KOʻP VALYUTALI BUXGALTERIYA HISOBI TIZIMIDA OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI BANKLARI BALANSINING AKTIV VA PASSIVLARIDAGI VALYUTA HISOBVARAQLARI QOLDIQLARINI QAYTA BAHOLASh
(other, 2019-08-13)

Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonunlariga asosan ishlab chiqilgan boʻlib, banklar uchun majburiy boʻlgan valyuta hisobvaraqlari qoldiqlarini qayta baholash tartibini belgilaydi. 1. Oʻzbekiston Respublikasi banklari buxgalteriya hisobining amaldagi tizimi koʻp valyutali tizimga asoslangan. Koʻp valyutali buxgalteriya hisobi tizimida har bir valyuta boʻyicha dasturiy tarzda alohida Bosh kitoblar (keyingi oʻrinlarda BK) yuritiladi (masalan: soʻm boʻyicha BK, AQSh dollari boʻyicha BK, yevro boʻyicha BK va h.k.), yaʼni bank aylanmasida valyutaning qancha turi mavjud boʻlsa, shuncha BK ochiladi. Har bir BKda bank operatsiyalari hisobining toʻliq yuritilishini taʼminlash uchun zarur boʻlgan miqdorda balans hisobvaraqlari ochiladi. Har bir balans hisobvaragʻida analitik hisobni tashkil etish uchun esa, oʻz navbatida, mijozlar, operatsiyalar turlari va boshqa tegishli belgilari boʻyicha kerakli miqdordagi yordamchi kitoblar (shaxsiy hisobvaraklar) ochiladi. Bank tomonidan har bir ish kuni yakunida yordamchi kitoblardagi jami yakuniy summalar maʼlumotlarining har bir valyuta boʻyicha yuritilgan BKdagi tegishli balans hisobvaraqlarining jami yakuniy summasiga mos kelishini taʼminlashi shart. Koʻp valyutali buxgalteriya hisobi tizimida bankning asosiy vositalari, ustav kapitali, daromadlari va xarajatlarining hisobi faqat milliy valyutada yuritiladi. 2. Bitta valyutada amalga oshiriladigan operatsiyalar faqatgina ushbu valyutaning BKiga yoziladi. Masalan, AQSh dollarida amalga oshirilgan operatsiyalar AQSh dollaridagi BKda, soʻmda amalga oshirilgan operatsiyalar esa soʻmdagi BKda hisobga olinadi. 3. Valyuta kross-operatsiyasi ikkita valyutani oʻz ichiga oladi. a) Ikki xil valyutani oʻz ichiga oladigan operatsiyalar ushbu valyutalardagi har bir BKda valyuta pozitsiyasining tegishli hisobvaraqlariga aloqador boʻlgan buxgalteriya yozuvlari yordamida balanslanadi. b) Chet el valyutasi va soʻmda amalga oshirilgan operatsiyalar chet el valyutasidagi BKda va soʻmdagi BKda qayd etiladi. v) Ikki xil chet el valyutalarida amalga oshirilgan operatsiyalar ushbu ikki valyutaga tegishli BKlarda qayd etiladi. 1. Valyuta kursi oʻzgarishidan koʻrilgan foyda yoki zararlarni aniqlash va moliyaviy hisobotni tuzish maqsadlarida chet el valyutasida qayd etilgan aktiv va passiv hisobvaraqlar qoldiqlarini qayta baholanishi har bir oyning oxirgi ish kunida oʻtkaziladi. Jamlanma balans hisobotini tuzish uchun qayta baholash oyning istalgan kunida oʻtkazilishi mumkin. Ushbu holatlarda bir xil qayta baholash qoidalari qoʻllaniladi. Bunda bankning chet el valyutalari boʻyicha hisobvaraqlarining qoldiqlari (aktiv va passivlari) balans tuzish sanasiga Markaziy bankning kursi asosida qayta baholanadi. 2. Qayta baholash har kuni buxgalteriya yozuvlarisiz dasturiy tarzda faqatgina jamlanma balans hisobotini tuzish uchun oʻtkaziladi. Qayta baholangan aktiv va passivlarning ikkita yakuniy summalari oʻrtasidagi farq valyuta boʻyicha kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi qoldigʻini oʻzida aks ettiradi. 3. Har oyning oxirida moliyaviy hisobotda qayd etish uchun qayta baholash natijasida koʻrilgan foyda va zararlar aniqlanadi. Qayta baholash natijasida koʻrilgan foyda va zararlarni aniqlash tartibi quyidagicha: a) alohida valyutalarning BKlari maʼlumotlaridan kelib chiqqan holda balans tuzish sanasidagi har bir valyuta boʻyicha aktiv va passivlarning barcha qoldiqlari jamlanadi. Aktiv va passivlar yakuniy summalari oʻrtasidagi farq ushbu BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻi qoldigʻiga teng boʻlishi lozim; b) chet el valyutasida qayd etilgan aktiv va passivlar tegishli ravishda yuqorida belgilangan kurslar asosida soʻmga aylantiriladi; v) qayta baholangan aktiv va passivlarning ikkita yakuniy summalari orasidagi farq valyuta boʻyicha kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi qoldigʻini aks ettiradi. Bu yangi qoldiq soʻm boʻyicha kitobdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining tegishli qoldigʻi bilan taqqoslanadi. Olingan farq qayta baholashdan keyingi foyda yoki zararni tashkil etadi va tegishli ravishda quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan aks ettiriladi: Debet 17101 “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” Kredit 45401 “Spot bitimi boʻyicha chet el valyutalaridagi foyda” yoki Debet 55302 “Spot bitimlari boʻyicha chet el valyutalaridagi zarar” Kredit 17101 “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” Bunda soʻm boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻi chet el valyutasi boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi qoldigʻiga mos kelgunga qadar doimiy ravishda tartibga solib turiladi. Bunday tartibga solinishdagi debet yoki kredit buxgalteriya yozuviga muvofiq qayta baholashdan olingan foyda yoki zarar aks ettiradi. Qayta baholashdan soʻng quyidagi hollarda foyda olinadi: agar chet el valyutasi boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi kredit qoldigʻi soʻm boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi debet qoldigʻidan ortiq boʻlsa; agar chet el valyutasi boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi debet qoldigʻi soʻm boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi kredit qoldigʻidan kam boʻlsa. Qayta baholashdan soʻng quyidagi hollarda zarar koʻriladi: agar chet el valyutasi boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi kredit qoldigʻi soʻm boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi debet qoldigʻidan kam boʻlsa; agar chet el valyutasi boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining yangi debet qoldigʻi soʻm boʻyicha BKdagi valyuta pozitsiyasi hisobvaragʻining korrespondensiyalanuvchi kredit qoldigʻidan ortiq boʻlsa. Chet el valyutasiga sotib olingan asosiy vositalar “Oʻzbekiston Respublikasi banklarida asosiy vositalarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma (roʻyxat raqami 1434, 2004-yil 17-dekabr)ga asosan balansda aks ettiriladi. Chet el valyutasiga sotib olingan nomoddiy aktivlar “Oʻzbekiston Respublikasi banklarida nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma (roʻyxat raqami 1199, 2003-yil 14-yanvar)ga asosan balansda aks ettiriladi. 1-ilovada chet el valyutasini sotib olish operatsiyalarining hamda valyutani qayta baholashdan keyin foyda va zararlarni aniqlashning buxgalteriya hisobi boʻyicha misollar keltirilgan, 2-ilovada esa chet valyutasiga asosiy vositalarni sotib olishning misollari keltirilgan. Ushbu Qoidalar chop etilishi bilan “Oʻzbekiston Respublikasi banklarining chet el valyutasidagi valyuta hisobvaraqlari va buxgalteriya balansi moddalarini qayta baholash tartibi toʻgʻrisidagi koʻrsatmalar”, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 1992-yil 16-dekabrdagi 1318/325-sonli, 1993-yil 4-maydagi 0913/563-sonli va 1996-yil 21-iyundagi 1316/1903-sonli xatlari, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 1997-yil 12-martdagi 03/073-sonli modemogrammasi oʻz kuchini yoʻqotadi. Faraz qilaylik, 20___ yil 14-sentabr holatiga jamlanma balans hisobotida hisobvaraqlarda quyidagi qoldiqlar koʻrsatilgan: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.092.130 8.000.000.000 8.008.092.130 Boshqa aktivlar 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - 77.000.000.000 77.008.092.130 Mijozlarning mablagʻlari $1.000 8.092.130 10.000.000.000 10.008.092.130 Boshqa majburiyatlar 67.000.000.000 67.000.000.000 Jami: majburiyatlar va kapital - 77.000.000.000 77.008.092.130 1. Bankning mijozidan 1.000 AQSh dollari sotib olindi. 1 AQSh dollari uchun bankning sotib olish kursi 8.071,00 soʻm Sana 15.09.20___yil Qayta hisoblash kursi — 1 AQSh dollari uchun 8.092,13 soʻm 1.000 AQSh dollari sotib olishni aks ettirish boʻyicha buxgalteriya yozuvlari: Dollardagi kitob Soʻmdagi kitob Dt 202XX-Mijoz hisobvaragʻi $1.000 Dt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” 8.071.000 Kt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” $1.000 Kt 202XX-Mijoz hisobvaragʻi 8.071.000 Chet el valyutasidagi operatsiyadan foydani aks ettirgungacha boʻlgan jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.092.130 8.000.000.000 8.008.092.130 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.092.130) 8.071.000 (21.130) Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.071.000 77.008.071.000 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.071.000 77.008.071.000 17101-hisobvaraqning kredit qoldigʻi chet el valyutasidagi operatsiyadan 21.130 soʻm miqdoridagi foydani koʻrsatmoqda. Foydani aks ettirish boʻyicha buxgalteriya yozuvi: Dollardagi kitob Soʻmdagi kitob Buxgalteriya yozuvi yoʻq Kt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” 21.130 Kt 45401-“Spot” bitimi boʻyicha xorijiy valyutalardagi foyda” 21.130 Foyda aks ettirilgandan keyin jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.092.130 8.000.000.000 8.008.092.130 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.092.130) 8.092.130 Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.092.130 77.008.092.130 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Sof foyda (zarar) - - 21.130 21.130 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.092.130 77.008.092.130 2. Operatsiya amalga oshirilmadi. Qayta baholash va moliyaviy hisobotni tuzish. Sana 30.09.20___yil Qayta hisoblash kursi — 1 AQSh dollari uchun 8.077,48 soʻm Chet el valyutasidagi hisobvaraqlar qoldiqlarini qayta baholashdan zararni aks ettirgungacha boʻlgan soʻmdagi jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.077,48 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.077.480 8.000.000.000 8.008.077.480 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.077.480) 8.092.130 14.650 Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.092.130 77.008.092.130 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Sof foyda (zarar) - - 21.130 21.130 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.092.130 77.008.092.130 17101-hisobvaraqning debet qoldigʻi hisobotni tuzish sanasiga valyutani qayta hisoblashdan 14.650 soʻm miqdoridagi zararni koʻrsatmoqda. Zararni aks ettirish boʻyicha buxgalteriya yozuvi: Dollardagi kitobda Soʻmdagi kitobda Buxgalteriya yozuvi yoʻq Dt 55302-“Spot” bitimlari boʻyicha xorijiy valyutalarda koʻrilgan zararlar” 14.650 Kt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” 14.650 Zarar aks ettirilgandan keyin jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.077,48 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.077.480 8.000.000.000 8.008.077.480 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari (1.000) (8.077.480) 8.077.480 Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 77.008.077.480 77.008.077.480 Mijozlarning mablagʻlari - - 10.008.071.000 10.008.071.000 Boshqa majburiyatlar - - 67.000.000.000 67.000.000.000 Sof foyda (zarar) - - 6.480 6.480 Jami: majburiyatlar va kapital - - 77.008.077.480 77.008.077.480 Faraz qilaylik, 20___ yil 14-sentabr holatiga jamlanma balans hisobotida hisobvaraqlarda quyidagi qoldiqlar koʻrsatilgan: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Aylanma kassadagi naqd pullar - - 2.000.000.000 2.000.000.000 Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar $1.000 8.092.130 3.991.907.870 4.000.000.000 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari $(1.000) (8.092.130) 8.092.130 - Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 75.000.000.000 75.000.000.000 Jami majburiyatlar - - 70.000.000.000 70.000.000.000 Chiqarilgan ustav kapitali — Oddiy - - 5.000.000.000 5.000.000.000 Jami: Majburiyatlar va kapital - - 75.000.000.000 75.000.000.000 1. Ofis mebeli sotib olish uchun 1.000 AQSh dollari miqdoridagi mablagʻ oʻtkazildi. Toʻlov sotuvchi tomonidan olingandan keyin mebel joʻnatiladi. Sana 15.09.20___yil Qayta hisoblash kursi — 1 AQSh dollari uchun 8.092,13 soʻm Operatsiyani aks ettirish uchun buxgalteriya yozuvi: Dollardagi kitobda yozuv Soʻmdagi kitobda yozuv Dt 19909 -“Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi” $1.000 Buxgalteriya yozuvi yoʻq Kt 10301- “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi — Nostro” $1.000 Operatsiya aks ettirilgandan keyin jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Aylanma kassadagi naqd pullar - - 2.000.000.000 2.000.000.000 Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar 3.991.907.870 3.991.907.870 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari $(1.000) (8.092.130) 8.092.130 - Boshqa aktivlar $1.000 8.092.130 69.000.000.000 69.008.092.130 Jami: Aktivlar - - 75.000.000.000 75.000.000.000 Jami majburiyatlar - - 70.000.000.000 70.000.000.000 Chiqarilgan ustav kapitali — Oddiy - - 5.000.000.000 5.000.000.000 Jami: Majburiyatlar va kapital - - 75.000.000.000 75.000.000.000 2. Mebel bankka olib kelindi va foydalanishga berildi. Sana 18.09.20___yil Qayta hisoblash kursi — 1 AQSh dollari uchun 8.092,13 soʻm Operatsiyani aks ettirish uchun buxgalteriya yozuvi: Dollardagi kitobda yozuv Soʻmdagi kitobda yozuv Dt 17101- “Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” $1.000 Dt 16535 -“Mebel, moslama va jihozlar” hisobvaragʻi 8.092.130 Kt 19909- “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” hisobvaragʻi $1.000 Kt 17101-“Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari” 8.092.130 Operatsiya aks ettirilgandan keyin jamlanma balans hisoboti: Hisobvaraq Dollardagi kitob (AQSh dollarida) Dollardagi kitob ($1 uchun 8.092,13 soʻm qayta baholash kursi boʻyicha) Soʻmdagi kitob Jami Aylanma kassadagi naqd pullar - - 2.000.000.000 2.000.000.000 Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidagi mablagʻlar - - 3.991.907.870 3.991.907.870 Valyuta pozitsiyasi hisobvaraqlari - - 8.092.130 8.092.130 Boshqa aktivlar - - 69.000.000.000 69.000.000.000 Jami: Aktivlar - - 75.000.000.000 75.000.000.000 Jami majburiyatlar - - 70.000.000.000 70.000.000.000 Chiqarilgan ustav kapitali — Oddiy - - 5.000.000.000 5.000.000.000 Jami: Majburiyatlar va kapital - - 75.000.000.000 75.000.000.000