Oʻzbekiston Respublikasida TADBIRKORLIK TOʻGʻRISIDA
(law, 1999-04-29)

1. Tadbirkorlik
Tadbirkorlik — mulkchilik subyektlarining mollar ishlab chiqarish va xizmatlar koʻrsatish hamda foyda yoki daromad olishga qaratilgan amaldagi qonunlar doirasida tashabbuskorlik bilan faoliyat koʻrsatishidir. Oʻzbekiston Respublikasida tadbirkorlik: tadbirkorning shaxsiy mol-mulki asosida; tadbirkorning boshqa jismoniy va yuridik shaxslar, shu jumladan ajnabiy jismoniy hamda yuridik shaxslarning mol-mulklarini turli shakllarda jalb etishi asosida; tadbirkorning davlat va jamoat tashkilotlari mol-mulklaridan foydalanish asosida; yuqorida qayd etilgan shakllarni qoʻshib olib borish asosida amalga oshiriladi. Tadbirkorlik faoliyati mulkdor tomonidan ham, shuningdek uning mol-mulkini idora qiluvchi subyekt tomonidan ham amalga oshirilishi mumkin. Har qanday shakldagi tadbirkorlik mulk egasining ishlab chiqarish jarayonida shaxsan bevosita ishtirok etishiga va (yoki) boshqa fuqarolarning mehnatini qoʻllash yoʻli bilan foydalanishiga asoslanishi mumkin.

2. Tadbirkorlik toʻgʻrisidagi qonunlar
Tadbirkorlik bilan bogʻliq munosabatlar, mulkchilikning shaklidan, faoliyat turidan, qaysi sohaga ixtisoslashidan qatʼi nazar, ushbu Qonun bilan, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Asosiy faoliyati tadbirkorlikdan iborat boʻlmagan davlat tashkilotlari va oʻzini oʻzi boshqarish tashkilotlariga, jamoat va diniy tashkilotlarga hamda oʻzga tashkilotlarga nisbatan ushbu Qonun ular faoliyatining oʻz xususiyatiga koʻra tadbirkorlikdan iborat boʻlgan qismiga tadbiq qilinadi.

3. Tadbirkorlikning umumiy qoidalari
Oʻzbekiston Respublikasida tadbirkorlikni rivojlantirishning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat: qonun bilan taʼqiqlanmaydigan har qanday tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda tadbirkorning oʻziga tegishli boʻlgan mol-mulkdan foydalanish erkinligi; tadbirkorlarning barcha turdagi ishlab chiqarish-xoʻjalik faoliyatini yuritishda, mulk shakllaridan qatʼi nazar, qonun oldida teng huquqliligi; daromad olishning manbalari va usullari qanday boʻlishidan qatʼi nazar, soliq idoralari huzurida hisob berishning asoslov (deklarativ) shakli, tadbirkorlarning daromadlarini yashirib qolganlik (pasaytirib koʻrsatganlik) uchun Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga asosan moddiy javobgarligi.

4. Tadbirkorlik subyektlari
Quyidagilar tadbirkorlik subyekti boʻlishi mumkin: — qonunda belgilangan tartibda muomala layoqati cheklanmagan Oʻzbekiston Respublikasi har qanday fuqarosi; — fuqarolar guruhi (sheriklar), shu jumladan davlat, kooperativ va boshqa korxonalarning mehnat jamoasi — jamoa tadbirkorlari; — Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida koʻzda tutilgan vakolatlar doirasida boshqa ajnabiy davlatlarning fuqarolari yoki yuridik shaxslari, shuningdek fuqaroligi boʻlmagan shaxslar; — aralash mulk subyektlari. Davlat hokimiyati va davlat boshqaruv idoralarining rahbar xodimlari va Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishi man etilgan shaxslarning bu faoliyat bilan shugʻullanishiga ruxsat berilmaydi.

5. Tadbirkorlik shakllari
Tadbirkorlik shakllari quyidagilardan iborat: — yakka tartibdagi faoliyat; — yollanma mehnatni jalb etish asosida amalga oshiriladigan tadbirkorlik; Bir guruh fuqarolar va yuridik shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan jamoa tadbirkorligi yoki hamkorlikdagi tadbirkorlik.

6. Tadbirkorlik tashkiloti (shirkati) va uning faoliyati asoslari
Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun tadbirkorlik subyekti tadbirkorlik tashkilotlari (shirkatlarini) tuzadi. Tadbirkorlik tashkilotlari (shirkatlarini) tuzish, ularning faoliyat koʻrsatishi, ularni qayta tashkil etish va tugatishning umumiy huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy asoslari “Oʻzbekiston Respublikasidagi korxonalar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinadi.

7. Tadbirkorlik huquqlari
Har bir fuqaro (bir guruh fuqarolar) xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektlar bilan teng asoslarda Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan shartlarga rioya qilgan holda: korxonalar va tashkilotlarni vujudga keltirish, taʼsis etish, sotib olish va qayta tuzish yoʻli bilan tadbirkorlik faoliyatini boshlash va davom ettirish; tadbirkor turli darajada mulkiy javobgar boʻladigan oʻz tadbirkorlik tashkilotini taʼsis etish; bu faoliyatni bajarish uchun boshqa yuridik shaxslar va jismoniy shaxslarning mol-mulki hamda pul mablagʻlarini ixtiyoriy asoslarda jalb etish; mustaqil tarzda xodimlarni yollash va ishdan boʻshatish; tadbirkorlik orqali chegaralanmagan miqdorda, lekin soliq solinadigan shaxsiy daromad orttirish; ijtimoiy taʼminlash va ijtimoiy sugʻurta qilish huquqiga egadir. Tadbirkor yoki u vakil qilgan shaxslar xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektlarning har qanday xatti-harakatlari va tadbirkorga qilayotgan daʼvolari hamda belgilangan tartibda beriladigan jazo choralari xususida bahslashishga haqli, Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq hech soʻzsiz qoʻllanadiganlari bundan mustasnodir.

8. Tadbirkorlik majburiyatlari
Tadbirkor: — amaldagi qonunlardan hamda oʻzi tuzgan bitimlardan kelib chiqadigan barcha majburiyatlarni bajarishi; — yollanib ishlayotgan xodimlar bilan Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq mehnat shartnomalari (bitimlar) tuzishi; — ishga jalb etilgan barcha xodimlar bilan tuzilgan bitimga muvofiq, korxonaning moliyaviy ahvolidan qatʼi nazar, toʻla hisob-kitob qilishi; — yollanib ishlayotgan xodimlarni ijtimoiy va tibbiy sugʻurta qilishi; — qonunlarga muvofiq maxsus bilim va koʻnikma talab qilinadigan ishga faqatgina zarur tayyorgarlikka ega, kasb-kori jihatidan yaroqli va tegishli maʼlumotga ega boʻlgan shaxslarnigina jalb etishi shart.

9. Tadbirkorlik masʼuliyati
Soliq va kredit majburiyatlarining, tuzilgan bitimlarning ijrosi, boshqa subyektlarning mulkiy huquqlarni buzganligi, bexatar mehnat sharoitlariga rioya etmasligi, isteʼmolchilarga odamlarning salomatligiga zarar yetkazadigan mahsulot yetkazib berganligi, atrof-muhitga zarar yetkazganligi, yakka hokimlikka qarshi qonunlarni buzganligi uchun tadbirkor oʻz mol-mulki doirasida amaldagi qonunlarga muvofiq javobgar boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini buzganlik uchun tadbirkor mulkiy yoki qonunlarda koʻzda tutilgan asoslarda, sud tartibida tadbirkorlik faoliyatini toʻxtatishga qadar oʻzga tarzda javobgar boʻladi. Mulkiy daʼvolar tadbirkorlikning merosxoʻrlariga ham taalluqli boʻladi, lekin ular meros qilib qoldirilgan mol-mulk hajmidan oshmasligi kerak.

10. Tadbirkorlar huquqlari va manfaatlarining kafolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi “Oʻzbekiston Respublikasi mulkchilik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni va ushbu Qonun, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlarida belgilangan tadbirkorning mulkchilik munosabatlari barqaror boʻlishiga kafolat beradi. Davlat tadbirkorlar mulkiy huquqlariga kafolat beradi. Oʻzbekiston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari mulkdorning huquqini toʻxtatadigan qonun hujjatlarini qabul etgan taqdirda, shu hujjatlar qabul etilishi natijasida mulkdorga yetkazilgan zarar sudning qaroriga binoan tegishli hokimiyat yoki boshqaruv idorasi ixtiyoridagi mablagʻ hisobidan mulkdorga toʻla hajmda toʻlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida belgilangan holatlarda va tartibda mulkdorning majburiyatlari yuzasidan uning mol-mulkiga jazo chorasi belgilangan taqdirdagina davlatning tadbirkorlik tashkiloti ixtiyoridagi mol-mulkni mulkdordan tortib olishiga yoʻl qoʻyiladi.