Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlarning normativlarini hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida
(order, 2025-10-28)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 23-noyabrdagi PQ–2661-son “2017 — 2021-yillarda past kuchlanishli elektr tarmoqlarini yanada modernizatsiya qilish va yangilash dasturi toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman: 1. Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlarning normativlarini hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgach kuchga kiradi. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 23-noyabrdagi PQ–2661-son “2017 — 2021-yillarda past kuchlanishli elektr tarmoqlarini yanada modernizatsiya qilish va yangilash dasturi toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlarning normativlarini hisoblash tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Yoʻriqnomada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlar (bundan buyon matnda texnologik yoʻqotishlar deb yuritiladi) — elektr energiyasini uzatishda elektr uzatish liniyalari va elektr tarmoqlari uskunalarining texnik tavsiflari va ishlash rejimlariga bogʻliq holda ulardagi fizik jarayonlarga sarflanadigan texnik yoʻqotishlar, “Oʻzbekenergo” aksiyadorlik jamiyati korxonalari oʻrtasida oʻzaro uzatiladigan elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar hamda transformator podstansiyalarining oʻz ehtiyojlari uchun sarflaydigan elektr energiyasi hajmining yigʻindisi; Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlarning normativlari (bundan buyon matnda texnologik yoʻqotishlarning normativlari deb yuritiladi) — texnologik yoʻqotishlarning mazkur Yoʻriqnomaga asosan hisoblab chiqiladigan foizdagi miqdori; hisob davri — texnologik yoʻqotishlarning normativlari hisoblanadigan davr (kelgusi kalendar yil); tayanch davr — hisob davridan avvalgi davr (12 oylik davr); elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari — elektr energiyasini uzatishni amalga oshirish uchun moʻljallangan elektr uzatish liniyalari, transformator podstansiyalari, taqsimlash punktlari; hududiy elektr tarmogʻi — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar hududi doirasidagi elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari majmui; magistral elektr tarmoqlari — elektr energiyasining mintaqalararo va (yoki) davlatlararo uzatilishini taʼminlash uchun foydalaniladigan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari majmui; yagona elektr energetikasi tizimi — elektr energiyasini hosil qiluvchi korxonalar, magistral elektr tarmoqlari, hududiy elektr tarmoqlari majmui va ularning tezkor-dispetcherlik boshqaruvi; isteʼmolchi — elektr taʼminoti shartnomasiga muvofiq ishlab chiqarish (maishiy ehtiyojlar) uchun elektr energiyasidan foydalanuvchi yuridik shaxs (jismoniy shaxs). 2. Mazkur Yoʻriqnoma elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlash bilan shugʻullanadigan tashkilotlarga nisbatan tatbiq etiladi. 3. Hisob davri uchun texnologik yoʻqotishlarning normativlari elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlash bilan shugʻullanadigan tashkilotlar tomonidan har yili 1-sentabrga qadar hisoblab chiqiladi. 4. Elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda tayanch davrdagi texnologik yoʻqotishlar ushbu Yoʻriqnomaning 1-ilovasida keltirilgan Tayanch davrdagi elektr energiyasini elektr tarmoqlari boʻylab uzatish va taqsimlashda texnologik yoʻqotishlarni hisoblash metodikasiga muvofiq hisoblab chiqiladi. 5. Texnologik yoʻqotishlar: elektr energiyasini uzatishda elektr uzatish liniyalari va elektr tarmoqlari uskunalarining texnik tavsiflari va ishlash rejimlariga bogʻliq holda ulardagi fizik jarayonlarga sarflanadigan texnik yoʻqotishlardan (bundan buyon matnda texnik yoʻqotishlar deb yuritiladi); “Oʻzbekenergo” aksiyadorlik jamiyati korxonalari oʻrtasida oʻzaro uzatiladigan elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlardan (bundan buyon matnda hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar deb yuritiladi); transformator podstansiyalarining oʻz ehtiyojlari uchun sarflaydigan elektr energiyasidan tashkil topadi. 6. Texnik yoʻqotishlar uzatilayotgan quvvatga bogʻliq boʻlmagan shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlardan (bundan buyon matnda shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar deb yuritiladi) hamda uzatilayotgan quvvatga bogʻliq boʻlgan yuklama yoʻqotishlardan (bundan buyon matnda yuklama yoʻqotishlar deb yuritiladi) iborat. 7. Transformator podstansiyalarining oʻz ehtiyojlari uchun sarflaydigan elektr energiyasining hajmi hisobga olish asboblari boʻyicha aniqlanadi. Transformator podstansiyalarning oʻz ehtiyojlari uchun elektr energiyasini sarflaydigan elementlarining nomenklaturasi mazkur Yoʻriqnomaning 2-ilovasida keltirilgan. 8. Hisob davri uchun texnologik yoʻqotishlarning normativlarini hisoblab chiqishdan avval ushbu davr uchun texnologik yoʻqotishlarning absolyut hajmi hisoblab chiqiladi. Hisob davri uchun texnologik yoʻqotishlarning normativlarini hisoblashda elektr tarmoqlarining amaldagi yuklanishi toʻgʻrisidagi joriy davrdagi maʼlumotlardan (elektr energiyasi va quvvati taqsimlanishi sxemasining oʻzgarishi haqidagi maʼlumotlardan) foydalanish mumkin. 9. Hisob davri uchun texnologik yoʻqotishlar kuchlanishi 220–500 kV, 35–110 kV, 6–10 kV va 0,4 kV boʻlgan elektr tarmoqlari boʻyicha, shuningdek shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar, yuklama yoʻqotishlar hamda hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklar bilan bogʻliq yoʻqotishlar boʻyicha alohida va umumiy hisoblab chiqiladi. 10. Hisob davri uchun shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar ularning tayanch davrdagi hisob-kitoblari natijalari boʻyicha olinib, ushbu davrda elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari tarkibining oʻzgarishini hisobga olgan holda (agar oʻzgargan boʻlsa) oʻzgartirishlar kiritiladi. 11. Hisob davri uchun elektr energiyasini hududiy elektr tarmoqlari boʻylab uzatishda uning yuklama yoʻqotishlari hajmi (∆Wyu.h) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: ∆WYu.T — elektr energiyasining tayanch davrdagi yuklama yoʻqotishlari hajmi; WTB.T, WTB.H — tegishlicha tayanch va hisob davrida hududiy elektr tarmoqlariga berilgan (beriladigan) elektr energiyasining hajmi. Bunda boshqa elektr tarmoqlari orqali isteʼmolchilarga yetkazib berilgan elektr energiyasi ushbu hajmga kiritilmaydi. Agar hisob davrida tayanch davrning yuklama yoʻqotishlarini hisoblashda inobatga olinmagan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari balansga qabul qilingan boʻlsa, ushbu obyektlarda hisob davri uchun elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari qoʻshimcha ravishda hisoblanadi. Agar hisob davrida, tayanch davrning yuklama yoʻqotishlarini hisoblashda inobatga olingan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari foydalanishdan chiqarilgan boʻlsa, hisob davri uchun ushbu obyektlardagi elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlarini hisoblashda inobatga olinmaydi. 12. Hisob davri uchun elektr energiyasini magistral elektr tarmoqlari boʻylab uzatishda uning yuklama yoʻqotishlari hajmi (∆WYu.H) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda Wber.T, Wber.H — tegishlicha tayanch va hisob davrlarida magistral elektr tarmoqlaridan berilgan (beriladigan) elektr energiyasining hajmi. 13. Hisob davri uchun hududiy elektr tarmoqlari boʻylab elektr energiyasini uzatishda uning hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlari hajmi (∆Wxato.H) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda ∆Wxato.T.% — ushbu Yoʻriqnomaning 1-ilovasiga muvofiq hisoblangan tayanch davrdagi elektr energiyasining hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlari hajmi (foizda). 14. Hisob davri uchun magistral elektr tarmoqlari boʻylab elektr energiyasini uzatishda uning hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlari hajmi (∆Wxato.H) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: 15. Hisob davri uchun hududiy elektr tarmoqlari va magistral elektr tarmoqlari boʻylab elektr energiyasini uzatishda uning texnologik yoʻqotishlari hajmining absolyut miqdori (∆WETY.H) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda ∆Wsh-oʻ.H — hisob davri uchun elektr energiyasining shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlari. 16. Hisob davri uchun texnologik yoʻqotishlarning normativlari (∆WNorm.ETY.H%) elektr tarmoqlari boʻyicha quyidagi formulaga asosan hisoblanadi (foizda): bunda WTB.H — hisob davrida hududiy elektr tarmoqlarga beriladigan elektr energiyasi (magistral elektr tarmoqlaridan beriladigan elektr energiyasi). 17. Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 31-maydagi 319-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalarining 93-bandiga asosan, elektr energiyasi yagona elektr energetika tizimidan tranzit boʻyicha isteʼmolchining elektr tarmogʻi orqali hududiy elektr tarmoqlari korxonasining elektr tarmogʻiga uzatilganda, isteʼmolchi tarmoqlaridagi elektr energiyasi texnologik sarfining bir qismi, isteʼmolchining elektr tarmogʻiga kelib tushgan elektr energiyasining umumiy miqdoriga nisbatan hududiy elektr tarmoqlari korxonasining elektr tarmogʻiga isteʼmolchi tomonidan uzatilgan elektr energiyasi miqdoriga mutanosib ravishda yagona elektr energetikasi tizimining elektr tarmoqlaridagi texnologik sarflarga oʻtkaziladi. Bunda isteʼmolchi tarmogʻining tranzit uzatishda qatnashgan qismi boʻylab elektr energiyasini uzatishdagi texnologik sarfning yagona elektr energetikasi tizimiga tegishli qismi ushbu Yoʻriqnomaning 5-formulasiga asosan hisoblanadigan texnologik yoʻqotishlarning absolyut miqdoriga qoʻshib hisoblanadi. 18. Agar isteʼmolchi egasi boʻlmagan yoki egasi nomaʼlum boʻlgan yoxud egasi egalik qilishdan voz kechgan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyekti orqali elektr energiyasi bilan taʼminlanayotgan boʻlsa, oʻzlarining elektr tarmoqlaridan bunday obyektlar orqali elektr energiyasini yetkazib berayotgan hududiy elektr tarmoqlari korxonalari ulardagi texnologik yoʻqotishlarni oʻzlariga tegishli elektr tarmoqlaridagi texnologik yoʻqotishlardan alohida hisoblaydilar. Bunda egasi boʻlmagan yoki egasi nomaʼlum boʻlgan yoxud egasi egalik qilishdan voz kechgan elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyekti hududiy elektr tarmoqlari korxonalari balansiga qabul qilingan taqdirda, ulardagi texnologik yoʻqotishlar ushbu korxonalarning texnologik yoʻqotishlarida hisobga olinadi. 19. Texnologik yoʻqotishlar hamda texnologik yoʻqotishlarning normativlarini maxsus dasturiy mahsulotlar yordamida hisoblashda, dasturiy mahsulotlar mazkur Yoʻriqnomada koʻrsatilgan metodlarga tayangan boʻlishi kerak. 20. Hisoblab chiqilgan texnologik yoʻqotishlarning normativlarini asoslovchi hujjatlar alohida jildga tikiladi. Bunda asoslovchi hujjatlar: hisob va tayanch davrlari uchun elektr energiyasining texnologik yoʻqotishlarini hisoblash natijalari; hisob davri uchun elektr energiyasi texnologik yoʻqotishlarining normativlarini hisoblash natijalari; hisob davri uchun texnologik yoʻqotishlar normativlarining qiymatlarini asoslovchi tushuntirish xati; tayanch va hisob davrlari uchun elektr energiyasining balansi (prognozi) va yoʻqotishlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; elektr tarmoqlarining boshqa koʻrsatkichlari boʻyicha maʼlumotlardan iborat boʻladi. 21. Hisob davri uchun texnologik yoʻqotishlar normativlari qiymatlarini asoslovchi tushuntirish xatida texnologik yoʻqotishlar va ularning normativlarini hisoblashda foydalanilgan dasturiy mahsulot toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (dasturiy mahsulotning nomi, uni ishlab chiqargan korxonaning nomi, ishlab chiqarilgan yil, foydalanilayotgan versiya va boshqa maʼlumotlar) koʻrsatilgan boʻlishi kerak. 22. Hisoblab chiqilgan texnologik yoʻqotishlarning normativlarini asoslovchi hujjatlarning matni qogʻoz va elektron shaklda rasmiylashtiriladi. Bunda matnni kompyuter vositasida rasmiylashtirishda Misrosoft Office Word hamda Misrosoft Office Excel matn redaktorlaridan foydalaniladi. 23. Mazkur Yoʻriqnoma talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladilar. 24. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Oʻzbekenergo” AJ, va “Olmaliq togʻ-kon metallurgiya kombinati” AJ bilan kelishilgan. 1. Shartli-oʻzgarmas yoʻqotishlar: kuch transformatorlarining (avtotransformatorlarning) salt yurish yoʻqotishlarini; sinxron kompensatorlar, statik kondensatorlar batareyalari, statik tiristorli kompensatorlar va shuntlovchi reaktorlardagi yoʻqotishlarni; podstansiyalar taqsimlovchi qurilmalarining yigʻma shinalari va ulash simlaridagi yoʻqotishlarni; elektr energiyasini hisobga olish tizimidagi (tok transformatorlaridagi (bundan buyon matnda TT deb yuritiladi), kuchlanish transformatorlaridagi (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi), hisobga olish asboblari va ulash simlaridagi) yoʻqotishlarni; ventilli razryadlagichlardagi, oʻta kuchlanishni cheklagichlaridagi yoʻqotishlarni; yuqori chastotali (bundan buyon matnda YUCH deb yuritiladi) aloqa ulanmalari tuzilmalaridagi yoʻqotishlarni; 110 kV va undan yuqori kuchlanishli havo liniyalaridagi (bundan buyon matnda HL deb yuritiladi) tojlanishga yoʻqotishlarni; kabellarning izolyatsiyasidagi yoʻqotishlarni; HL izolyatorlari boʻylab tokining sirqishidan hosil boʻladigan yoʻqotishlarni; podstansiyalarning oʻz ehtiyojlari uchun elektr energiyasi sarfini oʻz ichiga oladi. 2. Kuch transformatorlarida (avtotransformatorlarda) elektr energiyasining salt yurishi (bundan buyon matnda SYU deb yuritiladi) yoʻqotishlari, uskunaning pasport maʼlumotida keltirilgan SYU quvvatining yoʻqotishi (Δ RSYU) (kVt da) asosida quyidagi formula bilan aniqlanadi: bunda: T — transformatorning (avtotransformatorning) ishlash soatlari soni, soatda; Ui — transformatorning (avtotransformatorning) i — rejimda ishlaganida yuqori tomonidagi kuchlanish, kV da; Unom — transformator (avtotransformator) yuqori chulgʻamining nominal kuchlanishi, kV da; .∆ti — i — rejimda oʻlchov qadami. Transformatordagi (avtotransformatordagi) kuchlanish oʻlchashlar yordamida yoki barqaror rejimni elektrotexnikaga oid usullarda hisoblab, aniqlanadi. Kuch transformatorlarining (avtotransformatorlarning) SYU dagi quvvat yoʻqotishini texnik holati va xizmat qilgan muddati hisobga olingan holda, ularni ishlab chiqargan zavodda transformatorning (avtotransformatorning) pasport maʼlumotlarini oʻrnatishda qoʻllanilayotgan usullarda oʻlchashlar yoʻli bilan aniqlashga ruxsat etiladi. Bunda asoslovchi materiallarga oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan SYU quvvati yoʻqotishlarini oʻlchash boʻyicha bayonnomalar kiritilishi shart. 3. Sinxron kompensatorda (bundan buyon matnda SK deb yuritiladi) yoki SK rejimiga oʻtkazilgan generatorda elektr energiyasining yoʻqotilishi (Δ WSK) quyidagi formula bilan aniqlanadi: bunda: βQ= QYUK/QNOM — SK ning tayan davrdagi maksimal yuklanish koeffitsiyenti; ΔRnom — SK ning pasport maʼlumotlariga muvofiq nominal yuklanish rejimidagi quvvat yoʻqotishi, kVt da. SK dagi yoʻqotishlarni 1–jadvalda keltirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanishi mumkin. 1-jadval SK ning nominal quvvati, mV.A 5 7,5 10 15 30 50 100 160 320 SK dagi elektr energiyasi yoʻqotishlari, ming kVt. soat (bir yilda) 400 540 675 970 1570 2160 3645 4725 10260 SK ning quvvati jadvalda keltirilgandan farq qilganda, elektr energiyasining yoʻqotishlari chiziqli interpolyatsiya yordamida aniqlanadi. Jadvaldagi yoʻqotishlarning qiymati bir yil — 365 kun boʻlishini hisobga olib keltirilgan. Kabisa yilida yoʻqotishlar hisoblanganda k = 366/365 koeffitsiyent qoʻllaniladi. 4. Statik kondensatorlar batareyalarida (bundan buyon matnda SKB deb yuritiladi) va statik tiristorli kompensatorlarda (bundan buyon matnda STK deb yuritiladi) elektr energiyasining yoʻqotishlari (Δ WKQ) quyidagi formula bilan aniqlanadi: bunda: Δ RKQ — kompensatsiyalovchi qurilmaning pasport maʼlumotiga muvofiq solishtirma quvvat yoʻqotishi, kVt/kVar da; SKQ — kompensatsiyalovchi qurilmaning quvvati (STK uchun sigʻim tashkil etuvchisi boʻyicha qabul qilinadi), kVar da. SKB va STK dagi elektr energiyasi yoʻqotilishi 2–jadvalda keltirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanishi mumkin. 2-jadval SKB va STK ning nominal quvvati, mV.A 5 7,5 10 15 30 50 100 160 320 Elektr energiyasi sarfi, ming kVt.soat (bir yilda) SKB 30 45 60 90 180 300 600 960 1920 STK 120 180 240 360 720 1200 24005 3840 7680 Uskunaning pasport maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda ΔRKQ ning qiymati 1000 V gacha SKB uchun — 0,004 kVt/kVar, 1000 V dan yuqori SKB uchun — 0,002 kVt/kVar, STK uchun esa — 0,006 kVt/kVar olinadi. 5. Shuntlovchi reaktorda elektr energiyasining yoʻqotilishi (Δ WSHR), uskunaning pasport maʼlumotlarida keltirilgan quvvat yoʻqotishlari (ΔRSHR) asosida quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: T — shuntlovchi reaktorning ishlash soatlari soni, soatda; Ui — shuntlovchi reaktorning i-rejimda ishlaganida yuqori tomonidagi kuchlanish, kV da; Unom — shuntlovchi reaktor yuqori chulgʻamining nominal kuchlanishi, kV da; ∆ti — i-rejimda oʻlchov qadami. Shuntlovchi reaktorlardagi elektr energiyasining yoʻqotishlari 3-jadvalda keltirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanishi mumkin. 6. Podstansiyalarning taqsimlovchi qurilmalarining yigʻma shinalari va ulash simlaridagi elektr energiyasining yoʻqotishlari 3-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 3-jadval Uskunalarning kuchlanishi, kV 6 10 35 110 220 500 Shuntlovchi reaktorlarda, ming kVt soat (bir yilda) 84 84 36 32 29 20 Podstansiyalarning taqsimlovchi qurilmalarining yigʻma shinalari va ulash simlarida, ming kVt soat (bir yilda) 1,3 1,3 3 11 31 415 Jadvaldagi yoʻqotishlarning qiymati bir yil — 365 kun boʻlishini hisobga olib keltirilgan. Kabisa yilida yoʻqotishlar hisoblanganda k = 366/365 koeffitsiyent qoʻllaniladi. 6-10/0,4 kV transformator punktlari (bundan buyon matnda TP deb yuritiladi) taqsimlovchi qurilmalarining yigʻma shinalari va ulash simlaridagi elektr energiyasi yoʻqotishlari hisoblanmaydi. Agar, texnologik yoʻqotishlarning normativlarini aniqlashda podstansiyalarning tok oʻtkazuvchi shinalaridagi yoʻqotishlar hisob-kitobi amalga oshirilgan boʻlsa, taqsimlash qurilmalarning yigʻma shinalari va ulash simlaridagi elektr energiyasi yoʻqotishlari hisoblanmaydi. 7. Ventilli razryadlagichlar, oʻta kuchlanishni cheklagichlari, YUCH aloqa ulanmalari tuzilmalari, TT va KT, 0,22-0,66 kV kuchlanishli elektr energiyasini hisobga olish asboblaridagi elektr energiyasining yoʻqotishlari uskunani ishlab chiqargan zavod maʼlumotlariga muvofiq aniqlanadi. Uskunani ishlab chiqargan zavod maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda, yoʻqotishlar 4-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 4-jadval Kuchlanish darajasi kV Uskunalar boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlari, bir yilda ming kVt soat ventilli razryadlagichlar oʻta kuchlanish cheklagichlari YUCH aloqa ulanmalari tuzilmalari TT KT 6 0,009 0,001 0,01 0,06 1,54 10 0,021 0,001 0,01 0,1 1,9 35 0,091 0,013 0,02 0,4 3,6 110 0,60 0,22 0,22 1,1 11,0 220 1,59 0,74 0,43 2,2 13,1 500 4,93 3,94 3,24 5,0 28,9 Jadvaldagi yoʻqotishlarning qiymati bir yil — 365 kun boʻlishini hisobga olib keltirilgan. Kabisa yilida yoʻqotishlar hisoblanganda k = 366/365 koeffitsiyent qoʻllaniladi. YUCH aloqa ulanma tuzilmalari uchun elektr energiyasining yoʻqotishlari bir faza uchun keltirilgan, qolgan uskunalarda esa, uch faza uchun. Uchta bir fazali kuchlanish transformatoridagi elektr energiyasining yoʻqotishi bitta uch fazali kuchlanish transformatoridagi yoʻqotishga teng deb olinadi. 0,4 kV kuchlanishli tok transformatorlaridagi elektr energiyasining yoʻqotishlari yiliga 0,05 ming kVt soatga teng deb olinadi. TT va KT dagi elektr energiyasining yoʻqotishlari, oʻlchov majmuasiga kiruvchi elektr energiyasini hisobga olish asboblaridagi yoʻqotishlar hisobga olinib keltirilgan. 0,22-0,66 kV kuchlanishli toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan hisobga olish asboblaridagi elektr energiyasining yoʻqotishlari bitta hisobga olish asbobi uchun bir yilda kVt soatda quyidagicha hisoblanadi: bir fazali, induksion — 18,4; uch fazali, induksion — 92,0; bir fazali, elektron — 21,9; uch fazali, elektron — 73,6. 8. 110-500 kV kuchlanishli HL dagi tojlanishga elektr energiyasining yoʻqotilishi (Δ WT) ob-havo sharoitlari va kuchlanishning amaldagi miqdoriga bogʻliq holda quvvatning nisbiy yoʻqotishlari (∆rti, kVt/km) boʻyicha aniqlanadi: bunda: Uf, Unom — liniyaning amaldagi va nominal kuchlanishi, kV da; ∆rti — tojlanishga quvvatning nisbiy yoʻqotishi, kVt/km da; L — elektr uzatish liniyasining uzunligi, km da. 220 — 500 kV HL dagi tojlanishga quvvatning nisbiy yoʻqotishi 5-jadvalda keltirilgan. Bunda tojlanishga yoʻqotishni hisoblashni amalga oshirishdagi ob-havo kodlari quyidagi maʼnoni anglatadi: 0 — ochiq; 2 — kam bulutli; 4 –bulutli; 8 –tuman. 5-jadval Kuchlanish kV Simning kesim yuzasi mm2 Ob-havo kodi Tojlanishga quvvatning nisbiy yoʻqotilishi ∆rk, kVt/km, bir zanjirda havo harorati 0ºS dan yuqori boʻlganda havo harorati 0ºS dan past boʻlganda 220 AS-240 0 1,30 1,30 AS-240 2 1,30 1,30 AS-240 4 1.30 1,30 AS-240 6 17,0 6,8 AS-240 8 6,60 34,0 AS-300 0 1,10 1,10 AS-300 2 1,10 1,10 AS-300 4 1,10 1,10 AS-300 6 15,90 6,10 AS-300 8 6,10 32,0 500 3AS-330 0 2,39 2,39 3AS-330 2 2,39 2,39 3AS-330 4 2,39 2,39 3AS-330 6 33,76 10,97 3AS-330 8 10,97 92,42 220 AS-400 0 0,85 0,85 AS-400 2 0,85 0,85 AS-400 4 0,85 0,85 AS-400 6 13,4 3,80 AS-400 8 3,80 45,0 500 3AS-400 0 1,73 1,73 3AS-400 2 1,73 1,73 3AS-400 4 1,73 1,73 3AS-400 6 26,74 7,73 3AS-400 8 7,73 77,91 220 AS-500 0 0,64 0,64 AS-500 2 0,64 0,64 AS-500 4 0,64 0,64 AS-500 6 12,26 2,86 AS-500 8 2,86 42,83 500 3AS-500 0 1,32 1,32 3AS-500 2 1,32 1,32 3AS-500 4 1,32 1,32 3AS-500 6 20,52 5,75 3AS-500 8 5,75 64,24 110 kV kuchlanishli HL dagi tojlanishga quvvatning nisbiy yoʻqotilishi 6-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 6-jadval HL kuchlanishi, tayanchning turi, fazadagi simning soni va kesim yuzasi, mm2 Tojlanishga quvvat yoʻqotishi, kVt/km, ob-havoda sharoitida yaxshi quruq qor nam havo sovuq nam havo 110 poʻlat-1x120 0,013 0,04 0,17 0,69 110 poʻlat/2-1x120 0,015 0,05 0,25 0,93 110 tb-1x120 0,018 0,06 0,30 1,1 110tb/2-1x120 0,020 0,07 0,35 1,21 Bunda 110/2-1x120 ikki zanjirli HL ga toʻgʻri keladi. Barcha holatlarda yoʻqotishlar bitta zanjir hisobiga keltirilgan. 9. Kabellarining izolyatsiyasidagi elektr energiyasining yoʻqotishlari uskunani ishlab chiqargan zavod maʼlumotlariga muvofiq qabul qilinadi. Ishlab chiqargan zavod maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda, yoʻqotishlar 7-jadvalga muvofiq aniqlanadi. 7-jadval Kabelning kesim yuzasi mm2 Quyidagi nominal kuchlanishda (kV) kabellar izolyatsiyasidagi elektr energiyasining yillik solishtirma yoʻqotishlari, ming kVt.soat/km. yil 6 10 35 110 10 0,14 0,33 - - 16 0,17 0,37 - - 25 0,26 0,55 - - 35 0,29 0,68 - - 50 0,33 0,75 - - 70 0,42 0,86 4,04 - 95 0,55 0,99 4,45 - 120 0,60 1,08 4,66 26,6 150 0,67 1,17 5,26 27,0 185 0,74 1,28 5,46 29,1 240 0,83 1,67 7,12 32,4 300 - - - 35,2 400 - - - 37,4 500 - - - 44,4 625 - - - 49,3 800 - - - 58,2 Jadvaldagi yoʻqotishlarning qiymati bir yil — 365 kun boʻlishini hisobga olib keltirilgan. Kabisa yilida yoʻqotishlar hisoblanganda k = 366/365 koeffitsiyent qoʻllaniladi. 10. HL izolyatorlari boʻylab tokning sirqishidan hosil boʻlgan elektr energiyasining yoʻqotilishi 8-jadvalda keltirilgan quvvatning solishtirma yoʻqotishi va hisoblash davrida ob-havo sharoitining davomiyligidan kelib chiqib aniqlanadi. Sirqish toklari ob-havoning 3 ta holatiga bogʻliq: 1-holat — namligi 90 foizdan kam boʻlgan yaxshi ob-havo, quruq qor, sovuq nam havo, yaxlik; 2-holat — yomgʻir, hoʻl qor, shudring, namligi 90 foiz va undan ortiq boʻlgan yaxshi ob-havo; 3-holat — tuman. 8-jadval Ob-havoning holati Quyidagi kuchlanishli (kV) HL izolyatorlari boʻylab toklarning sirqishidan hosil boʻlgan quvvatning solishtirma yoʻqotishlari, kVt/km 6 10 35 110 220 500 1 0,011 0,017 0,035 0,055 0,069 0,156 2 0,094 0,153 0,324 0,510 0,637 1,440 3 0,154 0,255 0,543 0,850 1,061 2,400 11. Podstansiyalarning oʻz ehtiyojlari uchun elektr energiyasining sarfi oʻz ehtiyojlari uchun transformatorlarning yuqori tomonida oʻrnatilgan hisobga olish asboblari asosida aniqlanadi. Agar hisobga olish asboblari oʻz ehtiyojlari uchun transformatorlarning past tomoniga oʻrnatilgan boʻlsa, oʻz ehtiyojlari uchun transformatorlaridagi texnik yoʻqotishlar hisobga olish asboblari asosida aniqlangan yoʻqotishlarga qoʻshiladi. 12. HL ning aktiv qarshiligi uskunaning pasport maʼlumotiga muvofiq quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: —1 km simning, uning harorati 20°S boʻlgandagi solishtirma aktiv qarshiligi, Om/km da; L — liniyaning uzunligi, km da; Θ — tayanch davrda simning oʻrtacha harorati, °S da; nz — parallel zanjirlarning soni, dona. Liniyaning oʻrtacha yuklanishi tokning iqtisodiy zichligidan past boʻlganida (6) — formuladagi simning harorati taxminan havoning haroratiga teng deb qabul qilinadi. Simning harorati toʻgʻrisidagi maʼlumot mavjud boʻlmaganda, u 20°S ga teng deb hisoblanadi. 13. Kabel liniyalarining (bundan buyon matnda KL deb yuritiladi) aktiv qarshiligi pasport maʼlumotiga muvofiq quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: r0 — 1 km kabelning solishtirma aktiv qarshiligi, Om/km da; L — kabelning uzunligi, km da; nz-parallel zanjirlarning soni, dona. 14. Tok oʻtkazuvchi shinaning aktiv qarshiligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: ρ — tok oʻtkazuvchi shinaning solishtirma qarshiligi, Om mm2/m da; l — tok oʻtkazuvchi shinaning uzunligi, m; S — tok oʻtkazuvchi shinaning kesim yuzasi, mm2; k Q,Oʻ — qarshilik oʻzgarishini harorat koeffitsiyenti (mis va aluminiy uchun k Q,Oʻ = 0,004); Θ — tok oʻtkazuvchi shinaning qarshiligi oʻlchanadigan tayanch davrdagi oʻrtacha harorat, ºS da. Tok oʻtkazuvchi shinaning harorati toʻgʻrisidagi maʼlumot mavjud boʻlmaganda, u 20°S ga teng deb olinadi. Agar tok oʻtkazuvchi shinaning pasport maʼlumotlarida 1 km tok oʻtkazuvchi shina solishtirma aktiv qarshiligining qiymati koʻrsatilgan boʻlsa, unda aktiv qarshilik, solishtirma aktiv qarshilik va tok oʻtkazuvchi shina uzunligi qiymatlarining koʻpaytmasi shaklida aniqlanadi. 15. Uch fazali ikki chulgʻamli transformatorning aktiv qarshiligi uskunaning pasport maʼlumotlariga muvofiq quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: ΔRQT — qisqa tutashuv quvvati yoʻqotishlari, kVt da; U Yu nom — yuqori chulgʻamning nominal kuchlanishi, kV da; S nom — uch fazali transformatorning nominal quvvati, mV A da. Uch fazali guruhni tashkil etuvchi bir fazali ikki chulgʻamli transformatorlar uchun aktiv qarshilik quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: S nom tr — bir fazali ikki chulgʻamli transformatorning nominal quvvati, mV A. 16. Yuqori, oʻrta va past kuchlanishli chulgʻamlarining quvvatlari teng boʻlgan uch fazali, uch chulgʻamli transformatorning (avtotransformatorning) aktiv qarshiligi pasport maʼlumotlariga muvofiq quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: bunda: ΔR QT Yu-Oʻ , ΔR QT Yu-P , ΔR QT Oʻ-P — juft chulgʻamlar uchun qisqa tutashuv quvvati yoʻqotishlari, kVt da; S nom — uch fazali, uch chulgʻamli transformatorning nominal quvvati, mV A da. Uch chulgʻamli, uch fazali, chulgʻamlarining nominal quvvati turli boʻlgan transformatorlarning aktiv qarshiligi pasport maʼlumotlariga muvofiq quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: bunda α — chulgʻamining nominal quvvati turli boʻlgan transformatorlar qisqa tutashuv quvvati yoʻqotishlarini yuqori kuchlanishli chulgʻam quvvatiga keltirishni hisobga oladigan koeffitsiyent: bunda U Yu nom, U Oʻ nom — mos ravishda yuqori va oʻrta chulgʻamning nominal kuchlanishi, kV da. Agar uskunaning pasport maʼlumotida qisqa tutashuv yoʻqotishlarining uchtadan bitta qiymati mavjud boʻlsa, unda aktiv qarshilikni hisoblash “mufassal aktiv qarshilik”dan foydalanib, keyin uni almashuv sxemasining shoxobchalari boʻyicha mutanosib boʻlib amalga oshiriladi. Ushbu mutanosib qiymatlar 9-jadvalda keltirilgan chulgʻamlarning nominal quvvatlari nisbatlaridan aniqlanadi. Mufassal aktiv qarshilik quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda Δ R QT — yuqori kuchlanish chulgʻamining nominal yuklamadagi qisqa tutashuv yoʻqotishi, kVt da. 9-jadval Nominalga nisbatan transformator chulgʻamlarining quvvati, % Aktiv qarshilik, Om S_Yu S_Oʻ S_P R_T Yu R_T Oʻ R_T P 100 100 100 0,5 R_muf 0,5 R_muf 0,5R_muf 100 67 100 0,5 R_muf 0,75 R_muf 0,5 R_muf 100 100 67 0,5 R_muf 0,5 R_muf 0,75 R_muf 100 67 67 0,55 R_muf 0,82 R_muf 0,82 R_muf 100 100 50 0,5 R_muf 0,5 R_muf R_muf 100 50 50 0,5 R_muf R_muf R_muf 100 100 33 0,5 R_muf 0,5 R_muf 1,5 R_muf 17. Uch fazali guruhni tashkil etuvchi, bir fazali uch chulgʻamli transformatorlarning aktiv qarshiliklari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda S nom tr — guruhdagi uch chulgʻamli bir fazali transformatorning nominal quvvati, mVA. 18. Ajratilgan chulgʻamli transformatorlarning aktiv qarshiligi har bir chulgʻam uchun alohida, pasport maʼlumotlariga muvofiq quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: 19. Elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari: havo va kabel liniyalardagi; transformatorlardagi (avtotransformatorlardagi); tok oʻtkazuvchi shinalardagi; tokni chegaralovchi reaktorlardagi yoʻqotishlarni oʻz ichiga oladi. Elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlarini hisoblash elektr tarmoqlarning alohida elementlari boʻyicha va umumiy tartibda amalga oshiriladi. 20. Elektr tarmoqlarining alohida elementlari boʻyicha elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari mavjud maʼlumotlardan kelib chiqib, quyidagi metodlarning biridan foydalanib, hisoblanishi mumkin (metodlar hisoblash natijalari aniqligining kamayishi tartibida keltirilgan): tezkor hisoblash metodi. oʻrtacha yuklamalar metodi. 21. Tezkor hisoblash metodi. HL, KL, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarda tayanch davrda elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: R — HL, KL, tok oʻtkazuvchi shina yoki ikki chulgʻamli transformatorning aktiv qarshiligi, Om da; Ij — Δtj vaqt oraligʻida oʻzgarmas deb olinadigan HL, KL, tok oʻtkazuvchi shina yoki ikki chulgʻamli transformatorning tok yuklamasi, A da; Pj, Qj — Δtj vaqt oraligʻida oʻzgarmas deb olinadigan HL, KL, tok oʻtkazuvchi shina yoki ikki chulgʻamli transformatorning aktiv va reaktiv quvvati qiymatlari, mos ravishda mVt, mVar da; Uj — Δtj vaqt oraligʻida oʻzgarmas deb olinadigan HL, KL, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlardagi kuchlanish qiymati, kV da; Δtj — R qarshilikka ega boʻlgan tarmoq elementining yuklamasi oʻzgarmas deb olinadigan vaqt oraligʻi; M — tayanch davrdagi Δtj vaqt oraliqlari soni. Avtotransformatorda (uch chulgʻamli transformatorda) tayanch davr uchun elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: – avtotransformatorning (uch chulgʻamli transformatorning) chulgʻamlari boʻyicha aktiv va reaktiv quvvatlarning, yuklama toklarining Δtj vaqt oraligʻida oʻzgarmas deb olinadigan qiymatlari, mos ravishda mVt, mVar, A da; avtotransformatorning (uch chulgʻamli transformatorning) yuqori, oʻrta va past chulgʻamlar kuchlanishlarining Δt vaqt oraligʻida qiymatlari, kV da; avtotransformator (uch chulgʻamli transformator) chulgʻamlarining aktiv qarshiliklari, Om da. Avtotransformatorlar past tomonining T davrdagi xar bir Δtj vaqt oraligʻidagi oʻlchovlari mavjud boʻlmaganda, elektr energiyasi yoʻqotishlarini hisoblash yuqori hamda oʻrta kuchlanishli chulgʻamlarning maʼlumotlari boʻyicha amalga oshirilishi mumkin. Tayanch davr uchun tokni chegaralovchi reaktordagi elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Δ Rn.TCHR — nominal tokda reaktor fazasidagi aktiv quvvat yoʻqotishi qiymati, kVt da; In — nominal tokning qiymati, A da; Ij — Δtj vaqt oraligʻida oʻzgarmas deb olinadigan ishchi tokning qiymati, A da. 22. Oʻrtacha yuklamalar metodi. HL, KL, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarda tayanch davrda elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: ΔRoʻrt — HL, KL, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarning tayanch davrdagi oʻrtacha yuklama boʻyicha quvvat yoʻqotilishi qiymati, u 23-formula boʻyicha aniqlanadi, kVt da; k2sh — tayanch davr uchun grafik shakli koeffitsiyentining kvadrati, nisbiy birlikda; kk — aktiv va reaktiv yuklamalar grafiklari koʻrinishlarining farqini hisobga oluvchi koeffitsiyent (0,99 ga teng deb olinadi); T — tayanch davrdagi soatlar soni, soatda. Grafik shakli koeffitsiyentining kvadrati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda kt — grafikni toʻldirish koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Wo — T vaqtda tarmoqqa berilgan elektr energiyasi, kVt soatda; Tmax — tarmoqning eng katta yuklama soatlari soni. Pmax — oʻlchovlar natijasida aniqlangan amaldagi maksimal quvvat (elektr energiyasi isteʼmolini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimi yoki oʻlchovlar qaydnomalaridan olingan). Yuklama grafigini toʻldirish koeffitsiyenti toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda, 6 kV va undan yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlar uchun kt = 0,7, 1000 V gacha kuchlanishli elektr tarmoqlar uchun kt = 0,5 deb qabul qilinadi. Tayanch davrdagi oʻrtacha yuklama boʻyicha HL, KL, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarda quvvatning yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Roʻrt, Qoʻrt — T tayanch davrdagi aktiv va reaktiv quvvatning oʻrtacha qiymatlari, mVt, mVar da; tg φ — reaktiv quvvat koeffitsiyenti, nisbiy birlikda; Uoʻrt — T tayanch davrdagi oʻrtacha kuchlanish, kV da; Ioʻrt — yuklama tokining oʻrtacha qiymati, A da (24-formula boʻyicha aniqlanadi); R — HL, KL, tok oʻtkazuvchi shinalar yoki ikki chulgʻamli transformatorlarning aktiv qarshiligi, Om da. Oʻrtacha yuklama quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: WT — T tayanch davrda tugundagi elektr energiyasining miqdori, kVt soatda. Tayanch davrda avtotransformatordagi (uch chulgʻamli transformatordagi) elektr energiyaning yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula bilan aniqlanadi: bunda: ΔRoʻrt — tayanch davrdagi oʻrtacha yuklama uchun avtotransformatorda (uch chulgʻamli transformatorda) quvvat yoʻqotishlari, kVt da (26-formula boʻyicha aniqlanadi). Grafik shakli koeffitsiyenti 21 va 22-formulalar boʻyicha aniqlanadi. Tayanch davrda, oʻrtacha yuklamada avtotransformatorlarda (uch chulgʻamli transformatorlarda) quvvatning yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Roʻrta AT(TR)Yu, Roʻrta AT(TR)Oʻ, Roʻrta AT(TR)P, Qoʻrta AT(TR)Yu, Qoʻrta AT(TR)Oʻ, Qoʻrta AT(TR)P, Ioʻrta AT(TR)Yu, Ioʻrta AT(TR)Oʻ, Ioʻrta AT(TR)P,— T tayanch davrda avtotransformatorning (uch chulgʻamli transformatorning) chulgʻamlari boʻyicha aktiv va reaktiv quvvatlarning, yuklama toklarining oʻrtacha qiymatlari, mos ravishda mVt, mVar, A da; Uoʻrta AT(TR)Yu,Uoʻrta AT(TR)Oʻ,Uoʻrta AT(TR)P— T tayanch davrdagi avtotransformatorning (uch chulgʻamli transformatorning) yuqori, oʻrta va past chulgʻamlari boʻyicha kuchlanishlarining oʻrtacha qiymatlari, kV da; tg φ — reaktiv quvvat koeffitsiyenti, nisbiy birlikda; Roʻrta AT(TR)Yu, Roʻrta AT(TR)Oʻ, Roʻrta AT(TR)P,—avtotransformator chulgʻamlarining aktiv qarshiliklari, Om da. Oʻrtacha yuklama har bir chulgʻam uchun alohida 24-formula boʻyicha aniqlanadi. Avtotransformatorlarning T tayanch davrdagi past tomoni oʻlchovlari mavjud boʻlmaganda, yuqori hamda oʻrta kuchlanish chulgʻamlarining maʼlumotlari boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblashga yoʻl qoʻyiladi. T tayanch davrda tokni chegaralovchi reaktorda oʻrtacha ishchi tokdan foydalanib elektr energiyasining yuklama yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda, Δ R Yu. TCHR oʻrt — tayanch davrda tugunlarning oʻrtacha yuklamalarida tokni chegaralovchi reaktordagi quvvat yoʻqotishi, kVt da (28-formula boʻyicha aniqlanadi). Grafik shaklining koeffitsiyenti 21 va 22-formulalar boʻyicha aniqlanadi. Tayanch davrda, oʻrtacha yuklamada tokni chegaralovchi reaktorda quvvatning yuklama yoʻqotishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda, Ioʻrt — T tayanch davrda ishchi tokning oʻrtacha qiymati, A da. Oʻrtacha yuklama 24-formula boʻyicha aniqlanadi. 23. Sxemalar hamda tarmoq yuklamalari toʻgʻrisidagi mavjud axborotlar hajmidan kelib chiqib, elektr energiyasining elektr tarmoqlarda yuklama yoʻqotishlarini umumiy hisoblash quyidagi metodlardan birini qoʻllagan holda amalga oshirilishi mumkin (metodlar hisoblash natijalari aniqligining kamayishi tartibida keltirilgan): 1) tezkor hisoblash metodi; 2) hisoblangan sutkalar metodi; 3) oʻrtacha yuklamalar metodi; 4) quvvatning eng katta yoʻqotish soatlari soni metodi; 5) tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumot boʻyicha yoʻqotishlarni baholash metodi. Elektr energiyasi yoʻqotishlarini hisoblash uchun 1 — 4 metodlardan foydalaniladiganda, tarmoqdagi quvvat yoʻqotishlari, berilgan tarmoq sxemasi va oʻlchovlar yoki elektrotexnikaga oid hisoblashlar yordamida aniqlangan elektr tarmoq elementlarining yuklamalari asosida hisoblanadi. 2 — 4 metodlar boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlari hisoblash davrining har bir oyi uchun shu oyga mos boʻlgan tarmoq sxemasi hisobga olgan holda, hisoblanishi mumkin. Tarmoq sxemalarini oʻzgarmas deb olib, yoʻqotishlarni bir necha oylarni oʻz ichiga olgan hisoblash oraliqlari uchun hisoblashga yoʻl qoʻyiladi. Tayanch davr uchun elektr energiyasining yoʻqotishlari, tayanch davrga kiruvchi oylar (hisoblash oraliqlari) yoʻqotishlari yigʻindisi sifatida aniqlanadi. 24. Tezkor hisoblash metodi elektr energiyasining yoʻqotishlarini quyidagi formula boʻyicha hisoblashni nazarda tutadi: bunda: n — tarmoq elementlarining soni; Δtij — Ri qarshilikka ega boʻlgan i-chi tarmoq elementining I ij tok yuklamasi oʻzgarmas deb olingan vaqt oraligʻi; m — vaqt oraliqlari soni. Tarmoq elementlarining tok yuklamalari dispetcherlik qaydnomalari, teleoʻlchovlar boʻyicha tezkor oʻlchov komplekslari va elektr energiyasini hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimi maʼlumotlari asosida aniqlanadi. 25. Hisoblangan sutkalar metodi elektr energiyasining yoʻqotishlarini quyidagi formula boʻyicha hisoblashni nazarda tutadi: bunda: ΔWsut — tarmoqqa oʻrtacha sutkalik W oʻrt.sut elektr energiyasi berilganda va uzellardagi yuklama grafiklari shakli nazorat oʻlchovlariga muvofiq boʻlgandagi hisoblanayotgan oyning sutkalik elektr energiyasi yoʻqotishi, kVt soat da; kl — 110 kV va undan yuqori kuchlanishli liniyalar uchun 1,02 ga teng va undan past kuchlanishli liniyalar uchun 1,0 ga deb olinadigan, HL armaturasi taʼsiridagi yoʻqotishni hisobga oluvchi koeffitsiyent; k2sh.o— tarmoqqa elektr energiyasini sutkalik berish grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati (miqdorlarining soni, nazorat oʻlchovlari oyidagi kunlar soniga teng boʻlgan grafik); Kekv j — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan j-chi hisoblash oraligʻidagi kunlarning ekvivalent soni: bunda: WOi — KOi kunlar sonidan iborat i-chi oyda tarmoqqa berilgan elektr energiyasi, kVt soatda; W o.t. — tayanch oyida tarmoqqa berilgan elektr energiyasi, kVt soat da; Nj — j-chi hisoblash oraligʻidagi oylar soni. Bir oylik elektr energiyasi yoʻqotishlarini hisoblashda K ekv j = K o i deb topiladi. Hisoblanayotgan sutka uchun elektr energiyasining yoʻqotishlari (ΔWsut), hisoblanayotgan sutkaning har bir soati uchun hisoblangan quvvat yoʻqotishlari yigʻindisi koʻrinishida aniqlanadi. Tayanch davrda elektr energiyasining yoʻqotishlari, yilning barcha hisoblash oraliqlardagi yoʻqotishlarning yigʻindisi koʻrinishida aniqlanadi. Elektr energiyasining yillik yoʻqotishlarini, 31-formulada Nj =12 deb olinib, qishki nazorat oʻlchovlar kuni uchun ΔW sut ni hisoblab, aniqlashga ruxsat etiladi. Koeffitsiyent (k2sh.o) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Wi — oyning i-chi kunidagi tarmoqqa berilgan elektr energiyasi, kVt soat da; Km — oydagi kunlar soni. Oyning har bir sutkasida tarmoqqa berilgan elektr energiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumot mavjud boʻlmaganda, k2sh.o koeffitsiyent quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Ki, Kn.i — oydagi ish va ishlanmaydigan kunlari soni (KO = Ki + K n.i); kw — oʻrtacha ishlanmaydigan kun va oʻrtacha ish kunlarida isteʼmol qilingan energiya qiymatining nisbati kw = W n.i/Wi. 26. Oʻrtacha yuklamalar metodi elektr energiyasining yoʻqotishlarini quyidagi formula boʻyicha hisoblashni nazarda tutadi bunda: Δ Roʻrt — tugunlarning hisoblash oraligʻidagi oʻrtacha yuklamalarida tarmoqdagi quvvat yoʻqotishi, kVt; ksh2 — hisoblash oraligʻida tarmoqning jamlangan yuklamasi grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati: kk — tarmoqning har xil shoxobchalari aktiv va reaktiv yuklamalari grafiklarining shakli har xilligini hisobga oluvchi koeffitsiyent; Tj — j-chi hisoblash intervalining davomiyligi, soatda. Hisob davri oraligʻi uchun tarmoqning jamlangan yuklamasi grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Rj — grafikning davomiyligi Δti boʻlgan i-chi pogʻonasidagi yuklama miqdori, kVt da; m — hisob davri oraligʻidagi grafik pogʻonalarining soni; Poʻrt — hisoblash intervalidagi tarmoqning oʻrtacha yuklamasi, kVt da. 34-formulada kk koeffitsiyent 0,99 ga teng deb olinadi. 6-10 kV tarmoqlar va 35 kV radial liniyalar uchun 35-formulada Pi va Poʻrt qiymatlarning oʻrniga boshlangʻich uchastkaning Ii va Ioʻrt toklari qiymatlaridan foydalanish mumkin. Bunda kk koeffitsiyent 1,02 ga teng deb olinadi. Hisoblash oraligʻi uchun grafik shakli koeffitsiyentining kvadratini quyidagi formula boʻyicha aniqlash mumkin: bunda: — 35-formula boʻyicha hisoblangan nazorat oʻlchovlari kunining sutkalik grafigi shakli koeffitsiyentining kvadrati; — tarmoqqa oylik elektr energiyasini berish grafigi (miqdorlarining soni, hisoblash oraligʻidagi oylar soniga teng boʻlgan grafik) shakli koeffitsiyentining kvadrati, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: WOi — hisoblash oraligʻining i-chi oyida tarmoqqa berilgan elektr energiyasi, kVt soatda; Woʻrt.oy — hisoblash oraligʻi oylarida tarmoqqa berilgan oʻrtacha oylik elektr energiyasi, kVt soatda. Bir oy uchun yoʻqotishlar hisoblaganda = 1 deb topiladi. Yuklama grafigi mavjud boʻlmaganda quyidagi formula bilan aniqlanadi: Tarmoqning umumiy yuklamasi grafigini toʻldirish koeffitsiyenti kt quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Wb — T vaqtda tarmoqqa berilgan elektr energiya, kVt soatda; Tmax — tarmoqning eng katta yuklamasi soatlarining soni. Pmax — oʻlchovlar natijasida aniqlangan (elektr energiyasi isteʼmolini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimi yoki oʻlchovlar vedomostlaridan olingan) amaldagi maksimal quvvat. i-chi tugunning oʻrtacha yuklamasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda, Wi — T vaqt ichida i-chi tugunda isteʼmol qilingan (ishlab chiqarilgan) elektr energiyasi, kVt soatda. 27. Quvvatning eng katta yoʻqotish soatlari soni metodi elektr energiyasining yoʻqotishlarini quyidagi formula boʻyicha hisoblashni nazarda tutadi: bunda: ΔPmax — tarmoqning maksimal yuklama rejimida quvvat yoʻqotishi, kVt da; τn — tarmoqning umumiy yuklama grafiki boʻyicha aniqlangan, hisoblash intervalida quvvatning eng katta yoʻqotish soatlarining nisbiy soni. Quvvatning eng katta yoʻqotish soatlarining nisbiy soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda, R max — Ri ning hisoblash intervalidagi m ta qiymatlar ichidagi eng katta qiymati, kVt da. Koeffitsiyent kk 41-formulada 1,03 ga teng deb olinadi. 6-10 kV tarmoqlar va 35 kV radial liniyalar uchun 42-formulada Pi va Rmax qiymatlari oʻrniga boshlangʻich uchastka tokining qiymati Ii va Imax dan foydalanish mumkin. Bunda koeffitsiyent kk = 1,0 deb qabul qilinadi. Hisoblash intervalidagi quvvatning eng katta yoʻqotish soatlarining nisbiy sonini quyidagi formula boʻyicha aniqlash mumkin: bunda: τs — nazorat oʻlchovlari kunining sutkalik grafiki uchun 42-formula boʻyicha aniqlangan quvvatning eng katta yoʻqotish soatlarining nisbiy soni; τm va τN — quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi: bunda, Wh.o — hisobot oyida tarmoqqa berilgan elektr energiyasi, kVt soatda. Bir oy uchun hisoblanganda τN = 1 deb olinadi. Yuklama grafiki mavjud boʻlmaganda τn miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: 28. Elektr energiyasining texnologik yoʻqotilishlarini tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotga bogʻliqligi asosida baholash metodi kuchlanishi 10, 6 va 0,4 kV boʻlgan elektr tarmoqlarda qoʻllaniladi. Bunda: tarmoqlar majmuasida elektr energiyasining yoʻqotilishlarini regression modellardan foydalanib hisoblash (10, 6 va 0,4 kV kV boʻlgan elektr tarmoqlarda); elektr energiyasining texnologik yoʻqotilishini tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotga bogʻliqligi asosida baholash (0,4 kV boʻlgan elektr tarmoqlarda); liniyalarda elektr energiyasining yoʻqotilishini kuchlanishning pasayishiga bogʻliq ravishda hisoblash (0,4 kV boʻlgan elektr tarmoqlarda); quvvat va elektr energiyasini yoʻqotilishlarini elektr tarmogʻi sxemasi va rejimi parametrlaridan foydalanib, ularning elementlari boʻyicha hisoblash (0,4 kV boʻlgan elektr tarmoqlarda). 29. Tarmoqlar majmuasida elektr energiyasining yoʻqotilishlarini regression modellardan foydalanib hisoblash kuchlanishi 10, 6 va 0,4 kV boʻlgan liniyalar va 10, 6 kV boʻlgan transformatorlar hamda kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan “qishloq” va “shahar” turidagi elektr tarmoqlari majmuasi uchun alohida amalga oshiriladi. Kuchlanishi 10 kV boʻlgan liniyalarda yoʻqotishlarni liniyalarning umumiy uzunligi va umumiy qarshiligi boʻyicha hisoblash quyidagi formulaga asosan amalga oshiriladi: bunda: Ntr– mazkur tarmoqlar majmuasidan elektr energiyasi olayotgan transformatorlar soni; — sutka davomida tarmoqlar majmuasiga berilgan aktiv energiya va energiya yoʻqotilishi, mVt soat da; Nfid— tarmoqlar majmuasidagi fiderlar soni; L0— tarmoqlar majmuasidagi liniyalar uzunligining yigʻindisi, km da; Rum— mazkur tarmoqlarning umumiy qarshiligi, Om da; sosØ —mazkur tarmoqlar majmuasi uchun sosØning oʻrtacha qiymati. Bu holatda yoki yoki (48), bunda: Nv— tarmoqlar majmuasi barcha fiderlar shoxobchalarining soni; Ri — nchi shoxobchaning qarshiligi, Om da. 47-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 10-jadvalda keltirilgan. 10 kV boʻlgan liniyalarning ekvivalent qarshiligi boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotilishlarini hisoblash quyidagi formulaga asosan amalga oshiriladi: bunda 49-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 11-jadvalda keltirilgan. Kuchlanishi 10 kV boʻlgan transformatorlarda elektr energiyasining yoʻqotilishlarini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi (MVt soatda): bunda Soʻrn— majmuadagi 10/0,4 kV transformatorlarning oʻrnatilgan quvvati yigʻindisi, kVA da. 50-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 12-jadvalda keltirilgan. SYU yoʻqotishlarini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi (MVt soatda): 51-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 13-jadvalda keltirilgan. Kuchlanishi 6 kV boʻlgan liniyalarda yoʻqotishlarni liniyalarning umumiy uzunligi va umumiy qarshiligi boʻyicha hisoblash quyidagi formulaga asosan amalga oshiriladi: 52-formula uchun V0 ning Nfnd hisoblanayotgan majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 14-jadvalda keltirilgan. Kuchlanishi 6 kV boʻlgan transformatorlarda elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi (MVt soatda): 53-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 15-jadvalda keltirilgan. SYU yoʻqotishlarini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi (MVt soatda): 54-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 16-jadvalda keltirilgan. Kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan “qishloq” turidagi tarmoqlar majmuasi boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblash quyidagi formulaga asosan amalga oshiriladi: bunda: Rotp — koʻrib chiqilayotgan tarmoqlar majmuasidagi shoxobchalar (tayanchdan uyning kirishigacha boʻlgan qismi) qarshiliklarining yigʻindisi, Om da; Nn — tarmoqlar majmuasidagi isteʼmolchilar soni; Nef — tarmoqlar majmuasidagi uch fazali isteʼmolchilar soni. 55-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 17-jadvalda keltirilgan. Kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan “shahar” turidagi tarmoqlar majmuasi boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblash uylar orasidagi liniyalarining umumiy qarshiligi Rum.uo Om dan kelib chiqib, quyidagi formulaga asosan amalga oshiriladi: bunda Nsh — tarmoqlar majmuasi barcha fiderlarining uylar oraligʻidagi liniyalarining shoxobchalari soni; Ri — i-nch ishoxobchaning qarshiligi, Om da; Lum.uo — tarmoqlar majmuasi barcha fiderlarining uylar oraligʻidagi liniyalarining umumiy uzunligi, km da. Kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan “shahar” turidagi tarmoqlar majmuasi boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblash quyidagi formulaga asosan amalga oshiriladi: 57-formula uchun V0 ning hisoblanayotgan Nfnd majmuasi hajmiga bogʻliq qiymati 18-jadvalda keltirilgan. 30. Elektr energiyasining yoʻqotilishlarini tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotlarga bogʻliqligi asosida baholash metodiga muvofiq “D” kun(lar) davrida, bosh uchastkalarining oʻrtacha koʻndalang kesimi Fb oʻrt, mm2 boʻlgan 0,4 kV li N ta liniyalarga W0,4 ming kVt soat elektr energiyasi berilganda, elektr energiyasining yoʻqotilishlari quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: bunda: Lekv — liniyalarning umumiy ekvivalent uzunligi, km da; tg φ — reaktiv quvvatning oʻrtacha koeffitsiyenti; k 0,4 — liniya uzunligi boʻyicha yuklamaning taqsimlanishi xarakteri va fazalardagi yuklamalarning bir xil emasligini hisobga oluvchi koeffitsiyent; dn — TP dan 1 va 2-tayanchlar oraligʻiga teng masofada isteʼmol qilinayotgan elektr energiyasining 0,4 kV li tarmoqqa berilgan umumiy elektr energiyasidagi ulushi. Tarmoq sxemalari va yuklamalari toʻgʻrisidagi umumlashtirilgan maʼlumotlar boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlarini baholash metodi umumiy soni 100 ta va undan ortiq kuchlanishi 6-10/0,4 kV boʻlgan TP dan tarqalgan liniyalar jamlanmasidagi elektr energiyasining yoʻqotishlarini hisoblash uchun qoʻllanilishi mumkin. Kichikroq hajmdagi elektr tarmoqlari uchun quyidagilar qoʻllaniladi: quvvat va elektr energiyasining yoʻqotishlarini, elektr tarmogʻi va uning rejim parametrlaridan foydalanib, elementlari boʻyicha hisoblash metodi; 0,4 kV li liniyalardagi elektr energiyasining yoʻqotishlarini kuchlanishning pasayishi miqdoriga bogʻliq holda hisoblash metodi (63 — 65-formulalar boʻyicha). N ta liniyalar yigʻindisining ekvivalent uzunligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Lm — 0,4kV N ta liniyalar magistrallari uzunligining yigʻindisi, km da; L 2-3 — 0,4 kVN ta liniyalar ikki va uch fazali shoxobchalari uzunligining yigʻindisi, km da; L1 — 0,4 kV li N ta liniyalar bir fazali shoxobchalari uzunligini yigʻindisi, km da. Kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan bitta liniya magistralini aniqlashda 6-10/0,4 kV TP dan uch fazali yoki ikki fazali liniyalargacha ulangan eng uzoqdagi isteʼmolchigacha boʻlgan masofa hisobga olinadi; liniyalar uzunligi ekvivalentning yigʻindisini aniqlashda shoxobchaning uzunligiga koʻp xonadonli uy-joylarning uy-joyning umumiy foydalanishidagi elektr tarmoqlari (shuningdek, uy-joy ichidagi elektr tarmoqlari), uy-joylardagi shoxobchalar, agar tarmoqning mansublik chegarasi tayanchda boʻlsa, kiritilmaydi. Magistralda yoki shoxobchalarda aluminiy, poʻlat va misli simlar mavjud boʻlganda 59-formulaga quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan liniyalar uzunligi qoʻllaniladi: bunda La, Lp, Lmis — aluminiy, poʻlat va misli simlarning mos uzunliklari, km da. Koeffitsiyent k0,4 quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: dp — 0,4 kV tarmoqqa berilgan umumiy elektr energiyasiga nisbatan aholiga berilgan elektr energiyasining ulushi, nisbiy birlikda; ku — 400/230 V boʻlgan liniya uchun 1 ga teng va 220/127 V boʻlgan liniya uchun 3 ga teng deb olinadigan koeffitsiyent. Fb oʻrt koeffitsiyent quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Fri — i-chi liniyaning boshlangʻich uchastkasi kesimining yuzasi, mm2 da; Lri — i-chi liniya boshlangʻich uchastkasining uzunligi, km da. Grafikni toʻldirish koeffitsiyenti va (yoki) reaktiv quvvat koeffitsiyenti toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda kt = 0,5 va tg φ = 0,6 deb olinadi. 0,4 kV boʻlgan liniyalarga beriladigan elektr energiyasi hisobga olinmaganda uning qiymati 6-10 kV li tarmoqqa berilgan energiyadan 6 — 10 kV uskunalardagi yoʻqotishlarni, 6-10/0,4 kV li TP larga berilgan energiyani TP ning shinalariga ulangan isteʼmolchilarga berilgan energiyani hamda isteʼmolchilar balansidagi 0,4 kV li liniyalarga berilgan energiyani ayirib aniqlanadi. 31. Kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan liniyalarda elektr energiyasining yoʻqotishlarini kuchlanishning pasayishi qiymatiga bogʻliqligi holda hisoblash metodini qoʻllash uchun maksimal yuklama rejimida TP shinalaridagi va magistral liniyaning uzoq nuqtasidagi faza kuchlanishlari oʻlchanadi. Oʻlchash maʼlumotlari boʻyicha kuchlanish yoʻqolishlari (ΔU) 6-10/0,4 kV TP ning 0,4 kV li shinalaridagi faza kuchlanishining oʻrtacha qiymatiga nisbatan absolyut va nisbiy (foizdagi) qiymatlari aniqlanadi. 0,4 kV kuchlanishli liniyadagi elektr energiyasi yoʻqotilishi (tarmoqqa berilgan elektr energiyasining qiymatidan (foizda) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: ΔU — tarmoqning maksimal yuklamasida TP shinalaridan eng uzoq elektr qabul qilgichgacha kuchlanishning yoʻqotilishi, foizda; Knt — yuklamaning fazalar boʻyicha notekis taqsimlanishini hisobga oluvchi koeffitsiyent. Agar TP ning shinalarida oʻlchangan faza kuchlanishining darajalari har xil boʻlsa, ΔU ni aniqlashda TP ning shinalaridagi uchta oʻlchangan kuchlanishning oʻrtacha arifmetik qiymati qabul qilinadi. Agar yuklamaning maksimal qiymatida magistral liniyaning eng uzoq nuqtasidagi uch fazalik kirishida faza kuchlanishi oʻlchangan boʻlsa, hisoblash uchun uchta oʻlchangan qiymatlardan eng kichigi qabul qilinadi. Knt koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: Ia, Iv, Is — fazalarning oʻlchangan tok yuklamalari; Rn/Rf — nol va faza simlari qarshiliklarining nisbati. Fazalarning tok yuklamalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda: Rn/Rf = 1 boʻlgan liniyalar uchun Knt = 1,13; Rn/Rf = 2 boʻlgan liniyalar uchun Knt = 1,2; τ/Tmaks nisbati 19-jadvalga muvofiq qoʻllaniladi. 19-jadval Tmaks, soat 2000 3000 4000 5000 6000 τ/Tmaks 0,46 0,52 0,6 0,72 0,77 0,4 kV li K ta liniyalaridagi elektr energiyasining nisbiy yoʻqotishlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi (foizda): bunda: — 65-formula boʻyicha aniqlanadigan i-chi liniyadagi elektr energiyasining nisbiy yoʻqotishlari; Ii — i-chi liniyaning bosh uchastkasidagi maksimal yuklama. 0,4 kV elektr tarmoqlarda elektr energiyasi yoʻqotishlarini aniq hisoblash uchun boshlangʻich axborotlar yetarli darajada mavjud boʻlganda 0,4 kV kuchlanishli alohida liniyalarda elektr energiyasi yoʻqotishlarini hisoblashda quvvat va elektr energiyasi yoʻqotishlarini elektr tarmogʻi sxemasi va rejimi parametrlaridan foydalanib, uning elementlari boʻyicha hisoblash metodini qoʻllash tavsiya etiladi. Kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan liniyalarda elektr energiyasi yoʻqotishlarini kuchlanishning pasayishiga bogʻliq holda hamda quvvat va elektr energiyasining yoʻqotishlari elementlari boʻyicha hisoblashni elektr tarmogʻi sxemasi va rejimi parametrlaridan foydalanib, ixtiyoriy tanlab olingan 0,4 kV taqsimlash liniyalari boʻyicha amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, kuchlanishi 0,4 kV boʻlgan liniyalarning umumiy soni 100 tadan ortiq 6-10/0,4 kV TP larning kamida 20% dan taʼminlanayotgan boʻlishi lozim. 32. Elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlar (ΔWhato.T) butun elektr tarmogʻi boʻyicha elektr energiyasi nobalansining chegaraviy qiymati sifatida tayanch davr maʼlumotlaridan kelib chiqib, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: δi (δj) — elektr tarmogʻi boʻylab qabul qilingan (berilgan) aktiv elektr energiyasi oʻlchov kanalining xatoligi, % da; Wi (Wj) — elektr tarmogʻi boʻylab oʻlchov kanallarida qayd qilingan, qabul qilingan (berilgan) aktiv elektr energiya, ming kVt soatda; n –elektr energiyasining qabul qilinishini qayd etuvchi hisobga olish nuqtalaring soni, dona; m — elektr energiyasining berilishini qayd etuvchi hisobga olish nuqtalaring soni, dona. Tayanch davrda hududiy elektr tarmoqlari korxonalari uchun elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq elektr energiyasining nisbiy yoʻqotishlari quyidagiga teng: bunda Wtb.T — tayanch davrda butun elektr tarmogʻi boʻyicha tarmoqqa berilgan elektr energiyasi. Tayanch davrda magistral elektr tarmoqlari korxonalari uchun elektr energiyasini hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq elektr energiyasining nisbiy yoʻqotishlari quyidagiga teng: bunda, Wber.T — tayanch davrda butun elektr tarmogʻi boʻyicha tarmoqdan berilgan elektr energiyasi. Aktiv elektr energiyasi oʻlchash kanalining ruxsat etilgan nisbiy xatoligi miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bunda: — normal sharoitlarda hisobga olish asbobi, TT va KT ning ruxsat etilgan xatoliklari (aniqlik klassi qiymati boʻyicha qabul qilinadi), % da; δL — hisobga olish asboblarining KT larga ulangan liniyalaridagi ruxsat etilgan kuchlanish yoʻqotishlarining chegarasi, % da. 33. Hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq kuchlanish darajalari boʻyicha elektr energiyasining yoʻqotishlari tayanch va hisob davrlarida kuchlanish darajalari boʻyicha tarmoqqa berilgan elektr energiyasiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. 34. Agar tayanch davrdagi elektr energiyasining hisoblangan texnologik yoʻqotishlaridan amaldagi texnologik yoʻqotishlar kichik yoki unga teng boʻlsa, hisob davri uchun elektr energiyasini uzatishda uning hisobga olish tizimining ruxsat etilgan xatoliklari bilan bogʻliq yoʻqotishlari hajmi (∆Wxato.H) nolga teng deb qabul qilinadi. Mazkur Nomenklatura quyidagi maqsadlar uchun elektr energiyasining sarfini nazarda tutadi: transformatorlarni va avtotransformatorlarni sovitish; xonalarni (tezkor boshqarish, tezkor chiqish brigadalari, akkumulyator va kompressor xonalarini, shuningdek yopiq taqsimlash qurilmalarini, oʻt oʻchirish nasos stansiyasini, sinxron kompensatorlar yordamchi tuzilmalarining binosini, qorovulxonani) isitish, yoritish va shamollatish; hududni yoritish; akkumulyator batareyalarini zaryadlash-zaryadlab olish qurilmalari; tezkor zanjirlarning va boshqaruv zanjirlarining taʼminoti (oʻzgaruvchan tezkor tokli podstansiyalarda); tashqi komplekt taqsimlovchi qurilma yacheykalarini (rele himoyasi va avtomatikasi apparaturasi, hisobga olish asboblari va oʻchirgichlari bilan) hamda tashqi oʻrnatiladigan rele shkaflarini isitish; transformator podstansiyalari ekspluatatsiyasining alohida sharoitlari bilan bogʻliq elektr qabul qilgichlarning elektr energiyasi sarfi (boshqaruv shiti xonasidagi konditsionerlar, oʻt oʻchirish tizimining suv taʼminoti texnologik quduqlari nasoslarining taʼminoti); moyli oʻchirgichlar yuritmalarini va baklarini isitish; boʻlgichlar va qisqa tutashtirgichlarning yuritmalarini isitish; kuchlanish ostida rostlash almashlab ulagichlari tuzilmalarining yuritmalari va moy baklarini isitish; ajratgichlarning elektrodvigatelli yuritmalarini isitish; isitilmayotgan xonalardagi elektr energiyasini hisobga olish asboblarini isitish; havoli oʻchirgichlarning agregat shkaflarini va boshqarish shkaflarini isitish; kompressorlarning taʼminoti; havo yigʻgichlarni isitish; sinxron kompensatorning yordamchi qurilmalari (moyli, sirkulyatsiya va drenaj nasoslari, zadvijkalar, avtomatika); telemexanika va aloqa apparaturasining elektr taʼminoti; ekspluatatsiya jarayonida bajariladigan kichik hajmdagi taʼmirlash ishlari; drenaj nasoslari, kuchlanish ostida rostlash qurilmalari, distillyatorlar, mayda dastgoh va moslamalar. Mazkur Nomenklaturaga xoʻjalik ehtiyojlari uchun elektr energiyasini sarflaydigan elementlar kiritilishi taqiqlanadi.