli ishlab chiqarish birlashmalarining ekspluatatsiya boʻlimi tomonidan daryoning toʻlqinlanishi, navigatsiyaning davri, shatakka oluvchilarning tortish xarakteristikasi va harakat yoʻnalishiga qarab belgilanish yoʻli bilan erishiladi. Suv yoʻllarining sharoitlari va daryoning harakat yoʻnalishiga qarab navigatsiyaning turli davrlari tarkiblarning kattaligi va barjaning suvga botishi qisqarishi mumkin. Tarkiblarning cheklangan kattaliklariga rioya etilmaganda, ularning oqibatlari uchun quyidagi shaxslar javobgar hisoblanadilar: dispetcherlar — gabariti mos boʻlmagan kema, tarkibni qatnovga joʻnatishga buyruq berganligi uchun; reyd kapitanlari — tarkiblarga kemalarni notoʻgʻri joylashtirgani va gabaritlari mos boʻlmagan tarkibni shakllantirgani uchun; kema kapitani gabariti mos boʻlmagan tarkibni shatakka olgani va qatnovga chiqqani uchun. 25.2. Suv yoʻllari xizmatining xodimlari Amudaryoda postda chuqurlikni 100 sm.dan ortiq pasayganligini bilib qolsalar bu uchastkani murakkab joyining yuqori yoki quyi qismida haqiqiy chuqurlik koʻrsatilgan signal machtasi yoki qirgʻoq belgisi oʻrnatib erkin harakatlanish uchun yopib qoʻyishlari shart. Erkin harakatlanish uchun ogohlantiruvchi choralarni koʻrmasdan kemalarning xavfsiz harakatlanishiga tahdid soluvchi, yetarli chuqurlikka ega boʻlgan, biroq tor yoki aylanma yoʻlli, suv usti yoki suv osti toʻsiqlari boʻlgan uchastkalar ham yopiladi. 25.3. Agar kemalarning erkin harakatlanishi cheklangan boʻlsa suv yullarining katta ishchisi, usta kapitani cheklangan harakat uchastkasida oʻzan shaklining oʻzgarishi va flot harakati uchun doimiy nazorat oʻrnatadilar, buning uchun ular chuqurlikni tez-tez oʻlchab turish ishlarini oʻtkazadilar, eng chuqur joylarni ishorat qozigʻi va bakenlar bilan oʻrab qoʻyadilar, oʻtib ketayotgan kemalarni kutib oladilar va kema boshqaruvchilarini suv yoʻllari holati toʻgʻrisida xabardor qiladilar. 25.4. U yoki bu uchastkada kemalarning harakatlanishi uchun cheklanish joriy etilganligi toʻgʻrisida suv yoʻllari texnika uchastkasining boshligʻi xabardor qilinadi, oxirgisi esa tegishli daryo floti birlashmasiga xabar beradi. 25.5. Kemachilik jihozlarining oʻrnatilishi Amudaryo daryosi boʻyicha kemachilik jihozlarini joylashtirish va kemalarni boshqarish boʻyicha yoʻriqnoma bilan belgilanadi, kapitanlar bu Yoʻriqnomaga muvofiq belgilarning toʻgʻri oʻrnatilganligini kuzatib borishi va amaliyot va maxsus lotsiya boʻyicha bilimini qoʻllagan holda kema harakatini vaziyat boʻyicha toʻgʻirlab borishlari shart. 25.6. Farvaterni belgilashda nomutanosiblik yoki kemachilik jihozlari belgilarini standart va turidan chetga ogʻishganligi aniqlanganda kapitan radio aloqa boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri suv yoʻllari texnika uchastkasi ishchilariga fikrini bildirishi va bu toʻlqinlarda suzadigan barcha kemalar uchun efirga (navbatdagi seansda) shoshilinch va muhim ogohlantirish yuborish yoʻli bilan zudlik bilan ularni bartaraf etishni taʼminlaydigan choralar koʻrishi shart. Bundan tashqari kemachilik xizmati inspektori va flot ishlab chiqarish birlashmasi boshligʻi xabardor qilinadi. Suv yoʻllarida kuzatilgan nosozliklar va koʻrilgan choralar boʻyicha kapitan vaxta jurnaliga yozishlar kiritishi shart. Kema yuradigan suv yoʻlining sayoz, yoyiq va ayniqsa yoyiq toʻlqin uchastkasiga kirishda kema boshqaruvchilari katta tezlik bilan harakatlanganda botiqroq (suvga botishi ortishini) hisobga olishlari shart. Kema tubini erga urib olishning oldini olish uchun tezlik pasaytirilishi shart. Vaxtani olib borish vaqtidan qatʼiy nazar kemani boshqarishni kapitan oʻziga olishi kerak boʻlgan Amudaryoning murakkab joylari roʻyxati. Ayvadj quyidagi buralar, Kachiguzar, Oltin oroli, Xatmirobod irmogʻi, Xayraton temir yoʻl koʻprigi, Ayritom, Gaz quvuri (Kelifdan yuqori), Oq togʻ, Gʻishtepa, Eski Termiz, Kelif, Taxta, Kuvat, Chorjov temir yoʻl koʻprigi, Dul-Dul, Tuyamoʻyin, Taxiatosh, Muqri, Toʻrtkoʻl koʻprigi, Beruniy koʻprigi, Qipchoq koʻprigi, Qipchoq buruni, 152-post (suv osti toshlari yoʻlagi), Taxiatosh shlyuzining yuqori byef yoʻli, Xoʻjayli — Nukus avtomobil yoʻli, Begab, Qizil jar. 26.1. Tarkiblarni shakllantirish suv yoʻllarining gabaritlari, kemalarning texnik holati, ularning yuk koʻtarish qobiliyati va suvga botishi, har bir kemaning alohida ishlatish sifatlari va tashilayotgan yukning turini inobatga olib amalga oshiriladi. Birinchi boʻlib bogʻlanadigan (boshida) eng yaxshi mustahkamlash, eng uzun, enli va suvga botishga ega boʻlgan kema qoʻyiladi. Boʻsh kemalar yuklanganlar bilan tarkibning oxiriga qoʻyiladi. 26.2. Kemalarni tarkibga sirtmoq yoki boshqa uzun bogʻlamlar bilan bogʻlash, hamda sahnadan ochilgan teshik, komings, karlings, shpil, klyuz va kemalarning bu maqsadga moʻljallanmagan boshqa qismlariga bogʻlash qatʼiyan taqiqlanadi. Har bir bogʻlaydigan arqon xohlagan vaqtda alohida zoʻriqmaslik bilan yechilish yoki boʻshatish imkonini berishi shart. Bogʻlash uchun barja shkiperi javobgar boʻladi. 27.1. Shatakka oluvchi teploxodlarning kapitanlari shatakka oluvchining quvvatidan yuqori darajada foydalanish, shatakka olishning eng foydali uslublarini, tarkibga kemalarni qulay joylashtirish, shatak, bogʻlash zanjirlarining uzunligini tanlash bilan reja-qatnov buyrugʻida belgilangan harakat tezligiga rioya etishlari, oqimga qarshi harakatlanganda tinch suvdan foydalanishlari shart. 27.2. Tarkiblarni boshqarilishini yaxshilash va oqim boʻyicha quyiga harakatlanish davrida shatakka oluvchining toʻsatdan sayozlikka oʻtirib qolgan vaqtda shatakka olingan kemalarning inersiyasini kamaytirish maqsadida (qaysikim farvaterning birdaniga oʻzgarishi holatlarida bu hollar tez-tez uchrab turadi) tarkibning barcha kemalaridan bogʻlash zanjirlari yoki maxsus tayyorlangan lot tashlanadi. Bu maqsadda quvvati 300 — 400 ot kuchi boʻlgan har bir shatakka oluvchi teploxodlarda 200 metrdan kam boʻlmagan, quvvati 100 — 180 ot kuchi boʻlgan teploxodlarda 75 metrdan kam boʻlmagan bogʻlash zanjirlari boʻlishi shart. 27.3. Kemalarni lotsiz boshqarishga qisqa uchastkalarga, qachonki shatakka oluvchi shatakka olinuvchi kemalarga nisbatan kamroq suvga botishga ega boʻlsa suzishga ruxsat etiladi. 28.1. Chegara zonalarida chegara tumanlari hududidan oʻtuvchi Pyandj va Amudaryo daryolari uchastkalari kiradi. Bu yerlarda suzish Xalqaro bitimlar va Chegara zonalari rejimi toʻgʻrisidagi qarorlar, hamda mazkur Qoidalar bilan tartibga keltiriladi. 28.2. Yoritish kemachilik jihozlari mavjud boʻlmagan uchastkalarida kemalarning suzishiga kecha-kunduz ruxsat etiladi. Qayerda yoritish jihozlari mavjud boʻlmasa va kunduz kuni havoning oʻzgarishi tufayli boshqa harakatni murakkablashtirsa kema langarda yoki bu uchun belgilangan qirgʻoqqa turadi. Toʻxtab turish joyi chegara qoʻshinlari tomonidan daryo floti ishlab chiqarish birlashmasi vakillari bilan kelishilgan holda belgilanadi. Farvaterda toʻxtab turgan vaqtda ov, choʻmilish, hamda odamlarni olish va tushirish, yuklarni yuklash va tushirish, bular uchun belgilanmagan joylarda taqiqlanadi. Kemalarni chegaradosh davlat qirgʻogʻiga yaqin bogʻlash va langarga qoʻyish qatʼiyan taqiqlanadi. Izoh: 1. Chet elga suzish kemalariga, chegarani kesib oʻtish huquqini beruvchi hujjatlar mavjud boʻlganda afgʻon portlariga turishga ruxsat beriladi: General Moʻmin nomli, Kelif, Sherxon va alohida eʼlon qilingan boshqa joylar; 2. Kemada avariya yoki tabiiy ofat sababli toʻxtash joyida toʻxtashning imkoni boʻlmasa oʻng qirgʻoqning xohlagan punktida langarga turish va bogʻlashga yoʻl qoʻyiladi, bunda kemalar chegara qoʻshinlari vakillariga chaqiruv signali beradilar. 28.3. Oʻng qirgʻoqqa bogʻlash davrida kema komandasiga bogʻlash arqoni uzunligidan ortiq uzoqlikka borish taqiqlanadi. Qirgʻoqda olov yoqish, oʻtin, xashak, qamish tayyorlash, har xil buyumlarni qoldirish, hamda zarurat boʻlmasdan qirgʻoqqa, sayozlikka chiqish taqiqlanadi. Toʻxtab turish joyidan joʻnab ketganda vaxta boshligʻi va barja shkiperlari kemada komandaning mavjudligi va qirgʻoqning holatini tekshirishlari shart. 28.4. Kema qayiqlarini suvga tushirishga “Bort ortida odam” trevogasi boʻyicha, yoyiq joylarni oʻlchash, belgilarga xizmat koʻrsatish va koʻchirish va avariya holatlarida ruxsat beriladi. Qayiqda kamida ikki kishi boʻlishi shart. Kema qayiqlari tanish belgilariga ega boʻlishlari shart: kema nomi, kema egasining nomi. Yozilgan harflarning balandligi 10 sm.dan kam boʻlmasligi shart. Tunda qayiqlar oq chiroqqa ega boʻlishlari shart. 28.5. Kemalarning chegara qoʻshinlari bilan aloqalari quyidagi signallar bilan oʻrnatiladi: a) “toʻxtashni talab etaman” — tunda bitta qizil raketa, kunduzi — oq bayroq; b) “chegara qoʻshinlari vakillarini chaqirish” — ikkita davomli tovushli signal, bitta qisqa va bitta davomli gudok; koʻrinish signali — kunduzi — machtada qizil bayroqni tushirish va koʻtarish, tunda — machta chiroqlarining yonib-oʻchishi. 28.6. Kemachilik jihozlari belgilarini oʻrnatish va ularga xizmat koʻrsatish tartibi Amudaryo daryosining chegara zonasida kemachilik jihozlari belgilarini oʻrnatish va kemalarni boshqarish boʻyicha yoʻriqnoma bilan belgilanadi. 28.7. Kemalarni va ularning komanda aʼzolarini chegara zonalarida suzishga ruxsat berish daryo floti ishlab chiqarish birlashmasi tomonidan kapitanlar, shkiperlar va ekipajning boshqa aʼzolarida va kemalarda chegara zonalarida boʻlish huquqini beruvchi hujjatlar mavjud boʻlganda yoʻl qoʻyiladi, qaysikim kema kapitanlari chegara katerlari va chegara naryadlarining birinchi talablari boʻyicha taqdim etishlari shart. 28.8. Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegarasini himoya qilish maqsadida kema mavjud korxonalarning dispetcherlari va chegara zonasida suzayotgan barcha kema kapitanlari kema egasi manziliga yoki bevosita chegara qoʻshinlariga quyidagi maʼlumotlarni yetkazishlari shart: chegaradosh davlat hududi tomonidan kemalarni yoki obyektlarni egallab olishga urinishlar toʻgʻrisida; bizning qirgʻoqqa chegarani buzuvchilarni tushirish yoki tushirish alomatlari aniqlansa yoki chegara buzuvchilarning bizning qirgʻoqdan ketishi toʻgʻrisida; suzish vositalari yoki ularsiz daryoda suzuvchilarni aniqlaganligi toʻgʻrisida; kema bortidan odamlarni yoki suzish vositalari yoʻqolishining barcha holatlari toʻgʻrisida; qirgʻoqdan kemani olib qochish yoki oʻgʻirlash, shuningdek belgilangan vaqtda prichalga qaytmaganligi yoki hujjatlarni rasmiylashtirmasdan joʻnab ketganligi toʻgʻrisida; daryoda suzish vositasida yoki ularsiz suzayotgan odamlarni bortga olishning barcha holatlari toʻgʻrisida. Koʻrsatilgan maʼlumotlar amaldagi aloqa kanallari boʻyicha “Chegara” paroli boʻyicha uzatiladi. 28.9. Kema mavjud korxonalarning maʼmuriyati va dispetcherlik xizmatlari “Chegara” boʻyicha xabarnomani olishlari bilan zudlik bilan harbiy qismlarning tezkor xizmatlariga, hamda “Termiz” OʻPNBni xabardor qiladilar. 28.10. Kema kapitanlari daryoda qoʻlbola vositalarida yoki ularsiz, kichik suzish vositalarida suzuvchilarni aniqlasa — suzuvchilarni bortga oladilar, suzish vositalarini esa ushlab qoladilar va zudlik bilan oʻz korxonalari (chegara qoʻshinlari) maʼmuriyatiga “Chegara” paroli bilan xabar beradilar va keyin ularning koʻrsatmalari boʻyicha harakat qiladilar. 28.11. Kema egalarining dispetcherlik xizmatlari kema chiqqandan bir soat ichida harbiy qism va “Termiz” OʻPBN tezkor xizmatini xabardor qiladilar, hamda har kuni soat 08:00 va 20:00 da AID portlarida turgan kemalarni qoʻshgan holda oʻtish joylarida turgan kemalarning joylashganligi toʻgʻrisida tezkor xizmatga maʼlumot beradilar. Barcha maʼlumotlar lotsman kartasi (kilometr bilan) yoki manzil (aholi punkti, togʻlar va h.k.) boʻyicha beriladi. 28.12. Kema kapitanlari “General Moʻmin” va Ayvadj portlari koʻpriklaridan oʻtish davrida chegara qoʻshinlari talablariga qatʼiy amal qilishlari shart. 29.1. Tushunchalar. Xavfli yuklarga neft mahsulotlari, portlovchi va tez alanga oladigan vositalar (paxta, qamish, xashak va h.k.), hamda suv bilan qoʻshilganda yuqori temperatura ajratib chiqaradigan yoki alanga oladigan reaksiya beradigan ximiyaviy yuklar kiradi. Zararli gaz ajratib chiqaradigan ximiyaviy yuklarga suv yoki havo bilan qoʻshilganda zararli gaz yoki ximiyaviy yukning oʻzi changlanib ketadigan yuklar kiradi. Bu yuklarning roʻyxati Xavfli yuklarni tashish qoidalarida keltirilgan. 29.2. 29.1-bandda koʻrsatilgan yuklar bilan yuklangan yoki tushirgandan soʻng ularning qoldigʻi boʻlgan kemalar portda yoki reydlarda boshqa kemalardan alohida qoʻyilishi shart. Bunday kemalarni reydda ikki yoki undan ortigʻini yonma-yon bogʻlash yoki qoʻyish qatʼiyan taqiqlanadi. 29.3. Bu kemalar toʻxtab turganda machtasida: kunduzi — qizil toʻrtburchak bayroq, tunda — akkumulyator batareyasi manbasidan yoritiladigan, butun gorizont boʻyicha koʻrinadigan bitta qizil chiroq. Shatakka olingan, 29.1-bandda koʻrsatilgan yuklar bilan yuklangan kemalar yurish davrida butun gorizont boʻyicha koʻrinadigan bitta oq chiroq bilan yuradilar. 30.1. Qoidalarning mazkur qismi koʻrinish 1.0 kmdan kam boʻlgan koʻrinadigan vaqtda kichik hajmli va yelkanli kemalardan tashqari barcha kemalar va tarkiblarga tatbiq etiladi. 30.2. Cheklangan koʻrinish 1.0 kmdan kam boʻlganda umumiy hollarda harakatlanish taqiqlanadi. 30.3. Cheklangan koʻrinish boʻlganda kema yoki tarkib faqat langarda toʻxtab turish uchun joyni tanlash uchun oʻzining harakatini davom ettirishi mumkin. Bu holatda kema muntazam koʻrib turish va eshitib turish bilan nazoratni olib borishi, tegishli tovushli signallarni berishi, hamda UKV-radio aloqa boʻyicha efirga koʻrinish holati va oʻzining aniq turgan joyi toʻgʻrisida xabar qilishi shart. 30.4. Keyingi harakat toʻgʻrisida qaror qabul qilishda, haqiqiy koʻrish uzoqligi, harakat intensivligiga, kemalar (tarkiblar) gabaritlarining suv yoʻllari gabaritlariga nisbiyligiga alohida eʼtibor qaratilishi shart. 30.5. UKV-radio aloqasi boʻyicha muloqot olib borish davrida, oʻzaro harakatlarni aynan shu kema bilan kelishib olayotganligini aniq belgilab olishi zarur. 31.1. Harakatdagi va toʻxtab turgan kemalar cheklangan koʻrinish davrida quyidagi signallarni berishlari shart: 31.1.1. Harakatdagi kemalar har 2 minutdan koʻp boʻlmagan oraliqda — bitta davomli tovushli signal. 31.1.2. Kemalarni yoki sollarni itarayotgan va shatakka olgan kema cheklangan koʻrinish davrida har 2 minutdan koʻp boʻlmagan oraliqda — bitta davomli va ikkita qisqa tovushli signal. 31.2. Cheklangan koʻrinish davrida kema yuradigan yoʻl chegarasida langarda yoki sayozlikda turgan oʻziyurar kema yaqinlashayotgan kemalarni ogohlantirish uchun bitta qisqa, bitta davomli va bitta qisqa tovushli signal berishi shart. Ekipaj mavjud boʻlgan oʻziyurmas kema bunday holda qoʻngʻiroqqa yoki metall predmetga tez-tez urish bilan signal berishi shart. 32.1. Cheklangan koʻrinish 1.0 kmdan kam boʻlganda kemalarning ayrilishi zarurati paydo boʻlganda oldindan UKV-radio aloqasi boʻyicha qulayroq joyni kelishib olishlari va faqat chap bortlari bilan amalga oshirishlari shart. 32.2. Yuqoriga harakat qilayotgan kema kelishilgan joyga yetib kelganda qancha zarur va xavfsiz boʻlsa oʻng tomonga oʻtishi, toʻxtashi yoki tezlikni eng kam tezlikkacha pasaytirishi va qarama-qarshi kelayotgan kemani (tarkibni) chap borti tomonidan oʻtkazib yuborishi shart. 32.3. Quyiga harakat qilayotgan kema kelishilgan joyga yetib kelganda oldindan tezlikni eng kam tezlikkacha pasaytirishi, qancha zarur va xavfsiz boʻlsa oʻng tomonga oʻtishi va qarama-qarshi kema orqaga qolgunga qadar shunday tezlikda yurishi shart. 32.4. Cheklangan koʻrinish davrida kemalardan oʻzib ketish taqiqlanadi. 33.1. Kemalar, tarkiblar va sollar maxsus ajratilgan reydlarda, joylashish va toʻxtab turish tartibiga rioya etgan holda, langarda turishlari shart. 33.2. Reydlar uchun joylar, ularga kemalarni, tarkiblarni va sollarni joylashtirilishi va toʻxtab turishi oʻrnatilgan tartibda belgilanadi va mahalliy qoidalar va navigatsiya kartalarida koʻrsatiladi. 33.3. Kemalar, tarkiblar va sollar harakatlanish yoʻlida, hamda maxsus reydlar boʻlmagan punktlarda langarda turish zarurati boʻlganda kema yuradigan yoʻlga yaqinroqda, boshqa kemalarning harakatlanishiga va manyovr qilishiga toʻsqinlik bermaydigan chekkasida — qayerda bu mumkin va xavfsiz boʻlsa, langarda toʻxtab turish joyini tanlashi shart. 33.4. Kemalar, sollar, debarkader, zemsnaryad, suzuvchan koʻprik va boshqa suzuvchi vositalardan tashlangan langarlar oʻtayotgan kemalarga xavf tugʻdirmasliklari shart. Kemalardan tashlangan toʻrt shoxli va admiralteets langarlari oq va qizil hoshiya bilan boʻyalgan buylar bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Buyning (qalqovich) uzunligi shunday boʻlishi lozimki, langarni tashlagandan soʻng buy ortiqcha zaxirasiz suvning yuzida boʻlishi shart. Langar va bogʻlanish zanjirlarni buysiz tashlash taqiqlanadi. Har bir langarda, uning vazni va mansubligi koʻrsatilgan chekma boʻlishi shart. 33.5. Barcha kemalar zarur boʻlganda farvaterdan tashqarida, stvor va kema yoʻli oʻzgarishini koʻrsatib turadigan belgilardan 100 mdan kam boʻlmagan masofaga va boshqa kemalarning harakatlanishiga toʻsqinlik qilmaydigan joyga toʻxtashlari shart. Koʻprik, suv inshootlari oldidagi sayoz, burilish va tor joylari, debarkader hududi, yoʻlovchi va yuk prichallariga kirish joylari, kechuv joylari, navigatsiya belgilari, suv osti kabellari yotqizilgan joylar, suv osti oʻtish joylari, suv olinadigan joylar, suv qisilib oqadigan qirgʻoqlar va boshqa suv yoʻllari boshqarmasi tomonidan alohida eʼlon qilingan boshqa joylarga toʻxtab turish taqiqlanadi. Kemachilikni siqib qoʻyayotgan kemalar va boshqa suzuvchi inshootlar kemachilik inspeksiyasi inspektorining farmoyishi boʻyicha kema egasining hisobidan boshqa joyga oʻtkazilishi shart. Xuddi shunday prichal yonida turgan, yuklash operatsiyalari bilan band boʻlmagan yoki yuklash operatsiyalarini bajarishga yoki boshqa kemalarning harakatlanishiga xalaqit berayotgan kemalar ham boshqa joyga oʻtkazilishi mumkin. Kemalar yoʻlovchi debarkaderlari va doklardan 200 metrdan kam boʻlmagan masofada langarda toʻxtab turishi yoki qirgʻoqqa bogʻlanishi shart. 33.6. Neft yuklari (yoki ularning qoldigʻi boʻlgan), portlovchi, zaharlaydigan vositalar va tez alanga oladigan yuklar bilan yuklangan kemalar portlar va reydlarda, kemalarga ishlov berish boʻyicha mahalliy qoidalar bilan belgilangan maxsus joylarda alohida turadi. Boshqa kemalar bu kemalardan 300 metrdan kam boʻlmagan masofada turishlari shart. 33.7. Kemalar farvaterda yoki unga yaqin joyda toʻxtab turganda, qirgʻoqqa bogʻlangan yoki langarda toʻxtab turganda doimo nazorat ostida va qoʻriqchilari boʻlishi va Qoidalar bilan belgilangan signallarni berib borishlari shart. 33.8. Shatakka oluvchi kema shatakka olingan kemani bogʻlash yoki uni langarga qoʻyish davrida, u kema yuradigan yoʻlni ozod etmagunga qadar qoldirishi mumkin emas va shatakka oluvchining vaxta boshligʻi shatakka olingan kemaning ishonchli va xavfsiz toʻxtab turishiga ishonch hosil qilishi shart. 34.1. Komandasi boʻlmagan barjalar va boshqa kemalar, ularda signal chiroqlari boʻlmaganda toʻxtab turishiga, kema yuradigan suv yoʻllaridan tashqarida, roʻyxat boʻyicha ishonchli bogʻlash qurilmalari bilan jihozlangan toʻxtab turish uchun maxsus ajratilgan joylarda ruxsat etiladi. 34.2. Komandasi boʻlmagan barjalar va boshqa kemalar, ularda signal chiroqlari boʻlmaganda, kema yuradigan suv yoʻllari chegarasida toʻxtab turishiga faqat shatakka oluvchi bilan quyidagilar mavjud boʻlganda ruxsat etiladi: 34.2.1. uzunligi 50 metrdan kam boʻlgan kemalar bilan toʻxtab turganda — signal chiroqlari Ichki suv yoʻllarida suzish qoidalariga muvofiq; 34.2.2. uzunligi 50 metrdan ortiq boʻlgan kemalar bilan toʻxtab turganda — signal chiroqlari Ichki suv yoʻllarida suzish qoidalariga muvofiq va unga qoʻshimcha shatakka olgan kema yaqinlashayotgan va oʻtib ketayotgan kemalarga toʻxtab turgan kemalar yoki tarkibning joylashganligini koʻrsatuvchi kema projektori yoki boshqa nur taratuvchi qurilmalar. Komandasi boʻlmagan barjalar va boshqa kemalarni nazoratsiz qoldirish qatʼiyan taqiqlanadi. 35.1. Chiroqlarga tegishli Qoidalarga quyosh botishidan chiqqunga qadar (tunda), hamda cheklangan koʻrinish vaqtida rioya etilishi shart. Bunda adashib Qoidalarda belgilangan chiroqlardek qabul qilish yoki ularning koʻrinishini qiyinlashtirishga yoki nazorat qilishga xalaqit beradigan boshqa signallar qoʻyilmasligi shart. 35.2. Belgilarga tegishli Qoidalarga quyosh chiqqandan botgunga qadar (kunduz kuni) rioya etilishi shart. 35.3. Taʼmirlash korxonalarining suvlarida yoki toʻxtab turish joylarida kema yuradigan suv yoʻllari chegarasidan tashqarida, taʼmirga yoki uzoq muddatga toʻxtab turgan kemalar, agar ular boshqa kemalarning harakatlanishiga toʻsqinlik qilmasalar, belgilangan chiroqlar va belgilarni olib yurmasligi mumkin. 35.4. Kichik hajmli va yelkanli kemalar ular uchun tegishli boʻlgan qoidalarga muvofiq chiroqlar va belgilarni olib yuradilar. 36.1. “Top chirogʻi” — kemaning diametral tekisligi boʻyicha joylashgan, toʻgʻri old tomonidan har qaysi bortdagi traverzini 22.5 gradusgacha orqasiga kamida 8 km masofani uzluksiz nur bilan gorizontni 225 gradus yoritadigan oq chiroq. Top signali quyidagicha oʻrnatiladi: 36.1.1. Uzunligi 30 metrdan ortiq boʻlgan kemalarga — yuqori sahnadan kamida 6 metr balandlikda yoki sahna yuklaridan 4 metr balandlikda; 36.1.2. Uzunligi 30 metrdan kam boʻlgan kemalarga — ustki qurilmadan kamida 2 metr balandlikda; 36.1.3. Agar machtada bir nechta chiroqli signal koʻtarilsa, unda vertikal boʻyicha ularning orasi 1 metrdan kam boʻlmasligi shart. 36.2. “Bort chiroqlari” — oʻng bortdagi yashil va chap bortdagi qizil chiroqlar; toʻgʻri old tomonidan har qaysi orqa bortdagi traverzini 22.5 gradusgacha orqasiga kamida 4 km masofani uzluksiz nur bilan gorizontni 112.5 gradus uzluksiz yoritadi. 36.3. “Orqa chiroq” (gak chirogʻi) — kemaning orqa qismiga joylashtrilgan, uzluksiz aylanma nur bilan 135 gradusga yoritadigan, toʻgʻri yoʻnaltirilgan va orqani har qaysi bort boʻylab kamida 4 km masofani uzluksiz nur bilan gorizontni yoritadigan oq chiroq. 36.4. “Gakabort chiroqlari” (koʻndalang qismi), shunday oʻnatilishi lozimki, kamida 4 km masofada gorizontni 180 gradus uzluksiz aylanma nur bilan yoritishi shart. Bu chiroqlar traverzning oldidan koʻrinmasligi va gak chiroqlaridan kamida 0.5 metr pastda, imkon darajada bortlarga yaqin oʻrnatilishi shart. 36.5. “Top chirogʻi” (agar ular bir nechta boʻlsa ulardan pastdagisi), har qanday holatda ham bort chiroqlaridan kamida 1 m balandlikda va qoidalarga muvofiq ulardan oldin oʻrnatilgan boʻlishi shart. 36.6. Agar kema koʻpriklar, havo oʻtkazgichlari va h.k. tagidan oʻtish uchun top chiroqlari boʻlgan machtani yotqizishga majbur boʻlsa, u kema old qismiga zaxira top chirogʻini olib yurishi mumkin. 36.7. “Aylanma (klotik) chirogʻi” — gorizontni 360 gradusga kamida 4 km masofada aylanma nur bilan yoritadigan chiroq. 36.8. “Siltanadigan yogʻduli (impulsli yogʻdu)” — kema traverzidan uning oldiga tomon kechasi 4 kmdan kam boʻlmagan, kunduzi 2 kmdan kam boʻlmagan masofani 112.5 gradusga (diametral tekislikni 22.5 gradus yopib) aylanma nur bilan yoritadigan oq chaqnaydigan chiroq. Siltanadigan impulsli yogʻdu kechasi ham kunduzi ham qoʻllaniladi. Siltanadigan yogʻdu kunduzi kattaligi 0.6 m x 0.6 m boʻlgan toʻrtburchak oq bayroq bilan almashtiriladi. 36.9. Oʻziyurmas kemalar va yer qaziydigan snaryadlar, debarkaderlardagi machtali signal chiroqlari aylanma nur bilan kamida 4 km masofani 360 gradus yoritib turishi shart. 36.10. Signal chiroqlari va tovushli signallar qurilmalarining konstruksiyasi, ularning texnik xarakteristikasi va ularni kemalarga oʻrnatish talablari Oʻzbekiston daryo kemachiligi Registri Qoidalariga muvofiq boʻlishi shart. 37.1. Yakka oʻziyurar kema (mexanik dvigatelga ega boʻlgan kema) harakatda boʻlganda quyidagi chiroqlarni olib yurishi shart: 37.1.1. Oldingi machtaga koʻtariladigan oq top chirogʻi; 37.1.2. Bort chiroqlari –maxsus qalqonlar bilan oldinga 1 metr chiqarib va kemaning boshqa bortidan bu chiroqlarning birortasini koʻrish mumkin boʻlmaydigan qilib oʻrnatilgan oʻng bortida yashil, chap bortida qizil chiroqlar. Uzunligi 30 metrdan kam boʻlgan kemalar uchun qalqonlar 0.5 metrga qisqartirilishi mumkin. 37.1.3. Kemaning diametral tekisligida trubaning orqasiga yoki ustki qurilmasiga orqa tomondan oʻrnatiladigan gak oq chirogʻi. Bundan tashqari gabarit eni 5 metrdan ortiq boʻlgan kemalarda orqa ustki qurilmalarning koʻndalang devorlariga ikkita oq gakabort chirogʻi oʻrnatiladi. 37.2. 1-klass neft yuklari, portlashga xavfli yoki zaharlovchi vositalar, yongʻinga xavfli yuklar bilan yuklangan oʻzi yurar kema (quruq yuk tashiydigan yoki tanker) harakat davrida bort, gak, gakabort va undan tashqari machtada vertikal boʻyicha bir-birining tagida joylashgan uchta top chirogʻi olib yuradi. Bulardan yuqoridagi oq, ikkita pastdagisi esa qizil boʻlishi shart. Kunduzi bunday kema vertikal joylashgan, har birining kattaligi 1 kv. metr boʻlgan ikkita toʻrtburchak qizil bayroq koʻtaradi. 37.3. 2,3,4-klass neft yuklari yuklangan (yoki ularning qoldigʻi boʻlgan) yuk kemasi harakatda bort, gak va gakabort chiroqlarini olib yuradi. Bundan tashqari machtada bir-biriga vertikal oʻrnatilgan ikkita top chiroqlarini olib yuradi. Bu chiroqlarning balanddagisi oq — pastdagisi qizil boʻlishi shart. Kunduzi bunday kema machtasida kattaligi 1 kv. metr boʻlgan toʻrtburchak bayroq koʻtarib yuradi. 37.4. Yongʻin-qutqaruvchi kema, yongʻinni oʻchirish yoki halokatga uchragan kemaga yordam berish uchun borayotgan vaqtda bort, gak va gakabort chiroqlarini, undan tashqari machtada 1 qizil top chirogʻi olib yuradi. Kunduzi bunday kema oldingi machtada kattaligi 1 kv. metr boʻlgan 1 ta toʻrtburchak qizil bayroq koʻtaradi. Barcha kemalar yongʻin-qutqaruvchi kemaga zudlik bilan erkin va toʻsiqsiz oʻtib ketish uchun imkoniyat berishlari shart. 37.5. Kechuvlarda: 37.5.1. Bir qirgʻoqdan boshqa qirgʻoqqa kechuv ishlarini amalga oshirayotgan oʻziyurar kemalar harakat va toʻxtab turish davrida oʻziyurar kemalarga belgilangan barcha chiroqlarni olib yurishlari shart. 37.5.2. Arqonli kechuv paromining machtasida yoki flagshtokida 4 metr masofadan gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinib turadigan oq rangli chiroq koʻtariladi. Qirgʻoqning ikki tomonida arqonning uchiga yaqin joyda arqonning holatini yoritib turuvchi oq yorqin chiroq boʻlishi shart. Bu chiroqning nurlari oʻtib ketayotgan boshqa kemalarni boshqarishga xalaqit bermasligi shart, shuning uchun chiroqlar tepasidan himoya qalpoqlari bilan berkitib qoʻyiladi. Paromga xizmat koʻrsatuvchi personal doimo kemalarning harakatiga qarab turishi va ular uchun oʻz vaqtida yoʻlni boʻshatishlari shart. Parom qirgʻoqqa toʻxtab turgan vaqtda arqon suvning tubiga tushirilgan boʻlishi shart. 37.6. Oʻziyurar kemalar toʻxtab turgan vaqtda quyidagilarni olib yuradilar: 37.6.1. Uzunligi 30 metrdan va eni 5 metrdan ortiq boʻlgan yuk kemalar — oldingi machtada gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan bitta oq klotik chirogʻi, yurish koʻprikchasining chetida yurish tomonidan bitta 180 gradus sektorida koʻrinadigan oq chiroq va gakabort chiroqlari; 37.6.2. Uzunligi 30 metrdan va eni 5 metrdan kam boʻlgan yuk kemalar toʻxtab turganda machtada bitta gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan aylanma oq chiroq; 37.6.3. Kunduzi langarda toʻxtab turganda — old qismida yaxshi koʻrinadigan joyda qora shar. 37.7. 1-klass neft yuklari bilan, hamda yongʻinga xavfli, portlovchi yoki zaharlovchi vositalar bilan yuklangan oʻziyurar kemalar oldingi machtada ikkita qizil chiroq, 2, 3 va 4-klass neft yuklari bilan yuklangan kemalar — gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan bitta qizil chiroq. Bu kemalarning barchasi koʻrsatilgan chiroqlarga qoʻshimcha old flagshtokda falshbortdan 2 metr balandlikda oq chiroq, yurish koʻprikchasining yurish tomonidan bitta oq chiroq va gakabort chiroqlarini olib yuradilar. Kunduzi bunday kemalar toʻrtburchak qizil bayroq olib yuradilar. 37.8. Sayozlikda boʻlgan oʻziyurar kema oʻzi uchun belgilangan toʻxtab turish chiroqlarini, bundan tashqari uning yonidan boshqa kemalarning oʻtish imkoni boʻlsa suzuvchan navigatsiya belgisi balandligidagi kema qismida, kema yuradigan yoʻlga chiqib turgan — aylanma oq chiroq. Agar oʻtishning imkoni boʻlmasa — uchta aylanma qizil chiroq, kunduzi — koʻrinadigan joyga vertikal joylashgan 3 qora shar yoki shunga oʻxshash buyum. 37.9. 1-klass neft yuklari bilan yuklangan kemalarning oldiga navbatchi turgan teploxodlar harakatdagi kabi top chiroqlarini olib yuradilar. 38.1. Boshqa kemani arqonda shataka olib borayotgan kema bort, gak va gakabort chiroqlarini va undan tashqari quyidagilarni olib yuradilar: 38.1.1. Quruq yuk tashuvchi kemalarni shatakka olish davrida — oldingi machtada birining tagida boshqasi vertikal joylashgan ikkita oq top chiroqlari; 38.1.2. 1-klass neft yuklari bilan, hamda yongʻinga xavfli, portlovchi yoki zaharlovchi vositalar bilan yuklangan oʻziyurar kemalar — uchta vertikal joylashgan top chiroqlari: bitta oq va undan yuqorida ikkita qizil. Kunduzi shatakka olgan va shataklanuvchi oldingi machtada ikkitadan vertikal joylashgan, kattaligi 1 kv. metr boʻlgan toʻrtburchak qizil bayroq olib yuradilar. 38.1.3. 2,3,4-klass neft yuklari yuklangan (yoki ularning qoldigʻi boʻlgan) kemalarni shatakka olganda — machtada ikkita vertikal joylashgan top chiroqlari: bitta oq va undan yuqorida qizil. Kunduzi shataklovchi va shatakka olinuvchi kemalar oldingi machtalarida kattaligi 1 kv. metr boʻlgan bittadan toʻrtburchak qizil bayroq olib yuradi. 38.2. Tarkiblarni ikkita tortish bilan shatakka olgan kemalar quyidagi signallarga ega boʻlishlari shart: 38.2.1. Agar shatakka olganlar izma-iz borayotgan boʻlsa, ulardan oldingisi mazkur Qoidalarda koʻzda tutilgan bort, gak va gakabort chiroqlarini va undan tashqari machtada shatakka olingan tarkibdagi yukning turiga qarab top chiroqlari. Shataklovchi arqon berilgan orqadan borayotgan kema bort chiroqlaridan tashqari oldinga yurayotgan kema kabi chiroqlar va signallarni olib boradi va ayrilish va oʻzib ketish vaqtida hech qanday tovushli signallarni bermaydi va bayroqchani siltamaydi. Tarkib harakatini boshqarish, koʻrish va tovushli signallarni berish va bu uchun javobgar oldin borayotgan shataklovchining vaxta boshligʻi hisoblanadi. Izoh. Yordam koʻrsatish davrida (sayozlikdan chiqarib olish) har bir shataklovchi mumkin boʻlgan signal chiroqlarini mustaqil olib boradi. Bunda tarkibni boshqarish uchun javobgarlik yordam koʻrsatish boʻyicha ishlarga rahbarlik qilayotgan shaxsga yuklatiladi. 38.2.2. Bortlari bilan bogʻlangan kemalar, ichki bort chiroqlaridan tashqari, ularning har biri uchun mumkin boʻlgan signal chiroqlarini mustaqil olib boradi. Tarkib harakatini xavfsiz boshqarish, tovushli va yorugʻli signallarni berish uchun javobgarlik shataklovchi arqon uzatilgan kemaga yuklatiladi; 38.2.3. Shatakka olgan kemalardan birining bortiga bogʻlanib olgan oʻziyurar kema machtada bitta oq top chirogʻi, yurish koʻprikchasining yuradigan tomonining chet qismidan bitta oq chiroq, gak va gakabort chiroqlarini olib yuradi. 38.3. Boshqa kemani borti yonida shatakka olib borayotgan kema mazkur Qoidalarga muvofiq gak va gakabort chiroqlarini va bundan tashqari machtasida vertikal joylashgan uchta top — ikkita oq va ularning orasida bitta yashil chiroqlarini olib yuradi. Shatakka olingan kema machtada gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan bitta oq va bort tashqarisida bitta oq chiroq olib yuradi. 2, 3 va 4-klass neft yuklari boʻlgan boshqa kemani borti yonida shatakka olgan kemada yashil top chirogʻi qizil chiroqqa almashtiriladi. Shatakka olingan kema machtada oq chiroqning oʻrniga qizil chiroqni olib yuradi. 38.4. Kichik shatakka oluvchi shatakka olish usulidan qatʼiy nazar va oʻziyurar kichik kema harakat davrida mazkur Qoidalarda koʻzda tutilgan bort, gak va gakabort chiroqlarini va undan tashqari machtada ikkita vertikal joylashgan — bitta oq va undan yuqorida yashil top chiroqlarini olib yuradi. 38.5. Itarish bilan band boʻlgan mexanik dvigatelga ega boʻlgan kema quyidagilarni olib yurishi shart: 38.5.1. Asosi pastga qaratilgan uchburchak joylashgan uchta top chirogʻi, ulardan yuqoridagisi diametral tekislikda joylashgan boʻlishi shart; 38.5.2. Bort chiroqlari: 38.5.3. Asosi pastga qaratilgan uchburchak joylashgan uchta orqa chiroqlar, kemaning eni 5 metr va undan kam boʻlsa — faqat bitta gak chirogʻi; 38.5.4. Neft yuklari yuklangan, ularning qoldigʻi boʻlgan, portlovchi yoki zaharlovchi vositalar boʻlgan kemalarni itarish bilan band boʻlgan mexanik dvigatelli kema ayrilish va oʻzib ketish davrida 38.5.1, 38.5.2, 38.5.3-bandlarida koʻrsatilgan chiroqlarga qoʻshimcha doirasimon qizil chirogʻini koʻrsatishi mumkin. 38.6. Itaruvchi kemalar quyidagilarni olib yurishlari shart: 38.6.1. Yakka kemalar — old qismida bitta top chirogʻi; 38.6.2. Tarkib ichida — oldinga joylashgan har bir kemaning old qismida bittadan top chirogʻi. 39.1. Oʻziyurmas kemalar ularni arqonga, bort yonida shatakka olganda, hamda toʻxtab turish davrida (shatakka oluvchi bilan yoki ularsiz) quyidagilarni olib yurishi shart: 39.1.1. Uzunligi 50 metrgacha boʻlgan kemalar — sahnadagi yukdan kamida 2 metr balandlikda, gorizont boʻylab 360 gradus koʻrinib turadigan bitta oq chiroq; 39.1.2. Uzunligi 50 metrdan ortiq boʻlgan kemalar — sahnadagi yukdan kamida 2 metr balandlikda, old va orqa qismida gorizont boʻylab 360 gradus koʻrinib turadigan bittadan oq chiroq; 39.1.3. Umumiy uzunligi 50 metrdan ortiq, bir nechta kemadan iborat boʻlgan tarkibni shatakka olish davrida har bir kemaning old qismida bittadan oq chiroq, bundan tashqari orqadagi har bir kemaning orqa qismida gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan chiroq; 39.1.4. 1-klass neft yuklari bilan, hamda portlovchi yoki zaharlovchi vositalar bilan yuklangan kemalar, ularning uzunligi va tarkibdagi kemalar sonidan qatʼiy nazar –machtada vertikal joylashgan ikkita qizil chiroq va old va orqa flagshtoklarda bittadan oq chiroq. Barcha chiroqlar gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan boʻlishi shart. Kunduzi machtada — ikkita, kattaligi 1 kv. metr boʻlgan toʻrtburchak qizil bayroq olib yuradilar. 39.1.5. 2,3,4-klass yongʻinga xavfli yuklar yuklangan kemalar ularning uzunligi va tarkibdagi kemalar sonidan qatʼiy nazar machtada bitta qizil chiroq va old va orqa flagshtoklarda bittadan oq chiroq. Barcha chiroqlar gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan boʻlishi shart. Kunduzi machtada — bitta, kattaligi 1 kv. metr boʻlgan toʻrtburchak qizil bayroq olib yuradilar. 39.2.1. Oʻziyurmas kemalar toʻxtab turish davrida arqonda shatakka olib harakatlanish davridagi kabi chiroqlarni olib yuradilar. 39.2.2. Qirgʻoq yonida bir-biriga tirishtirib va bogʻlab qoʻyilgan kemalar guruhiga signal chiroqlarini yurish tomoniga turgan kemalar, bundan tashqari barcha oldindagi kemalar old qismiga, orqada turganlari orqa qismiga — bittadan oq chiroqni olib yuradilar. 39.3. Neftni bir joydan boshqa joyga oʻtkazuvchi, neft bunker kemalari va tozalash stansiyalari tegishli kattalikdagi neft yuklanadigan oʻziyurmas kemalar kabi chiroq va belgilarni olib yurishlari shart (39.1.4, 39.1.5, 39.2.1, 39.2.2). 39.4. Debarkader machtada doira shaklidagi bitta oq chiroq va kema yuradigan yoʻl tomonidan koʻrinadigan ustki qurilma devoriga bitta oq chiroq olib yuradi. 39.5. Arqonli kechuv paromi toʻxtab turganda va qirgʻoqdan qirgʻoqqa harakat qilish davrida doirasimon bitta oq chiroq olib yurishi shart, paromli kechuvning arqoni har ikki qirgʻoq tomonidan chiroqlar bilan yoritilgan, tepasidan himoya koziryogi bilan yopilgan boʻlishi shart. 39.6. Sayozlikda boʻlgan kemalar oʻzlari uchun belgilangan toʻxtab turish chiroqlarini, bundan tashqari uning yonidan boshqa kemalarning oʻtish imkoni boʻlsa suzuvchan navigatsiya belgisi balandligidagi kema qismida, kema yuradigan yoʻlga chiqib turgan — aylanma oq chiroq. Agar oʻtishning imkoni boʻlmasa: tunda — uchta aylanma qizil chiroq, kunduzi — koʻrinadigan joyga vertikal joylashgan uch qora shar yoki shunga oʻxshash buyum olib yuradilar. 39.7. Suzuvchan prichallar — pontonlar, nasos stansiyalari, choʻmilish uchun moʻljallangan va h.k., uzunligi 50 metrdan kam boʻlganda kema yuradigan yoʻl tomonga bitta aylanma oq chiroq, uzunligi 50 metr va undan ortiq boʻlganda — har 50 metrga aylanma oq chiroqlar olib yurishlari shart. 39.8. Sollar harakatlanish davrida quyidagilarni olib yurishlari shart: 39.8.1. Solning uzunligi 60 metrdan kam boʻlganda — solning yurish qismiga aylanma bitta oq chiroq: agar solning uzunligi 60 metrdan ortiq boʻlganda — solning uzunligi boʻylab har 60 metrga aylanma chiroqlar; 39.8.2. Sollar tarkibining harakatlanishi davrida, yaqinlashayotgan boshqa sollar kemalari va shatak arqonlari sollarni shatakka olgan kema projektori bilan yoritilishi shart. 39.8.3. Yurish yoʻlida toʻxtab turgan sollar harakat davridagi kabi chiroqlarni olib yurishlari shart. 40.1. Suv tubini chuqurlashtiruvchi va tozalovchi har qanday konstruksiyali snaryadlar quyidagi chiroqlarni olib yuradi: 40.1.1. suv tubini chuqurlashtiruvchi har qanday konstruksiyali snaryadlar ish vaqtida: a) machtada gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinib turadigan bitta yashil chiroq; b) tuproqni oʻng sohilga olib qoʻyadigan refulerli snaryadlarda kema yoʻli tomonidan kemaning old va orqa qismlarida joylashgan tent balandligida ikkita doirasimon qizil chiroq; chap qirgʻoqda ishlash davrida xuddi shu joylarda ikkita oq chiroq; v) oʻng qirgʻoqqa ishlagan davrda bittadan qizil yoki chap qirgʻoqqa ishlagan davrda quvurlar (pontonlar) uzunligida har 50 metr masofada bittadan oq chiroq; g) agar ularni ushlab turish uchun stan zanjirlari yoki motozavoznya trali qoʻllanilsa unga zanjir qaysi qirgʻoqqa uzatilganligiga qarab bitta qizil yoki oq chiroq oʻrnatiladi. 40.2. Lotokli zemsnaryadlar, quvurlardagi (pontonlardagi) chiroqlardan tashqari, xuddi refulerdagi kabi chiroqlarni olib yuradi, bundan tashqari lotok agar u uzoqlashtirilgan va bortdan kema yoʻli tomonga chiqib tursa tuproq tashlanadigan tomonga tegishli chiroq: oʻng qirgʻoqqa ishlasa — qizil, chap qirgʻoqqa ishlasa — oq. Kema yoʻli chegarasidan tashqarida toʻxtab turgan va shatakka olingan vaqtda — chiroqlar oʻziyurar kemalarning chiroqlari kabi, quvurlarda (pontonlarda) har 60 metr orasida — oq chiroqlar. 40.3. Gʻavvos botlarda, kovlab koʻtargichlarda, koʻtargich kranlarda va boshqa suv tubini tozalovchi snaryadlarda suv osti ishlarini bajarish davrida: 40.3.1. Tunda — machtada gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan vertikal joylashgan ikkita yashil chiroq; 40.3.2. Kunduzi — machtada har biri 1 kv. metr boʻlgan ikkita toʻrtburchak yashil bayroqlarga, ularning vertikal boʻyicha masofa oraligʻi 0,5 metr. 40.4. Koʻrsatilgan kemalarda suv osti ishlari bajarilmayotgan va ular toʻxtab turgan, shuningdek, ular shataklangan vaqtda, oʻziyurmas kemalardagi kabi signal chiroqlari koʻtariladi. 41.1. Daryolarda baliqchilik anjomlari bilan turgan, nevod toʻrlarni oʻrnatayotgan yohud tushirilgan toʻrlar bilan oqim boʻyicha chiqib kelayotgan kemalar va qayiqlar tunda oʻng qirgʻoqda ishlash vaqtida gorizont boʻylab 360 gradusga koʻrinadigan vertikal joylashgan ikkita qizil, chap qirgʻoqda — ikkita oq chiroq, kunduzi tegishli ikkita qizil va ikkita oq bayroqni olib yurishlari shart. Tashlangan toʻrlarning boʻylamasiga har 100 metrga qayiqlar yoki boshqa moslamalarning ustiga tunda doirasimon chiroqlar, kunduzi esa — navigatsiya belgilariga mos keladigan chiroqlar kabi, shunday rangdagi bayroqlar qoʻyilishi shart. 41.2. 41.1-bandda koʻrsatilgan kemalar yonidan oʻtayotgan kemalarni quyidagi belgilar bilan oldindan ogohlantirishi lozim: tunda — oʻng qirgʻoqda ishlash davrida yonib oʻchuvchi qizil chiroq, chap qirgʻoqda — yonib oʻchuvchi oq chiroq bilan; kunduzi — tegishli qizil yoki oq bayroqni siltash bilan. Yonidan oʻtib ketayotgan kema oʻtib ketish tomonini tegishli bortdan siltash orqali tasdiqlashi lozim. 41.3. Toʻrlar va halqalarni oʻrnatish joylari yoʻl boshqarmalari organlari (texnika uchastkalari, gidroqurilmalar hududlari) bilan kelishilgan holda belgilanadi va ular kemachilikka xalaqit bermasligi shart. 41.4. Quyidagilar taʼqiqlanadi: 41.4.1. Baliqchilik anjomlarini kema yoʻlining yarimidan ortigʻiga tashlash; 41.4.2. Baliqchilik anjomlarini kema yoʻliga tashlash va halqalarni har qanday turdagi koʻpriklarda yuqoridan yoki quyidan 1000 metr masofadan kamga oʻrnatish; 41.4.3. Cheklangan koʻrinish 1 kmdan kam boʻlganda kema yoʻliga chiqish; 41.4.4. Baliqchilik anjomlarini yaqinlashib kelayotgan kemalar oldidan tashlashni boshlash; 41.4.5. Kemachilik jihozlari bilan uygʻun boʻlgan poʻkakli baliqchilik anjomlarini oʻrnatish. 41.5. Koʻllarda va suv omborlarida baliqlarni toʻrlarda va yoyma toʻrlarda (tralda) ovlash vaqtida quyidagi signallar koʻtariladi: tunda — machtada 225 gradusga yoyma nur bilan yoritadigan uch rangli tral fonari, qaysikim gorizont boʻylab yoy boʻyicha 45 gradusga (oldi boʻyicha 22.5 gradusdan oʻngga va chapga) oq chiroq bilan yoritishi lozim, oʻngdan gorizont boʻylab 90 gradusga (22.5 gradusdan oʻng tomon oldi boʻyicha 22.5 gradusgacha traverz orqasigacha) nur bilan yoritadigan yashil rangli chiroq, chapdan yashil chiroqqa oʻxshash tuzilgan qizil rangli chiroq, undan pastda 135 gradus nur bilan yoritadigan oq chiroq. Agar kema suvga nisbatan harakatda boʻlsa mazkur bandda koʻrsatilgan chiroqlarga qoʻshimcha yana bort va orqa chiroqlarni olib yuradi. kunduzi — machtada diametri 0,5 metr, balandligi 0,75 metr boʻlgan qora silindr koʻtariladi. 41.6. Baliq ovi bilan shugʻullanmayotgan baliq ovlovchi kemalar tegishli hajmdagi oʻziyurar yoki oʻziyurmas kemalar kabi chiroqlarni olib yurishlari shart. 42.1. Uzunligi 7 metr va undan ortiq boʻlgan mexanik dvigatelli kemalar hamda suv tubini chuqurlashtiruvchi snaryadlar davomli va qisqa tovushli signallar berish qobiliyati boʻlgan tovushli signallar qurilmasiga ega boʻlishlari shart. Bu qurilmalar bilan beriladigan tovushli signallar — uzunligi 20 metr va undan ortiq boʻlgan kemalardan berilganda 2 kmdan kam boʻlmagan masofada, uzunligi 20 metrdan kam boʻlgan kemalardan berilganda — 1.0 km masofada eshitilishi shart. 42.2. Ekipajga ega oʻziyurmas kema tovushli signal berishi uchun qoʻngʻiroqqa yoki metall buyumga ega boʻlishi shart. 42.3. “Qisqa tovush” atamasi davomiyligi 1 sekundgacha boʻlgan tovushni, “Davomli tovush” — davomiyligi 4 dan 6 sekundgacha boʻlgan tovushni bildiradi. 42.4. Mazkur Qoidalar bilan koʻzda tutilmagan tovushli signallarni berish taqiqlanadi. 42.5. Tovushli signallarni viloyat markazlari va katta shaharlarda (halokat signali va avariya holatlarini oldini olish signallaridan tashqari) berish mahalliy suzish qoidalari bilan belgilanadi. 43.1. “Ogohlantirish” signali. Kema, qachonki boshqa kemani xavf toʻgʻrisida ogohlantirmoqchi boʻlsa, qaysikim undan shu sababli bunday holatdan kelib chiqib (harakatni toʻxtatishga qadar) chora koʻrish talab etilsa kamida beshta qisqa tovushli signal berishi shart. Oʻziyurmas kemada tegishli tovushli signallar berish qurilmasi mavjud boʻlmasa, bu signallarni qoʻngʻiroqqa yoki metall buyumga tez-tez urib berishi shart. 43.2. Manyovr koʻrsatish va ogohlantirish signallari. Bu signallar kemalar bir-biriga koʻrinib turganda beriladi. 43.2.1. Bitta qisqa tovush — “Men oʻz kursimni oʻngga oʻzgartiraman”; 43.2.2. Ikkita qisqa tovush — “Men oʻz kursimni chapga oʻzgartiraman”; 43.2.3. Uchta qisqa tovush — “Mening harakatlantiruvchilarim orqa yurishga ishlamoqda”; 43.2.4. Toʻrtta qisqa tovush — “Men aylanib olmoqchiman” yoki “Men toʻxtamoqchiman”; 43.2.5. Bitta qisqa va bitta davomli tovush — “Tezlikni oshirishni soʻrayman”; 43.2.6. Bitta davomli va bitta qisqa tovush — “Tezlikni pasaytirishni soʻrayman”. Oʻziyurmas kema bu signallarni qoʻngʻiroqqa tez-tez urib beradi; 43.2.7. Bayroqni gorizont boʻylab siltash — kunduzi, oq chiroq tunda — “Toʻxtatishni soʻrayman”; 43.2.8. Bitta davomli, uchta qisqa va bitta davomli — “Eʼtibor beraman”. Oʻziga eʼtiborni qaratish uchun beriladi. Bu signal arqonli kechuvga yaqinlashganda, agar shatakka oluvchi kemalardan langar, bogʻlangan zanjir va sudralma zanjir tashlangan boʻlsa beriladi. Bu signalni bergandan soʻng paromli kechuvning ishchilari zudlik bilan kechuv arqonining bir uchini (mahkamlangan joyidan yechishi) yechib tashlashi shart; 43.2.9. Bitta davomli, bitta qisqa, bitta davomli, bitta qisqa — “Men Sizni tushundim”; 43.2.10. Bitta qisqa, bitta davomli, bitta qisqa — “Radio aloqaga chiqishingizni soʻrayman”; 43.2.11. Bitta davomli, bitta qisqa, bitta davomli — “Qayiqni tushirishingizni va mening kemam bortiga kelishingizni soʻrayman”. Bunday signal qirgʻoqdan, boshqa kemadan, jihozlantiruvchi postdan qayiqni chaqirish, hamda boshqa kemadan bortga kelishini soʻrash uchun beriladi; 43.2.12. Uchta davomli signal — “Bortdan tashqarida odam”. Bortdan odam yiqilib tushganda yoki choʻkayotgan odamni qutqarish uchun beriladi; 43.2.13. Bitta davomli — kema pristanga, shlyuzga, kechuvlarga, suzuvchan pontonlarga yaqinlashganda beradi; 43.2.14. Bitta davomli, uchta qisqa — kema pristandan joʻnab ketayotganda beradi. 1 kmdan kamga koʻrishni cheklaydigan tuman, chang-toʻzon, qor yogʻishi, kuchli yomgʻir, qumli boʻron va boshqa noqulay sharoitlarda kema quyidagi signallarni berishi shart: 44.1. Yurayotgan oʻziyurar kema — har 2 minutdan koʻp boʻlmagan oraliqda bitta davomli tovush. 44.2. Boshqa kemalarni yoki sollarni itarayotgan yoki shatakka olgan kema — har 2 minutdan koʻp boʻlmagan oraliqda bitta davomli va ikkita qisqa tovush. 44.3. Kema yuradigan yoʻlda langarda yoki sayozlikda qolgan oʻziyurar yakka kema koʻrinish cheklangan davrda yaqinlashayotgan kemalarni ogohlantirish uchun bitta qisqa, bitta davomli, bitta qisqa signal berishi shart. Oʻziyurmas kema bunday holatda qoʻngʻiroqqa yoki metall buyumga tez-tez urish bilan berishi shart. 44.4. Paromli kechuvlar va suzuvchan pontonlarda 2-3 minutlik tannafus bilan qoʻngʻiroqqa urib signal beriladi. 44.5. Shatakka olingan kemalar bilan aloqa signallari: 44.5.1. Shatakka oluvchining signallari asosiy tovushli signal qurilmalari bilan beriladi: “Shatakni boʻshat” — bitta davomli va bitta qisqa tovush; “Shatakni yigʻishtir” — bitta davomli va ikkita qisqa tovush; “Shatakni tashla” — bitta davomli va uchta qisqa tovush; “Shatakni bogʻla” — bitta davomli va ikkita qisqa va bitta davomli tovush; “Langarni tushir” — bitta davomli, ikkita qisqa va bitta davomli tovush; “Langarni koʻtar” — ikkita davomli va bitta qisqa tovush; “Rulda tur va izimga tush” — toʻrtta qisqa. Bu signallarning jadvali yurish koʻprikchasiga osib qoʻyilgan boʻlishi shart. 44.5.2. Oʻziyurmas kemalardan signallar kunduzi — bayroqni siltash, tunda — oq chiroq bilan beriladi: “Signal tushunarli, bajarilmoqda” — kunduzi — bayroqchani gorizont boʻylab kemaning bakidan harakatlantirish: tunda rul rubkasiga oq chiroqni yoqib beriladi; “Toʻxtang” — kunduzi — siltovchi bayroqni tik harakatlantirib: tunda — kema bakidan oq chiroqni tik harakatlantirib beriladi. Bu signallarning jadvali rul rubkasiga osib qoʻyilgan boʻlishi shart. 45.1. Qachon kema halokatga uchrasa va boshqa kemadan yoki qirgʻoqdan yordam berilishini talab qilsa, quyidagi signallardan foydalanishi yoki oʻrnatishi mumkin: 45.1.1. Oʻziyurar kema — qator davomli tovush signali yoki tifon bilan uzluksiz sirena. Bu signal qoʻngʻiroqqa yoki metall buyumga tez-tez urish bilan takrorlanadi. 45.1.2. Oʻziyurmas kema — qoʻngʻiroqqa yoki metall buyumga tez-tez uradi. 45.2. Barcha kemalar: 45.2.1. Aylanma chiroq yoki projektor bilan tez-tez yoqib-oʻchirish yoki machtada bayroqni tik harakatlantirish — kunduzi, chiroq — tunda.; 45.2.2. Bittadan qisqa vaqt oraligʻida chiqariladigan raketalar, granatalar, tashlanadigan qizib yulduzlar; 45.2.3. Parashyut raketasining qizil chirogʻi yoki qizil chiroqning falshfeyeri; 45.2.4. Kemada olov (yonadigan smola yoki mazut bochkasidan); 45.2.5. Toʻrtburchak bayroq va uning usti yoki ostida turgan shardan iborat signal; 45.2.6. qoʻllarni ikki tomon qilib asta koʻtarish va tushirish; 45.2.7. Halokatning radio-telefon signallari. 45.3. Yuqorida koʻrsatilgan signallarni halokat yoki yordam zarurligi toʻgʻrisida berishdan tashqari boshqa maqsadlarga qoʻllash yoki oʻrnatish taqiqlanadi. 46.1. Kema boshqaruvchilari va shkiperlari kemachilik jihozlari belgilarning shikastlanganligi hamda kema yuradigan yoʻlda langar, bogʻlaydigan zanjir, sudralma zanjir va boshqa buyumlarning yoʻqotilganligi sababli boshqa kemalarning xavfsiz suzishiga tahdid paydo boʻlganligi toʻgʻrisida barcha holatlarni jihozlovchi brigadaga, post va qarama-qarshi kelayotgan kemalarga yoʻqolgan joyni aniq koʻrsatib xabar berishi va zudlik bilan choʻkkan buyumni koʻtarish yoki ogohlantiruvchi belgilar bilan toʻsib qoʻyishlari shart. 46.2.1. Agar kemada choʻkish xavfi tugʻilsa bu kemaning kapitani yoki shkiperi, hamda uni shatakka olgan kema farvaterni boʻshatish va avariyaga uchragan kemani biror qirgʻoqqa yoki sayoz joyga olib borish uchun barcha choralarni koʻrishlari shart. Yordam talab qilayotgan kemaga yaqin joylashgan barcha kemalar zudlik bilan oʻzlarida mavjud vositalar bilan yordam berishlari shart. 46.2.2. Agar kemaning halokati muqarrar boʻlsa kapitan yoʻlovchilarni qutqarish boʻyicha barcha choralarni koʻrgandan soʻng, ekipajga kemani tark etishga ruxsat beradi. Kapitanning oʻzi kemani oxirida tark etadi. 46.2.3. Suvda baxtsiz hodisa yuz berib, odamlar hayoti xavf ostida boʻlganda, yaqinda joylashgan barcha kemalar zudlik bilan yordam berishga qatnashishlari shart. 46.3. Kemada yongʻinga qarshi tadbirlar “Daryo transportida yongʻin xavfsizligi qoidalari” va HQ (harbiylashtirilgan qoʻriqchilar) xodimlarining talablariga muvofiq oʻtkaziladi. Ekipaj aʼzolarining har biri quyidagi trevogalar boʻyicha oʻzlarining vazifalarini bilishlari va aniq bajarishlari shart: yongʻin trevogasi; suv trevogasi; “Bortdan tashqarida odam” trevogasi. Trevogalar boʻyicha kema umumiy jadvali quyidagi joylarda osilgan boʻlishi shart: koʻprikchada; oshxona yoki koridorda, barcha ekipaj koʻrishi mumkin boʻlgan joyda. Alohida jadvallar varaqasi kayutalar boʻyicha osib qoʻyilgan boʻlishi shart. Vaxtaga turadigan trapning yonida telefonlar yoki port maʼmuriyati va yongʻin komandasini boshqa usul bilan xabardor qilish uchun koʻrsatib qoʻyilgan trevogalar boʻyicha jadval osib qoʻyilgan boʻlishi shart. Bunday koʻrsatmalar jadvalga boʻr bilan yoziladi. 46.4. Avariya holati boʻyicha kema kapitani yoki boshqa suzish vositasidagi boshqa masʼul shaxs sxematik chizmalar, aybdorlar va jabrlanganlarning, hamda guvohlarning (agar shundaylar boʻlsa) tushuntirish xatlari bilan uch nusxada dalolatnoma tuzadi va vaxta jurnalidan hodisa toʻgʻrisidagi yozuvdan koʻchirma oladi. Dalolatnomaning bir nusxasi hujjatlarni qayd etib yaqin joylashgan kemachilik inspeksiyasiga, ikkinchi nusxasi qayd etilgan hujjatlarni ilova etib kema yoki suzish vositasi egasiga, uchinchi nusxasi esa oʻzida qoldiriladi. Hujjatni tuzayotgan vaqtda, kapitan bu ishga kema boshqarish xizmati rahbari yoki kapitan-murabbiyning ishtirok etishini taʼminlaydi. 46.5. Registr Qoidalari talablarini buzilishiga olib kelgan avariya hodisalari toʻgʻrisida, kapitan yaqin joylashgan Daryo Kemachiligi Registrini xabardor qilishi va zudlik bilan uning talablarini bajarilish choralarini koʻrishi shart. 46.6. Mazkur Qoidalarda koʻzda tutilmagan barcha holatlarda kema boshqaruvchisi kemani boshqarish amaliyotidan kelib chiqib yoki bu holatning alohida vaziyatlarini hisobga olib chora koʻrishi, suzish xavfsizligini taʼminlashi shart; mazkur Qoidalar uni, bu choralarni koʻrmaganligi natijasida olib kelgan oqibatlar uchun javobgarlikdan ozod etmaydi. 47.1. Kema boshqaruvchisi, barjani shatakka qabul qilishdan oldin, oʻziyurmas flot boʻyicha qirgʻoq inspektori vazifasini bajaruvchi shaxs bilan birgalikda har bir barjaning texnik holatini aniqlash uchun sinchiklab tekshiradi, xususan quyidagilarni tekshiradi: suv oqmasligi; bogʻlash, shatakka olish va langar qurilmalarining sozligi; toʻxtab turish uchun va oʻrta qism bruslarining, krinolin va h.k. butunligi; biriktirilgan inventarning mavjudligi; kemani saqlab qolish uchun kurash uchun qoʻl ostida doim boʻlishi kerak boʻladigan materiallar va avariya inventarining mavjudligi; suvga botishi, kren, different va yukning toʻgʻri joylashtirilganligi. 47.2. Barjani qabul qilib olgandan va “Kemani saqlanish jurnali”ga texnik holati va nuqsonlar belgilanganligi kiritilgandan soʻng kapitan (vaxta boshligʻi) tarkibni shakllantiradi va barjalarni yechadi. 47.3. Qatnov davrida Komandasi boʻlmagan kemalarning texnik holati, saqlanishi va xizmat koʻrsatilishi uchun javobgar, kemalarni qabul qilib olganligi toʻgʻrisidagi dalolatnoma rasmiylashtirilgan vaqtdan boshlab shatakka oluvchilarning ekipajlari hisoblanadi. Barjani masʼul shaxsga tegishli rasmiylashtirib bermasdan nazoratsiz qoldirish taqiqlanadi. Teploxod, komandasiz barjani shatakka olganning kapitani (vaxta boshligʻi) ularni doim nazorat ostida olib turishlari shart va shuni doim bilishi shartki barjalar qanday avariya holatida boʻlmasin, ulardan halokat signali kelmaydi. Shuning uchun shatakka oluvchining ekipaji doimo yuqori safarbarlikka tayyor turishi va kemani saqlab qolish uchun kurashish inventari, aslaha va qoʻl ostidagi vositalar oʻz shtat joylarida tabelda koʻrsatilgandek toʻliq boʻlishi shart. 47.4. Yoʻlning murakkab va toshloq uchastkasini oʻtish davrida, suv osti toʻsiqlariga chiqib ketganda yoki chiqib ketish shubhasi boʻlganda, hamda tarkiblar sayozlikka oʻtirib qolgan hollarda vaxta boshligʻi zudlik bilan oʻzining harakatini toʻxtatishi va barjalarning holatini tekshirishi shart. Barcha holatlarda bunday tekshirish bir sutkada kamida bir marotaba amalga oshirilishi shart. 47.5. Belgilangan punktga kelishi bilan kapitan (vaxta boshligʻi) kemalarning shikastlanganligi toʻgʻrisida hodisa vaqtida tuzilgan dalolatnomalarni ilova etgan holda, agar yoʻl davomida ular boʻlgan boʻlsa, bajarilgan qatnov boʻyicha bildirgi beradi. 48.1. Qayiqni harakatlanayotgan teploxod borti yoniga kelishi yoʻl holati va boshqa sabablar boʻyicha xabardor qilish zarur boʻlganda mumkin. Gʻildirakli teploxodning yoniga kelish xavfli, shuning uchun, agar imkon boʻlsa qirgʻoqqa turishi, yaxshisi toʻxtab turish joyida qayiqni olishi kerak. Agar bunday imkoniyat boʻlmasa qayiq barcha ehtiyot choralari koʻrilib qabul qilinadi. 48.2.1. Qayiqdagi yuqori lavozimdagi shaxs teploxod borti yoniga kelishdan oldin kema oldidan kamida 1 km masofada “Qayiqni qabul qilishingizni soʻrayman” signalini beradi; kunduzi — oq chiroq yoki oq bayroqni boshi tepasiga koʻtarib; tunda — oq chiroqni doira qilib aylantirib. 48.2.2. Vaxta boshligʻi qayiqni qabul qilishga oʻzining roziligini quyidagi tovushli signallar bilan beradi: qayiqni oʻng bort tomondan qabul qilishda — bitta qisqa tovush; qayiqni chap bort tomondan qabul qilishda — ikkita qisqa tovush; qayiqni qabul qilishga rad etish — kamida beshta tez-tez qisqa tovush. 48.3. Qabul qilishga teploxodning roziligini olgan qayiq teploxodning bortiga uzatish uchun langar-mushuk yoki arqonni tayyorlab teploxodning yurishi boʻylab burilishi shart. Qayiqni qabul qilib olishga quyidagi joylar qulay hisoblanadi: gʻildirakli teploxodda — old bort knextlari joylashgan old qismi; gʻildirakli past bortli teploxodlarda — vaxta boshligʻining qarori boʻyicha old qismi yoki gʻildirakning orqasi. Bunda qayiq qabul qilinayotgan shu bortning gʻildiragi toʻxtatib qoʻyilgan boʻlishi shart; vintli teploxodlarda — bortning oʻrtasi. 48.4. Bort yoniga qayiqni qabul qilish davrida vaxta boshligʻi xavfsiz qabul qilishni taʼminlash boʻyicha unga bogʻliq boʻlgan barcha choralarni koʻrishi shart: langar-mushukni yoki arqonni qabul qilib olish uchun changak bilan odam yuborishi, oqimga qarshi burilishi yoki tinch oqar suvga oʻtishi; mashina boʻlimining vaxta boʻyicha rahbarini mashinalar ish rejimini oʻzgartirishga tayyor turishi haqida ogohlantirishi. 49.1. Kechuvlar deb odamlarni, yuklarni, avtomashinalarni, hayvonlarni daryoning yoki kanalning bir qirgʻogʻidan boshqa qirgʻogʻiga oʻtkazish uchun moʻljallangan suzish vositalari (eshkakli, motorli qayiqlar, paromlar, barjalar, pontonlar, katerlar)ga aytiladi. Kechuvlarga qarab turish kemalarga Texnik ishlatish qoidalari, Registr Qoidalari, Texnika xavfsizligi qoidalari, vakolatli organlar, kema boshqarish xizmati va kemachilik inspeksiyalari tomonidan chiqarilgan Mahalliy qoidalar bilan oʻrnatilgan barcha talablarga muvofiq boʻlishi shart. 49.2. Daryo va kanal orqali kechuvlarni (qayiqnikidan tashqari) qurish Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligining kemachilik inspeksiyasi roziligi va ruxsati bilan amalga oshiriladi. Kechuvni ochgan uning egasi Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligining kemachilik inspeksiyasi va daryo floti ishlab chiqarish birlashmasiga suzuvchi vositalari odamlarni va yuklarni tashishga yaroqli ekanligi toʻgʻrisidagi dalolatnomani, agar talab etilsa — yoʻlovchi sigʻimi va yuk koʻtarish qobiliyati koʻrsatilgan Daryo Registri hujjatlari, zarur boʻlganda suzish vositasini belgilangan xavfli yuklarni tashish uchun yaroqli ekanligi toʻgʻrisidagi hujjatni taqdim etishi shart. 49.3. Kechuvlarga qoʻyilgan asosiy talablar quyidagilar hisoblanadi: 49.3.1. Kechuvlar amaldagi meʼyorlarga asosan qutqaruv vositalari, avtomashina va hayvonlarni mahkamlash vositalari bilan jihozlanadi. Bort leyer toʻsiqlari Texnika xavfsizligi qoidalariga muvofiq boʻlishi va odamlarni bortdan tashqariga tushib ketishini mustasno etishi shart; 49.3.2. Eshkakli va motorli qayiqlar — kechuvlari yuk vaterliniyasidan 10 sm baland boʻlgan qutqarish leyeri bilan jihozlangan boʻlishi shart; 49.3.3. Kechuvlarning koʻprikchalari va traplari ishonchli konstuksiyaga ega boʻlishi, Texnika xavfsizligi qoidalariga muvofiq sinovdan oʻtgan, mashina va hayvonlarni yuklaganda bardosh berishi, yoʻlovchilarni xavfsiz chiqarish va tushirishini taʼminlashi, bundan tashqari ular tutqich va leyer toʻsiqlari bilan jihozlangan boʻlishi shart; 49.3.4. Yuklash va tushirish joylari bogʻlash qurilmalari bilan jihozlangan va kirish yoʻllariga ega boʻlishi shart; 49.3.5. Qirgʻoq va kechuvning koʻrinadigan joyida mumkin boʻlgan yoʻlovchi sigʻimi va yuk koʻtarish qobiliyati toʻgʻrisidagi yozuv osib qoʻyilgan, hamda quyidagi yozuvlar boʻlishi shart: “Haydovchilar! Oʻz mashinalaringizni tormozga va birinchi uzatmaga qoʻyinglar, bogʻichlarni tekshiring”; “Bortga yaqinlashmang, leyerlarga suyanmang!”; “Silkinishdan ehtiyot boʻling!”. 49.4. Xavfsizlikning asosiy talablariga javob bermagan kechuvlarning ishlatilishi kemachilik inspektorlari tomonidan hech qanday ogohlantirishsiz taqiqlanadi, kapitan, starshina va shkiperlardan ularning diplomlari nazorat talonlari bilan birgalikda olib qoʻyiladi. Kechuvlar ishini tiklash faqat kamchiliklarni bartaraf etgandan, kapitan, shkiper yoki starshina mazkur Qoidalar, Texnika xavfsizligi qoidalari va kechuv ishlarini tartibga keltiruvchi boshqa meʼyoriy hujjatlar talablarini bilishi boʻyicha kemachilik inspeksiyasida bilimini tekshirishdan oʻtkazganligi toʻgʻrisida bayonnoma tuzilgandan soʻng mumkin boʻladi. Zarurat boʻlganda komissiya ishiga Daryo Registri inspektori kiritiladi. Bilimlarni tekshirishdan oʻtkazish natijalari boʻyicha bayonnoma tuzilishi shart. 49.5. Yoʻlovchi va yuklarni xavfsiz tashilishi uchun kema — kechuv kapitani, shkiperi, kater starshinasi javobgar hisoblanadi. Bu lavozimlarni egallash uchun, koʻrsatilgan shaxslar daryo floti ishlab chiqarish birlashmalari tomonidan beriladigan diplom va guvohnomalarga ega boʻlishlari shart. 49.6. Amudaryo daryosida joylashgan kechuvlarning harakati mazkur Qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi. Kemalar bilan ayrilish faqat chap bortlar bilan amalga oshirilishi shart. Kemalarning oraliq masofasi quyiga yurish davrida 250 metrdan va yuqoriga yurish davrida 150 metrdan kam boʻlmasligi shart. Mazkur qoidalarni buzgan shaxslar quyidagilarga tortiladi: 50.1. Ogʻir oqibatlarga olib kelmagan qoidabuzarlik uchun, xususan — kemalarni toʻxtatib qolganligi, kema va yukni shikastlaganligi, yoʻlovchi va ekipajga ziyon yetkazganligi uchun — daryo floti ishlab chiqarish birlashmalari kemachilik inspeksiyasi tomonidan solinadigan jarimaga. 50.2. Ogʻir oqibatlarga olib keladigan qoidabuzarlikning har bir holati kemachilik inspeksiyasi tomonidan alohida koʻrib chiqilishi shart. Jazo turi toʻgʻrisidagi, Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligining kemachilik inspeksiyasi tomonidan tasdiqlanadigan, xulosa daryo floti ishlab chiqarish birlashmalari kemachilik inspeksiyasi tomonidan kiritiladi. 50.3. Mazkur Qoidalarning bajarilishi ustidan nazoratni daryo floti ishlab chiqarish birlashmalari kemachilik xizmati inspektorlari amalga oshiradilar.