Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (17-sonli BHS) “Xodimlarning daromadlari”ni tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2024-11-21)

Oʻzbekiston Respublikasining Budjet kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq va budjet hisobini davlat sektorida xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga muvofiqlashtirish maqsadida buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (17-sonli BHS) “Xodimlarning daromadlari” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq 2025-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (17-sonli BHS) “Xodimlarning daromadlari” (bundan buyon matnda Standart deb yuritiladi) budjet tashkilotlari, davlat maqsadli jamgʻarmalari, boshqa budjetdan tashqari jamgʻarmalar hamda budjet mablagʻlari oluvchilar (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) tomonidan xodimlarga beriladigan daromadlar hisobini yuritish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Standartda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: xodimlarning daromadlari — xodimlar tomonidan amalga oshirilgan mehnat faoliyati evaziga yoki ishdan boʻshatilganligi uchun tashkilot tomonidan beriladigan toʻlovlarning barcha turlari; xodimlarning qisqa muddatli daromadlari — xodimlar tegishli mehnat faoliyatini koʻrsatgan yillik hisobot davri oxiridan keyingi oʻn ikki oy oldin toʻliq hisob-kitob qilinishi kutilayotgan xodimlarning daromadlari (ishdan boʻshatish nafaqalaridan tashqari); mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar — mehnat faoliyati yakunlangandan soʻng xodimlarga toʻlanadigan daromadlar (ishdan boʻshatish nafaqalari va xodimlarning qisqa muddatli daromadlaridan tashqari); xodimlarning boshqa uzoq muddatli daromadlari — xodimlarning qisqa muddatli daromadlari, mehnat faoliyatidan keyingi daromadlari va ishdan boʻshatish nafaqalaridan tashqari xodimlarning barcha daromadlari; ishdan boʻshatish nafaqasi — xodim bilan mehnat shartnomasi alohida asoslarga koʻra bekor qilinganda xodimning ishdan mahrum boʻlishi oqibatlarini yumshatish maqsadida amalga oshiriladigan, qonunchilikda, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda, mehnat shartnomasida nazarda tutilgan biryoʻla beriladigan pulli toʻlovdir; mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar dasturlari — tashkilotning bir yoki bir nechta xodimlariga mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar bilan taʼminlaydigan kelishuvlari; belgilangan badallar boʻyicha pensiya dasturlari — tashkilot alohida jamgʻarmaga qatʼiy belgilangan badallarni toʻlaydigan va agar ushbu jamgʻarma xodimlarning tegishli barcha nafaqalarini toʻlash uchun yetarli mablagʻga ega boʻlmasa ham, tashkilot qoʻshimcha badallarni toʻlash boʻyicha yuridik yoki konstruktiv javobgarlikka ega boʻlmaydigan xodimlarning mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar dasturlari. 2. Mazkur Standartning maqsadi xodimlar daromadlarining hisobini yuritish va ular boʻyicha maʼlumotlarni yoritib berish tartibini belgilashdan iborat. 3. Mazkur Standart xodimlarning mazkur Standartning 5-bandida koʻrsatilgan xodimlarning daromadlarini hisoblashda tashkilot tomonidan foydalaniladi. 4. Mazkur Standartda qoʻllaniladigan xodimlarning daromadlari quyidagilar asosida tatbiq etiladi: tashkilot va alohida xodim, xodimlar guruhlari yoki ularning vakillari oʻrtasida tuzilgan shartnomalar (mehnat shartnomasi, fuqaroviy-huquqiy shartnoma) yoki boshqa kelishuvlar; tashkilotdan davlat, soha yoki boshqa bir nechta ish beruvchilarning umumiy dasturlariga toʻlovlarni amalga oshirishi talab etiladigan qonunchilik talablari yoki soha kelishuvlari; konstruktiv javobgarliklarni yuzaga keltiruvchi norasmiy amaliyotlar. Norasmiy amaliyotlar tashkilotning xodimlarga daromad toʻlovlarini amalga oshirishdan boshqa muqobil chorasi boʻlmagan konstruktiv javobgarliklarni yuzaga chiqaradi. Masalan, tashkilot tomonidan qonuniy majburiyati boʻlmasa ham, xodimlarga mukofotlar toʻlab kelingan. Bunda, tashkilotda amaliyotdan kelib chiqqan holda mukofotni toʻlash majburiyati yuzaga keladi va unda mukofotni toʻlashdan boshqa muqobil chora boʻlmaydi, aks holda xodimlar mehnat shartnomalarini bekor qilishlari mumkin. 5. Xodimlarning daromadlari quyidagilarni qamrab oladi: a) xodimlarning qisqa muddatli daromadlari; b) mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar; v) xodimlarning boshqa uzoq muddatli daromadlari; g) ishdan boʻshatish nafaqalari. 6. Xodimlarning daromadlari xodimlarga, ularning ishonchli vakillariga, turmush oʻrtoqlariga, farzandlariga yoki boshqa qaramogʻidagilariga yoxud boshqalarga (masalan, sugʻurta kompaniyalariga) toʻlanadigan toʻlovlar yoki shartli tovarlar va xizmatlar bilan taʼminlash orqali hisob-kitob qilinishi mumkin boʻlgan daromadlarni oʻz ichiga oladi. 7. Mazkur Standartda xodim deganda tashkilotda toʻliq, toʻliq boʻlmagan, doimiy yoki vaqtinchalik asoslarda ishlovchi shaxslar tushuniladi. 8. Xodimlar tomonidan mehnat faoliyati amalga oshirilgan hisobot davri tugaganidan keyingi oʻn ikki oy mobaynida toʻlanishi kerak boʻlgan xodimlarning qisqa muddatli daromadlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: ish haqlari va unga tenglashtirilgan, shuningdek ustama va qoʻshimcha toʻlovlar (masalan, kuzatuv kengashi aʼzolariga mukofotlar va boshqa toʻlovlar); mehnat taʼtili uchun toʻlovlar va vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik boʻyicha nafaqalar; yil yakuni boʻyicha mukofot toʻlovlari; xodimlar uchun pul koʻrinishida boʻlmagan daromadlar (tibbiy yordam, turar joy, xizmat mashinalari va bepul yoki imtiyozli qarz asosidagi tovarlar va xizmatlar). 9. Xodimlarning daromadlarini toʻlash muddati oʻn ikki oydan uzoqroq muddatga oʻzgarsa va bu oʻzgarish vaqtinchalik boʻlmasa, ushbu toʻlovlar xodimlarning qisqa muddatli daromadlari hisoblanmaydi. 10. Tashkilot xodim mehnat faoliyati amalga oshirgan hisobot davri tugaganidan keyingi oʻn ikki oy mobaynida toʻlanishi kerak boʻlgan xodimlarning qisqa muddatli daromadlarining diskontlanmagan summasini quyidagi hollarda tan olishi lozim: majburiyat sifatida oldin toʻlangan har qanday summani chegirgandan soʻng. Agar oldin toʻlangan summa xodim daromadlarining diskontlanmagan summasidan oshsa, tashkilot ushbu oshgan qismni aktiv (oldindan toʻlangan xarajat) sifatida tan olishi lozim; boshqa budjet hisobining standarti xarajat sifatida xodimlarning daromadlarini aktivning qiymatiga kiritishni talab etmasa yoki kiritishga ruxsat bermasa. 11. Tashkilot tomonidan xodimlarga turli sabablarga koʻra (jumladan, mehnat taʼtillari, qisqa muddatdagi vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi, homiladorlik va tugʻish taʼtili, safarbarlik chaqiruvi rezervida xizmatni oʻtash davri) ishlanmagan vaqt uchun haq toʻlanadi. Ishlanmagan vaqt uchun toʻlanadigan haqlar jamgʻariladigan va jamgʻarilmaydigan toifalarga boʻlinadi. 12. Jamgʻariladigan pullik taʼtillar keyingi davrlarga oʻtkaziladi va joriy davrda ularga boʻlgan huquqdan toʻliq foydalanilmasa, kelgusida ulardan foydalanish mumkin. Xodimlar mehnat faoliyatini amalga oshirish jarayonida ularning kelgusidagi pullik taʼtillarga boʻlgan rasmiy huquqini oshiruvchi majburiyat paydo boʻladi. 13. Tashkilot ishlanmagan vaqt uchun jamgʻariladigan haq boʻyicha kutilayotgan sarfni hisobot davri oxirida jamgʻarilgan foydalanilmagan huquq natijasida toʻlashi kutilayotgan qoʻshimcha summa sifatida baholashi lozim. 14. Ishlanmagan vaqt uchun jamgʻarilmaydigan haq kelgusi davrga oʻtkazilmaydi va xodimlarga tashkilotdan ishdan boʻshayotganda foydalanilmagan huquq uchun haq olish huquqini bermaydi. 15. Tashkilot foydani taqsimlash va mukofot toʻlovlari boʻyicha kutilayotgan xarajatni quyidagi hollarda tan olishi lozim: tashkilot oldingi hodisalar natijasida bunday toʻlovlarni amalga oshirish boʻyicha yuridik yoki konstruktiv javobgarlikka ega boʻlsa; javobgarlik ishonchli baholanishi mumkin boʻlsa. 16. Tashkilotda mukofotlar amaliyotda toʻlab kelinayotgan boʻlishi mumkin. Bunda, tashkilot mukofotni toʻlashdan boshqa muqobil choraga ega boʻlmasligi sababli konstruktiv javobgarlikka ega boʻladi. Konstruktiv javobgarliklarni baholash baʼzi xodimlarning mukofot olmasdan mehnat shartnomasini bekor qilish mumkinligi ehtimolini aks ettiradi. 17. Tashkilot foydani taqsimlash yoki mukofot dasturiga asosan oʻzining yuridik yoki konstruktiv javobgarligini quyidagi hollarda ishonchli baholashi mumkin: foydani taqsimlash yoki mukofot dasturining shartlari xodimlarning daromadlari summasini aniqlash boʻyicha jarayonni oʻz ichiga olsa; tashkilot toʻlanadigan summalarni moliyaviy hisobot eʼlon qilish uchun maʼqullanishidan oldin aniqlasa; avvalgi amaliyot tashkilotning konstruktiv javobgarligi summasi boʻyicha aniq dalilni taʼminlasa. 18. Foydani taqsimlash va bonus rejalari boʻyicha majburiyat, tashkilot egalari bilan bitimdan emas, xodimlarning faoliyatlaridan kelib chiqadi. Shuning uchun tashkilot foydani taqsimlash va bonus rejalarining xarajatlarini foyda taqsimoti sifatida emas, balki xarajat sifatida tan oladi. 19. Agar xodimlarga tegishli xizmatlar koʻrsatgan hisobot davri tugaganidan keyin 12 oy ichida foydani taqsimlash va mukofot toʻlovlari toʻlanishi kutilmasa, bu toʻlovlar xodimlarning boshqa uzoq muddatli daromadlari hisoblanadi. 20. Mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi: pensiya toʻlovlari (masalan, pensiyalar va pensiyaga chiqishda beriladigan bir martalik toʻlovlar); mehnat faoliyatidan keyingi boshqa daromadlar (masalan, hayot sugʻurtasi, tibbiy xizmat va boshqalar). 21. Mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar dasturlari ularning iqtisodiy mohiyatiga bogʻliq holda belgilangan badallar boʻyicha pensiya dasturlari sifatida tasniflanadi. 22. Belgilangan badallar boʻyicha pensiya dasturlarida tashkilotning yuridik yoki konstruktiv javobgarligi u jamgʻarmaga kiritadigan badallar summasi miqdorida boʻladi. Xodimlar oladigan mehnat faoliyatidan keyingi pensiya qiymati tashkilot tomonidan mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar dasturiga yoki sugʻurta kompaniyasiga toʻlanadigan badallar summasi hamda badallar natijasida yuzaga keladigan investitsiya daromadlari orqali aniqlanadi. 23. Davlat pensiya dasturlari qonunchilik hujjatlariga muvofiq tashkillashtirilib, davlat organlari tomonidan boshqariladi. Bunda, ushbu Standart Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan toʻlanadigan pensiya va nafaqalarga tatbiq etilmaydi. 24. Belgilangan badallar boʻyicha pensiya dasturlarini hisobga olish oddiy hisoblanadi, chunki tashkilotning har bir davr uchun majburiyati ushbu davr uchun toʻlanadigan summa bilan aniqlanadi. Bunda, majburiyatni yoki xarajatni baholashda hech qanday aktuar farazlar talab etilmaydi va hech qanday aktuar foyda yoki zarar yuzaga kelishi ehtimoli mavjud boʻlmaydi. 25. Xodim tashkilotda maʼlum bir muddat davomida faoliyat koʻrsatgan boʻlsa, tashkilot ushbu xizmat evaziga belgilangan badallar boʻyicha pensiya dasturiga toʻlanishi lozim boʻlgan badalni quyidagicha tan olishi lozim: tashkilot tomonidan xodimga koʻrsatilgan xizmatlar uchun majburiyatga teng miqdordagi majburiyat sifatida. Agar avval toʻlangan toʻlov hisobot davrining oxiriga qadar koʻrsatilgan xizmat qiymatidan ortiq boʻlsa, tashkilot bu farqni aktiv (oldindan toʻlov xarajatlari) deb tan olishi kerak; boshqa budjet hisobining standarti xarajat sifatida xodimlarning daromadlarini aktivning qiymatiga kiritishni talab etmasa yoki kiritishga ruxsat bermasa. 26. Belgilangan badallar boʻyicha pensiya dasturiga badallarning toʻliq hisob-kitob qilinishi xodimlar tegishli xizmatlarni koʻrsatadigan yillik hisobot davri oxiridan soʻng oʻn ikki oydan oldin kutilmaganda amalga oshiriladi. 27. Xodimlarning boshqa uzoq muddatli daromadlari, agar ularning toʻliq hisob-kitob qilinishi xodimlar tegishli xizmatlarni koʻrsatadigan yillik hisobot davri oxiridan soʻng oʻn ikki oydan oldin kutilmasa, quyidagilarni oʻz ichiga oladi: uzoq muddat ishlaganligi uchun haq toʻlanadigan taʼtillar (masalan, koʻp yil ishlaganlik uchun taʼtil yoki ijodiy taʼtil toʻlovlari); yubileyga mukofotlar yoki boshqa uzoq muddatli xizmat haqlari; mehnat layoqatini vaqtincha yoʻqotgan xodimlarga qoʻshimcha uzoq muddatli haq toʻlash; foydani taqsimlash va mukofotlar; xodimlarning kechiktirilgan daromadlari; ishdan boʻshatilgan shaxs yangi ishga kirgunga qadar tashkilot tomonidan toʻlanadigan badal. 28. Uzoq muddatli mehnatga layoqatsizlik nafaqa toʻlovining miqdori xizmat muddatiga bogʻliq boʻlsa, xizmatni koʻrsatishda majburiyat paydo boʻladi. Ushbu majburiyatni baholash toʻlovning talab qilinishi ehtimoli va toʻlov kutilayotgan vaqtni aks ettiradi. Nafaqa miqdori mehnat stajidan qatʼi nazar har qanday xodim uchun bir xil boʻlsa, mehnatga layoqatsizlik holati sodir boʻlganda kelgusida xodimga amalga oshiriladigan toʻlovlar boʻyicha kutilayotgan xarajatlar tan olinadi. 29. Mazkur Standartda xodimlarning ishdan boʻshatish nafaqalari xodimlarning boshqa daromadlaridan alohida tarzda inobatga oladi, chunki majburiyatni yuzaga keltiradigan hodisa boʻlib, xodim tomonidan xizmat koʻrsatilishi emas, balki bandlikning toʻxtatilishi hisoblanadi. 30. Ishdan boʻshatish nafaqalari tashkilotning taklifisiz xodim talabiga asosan bandlikni toʻxtatishdan yoki majburiy pensiyaga chiqish talablaridan yuzaga keladigan xodimlarning daromadlarini oʻz ichiga olmaydi, chunki ushbu haqlar mehnat faoliyatidan keyingi daromadlardir. 31. Ishdan boʻshatish nafaqasi odatda bir martalik toʻlov hisoblanadi, ammo baʼzida quyidagilarni ham oʻz ichiga oladi: bevosita yoki daromad dasturi orqali bilvosita mehnat faoliyatidan keyingi daromadning koʻpayishi (masalan, sanatoriylarga yoʻllanma, boʻshab ketgandan keyin ham toʻlanadigan toʻlovlar); belgilangan ogohlantirish davrining oxiriga qadar boʻlgan ish haqi, agar xodim tashkilotga iqtisodiy naflarni taʼminlaydigan boshqa xizmatni koʻrsatmasa. 32. Xodimlarning daromadlari, agar ular kelgusida koʻrsatiladigan xizmatlar uchun emas, balki tashkilotning xodimni ishdan boʻshatish qarori bilan bogʻliq boʻlsa, ishdan boʻshatish nafaqasi hisoblanadi. 33. Baʼzi daromadlar xodimning ishdan boʻshashi sababidan qatʼi nazar, taʼminlanadi. Bunday daromadlarning toʻlovi aniq boʻladi, ammo ular toʻlovining muddati noaniq boʻladi. Bunday daromadlar ishdan boʻshatish nafaqalari emas, balki mehnat faoliyatidan keyingi daromadlardir va tashkilot ularni mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar sifatida hisobga oladi. 34. Tashkilot ishdan boʻshatish nafaqalari boʻyicha majburiyat va xarajatni quyidagilarning qaysi biri birinchi yuz bersa, oʻsha vaqtda tan olishi lozim: tashkilot ishdan boʻshatish nafaqalarini bundan buyon rad qila olmasa; tashkilot ishdan boʻshatish nafaqalarining toʻlovini oʻz ichiga olgan reyestrukturizatsiya sarflarini tan olsa. 35. Tashkilot oʻz tashabbusi bilan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilish natijasida toʻlanadigan ishdan boʻshatish nafaqalarini, agar tashkilot tegishli xodimlarni quyidagi holatlarda belgilangan tartibda mehnat shartnomalarini bekor qilish dasturi toʻgʻrisida xabardor qilganda, bekor qila olmaydi: mehnat shartnomalarini bekor qilish dasturini ahamiyatli oʻzgarishlar amalga oshirilmasligi ehtimoli mavjud boʻlganda; mehnat shartnomalarini bekor qilish dasturida mehnat shartnomalari bekor qilinadigan xodimlar soni, ularning lavozimi tasniflari yoki vazifalari hamda ularning joylashgan joylari (ammo dastur har bir xodimni identifikatsiya qilinishi talab etilmaydi), shuningdek dasturning kutilayotgan tugallanish sanasi aniq koʻrsatilganda; mehnat shartnomalarini bekor qilish dasturida xodimlar bilan mehnat shartnomalari bekor qilingan taqdirda, ularga toʻlanadigan nafaqa turi va miqdorlari boʻyicha yetarli darajada maʼlumotlar koʻrsatilgan boʻlsa. 37. Tashkilot ishdan boʻshatish nafaqalarini dastlabki tan olishda baholashi lozim. Ishdan boʻshatish nafaqalari mehnat faoliyatidan keyingi daromadlarning koʻpayishiga olib keladigan boʻlsa, tashkilot mehnat faoliyatidan keyingi daromadlar boʻyicha talablarni qoʻllash sharti bilan daromadning xususiyatiga muvofiq keyingi oʻzgarishlarni baholashi va tan olishi lozim. Bunda: agar ishdan boʻshatish nafaqalarining toʻliq hisob-kitob qilinishi ishdan boʻshatish nafaqalari tan olinadigan yillik hisobot davri oxiridan soʻng oʻn ikki oydan oldin kutilsa, tashkilot xodimlarning qisqa muddatli daromadlari boʻyicha talablarni qoʻllashi lozim; agar ishdan boʻshatish nafaqalarining toʻliq hisob-kitob qilinishi yillik hisobot davri oxiridan soʻng oʻn ikki oydan oldin kutilmasa, tashkilot xodimlarning boshqa uzoq muddatli daromadlari boʻyicha talablarni qoʻllashi lozim. 38. Xodimlarning qisqa va uzoq muddatli daromadlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (3-sonli BHS) “Budjet hisoboti”da (roʻyxat raqami 3124, 2019-yil 18-yanvar) belgilangan moliyaviy hisobotlar shakllarida yoritib beriladi. 39. Tashkilot belgilangan badallar boʻyicha pensiya dasturlari uchun xarajat sifatida tan olingan summani moliyaviy hisobotlarga tushuntirishda yoritib berishi lozim.