OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI BANKLARIDA KAM BAHOLI VA TEZ ESKIRUVChI BUYuMLARNING BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISh TOʻGʻRISIDAGI YOʻRIQNOMANING TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2023-04-25)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida” va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. “Oʻzbekiston Respublikasi banklarida kam baholi va tez eskiruvchi buyumlarning buxgalteriya hisobini yuritish toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma”ning yangi tahriri ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror kuchga kirishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2005-yil 30-apreldagi 8/1-sonli qarori va 2002-yil 12-oktabrdagi 520-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi banklarida kam baholi va tez eskiruvchi buyumlarning buxgalteriya hisobini yuritish toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma” (2003-yil 14-yanvar, roʻyxat raqami 1200) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan vaqtdan boshlab 10 kundan keyin kuchga kiritilsin. Ushbu Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida” va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi banklarida kam baholi va tez eskiruvchi buyumlarning (keyingi matnda KBTEB) hisobini Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga muvofiq yuritish tartibini belgilaydi. 1. Banklar KBTEB buxgalteriya hisobini yuritish boʻyicha talablarni amalda qoʻllash uchun mazkur Yoʻriqnoma asosida oʻzlarining ichki tartiblarini ishlab chiqishlari zarur. 2. Mazkur Yoʻriqnoma maqsadlarida quyidagi tushunchalardan foydalaniladi: Kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar (KBTEB) — bu bank faoliyatida foydalaniladigan va quyidagi mezonlardan birortasiga javob bera oladigan moddiy aktivlardir: a) xizmat muddati bir yildan ortiq boʻlmagan; b) xizmat muddatidan qatʼiy nazar, bir donasi (komplekti) narxi Oʻzbekiston Respublikasida oʻrnatilgan (sotib olish vaqtidagi) bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravarigacha qiymatga ega boʻlgan buyumlardir. Bank rahbari buyumlarning KBTEB tarkibidagi hisobini olib borish uchun hisobot yiliga buyumlar qiymatining quyi chegarasini oʻrnatishi mumkin. Xizmat qilish muddati va qiymatidan qatʼiy nazar, KBTEB tarkibiga quyidagilar kiritiladi: a) maxsus asboblar va moslamalar (ayrim buyumlarni turkum va yalpi ishlab chiqarish yoki yakka tartibdagi buyurtmalarni tayyorlash uchun moʻljallangan maqsadli asboblar va moslamalar); b) maxsus va sanitar kiyimlar, maxsus poyabzallar; v) yotoq jihozlari; g) kanselyariya jihozlari (kalkulyatorlar, stol jihozlari va boshqalar); d) oshxona va ovqatlanish xonasi inventarlari, shuningdek ovqatlanish xonasi choyshablari; e) qurilish-taʼmirlash ishlari tannarxiga olib boriladigan vaqtinchalik qurilma va moslamalar (titulsiz inshootlar); j) foydalanish muddati bir yildan kam boʻlgan almashish asbob-uskunalari va boshqa buyumlar; Haqiqatdagi qiymat — KBTEB ni sotib olish, qayta ishlash va uni hozirgi joyi hamda holatiga keltirish uchun amalga oshirilgan boshqa jami xarajatlar summasidir; Haqqoniy qiymat — oʻzaro aloqador boʻlmagan va umumiy shartlarda bitimni amalga oshirishni xohlovchi boxabar tomonlar oʻrtasida aktivni almashtirish yoki majburiyatni qoplash uchun kelishilgan summa; Sof sotish qiymati — oddiy ish faoliyati davomidagi bitim tuzish va sotishni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan va hisoblangan xarajatlar chegirib tashlangan sotish bahosidir. Sof sotish qiymati bank tomonidan oddiy hollarda KBTEB ni sotishdan olishi kutilayotgan sof summani anglatadi. KBTEBning sof sotish qiymati haqqoniy qiymatdan sotish xarajatlari ayirib tashlangan qiymatidan farq qilishi mumkin. 3. KBTEB qiymatini oldindan toʻlab berish bilan sotib olish: 1) KBTEB ni oldindan toʻliq yoki qisman toʻlanishi quyidagi buxgalteriya yozuvlari bilan rasmiylashtiriladi: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt — Bankning vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi (agar mol yetkazib beruvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga shu bankda xizmat koʻrsatilsa) 2) KBTEB omborxonaga sotib olinganligini tasdiqlovchi birlamchi hujjatlar asosida kirim qilinib, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan rasmiylashtiriladi: Dt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” 4. Agar toʻlov KBTEB kelib tushgandan keyin amalga oshirilsa, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 1) KBTEB kelib tushganda; Dt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Kt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar” 2) KBTEB qiymati toʻlanganda: Dt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar” Kt — “Bank vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi” (agar mol yetkazib beruvchining talab qilib olinguncha boʻlgan depozit hisobvaragʻiga shu bankda xizmat koʻrsatilsa) 5. KBTEB Bosh bank/filialdan filiallar/bosh bankka berilganda shu kungi bank hujjatlariga moddiy javobgar shaxsga tegishli filial/bosh bank tomonidan (belgilangan tartibda) berilgan talabnoma va ishonchnoma tikib qoʻyiladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 16104 “Bosh bank/filiallardan olinadigan mablagʻlar — Tovar moddiy qimmatliklar” Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” 6. KBTEB Bosh bankdan filialga qabul qilinganda boshlangʻich hujjatlar (yuk xatlari) asosida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Kt 22205 “Bosh bank /filiallarga toʻlanadigan mablagʻlar — Tovar moddiy qimmatliklar” 7. Omborga qabul qilingan KBTEB da biror bir nomuvofiqlik yoki nuqson topilganda, yukni yetkazib bergan tashkilot vakillari ishtirokida dalolatnoma tuziladi va daʼvo bildiriladi. Dalolatnomaning uchinchi nusxasi bildirilgan daʼvo bilan mol yetkazib beruvchiga yuboriladi. 1) Bank daʼvosi mol yetkazib beruvchi tomonidan qabul qilinganda yoki sud tomonidan tegishli qaror chiqarilganda omborga kirim qilingan KBTEBni mol yetkazib beruvchiga qaytarish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan amalga oshiriladi: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” 2) Qaytarilgan mablagʻlarni qayta yozuv bilan vakillik hisobvaragʻiga oʻtkazish: Dt Bankning vakillik hisobvaragʻi Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” 8. Bankka kelayotgan moddiy boyliklar ularning saqlanishiga javobgar boʻlgan omborxona mudiri (omborchi) yoki bank boshligʻining buyrugʻiga asosan tayinlangan boshqa xodim tomonidan qabul qilinadi. Javobgar shaxs — omborchi yoki boshqa xodim tomonidan bankka qabul qilinayotgan barcha KBTEB boʻyicha raqamlangan, tikilgan va boshqaruvchi hamda bosh buxgalterning imzosi va bankning dumaloq muhr izi bilan tasdiqlangan jurnalda alohida maxsus tizimdan tashqari hisob yuritiladi. 9. KBTEB haqiqatdagi yoki sof sotish qiymatlaridan eng kam miqdori bilan baholanadi. 10. KBTEB ning haqiqatdagi qiymati sotib olish va qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlar hamda KBTEBni joriy holatiga va joyiga keltirish maqsadida amalga oshirilgan boshqa xarajatlardan iboratdir. 11. KBTEBni sotib olish xarajatlari xarid narxi, import bojlari va boshqa toʻlovlar (keyinchalik bankka qaytariladiganlaridan tashqari) tashish, qayta ishlash va sotib olish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan boshqa xarajatlardan iborat boʻladi. Savdo chegirmalari, qoplab berishlar va boshqa shunga oʻxshash xarajatlar sotib olish xarajatlarini aniqlayotganda chiqarib tashlanadi (1-ilova). 12. Boshqa xarajatlar KBTEBning haqiqatdagi qiymatiga ularni joriy holat va joyiga keltirish bilan bogʻliq boʻlgan qismigina qoʻshiladi. 13. KBTEBning qiymatiga qoʻshilmasdan davr xarajatlari sifatida xarajat qilingan vaqtda tan olinuvchi xarajatlarga quyidagilar misol boʻladi: a) saqlash xarajatlari; b) KBTEBni joriy holatiga va joyiga keltirish bilan bogʻliq boʻlmagan maʼmuriy xarajatlar; v) sotish xarajatlari. 14. Agar KBTEBni sotib olish boʻyicha shartnomada moliyalashtirish elementi ishlatilgan boʻlsa, masalan, oddiy holdagi sotib olish shartlaridagi toʻlanadigan baho bilan toʻlangan baho oʻrtasidagi farq butun xaridni moliyalashtirish davomida foizli xarajatlar sifatida tan olinadi. 15. Bir xil boʻlmagan va maxsus maqsadlar uchun ajratilgan (masalan, yangi dasturiy vositani joriy etish uchun olingan uskunalar) KBTEBning haqiqatdagi qiymati aniq xarajatlarning alohida qiymatlarini maxsus aniqlash orqali oʻrnatiladi. 16. Qiymatlarni maxsus aniqlash — bu maʼlum turdagi KBTEB qiymatiga aniq xarajatlarni olib borishdir. Bu usul maxsus maqsadlar uchun alohida ajratilgan moddalarga nisbatan talab etiladi. Agarda odatda bir xil narxli KBTEBning katta miqdori mavjud boʻlsa, maxsus baholash talab etilmaydi. Bunday hollarda oldindan foyda yoki zararga taʼsirni aniqlash uchun KBTEBga tegishli boʻlgan moddalarni ajratib olish usulidan foydalanish mumkin. 17. Mazkur Nizomning 15-bandida taʼriflangan KBTEBdan boshqalarining haqiqatdagi qiymati “birinchi kelish — birinchi ketish” prinsipi (FIFO) yoki oʻrtacha tortilgan qiymat formulasi yordamida aniqlanadi. Bank bir xil tavsifga ega boʻlgan va bank tomonidan bir xil maqsadda ishlatiladigan KBTEB boʻyicha bir xil qiymat formulasidan foydalanadi. Bank boshqa xil tavsifga ega boʻlgan va bank tomonidan boshqa maqsadda ishlatiladigan KBTEB boʻyicha boshqa qiymatni aniqlash formulasidan foydalanishi ham mumkin. 18. FIFO usulida birinchi boʻlib sotib olingan KBTEB birinchi boʻlib ishlatiladi va oʻz navbatida davr oxirida tovar moddiy zaxiralarda qolgan KBTEB qoldigʻi keyingi xarid narxi bilan hisobga olinadi (2-ilova). Oʻrtacha tortilgan qiymat formulasidan foydalanilganda har bir obyektning qiymati xuddi shunday obyektlarning davr boshidagi va davr mobaynida sotib olingan oʻrtacha tortilgan qiymatiga teng. Oʻrtacha qiymat bankdagi sharoitdan kelib chiqib davriy ravishda yoki har bir qoʻshimcha KBTEBlar sotib olinganda hisoblanishi mumkin. 19. KBTEBning haqiqatdagi qiymati agar ular shikastlangan yoki ularning sotish narxi pasayganda qoplanmasligi mumkin. Banklar bunday zararlar miqdorini KBTEBni sof sotish qiymatini baholash orqali aniqlaydilar. 20. KBTEBning baholangan sof sotish qiymati mazkur baholashni amalga oshirish davridagi eng ishonchli faktlarga va sotilishi kutilayotgan KBTEB ni tasdiqlangan qiymatiga asoslangan boʻladi. Bu baholash bevosita hisobot sanasidan keyin roʻy bergan voqealar bilan bogʻliq narx oʻzgarishlarini, hisobot sanasiga mavjud boʻlgan shartlar tasdiqlangan darajada hisobga oladi. 21. Banklar buxgalteriya hisobida har qanday zarar yoki KBTEBni qiymatini sof sotish qiymatigacha kamaytirish boʻyicha xarajatlarni, zarar yoki qiymat kamayishi roʻy berayotgan har bir hisobot davrida aks ettirishlari shart. Banklar har bir KBTEBni sof sotish qiymatigacha hisobdan chiqarish boʻyicha tizimdan tashqari hisob yuritishlari shart. Tizimdan tashqari hisob yuritishda sof sotish qiymatigacha hisobdan chiqarish har bir KBTEB boʻyicha alohida yuritiladi. Baʼzi holatlarda agar hisobga olinayotgan KBTEB ogʻirligi yoki boshqa shu kabi koʻrsatkichlari boʻyicha bir xil boʻlsa, ularning hisobi shu koʻrsatkichlar boʻyicha guruhlashtirish orqali alohida kartochkalarda yuritilishi mumkin. 22. Har bir keyingi davrda sof sotish qiymatini yangidan baholash amalga oshiriladi va zarur boʻlsa qoʻshimcha hisobdan chiqarishlar amalga oshiriladi. Shunday qilib, yangi balans qiymati haqiqatdagi qiymat va qayta koʻrib chiqilgan sof sotish qiymatining eng kichigiga tengdir. Banklar KBTEB sof sotish qiymatigacha hisobdan chiqarishni quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan amalga oshiradilar: DT 56895 “Boshqa aktivlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” 23. KBTEB ombordan ishlatish uchun berilganda shu sana uchun xarajat sifatida tan olinadi. Agar KBTEB chiqib ketayotgan boʻlsa, unga mos daromad tan olingan sanada tegishli xarajat ham tan olinadi. KBTEBni sof sotish qiymatigacha hisobdan chiqarish va KBTEB boʻyicha koʻrilgan zararlar, hisobdan chiqarish amalga oshirilgan yoki zarar koʻrilgan davrda davr xarajati sifatida tan olinadi. 24. Baʼzi bir KBTEB, masalan, bank hisobidan qurilayotgan asosiy vosita hisobiga qoʻshiladigan KBTEB boshqa aktivlar hisobiga oʻtkazilishi mumkin. Boshqa aktiv tarkibiga bunday yoʻl bilan qoʻshilgan KBTEB aktivning foydali ishlatilish davri mobaynida xarajat sifatida tan olib boriladi. 25. Ombordan KBTEB quyidagi hollarda hisobdan chiqariladi: 1) foydalanishga berilganda; 2) sotilganda; 3) bepul (tekinga) berilganda; 4) kamomad aniqlanganda va foydalanish uchun yaroqsiz boʻlganda; 5) fors-major holatlarda. 26. KBTEBni foydalanishga berish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan rasmiylashtiriladi: Dt 56406 “Devonxona, ofis va boshqa buyumlar xarajatlari” Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Bunda foydalanish (ekspluatatsiya)dagi va ombordagi KBTEBning saqlanishi ustidan nazorat va ularning hisobi tizimdan tashqari jurnallarda (jurnallar nomerlangan, tikilgan va bankning rahbari, bosh buxgalteri imzosi va dumaloq muhrining izi bilan tasdiqlangan boʻlishi shart) amalga oshiriladi. Tizimdan tashqari hisob kunlik ravishda olib boriladi va KBTEBni mos bandlari qoldigʻini koʻrsatgan holda har bir hisobot sanasiga tuziladi. 27. Bank ortiqcha KBTEBni sotganda (KBTEB shartnomada kelishilgan narxlarda sotiladi) quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: 1) KBTEBni sotish summasiga: Dt Bankning vakillik hisobvaragʻi yoki sotib oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi, agar sotib oluvchiga shu bankda xizmat koʻrsatilsa. Kt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar” 2) KBTEB bank uchun foyda yoki zararsiz sotilganda: Dt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar” sof tushum summasiga* Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” 3) KBTEB foyda bilan sotilganda: Dt 29802 “Koʻrsatilgan xizmatlar va moddiy tovar qimmatliklari uchun toʻlanadigan mablagʻlar” — sof tushum summasiga Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Kt 45913 “Bankning boshqa xususiy mulklarini sotish yoki dispozitsiya qilishdan olingan foyda” — “sof tushum” va balans qiymati oʻrtasidagi farq summasiga 4) KBTEB zarar bilan sotilganda: Dt 29802 “Koʻrsatilgan xizmatlar va moddiy tovar qimmatliklari uchun toʻlanadigan mablagʻlar” — sof tushum summasiga Dt 55906 “Bankning boshqa xususiy mulklarini sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar” — “sof tushum” va balans qiymati oʻrtasidagi farq summasiga Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” 28. Kamomad chiqqan, yaroqsiz holga kelgan (aybdor shaxslar aniqlanmagan holda), tekinga berilgan, shuningdek, fors-major holatlarda KBTEBning qiymati, bank tomonidan belgilangan tartibda, zararga chiqariladi va quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan rasmiylashtiriladi: Dt 56795 “Boshqa operatsion xarajatlari” Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” 29. Foydalanilayotgan va ombordagi KBTEB boʻyicha, ularning saqlanishi va haqiqatda mavjudligi ustidan nazoratni taʼminlash uchun yilda kamida bir marta inventarizatsiya oʻtkaziladi. Inventarizatsiya oʻtkazish tartibi bank rahbariyati tomonidan belgilanadi. 30. Moddiy boyliklar kamomadi aniqlangan holda, ularning qiymati aybdor va moddiy-javobgar shaxslardan qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda undirib olinadi. Etkazilgan zararlar miqdorini bank xodimining yetkazgan zarari uchun uning moddiy javobgarligi doirasi va tartibini aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. 31. KBTEBning kamomadi, shuningdek, aybdor shaxs aybi bilan yaroqsiz holga kelgan (aybdor shaxs aniqlanganda) KBTEBning qiymati invetarizatsiya komissiyasining boshligʻi va aʼzolari, moddiy javobgar shaxs (ombor mudiri) tomonidan imzolangan akt bilan rasmiylashtiriladi va moddiy-javobgar shaxslardan belgilangan tartibda undirib olinadi hamda quyidagi buxgalteriya yozuvi orqali rasmiylashtiriladi: Dt 19908 “Bank xodimlari bilan boʻladigan hisob-kitoblarda undirib olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” Kt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Aybdor xodimlarning ish haqidan undirib olinganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 29803 “Bank xodimlari bilan hisob-kitoblardagi toʻlanishi lozim boʻlgan mablagʻlar” Kt 19908 “Bank xodimlari bilan boʻladigan hisob-kitoblarda undirib olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” Belgilangan tartibda bank xodimidan kassa orqali undirib olinganda: Dt 10101 “Amaliyot (operatsion) kassadagi naqd pullar” Kt 19908 “Bank xodimlari bilan boʻladigan hisob-kitoblarda undirib olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” 32. Agar inventarizatsiya paytida omborda hisobda boʻlmagan buyumlar aniqlansa, ular inventarizatsiya komissiyasi tomonidan bozor narxida baholanib, belgilangan tartibda omborga kirim qilinadi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Kt 45994 “Boshqa foizsiz daromadlar” 33. Ombor mudiri (omborchi) ishdan boʻshashi, boshqa ishga oʻtkazilishi, mehnat taʼtiliga ketishi yoki bemorligi tufayli almashtirilgan taqdirda, bank rahbarining buyrugʻi bilan xodimlar tarkibidagi hayʼat tomonidan topshiruvchi va qabul qiluvchi xodimlar ishtirokida omborda toʻliq inventarizatsiya oʻtkaziladi hamda majburiy ravishda qabul qilish-topshirish dalolatnomasi tuziladi. 34. Moliyaviy hisobot quyidagilarni oshkor etishi kerak: 1) KBTEBni baholash uchun qabul qilingan hisob siyosati, jumladan, foydalanilgan qiymat formulasini; 2) KBTEB jami balans qiymatini; 3) davr mobaynida xarajat sifatida tan olingan KBTEB summasini; 4) davr mobaynida xarajat sifatida tan olingan KBTEBni hisobdan chiqarish summasini; 5) majburiyatlar taʼminoti sifatida garovga qoʻyilgan KBTEBning balans qiymatini. Bank B 200 kanselyariya papkalarini 2.500 soʻmdan jami 500.000 soʻmga sotib oldi. Transport xarajatlari 5.000 soʻmga teng boʻlgan. Bundan tashqari, sotuvchi umumiy summadan 3% chegirma bergan. Qiymat 200 x 2.500 soʻm = 500.000 soʻm Chegirma 500.000 x 3% = 15.000 soʻm Transport xarajatlari 5.000 soʻm 500.000 soʻm – 15.000 soʻm + 5.000 soʻm = 490.000 soʻm Natijada, bank 200 papkani oʻzida 490.000 soʻmga aks ettiradi. ‎‎‎KBTEB ni sotib olish va hisobdan chiqarish hisobi‎ KBTEB ni hisobini yuritishda bank FIFO usulidan foydalanadi. ‎ Masalan, Bank A 2002-yil 1-oktabrda 5 kg qogʻozni kilogrammini 1500 soʻmdan sotib oldi. ‎ 1)‎ ‎ ‎ Dt‎ 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”‎ 7.500‎ Kt‎ 10301 “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi — Nostro” ‎ 7.500‎ 2)‎ ‎ ‎ Dt‎ 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”‎ 7.500‎ ‎Kt‎ 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”‎ 7.500‎ ‎ 9-oktabrda Bank A yana 5 kg qogʻoz sotib oldi, lekin narxi 1kg 1.550 soʻm. ‎ ‎ 1)‎ ‎ ‎ Dt‎ 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” 7.750 ‎Kt‎ 10301 “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi — Nostro” 7.750 2)‎ ‎ ‎ Dt‎ 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” 7.750 ‎Kt‎ 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” 7.750 ‎ 19-oktabrda Bank A yana 4 kg qogʻoz sotib oldi, lekin narxi 1kg 1.450 soʻm. ‎ ‎ 1)‎ ‎ ‎ Dt‎ 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”‎ 5.800‎ ‎Kt‎ 10301 “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi — Nostro” ‎ 5.800‎ 2)‎ ‎ ‎ Dt‎ 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”‎ 5.800‎ ‎Kt‎ 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”‎ 5.800‎ ‎‎21-oktabrda Bank A 4 kg qogʻozni ishlatdi (bunda hisobdan dastlab 1 kg ni 1.500 soʻmdan sotib olingan qogʻozlar chiqariladi). Dt‎ 56406 “Devonxona, ofis va boshqa buyumlar xarajatlari”‎ 6.000‎ ‎‎23-oktabrda Bank A yana 2 kg qogʻoz ishlatdi (bunda hisobdan omborda dastlab 1kg ni 1.500 soʻmdan sotib olingan qogʻoz va keyin 1 kg ni 1.550 soʻmdan sotib olingan qogʻoz hisobdan chiqariladi). Dt‎ 56406 “Devonxona, ofis va boshqa buyumlar xarajatlari”‎ 3.050‎ ‎Kt‎ 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar ”‎ 3.050‎ ‎‎26-oktabrda Bank A yana 2 kg qogʻozni ishlatdi (bunda birinchi kelish tamoyiliga koʻra, omborda qolgan 1 kg 1.550 soʻmdan sotib olingan qogʻozni 2 kg mi hisobdan chiqariladi). Dt‎ 56406 “Devonxona, ofis va boshqa buyumlar xarajatlari”‎ 3.050‎ ‎Kt‎ 19921 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar ”‎ 3.050‎ ‎‎Ushbu amaliyotlar natijasida “birinchi kelish — birinchi ketish” uslubini qoʻllash natijasida ombordagi KBTEB quyidagi tarzda oʻzgardi: ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ Sana‎ Xarid‎‎ Ishlatish‎‎ Qoldiq‎‎ 1 kg narxi‎ kg summa‎ 1 kg narxi‎ 1 kg Hisobdan chiqarish summasi 1 kg narxi‎ kg summa‎ 01.10.02‎ 1.500‎ 5‎ 7.500‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 09.10.02‎ 1.550‎ 5‎ 7.750‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 19.10.02‎ 1.450‎ 4‎ 5.800‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 21.10.02‎ ‎ ‎ ‎ 1.500‎ 4‎ 6.000‎ ‎ ‎ ‎ 23.10.02‎ ‎ ‎ ‎ 1.500‎1.550‎ 1‎1‎ 1.500‎1.550‎ ‎ ‎ ‎ 26.10.02‎ ‎ ‎ ‎ 1.550‎ 2‎ 3.100‎ 1.550‎1.450‎ 2‎4‎ 3.100‎5.800‎