“Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqida
(law, 2025-04-17)

1. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi birjalarning tashkil etilishi va faoliyati bilan bogʻliq munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

2. Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik
Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

3. Birja
Birja — oldindan belgilangan joy va muayyan vaqtda, belgilangan qoidalar asosida birja savdolarini tashkil etuvchi yuridik shaxs. Birjalar faqat aksiyadorlik jamiyatlari shaklida tashkil etiladi. Birjalar oʻz faoliyatini tovar-xom ashyo, fond va valyuta birjasi turida amalga oshiradi. Birjaning firma nomida “birja” soʻzi boʻlishi kerak. Ushbu Qonun talablariga javob bermaydigan yuridik shaxs oʻz firma nomida “birja” soʻzidan, undan hosil boʻlgan soʻzlardan va soʻz birikmalaridan foydalanishga haqli emas, qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Birjalar belgilangan tartibda litsenziya olganidan keyin birja faoliyatini amalga oshirish huquqini qoʻlga kiritadi.

4. Birja ustavi
Birja ustavida quyidagi maʼlumotlar boʻlishi kerak: birjaning toʻliq va qisqartirilgan firma nomi, joylashgan yeri (pochta manzili), elektron pochta manzili; birja ustav fondining (ustav kapitalining) miqdori; birja tomonidan chiqariladigan aksiyalarning soni, nominal qiymati, turlari (oddiy, imtiyozli); birja boshqaruvining tuzilmasi, birja kuzatuv kengashining, taftish komissiyasining va ijroiya organining aʼzolari soni, ushbu organlarni shakllantirish tartibi, ularning vakolatlari. Birja ustavida qonunchilikka muvofiq boshqa maʼlumotlar ham boʻlishi mumkin.

5. Birjaning boshqaruv organlari
Birja aksiyadorlarining umumiy yigʻilishi, kuzatuv kengashi va ijroiya organi birjaning boshqaruv organlaridir. Birja aksiyadorlarining umumiy yigʻilishi birjaning kuzatuv kengashini (bundan buyon matnda birja kengashi deb yuritiladi) saylaydi. Birja kengashining vakolatlariga quyidagilar kiradi: birjani rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlarini belgilash; birja savdosi qoidalarini tasdiqlash; birja aʼzoligiga qabul qilish, aʼzolikni toʻxtatib turish, tugatish tartibini tasdiqlash; birja faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish; birja savdosi qoidalarini buzganlik uchun jarimalarning miqdorlarini va ularni undirish tartibini belgilash; aʼzolik badallarining va birja tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar uchun toʻlovlarning miqdorini belgilash; tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash fondini shakllantirish va uning mablagʻlaridan foydalanish tartibini tasdiqlash. Birja kengashi qonunchilikka va birja ustaviga muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. Joriy faoliyatga rahbarlik qilish vakolatlari birja ustavida belgilanadigan birjaning ijroiya organi tomonidan amalga oshiriladi.

6. Birjaning huquq va majburiyatlari
Birja: kotirovkalash, arbitraj, listing, nazorat va boshqa birja komissiyalarini tashkil etishga; agar birja tovarlarining kotirovkalari (narxlari) birja tomonidan belgilangan chegaraviy miqdordan oʻzgarib ketsa, birja savdolarini toʻxtatishga; qonunchilikka muvofiq tanlov, kimoshdi, koʻrgazma-yarmarka savdolarini, davlat xaridlari va korporativ xaridlarni tashkil etish hamda oʻtkazishga; birja axborotnomalari, maʼlumotnomalari hamda boshqa axborot va reklama materiallarini chiqarishga haqli. Birja qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. Birja: birja savdolarini tashkil etishi; birja tovarlariga boʻlgan talab va taklifning nisbati asosida ularni kotirovkalashni (ularning narxini belgilashni) amalga oshirishi; savdo maydonchalarida va seksiyalarda birja savdolari oʻtkazish joyi hamda vaqti toʻgʻrisida birja aʼzolarini oʻz vaqtida xabardor qilishi; tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash uchun shart-sharoitlar yaratishi; birja aʼzolarining va ular mijozlarining oʻzaro majburiyatlarini belgilashni, aniqlashtirishni hamda hisobga olishni (kliring), shuningdek bankda ochilgan maxsus hisobvaraqlar orqali ular oʻrtasidagi oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirishi; birja, birja aʼzolari va ularning mijozlari pul mablagʻlarining alohida-alohida hisobini yuritishi; muntazam ravishda (haftasiga kamida bir marta) oʻz rasmiy veb-saytida birja tovarlarining kotirovkalarini (narxlarini) joylashtirishi, shuningdek birja aʼzolarini har bir birja savdosining yakunlari toʻgʻrisida xabardor qilib borishi shart. Birjaning zimmasida qonunchilikka muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.

7. Birja faoliyati tushunchasi
Birja faoliyati birja tovarlari bozorini tashkil etish va tartibga solishga hamda talab va taklif asosida birja tovarlarining narxlarini ushbu bozorda shakllantirishga qaratilgan faoliyatdir.

8. Birja faoliyatining asosiy prinsiplari
Birja faoliyatining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: birja savdolarini oʻtkazishning oshkoraligi va ommaviyligi; birja savdolarida narxlar shakllanishining erkinligi; birja bitimlarini tuzishning ixtiyoriyligi; birjaning barcha aʼzolari uchun birja savdolarida ishtirok etishda shart-sharoitlarning tengligi; tuzilgan birja bitimlari bajarilishining taʼminlanishi.

9. Birjalar faoliyatini tartibga solish
Tovar-xom ashyo birjalarining faoliyatini tartibga solish vakolatli organ tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda amalga oshiriladi. Fond birjalarining faoliyatini tartibga solish Oʻzbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi tomonidan amalga oshiriladi. Valyuta birjasi faoliyatini tartibga solish Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan amalga oshiriladi.

10. Birja tovari
Belgilangan tartibda birja savdolariga qoʻyilgan muayyan turdagi va sifatdagi tovar, shu jumladan hosila moliyaviy vositalar (derivativlar) birja tovaridir. Yer, yer osti boyliklari, suv, boshqa tabiiy resurslar, madaniy meros va intellektual mulk obyektlari, ishlar va xizmatlar, xususiy belgili ashyolar, koʻchmas mulk, shuningdek qonunchilikka muvofiq fuqarolik muomalasidan chiqarilgan mol-mulk birja tovari boʻlishi mumkin emas.

11. Birja savdolari
Birja savdolari birja tomonidan birja savdosi qoidalariga muvofiq tashkil etiladigan birja tovari savdolaridir. Birja savdolari birjada birja aʼzolarining barchasiga ushbu savdolarda bir vaqtda ishtirok etish imkoniyati berilgan holda, markazlashtirilgan tarzda elektron shaklda oʻtkaziladi.

12. Birja savdosi qoidalari
Birja savdosi qoidalarida quyidagilar koʻrsatilishi kerak: birja aʼzolari, ularning huquq va majburiyatlari toʻgʻrisidagi nizom; birja aʼzolarining birja savdolarida ishtirok etishiga ruxsat berish tartibi; tovarlarni birja savdolariga qoʻyishga ruxsat berishni amalga oshirish tartibi; birja bitimlarining turlari; birja savdolarida muomalada boʻladigan hosila moliyaviy vositalarning (derivativlarning) tavsifi; tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash uchun shart-sharoitlar yaratish tartibi; birja savdolarini oʻtkazish tartibi; birja bitimlarini va birja savdolari natijalarini roʻyxatga olish hamda rasmiylashtirish tartibi; kliring va hisob-kitoblarni amalga oshirish tartibi; birja tovarlarini kotirovkalash (ularning narxini belgilash) tartibi; birjada narxlarning shakllanish jarayoni ustidan nazorat qilish tartibi; birja savdolari toʻgʻrisidagi axborotni oshkor etish tartibi; birja savdosi qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisidagi qoidalar; birjada nizolarni hal etish tartibi. Birja savdosi qoidalarida qonunchilikka muvofiq boshqa qoidalar ham koʻrsatilishi mumkin.

13. Birja aʼzolari
Birja tomonidan belgilangan tartibda birja savdolarida ishtirok etish hamda dilerlar, market-meykerlar va brokerlar sifatida birja bitimlarini tuzish huquqini olgan yuridik shaxslar birja aʼzolaridir. Birja bitimlarini oʻz nomidan va oʻz hisobidan tuzuvchi birja aʼzosi dilerdir. Birja tovarlari narxlarining, talab va taklifning darajasini saqlab turish uchun oʻz zimmasiga birja bitimlarini tuzish majburiyatini olgan diler market-meykerdir. Mijozning topshirigʻiga koʻra va uning hisobidan birja bitimlarini tuzuvchi birja aʼzosi brokerdir. Diler va broker vazifalari birjaning bitta aʼzosi tomonidan qoʻshib amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi. Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari birja aʼzolari boʻlishi mumkin emas, valyuta birjasi bundan mustasno. Birja aʼzolari birja savdolarida ularning nomidan birja bitimlari tuzishga vakolatli boʻlgan oʻz xodimlari (treyderlar) orqali ishtirok etadi.

14. Birja aʼzolarining huquq va majburiyatlari
Birja aʼzolari: birja savdolarida ishtirok etish va birja bitimlarini tuzish; birja komissiyalari faoliyatida ishtirok etish; birja savdosi qoidalarini ishlab chiqishda ishtirok etish; birja tomonidan taqdim etiladigan xizmatlardan foydalanish; har bir birja savdosining yakunlari toʻgʻrisida axborot olish huquqiga ega. Birja aʼzolari qonunchilikka va birja savdosi qoidalariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. Birja aʼzolari: birjada oʻz faoliyatini qonunchilikka va birja savdosi qoidalariga muvofiq amalga oshirishi; mijozga uning manfaatlarini koʻzlab tuziladigan birja bitimlari, shuningdek uning topshiriqlari bajarilishi bilan bogʻliq toʻliq axborotni oʻz vaqtida taqdim etishi; birjaga oʻzlarining birja savdolarida ishtirok etganligi hamda birja bitimlarini tuzganligi bilan bogʻliq toʻliq axborotni oʻz vaqtida taqdim etishi; mijoz bilan shartnoma tuzayotganda uni birja savdosi qoidalari hamda kliring va hisob-kitoblarni amalga oshirish shartlari bilan tanishtirishi; oʻz hisobidan va mijozning hisobidan tuzilgan birja bitimlarining alohida hisobini yuritishi; oʻz mijozlari pul mablagʻlarining alohida-alohida hisobini yuritishi shart. Birja aʼzolarining zimmasida qonunchilikka va birja savdosi qoidalariga muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.

15. Birjaning kotirovkalash varagʻi. Tovarni birja savdolariga qoʻyishga ruxsat berishni amalga oshirish
Dastlabki koʻzdan kechirishni talab etmaydigan, sifat koʻrsatkichlari oʻzgarmasligi va birja bitimlari muntazam ravishda tuzilishi bilan tavsiflanadigan, birja savdolariga qoʻyilgan muayyan turdagi tovarlar roʻyxati birjaning kotirovkalash varagʻidir. Tovarni birja savdolariga qoʻyishga ruxsat berishni amalga oshirish quyidagi tartib-taomillarni oʻz ichiga oladi, qimmatli qogʻozlar bundan mustasno: tovar ishlab chiqaruvchining yoki yetkazib beruvchining tovarni birjaning kotirovkalash varagʻiga kiritish toʻgʻrisidagi arizasini koʻrib chiqish; tovarning ushbu Qonunning 10-moddasi va mazkur moddaning birinchi qismi talablariga muvofiqligini tekshirish; tovarning likvidliligini baholash; tovarni birjaning kotirovkalash varagʻiga kiritish va uni birja aʼzolariga yetkazish. Qimmatli qogʻozlarni birja savdolariga qoʻyishga ruxsat berishni amalga oshirish (birja listingi) quyidagi tartib-taomillarni oʻz ichiga oladi: qimmatli qogʻozlar emitentining oʻz qimmatli qogʻozlarini birjaning kotirovkalash varagʻiga kiritish toʻgʻrisidagi arizasini koʻrib chiqish; qimmatli qogʻozlar emitentining moliyaviy holatini baholash; qimmatli qogʻozlarning likvidliligini baholash; qimmatli qogʻozlarni birjaning kotirovkalash varagʻiga kiritish va uni birja aʼzolariga yetkazish. Birjaning kotirovkalash varagʻiga kiritilgan tovar birja savdolariga qoʻyilgan hisoblanadi. Chet el valyutasi va davlat qimmatli qogʻozlari birjaning kotirovkalash varagʻiga tovarni birja savdolariga qoʻyishga ruxsat berishni amalga oshirish va birja listingi tartib-taomilisiz kiritiladi.

16. Birja bitimlari va ularning turlari
Birja bitimi birja tomonidan roʻyxatga olingan, birja savdosining birjada qayd etilgan natijasi boʻyicha tuzilgan birja tovariga doir oldi-sotdi shartnomasidir. Birjada birja bitimlari, shu jumladan: birja tovarlarining ularni kechiktirmasdan yetkazib berish sharti bilan tuziladigan oldi-sotdi bitimlari (spot); birja tovarlarining ularni kechiktirib yetkazib berish sharti bilan tuziladigan oldi-sotdi bitimlari (forvardlar); birja tovarini yetkazib berishni (yetkazib berish fyuchersi) yoki birja tovarini yetkazib bermagan holda bitim taraflari oʻrtasida pul hisob-kitoblari amalga oshirilishini (hisob-kitob fyuchersi) nazarda tutadigan, kelgusida bajarish majburiyati bilan tuziladigan hosila moliyaviy vositalarning (derivativlarning) oldi-sotdi bitimlari (fyucherslar); birja tovarlarini yoki hosila moliyaviy vositalarni (derivativlarni) kelgusida sotib olish yoxud sotish huquqi bilan tuziladigan hosila moliyaviy vositalarning (derivativlarning) oldi-sotdi bitimlari (opsionlar); valyutalarni bir vaqtda olish-sotishga doir bitimlar boʻyicha hisob-kitoblarni muayyan muddat oʻtgach, avvaldan belgilangan valyuta kursi boʻyicha amalga oshirish sharti bilan tuziladigan valyutalarni bir vaqtda olish-sotishga doir bitimlar (valyuta svoplari); qimmatli qogʻozlarni muayyan muddat oʻtgach, avvaldan belgilangan narx boʻyicha qayta sotib olish sharti bilan tuziladigan qimmatli qogʻozlarga doir oldi-sotdi bitimlari (repo) tuzilishi mumkin. Birjada qonunchilikka muvofiq boshqa birja bitimlari ham tuzilishi mumkin. Birja bitimi toʻgʻrisidagi axborot (birja tovarining nomi, soni, kotirovkasi (narxi), birja bitimi tuzilgan sana bundan mustasno) uchinchi shaxslarga oshkor qilinishi mumkin emas. Birja bitimi toʻgʻrisidagi axborot sudlarga taqdim etiladi, surishtiruv va tergov organlariga esa, qoʻzgʻatilgan jinoyat ishi mavjud boʻlgan taqdirda taqdim etiladi. Birja bitimining mazmuni haqidagi jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish bilan bogʻliq boʻlgan axborot qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda va tartibda maxsus vakolatli davlat organiga taqdim etiladi. Birja bitimi toʻgʻrisidagi axborot Oʻzbekiston Respublikasi Hisob palatasiga qonunchilikka muvofiq oʻz zimmasiga yuklatilgan vazifalarni amalga oshirish maqsadida uning soʻroviga koʻra taqdim etiladi.

17. Birja savdolarini oʻtkazish va birja tovarini kotirovkalash
Birja savdolari birja aʼzolari tomonidan berilgan buyurtmalar asosida, birja savdosi qoidalariga muvofiq oʻtkaziladi. Birja tovarini kotirovkalash birja savdolarida birja tovarining birja narxini belgilash maqsadida avtomatik rejimda, birja savdosi qoidalarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Birja savdolari yakunlariga koʻra olingan qimmatli qogʻozlarning, davlat qimmatli qogʻozlari bundan mustasno, birja narxi mazkur qimmatli qogʻozlarning birja savdolari sanasidagi bozor narxidir.

18. Birja bitimini roʻyxatdan oʻtkazish va rasmiylashtirish
Birja bitimini roʻyxatdan oʻtkazish va rasmiylashtirish birja savdolari natijalari boʻyicha yozma yoki elektron shaklda amalga oshiriladi. Qimmatli qogʻozlarga doir birja bitimlarini yozma ravishda rasmiylashtirish talab qilinmaydi. Birja bitimlari notarial tartibda tasdiqlanmaydi.

19. Tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash
Birjalar tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash uchun quyidagilar orqali shart-sharoitlar yaratadi: kliring va hisob-kitoblarni amalga oshirish; agar birja bitimi shartlarida nazarda tutilgan boʻlsa, birja tovarlarini yetkazib berishni nazorat qilishni va hisobga olishni amalga oshirish; pul mablagʻlarini va birja tovarlarini oldindan deponentga qoʻyishni nazarda tutuvchi mexanizmlarni belgilash; birja savdosi qoidalariga va birja bitimlari boʻyicha majburiyatlarga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish. Birja bankrot deb topilgan taqdirda, birja aʼzolarining va ular mijozlarining birja hisobvaraqlaridagi mol-mulki tugatish massasiga kiritilmaydi hamda birja aʼzolariga va ularning mijozlariga ularning birja bitimi boʻyicha majburiyatlari bajarilganidan keyin qaytarilishi lozim. Birjaning majburiyatlari boʻyicha undiruvni birja aʼzolarining va ular mijozlarining mol-mulkiga qaratishga yoʻl qoʻyilmaydi. Birja aʼzolarining mablagʻlari yetarli boʻlmagan taqdirda, birja bitimi boʻyicha majburiyatlarni bajarish tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash fondining pulli va qaytarib berish asosida birja aʼzolariga taqdim etiladigan mablagʻlari orqali taʼminlanishi mumkin. Birjalar tuzilgan birja bitimlarining bajarilishini taʼminlash uchun qonunchilikka muvofiq boshqa shart-sharoitlarni ham yaratishi mumkin.

20. Birja faoliyatini amalga oshirishdagi cheklovlar
Birja quyidagilarga haqli emas: ishlab chiqarish, savdo, savdo-vositachilik faoliyatini bevosita amalga oshirishga, shuningdek birja faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa yuridik shaxslarning muassisi (aksiyadori) boʻlishga, qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno; birja aʼzolarining va ular mijozlarining pul mablagʻlaridan oʻz manfaatlari yoʻlida foydalanishga, qonunchilikda va birja savdosi qoidalarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Birjada: birjaning kotirovkalash varagʻiga kiritilmagan birja tovarlarini muomalaga kiritishga; birja aʼzolarining narxlarning sunʼiy ravishda oʻzgartirilishiga yoki qatʼiy qilib qoʻyilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan kelishilgan xatti-harakatlariga; bozor konyunkturasini sunʼiy ravishda oʻzgartirishga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan notoʻgʻri va ataylab yolgʻon maʼlumotlarni tarqatishga; birja savdolari oʻtkazilmagan holda birja aʼzolari oʻrtasida tuzilgan birja tovariga taalluqli bitimlarni birja tomonidan roʻyxatdan oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Nizolarni hal etish
Birja faoliyati sohasidagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.

22. Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.