Oʻzbekiston Respublikasi banklarida buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil qilish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida
(resolution, 2026-03-05)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi banklarida buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil qilish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin: Oʻzbekiston Respublikasi banklarida buxgalteriya hisobi va hisoboti toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma (1998-yil 16-noyabr, roʻyxat raqami 533); Oʻzbekiston Respublikasi banklarida buxgalteriya hisobi va hisoboti toʻgʻrisidagi Yoʻriqnomaga 1-son qoʻshimcha (1999-yil 2-aprel, roʻyxat raqami 533-1); Oʻzbekiston Respublikasi banklarida buxgalteriya hisobi va hisoboti toʻgʻrisidagi Yoʻriqnomaga 2-son qoʻshimcha va oʻzgartirishlar (2000-yil 13-aprel, roʻyxat raqami 533-2). 3. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kundan soʻng kuchga kiradi. Mazkur Yoʻriqnoma tijorat banklari, shu jumladan mikromoliya banklari (bundan buyon matnda bank deb yuritiladi) uchun majburiy boʻlgan buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil qilish tartibini belgilaydi. 1. Buxgalteriya hisobining yuritilishi, buxgalteriya ishining toʻgʻri tashkil etilishi va nazoratning aniq olib borilishi bankning oʻz vazifalarini toʻgʻri bajarishini, mavjud va boʻlgʻusi investorlar, kreditorlar, hukumat muassasalari, vazirliklar, idoralar, jamoatchilik va boshqa manfaatdor foydalanuvchilar, shuningdek, bank rahbariyati va xodimlari uchun bank faoliyatiga haqqoniy baho berish imkonini yaratadigan aniq va foydali axborot olishni taʼminlaydi. 2. Ushbu Yoʻriqnomada banklarda buxgalteriya hisobi ishlarini yuritish va buxgalteriya apparatini tashkil qilish tamoyillari, mijozlarga xizmat koʻrsatish hamda hujjatlar aylanmasini yoʻlga qoʻyish usullari toʻgʻrisida koʻrsatmalar berilgan, bank operatsiyalari hisobini yuritish va ularni nazorat qilish qoidalari hamda bajarilgan bank operatsiyalarining qonuniyligi boʻyicha javobgarlik belgilangan. Shuningdek, quyidagilarni taʼminlash maqsad qilib qoʻyilgan: hisob-kitob, kassa, valyuta, kredit hamda boshqa bank operatsiyalarini toʻgʻri bajarish hamda ularni buxgalteriya hisobi va hisobotida oʻz vaqtida va aniq aks ettirish; bank aktivlari, majburiyatlari, daromadlari va xarajatlari hamda kapitali holati va ulardagi oʻzgarishlar toʻgʻrisida ishonchli maʼlumotlar toʻplash; bankning moliyaviy holati, moliyaviy holatidagi oʻzgarishlar va moliyaviy natijalari toʻgʻrisidagi va bank rahbariyati faoliyatiga baho beruvchi moliyaviy hisobotlarni tuzish uchun xizmat qiluvchi axborotlar tizimini yaratish; bank ish kuni tartibiga qatʼiy rioya qilish, mijozlarga tez va aniq xizmat koʻrsatish; hisob-kitoblardagi mablagʻlar aylanishini tezlashtirish; bankdan chiqayotgan hujjatlarni tegishli tarzda rasmiylashtirish va buning natijasida ulardan foydalanishni osonlashtirish, shuningdek, boshqa banklarda ushbu hujjatlar bilan operatsiyalar bajarilishini hamda ular tomonidan xizmat koʻrsatuvchi mijozlarning operatsiyalari hisobini yuritishni belgilangan talablarga muvofiqlashtirishni tashkil etish; bankdagi pul mablagʻlari, moddiy qimmatliklar, shuningdek, qatʼiy hisobda turuvchi blankalar kamomadi yoki ortiqchaligiga yoʻl qoʻymaslik hamda belgilangan tartibda ularning saqlanishini tashkil etish; operatsiyalarning qonuniyligi hamda toʻgʻriligini doimiy ichki nazorat va auditdan oʻtkazish, ularning natijalari boʻyicha maʼlumotnomalar tuzish va rasmiylashtirish imkoniyatini yaratish; zamonaviy kompyuter texnikasi vositalaridan foydalangan holda bank operatsiyalari hisobini dasturiy amalga oshirish, hisob ishlarini yuritish hamda hisobotlar tuzishda mehnat va mablagʻ sarfini qisqartirish. 3. Mazkur Yoʻriqnomada berilgan operatsiyalarni amalga oshirish, rasmiylashtirish, hisobini yuritish va nazorat qilish toʻgʻrisidagi talablari barcha banklar uchun majburiydir. Banklar ushbu Yoʻriqnomada belgilangan qoidalar doirasida oʻzlarining ish xususiyatlarini hisobga olgan holda filial, bank xizmatlari ofisi va boshqa shoxobchalar faoliyatida buxgalteriya hisobini aniq va toʻliq yuritilishi va ichki nazorat samaradorligini taʼminlash maqsadida hamda ularning daromad va xarajatlari hisobini toʻgʻri yuritish, moliyaviy va soliq hisobotlarini oʻz vaqtida tayyorlash va taqdim qilish, shuningdek toʻlov hujjatlarini tikish va saqlash yoxud ularni dasturiy ravishda elektron shakllantirish hamda elektron raqamli imzo orqali rasmiylashtirish tartibotlarini belgilovchi ichki hisob siyosatini ishlab chiqishlari lozim. 4. Bank xodimlari buxgalteriya hisobida aks ettirilgan bank siriga oid maʼlumotlarni Oʻzbekiston Respublikasining “Bank siri toʻgʻrisida”gi Qonuni talablariga qatʼiy amal qilgan holda sir saqlashlari lozim. 5. Ushbu Yoʻriqnoma maqsadlarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: bank amaliyot kuni — bank ish kunining bir qismi boʻlib, bankka kelib tushgan barcha toʻlov hujjatlarini qabul qilish, rasmiylashtirish va buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida aks ettirish uchun ajratilgan vaqt; bank buxgalteriya apparati — toʻlov hujjatlarini rasmiylashtirish, bank operatsiyalarini bajarish va ularni ichki nazoratdan oʻtkazish hamda hisob registrlarida qayd etish va buxgalteriya hisobotlarini tayyorlash bilan shugʻullanuvchi xodimlar guruhi; bank ish kuni — qonunchilik hujjatlari bilan belgilangan kun ichida oʻrnatilgan ish vaqti; bank operatsiyalari ichki nazorati (bundan keyingi oʻrinlarda ichki nazorat deb yuritiladi) — bank rahbariyati va barcha bank xodimlari tomonidan kunlik bank operatsiyalarini amalga oshirish jarayonida ularning qonunchilikka mosligi, samaradorligi, yuqori malakada bajarilishi va moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini taʼminlash tizimi; Ichki nazorat maʼlum yoki aniq vaqt mobaynida amal qilinishi lozim boʻlgan tartib yoki qoida boʻlmasdan, balki u bankning barcha boʻgʻinlarida kunlik bank operatsiyalarning boshlanishidan tortib tugagunga qadar doimiy yuritiladigan bank faoliyatining ajralmas qismidir. Ichki nazorat oʻz navbatida dastlabki nazorat, joriy nazorat va yakuniy nazoratga boʻlinadi; bosh kitob — hisobvaraqlar rejasidagi ikkinchi tartibli hisobvaraqlar roʻyxati; buxgalteriya hisobi registrlari — ikkiyoqlama yozuv usulida operatsiyalar qayd etiladigan jurnallar, qaydnomalar, daftarlar va tasdiqlangan blanklar; Bek-ofis — bankning tarkibiy qismi boʻlib, Front-ofis tomonidan dastlabki nazoratdan oʻtgan va ijro uchun taqdim qilingan operatsiyalarni joriy nazoratdan oʻtkazish va bank operatsiyalarini amalga oshiruvchi buxgalterlar guruhi. Bek-ofisning asosiy vazifasi Front-ofis tomonidan dastlabki nazoratdan oʻtkazilib, maʼqullangan barcha bank operatsiyalarni qaytadan joriy nazoratdan oʻtkazib, ularni ikkiyoqlama yozuv yordamida buxgalteriya registrlarida qayd etish va tegishli hisobotlar tayyorlashdan iborat. Bek-ofis mijozlar bilan bevosita muloqotda boʻlmaydi. U, mijozlar operatsiyalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish boʻyicha Front-ofis bilan, bankning ichki moliyaviy-xoʻjalik operatsiyalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish boʻyicha bank maʼmuriyati bilan aloqada boʻladi. Bek-ofisga Bek-ofis boshligʻi rahbarlik qiladi va u oʻz navbatida bank rahbariga boʻysunadi; dastlabki nazorat — Front-ofis yoki masʼul ijrochi buxgalter tomonidan operatsiyalarni bajarmasdan oldin ularning qonunchilikka mos ekanligini aniqlash boʻyicha amalga oshiriladigan nazorat; yordamchi kitob — bosh kitob hisobvaraqlariga ochiladigan shaxsiy hisobvaraqlar, shuningdek alohida mablagʻlar turi va qimmatliklar boʻyicha yuritiladigan kartochka, kitob yoki jurnallar; joriy nazorat — Bek-ofis yoki nazoratchi buxgalter tomonidan Front-ofis yoki masʼul ijrochi buxgalter maʼqullagan barcha bank operatsiyalarining qonunchilikka mosligini aniqlash maqsadida qaytadan amalga oshiriladigan nazorat. Joriy nazorat toʻlov hujjatlarining asl va elektron nusxalarining bir-biriga mosligini tekshirishni ham oʻz ichiga oladi; masʼul ijrochi buxgalter — mijozlarning toʻlov hujjatlarini toʻgʻri rasmiylashtirilganligi va bank operatsiyalarining qonuniyligini dastlabki nazoratdan oʻtkazib, ularni buxgalteriya hisobida aks ettirishga tayyorlovchi buxgalter; bank xizmatlari ofisi — bank filiali binosidan tashqarida joylashgan va Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining tegishli normativ-huquqiy hujjatlariga muvofiq faoliyat yurituvchi bank filialining tarkibiy tuzilmasi. Bank xizmatlari ofisi turli xil nomlanishi (“Minibank”, “Chakana xizmatlar markazi”, “Bank xizmatlari markazi” va boshqalar) mumkin; nazoratchi buxgalter — masʼul ijrochi buxgalter tomonidan dastlabki nazoratdan oʻtkazilgan barcha bank operatsiyalarini joriy nazoratdan oʻtkazib amalga oshiruvchi buxgalter; Front-ofis — bankning tarkibiy qismi boʻlib, qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan bank operatsiyalarini amalga oshirishda bank mijozlari bilan bevosita muloqotda boʻlgan holda ularga barcha bank xizmatlari koʻrsatuvchi xodimlar guruhi. Ushbu guruhga Front-ofis boshligʻi rahbarlik qiladi. Front-ofisning asosiy vazifasi mijozlar topshirigʻi hamda bank ichki faoliyati boʻyicha amalga oshirilishi lozim boʻlgan operatsiyalarning qonunchilikka mos ekanligini aniqlash va ularni buxgalteriya hisobida aks ettirishga tayyorlashdan iborat; yakuniy nazorat — amaliyot kun tugagandan soʻng, keyingi bank ish kunidan kechikmagan holda bankda amalga oshirilgan barcha bank operatsiyalarini (avtomatlashtirilgan tarzda dasturda hisoblash orqali shakllangan toʻlov hujjatlari hamda bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat koʻrsatish tizimlari orqali amalga oshirilgan operatsiyalar bundan mustasno) buxgalteriya hisobida toʻgʻri aks ettirilganligini, shu jumladan birlamchi hujjatlar asosida oʻtkazilganligini tekshirish maqsadida amalga oshiriladigan nazorat. Yakuniy nazorat bank Boshqaruvi tashkil qilgan Yakuniy nazorat xizmati tomonidan amalga oshiriladi va u, faqat bank Boshqaruviga boʻysunadi. Yakuniy nazorat xizmati banklarda (filiallarda) alohida boʻlim sifatida tashkil qilinadi. Bank tomonidan amalga oshirilgan operatsiyalarga oid hisob-kitob hujjatlari bank xizmatlari ofislarida saqlangan hollarda bank xizmatlari ofislarida yakuniy nazorat xizmati alohida shtat birligida tashkil etiladi. 6. Buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etishni bank filiali (bundan keyingi oʻrinlarda bank deb yuritiladi) rahbari amalga oshiradi. Buxgalteriya apparatiga bankning bosh buxgalteri rahbarlik qiladi. U Bank tizimining bosh buxgalterlari toʻgʻrisidagi namunaviy nizom (ushbu Yoʻriqnomaning 1-ilovasi) asosida ish olib boradi. Bosh buxgalter boʻlmagan vaqtda uning vazifalarini bosh buxgalter oʻrinbosari bajaradi. 7. Banklarda buxgalteriya ishlarini yuritish uchun buxgalteriya apparati tuziladi. Bank buxgalteriya apparatiga shartnoma asosida chetdan jalb qilingan buxgalterlar yoki buxgalteriya firmasi xodimlarining kiritilishi qatʼiyan taqiqlanadi. 8. Bank buxgalteriya apparatining tashkiliy tuzilishi va unda tashkil etiladigan boʻlimlar soni amalga oshiriladigan operatsiyalar hajmiga va ularning avtomatlashtirilganlik darajasiga bogʻliq boʻladi. Ish hajmi kichik banklarda buxgalteriya apparati bankning yaxlit boʻlinmasi sifatida faoliyat yuritishi mumkin. Bunda banklararo hisob-kitoblar, chet el valyutasi boʻyicha operatsiyalar va bankning ichki hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarning hisobini yuritish maxsus boʻlimlarga topshirilishi mumkin. Ish hajmi katta banklarda buxgalteriya apparati ushbu Yoʻriqnoma talablarini hisobga olgan holda tashkil etilishi lozim. Shuningdek, barcha operatsiyalar masʼul ijrochi buxgalterlar tomonidan dastlabki va nazoratchi buxgalterlar tomonidan joriy nazoratdan oʻtishini taʼminlash maqsadida ish hajmidan kelib chiqqan holda masʼul ijrochi va nazoratchilar soni oʻrtasida mutanosiblik saqlanishi lozim. 9. Buxgalteriya apparati xodimlarining aniq vazifalari bosh buxgalter tomonidan belgilab beriladi va bank rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 10. Masʼul ijrochi va nazoratchi buxgalterlar zimmasiga muayyan hisobvaraqlarni yuritish yoki alohida operatsiyalarni amalga oshirish ishlari yuklatiladi. Hisobvaraqlar xodimlar oʻrtasida bank ichki tartib qoidalari asosida operatsiyalar hajmi, mijozlar turi va boshqa xususiyatlardan kelib chiqqan holda taqsimlanadi. 11. Bank bosh buxgalteri muhrlar, shtamplar va blanklarni ularning yoʻqolishiga yoki boshqa maqsadlarda ishlatilishiga yoʻl qoʻyilmaydigan tarzda saqlanishi hamda foydalanishi ustidan nazoratni taʼminlashi shart. Bank muhrlari va burchakli shtamplarining hisobi ularni saqlayotgan shaxs familiyasi va lavozimi koʻrsatilgan maxsus daftarda yuritiladi. Daftar varaqlari raqamlangan, bogʻlangan va bank muhri, bank rahbari hamda bosh buxgalterining imzolari bilan tasdiqlangan boʻlishi va bank rahbarining yozma farmoyishi bilan tayinlangan va qimmatliklar bilan operatsiyalar olib borishdan ozod etilgan shaxs tomonidan yuritilishi lozim. Bank xodimlarining ish joylari shunday joylashtirilgan boʻlishi kerakki, bunda mijozlar va boshqa begona shaxslarning bankning muhrlari, shtamplari, hujjatlari va blanklarini olishlariga imkon boʻlmasligi lozim. 12. Xodim mehnat taʼtiliga chiqqan, kasal boʻlib qolgan yoki boshqa sabablarga koʻra ishda boʻlmagan hollarda unga biriktirilgan hisobvaraqlar hamda uning vazifalari muhr va shtamplar bilan birgalikda boshqa xodimga topshiriladi va bu haqda maxsus daftarda tegishli yozuvlar qayd etiladi. 13. Bosh buxgalter zimmasiga umumiy nazoratni tashkil etish hamda har kuni buxgalteriya va kassa ishlarining barcha boʻgʻinlarida oʻrnatilgan tartibga amal qilinishini kuzatib borish yuklatiladi. Shuningdek, bank bosh buxgalteriga bosh va yordamchi kitoblarda operatsiyalarni qayd etish, tegishli buxgalteriya hisobi hisobotlarini dasturiy ravishda tuzish ishlariga rahbarlik qilish yuklatiladi. 14. Mijozlarning bank xodimlarining xatti-harakatlari ustidan shikoyatlari hamda boshqa murojaatlari amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq qabul qilinadi va koʻrib chiqiladi. Murojaat qilish tartibi eʼlonlar osib qoʻyish yoʻli bilan mijozlarga maʼlum qilinishi lozim. 15. Bank rahbari buxgalteriya ishi holatini umumiy kuzatish bilan bir qatorda balans va boshqa hisobotlarni oʻz vaqtida tuzilishini tekshirib borishi, mijozlarga oʻz vaqtida va sifatli xizmat koʻrsatilishini muntazam nazorat qilib turishi shart. 16. Tarkibiy tuzilmasi Front-ofis va Bek-ofis sifatida tashkil etilgan banklarning buxgalteriya apparati shu tarkibiy tuzilmalarga mos ravishda tashkil etilishi mumkin. Buxgalteriya apparatini Front-ofis va Bek-ofisga ajratish zaruriyati yuzasidan sharhlar 3-ilovada keltirilgan. Front-ofis va Bek-ofis xodimlarining aniq vazifalari mos ravishda Front-ofis va Bek-ofis boshliqlari tomonidan belgilab beriladi va bank rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 17. Bank xizmatlari ofislarida buxgalteriya hisobi mavjud ish hajmidan kelib chiqqan holda mazkur Yoʻriqnoma talablari doirasida tashkil etilishi lozim. Bank xizmatlari ofislarida dastlabki nazoratni oʻtkazish uchun masʼul ijrochi buxgalter shtati bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Joriy nazorat bank xizmatlari ofisi buxgalteriyasi boshligʻi tomonidan (bundan buyon matnda yetakchi buxgalter deb yuritiladi) amalga oshiriladi. Bank xizmatlari ofislaridan oʻtkaziladigan toʻlovlar joriy nazoratdan oʻtkazilganidan soʻng amalga oshiriladi. Bunda toʻlovlar joriy nazoratdan oʻtkazilganligi bank filialining Bek-ofisi boshligʻi yoki Bosh buxgalteri tomonidan tasdiqlanishi talab etilmaydi. Bank xizmatlari ofislari ularda amalga oshirilgan operatsiya va oʻtkazilgan toʻlovlarning nazoratini taʼminlash maqsadida, operatsiyalarga va (yoki) toʻlovlarga asos boʻlgan hujjatlar, shu jumladan pul-hisob-kitob hujjatlarining elektron nusxasini bankka (filialga) taqdim etishi mumkin. 18. Bank xizmatlari ofislarida bank ish kuni davomida amalga oshirilgan operatsiyalarga asos boʻlgan toʻlov hujjatlari belgilangan tartibda yakuniy nazoratdan oʻtkazilishi lozim. Bank xizmatlari ofislarida kunlik buxgalteriya hujjatlari yigʻmajildi mazkur Yoʻriqnomaning 7-paragrafida belgilangan tartibda shakllantirilishi va saqlanishi yoki shakllantirilgan kunlik buxgalteriya hujjatlari yigʻmajildi saqlash uchun davriy ravishda, lekin bir oyda kamida bir marotaba bank xizmatlari ofisini tashkil etgan bankka (filialga) yetkazilishi lozim, dasturiy ravishda shakllanadigan hamda elektron raqamli imzo orqali rasmiylashtiriladigan elektron hujjatlar dasturiy tizimda saqlanadi. Mazkur qoidalar bankning ichki hujjatlarida aniq koʻrsatilishi lozim. 19. Ushbu qoidalarga qatʼiy rioya qilish imkoniyati mavjud boʻlgan banklar (filial) bank xizmatlari ofislari ochishi mumkin. 21. Bank rahbari va bosh buxgalteri oʻzlariga qarashli boʻlgan minibanklarda buxgalteriya ishlarini toʻgʻri tashkil qilish va bank operatsiyalarini aniq va oʻz vaqtida bajarilishi ustidan doimiy nazorat oʻrnatishlari lozim. 22. Buxgalteriya xodimlarining ish kuni shunday tashkil etilishi kerakki, bunda bank tomonidan amaliyot kuni davomida ijroga qabul qilingan toʻlov hujjatlari dastlabki va joriy nazoratdan oʻtkazilib, ular oʻz vaqtida ijro etilishi, yaʼni hisobvaraqlar boʻyicha operatsiyalar buxgalteriya hisobida aks ettirilib, kunlik balans hisoboti tuzilishi hamda keyingi bank ish kunidan kechiktirmasdan bajarilgan barcha operatsiyalar yakuniy nazoratdan oʻtkazilishi shart, bundan bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat koʻrsatish tizimlari orqali amalga oshirilgan operatsiyalar mustasno. 23. Har bir bank quyida keltirilgan talablarga rioya qilgan holda, amaliyot kuni davomida mijozlarga xizmat koʻrsatish va hujjatlar aylanish tartibini mustaqil belgilaydi: banklar yangi ish kunini Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankning Hisobkitoblar markazida (bundan buyon matnda HKM deb yuritiladi) ochilgan (“21302-Rezident bankning vakillik hisobvaragʻi”) tashqi vakillik hisobvaragʻining kun boshiga aylanma va qoldiq summalarini, oʻzlarining (“10301-Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar — Nostro”) ichki vakillik hisobvaragʻining aylanma va qoldiq summalari bilan mosligini tekshirish bilan boshlashadi. Ichki va tashqi vakillik hisobvaragʻi aylanma va qoldiq summalarini mosligini tasdiqlash uchun HKMga elektron fayl yuboradi; HKM banklar yuborgan elektron faylni qabul qilib oladi va bankning tashqi va ichki vakillik hisobvaraq qoldiq summalarini dasturiy ravishda taqqoslaydi hamda ularni mosligini tasdiqlab banklarga qaytaradi. Vakillik hisobvaraqlar qoldiq summalari mos kelmasa, mavjud farq bartaraf etilmaguncha bank amaliyot kuni ochilmaydi hamda banklararo toʻlovlarni amalga oshirishga ruxsat etilmaydi; HKM dan tasdiq (W-fayl) olgandan soʻng, banklarga banklararo toʻlovlarni amalga oshirish uchun ruxsat beriladi; filiallari mavjud bank filiallariga “Toʻlov markazi”da ochilgan tashqi hisobvaraq (“22204-Bosh ofis/filiallarga filiallar va banklararo hisob-kitoblar boʻyicha toʻlanadigan mablagʻlar”) va filiallarda ochilgan ichki hisobvaraqlar (“16103-Bosh ofis/filiallardan filiallar va banklararo hisob-kitoblar boʻyicha olinadigan mablagʻlar”) qoldiq summasini mosligini tasdiqlash Bosh bank tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu hisobvaraqlar aylanma va qoldiq summalari oʻrtasida farq mavjud boʻlsa, mazkur filialga uni bartaraf etmaguncha filiallararo va banklararo toʻlovlarni amalga oshirish va yangi kunga oʻtib ishlashga ruxsat etilmaydi; filiallararo va ichki toʻlovlarni oʻtkazish uchun bank oʻz mijozlaridan toʻlov hujjatlarini qabul qilish vaqtini oʻzi mustaqil ravishda belgilaydi. Filiallararo toʻlovlarga bir bank filiallari oʻrtasidagi toʻlovlar, ichki toʻlovlarga kassa amallari, toʻlanishi va olinishi lozim boʻlgan foizlar hisobini hisoblash hamda xodimlarga ish haqi hisoblash va shunga oʻxshash amallar kiradi; banklararo toʻlovlar boʻyicha banklar mijozlaridan bank amaliyot kuni davomida (qogʻoz shakldagi toʻlov hujjatlari uchun soat 16-00 gacha) qabul qilingan toʻlov hujjatlari boʻyicha buxgalteriya oʻtkazmalarini banklararo toʻlovlar vaqti tugagunga qadar HKMga yetkazib berishlari kerak, aks holda banklararo toʻlovlar amalga oshirilmaydi. Bank aybi bilan amalga oshmay qolgan hujjat boʻyicha bank javobgar hisoblanadi, bundan bankka taalluqli boʻlmagan tashqi omillar mustasno; HKM banklarga banklararo toʻlovlar tugaganligi toʻgʻrisida maʼlumotni (END fayl) joʻnatadi, shundan soʻng shu amaliyot kuni uchun banklar oʻrtasida banklararo toʻlovlar toʻxtatiladi. 24. Banklar bank ish kuni yakunlangandan soʻng, lekin keyingi bank ish kuni soat 10-00 dan kechiktirmagan holda Markaziy bankka elektron balans (0106BS) hisobotini joʻnatadilar. 25. Banklarda ish kuni bank operatsiyalari buxgalteriya hisobotida toʻliq aks ettirilib, kunlik balans hisoboti tahlil qilinib, bank filiali rahbari hamda bosh buxgalteri tomonidan imzolangandan soʻng yakunlanadi. 26. Banklarda barcha operatsiyalar Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan shakldagi toʻlov hujjatlarining qogʻoz hamda elektron shakllari asosida amalga oshiriladi va buxgalteriya hisobida qayd etiladi. 27. Toʻlov hujjatlari, shuningdek Bank hisobvaragʻi shartnomasida koʻzda tutilgan boshqa hujjatlar bank tomonidan faqat mijozning bankka taqdim qilgan imzolar namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqchada koʻrsatilgan shaxslar yoki mijozning vakil qilingan shaxsidan ishonchnoma asosida qabul qilinadi. 28. Toʻlov hujjatlarining majburiy rekvizitlari quyidagilardir: mijozning (muassasaning) nomi (jismoniy shaxslar uchun — familiyasi, ismi va otasining ismi) va soliq toʻlovchining identifikatsion raqami (STIR); pul oluvchi va pul toʻlovchi mijozlar hisobvaraq raqamlari; ularga xizmat koʻrsatuvchi bank nomi va kodi; hujjatning nomi va raqami, u tuzilgan sana va joy; operatsiyaning nomi, aniq maqsadi va summasi (raqam va soʻz bilan yoziladigan summa satrning boshidan katta harf bilan boshlanishi hamda tiyin raqam bilan yozilishi lozim); operatsiya bajargan shaxslarning (shaxsning) lavozimi, familiyasi hamda ismi va otasi ismining bosh harflari hamda imzosi; mijoz muhri (muhr mavjud boʻlsa) va masʼul shaxslarining imzolari. 29. Hujjatlarda operatsiya maqsadi aniq bayon etilishi lozim. Toʻlov hujjatlarida boʻyash, chizish va tuzatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 30. Bank operatsiyalari qonunchilik hujjatlarida belgilangan shaklda rasmiylashtirilgan elektron hujjatlar asosida amalga oshirilishi mumkin (Bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat koʻrsatish tizimi yoki bank kartalari orqali amalga oshiriladigan hisob-kitoblar). Elektron hujjatlar toʻlov hujjatlarining asl nusxasida belgilangan barcha rekvizitlarga ega boʻlishi shart. Elektron hujjatlar masʼul shaxslar imzolari oʻrnini bosuvchi — elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim. Elektron hujjatlarni qabul qilish va qayta ishlash jarayonida ularning biror koʻrsatkichlarini oʻzgartirishga yoʻl qoʻyilmaydi. 34. Bank kassasidan naqd pul olish uchun foydalaniladigan naqd pul cheklari bir xil rangli siyohli yoki sharikli ruchka bilan qoʻlda toʻldirilgan boʻlishi shart. Hujjatning toʻldirilmagan qismlarga ikkita parallel chiziq tortilishi lozim. Hisobvaraq egasining nomi, uning hisobvaragʻi raqami va bank nomi cheklarda hamda eʼlonlarda burchak shtamplar bilan koʻrsatilishi mumkin. “Summa raqam bilan” hamda “Summa soʻz bilan” rekvizitlaridagi summadan oldin va keyin qolgan boʻsh joylarga uchlari diagonal chiziq bilan birlashtirilgan ikki parallel chiziq tortib qoʻyiladi. Naqd pul chekining old tomonida albatta, naqd pul olish uchun bankka taqdim etilgan imzo namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqchada (tadbirkorlik subyektlari uchun imzo namunalari qoʻyilgan varaqchada) koʻrsatilgan imzo qoʻyish huquqiga ega boʻlgan shaxs yoki korxona tomonidan ishonchnoma berilgan shaxsning ismi, sharifi yoziladi. Hisobvaraq egasi naqd pul cheklarining orqa tomonida xarajatlarning maqsadini koʻrsatishi shart, ushbu maʼlumotlar chek beruvchining imzolari bilan tasdiqlanadi va pul oluvchining shaxsini tasdiqlovchi hujjati yoki uning oʻrnini bosuvchi hujjat (hujjat faqat, Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Favqulodda vaziyatlar vazirligi tomonidan oʻz xodimlariga berilgan boʻlsa) maʼlumotlari koʻrsatiladi. Bu maʼlumotlar oluvchilarning oʻzlari tomonidan toʻldirilishi shart. Naqd pul berilishi uchun asos boʻladigan pul cheklari va chiqim kassa orderlari oluvchilarning imzolari bilan tasdiqlanadi. Naqd pul cheki boʻyicha mablagʻ chekda shaxsi koʻrsatilgan shaxsga toʻlanadi. 35. Bank rahbari, ayrim hollarda, chek boʻyicha qisman pul toʻlashga va pul oluvchi shaxsga ushbu chek boʻyicha unga amalda berilgan pul summasi toʻgʻrisida maʼlumotnoma berishga ruxsat etishi mumkin. Maʼlumotnomaga bank rahbari va bosh buxgalteri imzolari qoʻyilib, bank muhri bosiladi. Pul oluvchidan olingan pul summasi toʻgʻrisida chekning orqa tomoniga tilxat yozdirib olinadi. Ushbu chek boʻyicha boshqa naqd pul olishga ruxsat berilmaydi va unga qisman toʻlangani haqidagi maʼlumotnomaning nusxasi ilova qilinib, shu kunning kassa hujjatlariga qoʻshib tikiladi. 36. Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Bojxona qoʻmitasi va ularga qarashli muassasalarning toʻlov topshiriqnomalari va cheklarida toʻlovlar maqsadi koʻrsatilishi talab qilinmaydi. 37. Bank operatsiyasini oʻtkazish uchun asos boʻladigan toʻlov hujjatlarida, ularni toʻgʻri rasmiylashtirganligi va tekshirilganligini bildiruvchi bank mansabdor shaxslarining imzolari (shu jumladan, elektron raqamli imzolari) boʻlishi lozim. Bajarilgan operatsiyalarni isbotlovchi hujjatlar sifatida bankda saqlanadigan hujjat nusxalari hamda hisobvaraqlardan olinib, ularning egalariga yuboriladigan koʻchirmalarga ilova qilinadigan nusxalar ham ushbu bank xodimlarining imzolari bilan rasmiylashtiriladi. 38. Toʻlov hujjatlariga imzo chekish huquqi berilgan mansabdor shaxslar imzolarining namunalari maxsus blankalarda beriladi. Bu namunalar bank rahbarining imzo chekish huquqini berish toʻgʻrisidagi farmoyishi hisoblanadi, ularga bank rahbari va bosh buxgalteri (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) imzo chekadi. Maxsus blankalar shakli bank tomonidan mustaqil belgilanadi. 39. Ayrim buxgalteriya xodimlari boshqalari bilan almashtiriladigan hollarda yangi xodimlar imzolarining namunalari alohida blankalarda beriladi. Bank mansabdor shaxslari imzolarining bekor qilingan va oʻzgartirilgan namunalarini ularning ustidan chizish yoʻli bilan oʻchiriladi. 41. Pul va qimmatliklarni qabul qilish hamda berish bilan bogʻliq hujjatlar, shu jumladan, pul va qimmatliklar qabul qilingani toʻgʻrisidagi kvitansiyalarda yuqorida qayd etilgan imzolardan tashqari pul va qimmatliklarni qabul qilgan yoki bergan kassirning imzosi ham boʻlishi shart. 42. Kirim kassa orderlariga hamda pul va qimmatliklarni qabul qilish kvitansiyalariga imzo chekish huquqi berilgan kassa xodimlarining familiyalari, ularning imzo namunalari bank rahbari tomonidan chiqarilgan maxsus blankalarda koʻrsatiladi. 43. Bosh buxgalter (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) imzolarning tegishli namunalari oʻz vaqtida kassaga, buxgalteriya xodimlariga va nazoratchi xodimlarga berilib, bu haqda ulardan tilxat olinishini taʼminlashi shart. Bundan tashqari, bosh buxgalter (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) imzo chekish huquqi bekor qilingan shaxslar imzolarining namunalaridan foydalanuvchi mansabdor shaxslar qoʻlidagi roʻyxatlardan oʻz vaqtida oʻchirilishini ham kuzatib borishi shart. 44. Bankning ichki operatsiyalari bank xodimlari tomonidan ushbu Yoʻriqnoma hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiq oʻrnatilgan shakllarda rasmiylashtiriladigan hujjatlar boʻyicha amalga oshiriladi. Bunga, xususan, memorial orderlar, kirim va chiqim kassa orderlari, balansdan tashqari hisobvaraqlari boʻyicha memorial orderlar, kredit boʻlimi hamda bankning alohida operatsiyalari boʻyicha tayinlangan mutasaddi xodimining farmoyishlari va boshqalar kiradi. 45. Bank toʻlovchi boʻlib ishtirok etgan va memorial orderlar ishlatilgan hollarda, ular bank rahbarining va bosh buxgalterning (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) imzolari (shu jumladan elektron raqamli imzolari) bilan tasdiqlanadi, boshqa holatlarda memorial orderlar ushbu bank hisobvaragʻini olib boruvchi buxgalter va bosh buxgalterning (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) imzosi (shu jumladan, elektron raqamli imzolari) bilan tasdiqlanadi. 46. Muddatida toʻlanmagan toʻlov hujjatlarini (2-kartotekaga kirim qilingan toʻlov talabnomalari, toʻlov topshiriqnomalari va inkasso topshiriqnomalari) qisman toʻlash uchun dasturiy ravishda tuzilgan memorial orderlarning “Toʻlov maqsadi” grafasida hisob-kitob hujjatining raqami, sanasi va dastlabki summasi koʻrsatilishi shart. 47. Bank tuzgan hujjatlarda ularning raqamlari qayd etiladi. Eʼlonlar, shuningdek ularning kvitansiya raqamlarining tartibi bank bosh buxgalteri (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) tomonidan belgilanadi. Eʼlonlar kompyuter texnikasi yordamida tuzilishi mumkin. Texnik imkoniyati mavjud boʻlmagan banklarda esa eʼlonlar qoʻlda yozib toʻldiriladi. Bunda, naqd pul qabul qilingani toʻgʻrisidagi kvitansiyalar faqat siyohli yoki sharikli ruchka bilan qoʻlda toʻldirilishi shart. Faqat blankalar komplektiga kiradigan, bir vaqtning oʻzida qora qogʻoz (kopirka) bilan toʻldiriladigan kvitansiyalar bundan mustasno. Bank tomonidan beradigan kvitansiyalarda soʻz bilan yoziladigan summa satrning boshidan katta harf bilan boshlanishi shart. “Summa raqam bilan” rekvizitidagi summadan oldin va keyin qolgan boʻsh joyga ikki parallel toʻgʻri chiziq tortib qoʻyiladi. Pul omborida saqlanayotgan qimmatliklar va hujjatlarni kirim qilish va hisobdan chiqarishga doir kirim-chiqim orderlarida yakuniy summalar soʻz bilan qayta yoziladi. 48. Kirim va chiqim kassa jurnallari kompyuter texnikasi yordamida shakllantirilib, uning rekvizitlari qoʻlda toʻldiriladi. Unda sana, mijozning hisobvaraq raqami, kirim va chiqim hujjatining raqami, hisobot ramzi hamda uning summasi koʻrsatilishi lozim. Kirim va chiqim kassa jurnallari bank amaliyot kuni davomida kompyuterda yuritilganda, ular kun yakunida qogʻozga chop etiladi hamda dastlabki nazoratdan oʻtkazgan Front-ofis xodimi yoki masʼul ijrochi, kirim yoki chiqim kassirlari hamda kassa mudiri tomonidan imzolanadi. Kirim va chiqim kassa jurnallarining shakli mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltirilgan. 49. Bank kunlik operatsiyalar yigʻmajildiga tikish va saqlash uchun chiqariladigan elektron toʻlov hujjatlarining roʻyxati hamda mijozlar tomonidan taqdim qilingan toʻlov hujjatlarining asl nusxalari bankning masʼul xodimlari imzosi va bank shtampi bilan tasdiqlanadi. 50. Dastlabki nazorat Front-ofis xodimlari (agar, bank tarkibiy tuzilmasi Front-ofis va Bek-ofisga boʻlingan boʻlsa) yoki masʼul ijrochi buxgalter (agar, buxgalteriya apparati bir butun yaxlit boʻlgan taqdirda) tomonidan operatsiyalarni bajarmasdan oldin ularning samaradorligini, bankning ichki siyosatiga hamda amaldagi qonunchilikka mos ekanligini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi. Agar, operatsiyalar xorijiy valyutada xalqaro shartnomalar asosida amalga oshirilsa, shartnoma shartlariga rioya qilinishi lozim. 51. Mijozlardan toʻlov hujjatlarini qabul qilishda, ularning Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlarida belgilangan shakldagi blankda yozilib toʻgʻri rasmiylashtirilganligi, barcha rekvizitlar toʻliq va toʻgʻri toʻldirilganligi, ushbu toʻlov hujjatlarida boʻyash, chizish va tuzatishga yoʻl qoʻyilmaganligi, shu jumladan hisobvaraqni tasarruf etuvchilarning imzolari va muhr izi (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) taqdim etilgan namunalarga mos kelishi tekshiriladi. 52. Agar mijoz taqdim qilgan toʻlov hujjatlarida Oʻzbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar toʻgʻrisidagi nizomda (roʻyxat raqami 3229, 13-aprel 2020-yil) belgilangan talablarga zid kamchilik va nuqsonlar aniqlansa, toʻlov hujjatlari mijozga ijroga qabul qilinmasdan qaytarilishi lozim. Summasi, mijozlar nomi va ularning hisobvaraqlari raqami oʻzgartirilgan toʻlov hujjatlari, hatto mijozlar tomonidan oʻzaro kelishilgan tartibda tuzatish kiritilgan boʻlsa ham ijro uchun qabul qilinmaydi. 55. Toʻlov topshiriqnomalari va naqd pulni qoʻyish uchun foydalaniladigan eʼlonlarning sanasi uni bankka taqdim etilgan sana bilan bir xil boʻlishi kerak, aks holda ular ijro uchun qabul qilinmaydi (oldingi bank amaliyot kunida “kechki” muhri bilan qabul qilingan toʻlov hujjatlari bundan mustasno). 56. Masʼul ijrochi buxgalter yoki Front-ofis xodimi toʻlov hujjati nusxalarini imzolashdan oldin, ularni solishtirib, oʻzaro bir xilligiga ishonch hosil qilishi lozim. Shundan soʻng, ijro etish sanasi koʻrsatilgan holda masʼul xodim imzosi bilan tasdiqlangan va unga biriktirilgan bank shtampi qoʻyilgan hujjatning oxirgi nusxasi mijozga qaytariladi. Ushbu nusxa hujjatlar ijro uchun qabul qilinganini tasdiqlovchi tilxat vazifasini bajaradi. 57. Naqd pulni berishda ishlatiladigan cheklar toʻldirilgan kundan boshlab, (toʻldirilgan kunni hisobga olgan va hujjatda koʻrsatilgan sana toʻgʻrilanmagan holda) 10 kalendar kun davomida bank tomonidan qabul qilinadi. 571. Mijozning bankdan naqd pul olish uchun ishonchnoma berilgan vakili naqd pul chekini masʼul ijrochi buxgalterga (Front-ofis va Bek-ofisga boʻlinmagan banklarda) yoki Front-ofisning ushbu mijozga xizmat koʻrsatuvchi xodimiga taqdim etadi. Masʼul ijrochi buxgalter yoki Front-ofis xodimi naqd pul chekini quyidagi rekvizitlari bilan uning toʻgʻriligini tekshiradi: naqd pul cheki sanasi muddatining oʻtmaganligi; naqd pul chekining raqamini imzo namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqchadagi raqam bilan mosligi; mijozning nomi, uning hisobvaragʻi raqami, naqd pul cheki bilan olinadigan mablagʻning raqam va soʻz bilan yozilgan summalari, naqd pul chekida qoʻyilgan imzo va muhrni bankdagi imzolar va muhr namunalariga (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) mos kelishi, shuningdek vakilning shaxsini tasdiqlovchi hujjatidagi maʼlumotlarning naqd pul chekida qayd etilgan maʼlumotlarga toʻgʻri kelishi; mijozning depozit hisobvaragʻidagi mablagʻlarining naqd pul chek bilan olinishi lozim boʻlgan mablagʻdan kam emasligi. 572. Front-ofisning ushbu mijozga xizmat koʻrsatuvchi xodimi yoki masʼul ijrochi buxgalter (Front-ofis va Bek-ofisga boʻlinmagan banklarda), mazkur Yoʻriqnomaning 571-bandida koʻrsatib oʻtilgan tekshirish amallarini bajarib, eʼtiroz boʻlmaganidan soʻng, naqd pul chekining orqa tomoniga tegishli kassa ramzi raqami va sanani koʻrsatgan holda imzolab, naqd pul chekini Bek-ofis xodimi yoki nazoratchi buxgalterga (Front-ofis va Bek-ofisga boʻlinmagan banklarda) beradi. Naqd pul chekining nazorat markasini mijozga qaytaradi. 58. Front-ofis xodimi yoki masʼul ijrochi buxgalter mijozlardan qabul qilingan barcha toʻlov hujjatlarining asl nusxalariga asosan maʼlumotlarni dasturga kiritadi va toʻlov hujjatlarini imzolab, elektron toʻlov tizimi orqali ularni joriy nazoratdan oʻtkazish uchun Bek-ofis yoki nazoratchi buxgalterga yuboradi. 59. Bek-ofis xodimi yoki nazoratchi buxgalter bank ichki hujjat aylanish tartibiga asosan Front-ofis yoki masʼul ijrochi buxgalterdan kelib tushgan toʻlov hujjatlarining asl va elektron nusxalarini qabul qilgandan keyin joriy nazoratni amalga oshiradi. 60. Joriy nazoratda dastlabki nazoratdan oʻtkazilgan toʻlov hujjatlarining toʻgʻri rasmiylashtirilganligi va ularning elektron nusxalarining toʻgʻri rasmiylashtirilganligi qaytadan tekshiriladi hamda ulardagi imzolar va muhr izini (tadbirkorlik subyektlaridan muhr izi talab etilmaydi) oʻzlarida mavjud imzolar va muhr izi namunalari bilan solishtiriladi. Toʻlov hujjatlarining asl nusxasida Front-ofis xodimi yoki masʼul ijrochi buxgalterning imzolari va shtampi borligini hamda ularni oʻzida mavjud boʻlgan imzo namunalariga mos kelishini tekshiradi. 61. Bek-ofis xodimi yoki nazoratchi buxgalter naqd pul cheki va eʼlonnomani oʻrnatilgan tartibda tekshirib, ularni imzolab Front-ofis xodimi yoki masʼul ijrochi buxgalterga qaytaradi. 62. Bek-ofis xodimi yoki nazoratchi buxgalter tomonidan bankning ichki moliya-xoʻjalik operatsiyalari boʻyicha kelib tushgan toʻlov hujjatlarining asl va elektron nusxalari hamda ushbu operatsiyalarni amalga oshirish uchun asos boʻlgan bank tegishli boʻlinmalarining Xizmat farmoyishlarining nusxalari toʻgʻri rasmiylashtirilganligi, xato va kamchiliklar yoʻqligi tekshiriladi. 63. Toʻlov hujjatlarining asl nusxalari yoki ularning elektron faylida xato va kamchiliklar aniqlanganda, Bek-ofis xodimi yoki nazoratchi buxgalter toʻlov hujjatining asl nusxasiga imzo chekmasdan ularning xato va kamchiliklarini koʻrsatgan holda Front-ofis yoki masʼul ijrochi buxgalterga ijrosiz qaytaradi. 64. Bek-ofis xodimi yoki nazoratchi buxgalter tomonidan joriy nazorat natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, u toʻlov hujjatining asl nusxasiga imzo chekadi va uni Bek-ofis boshligʻiga yoki bosh buxgalterga tasdiqlash uchun joʻnatadi. 65. Bek-ofis boshligʻi yoki bosh buxgalter belgilangan tartibda rasmiylashtirilib, dastlabki va joriy nazoratdan oʻtgan toʻlov hujjatlarining asl va elektron nusxalarini qabul qilib oladi va ushbu toʻlov hujjatlarida qonunchilik hamda bankning ichki siyosatida oʻrnatilgan talablarga rioya qilinishi boʻyicha umumiy nazoratni amalga oshiradi. 66. Bek-ofis boshligʻi yoki Bosh buxgalter barcha toʻlov hujjatlarining asl va elektron nusxalariga oʻrnatilgan tartibda imzo (shu jumladan, elektron imzo) chekib, tasdiqlaydi va buxgalteriya oʻtkazmalarini amalga oshiradi, bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat koʻrsatish tizimlari orqali amalga oshirilgan operatsiyalar bundan mustasno. Bank rahbari buyrugʻi bilan toʻlovlarni tasdiqlash boshqa bank xodimiga topshirilishi mumkin. 67. Banklarda (filial, bank xizmatlari ofisi) amaliyot kuni yakunlangandan soʻng, kunlik operatsiya hujjatlari oʻrnatilgan tartibda tikilib va rasmiylashtirilib yakuniy nazoratdan oʻtkazish uchun yakuniy nazorat xizmati xodimlariga topshiriladi va ularga elektron maʼlumotlar bazasiga kirish uchun ruxsat beriladi. Bunda, yakuniy nazorat xizmati xodimiga topshirilayotgan kunlik yigʻmajild raqamlangan va broshyuralanib tikilgan boʻlishi shart. 68. Yakuniy nazorat xizmati tomonidan keyingi bank ish kunidan kechikmagan holda elektron maʼlumotlar bazasiga kirib, bankda amalga oshirilgan barcha operatsiyalar Bosh va yordamchi kitoblardagi amal qilib turgan shaxsiy hisobvaraqlarda toʻgʻri aks ettirilganligini toʻlov hujjatlarining asl nusxalari bilan solishtirib tekshirishdan oʻtkazilishi shart. 69. Kunlik chop etilib, yigʻmajildga tikilgan balans maʼlumotlari bilan uning elektron balans maʼlumotlari bir-biriga mos kelmagan holda, zudlik bilan rahbariyatga maʼlumot beriladi va shu kunning oʻzida uning sabablari toʻgʻrisida Bek-ofis boshligʻi yoki bosh buxgalter va Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish xizmati xodimlari ishtirokida dalolatnoma tuziladi. Mazkur dalolatnoma elektron shaklda tuzilib, ushbu xodimlarning elektron raqamli imzolari bilan tasdiqlanishi mumkin. 70. Yakuniy nazorat xodimi bank operatsiyalarini bajarish uchun asos boʻlgan barcha hujjatlarni talab qilishga va ular asosida operatsiyalar qanchalik darajada toʻgʻri bajarilganligi boʻyicha bank rahbariyatiga davriy ravishda xulosa berib boradi. Yakuniy nazorat tekshiruvlari natijalari alohida yigʻmajildga tikilishi lozim. Yakuniy nazorat tekshiruvlari natijalari elektron shaklda tayyorlanishi hamda saqlanishi mumkin. 71. Bank operatsiyalarini amalga oshirish uchun asos boʻladigan barcha toʻlov hujjatlarini rasmiylashtirgan hamda imzolagan shaxslar, ularning oʻz vaqtida toʻgʻri va aniq tuzilishi, belgilangan muddatlarda ijro uchun topshirilishi, shuningdek operatsiyalarni buxgalteriya hisobida toʻgʻri aks ettirish boʻyicha javobgardirlar. 72. Bank va uning mijozlari oʻrtasidagi munosabatlar bank va mijoz oʻrtasida yozma shaklda tuzilgan bank hisobvaragʻi shartnomasi asosida tartibga solinadi. Shuningdek, bank va mijoz oʻrtasida kredit, valyuta, lizing, faktoring, qimmatli qogʻozlar boʻyicha amalga oshiriladigan operatsiyalarining har biri boʻyicha tuzilgan shartnomalar asosida bajariladi. 73. Mijoz bankda ochgan hisobvaraqdagi mavjud pul mablagʻlarini mustaqil tasarruf etadi. Mijozning topshirigʻiga binoan bank hisobvaragʻi boʻyicha bajarilgan barcha operatsiyalarning qonuniyligiga mijozning oʻzi javobgar hisoblanadi. Barcha toʻlov hujjatlari boʻyicha toʻlovlar, faqat talab qilib olinguncha depozit hisobvaraqlaridan mavjud mablagʻlar doirasida amalga oshiriladi. Qonunchilik hujjatlariga muvofiq alohida tartib bilan boshqa depozit hisobvaraqlardan amalga oshiriladigan toʻlovlar bundan mustasno. Mijozning asosiy hisobvaragʻida unga qoʻyilgan talablarni bajarish uchun mablagʻlar yetarli boʻlmagan hollarda toʻlovlar Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bank hisobvaraqlaridan pul mablagʻlarini hisobdan chiqarish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma (roʻyxat raqami 2342, 2012-yil 15-mart) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 11-son, 127-modda) talablari asosida amalga oshiriladi. 75. Agar bank hisobvaragʻi shartnomasida boshqa muddatlar koʻzda tutilmagan boʻlsa, qonunchilikda oʻrnatilgan mijozlar hisobvaraqlariga pullarni hisobga kiritish va hisobdan chiqarish tartibini hamda elektron toʻlovlarni amalga oshirishning belgilangan muddatlari bank tomonidan buzilgan taqdirda banklar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladi. 76. Hisobvaraq egasi unga koʻchirmalar berilganidan (masofadan xizmat koʻrsatish dasturlari orqali uzatilgandan) keyin ikki ish kuni mobaynida bankka hisobvaraq krediti yoki debetiga xato yozilgan summalar haqida yozma ravishda xabar qilishi shart. Agar shu muddat ichida mijoz oʻz eʼtirozini bildirmasa, bajarilgan operatsiyalar hamda hisobvaraqdagi mablagʻ qoldigʻi tasdiqlangan hisoblanadi. 77. Banklar qonunchilik hujjatlariga muvofiq mijozlarning hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turishga hamda qonunchilikka zid operatsiyalarni bajarishni rad etishga haqlidirlar. 78. Agar, mijozning bankka taqdim qilgan toʻlov hujjatlarida belgilangan talablarga zid boʻlgan kamchilik va nuqsonlar aniqlansa, hujjatdagi imzolar, muhr izi (tadbirkorlik subyektlaridan muhr izi talab etilmaydi) yoki yozuvlar xususida shubhalansa, bank xodimlari ushbu hujjatni qabul qilishdan bosh tortadi hamda buning uchun javob bermaydi. Summasi, mijozlar nomi va ularning hisobvaraqlari raqami oʻzgartirilgan toʻlov hujjatlari, hatto mijozlar tomonidan oʻzaro kelishilgan tartibda tuzatish kiritilgan boʻlsa ham, bank tomonidan ijro uchun qabul qilinmaydi. 79. Agar hisobvaraq egasi bank kartasi va naqd pul cheki yoʻqolgani yoki oʻgʻirlangani haqida bankka xabar bergunga qadar, mazkur bank kartasi va cheklar boʻyicha mablagʻlar toʻlab yuborilgan boʻlsa, bu toʻlov uchun bank javob bermaydi. Ayni paytda bank hisob-kitob hujjatlaridagi maʼlumotlar va arifmetik hisob-kitoblar toʻgʻriligi uchun ham javobgar hisoblanmaydi. Soxta imzolar qoʻyilgan, qalbaki muhr bosilgan yoki soxta matnli chek yoxud toʻlov topshiriqnomasi pulini toʻlab yuborish oqibatida koʻrilgan zarar boʻyicha bank xodimining aybdorligi isbotlanmasa, hisobvaraq egasi javobgar boʻladi. Shuningdek, mijozning toʻlov hujjatlariga qoʻyilgan soxta imzolar va bosilgan qalbaki muhrni oddiy koʻz bilan qarash orqali aniqlab boʻlmasa, bank xodimi bunday hujjatlarni qabul qilganligi uchun javobgar boʻlmaydi. 80. Mijoz tomonidan bank hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalar oʻtkazish uchun bankka taqdim qilingan toʻlov hujjatlarining toʻgʻri rasmiylashtirilganligi, yaʼni hujjat belgilangan shakldagi blankda yozilganligi, bank koʻzda tutgan barcha rekvizitlar toʻgʻri toʻldirilganligi, muhr izi (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) va imzolar bankka berilgan namunalarga mos kelishi hamda raqamlarda va soʻzlarda yozilgan summalar mos kelishiga ushbu hujjatni qabul qilgan va ichki nazoratdan oʻtkazgan buxgalteriya xodimlari va bank bosh buxgalteri (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) barobar javobgar hisoblanadilar. 81. Bank mijozning bankdagi hisobvaraqlaridagi mablagʻlarini qonunchilikka zid ravishda uning roziligisiz yoki asossiz ravishda oʻchirgan hollarda, mijozning talabi bilan tegishli summani hisobvaraqqa kiritib qoʻyishi shart. 82. Agar, bank mijozning qonunchilikka zid operatsiyalarini bilgan holda, uning topshirigʻi asosida yoki roziligi bilan ushbu qonunchilikka zid operatsiyani bajarsa, mijoz va bank baravar javobgar hisoblanadi. 83. Bank boʻlinmalari va xizmatlari bajarilayotgan bank ichki operatsiyalarining qonuniyligi va ular toʻgʻri rasmiylashtirilishi uchun toʻla javobgar hisoblanadilar. Buxgalteriya hisobini yuritish, nazorat qilish va hisoblash qurilmalari orqali joʻnatish uchun zarur boʻlgan hujjatlarni (buyruqlar, qarorlar, farmoyishlar, smetalar, normativlar va boshqa materiallar) buxgalteriyaga oʻz vaqtida topshirishlari shart. Ushbu hujjatlar sifatsiz tuzilgani va rasmiylashtirilgani hamda buxgalteriya hisobi va hisobotida qayd etishga berilish vaqtidan kechikkani, hujjatlardagi maʼlumotlarning notoʻgʻriligi, shuningdek, gʻayriqonuniy operatsiyalarni aks ettiruvchi hujjatlar tuzilgani uchun bu hujjatlarni tuzgan va imzolagan bankning mansabdor shaxslari javobgar boʻladilar. Birlamchi hujjatlarni tuzish vazifasi yuklatilgan hamda bu hujjatlarni imzolash huquqi berilgan mansabdor shaxslar roʻyxati bosh buxgalter bilan kelishiladi. 84. Imzo qoʻyish huquqi yoʻqligiga qaramay, biron-bir toʻlov hujjatini imzolagan buxgalteriya (bank buxgalteriyasi) xodimlari tegishli tartibda javobgarlikka tortiladilar. Xuddi shunday, imzo huquqi berilgan bank xodimlari oʻz vakolatlaridan tashqari faoliyat yuritgan hollarda ham tegishli tartibda javobgarlikka tortiladi. 85. Bank toʻlovchi sifatida ishtirok etib, memorial orderlar bilan amalga oshirilgan operatsiyalarning toʻgʻriligi boʻyicha javobgarlik bankning rahbariga va bosh buxgalteri zimmasiga yuklatiladi. 86. Mazkur Yoʻriqnomada bayon etilgan ichki nazoratni toʻgʻri va samarali amalga oshirishni taʼminlash boʻyicha javobgarlik bank rahbariyati va ichki audit xizmatiga yuklatiladi. 87. Banklar oʻz operatsion xarajatlarini bank Kengashi bilan kelishilgan va bank Boshqaruvi tomonidan har yil uchun tasdiqlangan “Biznes reja” va “Hisob siyosati” asosida amalga oshiradilar. 90. Bankning operatsion xarajatlari hisobi bank tomonidan Tijorat banklarida buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasidagi (roʻyxat raqami 3336, 2021-yil 26-noyabr) tegishli hisobvaraqlar taʼrifida belgilangan tartibda yuritiladi. 97. Tovar-moddiy qimmatliklarni olishga ishonchnomalar bankning ixtiyoriga koʻra mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasiga muvofiq qogʻoz yoki elektron shaklda rasmiylashtiriladi. Qogʻoz shaklda rasmiylashtirilgan ishonchnomalar bank rahbari (yoki oʻrinbosari) hamda bosh buxgalter imzolari va bank muhri bilan tasdiqlanadi. Elektron shaklda rasmiylashtirilgan ishonchnomalar bank rahbari (yoki oʻrinbosari) hamda bosh buxgalterning elektron raqamli imzolari orqali tasdiqlanadi. 98. Ishonchnomani berish “Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftari”da roʻyxatga olinadi. Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftari sahifalari raqamlanadi va ip oʻtkazib tikiladi. Daftarning muqovasida oʻtkazilgan iplar uchi ustidan alohida qogʻozda bankning rahbari va bosh buxgalteri tomonidan “Mazkur daftarda ... varaq raqamlandi” degan yozuv qayd etiladi, yelimlanadi va muhr bilan tasdiqlanadi. Varaqlar soni yozuv bilan koʻrsatiladi. Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftari ishonchnomalarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun masʼul boʻlgan shaxsda saqlanishi lozim. Mazkur daftar elektron shaklda yuritilganda, ushbu bandning ikkinchi xatboshisi talablari tatbiq etilmaydi. 100. Ishonchli shaxs qimmatliklarni olgandan soʻng topshiriqlar bajarilganligi va u olgan tovar-moddiy qimmatliklar omborga (omborxonaga) topshirilganligi toʻgʻrisidagi hujjatlarni korxona buxgalteriyasiga yoki tegishli moddiy javobgar shaxsga taqdim etishi shart. Foydalanilmagan ishonchnomalar amal qilish muddati tugagan kundan keyingi sanada bankka qaytarilishi kerak. Foydalanilmagan ishonchnomaning qaytarilganligi toʻgʻrisida Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftarida (“Ishonchnoma boʻyicha topshiriqlar bajarilganligi toʻgʻrisidagi qaydlar” ustunida) qayd etiladi. Qaytarilgan foydalanilmagan ishonchnomalar “foydalanilmagan” yozuvi bilan soʻndiriladi va ularni roʻyxatdan oʻtkazish uchun javobgar boʻlgan shaxs tomonidan hisobot yili oxiriga qadar saqlanadi. Yil tugagach bunday foydalanilmagan ishonchnomalar bu haqda tegishli dalolatnoma tuzish bilan belgilangan tartibda yoʻq qilinadi. Amal qilish muddati tugagan ishonchnomalardan foydalanish xususida hisobot bermagan shaxslarga yangi ishonchnomalar berilmaydi va muddati oʻtgan ishonchnomani qaytarib berilmaganligi sababi oʻrganiladi. Suiisteʼmol holati aniqlanganda qonunchilik hujjatlarida belgilangan choralar koʻrilishi shart. 101. Ishonchnomalar tovar-moddiy qimmatliklarning dastlabki berilishida mol yetkazib beruvchida qoldiriladi. Tovar-moddiy qimmatliklar berib boʻlingandan keyin ishonchnoma ishonchnomalar boʻyicha topshirilayotgan qimmatliklarning oxirgi turkumini berish uchun hujjat bilan birga buxgalteriyaga topshiriladi. 102. Banklarda moddiy qimmatliklarning amalda mavjudligini va ularning saqlanishini nazorat qilish uchun ular bank tomonidan davriy ravishda, lekin kamida yilda bir marta inventarizatsiya qilinadi. Inventarizatsiya oʻtkazish tartibi bank rahbariyati tomonidan belgilanadi va inventarizatsiya komissiyasi tuziladi. Inventarizatsiya komissiyasi tarkibi bank rahbari buyrugʻi bilan tayinlangan inventarizatsiya komissiyasi raisi va uning aʼzolaridan iborat boʻlib, ularning soni toq boʻlishi lozim. 103. Moddiy qimmatliklarni inventarizatsiyasi natijasida aniqlangan ortiqcha yoki kamomad yuzasidan oʻrnatilgan tartibda dalolatnoma tuziladi va buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. Bankda oʻtkazilgan inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha moddiy qimmatliklar bank daromadi hisoblanadi. 104. Banklar xodimlarining aybi bilan foydalanishga yaroqsiz holga kelgan moddiy qimmatliklar yoki kamomad aniqlangan holda, ushbu moddiy qimmatliklarning haqiqiy qiymati, qonunchilikda belgilangan tartibda aybdor shaxslardan undirib olinadi. Yetkazilgan zarar miqdorini, bank mulkiga zarar yetkazganligi uchun tashkilot xodimi moddiy javobgarligi doirasi va tartibini aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. 105. “16561-Ombordagi asosiy vositalar” va “19921-Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” hisobvaraqlarida hisobga olinadigan moddiy qimmatliklar omborxonadan yozma talabnomalar boʻyicha beriladi. Bu talabnomalarni imzolash va ombordan materiallar berishga ruxsat etish huquqi berilgan shaxslar toʻgʻrisida buyruq chiqarilishi kerak. Buyruq nusxasi mazkur shaxslar imzolarining namunalari bilan birga ombor mudiriga (omborchiga) va buxgalteriyaga, hisobvaraq boʻyicha hisob yuritadigan xodimga topshiriladi. Qiymati tegishli hisobvaraqlarga kiritilishi kerak boʻlgan materiallar uchun yozilgan talabnomalarda bank buyrugʻi boʻyicha imzolash huquqi berilgan tasarruf etuvchining ruxsat beruvchi imzosi boʻlishi lozim. Ombordan materiallar olish uchun yoziladigan talabnoma uch nusxada tuziladi. Ularda koʻzda tutilgan barcha rekvizitlar, shuningdek, talab qilinayotgan moddiy qimmatliklarning nomenklatura boʻyicha raqamlari, nomi (navi), soni va maqsadi koʻrsatiladi. Talabnomalarning dastlabki ikki nusxasiga materiallar oluvchi ularni olgani haqida tilxat yozadi va bu qogʻozlarga materiallarni bergan omborchi imzo chekadi. Berilgan materiallar ombor hisob yuritish qaydnomalarida chiqim qilinganidan keyin omborchi talabnomaning ikkinchi nusxasini xronologik tartibda oʻzidagi chiqim hujjatlari yigʻmajildiga tikib qoʻyadi. Birinchi nusxa buxgalteriyaga topshiriladi, uchinchisi esa materiallarni oluvchining qoʻliga beriladi, bundan dasturiy ravishda shakllanadigan hamda elektron raqamli imzo orqali rasmiylashtiriladigan talabnomalar mustasno. 16561 — Ombordagi asosiy vositalar” va “19921 — Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” hisobvaraqlarida hisobga olinadigan moddiy qimmatliklar elektron shakldagi talabnomalar asosida ombordan chiqarilganda, elektron shakldagi talabnomalar boʻyicha hujjatlar aylanmasi bankning ichki hujjatlari bilan tartibga solinadi. 106. Materiallar boshqa filialga joʻnatilayotganda talabnomalar toʻrt nusxada tuziladi. Ularning biri moddiy qimmatlik joʻnatmasiga qistiriladi, ikkita nusxasi buxgalteriyaga beriladi va toʻrtinchi nusxasi ombor mudiriga beriladi. Talabnomalar umumiy summasiga materiallar sarfini hisob hujjatlarida aks ettirish uchun kirim-chiqim orderi tuziladi. 107. Yoqilgʻi va moylash materiallari haydovchilarga, shuningdek, boshqa xoʻjalik materiallarni muayyan limitlar boʻyicha muntazam olib turadigan shaxslarga talabnomalarsiz, har bir oyda har bir oluvchi uchun tutiladigan limit kartalari asosida berilishi mumkin. Bu kartalarda berilgan materiallar summasi qayd etiladi. Ana shu limit kartalari asosida har oy oxirida materiallarning qiymati balansdan chiqariladi. 108. “Omborda” ilova (sub) hisobvaragʻi boʻyicha materiallar hisobi miqdor va qiymat ifodasida (turi va naviga qarab) yuritiladi. Qoʻshimcha kitobda shaxsiy hisobvaraqlar yuritiladi, bundan tashqari, materiallar turlari hamda hisobdor shaxslar boʻyicha varaqchalar va daftarlarda hisob olib boriladi. Varaqchada bank nomi, anjom nomi, daftar boʻyicha nomer, hisobvaraq nomeri, anjomning narxi, anjomlar soni, anjomni beruvchining nomi, buxgalteriya yozuvi qayd qilingan sana, anjom uchun javobgar shaxsning ism-sharifi, anjomlar summasi va ular saqlanayotgan joy koʻrsatiladi. Varaqchalar bir turdagi buyumlar guruhlari boʻyicha kartotekaga joylashtiriladi. Asosiy vositalar hisobini yuritish daftari yil oxirida yakunlanmaydi va undagi yozuvlar yangi yilda davom ettiriladi. Moddiy qimmatliklar umumiy belgilangan tartibda yoʻqlama qilib turiladi. Materiallar turlari hamda hisobdor shaxslar boʻyicha varaqchalar va daftarlar elektron shaklda dasturiy taʼminot orqali olib boriladi. 109. Hisobdorlik asosidagi mablagʻlar amaldagi ehtiyojga qarab beriladi va ular faqat bevosita koʻzlangan maqsadlarga, yaʼni xizmat safarlari, xoʻjalik xarajatlari va boshqalarga sarflanishi lozim. Xizmat safari xarajatlariga ish haqi hisobidan boʻnaklar berish taqiqlanadi. Xizmat safari xarajatlari uchun boʻnaklar xizmat safariga joʻnatilayotgan xodimning shaxsan oʻziga beriladi. Xizmat safari xarajatlari uchun boʻnaklarning hammasini guruhlar (brigadalar) rahbarlariga berish taqiqlanadi. Xizmat safarlari bilan bogʻliq xarajatlar uchun hisobdorlik asosidagi mablagʻlar xizmat safariga boradigan shaxslarga xizmat safari joyiga yetib borish va qaytib kelish qiymatini, kundalik xarajatlarni hamda turar joy xarajatlarini qoplaydigan summalar chegarasida beriladi. 110. Hisobdorlik asosida pul olgan har bir bank xodimi oʻzi olgan boʻnakni qanday sarflagani toʻgʻrisida boʻnak hisoboti topshirishi, unga xoʻjalik xarajatlari boʻyicha tasdiqlovchi hujjatlarni ilova qilishi shart. Bu hisobot boʻnak olinganidan keyin koʻpi bilan 3 ish kuni ichida, xizmat safari xarajatlari boʻyicha esa safardan qaytilganidan soʻng uzogʻi bilan 3 ish kuni ichida topshirilishi zarur. Hisobdorlik asosida berilgan mablagʻlarning sarflanmagan qoldiqlari topshiriq bajarilganidan yoki xizmat safaridan qaytilganidan keyin bank kassasiga topshirilishi lozim. Agar topshiriq bekor qilinsa, uni bajarish uchun hisobdorlik asosida berilgan boʻnak summasi darhol qaytarilishi kerak. 111. Yangi boʻnak berilishi uchun avval olingan boʻnak boʻyicha toʻla hisob-kitob qilingan boʻlinishi shart. Hisobdor shaxs oʻzi bajarayotgan topshiriqlar xususiyatiga koʻra yonida doimo naqd pul olib yurishi zarur boʻlgan hollar bundan mustasno. Sarflangan summani toʻldirish uchun yangi boʻnak berilishi mumkin boʻlgan boʻnak qoldigʻi miqdori banklar rahbarlari tomonidan belgilanadi. 112. Tasdiqlangan boʻnak hisobotlari boʻyicha tegishli hisobvaraqlarga kiritiladigan xarajatlar, garchi u berilgan boʻnakdan ortgan boʻlsada, toʻla summada hisobdor shaxslar uchun ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar kreditida qayd etiladi. Oʻtgan yili tugallangan xizmat safarlari boʻyicha sarflangan boʻnaklar toʻgʻrisidagi hisobotlar oʻsha yilning oʻzida qayd etilishi lozim. Oʻtgan yili boshlanib, yangi yilda tugallangan xizmat safarlari boʻyicha sarflangan boʻnaklar toʻgʻrisidagi hisobotlar yangi yil aylanmalarida qayd etiladi. Sarflanganligi toʻgʻrisidagi hisobot berilmagan summalar ham 1-yanvar holatidagi hisobdor shaxslar hisobvaraqlari qoldiqlarida aks ettirilishi lozim. 113. Banklarda jamlanma va tahliliy hisob operatsiyalari alohida buxgalteriya registrlarida qayd etiladi. Sintetik hisob yuritishda Bosh kitobdan va analitik hisob yuritishda Yordamchi kitoblardan foydalaniladi. 114. Bosh kitobda bank operatsiyalarini hisobini yuritish, guruhlash va ularga doir hisobotlarni tuzishda qoʻllaniladigan jamlanma maʼlumotlar qayd etiladi. Unda har bir hisobvaraq boʻyicha kun boshiga qoldiq, kun davomida amalga oshirgan operatsiyalarning aylanmasi va kun oxiriga qoldiq summalari aks ettiriladi. 115. Yordamchi kitoblarda buxgalteriya operatsiyalari batafsil va toʻliq aks ettiriladi. Yordamchi kitoblarning shakli va turlari har bir bank tomonidan mustaqil belgilanadi. 116. Bosh kitob va Yordamchi kitob hisobvaraqlarida hisob operatsiyalari albatta ikkiyoqlama yozuv qoidasiga amal qilgan holda qayd etish yoki ushbu hisobvaraqlar bilan korrespondensiya boʻlgan hisobvaraqlar raqamlari koʻrsatilishi shart. 117. Yordamchi kitob hisobvaraqlariga nisbatan olganda Bosh kitob hisobvaraqlari nazorat hisobvaraqlari hisoblanadi. Yordamchi kitobdagi yakuniy summalar har bank ish kunining oxirida, shuningdek oy oxirida, yangi oyning birinchi kuni holatiga koʻra ularning Bosh kitobdagi nazorat summasi balansdagi summa bilan bir xil boʻlishi lozim. 118. Xorijiy valyutadagi operatsiyalar boʻyicha Bosh va Yordamchi kitoblar har bir valyutaning turi boʻyicha alohida-alohida yuritiladi. Koʻp valyutali buxgalteriya hisobi tizimida bankning asosiy vositalari, kapitali, daromadlari va xarajatlarining hisobi faqat milliy valyutada yuritiladi. 119. Bank operatsiyalarini hisob registrlarida qayd etish dasturiy yoʻl bilan amalga oshiriladi. 120. Bank tomonidan amalga oshiriladigan birlamchi operatsiyalarning hisobi dastlab shaxsiy hisobvaraqlarda (kartochkalar, kitoblar, jurnallarda) aks ettiriladi. 121. Shaxsiy hisobvaraqlarga yozuvlar faqat tegishlicha rasmiylashtirilgan boshlangʻich hujjatlari asosida kiritiladi. Shaxsiy hisobvaraq quyidagi rekvizitlardan iborat: shaxsiy hisobvaraqning nomi; chiqish shaklining raqami; shaxsiy hisobvaraqni chop etish tartib raqami (yaʼni kompyuter qoʻygan raqam); shaxsiy hisobvaraqni tuzgan bank kodi va nomi; shaxsiy hisobvaraqning raqami va uning nomi; hisobvaraqqa xizmat koʻrsatuvchi buxgalterning raqami, uning familiyasi, ismi, otasining ismi; ishlov berish sanasi; hisobvaraqdagi soʻnggi harakat sanasi; kun boshidagi qoldiq summasi; kun oxiridagi qoldiq summasi; buxgalteriya yozuvlarining tartibi boʻyicha raqami; hujjat turi; hujjat raqami; hujjat turi (toifasi); vakil bankning kodi va nomi; debet boʻyicha aylanmalar summasi; kredit boʻyicha aylanmalar summasi; debet boʻyicha aylanmaning umumiy summasi; kredit boʻyicha aylanmaning umumiy summasi. korrespondensiyalanuvchi hisobvaraq raqami va nomi; toʻlovning maqsadi. boshqa rekvizitlar (agar mavjud boʻlsa). Shaxsiy hisobvaraqning shakli va undan koʻchirma ushbu bandda belgilangan rekvizitlar ketma-ketligiga rioya qilingan holda banklar tomonidan tayyorlanadi. 122. Shaxsiy hisobvaraqlarda amalga oshiriladigan operatsiyalarda foydalaniladigan toʻlov hujjatlarining turi mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasida nazarda tutilgan shartli raqam belgilarga (shifrlar) muvofiq aniqlanadi. 123. Mijozlarning shaxsiy hisobvaraqlari boshlangʻich hujjatlar asosida dasturiy yoʻl bilan tayyorlanadi. Mijozga berish uchun shaxsiy hisobvaraqdan koʻchirma bir nusxada chop etiladi va u mijozning hisobvaragʻidan amalga oshirilgan operatsiyalarni bank tomonidan tasdiqlovchi hujjat boʻlib xizmat qiladi. Ushbu koʻchirma mijoz bilan kelishilgan tartibda uning bankka taqdim qilgan imzolar namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqchada koʻrsatilgan shaxslari yoki mijozning ishonchnomasi asosida vakil qilingan shaxs tomonidan olinadi. Shaxsiy hisobvaraqlardan koʻchirmalar integrallashgan avtomatlashtirilgan bank tizimida tayyorlanadi, ular mijozlarga berilayotganda mazkur mijozga xizmat koʻrsatuvchi masʼul ijrochi buxgalter (Front-ofis xodimi) imzosi va unga biriktirilgan bank shtampi bilan rasmiylashtiriladi. Banklar uchun shaxsiy hisobvaraqlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar zarur boʻlgan hollarda integrallashgan avtomatlashtirilgan bank tizimining elektron maʼlumotnomalar yagona bazasidagi maʼlumotlardan foydalaniladi. 124. Bir bank xizmat koʻrsatuvchi mijozlar oʻrtasidagi toʻlov topshiriqnomasi asosida amalga oshirilgan toʻlovlar boʻyicha pul oluvchiga toʻlov topshiriqnomasining ikkinchi nusxasi, eʼlonnoma asosida topshirilgan naqd pul kirimining tasdigʻi sifatida order ilovalarga qoʻshiladi. Koʻchirmalarga ilova qilinadigan hujjatlarga shtamp, shuningdek hujjat shaxsiy hisobvaraq boʻyicha oʻtkazilgan sana kalendar shtempeli bosilishi kerak (agar bu sana hujjat yozilgan sanaga mos kelmasa). Shtamp faqat koʻchirmaning asosiy ilovasiga qoʻyiladi. Asosiy ilovada qayd etilgan operatsiyalarning mundarijasi va umumiy summasini tushuntiruvchi hamda talqin etuvchi qoʻshimcha hujjatlarga shtamp qoʻyilmaydi. Mijozlar hisobvaraqlaridan koʻchirmalariga ilova qilinadigan, puli toʻlangan hisob-kitob hujjatlarining ishlov berishning dastlabki bosqichidayoq, bank shtampi yoki muhri bosiladigan ikkinchi nusxalari, shuningdek kirim-kassa operatsiyalariga doir hujjatlar yuqorida aytilgan shtamp bilan tasdiqlanmaydi. 126. Bank mijozlar hisobvaraqlari ahvoli toʻgʻrisida yozma maʼlumotlarni uchinchi shaxslarga Oʻzbekiston Respublikasining “Bank siri toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan tartibda beriladi. 127. Mijoz shaxsiy hisobvaraqdan koʻchirmani yoʻqotib qoʻygan taqdirda, uning dublikati mijoz bilan tuzilgan bank hisobvaragʻi shartnomasiga muvofiq mijoz arizasi (elektron soʻrovi) asosida beriladi. 128. Yordamchi kitobdagi maʼlumotlar Bosh kitobda jamlanadi. Bosh kitob maʼlumotlari asosida quyidagilar tuziladi: balans hisobvaraqlarining kunlik qoldiq summalari — kunlik balans; balans hisobvaraqlari boʻyicha aylanmalar va kun boshiga va oxiriga qoldiq summalari — aylanma-qoldiq summalari qaydnomasi; oylik, choraklik va yillik aylanma-qoldiq summalari qaydnomalari. 129. Bosh buxgalterning xohishiga koʻra, emissiya-kassa operatsiyalari, xorijiy operatsiyalar, shuningdek “Balansdan tashqari” hisobvaraqlari boʻyicha jamlanma kartochkalar yuritilishi mumkin. Kassa jurnallari dasturiy yoʻl bilan kassa kirimi va chiqimi boʻyicha alohida ikki nusxada tuziladi hamda balans hisobvaraqlari va butun jurnal boʻyicha yakunlar chiqariladi. Yakunlar kassa bilan taqqoslangandan soʻng, birinchi nusxalar Yordamchi kitob maʼlumotlarini Bosh kitob maʼlumotlari bilan taqqoslash, shuningdek kirim-chiqim hujjatlarini taqqoslash va yigʻmajildga tikish hamda har kuni kompyuterda arxivatsiyalash uchun javob beradigan xodimga beriladi. 130. Har kuni dasturiy yoʻl bilan hisobvaraqlar aylanmalari va qoldiqlari toʻgʻrisidagi jamlanma maʼlumotlar olinadi. Ularda balans hisobvaraqlarining raqamlari, hisobvaraqlar nomlari, har bir hisobvaraq boʻyicha kun boshiga qoldiq summasi, debet va kredit aylanmalari hamda kun oxiriga qoldiq summasi koʻrsatiladi. 131. Shaxsiy hisobvaraqlardagi yozuvlarni shu hisobvaraqlarni yuritish topshirilgan buxgalteriya xodimlari nazorat qiladilar. Bunda shaxsiy hisobvaraqlardagi barcha yozuvlar bankning vakolatli xodimlari nazoratidan oʻtgan va operatsiyalar rasmiylashtirilayotganida ular imzolagan tegishli hujjatlarga mosligi, tegishli rekvizitlar va hujjatlarning summalari shaxsiy hisobvaraqlarga toʻgʻri oʻtkazilganligi tekshiriladi. 132. Shaxsiy hisobvaraqlar aylanmalardagi har bir debet va kredit boʻyicha yozuvlar summalarini bankning oʻzi rasmiylashtirgan toʻlov hujjatlari va boshqa banklardan kelgan elektron toʻlov hujjatlaridagi summalari bilan birma-bir solishtirish orqali tekshiriladi. 133. Shaxsiy hisobvaraqlardagi kun boshidagi qoldiq summalari ularni oʻtgan kundagi shaxsiy hisobvaraqlar qaydnomasining kun oxiridagi qoldiqlar summalari bilan solishtirish orqali tekshirib chiqiladi. 134. Shaxsiy hisobvaraqlarning kun oxiridagi qoldiqlari kundalik aylanma-qoldiq summalar qaydnomasi boʻyicha hamda quyidagilar taqqoslash yoʻli bilan tekshiriladi: hisobvaraq raqami, hisobvaraq nomi va kun oxiridagi qoldiq (bu qoldiq shaxsiy hisobvaraqlardagi qoldiqlar bilan taqqoslanadi). Bosh kitobning nazorat hisobvaraqlaridagi maʼlumotlar Yordamchi kitobdagi tegishli hisobvaraqlarning yakuniy summalari bilan taqqoslanadi. Agar dastlabki yozuvlarda xato boʻlmasa, summalar teng chiqadi. 135. Banklar kunlik bajarilgan buxgalteriya hisobi maʼlumotlari asosida Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan oʻrnatilgan shaklda kunlik balans hisoboti tuzadi. Kunlik balans hisoboti Bosh bank tomonidan butun bank boʻyicha yagona qilib tayyorlanadi. Bosh bankning Buxgalteriya hisobi va hisoboti departamenti (boshqarmasi) tomonidan yagona balans hisobotini tuzish ustidan monitoring oʻrnatiladi. 136. Yagona balans “Bank binosidan tashqarida joylashgan masʼul ijrochi buxgalter” qoidasi asosida shakllantiriladi. Bunda, maʼlumotlarni qayta ishlovchi Bosh server Bosh bankda, filiallarda esa yagona lokal hisoblash tarmogʻiga ulangan buxgalter, iqtisodchi, filial rahbariyati va boshqa xodimlarning ishchi stansiyalari joylashgan boʻladi. Filiallarda barcha toʻlov hujjatlari (toʻlov topshiriqnomasi, toʻlov talabnomasi, inkassa topshiriqnomasi, akkreditivga ariza, memorial orderlar, inkasso qilingan pul tushumlariga ilova roʻyxati, eʼlonnoma va pul cheklari) asosida amalga oshirilayotgan operatsiyalar maxsus oʻrnatilgan belgilar sifatida Bosh serverga avtomatik uzatiladi va shu zahoti Bosh serverda aks ettiriladi. 137. Har ish kuni oxirida Bosh bankda kun davomida amalga oshirilgan operatsiyalarning banklararo, filiallararo va ichki bank operatsiyalariga boʻlingan holdagi roʻyxati tayyorlanadi. Bu operatsiyalarning jamlanma summasi kun mobaynida amalga oshirilgan butun bank operatsiyalari summasiga teng boʻlishi lozim. 138. Bosh bank Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankning Axborotlashtirish bosh markazidan YEND faylni olgandan soʻng, kun yopish bilan bogʻliq boʻlgan barcha operatsiyalarni bajaradi va shu zahoti oʻzining filiallariga kun davomida amalga oshirilgan operatsiyalar toʻgʻrisida YEND faylga mos boʻlgan nazorat faylini yuboradi. 139. Bank filiallari oʻrnatilgan tartibda kunlik buxgalteriya hujjatlarini yigʻmajildga tikishlari va ularni balans maʼlumotlari bilan solishtirishlari lozim, bundan dasturiy ravishda shakllanadigan hamda elektron raqamli imzo orqali rasmiylashtiriladigan elektron hujjatlar mustasno. 140. Har bir hisobot shakli filial rahbari va bosh buxgalteri tomonidan sinchiklab tekshiriladi. Bosh bank rahbarlari balans boʻlmagan, hisobda tartibga solinmagan tafovutlar chiqqanda va bir kun davomida mijozlarga xizmat koʻrsatilishi taʼminlanmagan hollarda bu kamchiliklarni bartaraf etish uchun zarur barcha chora-tadbirlarni koʻrishi lozim. Bank filiallari rahbarlari va bosh buxgalterlari balans chiqmaganligi haqida belgilangan muddatda Bosh bankka xabar qilmasalar, ularga nisbatan egallab turgan lavozimlaridan ozod qilishgacha boʻlgan choralar koʻriladi. 141. Balansning toʻgʻri tuzilganligi quyidagi tartibda tekshiriladi: kunlik balansning aktiv va passivlarning qoldiqlar boʻyicha yakunlari tengligi (aktiv hisobvaraqlari qoldiqlarining majburiyatlar hisobvaraqlari qoldiqlari plyus kapital hisobvaraqlari qoldiqlariga tengligi); “Balansdan tashqari” hisobvaraqlari qoldiqlari yakunining toʻgʻriligi, shu hisobvaraqlar bilan ularga tegishli kontr-hisobvaraqlar qoldiqlarining oʻzaro tengligi; aktiv hisobvaraqlarda kredit qoldiq (kontr-aktiv hisobvaraqlardan tashqari), passiv hisobvaraqlarda debet qoldiq (kontr-passiv hisobvaraqlardan tashqari) boʻlmasligi; aktiv hisobvaraqlarga ochilgan kontr-aktiv hisobvaraqlar qoldigʻi shu aktiv hisobvaraq qoldigʻidan ortiq boʻlmasligi, passiv hisobvaraqlarga ochilgan kontr-passiv hisobvaraqlar qoldigʻi shu passiv hisobvaraq qoldigʻidan ortiq boʻlmasligi; Bosh bankda ochilgan 16100 va 22200-hisobvaraqlari qoldiqlari hamda ular boʻyicha ochilgan ikkinchi tartibli mos hisobvaraqlarning qoldiqlari oʻzaro teng boʻlishi; asosiy vositalar, daromadlar va xarajatlar hamda bank kapitali hisobi faqat milliy valyutada yuritilishini taʼminlash va balansning rezident va norezident ustunlarini shunga mos ravishda toʻldirilganligi. 142. Balansning toʻgʻriligiga ishonch hosil qilgandan soʻng bank (filial) tomonidan kunlik buxgalteriya hisoboti sifatida bir nusxada balans chop etiladi va kunlik yigʻmajildga tikiladi. Bosh bankda butun bank boʻyicha yagona balansning kunlik chop etilishi bank tomonidan mustaqil belgilanadi. Filiallari mavjud boʻlmagan banklar mazkur bandning birinchi xatboshisida belgilangan tartibda chop etadi. 143. Bankning yagona balansi bank rahbari va Buxgalteriya hisobi va hisoboti departamenti direktori (boshqarma boshligʻi) tomonidan imzolanadi. Filiallar balansi filial boshqaruvchisi va uning bosh buxgalteri tomonidan, kassa operatsiyalari boʻyicha hisobotlarga ulardan tashqari kassa mudiri yoki masʼul kassa xodimi imzo chekadi. Bunda, bankning yagona balansi, shuningdek filiallar balansi ushbu banddagi mansabdor shaxslarning elektron raqamli imzolari bilan tasdiqlangan holda elektron shaklda saqlanishi mumkin. 144. Banklar balans, bank aktiv va majburiyatlari, balansdan tashqari hisobvaraqlar bilan bogʻliq operatsiyalar, ular bilan bogʻliq shartnomalarga doir maʼlumotlarni mazkur Yoʻriqnomaning 81-ilovasiga muvofiq Markaziy bankka taqdim qilish uchun Bosh serverdan Bank tizimi maʼlumotlar omboriga (bundan keyingi oʻrinlarda BTMO deb yuritiladi) keyingi bank ish kuni soat 10-00 dan kechiktirmagan holda hamda oylik taqdim etiladigan maʼlumotlarni keyingi oyning 5-sanasidan kechiktirmagan holda toʻgʻri, toʻliq va oʻz vaqtida uzatilishini taʼminlaydi. Banklar bank hisobvaraqlari va kartalari toʻgʻrisidagi mazkur Yoʻriqnomaning 81-ilovasida koʻrsatilgan maʼlumotlarni Bank depozitorlarining milliy axborotlar bazasiga bank hisobvaraqlari va kartalari ochilgan, yopilgan yoki holati oʻzgartirilgan vaqtda uzatilishini taʼminlaydi. 147. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankning departamentlari BTMO dan oʻrnatilgan tartibda balans va boshqa tegishli maʼlumotlar olishi mumkin. 1471. Bitta valyutada amalga oshiriladigan operatsiyalar faqatgina ushbu valyutaning Bosh kitobiga yoziladi. Masalan, AQSH dollarida amalga oshirilgan operatsiyalar AQSH dollaridagi Bosh kitobda, soʻmda amalga oshirilgan operatsiyalar esa soʻmdagi Bosh kitobda hisobga olinadi. 1472. Valyuta kross-operatsiyasi ikkita valyutani oʻz ichiga oladi: a) ikki xil valyutani oʻz ichiga oladigan operatsiyalar ushbu valyutalardagi har bir Bosh kitobda valyuta pozitsiyasining tegishli hisobvaraqlariga aloqador boʻlgan buxgalteriya yozuvlari yordamida balanslanadi; b) chet el valyutasi va soʻmda amalga oshirilgan operatsiyalar chet el valyutasidagi Bosh kitobda va soʻmdagi Bosh kitobda qayd etiladi; v) ikki xil chet el valyutalarida amalga oshirilgan operatsiyalar ushbu ikki valyutaga tegishli Bosh kitoblarda qayd etiladi. 1473. Valyuta kursi oʻzgarishidan koʻrilgan foyda yoki zararlarni aniqlash va moliyaviy hisobotni tuzish maqsadlarida chet el valyutasida qayd etilgan aktiv va majburiyat hisobvaraqlari qoldiqlarini qayta baholanishi har bir oyning oxirgi ish kunida oʻtkaziladi. Jamlanma balans hisobotini tuzish uchun qayta baholash oyning istalgan kunida oʻtkazilishi mumkin. Ushbu holatlarda bir xil qayta baholash qoidalari qoʻllaniladi. Bunda bankning chet el valyutalari boʻyicha hisobvaraqlarining qoldiqlari (aktiv va majburiyatlari) balans tuzish sanasiga Markaziy bankning kursi asosida qayta baholanadi. 1474. Qayta baholash har kuni buxgalteriya yozuvlarisiz dasturiy tarzda faqatgina jamlanma balans hisobotini tuzish uchun oʻtkaziladi. Qayta baholangan aktiv va majburiyatlarning ikkita yakuniy summalari oʻrtasidagi farq valyuta boʻyicha kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi qoldigʻini oʻzida aks ettiradi. 1475. Har oyning oxirida moliyaviy hisobotda qayd etish uchun qayta baholash natijasida koʻrilgan foyda va zararlar aniqlanadi. Qayta baholash natijasida koʻrilgan foyda va zararlarni aniqlash tartibi quyidagicha: a) alohida valyutalarning Bosh kitoblari maʼlumotlaridan kelib chiqqan holda balans tuzish sanasidagi har bir valyuta boʻyicha aktiv va majburiyatlarning barcha qoldiqlari jamlanadi. Aktiv va majburiyatlar yakuniy summalari oʻrtasidagi farq ushbu Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻi qoldigʻiga teng boʻlishi lozim; b) chet el valyutasida qayd etilgan aktiv va majburiyatlar tegishli ravishda yuqorida belgilangan kurslar asosida soʻmga aylantiriladi; v) qayta baholangan aktiv va majburiyatlarning ikkita yakuniy summalari orasidagi farq valyuta boʻyicha kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi qoldigʻini aks ettiradi. Bu yangi qoldiq soʻm boʻyicha kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining tegishli qoldigʻi bilan taqqoslanadi. 1476. Olingan farq qayta baholashdan keyingi foyda yoki zararni tashkil etadi va tegishli ravishda quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan aks ettiriladi: Debet 17101 “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” Kredit 45403 “Valyuta qoldiqlarini qayta baholashdan olingan foyda yoki Debet 55304 “Valyuta qoldiqlarini qayta baholashdan koʻrilgan zararlar” Kredit 17101 “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” Bunda, soʻm boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻi chet el valyutasi boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi qoldigʻiga mos kelgunga qadar doimiy ravishda tartibga solib turiladi. Bunday tartibga solinishdagi debet yoki kredit buxgalteriya yozuviga muvofiq qayta baholashdan olingan foyda yoki zarar aks ettiradi. 1477. Qayta baholashdan soʻng quyidagi hollarda foyda olinadi: agar chet el valyutasi boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi kredit qoldigʻi soʻm boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi debet qoldigʻidan ortiq boʻlsa; agar chet el valyutasi boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi debet qoldigʻi soʻm boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi kredit qoldigʻidan kam boʻlsa. 1478. Qayta baholashdan soʻng quyidagi hollarda zarar koʻriladi: agar chet el valyutasi boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi kredit qoldigʻi soʻm boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi debet qoldigʻidan kam boʻlsa; agar chet el valyutasi boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi debet qoldigʻi soʻm boʻyicha Bosh kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi kredit qoldigʻidan ortiq boʻlsa. 1479. Chet el valyutasini sotib olish operatsiyalarining hamda valyutani qayta baholashdan keyin foyda va zararlarni aniqlashning buxgalteriya hisobi boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 9-ilovasida keltirilgan.”. 148. Kunlik balans hisobotlari va shaxsiy hisobvaraqlarga qoʻlda biron-bir tuzatishlar qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Summalarni oʻchirib yozish va tuzatish, shuningdek oʻchiruvchi suyuqliklardan foydalanib, ularga tuzatishlar kiritish qatʼiyan taqiqlanadi. 149. Bank ish kuni yakunlanib, balans hisoboti tuzilib Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga joʻnatilganidan soʻng, xato yozuvlar aniqlangan hollarda, ushbu xato yozuvlar kiritilgan hisobvaraqlarga ertasi bank ish kuni teskari buxgalteriya yozuvlari kiritish (storno berish) yoʻli bilan, tuzatish memorial orderlari asosida toʻgʻrilanishi lozim. Bunday hollarda hisobvaraqlardan summalar mijozlarning roziligisiz hisobdan chiqariladi. Bu haqda bank bilan mijoz oʻrtasida tuzilgan shartnomada koʻrsatib oʻtilgan boʻlishi shart. 150. Tuzatish orderlari, agar mijozlarga bitta bank filiali xizmat koʻrsatsa uch nusxada tuzilishi lozim. Ularning birinchi nusxasi order boʻlib xizmat qiladi, ikkinchi va uchinchi nusxalari mijozlar uchun debet va kredit yozuvlari boʻyicha bildirishnomalar boʻlib hisoblanadi. Tuzatish orderi matnida qachon va qaysi hujjatda xato yozuvga yoʻl qoʻyilgani koʻrsatilishi kerak. Agar unga mijoz arizasi sabab boʻlgan boʻlsa, shu sabab koʻrsatiladi. Bunda memorial orderning birinchi nusxasining orqa tomoniga kimning aybi bilan xatolikka yoʻl qoʻyilganligi qayd etiladi, ijrochining, shuningdek notoʻgʻri yozuvni nazoratdan oʻtkazgan shaxsning lavozimi va familiyasi koʻrsatiladi. Tuzatish memorial orderlari tuzilishida asos boʻlgan arizalar kunlik yigʻmajildga tikiladi, bundan tuzatish orderi matnida xato va kamchiliklar kim tomondan amalga oshirilganligini dasturiy tarzda aniqlash mumkin boʻlgan hamda ishtirokchilarning elektron raqamli imzolari bilan tasdiqlanadigan elektron hujjatlar mustasno. 151. Summasi keyinchalik teskari buxgalteriya oʻtkazmalari bilan tuzatilgan shaxsiy hisobvaraqdagi xato yozuv qarshisiga albatta “Toʻgʻrilangan” belgisi qoʻyilishi, toʻgʻrilash kiritilgan sana va toʻgʻrilangan memorial orderining raqami koʻrsatilishi shart. Bu qayd toʻgʻrilangan memorial orderini imzolagan bosh buxgalter (Bek-ofis boshligʻi, yetakchi buxgalter) yoki uning oʻrinbosari (boʻlim boshligʻi) imzosi bilan tasdiqlanadi. 153. Banklararo va filiallararo elektron toʻlovlar boʻyicha xatolarni memorial orderlar bilan toʻgʻrilash qatʼiyan man etiladi. Banklararo va filiallararo elektron toʻlovlar boʻyicha xatolarni toʻgʻrilash uchun xatolikka yoʻl qoʻygan (tashabbuskor) bank filiali, xato elektron toʻlovi joʻnatilgan (benifitsiar) bankka “Lotus-Notes” aloqa elektron pochtasi orqali xato oʻtkazilgan toʻlov toʻgʻrisidagi maʼlumotni koʻrsatgan holda, xato yuborilgan toʻlov hujjatini qaytarish toʻgʻrisida iltimosnoma xati joʻnatadi. Bu holda, xato oʻtkazilgan mablagʻni qaytarilmasligidan qatʼi nazar, tashabbuskor bank mablagʻni xatolik aniqlangan kundan keyingi bank ish kunidan kechiktirmasdan “19997 – Boshqa aktivlar” hisobvaragʻi orqali oluvchining hisobvaragʻiga oʻtkazishi shart. 154. Banklar buxgalteriya hujjatlarini but saqlanishini taʼminlashlari shart. Buxgalteriya hujjatlarini saqlash yuzasidan belgilangan tartibga rioya etilishi hamda bu ishlar toʻgʻri tashkil qilinishi uchun javobgarlik banklar rahbarlari va bosh buxgalterlari zimmasiga yuklatiladi. Bank rahbari va bosh buxgalter bank xodimlariga yoʻl-yoʻriqlar koʻrsatishi, xodimlarga hujjatlarni javonlar va boshqa omborlarda saqlash uchun muayyan joylarni ajratib berishi va biriktirib qoʻyishi, zarur hollarda hujjatlarni bexatar joylarga olib chiqish tartibi va navbatini belgilashi lozim. 155. Banklarda har kuni bank amaliyoti kuni tugallanganidan keyin axborotlar oʻrnatilgan tartibda arxivlanadi. 156. Bank amaliyot kuniga tegishli buxgalteriya hujjatlari ularning saqlash muddatlari boʻyicha alohida yigʻmajildlarga tikilgan holda saqlanadi. Hujjatlarni tayyorlash bilan yigʻmajildlarni rasmiylashtirish vazifasi topshirilgan xodim shugʻullanadi. 157. Kunlik yigʻmajildga quyidagi hujjatlar tikiladi: bank mijozlari toʻlov hujjatlarining yoki bank mijozlarining hisobvaraqlariga qoʻyilgan talablar boʻyicha qogʻozda taqdim etilgan toʻlov hujjatlarining asl nusxasi; bank mijozlari bilan shartnomada belgilangan hisob-kitoblar boʻyicha amalga oshirilgan toʻlovlar uchun qoʻllanilgan memorial orderlarning birinchi nusxasi, dasturiy tarzda hisoblash orqali shakllangan memorial orderlar hamda qisman toʻlov boʻyicha shakllangan memorial orderlar va elektron shaklda imzolangan memorial orderlar bundan mustasno; bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat koʻrsatish tizimi boʻyicha amalga oshirilgan toʻlov hujjatlarining roʻyxati (mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi); bankning barcha hisobvaraqlari boʻyicha amalga oshirilgan operatsiyalarning ikkinchi tartibli balans hisobvaraqlari boʻyicha umumiy summasi koʻrsatilgan roʻyxati (mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi); kunlik balans hisoboti. Kunlik buxgalteriya jurnali elektron koʻrinishda oʻrnatilgan tartibda saqlanadi va zarur hollarda hujjatlar roʻyxati kunlik buxgalteriya jurnalining tegishli qismidan dasturiy yoʻl bilan olinadi. 1571. Kunlik buxgalteriya hujjatlari yigʻmajildini shakllantirish va saqlash imkoni bor boʻlgan bank xizmatlari ofislarida kunlik yigʻmajildga mazkur Yoʻriqnomaning 157-bandida koʻrsatilgan hujjatlar (kunlik balans hisoboti bundan mustasno) tikiladi. 158. Kassa hujjatlari “Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, naqd pul va boshqa qimmatliklarni inkassatsiya qilishga doir yoʻriqnoma” (roʻyxat raqami 3028, 2018-yil 29-iyun) talablari asosida kassa xodimlari tomonidan alohida yigʻmajildga tikiladi. Kunlik buxgalteriya yigʻmajildiga kirim va chiqim kassa jurnallari oʻrnatilgan tartibda rasmiylashtirilgan holda tikiladi. 159. Qimmatbaho metallar, chet el valyutasi bilan bogʻliq operatsiyalar va boshqa bank ichki xoʻjalik operatsiyalarga doir, yaʼni asosiy vositalar, bankning daromad hamda xarajatlar operatsiyalari boʻyicha hujjatlarning saqlash muddatlari turlicha boʻlganligi uchun ular alohida yigʻmajildlarga joylanadi. Asosiy vositalar va turli daromad hamda xarajatlar bilan bogʻliq operatsiyalar, bankning boshqa xoʻjalik operatsiyalari boʻyicha hujjatlar yigʻmajildiga toʻlov hujjatlari bilan birga kassa hisobvaragʻi bilan korrespondensiyalashgan va kassa orderlarini (toʻlovnomalar, ish haqi toʻlash qaydnomalari, arizalar va boshqalar) toʻldirishda asos boʻlgan asl nusxadagi hujjatlar ham tikiladi, bundan dasturiy tarzda shakllanadigan hamda elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadigan elektron hujjatlar mustasno. 160. Taxlanib tikilgan (broshyuralangan) hujjatlar kunlik buxgalteriya jurnalidagi roʻyxat bilan solishtirilib chiqiladi va ularning summasi aylanmalarining yigʻma maʼlumotlarini aylanmalar yakunlari bilan (bunda ayrim hisobvaraqlarning aylanmalaridan tashqari) taqqoslanadi. 161. Bosh buxgalterning xohishiga koʻra, axborotni shaxsiy kompyuterga kiritish uchun tayyorlangan hujjatlar bogʻlamlari shakllantirilishi mumkin. Bunda hujjatlar yigʻmajildiga ularni dasturiy yoʻl bilan chiqarilgan roʻyxati (kunlik buxgalteriya jurnali)ning tegishli qismi bilan joylashtiriladi. 162. Balansdan tashqari hisobvaraqlariga tegishli hujjatlar ham hisoblab chiqilib, ularning summalari buxgalteriya jurnallaridagi maʼlumotlar bilan yoki aylanmalar jamlanma maʼlumotlari bilan taqqoslanadi. 163. Broshyuralangan hujjatlar yigʻmajildining muqovasi mazkur Yoʻriqnomaning 7-ilovasida keltirilgan shaklga muvofiq rasmiylashtiriladi. 164. Taxlangan hujjatlarga shu hisobvaraqni yurituvchi masʼul ijrochi buxgalteriya xodimi imzolagan kunlik buxgalteriya operatsiyalari roʻyxatining tegishli qismi ilova qilinadi. Agar hujjatlar dastalangan boʻlsa, ular dastalarni masʼul ijrochi buxgalterlar qirqimi boʻyicha kunlik buxgalteriya jurnaliga qarab hisoblab chiqilishi mumkin, biroq bu hujjatlarni tayyorlagan xodim kun davomida oʻtkazilgan buxgalteriya operatsiyalariga doir barcha hujjatlarning shu dastada borligiga ishonch hosil qilishi kerak. Hujjatlarni tayyorlash topshirilgan masʼul xodim ilovasi bor boʻlgan hujjatlarda bu ilovalar qanchaligi koʻrsatilganini va ular haqiqatan ham mavjudligini sinchiklab tekshirishi lozim. 165. Yakunlangan kun hujjatlari keyingi bank ish kunidan kechiktirilmay, yuqorida qayd etilgan tartibda rasmiylashtirilishi lozim. Rasmiylashtirish tugallanmagan hujjatlar albatta metall shkaflarda saqlanishi lozim. Uzoq vaqt saqlanadigan, shuningdek bankning ichki operatsiyalarga taalluqli hujjatlari alohida yigʻmajildlarga joylanishi kerak. 166. Qoida boʻyicha bu hujjatlar har kuni tayyorlanadi. Muqovada buxgalteriya hujjatlari soni va umumiy summasi boʻyicha maʼlumotlarni tayyorlagan xodim, bosh buxgalter yoki uning oʻrinbosari imzolari bilan tasdiqlanadi. 167. Operatsiyalar hajmi kam boʻlgan banklarda oʻtgan yilga tegishli boʻlgan uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar bank rahbari xohishiga koʻra, yil yakunlangandan soʻng shakllantirilishi mumkin. Bunday hollarda yil tugagunicha bu hujjatlar yigʻmajildda toʻplab borilishi va omborda yoki metall shkafda bosh buxgalter javobgarligi ostida saqlanishi lozim. Uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar taxlanayotganda yigʻmajildda har bir kun uchun qistirma varaqlar qoʻshilishi, ularda shu kun uchun buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debeti va krediti boʻyicha hujjatlar summalari koʻrsatilishi kerak, yigʻmajild muqovasida esa buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debeti va krediti boʻyicha hujjatlarning umumiy summasi qayd etiladi. 168. Buxgalteriya va kassa hujjatlari umumiy yigʻmajildlariga bosh buxgalter yoki uning oʻrinbosari imzolagan maʼlumotnomalar joylanadi. Bu maʼlumotnomalar har bir hisobvaraq debeti, shuningdek alohida yigʻmajildlarda saqlanayotgan har bir “Balansdan tashqari” hisobvaragʻining kirim va chiqimi boʻyicha hujjatlar summalari toʻgʻrisida tuzilgan boʻlishi kerak. 169. Hujjatlarni saqlashga masʼul xodim hujjatlarning toʻla va but saqlanishini taʼminlashi shart. Ular bosh buxgalter, uning oʻrinbosari yoki boʻlim boshligʻining ruxsatisiz boshqalarga hujjatlarini koʻrib chiqishlariga yoʻl qoʻymasliklari lozim. 170. Quyidagi hujjatlar saqlanishi shart: Omborda yoki metall shkaflarda: a) tugagan yil uchun yillik hisobotning tegishli imzolar bilan rasmiylashtirilgan nusxasi hamda soʻnggi tugagan oy uchun oylik balans va uning barcha ilovalari; b) joriy oyning birinchi kuni uchun tekshiruv qaydnomalari; v) fuqarolar omonatlari boʻyicha amaldagi shaxsiy hisobvaraqlari; g) oxirgi 12 oy uchun kassa hujjatlari; d) joriy oy uchun kirim-chiqim hujjatlari; e) binolar va inshootlar, xoʻjalik anjomlari, kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hisobi yuritiladigan hisobvaraqlar boʻyicha daftarlar. Qoʻriqlanadigan xonadagi metall shkaflar, sandiqlar yoki qutilarda: a) amaldagi shaxsiy hisobvaraqlar kartotekalari (omonatlar boʻyicha shaxsiy hisobvaraqlardan tashqari), amaliyot jurnallari, kitoblar, imzolar namunalari qoʻyilgan kartochkalar, ish haqi toʻlash uchun berilgan mablagʻlar hisobini yuritish kartochkalari, foizlarni hisoblash qaydnomalari; b) amal qilib turgan va arxivdagi pensiya varaqlarining hamda bir marta pensiya va nafaqalar toʻlash toʻgʻrisidagi topshiriqnomalarning kartotekalari. 171. Mijozlarning ularga hisobvaraqlar ochish toʻgʻrisidagi arizalari barcha zarur hujjatlar bilan birga har bir mijoz boʻyicha tutiladigan alohida yigʻmajidlarda saqlanishi lozim. Bunday yigʻmajildlardan hujjatlarning chiqarib olinishiga mutlaqo yoʻl qoʻyilmaydi. Ushbu yigʻmajildga imzo huquqi oʻzgargani toʻgʻrisidagi yozishmalar, hisobvaraqni tasarruf etish vakolatini belgilovchi hujjatlar, ssuda hisobvaraqlari ochish toʻgʻrisidagi majburiyat arizalari, shuningdek hisobvaraqlar ochish haqidagi farmoyishlarning nusxalari tikiladi. Har bir yigʻmajildga talab qilib olingunga qadar saqlanadigan depozit hisobvaragʻining raqami qoʻyiladi. Hisobvaraqlarni yuridik rasmiylashtirish bilan bogʻliq hujjatlarni saqlash vazifasi bosh buxgalter (Bek-ofis boshligʻi) yoki uning oʻrinbosari, yetakchi buxgalter zimmasiga yuklatiladi. Ushbu yigʻmajildlar qulflanadigan javonlarda saqlanishi lozim. Amaldagi imzo namunalari amaliyot boʻlimi xodimlarining qulflanadigan kartotekalarida saqlanishi lozim. Hisobvaraqlarni yuridik rasmiylashtirish bilan bogʻliq oʻz kuchini yoʻqotgan hujjatlar yigʻmajildda qoldiriladi va ular ustiga chiziq tortilib yangi hujjatlar bilan almashtirilgani yozib qoʻyiladi. Imzolar namunalari qoʻyilgan varaqcha almashtirilayotganda oʻz kuchini yoʻqotgan varaqchalar nusxalaridan biri mijozning yuridik yigʻmajildiga tikiladi, qolganlari esa yoʻq qilinadi. 172. Buxgalteriya hisobiga tegishli barcha materiallar (oʻtgan oylar uchun buxgalteriya hujjatlari bank arxiviga topshirilgunga qadar, buxgalteriyaning stellajlar va temir javonlar bilan jihozlangan joriy arxiv hujjatlar but saqlanishi uchun javob beradigan maxsus ajratilgan xodim qoʻl ostida boʻladi. Agar omborda joy yetmasa, aynan shu xodim buxgalteriyadagi temir javonlarda saqlanadigan hujjatlarning daxlsizligiga javob beradi. 173. Omborda va joriy arxivda saqlanayotgan buxgalteriya hujjatlariga doir maʼlumotlar kassa hujjatlari boʻyicha javobgar xodim huzurida, bosh buxgalter yoki uning oʻrinbosari (boʻlim boshligʻi) imzolagan talabnomalar asosida olinadi. Maʼlumot olish uchun ruxsat berilgan bank xodimi kassir yoki joriy arxivni boshqaruvchi xodim kuzatuvida ishlashi lozim. Hujjatlar uchun javobgar shaxslar maʼlumot olishga ruxsat berilgan xodimlar tomonidan hujjatlarga biror-bir tuzatishlar va yozuvlar kiritilmasligini kuzatib turishlari shart. Ombor va joriy arxivdan kirim-chiqim hujjatlari bosh buxgalterning yozma ruxsati boʻyicha beriladi. Kun oxirida hujjatlar qaytarilishi shart. 174. Arxiv hujjatlari faqat qonunchilik hujjatlarining talablari asosida olinishiga yoʻl qoʻyiladi. Hujjatning asl nusxasi olinayotganda bu haqda ikki nusxada dalolatnoma yoki bayonnoma tuzilib unga bank rahbari yoxud uning oʻrinbosari, bosh buxgalter va hujjatni talab qilgan tashkilot vakili imzo chekadi. Dalolatnoma yoki bayonnomada aynan qanday hujjat olinayotgani, uning kimning talabiga va ruxsatiga koʻra olinayotgani aniq koʻrsatilishi kerak. Dalolatnoma yoki bayonnomaning ikkinchi nusxasi yuqorida qayd etilgan vakilga topshiriladi. Hujjatning olingan asl nusxasi oʻrniga bosh buxgalter tasdiqlagan nusxa hamda dalolatnoma yoki bayonnomaning birinchi nusxasi va hujjatni olish xususidagi talabnoma qoʻyiladi. Bu talabnomada asl hujjatni olgan shaxs imzosi ham boʻlishi lozim. Hujjat olingani toʻgʻrisida bosh buxgalter shu hujjat turgan yigʻmajild muqovasiga yozib, imzo chekadi. 175. Bir yilning turli sanalariga tegishli kirim-chiqim hujjatlari bir vaqtning oʻzida olinayotgan hollarda bu hujjatlarning barchasi uchun bitta dalolatnoma yoki bayonnoma tuzilib, unga shu hujjatlar roʻyxati kiritiladi. Mazkur hujjatlarning asl nusxasi oʻrniga uning nusxasi, hujjatni olish toʻgʻrisidagi talabnoma, dalolatnoma yoki bayonnomaning birinchi nusxasi qoʻyiladi, boshqalarining oʻrniga esa shu hujjatlar nusxalari qoʻyilib, ularda hujjatni olish toʻgʻrisidagi talabnoma qayerda saqlanayotgani yoziladi. 1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi banklari (filiallari)ning bosh buxgalterlariga taalluqli boʻlib, bosh buxgalterlarning vazifalari, huquqlari va masʼuliyatini belgilaydi. 2. Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq, banklarda buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish uchun bank rahbari javobgar hisoblanadi hamda u buxgalteriya hisobi toʻgʻri yuritilishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishi lozim. Bosh buxgalterning xoʻjalik operatsiyalarini hujjatlar asosida rasmiylashtirish va ularni buxgalteriya hisobi xizmatiga taqdim etish boʻyicha talablari bankning barcha xodimlari uchun majburiydir. Bank rahbari bankning barcha boʻlinmalari, xizmatlari va hisobni yuritishga aloqador xodimlari tomonidan mazkur talablarga rioya etilishini taʼminlashi shart. 3. Bosh buxgalter bankda buxgalteriya hisobini toʻgʻri tashkil etilishini hamda Bank Kengashi tomonidan tasdiqlangan Hisob siyosatini amalga oshirilishini taʼminlaydi. Zarur hollarda Hisob siyosatiga tegishli oʻzgartirishlar kiritish boʻyicha takliflar kiritadi. 4. Bankning bosh buxgalteri bank rahbarining buyrugʻi bilan tayinlanadi va ozod qilinadi. Filiallari mavjud banklarda filial bosh buxgalteri lavozimiga tayinlash va lavozimidan ozod qilish bank boshqaruvi raisi yoki uning oʻrinbosari tomonidan, Buxgalteriya hisobi va hisoboti departamenti direktori (boshqarma boshligʻi) bilan kelishilgan holda tayinlanadi. Shuningdek, u bevosita bank rahbariga, buxgalteriya hisobini tashkil etish, hisobotlar tuzish, nazorat qilish tartibi va metodikasi bilan bogʻliq masalalar boʻyicha esa, bevosita Bosh bank Buxgalteriya hisobi va hisoboti departamenti direktori (boshqarma boshligʻi)ga boʻysunadi. 5. Bank bosh buxgalteri boshchilik qiladigan buxgalteriya hisobi boʻlimi mustaqil tarkibiy boʻlinma boʻlib hisoblanadi va boshqa biron-bir boʻlinma tarkibiga kirmasligi lozim. Buxgalteriyaning barcha xodimlari, shu jumladan bosh buxgalter oʻrinbosari va bankdan tashqarida joylashgan kassir va nazoratchilar bosh buxgalterga boʻysunadilar. 7. Banklarda bosh buxgalter lavozimiga tavsiya etilayotgan nomzod shaxslarga nisbatan malaka talablari Bank faoliyatiga ruxsat berish tartibi va shartlari toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 3252, 2020-yil 30-mart) muvofiq belgilanadi. 8. Bosh buxgalter oʻz ish jarayonida Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, qonunlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlariga va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga, Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga va buxgalteriya hisobini yuritish, moliyaviy hisobotlarni tuzish boʻyicha boshqa normativ-huquqiy hujjatlariga, shuningdek ushbu Nizomga asoslanib ish yuritadi. 9. Bosh buxgalter quyidagilarni bilishi shart: a) buxgalteriya hisobi qonunchiligini; b) fuqarolik huquqi, bank, moliya, soliq va xoʻjalik qonunchiligining buxgalteriya hisobini yuritishga tegishli qismini; v) bank tuzilishi, strategiyasi va uning rivojlanish istiqbollarini; g) bankning moliyaviy-xoʻjalik faoliyatiga, buxgalteriya hisobini tashkil etishga va moliyaviy hisobotlarni tuzishga tegishli normativ-huquqiy va uslubiy hujjatlarni; d) soliq, statistika, boshqaruv va moliyaviy hisoblarni; e) operatsiyalarni rasmiylashtirish va hisob uchastkalarida hujjatlar aylanishini tashkillashtirish tartibi, pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari, shuningdek boshqa tovar-moddiy zaxiralarni qabul qilish, kirim qilish, saqlash va sarflash (chiqim qilish) tartibini; yo) asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar va boshqa tovar-moddiy zaxiralarni kirim qilish va hisobdan chiqarish tartibini, shuningdek, debitor va kreditor qarzdorlikni hisobdan chiqarish, asosiy vositalar, nomoddiy aktivlarga eskirish hisoblash, mulkni baholash va qayta baholash tartibini; j) debitor va kreditorlar bilan hisob-kitob qilish qoidalarini; z) yuridik va jismoniy shaxslarni soliqqa tortish shartlarini; i) mulk va majburiyatlarni inventarizatsiyadan oʻtkazish tartibi, auditorlik tekshiruvini oʻtkazish tartibini; y) buxgalteriya, soliq, statistika hisobotlarini tuzish tartibi va muddatlarini; k) bank moliya-xoʻjalik faoliyatining iqtisodiy tahlilini, bank ichki zaxiralarini aniqlashni; l) tekshiruvlarni oʻtkazish va hujjatli taftish qilish tartibini; m) buxgalteriya hisobi boʻyicha kompyuter dasturlari, buxgalteriya hisobi va moliyani boshqarish sohasida zamonaviy maʼlumotlar va axborot tizimini; n) buxgalteriya hujjatlarini saqlash va axborotlarni himoya qilish tartibini; o) mehnat qonunchiligi, mehnatni muhofaza qilish tartibi va meʼyorlarini; p) ishlab chiqarish texnologiyasining oʻziga xos xususiyatlarini; r) buxgalteriya hisobini tashkil qilishning ilgʻor milliy va xorij tajribalarini. 10. Bosh buxgalter zimmasiga pul mablagʻlari va moddiy qimmatliklar uchun bevosita moddiy javobgarlik bilan bogʻliq vazifalar, shuningdek bank rahbari vaqtincha ishda boʻlmagan vaqtda uning vazifalarini bajarib turish yuklatilishi mumkin emas. Bosh buxgalterga bevosita cheklar va boshqa hujjatlar asosida bank uchun mablagʻ va tovar-moddiy qimmatliklarni qabul qilish taqiqlanadi. 11. Bosh buxgalter vaqtincha ishda boʻlmagan vaqtda (xizmat safari, taʼtil, kasallik va shu kabilar) bosh buxgalterning huquq va majburiyatlari uning oʻrinbosariga, oʻrinbosar ham ishda boʻlmagan taqdirda, bank rahbarining alohida buyrugʻi asosida boshqa mansabdor shaxsga yuklatiladi. 12. Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunining 36-moddasiga muvofiq, bank boshqaruvi aʼzolari va muhim ahamiyatga ega xodimlari ish beruvchining roziligi bilan boshqa tashkilotlarda oʻrindoshlik asosida ishlashi mumkin, bundan ularning boshqa banklar va tashkilotlarda ishga joylashuvi manfaatlar toʻqnashuviga olib kelishi mumkin boʻlgan hollar mustasno. 13. Bosh buxgalter lavozimga tayinlanayotgan va lavozimidan ozod qilinayotganda buxgalteriya hisobi va hisobotining ahvoli tekshirilib, bank rahbari tomonidan tasdiqlanganidan keyin boʻlinmalarni qabul qilish-topshirish jarayoni dalolatnoma (dalolatnomaning namunaviy sxemasi mazkur Nizomning 1-ilovasida berilgan) bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnomani qabul qiluvchi va topshiruvchi bosh buxgalterlar hamda bank rahbari va Bosh bank vakili (agar, bu jarayonda buyruq boʻyicha Bosh bank vakili qatnashgan boʻlsa) tomonidan imzolanadi. 14. Dalolatnomada qayd etilgan har bir maʼlumot tegishli hujjatlar va dalillar bilan tasdiqlanishi lozim. Bank kassasidagi naqd pullar albatta toʻla taftishdan oʻtkazilgan boʻlishi shart. Boshqa boʻlimlarda qonunbuzarlikka yoʻl qoʻyilgan hollar aniqlansa, qabul qiluvchi bosh buxgalter ichki hujjatlashtirilgan nazorat (ichki audit) oʻtkazishni talab qilishga haqli. Agar, topshiruvchi bosh buxgalter dalolatnomada qayd etilgan ayrim maʼlumotlariga rozi boʻlmasa, dalolatnomani imzolashda ularga nisbatan asoslangan izohlar berishga haqli va dalolatnomaning munozarali qismi boʻyicha oʻzining yozma xulosasini berishi shart. Ushbu yozma xulosa dalolatnomaga boshqa daliliy hujjatlar sifatida tikib qoʻyiladi. 15. Dalolatnoma Bosh banki mavjud boʻlgan filiallarda uch nusxada tuziladi va bank filiali rahbari tomonidan tasdiqlanadi. Dalolatnomaning 1-nusxasi qabul qiluvchiga, 2-nusxasi topshiruvchiga va 3-nusxasi Bosh bankning Buxgalteriya hisobi departamentiga taqdim qilinadi. Bosh banki mavjud boʻlmagan banklarda dalolatnoma ikki nusxada tuziladi va uning 1-nusxasi qabul qiluvchiga, 2-nusxasi topshiruvchiga taqdim qilinadi. 16. Qabul qilish va topshirish bank (filial) rahbari buyrugʻi bilan amalga oshiriladi. Buyruqda qabul qilish va topshirish muddatlari koʻrsatilgan boʻlishi lozim. Shuningdek, yangi ishga qabul qilingan bosh buxgalter tomonidan uning vakolatiga kiruvchi toʻlov hujjatlarini imzolash huquqi rasmiylashtiriladi. Imzolash huquqi rasmiylashtirilgunga qadar ushbu hujjatlar topshiruvchi bosh buxgalter tomonidan yangi qabul qiluvchi bosh buxgalter nazoratida imzolanadi. Shundan soʻng, qabul qiluvchi bosh buxgalter buxgalteriyaning joriy ishlariga rahbarlik qiladi, buxgalteriya ishlarini tasdiqlangan hisob siyosatiga mos yuritilishi, hujjatlar rasmiylashtirilishi va aylanishi, moliyaviy hisobotlarni tuzish, soliqlarni toʻlash holati ustidan oʻz nazoratini oʻrnatadi. 17. Agar ishlab turgan bosh buxgalter vafot etgan yoki boshqa sabablarga koʻra qabul qilish-topshirish jarayonida ishtirok eta olmasa, qabul qilish-topshirish dalolatnomasi bank rahbari va ishni yangi qabul qiluvchi bosh buxgalter tomonidan ushbu Nizomda belgilangan tartibda tuziladi. 18. Bosh buxgalter buxgalteriya hisobini bank hisob siyosatida va boshqa qonunchilik hujjatlarida belgilangan qoidalar asosida tashkil etib, quyidagilarni taʼminlashi shart: buxgalteriya hisobi ishlarini zamonaviy texnik vositalari va axborot texnologiyasidan foydalangan holda oqilona tashkil etilishi, buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida bank operatsiyalarini toʻgʻri va haqqoniy aks ettirilishi hamda foydalanuvchilar uchun ishonchli moliyaviy hisobotlarni oʻz vaqtida taqdim qilish; bankka kelib tushgan toʻlov hujjatlarini ularga ishlov beriladigan barcha uchastkalardan oʻtishining aniq muddatlariga rioya etilib, bankning barcha tegishli hisobvaraqlarida aks ettirilib, kunlik balans tuzilishi va uni tegishli joyga topshirilishini tashkil etish; mijozlarga hisobvaraqlar ochish, ular bilan bogʻliq hujjatlarni qabul qilish, mijoz hisobvaraqlarini yuritish, Bank Depozitorlari Milliy Axborotlar Bazasi (bundan keyingi oʻrinlarda BDMAB deb yuritiladi)ga soʻrovnomalar shakllantirish, joʻnatish va undan maʼlumotlar qabul qilish, hisobvaraqlarni yopishga doir amallarni nazorat qilish; mijozlardan kelib tushadigan toʻlov hujjatlarining shakli va mazmuni boʻyicha toʻgʻri rasmiylashtirilishi va ular boʻyicha operatsiyalarni oʻz vaqtida oʻtkazilishi; ichki bank operatsiyalarining qonuniy tarzda bajarilishini va ular ustidan kunlik monitoring oʻrnatish, hamda mablagʻ va qimmatliklar but saqlanishi; birlamchi hujjatlar hamda buxgalteriya yozuvlari asosida haqiqiy holatni aks ettiruvchi buxgalteriya hisobotlarini tuzish, bu hisobotlarni belgilangan muddatlarda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga, shuningdek, tegishli organlarga taqdim etish; elektron toʻlov hujjatlarining toʻgʻri shakllantirilishini ularning asl nusxasi bilan solishtirish orqali tekshirish, agar bu ish bosh buxgalter oʻrinbosari yoki buxgalteriyaning boshqa xodimiga yuklatilmagan boʻlsa; bank amaliyot kunini toʻliq yakunlash va ish kuni oxiriga qadar kunlik balans tuzish; operatsiyalarni amalga oshirish uchun asos boʻlgan buxgalteriya (kirim-chiqim) hujjatlarining asl va elektron nusxalarini oʻz vaqtida (ish kuni oxirigacha yoki keyingi bank ish kuni ertalab soat 10.00 dan kechiktirmasdan) ushbu Yoʻriqnomaning V bob, 7-paragrafida belgilangan tartibda taxlanishi hamda rasmiylashtirilishi, shuningdek ularni oʻrnatilgan tartibda arxivga topshirilishi; oʻz tasarrufida boʻlgan bank filiallari, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlarining buxgalteriya koʻrsatkichlari boʻyicha belgilangan tartibda yillik jamlangan moliyaviy hisobotlar tuzish va boshqa boʻlinmalar bilan hamkorlikda buxgalteriya hisobi va hisoboti maʼlumotlari asosida bankning moliyaviy faoliyatini iqtisodiy tahlil qilib borish; moddiy va moliyaviy resurslardan oqilona, tejamkorlik bilan foydalanilishi hamda mulkning but saqlanishi ustidan nazorat olib borilishi. buxgalteriya hisobining ilgʻor shakl va usullaridan keng foydalanish; kelib tushgan pul mablagʻlari, qimmatbaho qogʻozlar, tovar-moddiy qimmatliklar va asosiy vositalar hisobining toʻgʻri yuritilishi, shuningdek ular holati va harakati bilan bogʻliq operatsiyalarning buxgalteriya hisobida oʻz vaqtida aks ettirilishi; qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning but saqlanishi va ular hisobining toʻgʻri yuritilishi; bank daromadlari va xarajatlarini hisoblash usulini qoʻllagan holda Bosh kitob va hisobotlarda toʻgʻri aks ettirilishi hamda davlat budjetiga va budjetdan tashqari jamgʻarmalarga toʻlovlarning toʻgʻri yozilishi hamda oʻz vaqtida oʻtkazilishi; mijozlarning depozit va ssuda hisobvaraqlari boʻyicha foizlarning toʻgʻri va belgilangan muddatlarda hisoblanishi; xoʻjalik shartnomalari tuzishda buxgalteriya hisobiga oid qonunchilik hujjatlari talablarining bajarilishi; kamomad hamda pul mablagʻlari va tovar-moddiy qimmatliklarning talon-toroj qilinishi boʻyicha hujjatlarni taftishdan oʻtkazish yuzasidan yuridik xizmat xodimlari tekshiruvlarida qatnashish, tegishli hollarda ushbu materiallar sud va tergov organlariga taqdim etilishini nazorat qilish, yuridik xizmat xodimlari ishtirok etmagan taqdirda, bu vazifalarni bevosita oʻzi bajarish; buxgalteriya hisobi, hisoboti, nazorat va iqtisodiy tahlil masalalari yuzasidan xodimlarga oʻz vaqtida yoʻl-yoʻriqlar koʻrsatib borish; buxgalteriya hujjatlarining but saqlanishi, ularning oʻrnatilgan tartibda rasmiylashtirilishi va arxivga topshirilishi. 19. Bosh buxgalter tegishli boʻlinmalar va xizmatlarning rahbarlari bilan birgalikda quyidagilarni sinchiklab nazorat qilishi shart: a) tovar-moddiy qimmatliklarning qabul qilinishi va topshirilishini rasmiylashtirishda belgilangan qoidalarga rioya etilishini; b) ish haqi fondining toʻgʻri sarflanishi, mansab maoshlarining toʻgʻri belgilanishi, shtatlar, moliya va kassa intizomiga qatʼiy rioya etilishini; v) pul mablagʻlari, tovar-moddiy qimmatliklar, asosiy fondlarni yoʻqlama qilish, hisob-kitoblar va toʻlov majburiyatlarini bajarishning belgilangan qoidalariga rioya etilishini; g) belgilangan muddatlarda debitorlik qarzi undirib olinishi va kreditorlik qarzining qaytarilishi, toʻlov intizomiga rioya etishni; d) kamomadlar, debitorlik qarzi va boshqa yoʻqotishlarni buxgalteriya hisobining balans hisobotlaridan qonuniy tarzda chiqarilishini. 20. Bank tarkibida mustaqil moliya xizmati boʻlgan hollarda, bosh buxgalter zimmasiga bankning moliyaviy hisob-kitob operatsiyalarning qonuniyligini, oʻz vaqtida va toʻgʻri rasmiylashtirilishini nazorat qilish vazifalari yuklatiladi. 21. Bosh buxgalter bankning ichki nazorat va ichki audit xodimlari bilan birgalikda kamomadlar yuzaga kelishi, pul mablagʻlari va tovar-moddiy qimmatliklarning noqonuniy tarzda sarflanishining oldini oluvchi tadbirlarni tayyorlashda faol qatnashishi shart. Mansabdor shaxslar tomonidan noqonuniy xatti-harakatlar qilinayotgani (yaʼni oshirib yozish, mablagʻlardan notoʻgʻri foydalanish hamda boshqa qoidabuzarlik va mansabni suiisteʼmol qilish hollari) maʼlum boʻlib qolgan hollarda bosh buxgalter chora koʻrish uchun bu haqda bank rahbariga axborot beradi. 22. Bosh buxgalter bank rahbari bilan birgalikda bank faoliyatini tashqi audit, Markaziy bank inspektorlari va boshqa vakolatli tashkilotlar tomonidan oʻtkazilgan tekshiruvlar natijasida buxgalteriya boʻyicha aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha barcha choralarni koʻrishlari shart. 23. Pul mablagʻlari va tovar-moddiy qimmatliklarni qabul qilish hamda berish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan hujjatlar, shuningdek kredit va hisob-kitob majburiyatnomalari bank rahbari va bosh buxgalter yoki ular shunday vakolat berilgan boshqa shaxslar tomonidan imzolanadi. Ushbu vakolatli shaxslarga hujjatlarni imzolash huquqining berilishi toʻgʻrisida bank boʻyicha chiqariladigan buyruq bilan rasmiylashtirilishi kerak. Yuqorida aytilgan hujjatlarga bosh buxgalter yoki shunday vakolat berilgan boshqa shaxslar tomonidan imzo chekilmasa, ular haqiqiy emas deb hisoblanadi va mazkur bankning masʼul shaxslari hamda buxgalteriya xodimlari tomonidan ijroga qabul qilinmaydi. 24. Bosh buxgalterning pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa qimmatliklarni qabul qilish, saqlash va sarflash boʻyicha qonunchilikka zid boʻlgan operatsiyalar bilan bogʻliq hujjatlarni ijroga qabul qilishi hamda rasmiylashtirishi taqiqlanadi. Bank rahbaridan shunday xatti-harakat qilish toʻgʻrisida farmoyish olingan hollarda, buxgalter uni ijro etmay turib, yozma ravishda bank rahbari eʼtiborini u bergan farmoyish noqonuniy ekanligiga qaratadi. Bank rahbaridan yozma farmoyish olingan yoki hujjatga ikkinchi imzo qoʻyilgan hollarda bosh buxgalter uni bajaradi. Bunda bajarilgan operatsiya noqonuniyligi uchun butun javobgarlik bank rahbari zimmasiga tushadi. Bank rahbari oʻzi qabul qilgan qaror toʻgʻrisida yozma ravishda darhol yuqori turgan bank rahbariga yozma ravishda xabar berishi shart. Shunday xabarni olgan yuqori bank rahbari uni zudlik bilan koʻrib chiqadi hamda tegishli qaror qabul qilib, bu haqda bank Boshqaruvi raisiga xabar beradi. 25. Bosh buxgalter vakolatli tashkilotlar tomonidan tashkil qilinadigan maxsus kurslarda har yili oʻz malakasini oshirib borishi, oʻzi boshqarayotgan buxgalteriya apparati xodimlarining malakasini oshirib borishni tashkil qilish va har yili albatta bir marta ularni attestatsiyadan oʻtkazishi shart. Ushbu Nizomda sanab oʻtilgan bosh buxgalter vazifalari ular bajarishlari lozim boʻlgan barcha vazifalarni qamrab olmagan, shu sababli bank rahbariyati tomonidan amaldagi qonunchilik hujjatlari va moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari talablaridan kelib chiqqan holda bosh buxgalterlarga buxgalteriya hisobini yuritishga oid boshqa vazifalar qoʻshimcha ravishda yuklatilishi mumkin. 26. Bosh buxgalter oʻziga boʻysunuvchi xodimlar uchun xizmat vazifalarini belgilab beradi. Bunda har bir xodim oʻz majburiyatlarini bilishi hamda ularning bajarilishi uchun javobgar boʻlishi zarur. Boshqa boʻlinmalar va xizmatlarning buxgalteriya hisobi va hisobotini yuritish hamda uni tashkil etish masalalari bilan shugʻullanuvchi xodimlari oʻz vazifalari boʻyicha bosh buxgalterga boʻysunadilar. 27. Bosh buxgalterning bajarilgan operatsiyalarni rasmiylashtirish hamda maʼlumotlarni hisoblash qurilmalari orqali joʻnatish uchun zarur boʻlgan hujjatlar va maʼlumotlarni buxgalteriyaga taqdim etish borasidagi talablari bankning barcha boʻlinmalari va xizmatlari uchun majburiydir. Bosh buxgalter oʻz zimmasiga yuklatilgan vazifalardan kelib chiqib bergan koʻrsatmalarining bajarilmaganligi yoki buzilganligi uchun aybdor shaxslar belgilangan tartibda bank rahbarining farmoyishiga binoan mukofotdan toʻliq yoki qisman mahrum etilishi, zarur hollarda esa qonunda belgilangan tartibda javobgarlikka tortilishi mumkin. 28. Moddiy javobgar shaxslarni (kassirlar, ombor mudirlari va boshqalar) lavozimga tayinlash, ozod etish va boshqa lavozimga oʻtkazish masalasi bosh buxgalter bilan kelishib hal qilinadi. 29. Xodimlarga mansab maoshlari, ish haqi ustamalari hamda mukofotlarni belgilash toʻgʻrisidagi buyruqlar va farmoyishlarni dastlab bosh buxgalter koʻrib chiqadi va ularga imzo chekadi. 30. Bosh buxgalter quyidagi huquqlarga ega: a) buxgalteriya hisobi va nazorat ishlari toʻgʻri tashkil etilishini taʼminlash yuzasidan chora-tadbirlar koʻrishni bank rahbaridan talab qilish; b) tarkibiy boʻlinmalarda pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa qimmatliklarni qabul qilish, kirim qilish, saqlash hamda sarflash yuzasidan belgilangan tartibda amal qilinishini tekshirib turish; v) mukofotlar hajmlarini pasaytirish yoki mukofotdan mahrum etish toʻgʻrisida takliflar berish. 31. Bank rahbari bosh buxgalterga ushbu Nizomda koʻzda tutilgan oʻz majburiyatlarini bajarishi hamda huquqlaridan foydalanishida atroflicha yordam berishga majbur. Bosh buxgalter ana shu majburiyatlarni bajargani hamda oʻz huquqlaridan foydalangani uchun unga tazyiq oʻtkazish borasida qilinadigan har qanday urinishlarga qatʼiyan barham berishi, bunga aybdor boʻlgan shaxslar esa qatʼiy javobgarlikka tortilishi lozim. 32. Bosh buxgalter quyidagi hollarda javobgar boʻladi: a) buxgalteriya hisobi notoʻgʻri yuritilib, oqibatda pala-partish holatga kelgan va buxgalteriya hisoboti buzilganda; b) pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa qimmatliklarni qabul qilish, ularni kirim qilish, saqlash va sarflash yuzasidan qonunchilikda belgilangan tartibga zid operatsiyalar boʻyicha hujjatlar rasmiylashtirilgan va ijroga qabul qilingan hollarda; v) talab qilib olinguncha va boshqa hisobvaraqlar boʻyicha operatsiyalar, shuningdek debitorlar va kreditorlar bilan hisob-kitoblar kechikib hamda notoʻgʻri amalga oshirilganda; g) kamomadlar, debitorlik qarzlari va boshqa yoʻqotishlarni buxgalteriya balans hisobotlaridan chiqarish tartibi buzilganda; d) buxgalteriya xodimining aybi bilan notoʻgʻri buxgalteriya hisoboti tuzilganda; e) buxgalteriya hisobini tashkil etishga doir boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablari buzilganda. 33. Bosh buxgalter quyidagi holatlar uchun bank rahbari bilan teng javobgar hisoblanadi: a) moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik hujjatlarining buzilishi; b) mansabdor shaxslardan ular yetkazgan zarar summasini oʻz vaqtida undirib olmaslik; v) kunlik, oylik, choraklik va yillik balans hisoboti hamda boshqa buxgalteriya hisobotlarini tegishli organlarga taqdim etish muddatlarining buzilishi; g) bankning balans hisobotida aks ettirilgan maʼlumotlar hamda elektron toʻlovlar tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov hujjatlarining but saqlanish hamda kunlik arxivlash tartibi uchun. 34. Bosh buxgalterlarning tartib-intizomi, moddiy va jinoiy javobgarligi amaldagi qonunchilikka muvofiq tarzda belgilanadi. Bunda bosh buxgalter boʻysunish tartibiga muvofiq tegishli yuqori bank tomonidan intizomiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Ishlarni qabul qilish-topshirish dalolatnomasida quyidagi hujjat hamda blankalar mavjudligi va holati aks ettiriladi: 1) Telegraf kodi — shifrni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnoma va joʻnatma kaliti (shifr) jadvali; 2) ochilgan shaxsiy hisobvaraqlarni roʻyxatga olish kitobi; 3) joriy yildagi memorial hujjatlari; 4) boshqaruv apparatini saqlash xarajatlariga doir hujjatlar hamda joriy yil uchun alohida yigʻmajildlarda saqlanadigan boshqa hujjatlar; 5) joriy yil uchun kundalik va oylik hisobotlar hamda oxirgi oy uchun shaxsiy hisobvaraqlardagi qoldiqlar hisoblangan tasma; 6) oʻtgan yil uchun yillik hisobot; 7) statistika hisobotlari boʻyicha dinamik daftarlari va joriy yil uchun shunday hisobotlarning nusxalari; 8) joriy yilda bank kassasida oʻtkazilgan taftish dalolatnomalari; 9) joriy yil uchun tuzatish orderlarining nusxalari; 10) hisobvaraqlar buxgalteriya xodimlari oʻrtasida qanday taqsimlangani hamda ular oʻzgarganda burchak muhrlar, shaxsiy hisobvaraqlar va boshqa materiallar kimlarga topshirilgani haqida yozilgan kitoblar; 11) oxirgi taftishdan keyingi davr uchun buxgalteriya ishining alohida uchastkalari keyingi tekshirilishi roʻyxatga olingan daftarlar hamda shu tekshiruvlar chogʻida aniqlangan kamchiliklar toʻgʻrisida maʼlumotnomalar; 12) hisoblash texnikalarining pasportlari; 13) oxirgi taftishlar dalolatnomalari hamda boʻlimdagi buxgalteriya ishini tekshirishga doir bildirishnomalar; 14) Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining normativ-huquqiy hujjatlari va ularga kiritilgan qoʻshimchalarning tizimli koʻrsatkichi; 15) yoʻriqnomalar hamda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining boshqa koʻrsatmalari, shuningdek yuqori organlarning amaldagi tushuntirishlari toʻplamlari; 16) ishlarni topshirish-qabul qilish vaqtida saqlash muddati hali tugamagan, arxivga topshirilgan materiallar roʻyxatlari, xususan keyingi 10 yil uchun yillik hisobotlar topshirish roʻyxatlari, shuningdek omonatga pul qoʻyish operatsiyalari, yakka tartibda ssuda oluvchilarga berilgan kreditlar, qimmatbaho metallar va xorijiy valyuta bilan oʻtkazilgan operatsiyalar boʻyicha memorial hujjatlari, fuqarolarning omonat shaxsiy hisobvaraqlari, shuningdek, bank ishchi va xizmatchilariga ish haqi toʻlanadigan shaxsiy hisobvaraqlar roʻyxatlari. Qabul qiluvchi yuqorida aytilgan yillik hisobotlar va materiallar butligini hujjatlarning oʻzini koʻrib tekshirishi lozim. 17) operatsiya qismlarida saqlanayotgan joriy arxiv hamda hujjatlar roʻyxatlari. Bundan tashqari dalolatnomada omborxona va zaxira fondlari omborining kalitlari, omborni yopishda qoʻllaniladigan lavozim muhri, shuningdek buxgalteriya ishida foydalaniladigan shtamplar va muhrlar ularning izlari tushirilgan albomga muvofiq qabul qilib-topshirilgani qayd etiladi; Ishlarni qabul qilish-topshirish dalolatnomasiga quyidagilar ilova qilinadi: a) ishlar qabul qilingan-topshirilgan kundagi balans; b) kassa va ombordagi qimmatliklarni taftish qilish dalolatnomasi; v) zaxira fondlarini taftish qilish dalolatnomasi; g) buxgalteriya ishining ahvolini tekshirish dalolatnomasi. Unda mavjud hisoblash mashinalari va orgtexnika vositalaridan foydalanishning ahvoli ham tavsiflab oʻtilishi lozim; d) ishlarni qabul qilish-topshirish kunidagi holatga koʻra foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobot; e) amaldagi shtatlar (lavozimlar va maoshlar) koʻrsatilgan shtatlar jadvali; yo) undirib olinishi noaniq boʻlgan debitorlik qarzlari summalarining roʻyxati. Undan har bir summa boʻyicha batafsil tavsif berilishi lozim; j) mijozlar, shuningdek boshqa banklarning ijro etilmagan shikoyatlari, reklamatsiyalari va soʻrovlari roʻyxati; z) topshirilayotgan ishlar roʻyxati hamda buxgalteriya ishi boʻyicha yozishmalar (xususan, emissiya operatsiyalariga doir yozishmalar); i) buxgalteriya xodimlarining nomlari, ish staji koʻrsatilgan roʻyxat. Bu roʻyxatda ular joriy yil uchun navbatdagi taʼtildan foydalangani yoki foydalanmagani qayd etiladi; 18) bankda qatʼiy hisobda turuvchi hujjatlar roʻyxat boʻyicha. Ushbu materiallarga doir tushuntirish va eʼtirozlar ishlarni qabul qilish-topshirish dalolatnomasi matnida koʻrsatiladi. Tarkibiy boʻlinmalarning asosiy vazifalari: Bank nuqtai-nazaridan Buxgalteriya apparatining Bek-ofis va Front-ofisga boʻlinishining ahamiyati shundaki, Front-ofis mutaxassislari mijozlarga toʻgʻridan-toʻgʻri xizmat koʻrsatadi, Bek-ofis mutaxassislari esa, dastlab Front-ofis xodimlari tomonidan boshlangan, mijoz bevosita qatnashishi va mazkur bosqichni tugatilishini kutishi talab etilmaydigan bosqichda operatsiyalarni qayta ishlab, uni nihoyasiga yetkazadi. Natijada, har bir bank operatsiyasi bir-biriga bogʻliq boʻlmagan ikkita boʻlimda amalga oshiriladi va bank xodimlarini oʻzaro nazorat qilish tizimini yaratadi. Mijoz nuqtai-nazaridan boʻlinishning ahamiyati shundaki, bankning bitta boʻlimi yoki binosida, ammo lavozimi turlicha boʻlgan xodimlardan oʻzining barcha masalalarini yechish imkoniyatini yaratish. Mijoz operatsiyalar boshlanishidan to uning tugaguniga qadar faqat Front-ofis xodimlari bilan aloqada boʻlib, Bek-ofis mavjudligi mijoz uchun ahamiyatsiz boʻlib hisoblanadi. Bank tarkibiy tuzilmasining masʼuliyatini belgilash uchun, ular bajaradigan operatsiyalari tavsifidan kelib chiqqan holda, boʻlimlar boʻyicha vazifalar taqsimlashning taxminiy doirasini aniqlash zarur. Shuni qayd etish zarurki, boʻlinmaga yuklatiladigan vazifalar doirasi qatʼiy boʻlishi shart emas. Bank boʻlinmalarida koʻrsatilayotgan xizmatlar hajmi va bank operatsiyalarining avtomatlashtirilgan darajasiga bogʻliq ravishda, Bek-ofis yoki Front-ofis tarkibida ayrim boʻlim/sektor boʻlmasligi mumkin. Bunday hollarda, bir boʻlim/sektor vazifalarini boshqa boʻlim/sektor bajarishi koʻzda tutilishi lozim. Vazifalar, bank tarkibiy tuzilmasining har bir boʻlimi uchun alohida taqsimlanadi. Mijozlarga xizmat koʻrsatish: Mijozlarga bankning barcha xizmatlar majmuasi faqat Front-ofis boʻlimida koʻrsatilganligi bois, mazkur boʻlim bank xizmatlarining barcha turlarini yaxshi biladigan malakali mutaxassislardan tashkil etilishi shart. Bunda, shart-sharoitlar va bank tomonidan mijozlarga koʻrsatilayotgan xizmatlar roʻyxati eʼlon qilinishi hamda mazkur xizmatlardan bankning mavjud va boʻlgʻusi mijozlari xabardor qilinishi shart. Xizmat koʻrsatish jarayonida nostandart — koʻzda tutilmagan holatlar kelib chiqishi ehtimoli mavjudligini inobatga olgan holda, aniq xizmatlar turi (misol uchun, eksport yoki import shartnomalarini roʻyxatga olish va hisobi) boʻyicha paydo boʻlgan savollarni joyida hal qiluvchi va tegishli operatsiyalarni butunlay nazorat qilish salohiyatiga ega boʻlgan yuqori malakali mutaxassislar bilan jamlangan boʻlishi kerak. Shundan kelib chiqqan holda, operatsiyalarni amalga oshirishda masʼul ijrochi bilishi lozim boʻlgan qonunchilik doirasi qanchalik kichik boʻlsa, uning ishi tez va sifatli boʻladi. Shuning uchun, Front-ofis masʼul ijrochilari oʻrtasida mijozlarni taqsimlashda, bir masʼul ijrochida bir toifali mijozlar boʻlishi maqsadga muvofiqdir. Bunda, mijozning mavjud barcha hisobvaraqlariga bir masʼul ijrochi tomonidan xizmat koʻrsatilishi shart. Front-ofis xodimlarini mijozlarning jismoniy va yuridik shaxslar toifasi boʻyicha guruhlash lozim. Qonunchilik bazasi turli (yoki bir) xilligiga bogʻliq holda, yuqorida qayd etib oʻtilgan mijozlarni yanada kichik boʻlgan quyidagi turlarga boʻlish mumkin: faqat milliy valyutada operatsiyalarni amalga oshiradigan mijozlar; milliy va chet el valyutasida operatsiyalarni amalga oshiradigan mijozlar. Turli qonunchilik taʼsir doirasida boʻlgan mijozlarning quyidagi toifalari boʻyicha guruhlarga boʻlish tavsiya etiladi: Korxona va tashkilotlar: oʻz faoliyatini mamlakat doirasida va xorijda amalga oshiradigan har qanday tashkilotlar, shuningdek, chet el vakolatxonalari, yoki milliy va chet el valyutasida hisobvaraqlari mavjud boʻlgan har qanday tashkilotlar; oʻz faoliyatini faqatgina mamlakat doirasida amalga oshiruvchi yirik (korporativ) mijozlar; kichik biznes va tadbirkorlik subyektlari hamda boshqa tashkilotlar, shuningdek, yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan yakka tartibdagi tadbirkorlar. Jismoniy shaxslar: milliy va chet el valyutasida hisobvaraqlari mavjud boʻlgan jismoniy shaxslar; faqat milliy valyutada hisobvaraqlari mavjud boʻlgan jismoniy shaxslar. Bankning Front-ofis boʻlimidagi har bir guruh mutaxassisi mijozlarga koʻrsatiladigan toʻliq standart xizmatlar roʻyxatini ularga taqdim etadi. Xodimlar guruhi tomonidan mijozlarga koʻp operatsiyalar turi boʻyicha xizmat koʻrsatilsa, mazkur guruhga kamroq mijoz taqsimlanishi lozim. Chunki, koʻp turli operatsiyalar bajaruvchi mijozning bitta tashrifi boʻyicha unga xizmat koʻrsatish bank xodimining koʻp vaqtini egallaydi. Nazoratni amalga oshirish: Front-ofis zimmasiga mijoz tomonidan taqdim etilgan hujjatlarning rasmiylashtirilishi va ular tomonidan boshlangan operatsiyalarning toʻgʻriligini dastlabki nazorat qilish yuklatiladi. Qoʻshimcha nazorat zarur hollarda (bank qoʻshimcha nazorat qilinishi lozim boʻlgan operatsiyalar roʻyxati va ularni nazorat qilish tartibini ishlab chiqadi) Front-ofis xodimi operatsiyalar boʻyicha hujjatlarni nazoratchi xodimga taqdim etadi. Bank tomonidan amalga oshiriladigan mijoz operatsiyalarining nazoratini oʻz xususiyatlari boʻyicha quyidagi turlarga ajratish mumkin: 1. Mijozning shartnomaga asoslangan harakatini tekshirish; 2. Mijoz oʻz operatsiyalarini qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda bajarayotganligini tekshirish; 3. Hujjatlarning rasmiylashtirilishiga qoʻyilgan talablarga rioya qilinishini taʼminlash; 4. Toʻlovlarni amalga oshirish uchun moliyaviy sharoitlar mavjudligini aniqlash. Yakuniy nazoratning vazifasi operatsiyalarning yakuniy nazoratini amalga oshiruvchi Bek-ofis xodimlari tomonidan keyingi bank ish kunidan kechiktirmagan holda oʻtkazish hisoblanadi. ‎‎Ishonchnoma‎‎Ishonchnoma №__________ ‎‎‎Berilgan sana 20____ yil “____” _____________________________________‎Ishonchnoma 20___ yil “____” ____________ gacha haqiqiy hisoblanadi.‎__________________________________________________________________ ‎‎(Bank nomi va uning manzili) ‎‎Ishonchnoma berilgan shaxs ___________________________________________ ‎ ‎‎(Lavozimi va F.I.Sh.) ‎‎Shaxsni tasdiqlovchi hujjat maʼlumotlari ____________ № ____________‎Kim tomonidan berilgan __________________________________________‎Berilgan sana __________________ yil “___”_________________________‎‎_______________________________________________________________ dan ‎‎(Yetkazib beruvchi nomi) ‎‎__________________________________________________________________ ‎‎(Hujjat nomi, raqami va sanasi) ‎‎boʻyicha moddiy boyliklarni olish uchun. ‎ ‎ ‎‎‎Orqa tomoni‎ ‎‎‎Olinadigan moddiy boyliklar ‎ROʻYXATI ‎ №‎ Moddiy boyliklar nomi‎ Oʻlchov birligi‎ Soni (yozuv bilan)‎ 1‎ 2‎ 3‎ 4‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎‎Ishonchnomani olgan shaxsning imzosini _________tasdiqlaymiz.‎ ‎ ____________ ‎ ‎‎____________________________ M.Oʻ. ‎ (imzo)‎ ‎‎(F.I.Sh.) ‎ ____________ ‎ ‎‎____________________________ ‎ (imzo)‎ ‎‎‎‎(F.I.Sh.) Bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat koʻrsatish tizimi boʻyicha amalga oshirilgan toʻlov hujjatlari roʻyxati Soʻm va tiyinda T/r Ikkinchi tartibli balans hisobvaraqlar raqami Toʻlov hujjatlari turi (shifri) Hujjatlar soni Summa 1 2 3 4 5 Bankning barcha hisobvaraqlari boʻyicha amalga oshirilgan operatsiyalarning ikkinchi tartibli balans hisobvaraqlari umumiy summasi koʻrsatilgan roʻyxati Soʻm va tiyinda T/r Ikkinchi tartibli balans hisobvaraqlar raqami Toʻlov hujjatlari turi (shifri) Hujjatlar soni Summa 1 2 3 4 5 Har bir varaq oxirida mazkur varaqdagi hujjatlar soni, mazkur varaq boʻyicha toʻlov hujjatlarining umumiy summasi, bank rahbari (Bank xizmatlari ofisi) hamda bosh buxgalteri (Bek-ofis boshligʻi, Bank xizmatlari ofisi buxgalteriyasi boshligʻi) imzosi boʻlishi kerak. Shartli‎ ‎‎raqam ‎ ‎belgilari ‎(shifrlar)‎ Shartli raqam belgilari ‎(shifrlar) nomi‎ 01‎ Toʻlov topshiriqnomasi‎ 02‎ Toʻlov talabnomasi‎ 03‎ Kassa hujjatlari‎ 05‎ Akkreditiv uchun ariza‎ 06‎ Memorial order‎ 08‎ Xatoliklarni tuzatuvchi memorial order‎ 11‎ Inkasso topshiriqnomasi‎ 21 Masofadan xizmat koʻrsatish tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov topshiriqnomasi 22 Masofadan xizmat koʻrsatish tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov talabnomasi 1. Hisobvaraq nomi 2. Mijoz va uning korrespondenti maʼlumotlari (BDMABdagi kodi, STIR/JSHSHIR) 3. Shaxsiy hisobvaraqning kun boshi va oxiridagi qoldigʻi, aylanmalari summasi 4. Mijoz va uning korrespondenti bank maʼlumotlari (hisobvaraq, bank filiali va bank xizmatlari ofisi kodi) 5. Kassa operatsiyalari maʼlumotlari (kassa ramzlari) 6. Toʻlov hujjati maʼlumotlari (sanasi, raqami, turi, toʻlov kodi va maqsadi) 7. Hisobvaraq boʻyicha shartnomaning (depozit/kredit) tizim raqami 1. Mijoz maʼlumotlari (BDMABdagi kodi, STIR/JSHSHIR) 2. Depozit shartnomasi va uning shartlari maʼlumotlari (raqami, sanasi, turi, foiz stavkasi, mablagʻ kiritish va tugash sanasi, boshqalar) 3. Depozit shartnomasi boʻyicha hisobvaraq maʼlumotlari (hisobvaraq, bank filiali va bank xizmatlari ofisi kodi) 4. Depozit shartnomasi bank tizimidagi ichki raqam 5. Depozit hisobvaraq kun boshi va oxiriga qoldigʻi, aylanmalari summasi 6. Depozit hisobvaraqqa hisoblangan foizlar boʻyicha oy boshi va oxiridagi qoldiqlar va oylik aylanmalari summasi (oylik taqdim etiladi) 1. Toʻlov hujjatining 2-son kartotekaga kiritilgan sanasi 2. Toʻlov hujjati maʼlumotlari (sanasi, raqami, turi, toʻlov kodi va maqsadi) 3. Toʻlovchi va oluvchi maʼlumotlari (BDMABdagi kodi, STIR/JSHSHIR) 4. Toʻlovchi va oluvchining bank maʼlumotlari (hisobvaraq, bank filiali va bank xizmatlari ofisi kodi) 5. Toʻlov hujjati summasi va toʻlanmagan qoldiq summa 6. Toʻlov hujjati maʼlumotlari (sanasi, raqami, turi, toʻlov kodi va maqsadi) 7. Qarzdorlik bilan bogʻliq statistik maʼlumotlar (qarzdorning faoliyat turi, qarzdorlik turi va boshqalar) 1. Bank hisobvaragʻi va kartasi egasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (STIR/JSHSHIR, hisobvaraq raqami, yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorlarning rezidentligi, iqtisodiy faoliyat turi (IFUT), tashkiliy-huquqiy shakli va boshqalar) 2. Bank hisobvaragʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (ochilganligi, yopilganligi yoki holati oʻzgarganligi) 3. Bank kartasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (raqami, turi, amal qilish sanasi va boshqalar). 20___ yil 14-sentabr holatiga jamlanma balans hisobotida hisobvaraqlarda quyidagi qoldiqlar koʻrsatilgan: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSH dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.092.130 8.000.000.000 8.008.092.130 Boshqa aktivlar 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar — 77.000.000.000 77.008.092.130 Mijozlarning mablagʻlari $1.000 8.092.130 10.000.000.000 10.008.092.130 Boshqa majburiyatlar 67.000.000.000 67.000.000.000 Jami: majburiyatlar va kapital — 77.000.000.000 77.008.092.130 1. Bankning mijozidan 1.000 AQSH dollari sotib olindi. 1 AQSH dollari uchun bankning sotib olish kursi 8.071,00 soʻm Sana 15.09.20___yil Qayta hisoblash kursi — 1 AQSH dollari uchun 8.092,13 soʻm 1.000 AQSH dollari sotib olishni aks ettirish boʻyicha buxgalteriya yozuvlari: Dollardagi kitob Soʻmdagi kitob Dt 202XX-Mijoz hisobvaragʻi $1.000 Dt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” 8.071.000 Kt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” $1.000 Kt 202XX-Mijoz hisobvaragʻi 8.071.000 Chet el valyutasidagi operatsiyadan foydani aks ettirgungacha boʻlgan jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSH dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.092.130 8.000.000.000 8.008.092.130 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.092.130) 8.071.000 (21.130) Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.071.000 77.008.071.000 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.071.000 77.008.071.000 17101-hisobvaraqning kredit qoldigʻi chet el valyutasidagi operatsiyadan 21.130 soʻm miqdoridagi foydani koʻrsatmoqda. Foydani aks ettirish boʻyicha buxgalteriya yozuvi: Dollardagi kitob Soʻmdagi kitob Buxgalteriya yozuvi yoʻq Kt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” 21.130 Kt 45403 Valyuta qoldiqlarini qayta baholashdan olingan foyda 21.130 Foyda aks ettirilgandan keyin jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSH dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.092.130 8.000.000.000 8.008.092.130 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.092.130) 8.092.130 Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.092.130 77.008.092.130 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Sof foyda (zarar) - - 21.130 21.130 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.092.130 77.008.092.130 2. Operatsiya amalga oshirilmadi. Qayta baholash va moliyaviy hisobotni tuzish. Sana 30.09.20___yil Qayta hisoblash kursi — 1 AQSH dollari uchun 8.077,48 soʻm Chet el valyutasidagi hisobvaraqlar qoldiqlarini qayta baholashdan zararni aks ettirgungacha boʻlgan soʻmdagi jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSH dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.077,48 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.077.480 8.000.000.000 8.008.077.480 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.077.480) 8.092.130 14.650 Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.092.130 77.008.092.130 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Sof foyda (zarar) - - 21.130 21.130 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.092.130 77.008.092.130 17101-hisobvaraqning debet qoldigʻi hisobotni tuzish sanasiga valyutani qayta hisoblashdan 14.650 soʻm miqdoridagi zararni koʻrsatmoqda. Zararni aks ettirish boʻyicha buxgalteriya yozuvi: Dollardagi kitobda Soʻmdagi kitobda Buxgalteriya yozuvi yoʻq Dt 55304 Valyuta qoldiqlarini qayta baholashdan koʻrilgan zararlar 14.650 Kt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” 14.650 Zarar aks ettirilgandan keyin jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSH dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.077,48 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.077.480 8.000.000.000 8.008.077.480 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.077.480) 8.077.480 Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.077.480 77.008.077.480 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Sof foyda (zarar) - - 6.480 6.480 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.077.480 77.008.077.480