OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MULKNI BAHOLASh MILLIY STANDARTI (8-SON MBMS) “XUSUSIYLAShTIRISh MAQSADIDA MULK QIYMATINI BAHOLASh”NI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2020-09-05)

Oʻzbekiston Respublikasi “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 26-apreldagi PQ-335-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi faoliyatini takomillashtirishga doir chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi va 2008-yil 24-apreldagi PQ-843-sonli “Baholovchi tashkilotlar faoliyatini yanada takomillashtirish va koʻrsatilayotgan xizmatlar sifati uchun ularning masʼuliyatini oshirish toʻgʻrisida”gi qarorlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (8-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida mulk qiymatini baholash” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatiga olingan vaqtdan boshlab oʻn kundan soʻng kuchga kiradi. Mazkur Mulkni baholash milliy standarti (8-son MBMS) Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1999-y., 9-son, 208-modda), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 24-apreldagi PQ-843-sonli “Baholovchi tashkilotlar faoliyatini yanada takomillashtirish va koʻrsatilayotgan xizmatlar sifati uchun ularning masʼuliyatini oshirish toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008-y., 18-son, 145-modda) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasidagi baholash faoliyatini normativ jihatdan tartibga solinishini belgilaydi. 1. 8-son MBMSning maqsadi xususiylashtirish obyektlari qiymatini aniqlash va baholash natijalarini aks ettirish meʼyorlari va qoidalarini belgilashdan iboratdir. 2. 8-son MBMSning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: xususiylashtirish obyektlarini baholashning standart tushunchalari va qoidalaridan foydalanish orqali baholovchilar harakatlarining muvofiqligini taʼminlash; baholashning xolisonaligiga va uning sifatini oshirishga koʻmaklashishga qaratilgan tartibotlarni belgilash; boshlangʻich dastlabki axborotga, baholash toʻgʻrisidagi hisobot mazmuniga va materialni bayon etishga quyiladigan baholash toʻgʻrisidagi hisobotlar har xil talqin qilinishini istisno etadigan talablarni belgilash; mulkni baholashning samarali milliy tizimini shakllantirishga koʻmaklashish. 3. 8-son MBMSda quyidagi atamalar va tushunchalar qoʻllaniladi: analog — asosiy iqtisodiy, jismoniy va boshqa tavsiflarga koʻra baholash obyekti bilan oʻxshash, narxi oʻxshash shartlarda tuzilgan bitimdan yoki raqobatli bozorda qilingan taklifdan maʼlum boʻlgan boshqa obyekt; baholash sanasi — baholash obyektining qiymati aniqlangan sana; pul oqimi — daromad keltirayotgan mulkdan foydalanishda va (yoki) uni sotishdan tushumlar va chiqimlar (xarajatlar)dan hosil boʻladigan haqiqiy yoki hisobiy davriy daromad; diskontlash — baholash obyektidan kutilayotgan boʻlgʻusi pul oqimlarini diskontlashning tegishli stavkasidan foydalanib joriy qiymatga keltirish; farazlar — baholovchining haqqoniy deb hisoblanadigan taxminlari. Farazlar tekshirish va tasdiqlash mumkin boʻlmagan baholash obyektiga yoki baholash yondashuvlariga taʼsir etadigan faktlar, shartlar yoki vaziyatlarni oʻz ichiga oladi; eskirish (qadrsizlanish) — jismoniy eskirish, funksional va tashqi (iqtisodiy) qadrsizlanish kabi turli sabablar taʼsirida mulk qiymatining yoʻqolishi; narxlarning qimmatlashish indekslari — sanoat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarning tegishli grafa boʻyicha baholash obyektining har bir pozitsiyasiga koʻra (qurilish materiallari, mashinalar, asbob-uskunalar, texnika va texnologiyalar va h.k.) narxlar indekslari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy faoliyat turlarining umumdavlat tasniflagichining sanoat faoliyati boʻyicha (V, S, D, E) sanoat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarning narxlari indekslari; kapitallashtirish — baholash obyektidan kutilayotgan tushumlarni uning joriy qiymatiga aylantirish; nazorat ulushi — mulkda qatnashish (korxona ustav fondida ulush) boʻlib, uning egasiga korxona ustidan nazorat qilish imkoniyatini taʼminlaydi; multiplikator — korxonaning narxi yoki boshqa qiymat negizi va uning faoliyatini tavsiflovchi moliyaviy, ishlab chiqarish va moddiy koʻrsatkichlari oʻrtasidagi nisbatni koʻrsatuvchi koeffitsiyent. cheklovchi shartlar — qonunchilik, buyurtmachi yoki baholovchi tomonidan baholashga qoʻyilgan cheklashlar; tavakkalchilik — baholash obyekti qiymatiga taʼsir koʻrsatishga qodir boʻlgan prognoz qilinayotgan natijalarga erishmaslik yoki ulardan har qanday chetlash; ixtisoslashtirilgan mulk — oʻzining (mazkur mulk xususiyati yoki uning tuzilishi, konfiguratsiyasining xususiyatlari, oʻlchami, joylashgan yeri va boshqalar bilan belgilangan) xususiyatiga koʻra foydalanish doirasi cheklangan mulk; diskontlash stavkasi — boʻlgʻusi pul oqimlarini joriy qiymatga oʻzgartirish uchun ishlatiladigan unumlilik stavkasi kapitallashtirish stavkasi — odatda foiz hisobida ifodalangan maʼlum davr uchun daromad miqdorini qiymatga oʻzgartirishda ishlatiladigan boʻluvchi 4. Quyidagilar xususiylashtirish maqsadida baholash obyektlari (keyingi oʻrinlarda matnda baholash obyekti deb yuritiladi) hisoblanadi: mulkiy majmualar sifatidagi davlat unitar korxonalari yoki davlat muassasalari (keyingi oʻrinlarda matnda korxonalar deb yuritiladi); davlat mulkida boʻlgan koʻchmas va koʻchar mulk; davlatga tegishli boʻlgan qimmatli qogʻozlar; yuridik shaxslarning ustav fondlarida davlatga tegishli boʻlgan ulushlar va mulkiy paylar; davlatga tegishli boʻlgan nomoddiy aktivlar (intellektual mulk obyektlaridan tashqari). Bir-biriga oʻzaro bogʻliq boʻlgan va birgalikda yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan holda mulkiy majmuadan iborat davlat aktivlari barcha aktivlar bozor qiymatining yigʻindisi sifatida baholanadi. 5. 8-son MBMS baholovchi tashkilotlar, baholovchilar hamda baholash xizmatlarining buyurtmachilari uchun moʻljallangan va xususiylashtirish maqsadida baholash obyektlari qiymatini baholash boʻyicha xizmatlar koʻrsatishda va xususiylashtirilayotgan mulkni baholash toʻgʻrisidagi hisobotlarning haqqoniyligini tekshirishda qoʻllanilishi majburiydir. Bir paytning oʻzida bir korxonaning davlatga tegishli boʻlgan aksiyalari (ulushlari) va davlatga tegishli boʻlmagan aksiyalari (ulushlari) ham baholanishi kerak boʻlgan taqdirda, baholash 8-son MBMS talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 6. 8-son MBMS: bankrotlik tartibotlari doirasida realizatsiya qilinayotgan baholash obyektlari; xususiylashtirilayotgan davlat turarjoy fondi (bozor qiymati boʻyicha xususiylashtiriladigan davlat turarjoy fondi obyektlari bundan mustasno); havo va suv transporti vositalari; alohida baholash obyektlari sifatida xususiylashtirilishi lozim boʻlgan intellektual mulk obyektlari qiymatini baholashga tatbiq etilmaydi. 7. Baholash obyektining 8-son MBMSga muvofiq aniqlangan qiymati xususiylashtirish obyektining boshlangʻich narxini belgilashda tavsiya etiladigan qiymat hisoblanadi. Xususiylashtirish chogʻida tuzilgan bitimda belgilangan narx baholashni amalga oshirish chogʻida aniqlangan qiymatdan farq qilishi mumkin. 8. 8-son MBMSni amaliyotda qoʻllashda ushbu 8-son MBMSning ilovasida keltirilgan Uslubiy koʻrsatmalardan foydalanish lozim. 9. Baholash amaliyotida “eskirish” atamasining mazmunini buxgalteriya hisobida qoʻllaniladigan shunday atama (amortizatsiya ajratmalari) mazmunidan farqlash lozim. Shu tufayli ham, “eskirish” yoki “hisoblangan eskirish” atamalarini baholovchilar Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (1-son MBMS)da (roʻyxat raqami 1604, 2006-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 30-son, 302-modda) aks ettirilgan baholashning umumiy prinsiplari va tushunchalariga muvofiq qoʻllashlari lozim. “Asosiy vositalar”, “tovar-moddiy zaxiralari”, “nomoddiy aktivlar”, “boshlangʻich qiymat”, “joriy qiymat”, “qoldiq (balans) qiymati” tushunchalari ular buxgalteriya hisobida qaysi maʼnoda qoʻllanilsa, shu maʼnoda tushunilishi lozim. 10. Moliyaviy hisobot hujjatlaridan MBMSning asosiy farqi shu bilan belgilanadiki, baholash obyektini baholashda qoʻllaniladigan qiymatning puldagi ifodasi tarixiy fakt emas, balki muayyan davrda obyektning foydaliligiga qiymatning tanlangan turiga muvofiq berilgan baho hisoblanadi. Qiymatning bu bahosi moliyaviy hisobotda aks ettirilgan qiymatdan farq qilishi mumkin. 11. Baholash obyektining qiymatini xususiylashtirish maqsadida baholash quyidagi bosqichlardan tashkil topadi: baholash haqidagi vazifani belgilash va baholash obyektini baholash toʻgʻrisida shartnoma tuzish; baholash obyektini identifikatsiya qilish; axborot yigʻish va uni tahlil qilish; baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlili (8-son MBMSda nazarda tutilgan hollar uchun); baholash yondashuvlari va usullarini tanlash, asoslash va qoʻllash; baholash natijalarini, qoʻllanilgan baholash yondashuvlarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini hisoblash; baholash haqidagi hisobotni tuzish. 12. Baholash haqidagi vazifa buyurtmachi tomonidan baholovchi tashkilot bilan birgalikda tuziladi va baholash obyektini baholash toʻgʻrisidagi shartnomaga ilova sifatida rasmiylashtiriladi. Baholash haqidagi vazifada quyidagilar koʻrsatilishi lozim: baholash obyektining nomi va tavsifi; baholash sanasi; baholash maqsadi (maqsadlari) va baholash natijalaridan foydalanish moʻljali; baholash maqsadiga muvofiq boʻlgan qiymat turi; cheklovchi shartlar; buyurtmachi yoki uning vakili taqdim etishi lozim boʻlgan dastlabki maʼlumotlar roʻyxati; baholash ishlarini bajarish muddatlari. Baholash maqsadiga va baholash obyektining xususiyatlariga qarab baholash haqidagi vazifa qoʻshimcha shartlarni oʻz ichiga olishi mumkin. 13. Davlat korxonasi yoki muassasasini xususiylashtirishda, agar davlat mulki obyektlarini tasarruf etuvchining qarorlari bilan oʻzgacha tartib oʻrnatilgan boʻlmasa, baholash obyektining bozor qiymati aniqlanadi. Baholash maqsadlariga qarab bozor qiymati bilan bir qatorda bozor qiymatidan farq qiluvchi boshqa qiymat aniqlanishi ham mumkin. Bozor qiymatidan farq qiluvchi boshqa qiymatini aniqlash zarur hollarda, aniqlanayotgan qiymatning qoʻllanish sabablari va uning bozor qiymatidan farqi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda ochib berilishi va tavsiflanishi lozim. 14. Aniqlanadigan qiymat turi baholash haqidagi vazifada belgilanishi va keyinchalik baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilishi va tushuntirilishi lozim. 15. Baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholovchi baholash obyektini va unga boʻlgan huquqlarning amaldagi holatini taqdim etilgan hujjatlarga muvofiqligini aniqlaydi. Shuningdek, baholash jarayonida vujudga kelishi mumkin boʻlgan farazlar va cheklovchi shartlar tahlili amalga oshiriladi. 16. Baholash obyektini identifikatsiya qilish baholovchi tomonidan buyurtmachi va (yoki) uning vakili taqdim etgan hujjatlar asosida baholash obyektini koʻzdan kechirish, oʻlchash, fotosuratga olish (zarur holda), uning amalda mavjudligi va holatini tekshirish, obyekt nomi, tashkiliy-huquqiy shakli, joylashgan yeri, jismoniy tarkibi, texnik tavsifini va baholash obyektining oʻziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi boshqa maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan tavsifini oʻrganish yoʻli bilan amalga oshiriladi. 17. Aksiyalar, ulushlar (paylar)ni baholashda baholovchi mulkdorning mazkur obyektlarga boʻlgan huquqlarini buyurtmachi yoki uning vakolatli shaxsi tomonidan taqdim etilgan hujjatlarga, yaʼni: korxona (emitent)ning taʼsis hujjatlariga hamda Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi va investitsiya vositachisining maʼlumotlariga muvofiqligini identifikatsiyadan oʻtkazishi kerak. 18. Buyurtmachi bilan kelishgan holda, baholash obyektini (uning tarkibiy qismlarini) identifikatsiya qilish baholash obyekti faoliyatining xususiyati va (yoki) asosiy vositalar birligining miqdoridan kelib chiqqan holda cheklangan xususiyat kasb etishi mumkin. Baholash obyektini identifikatsiya qilishning cheklangan xususiyati baholash haqidagi vazifada cheklovchi shartlar bilan bir qatorda koʻrsatiladi. 19. Taqdim etilgan hujjatlar bilan baholash obyekti va unga boʻlgan mulkiy huquqlarning amaldagi holati oʻrtasidagi tafovutlar aniqlangan taqdirda, baholovchi bu haqda buyurtmachiga va (yoki) hujjatlarni taqdim etgan shaxsga xabar berishi va ularga tegishli tuzatishlar kiritishni talab qilishi shart. Buyurtmachi va (yoki) hujjatlarni taqdim etgan shaxs ularni baholovchining talablari bilan muvofiq holatga keltirishni rad etgan yoki ularga zaruriy tuzatishlarni kiritish mumkin boʻlmagan holda, baholovchi baholashni amalga oshirishdan bosh tortishi yoki baholashni baholash obyektining amaldagi holatidan kelib chiqib, taqdim etilgan hujjatlar va baholash obyektining holati oʻrtasida tafovut mavjudligini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirgan holda amalga oshirishi mumkin. 20. Axborot yigʻish va uni tahlil qilish: baholash obyektiga oid huquqni belgilovchi hujjatlarni; baholash obyektiga oid buxgalteriya hisobi va hisobot maʼlumotlarini; baholash obyektining tuzilishi, baholanayotgan huquqlar tarkibi va mazkur huquqlarni tasdiqlovchi hujjatlar haqidagi maʼlumotlarni; baholash obyektiga oid qoʻshimcha yuklamalar va servitutlar haqidagi maʼlumotlarni; baholash obyektidan foydalanishga cheklovlarni; baholash obyekti va uning tarkibiy qismlarining texnik tavsifini; baholash obyekti mansub boʻlgan bozorning holati va dinamikasi haqidagi axborotni; boshqa xil axborotni olish va oʻrganishni oʻz ichiga oladi. Korxonalar (aksiyalar, ulushlar, paylar)ni baholashda korxona (emitent) tavsifi va rivojlanish rejalari qoʻshimcha tarzda oʻrganiladi. 21. Baholash obyektlarini baholashda quyidagilardan foydalaniladi: buyurtmachi yoki uning vakilidan olingan dastlabki maʼlumotlardan, shuningdek baholovchi tomonidan buxgalteriya, birlamchi va statistik hisob maʼlumotlaridan olingan, baholash obyekti rahbari (balans saqlovchi, emitent) imzosi bilan tasdiqlangan maʼlumotlardan; ishlarni bajarishga jalb qilingan uchinchi shaxslardan olingan, ularning imzosi bilan tasdiqlangan axborotdan; ixtisoslashgan tashkilotlardan olingan (tarmoqqa oid, analitik sharhlar, fond bozori sharhlari), shu jumladan ommaviy axborot vositalari va Internet tarmogʻida eʼlon qilingan axborotdan; boshqa xil (soʻrov, intervyu natijalariga koʻra va boshqa manbalardan olingan) axborotdan, bunda mazkur axborotdan foydalanish uchun javobgarlik baholovchiga yuklatiladi. 22. Quyidagilar baholash obyektini baholashda buyurtmachi yoki uning vakili taqdim etadigan dastlabki axborot hisoblanadi: xususiylashtirilayotgan korxonalar (aksiyalar, ulushlar, paylar) uchun: yuridik shaxsning amaldagi ustavi yoki taʼsis shartnomasi, aksiyadorlar reyestridan koʻchirma (reyestr saqlovchining maʼlumotnomasi); shoʻba va tobe jamiyatlar haqida axborot, ularga oid huquqni belgilovchi va moliyaviy hujjatlar; oxirgi uch yil uchun va oxirgi hisobot sanasiga qadar boʻlgan holatga koʻra buxgalteriya balanslari va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotlarni oʻz ichiga oluvchi buxgalteriya hisobi va hisobot maʼlumotlari, balans moddalariga izohlar; asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar va uzoq muddatli qoʻyilmalar roʻyxati; 5 yildan kam boʻlmagan muddatga moʻljallangan korxonaning rivojlanish rejasi; uchastkadagi yerdan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlar, shu jumladan uchastkaning hududiy chegarasi haqida maʼlumotlar (geodezik plan/chizma yoki yer uchastkasining u joylashgan yer koʻrsatilgan va tavsiflangan xaritalari nusxalari, yer uchastkasini ajratish toʻgʻrisida qaror); binolar va inshootlarga oid kadastr hujjatlari; baholash obyektidan foydalanishga oid qoʻshimcha yuklamalar va cheklovlar, shu jumladan uzoq muddatli ijara mavjudligi haqida maʼlumotlar (vakolatli organ maʼlumotnomasi); oxirgi hisobot yili uchun auditor xulosasi (agar auditorlik tekshiruvi oʻtkazilgan boʻlsa); koʻchmas mulk uchun: uchastkadagi yerdan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlar, shu jumladan uchastkaning hududiy chegarasi haqida maʼlumotlar (geodezik plan/chizma yoki yer uchastkasining u joylashgan yer koʻrsatilgan va tavsiflangan xaritalari nusxalari, yer uchastkasini ajratish toʻgʻrisida qaror); binolar va inshootlarning kadastr hujjatlari; servitutlar va uzoq muddatli ijara shartnomalari mavjudligi haqida maʼlumotlar (vakolatli organ maʼlumotnomasi); binolar va inshootlar miqdori va texnik holati, koʻkalamzorlar, hududni obodonlashtirish va muhandislik kommunikatsiyalari haqida axborot; baholash obyekti tarkibida baholanishi lozim boʻlgan mulk haqida maʼlumotlar; baholanishi lozim boʻlgan mulkning boshlangʻich va qoldiq (balans) qiymatlari; korxona (emitent)dan joriy foydalanish haqida axborot; mashinalar va uskunalar uchun: obyektning toʻliq nomi: rusumi, modeli, seriyasi; ishlab chiqaruvchi zavod (firma); baholanayotgan uskunani xarid qilish, ijaraga olishga yoki unga nisbatan oʻzga huquqqa oid hujjatlarning nusxalari; ishlab chiqarilgan yil va ishga tushirilgan sana; obyektning texnik tavsifi (texnik hujjatlarga binoan); baholash obyektining texnik holatiga oid aktlar; inventar raqami, baholash sanasidan oldin oxirgi hisobot sanasiga qadar boʻlgan holatga koʻra boshlangʻich va qoldiq (balans) qiymatlari; konservatsiya va taʼmirlash haqida maʼlumotlar (uzellar, agregatlarni almashtirish, takomillashtirish); transport vositasi texnik pasportining nusxasi. 23. Dastlabki axborotdan tashqari baholovchi korxona faoliyati bilan bogʻliq tavakkalchiliklar, baholanayotgan korxona va (yoki) tarmoq korxonalari aksiyalarining kotirovkalari va aksiyalar kurslarining oʻzgarishlari, aksiyadorlar oʻrtasida aksiyalarning taqsimlanishi, aksiyalarning aksiyadorlar oʻrtasida taqsimlanishi, oʻxshash mulk boʻyicha bitimlar, oʻxshash mulkni ijaraga berishning bozor stavkalari haqida qoʻshimcha axborotni yigʻadi va tahlil qiladi. Yigʻiladigan axborotning xususiyati va hajmini baholovchi baholash haqidagi vazifaga, baholash obyektining xususiyatlari va baholash natijalarining qoʻllanilishiga qarab belgilaydi. 24. Baholash jarayonida foydalaniladigan axborot ishonchli va baholovchi narxni belgilovchi eng muhim omillarni aniqlashi uchun yetarli boʻlishi lozim. Buyurtmachi yoki uning vakili taqdim etgan axborot (shu jumladan maʼlumotnomalar, jadvallar, buxgalteriya balanslari), shuningdek baholovchining oʻzi bevosita yiqqan axborot shu axborotni taqdim etgan tashkilot rahbari tomonidan imzolangan holdagina ishonchli deb hisoblanadi. 25. Baholovchi, agar taqdim etilgan axborot hajmi va sifati 8-son MBMS talablariga muvofiq baholashni amalga oshirish va baholash haqida hisobot tayyorlash uchun yetarli boʻlmasa, baholash ishlarini bajarishdan bosh tortish huquqiga ega. 26. Baholashni oʻtkazish vaqtida baholovchi olgan barcha axborot va hujjatlardan maxfiylik sharoitida, qonunchilik talablarini hisobga olgan holda foydalanilishi lozim. 27. Yigʻilgan axborot asosida baholovchi tomonidan baholash obyektiga mansub boʻlgan bozor va tarmoq hamda moliyaviy hisobot tahlil qilinadi, shuningdek zarur holda unga tuzatish kiritiladi. Bunda, tuzatilgan hisobotdan faqat baholash haqidagi vazifada nazarda tutilgan maqsadlarda foydalaniladi. 28. Baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlili faqat baholashning alohida obyekti hisoblangan koʻchmas mulkni baholash chogʻida amalga oshiriladi. 29. Baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlili baholash obyektidan eng daromadli va raqobatli foydalanish yoʻlini aniqlash uchun oʻtkaziladi. 30. Mavjud foydalanish sharoitida (baholash obyektlari faoliyat turi saqlangan holda xususiylashtirilganda) baholash obyektining qiymati aniqlangan holda baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlili oʻtkazilmaydi. 31. Baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanishni aniqlash baholovchi oʻz tahliliy malakasi yordamida chiqargan xulosalar va amalga oshirgan hisob-kitoblar mahsuli hisoblanadi va soʻzsiz faktni emas, balki uning fikrini ifoda etadi. 32. Obyektdan eng maqbul va eng samarali foydalanishning variantini aniqlashda tahlilning quyidagi mezonlaridan foydalaniladi: qonunchilik nuqtai nazaridan ruxsat etilganlik — moʻljallangan foydalanishning xususiyati baholash obyekti mulkdorining harakatlarini cheklovchi qonunchilikka zid boʻlmasligi lozim; jismoniy imkoniyat — baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanish; moliyaviy jihatdan maqsadga muvofiqlik — obyektdan foydalanish baholash obyektining mulkdoriga daromadni taʼminlashi lozim; mumkin qadar yuqori darajadagi samaradorlik — eng maqbul va eng samarali foydalanish yo mulkdorning sof foydasini mumkin qadar koʻpaytirishni, yo baholash obyektining eng katta qiymatiga erishishni nazarda tutadi. 33. Baholash obyektining qiymatini xususiylashtirish maqsadida baholashda baholovchi daromad, xarajat va qiyosiy yondashuvlardan foydalanadi. Biron-bir yondashuvni qoʻllash mumkin emasligi yoki qoʻllashning cheklanishi baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim. 34. U yoki bu yondashuvni qoʻllashda baholovchi 8-son MBMSda belgilangan baholash usullarining biridan foydalanadi. Baholashning eng maqbul usulini tanlash baholovchining mulohazalariga muvofiq amalga oshiriladi va baholash natijalaridan foydalanishning maqsadi, aniqlanayotgan qiymat turi, baholash obyektining xususiyatlari va axborot manbalari bilan belgilanadi. 35. Daromad yondashuvi baholash obyektining qiymatini mazkur obyektdan foydalanishdan olish kutilayotgan daromadlarning joriy qiymatini aniqlashga asoslanadi. Baholash xaridor mazkur obyektni xarid qilishdan olishi mumkin boʻlgan boʻlgʻusi daromadlarning prognoziga muvofiq shakllantiriladi. 36. Daromad yondashuvi doirasida toʻgʻridan toʻgʻri kapitallashtirish usuli yoki pul oqimlarini diskontlash usuli qoʻllaniladi. Daromad yondashuvi usullari bilan baholash diskontlash stavkasi va (yoki) kapitallashtirish stavkasidan foydalanishni nazarda tutadi. Diskontlash stavkasi pul oqimining qoʻllaniladigan modelidan kelib chiqib belgilaniladi. 37. Toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli baholash obyektidan foydalanishdan har yili teng miqdorda pul oqimlarini olish moʻljallanganda amaldagi aktivlarni baholash uchun qoʻllaniladi. Usul baholash obyektidan yil davomida foydalanishdan olingan pul oqimini kapitallashtirish stavkasidan foydalangan holda qiymatga aylantirishga asoslanadi. 38. Pul oqimlarini diskontlash usuli pul oqimlari beqaror boʻlgan obyektlarni baholashda qoʻllaniladi va boʻlgʻusi pul oqimlari joriy pul oqimlaridan sezilarli darajada farq qilishi mumkin, degan farazga asoslanadi. Mazkur usul boʻlgʻusi daromadlar prognozini shakllantirishni, daromadlarni olish bilan bogʻliq tavakkalchilikka baho berishni va daromadlarni olish vaqtini aniqlashni nazarda tutadi. Boʻlgʻusi daromadlarni aniqlashda korxona faoliyatining kutilayotgan muddati ikki davrga boʻlinadi. Prognoz davri deb ataladigan birinchi davr uchun pul tushumlarining batafsil yilma-yil prognozi tuziladi. Prognoz davri tugaganidan soʻng korxona pul tushumlarining oʻsish surʼatlari umuman olganda barqaror boʻlib qoladigan va ularni oldindan aytish mumkin boʻladigan mutanosib holatga erishishi lozimligi (prognozdan keyingi davr) faraz qilinadi. 39. Qiyosiy yondashuv oldi-sotdi bozor narxlarini va (yoki) ular mavjud boʻlmagan holda taklif narxlarini baholash obyektiga qiyosiy (oʻxshash) obyektning tegishli tuzatishlarini hisobga olib taqqoslashga asoslanadi. Analoglarni tanlashning asosiy mezonlari boʻlib, baholash obyekti bilan oʻxshash jismoniy va iqtisodiy tavsiflar, analogning baholash obyekti bilan ayni bir bozor segmenti va (yoki) tarmoqqa mansubligi, baholash obyekti va analogdan foydalanishning oʻxshashligi hisoblanadi. 40. Baholash obyekti qiymatini qiyosiy yondashuvda baholashda kapital bozori usuli (kompaniya-analog usuli), bitimlar usuli, bozorga oid taqqoslashlar usuli, baholash obyekti bilan oldingi bitimlar usuli va analog bilan toʻgʻridan toʻgʻri taqqoslash usuli (mashinalar, uskunalar va transport vositalari qiymatini baholash uchun) qoʻllaniladi. 41. Kapital bozori usuli (kompaniya-analog usuli) taqqoslash uchun asos sifatida bozorda vujudga kelgan maʼlum oldi-sotdi narxidan foydalanishni nazarda tutadi. 42. Bitimlar usuli aksiyalar nazorat paketining va umuman korxonaning narxlari haqidagi axborotga asoslanadi. Usuldan aksiyalarning nazorat paketlarini yoki korxonalarni baholashda foydalaniladi. 43. Bozorga oid taqqoslashlar usuli baholanayotgan koʻchmas mulk bilan jismoniy va iqtisodiy tavsiflarga koʻra oʻxshash boʻlgan koʻchmas mulkni sotishga doir bitimlarning bozor narxlarini yoki taklif narxlarini tahlil qilishga asoslanadi. Usul “talab va taklif” prinsipiga asoslanib, mazkur prinsipga muvofiq obyekt narxi shu joyda, shu vaqtda va shu bozorda analogga boʻlgan talab va taklifning oʻzaro aloqasi natijasida aniqlanadi. 44. Baholash obyekti bilan oldingi bitimlar usulini qoʻllashda baholash obyekti bilan ilgari tuzilgan bitimlarning narxlari axborot manbai hisoblanadi. Bunda, baholovchi vaqt omilini, shuningdek, iqtisodiy muhit va tarmoqdagi holatlarning oʻzgarishlarini hisobga olib tuzatishlar kiritadi. 45. Analog bilan toʻgʻridan toʻgʻri taqqoslash usuli asosan taqqoslashning oʻxshash obyektlari xususidagi bozorga oid axborotdan hamda baholash obyektining aniq nusxalariga doir axborotdan foydalanishga asoslanadi. Usul analoglarning narxlariga ularning joylashgan yeri va bitim sanasini hisobga olgan holda tuzatishlar kiritishni nazarda tutadi. 46. Qiyosiy yondashuv usullaridan foydalanish oʻxshash obyektlarning jismoniy va iqtisodiy tavsiflari, narxlari va bitimlarning sanalari, joylashgan yeri, bajarilishi, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning turdoshligi va oʻxshash obyektlarning boshqa tavsiflari haqida axborotning mavjudligini nazarda tutadi. Baholanayotgan obyekt oʻxshash obyektdan qay darajada farq qilsa, ayni shu darajada oʻxshash obyekt narxiga u baholash obyekti bilan ayni bir tavsifga ega boʻlgan holda qanday narxda sotilishi mumkinligini aniqlash uchun tuzatishlar kiritiladi. 47. Qiyosiy yondashuv usullari bilan baholash barcha analoglar boʻyicha hisoblanadigan va ayni bir koʻrsatkichga koʻpaytiruvchi sifatida qoʻllaniladigan multiplikatorlardan foydalanishga asoslanadi. 48. 8-son MBMS maqsadlarida ikki xil multiplikator: oraliqli va momentli multiplikatorlardan foydalaniladi. Qoʻllanilgan multiplikatorni tanlash baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim. 49. Xarajat yondashuvi umumiy eskirish yoki qilingan xarajatlar (majburiyatlar) hisobiga qadrsizlanishni hisobga olib obyektni tiklash yoki almashtirish uchun zarur boʻlgan xarajatlarni aniqlashga asoslanadi. Xarajat yondashuvi daromadli obyektni baholashga nisbatan birdan-bir yagona yondashuv sifatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 50. Xususiylashtirilayotgan korxona (aksiyalar, ulushlar, paylar)ni baholashga nisbatan xarajat yondashuvining asosiy usuli sof aktivlar usulidir. Ayrim hollarda, davlat mulki obyektlarini tasarruf etuvchining tugatilayotgan korxona mulkini (tarkibiy birliklarini) xususiylashtirish toʻgʻrisida qarori mavjud boʻlgan taqdirda, xususiylashtirish obyektini baholashga nisbatan xarajat yondashuvi qoʻllanilganda tugatish qiymati usulidan foydalanilishi mumkin. 51. Sof aktivlar usuli qoʻllanilganda baholanayotgan mulk tarkibiga quyidagilar kiritiladi: korxona balansidagi va qonunchilikda belgilangan xususiylashtirish tartibotlari doirasida oʻtkazilgan inventarizatsiya natijasida aniqlangan asosiy vositalar, ularning texnik holatidan qatʼi nazar, amaldagi (shu jumladan vaqtinchalik kapital taʼmirlashda boʻlgan va modernizatsiya qilinayotgan obyektlar, tugallanmagan qurilish obyektlari) va konservatsiya qilingan, zaxira yoki rezervdagi obyektlar (oʻrnatilmagan asbob-uskunalar), ishlab chiqarish va xoʻjalik inventari, ishchi va mahsuldor hayvonlar, koʻp yillik oʻsimliklar va boshqa turdagi, shuningdek, boshqa korxonalar va tashkilotlarga foydalanish uchun, ijaraga berilgan asosiy vositalar; xususiylashtirilayotgan korxona (binolar, inshootlar, obyektlar) joylashgan yer uchastkalaridan (agar ular boʻlsa) foydalanish huquqi va korxona faoliyati uchun zarur boʻlgan ajratilgan yer uchastkalaridan foydalanishga boʻlgan huquq; boshqa uzoq muddatli aktivlar, shu jumladan nomoddiy aktivlar; joriy aktivlar; boshqa aktivlar. 52. Mulkni baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi: a) quyidagilarning tiklanish qiymati aniqlanadi: koʻchmas mulkning (binolar va inshootlarning) tiklanish qiymati loyiha-smeta hujjatlari asosida yoki qurilish-montaj ishlarining qimmatlashishini inobatga oluvchi indekslarni, shuningdek narxlarning qimmatlashishi indekslarini qoʻllash orqali binolar va inshootlar tiklanish qiymatini aniqlashning yiriklashtirilgan koʻrsatkichlari asosida; mashinalar, uskunalar va transport vositalarining (havo va suv transporti vositalari bundan mustasno) tiklanish qiymati almashtirish xarajatlari yoki aniq nusxasini yaratish xarajatlari negizida, yoxud ularning boshlangʻich balans qiymatini ishlab chiqaruvchi zavodlarning narxlari, preyskurantlar, prays-varaqlar qiymatiga muvofiq boʻlgungacha qayta baholash yoki baholash sanasiga asosiy fondlarni Hukumat qarori boʻyicha soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab narxlarning qimmatlashish indekslarini qoʻllash orqali; qolgan asosiy vositalarning tiklanish qiymati ularning boshlangʻich balans qiymatini ishlab chiqaruvchi zavodlarning narxlari, preyskurantlar, prays-varaqlar qiymatiga muvofiq boʻlgungacha qayta baholash yoki baholash sanasiga asosiy fondlarni Hukumat qarori boʻyicha soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab narxlarning qimmatlashish indekslarini qoʻllash orqali; qurilishi tugallanmagan obyektlarni baholash koʻchmas mulk obyektlari sifatida xarajat yondashuvi usullari bilan konstruktiv elementlari bitkazilganligi darajasidan kelib chiqib amalga oshiriladi (mavjud boʻlganda); oʻrnatilmagan asbob-uskunalarni baholash xarajat yondashuvi usullari bilan mashinalar, uskunalar, transport vositalarini baholash tartibida amalga oshiriladi; b) eskirish hajmi aniqlanadi: koʻchmas mulk, shu jumladan qurilishi tugallanmagan obyektlar uchun — umumiy eskirish (jismoniy, funksional va tashqi); mashinalar, uskunalar va transport vositalari uchun — umumiy eskirish (jismoniy, funksional va tashqi); qolgan asosiy vositalar uchun — jismoniy eskirish yoki normativ (balans boʻyicha qabul qilingan) eskirish; oʻrnatilmagan asbob-uskunalar uchun — funksional va tashqi eskirish. Koʻchmas mulk, mashina va uskunalar, shuningdek transport vositalari umumiy eskirishining hisoblangan miqdori oʻlchami balansda saqlovchining buxgalteriya hisobiga binoan inobatga olinadigan eskirishdan yuqori natijani bergan hollarda baholovchi 8-son MBMSni qoʻllash boʻyicha uslubiy koʻrsatmalarda belgilangan tartibda baholash obyektining amaldagi holatidan kelib chiqib umumiy eskirish qiymatini xisobga oladi. Baholovchi tomonidan qolgan asosiy vositalarning har bir pozitsiyasi boʻyicha aniqlangan eskirish hajmi davlat mulkini xususiylashtirish jarayonida tashkil etilgan Komissiya tomonidan belgilangan normativ eskirish miqdoridan yuqori boʻlishi mumkin emas. Agar yangi aniqlangan obyektlar va balans qiymatiga ega boʻlmagan obyektlar baholanishi lozim boʻlsa, eskirish miqdori baholovchi tomonidan ekspertiza asosida baholash sanasidagi haqiqiy holatidan kelib chiqib belgilanadi; v) 10 foizdan kamroq qoldiq qiymatga ega boʻlgan asosiy vositalar boʻyicha baholash vaqtida ularning tiklanish qiymatining 10 foizi miqdoridagi qiymati kiritiladi; g) intellektual mulk obyektlari Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (13-son MBMS) “Intellektual mulk obyektlari qiymatini baholash”ga (roʻyxat raqami 2371, 2012-yil 18-iyun) muvofiq baholanadi; d) uzoq muddatli investitsiyalar qiymatini baholash belgilangan tartibda bozor qiymati boʻyicha amalga oshiriladi; e) baholash chogʻida tovar-moddiy zaxiralariga taalluqli inventarlar va xoʻjalik buyumlarining qiymati balans qiymatiga teng holda qabul qilinadi; j) qolgan uzoq muddatli va joriy aktivlar qiymati, shuningdek korxonaning majburiyatlari korxonaning oxirgi (baholash sanasidagi) hisoboti korxonaning buxgalteriya balansi maʼlumotlari asosida balans qiymati boʻyicha belgilanadi. Bunda muddati kechiktirilgan xarajatlar va daromadlar qiymati quyidagi tarzda belgilanadi: agar ular buxgalteriya hisobining milliy standartlari bilan belgilangan aktivlar va majburiyatlarni tan olish mezonlariga javob bersa, ularning qiymati balans qiymatiga teng holda qabul qilinadi; agar ular buxgalteriya hisobining milliy standartlari bilan belgilangan aktivlar va majburiyatlarni tan olish mezonlariga javob bermasa, ularning qiymati toʻlanadigan foyda soligʻi (muddati kechiktirilgan daromad uchun) yoki mazkur soliqdan tejalgan summa (muddati kechiktirilgan xarajatlar uchun) boʻyicha hisoblanadi. Toʻlanadigan soliq summasi yoki uning tejash summasi ushbu soliqning amaldagi stavkasini muddati kechiktirilgan xarajatlar va daromadlarning balans qiymatiga koʻpaytirish yoʻli bilan hisoblanadi; z) yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning qiymatini baholash yer rentasi asosida amalga oshiriladi. Buxgalteriya balansi korxona tomonidan yiliga bir martalik davriylikda tuzilganda, agar baholash sanasi buxgalteriya balansini tuzish sanasidan uch oydan ortiq muddatga ortda qolgan boʻlsa, hisob-kitoblar uchun asos sifatida oxirgi (baholash sanasidan oldingi) chorak yakuni boʻyicha oraliq balans olinadi. 53. Asosiy vositalar qiymatini baholashda ularning baholash natijalari boʻyicha aniqlangan qiymati korxona buxgalteriyasida koʻrsatilgan va korxona balansida aks ettirilgan balans qoldiq qiymatidan kam boʻlmasligi kerak. 54. Baholash obyekti korxonada ishtirok etish ulushi (aksiya paketi, ulushi, payi) boʻlgan hollarda balansda saqlovchi (emitent) asosiy vositalari qiymatini baholash yuqoridagiga oʻxshash tartibda amalga oshiriladi. 541. 8-son MBMS doirasida har bir yondashuv boʻyicha usullar yaxlit korxonaning yoki 75 foizdan yuqori nazorat ulushi qiymatini baholash shartlarini nazarda tutadi. 75 foiz va undan kam boʻlgan aksiyalar paketlari (ulushlar, paylar)ning qiymatini baholash tegishli chegirmalarni inobatga olgan holda amalga oshiriladi. Chegirmalarni qoʻllash 8-son MBMSni qoʻllash boʻyicha Uslubiy koʻrsatmalarda belgilangan tartibga muvofiq amalga oshiriladi. 55. Baholash obyektining yakuniy qiymatini hisoblash uchun baholovchi, qoʻllanilgan baholash yondashuvlari natijalarini muvofiqlashtirish (oʻlchash)ni amalga oshiradi. 56. Muvofiqlashtirish jarayonida baholovchi barcha omillar, shu jumladan qabul qilingan farazlar va cheklashlar tahlili asosida har bir yondashuvning afzalliklari va kamchiliklari nisbatini, baholashning yakuniy natijasiga ularning taʼsiri darajasini turli yondashuvlarni qoʻllashda olingan natijalarga beriladigan oʻlchov koeffitsiyentlarini tahlil qilish yoʻli bilan miqdor jihatidan aks ettirishi lozim. 57. Turli xil yondashuvlar bilan olingan eng katta va eng kichik natijalar oʻrtasida jiddiy (30 foizdan ortiq) tafovut mavjud boʻlgan taqdirda, mazkur tafovut sabablari tahlil qilinib, uning natijalari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi va muvofiqlashtirish uchun baholovchi fikriga koʻra eng ishonchli boʻlgan natijalar tanlanadi. 58. Baholash obyektining yakuniy qiymatini hisoblashda baholovchining barcha mulohazalari va farazlari asoslanishi lozim. 59. Baholashga yondashuvlarni qoʻllash natijalari muvofiqlashtirilganidan keyin baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilgan baholash obyektining yakuniy qiymati yagona kattalik sifatida ifodalanishi lozim. 60. Yozma tarzda tuzilgan baholash toʻgʻrisidagi hisobot baholovchi tashkilot baholash obyekti qiymatini aniqlash boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarganligini tasdiqlovchi hujjat hisoblanadi. Baholovchi tashkilot tomonidan baholash obyekti qiymatini aniqlash boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarganligini tasdiqlovchi hujjat boʻlib, baholash toʻgʻrisidagi hisobot hisoblanadi. 61. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholash obyektiga tavsif beriladi, yigʻilgan axborot, amalga oshirilgan tahlil bosqichlari va hisob-kitoblar aks ettiriladi, olingan natijalar asoslanadi, baholash obyektining yakuniy qiymati, baholash bazasining tasdigʻi, baholash maqsadi, shuningdek baholash natijalarini toʻliq va bir xilda talqin qilishni taʼminlovchi barcha farazlar va cheklovchi shartlar koʻrsatiladi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilgan dastlabki maʼlumotlar tarkibi va amalga oshirilgan baholash jarayonini bayon etishning ketma-ketligi baholash obyekti qiymatini hisoblashni toʻliq aks ettirish imkonini berishi va oʻxshash natijalarga olib kelishi lozim. 62. Hisobot faqat baholash jarayonida hisoblash va tahlil qilishda foydalanilgan axborot va maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda keltirilgan, baholashni amalga oshirish chogʻida foydalanilgan yoki hisoblashlar natijasida olingan axborotga axborot manbaiga ishora qilish yoʻli bilan izoh berilishi lozim. 63. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot quyidagi tarkibiy qismlardan iborat boʻlishi lozim: titul varagʻi; mundarija; umumlashtiruvchi qism (ilova xat); qisqartmalar, shartli belgilar, simvollar, birliklar va atamalar roʻyxati; kirish; asosiy qism; xulosa; foydalanilgan manbalar roʻyxati; ilovalar. 64. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot raqamlangan va baholovchi (baholovchilar) tomonidan sahifama-sahifa imzolangan, ipdan oʻtkazilgan, shuningdek baholash buyurtmachisi shartnoma tuzgan baholovchi tashkilot rahbarining imzosi va muhri bilan (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlanishi lozim. 65. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotga ilovada baholovchi foydalangan va baholash obyektining miqdor va sifat tavsiflarini belgilovchi hujjatlarning nusxalari, shuningdek texnik inventarizatsiya hujjatlari va boshqa zarur hujjatlar keltirilishi lozim. Agarda bu baholash haqida vazifada belgilangan boʻlsa, baholash obyektining uning baholash sanasidagi joriy holatini aks ettiruvchi fotosuratlari mavjudli majburiydir. Ilovada baholovchi tashkilot litsenziyasi, baholovchilarning malaka sertifikatlari va fuqarolik javobgarligi sugʻurta polisining nusxalari ham keltirilishi lozim. 66. Baholovchi tashkilot baholashning baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilgan natijalari uchun qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi. Baholovchi tashkilot koʻrilgan zararlar yoki baholash obyektining sud tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilgan qiymat haqqoniy emas deb topilganligi uchun, agar ular baholash buyurtmachisi yoki uchinchi shaxslar tomonidan ishonchsiz axborot berilishi oqibatida vujudga kelgan boʻlsa, javobgar boʻlmaydi. 67. Baholash jarayonida foydalanilgan axborotni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda oshkor etish shunday amalga oshirilishi lozimki, baholash haqidagi hisobotdan foydalanuvchilar baholash jarayoni mantiqini va baholash obyektining qiymatini aniqlash uchun baholovchi koʻrgan choralarni tushuna olsinlar. 68. Baholash jarayonida qoʻllanilgan barcha axborot oshkor etilishi lozim, maxfiy xususiyatga ega boʻlgan axborot bundan mustasno. Maxfiy axborotni baholovchi faqat buyurtmachi va (yoki) mazkur axborotni taqdim etgan shaxslar bilan kelishgan holda yoki sudning tegishli qaroriga binoan oshkor etadi. Foydalanilayotgan axborotning maxfiylik darajasi buyurtmachi va (yoki) mazkur axborotni taqdim etuvchi yoki unga bevosita aloqador boʻlgan shaxslar tomonidan belgilanadi. 69. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda barcha farazlar va cheklovchi shartlarning mohiyati, shuningdek, axborotni oshkor etishga qoʻyiladigan har qanday talablar ochib beriladi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotga mazkur standartga va qabul qilingan boshqa mulkni baholash standartlariga rioya qilinganligi haqidagi bayonot kiritilishi, standartlarning talablaridan har qanday chetga chiqish koʻrsatilishi va bunday chetga chiqishga izoh berilishi lozim. 70. Baholash obyektining 8-son MBMS talablariga muvofiq tuzilgan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan yakuniy qiymatidan, agar baholash haqidagi hisobot tuzilgan sanadan baholash obyektini xususiylashtirish maqsadida uning boshlangʻich narxi tayinlangan sanagacha 6 oydan ortiq vaqt oʻtmagan boʻlsa, xususiylashtirish maqsadida foydalanilishi mumkin. Baholash oʻtgan (baholashni amalga oshirish sanasiga mos kelmaydigan) sanaga qadar boʻlgan holatga koʻra amalga oshirilgan taqdirda, baholash obyektining qiymati haqidagi xulosa baholash amalga oshirilgan sanadagina haqiqiy boʻladi. 71. Meʼyoriy qoidalar yoki davlat mulkini tasarruf etuvchilarning qarorlari baholovchiga 8-son MBMS talablariga toʻliq yoki qisman rioya qilish imkoniyatini bermasa, baholovchi qiymatni aniqlash boʻyicha mos keluvchi hisoblashlarni va tegishli baholash tartibotlarini qoʻllashi lozim. Bunda, baholash haqidagi hisobotda aniqlanishi lozim boʻlgan qiymatni koʻrsatish bilan bir qatorda 8-son MBMS talablaridan chetga chiqish sabablari dalillar bilan asoslanishi lozim. 8-son MBMSni qoʻllash boʻyicha uslubiy koʻrsatmalar (keyingi oʻrinlarda uslubiy koʻrsatmalar deb yuritiladi) 8-son MBMSni amalda qoʻllash maqsadida ishlab chiqilgan. 1. Uslubiy koʻrsatmalarda quyidagi atamalar va tushunchalardan foydalaniladi: tashqi (iqtisodiy, ekologik) eskirish — tashqi vaziyat oʻzgarishi (shu jumladan koʻchmas mulk bozoridagi oʻzgarishlar, ijtimoiy, moliyaviy, qonunchilik, ekologik va boshqa sharoitlarning oʻzgarishi) natijasida mulk qiymatidagi yoʻqotishlar; umumiy eskirish — jismoniy, funksional va tashqi eskirish natijasida aktivni tiklanish qiymatining yoki almashtirish qiymatining kamayishi; bartaraf etib boʻlmaydigan eskirish — kelib chiqish sabablarini bartaraf etish xarajatlari ularni bartaraf etish natijasida obyekt qiymatiga qoʻshiladigan qiymatdan koʻproq xarajatga ega eskirish; pul oqimining prognozdan keyingi davri — prognoz davri tugaganidan keyin biznesning daromadlari barqarorlashadigan va qolgan davrda barqaror uzoq muddatli oʻsish surʼatlari yoki cheksiz bir maromdagi daromadlar kuzatiladigan davr. Uzoq muddatli oʻsish surʼatlari 2 foiz miqdorida qabul qilinadi; nazorat uchun mukofot — nazorat elementlari mavjudligini aks ettiradigan qoʻshimcha qiymat; reversiya — prognoz davrining oxirida kapitalning qaytishi; likvidlilikning pastligi uchun chegirma — obyekt lozim darajada likvid emasligini aks ettirish uchun uning bozor qiymati kamaytiriladigan mutlaq yoki nisbiy kattalik; xususiy kapital — korxonaning barcha majburiyatlari chegirib tashlanganda qoladigan aktivlar; almashtirish qiymati — oʻxshash darajada foydali boʻlgan yangi yaxshilanishlarning joriy narxlardagi qiymati; jismoniy eskirish — tabiiy qarish, notoʻgʻri foydalanish, loyihalash vaqtida yoʻl qoʻyilgan xatolar yoki foydalanish qoidalarining buzilishi natijasida obyekt (uning elementlari) foydalanishga yaroqlilik xususiyatlarini qisman yoki toʻla yoʻqotishi bilan bogʻliq boʻlgan qiymatdagi yoʻqotishlar; funksional eskirish — xohishlar, texnik innovatsiyalar yoki bozor standartlari oʻzgarishi natijasida obyekt qiymatidagi yoʻqotishlar. 2. Baholash haqidagi vazifani belgilash buyurtmachi tomonidan baholovchi tashkilot bilan birgalikda amalga oshiriladi. Baholash haqidagi vazifada baholash obyektini baholashning asosiy shartlari, shuningdek, baholashni oʻtkazishning cheklovchi shartlari belgilanadi va taʼriflanadi. 3. Baholash haqidagi vazifa quyidagi shaklda tuziladi: Baholash obyekti (nomi va qisqacha tavsifi)* Balansda saqlovchi (nomi, rekvizitlari) Baholash obyekti (korxona, emitent) joylashgan manzil Buyurtmachi va uning rekvizitlari Baholovchi tashkilot va uning rekvizitlari Baholashni oʻtkazish uchun asos Baholash obyektining tashkiliy-huquqiy shakli Baholashning maqsadi va vazifalari Aniqlanayotgan qiymat turi Cheklovchi shartlar Baholash sanasi Baholashni oʻtkazish grafigi (muddatlari) Baholash toʻgʻrisidagi hisobotni buyurtmachiga taqdim etish sanasi Baholash maqsadiga va baholash obyektining xususiyatlariga qarab baholash haqidagi vazifa qoʻshimcha shartlarni oʻz ichiga olishi mumkin. 4. Baholash haqida, vazifa baholash obyektini baholash toʻgʻrisidagi shartnomaga ilova sifatida rasmiylashtiriladi. Shartnomaga baholashni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan, buyurtmachi yoki uning vakili taqdim etadigan hujjatlar roʻyxati ilova qilinishi ham mumkin. 5. Yigʻilgan (buyurtmachidan yoki uning vakillaridan olingan) birlamchi hujjatlarga ega boʻlgan holda, baholovchi buyurtmachining vakili yoki baholash obyektining balansda saqlovchisi (emitent) vakili bilan birga baholash obyektini koʻzdan kechirish, uning amaldagi holatini oʻrganish, uni tavsiflash, oʻlchash va fotosuratga olishni hamda baholash obyektini identifikatsiya qilish uchun zarur boʻlgan boshqa harakatlarni bajaradi. 6. Baholash obyektini identifikatsiya qilish vaqtida baholash obyektining amaldagi holatidan kelib chiqib uning sifat va miqdor koʻrsatkichlarining buyurtmachi va (yoki) uning vakili taqdim etgan hujjatlarda koʻrsatilgan maʼlumotlarga muvofiqligi aniqlanadi. Shuningdek, baholash obyektiga boʻlgan amaldagi mulkiy huquqlarning mulkka boʻlgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlarga muvofiqligi oʻrganiladi. Zarur holda baholovchining soʻroviga binoan hujjatlarni taqdim etgan shaxs tegishli hujjatlarga aniqliklar (izohlar)ni qoʻshimcha maʼlumotnomalar sifatida rasmiylashtiradi. Baholash obyektini identifikatsiya qilish boʻyicha bajarilgan barcha ishlarni baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiradi. 7. Korxonani baholashda baholash toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagilar aks ettirilishi lozim: korxonaning nomi va yuridik manzili; tarmoqqa mansubligi va asosiy faoliyat turi; davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan sana va reyestr raqami; tashkiliy-huquqiy shakli; soliq toʻlovchining identifikatsiya raqami va bank rekvizitlari; mulk tarkibi va tuzilishi; filiallar va vakolatxonalar; mulkiy huquqlar, cheklashlar, qoʻshimcha yuklamalar va servitutlar, ijara shartnomalari; korxonaning moliyaviy-iqtisodiy holati. Baholanayotgan korxonaning miqdor va sifat koʻrsatkichlarini aniqlash vaqtida uning faoliyat yoʻnalishlarini, korxona tarixi, ishlab chiqarish quvvatlari, ishchi va boshqaruv xodimlari haqidagi retrospektiv maʼlumotlarni, ichki moliyaviy axborotni (buxgalteriya balansi maʼlumotlarini, oxirgi uch yil uchun moliyaviy natijalar va pul mablagʻlarining harakati haqidagi hisobotlarni) oʻrganish va ularga tavsif berish lozim. 8. Koʻchmas mulkni baholash vaqtida quyidagilarni tavsiflash va identifikatsiya qilish lozim: nomi, foydalanish yoʻnalishi va joriy foydalanish; baholash obyekti joylashgan yer, uning jismoniy va huquqiy tavsifi; baholash obyektining iqtisodiy xususiyatlari va daromad keltirish qobiliyati; koʻchmas mulk hisoblanmaydigan, lekin baholashga kiritiladigan har qanday mulk yoki nomoddiy aktivlar; baholash obyektiga aloqador boʻlgan har qanday maʼlum servitutlar, cheklashlar va qoʻshimcha yuklamalar. 9. Mashinalar va uskunalarni baholash vaqtida, baholash maqsadiga qarab, quyidagilarni identifikatsiya qilish lozim: mustaqil foydalaniladigan mashinalar, agregatlar va qurilmalarni; texnologik jarayonga muvofiq texnologik mashinalar va yordamchi moslamalarni birlashtiruvchi texnologik majmualarni; ishlab chiqaruvchi tarkibiy boʻlinmaning inventar obyektlar toʻplamidan iborat boʻlgan mashinalar yoki dastgohlar parkini; transport vositalarini. Mashinalar va uskunalarni identifikatsiya qilish ikki bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda baholanayotgan uskunalarning inventar roʻyxati tahlil qilinadi, ularning texnik-iqtisodiy tavsiflari aniqlanadi. Mazkur axborot manbai boʻlib inventar kartochkalari, texnik pasportlar, tavsifnomalar, foydalanish boʻyicha qoʻllanmalar, nomenklatura maʼlumotnomalari va boshqa hujjatlar xizmat qiladi. Ikkinchi bosqich baholash obyekti oʻrnatilgan joyda amalga oshiriladi va uning amaldagi holatini oʻrganishni nazarda tutadi. Mashinalar va uskunalarni identifikatsiya qilish quyidagi usullardan biri yordamida amalga oshiriladi: yakka tartibda identifikatsiya uskunalar (mashinalar yoki transport vositalari)ning har bitta birligini alohida oʻrganish, tashqi koʻzdan kechirish va asbob, moslama, jihoz va inventarni amalda butligini, shuningdek ularning ish qobiliyatini va foydalanish uchun tayyorligini tekshirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Yakka tartibda identifikatsiya mashinalar, uskunalar va transport vositalari alohida baholash obyektlari yoki korxonalarning ustav fondiga kiritish uchun moʻljallangan obyektlar hisoblangan yoki baholanayotgan korxona tarkibida boʻlgan, miqdori 300 birlikdan kam boʻlgan hollarda oʻtkaziladi; ommaviy identifikatsiya baholash obyektlarining turdosh guruhlarini (turlar yoki rusumlar yoki foydalanish yoʻnalishi yoki boshqalarga koʻra) shakllantirish prinsipiga binoan amalga oshiriladi. Ommaviy identifikatsiya mashinalar, uskunalar va transport vositalari koʻchmas mulk tarkibida uning ajralmas qismi sifatida baholangan yoki baholanayotgan korxona tarkibida boʻlgan, miqdori 300 birlikdan kam boʻlmagan hollarda oʻtkaziladi. Mashinalar, uskunalarni va transport vositalarini identifikatsiya qilish usullaridan qatʼi nazar, identifikatsiya taomilida quyidagi axborotni aks ettirish talab etiladi: nomi, modeli (rusumi) mazkur turdagi baholanayotgan obyektlar sonini koʻrsatgan holda; ishlab chiqaruvchining nomi; obyektning yoʻnalishi; asosiy texnik tavsifi; tayyorlangan yil va (oxirgi) foydalanishga topshirish sanasi; poydevorga oʻrnatilishi va kommunikatsiya tarmoqlariga ulanishi haqida maʼlumotlar; obyektning taʼmirlanishi va unga texnik xizmat koʻrsatilishi, uning ayrim uzellari va agregatlari almashtirilishi haqida maʼlumotlar. 10. Mulkni identifikatsiya qilish vaqtida baholovchi zaharli yoki xavfli materiallarning mavjudligi yoki oʻzgacha taʼsirini, aniq yoki yashirin nuqsonlarni aniqlash uchun tegishli organlar tomonidan biron-bir tekshiruv oʻtkazilgani yoki oʻtkazilmaganini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatishi lozim. 11. Baholash obyektlarini baholash uchun axborot yigʻish tartibi: zarur maʼlumotlar tarkibini aniqlash; axborot manbalarini tanlash; zarur axborotni yigʻish; maʼlumotlarni tizimga solish, ularni ishlash va tahlil qilish; axborotni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda bayon etishni oʻz ichiga oladi. 12. Baholash jarayonida foydalaniladigan axborot baholovchiga narxni shakllantiruvchi eng muhim omillarni aniqlash va baholash obyektining yakuniy qiymati haqida asosli xulosa chiqarish imkoniyatini taʼminlashi lozim. 13. Baholovchi baholashni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan axborotni yigʻishni amalga oshiradi, baholash obyektining miqdor va sifat koʻrsatkichlarini oʻrganadi, baholash obyektining qiymatini aniqlash uchun muhim boʻlgan axborotni, shu jumladan: baholash obyektining qiymatiga taʼsir etuvchi iqtisodiy, ekologik va boshqa omillar haqidagi axborotni; baholash obyekti mansub boʻlgan bozordagi talab va taklif haqidagi axborotni; baholash obyekti haqidagi axborotni, shu jumladan huquqni tasdiqlovchi hujjatlarni, baholash obyektidan joriy foydalanish haqidagi, baholash obyekti bilan bogʻliq qoʻshimcha yuklamalar haqidagi maʼlumotlarni, baholash obyektining jismoniy xususiyatlari, uning texnik va foydalanishga oid koʻrsatkichlari, eskirishi, oldingi va kutilayotgan daromadlar va xarajatlar haqidagi axborotni, baholash obyektiga doir buxgalteriya hisobi va hisobot maʼlumotlarini, shuningdek, baholash obyektining qiymatini aniqlash uchun ahamiyatga molik boʻlgan boshqa axborotni baholashni oʻtkazish vaqtida qoʻllanilishi lozim boʻlgan yondashuvlar va usullar yordamida tahlil qilishni amalga oshiradi. 14. Korxonalar (aksiyalar, ulushlar, paylar)ni baholash vaqtida baholovchi yigʻilgan buxgalteriya (moliyaviy) hisoboti asosida korxona moliya-xoʻjalik faoliyatining tahlilini amalga oshirishi lozim. 15. Baholovchi axborotning yetarliligi va haqqoniyligini tahlil qilishni buning uchun unga maʼlum boʻlgan vositalar va usullardan foydalanib amalga oshirishi lozim. Agar qoʻshimcha axborotdan foydalanish baholash obyektining yakuniy qiymatini sezilarli darajada oʻzgarishiga olib kelmasa, yigʻilgan axborot baholash maqsadi uchun yetarli deb hisoblanishi mumkin. Axborot yetarli emasligi baholash obyekti qiymatini baholashning yakuniy natijasiga taʼsir koʻrsatgan boʻlsa, bu hol baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilishi lozim. 16. Baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlili koʻchmas mulk bozor qiymatini hisoblashning ajralmas qismidir. Eng maqbul va eng samarali foydalanish koʻchmas mulkdan foydalanishning qonun yoʻli bilan ruxsat etilgan, jismoniy jihatdan roʻyobga chiqarish va moliyaviy jihatdan amalga oshirish mumkin boʻlgan, koʻchmas mulkning funksional imkoniyatlarini toʻla roʻyobga chiqarish va uning eng katta qiymatini taʼminlash imkoniyatini beradigan ehtimol tutilgan yoʻli sifatida aniqlanadi. 17. Baholash obyektidan foydalanish, agar u qonunga muvofiq taʼqiqlangan yoki uni jismoniy jihatdan amalga oshirish mumkin boʻlmasa, eng samarali deb qaralishi mumkin emas. Hatto foydalanish qonunda ruxsat etilgan va jismoniy jihatdan uni amalga oshirish mumkin boʻlgan holda ham baholovchi oqilona mulohazalarga koʻra bunday foydalanish amalda mumkinligi haqidagi oʻz fikrini asoslashi lozim. Tahlil foydalanishning bir yoki bir nechta varianti boʻlishi mumkinligini namoyish etganidan soʻng, moliyaviy nuqtai nazardan ularning asosliligi tekshiriladi. Baholash obyektining eng katta qiymatini taʼminlaydigan va boshqa talablarga javob beradigan foydalanish eng samarali deb hisoblanadi. Foydalanishning qonunda ruxsat etilgan va jismoniy jihatdan amalga oshirish mumkin boʻlgan barcha variantlari orasidan baholash obyektiga kiritilgan investitsiyalarga zarur miqdordagi daromadni va baholash obyektining eng katta qiymatini taʼminlaydigan foydalanish varianti tanlanadi. 18. Baholash obyektidan foydalanishning ehtimol tutilgan variantlarini tanlashga uning jismoniy tavsifi, servitutlar va boshqa qoʻshimcha yuklamalar, yaxshilashlarni amalga oshirish mumkin emasligi, obyekt joylashgan yer hamda baholovchi aniqlashi shart boʻlgan boshqa omillar muayyan cheklashlar belgilashi mumkin. Eng samarali foydalanishning bir necha turlarini aniqlash mumkin boʻlgan hollarda baholovchi foydalanishning barcha muqobil variantlarini undan foydalanish natijalariga taʼsir etuvchi barcha ichki va tashqi omillar nuqtai nazaridan koʻrib chiqishi lozim. 19. Baholash obyekti uning faoliyat turi va asosiy yoʻnalishini saqlash sharti bilan xususiylashtirilayotgan boʻlsa, eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlili oʻtkazilmaydi. Keyinchalik uning qiymatini hisoblashda baholovchi baholash obyektidan uning joriy foydalanilishiga muvofiq foydalaniladi degan farazdan kelib chiqishi lozim. Bozorga oid axborot yetarli emasligi eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlilidan voz kechilishiga va baholash obyektidan foydalanishning joriy turi eng maqbul deb eʼtirof etilishiga sabab boʻladi. Eng maqbul va eng samarali foydalanishning tahlilini amalga oshirishdan voz kechish baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim. 20. Baholash obyektlari qiymatini daromad yondashuvi bilan baholash pul oqimlarini diskontlash usuli yoki toʻgʻridan toʻgʻri kapitallashtirish usuli yordamida amalga oshiriladi. 21. Pul oqimlarini diskontlash usuli (keyingi oʻrinlarda matnda POD usuli deb yuritiladi) pul oqimlari beqaror boʻlgan korxonalarni baholash uchun qoʻllaniladi va baholash obyektining qiymatini prognoz va prognozdan keyingi davrlarda (davrning oxirida) undan kutilayotgan pul oqimlarining joriy qiymatlarini qoʻshish yoʻli bilan aniqlashga asoslanadi. Hisoblashlar quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi: PV — joriy qiymat; CF — n-chi davr pul oqimi; FV — reversiya, prognozdan keyingi davrda korxonaning qoldiq qiymati; DR — diskontlash stavkasi; n — prognoz davrining oxirgi yili. 22. Prognoz yilining oʻrtasida pul oqimlarini olish moʻljallanayotgan boʻlsa (ishlab chiqarish mavsumiy boʻlganda, daromad yil mobaynida boʻlib-boʻlib olinganda), pul oqimi prognoz davrining oʻrtasidan boshlab diskontlanadi. Hisob-kitob quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi: Agar baholash sanasi moliyaviy yilning boshlanishi bilan mos kelmasa, u holda yillik pul oqimi quyidagi tartibda hisoblab chiqiladi: SFn = k*CFi + (4 — k)*CFi+1 4 4 bu yerda: SFn — yillik pul oqimi har bir hisob davri uchun, k — baholash sanasidan boshlab moliyaviy yil yakuniga qadar choraklar soni, Cfi — tegishli moliyaviy yilning pul oqimi. Mazkur formulani qoʻllashda oxirgi prognoz yili uchun pul oqimining prognoz koʻrsatkichi pul oqimining uzoq muddatli oʻsish surʼatlarini inobatga olgan holda prognozdan keyingi davridagi kabi hisoblab chiqiladi. 23. Quyidagilar korxona (aksiyalar paketlari, ulushlar, paylar)ni POD usuli bilan baholashning asosiy bosqichlari hisoblanadi: a) pul oqimi modelini tanlash; b) prognoz davrining davom etish muddatini aniqlash; v) retrospektiv tahlil, tushum, xarajatlar va investitsiyalarni prognoz qilish; g) har bir davr uchun pul oqimi miqdorini hisoblash; d) diskontlash stavkasini aniqlash; e) prognozdan keyingi davrdagi qiymat (reversiya qiymati) miqdorini hisoblash; j) boʻlgʻusi pul oqimlari va reversiya joriy qiymatlarini qoʻshish; z) yakunlovchi tuzatishlar kiritish. 24. Xususiylashtirilayotgan korxona (aksiyalar paketlari, ulushlar, paylar)ni baholash vaqtida xususiy va investitsiya qilingan kapital uchun pul oqimlarining modellari qoʻllaniladi. Xususiy kapital uchun pul oqimi Harakat belgisi Koʻrsatkich Plyus Soliqlar toʻlangandan keyingi sof foyda Plyus Amortizatsiya ajratmalari Plyus (minus) Xususiy aylanma kapitalning kamayishi (oʻsishi) Plyus (minus) Aktivlarni sotish (kapital qoʻyilmalar) Plyus (minus) Uzoq muddatli qarzning oʻsishi (kamayishi) Minus Imtiyozli aksiyalar uchun dividendlar Jami: Xususiy kapital uchun pul oqimi Uzoq muddatli majburiyatlarning ulushi baholash sanasi holatiga barcha aktivlar balans qiymatining 30 foiz va undan ortigʻini tashkil etgan taqdirda investitsiyalangan kapital uchun pul oqimi modeli qoʻllaniladi. Investitsiyalangan kapital uchun pul oqimi Harakat belgisi Koʻrsatkich Plyus Soliqlar toʻlangandan keyingi sof foyda Plyus Amortizatsiya ajratmalari Plyus (minus) Xususiy aylanma kapitalning kamayishi (oʻsishi) Plyus (minus) Aktivlarni sotish (kapital qoʻyilmalar) Minus Imtiyozli aksiyalar uchun dividendlar Plyus Uzoq muddatli qarzdorlik boʻyicha ilgari sof foydani hisoblashda chegirib tashlangan foizlarni toʻlash Minus Foizlarni toʻlash summasiga toʻgʻri keladigan foyda soligʻi qismi Jami: Investitsiyalangan kapital uchun pul oqimi 25. Prognoz davrining davom etish muddatini aniqlash korxonaning rivojlanish rejalarini, qiymat koʻrsatkichlari (tushum, tannarx, daromad, narxlar va boshqalar) dinamikasini, talab, ishlab chiqarish va sotuv hajmlarining oʻzgarish tendensiyalarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Prognoz davrining davom etish muddati besh yil qilib belgilanadi. Baholash haqidagi vazifada prognoz davrining bundan kattaroq muddati belgilanishi mumkin. Korxonaning mavjudligini tugatish uchun obyektiv sabablar boʻlmasa, u nomuayyan muddat mavjud boʻlishi mumkinligi faraz qilinadi. Korxonaning keyingi mavjudlik muddati ikki qismga: baholovchi pul oqimlari dinamikasini prognoz qiladigan prognoz davriga va pul oqimi oʻsishining uzoq muddatli surʼatlari hisobga olinadigan prognozdan keyingi davrga boʻlinadi. 26. Retrospektiv tahlil va prognoz korxona va umuman tarmoq faoliyatining retrospektiv koʻrsatkichlari bilan mantiqan mos kelishi lozim. Yalpi tushum tahlili va prognozi quyidagi omillarni oʻrganishni talab etadi: ishlab chiqarilayotgan mahsulot nomenklaturasini; ishlab chiqarish hajmlari va mahsulot narxlarini; korxonaning oʻsish surʼatlarini; mahsulotga boʻlgan talabni; mavjud (shu jumladan hali ishga solinmagan) ishlab chiqarish quvvatlarini; kapital qoʻyilmalarning imkoniyatlari va ehtimol tutilgan oqibatlarini; korxonaning rivojlanish rejalarini. 27. Xarajatlarni prognoz qilishda baholovchi: retrospektiv maʼlumotlar va tendensiyalarni hisobga olishi; oʻzgarmas va oʻzgaruvchan xarajatlar tuzilishini oʻrganishi; bir martalik va alohida (zaruriy) xarajatlar moddalarini oʻrganishi; kreditlar boʻyicha foizlar toʻlash uchun xarajatlarni qarzdorlikning prognoz qilinayotgan darajalariga muvofiq hisoblashi; prognoz qilinayotgan xarajatlarni raqib korxonalarning tegishli koʻrsatkichlari yoki tarmoqdagi oʻrtacha oʻxshash koʻrsatkichlar bilan taqqoslashi; eskirgan uskunalarni almashtirish uchun xarajatlar (qoʻyilmalar) qilish zarurligini prognoz qilishi va asoslashi; aktivlarning amortizatsiya ajratmalarini ularning oʻsishi va hisobdan chiqarilishini hisobga olib aniqlashi lozim. 28. Investitsiyalarni (investitsiyalar, moliyalash manbalari, investitsiyalar siyosatiga boʻlgan ehtiyojni) tahlil va prognoz qilishda baholovchi: mablagʻlar jalb qilish (kreditlar olish, qarzlar va h.k.)ga boʻlgan zaruriyatni tahlil qilishi; ortiqcha yoki yetishmayotgan aylanma vositalarni aniqlashi; asosiy kapital eskirishiga qarab uni almashtirish va ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish maqsadida kapital qoʻyilmalarning zaruriy miqdorini aniqlashi; uzoq muddatli qarzdorlikning oʻzgarishi (koʻpayishi yoki kamayishi)ni hisoblashi lozim. 29. Prognoz davrining har bir yiliga pul oqimi miqdorini hisoblash uchun bilvosita va bevosita usullar qoʻllaniladi. Bilvosita usul faoliyat yoʻnalishlari boʻyicha pul mablagʻlari harakatining tahliliga yoʻl qoʻyadi. U daromaddan foydalanish va mavjud pul mablagʻlarini investitsiyalashni amalda namoyish etadi. Bevosita usul kirim va chiqim moddalari, yaʼni buxgalteriya schyotlari boʻyicha pul mablagʻlari harakatining tahliliga asoslanadi. Pul oqimi hajmini hisoblashda baholovchi korxonaning rivojlanish rejalarini oʻrganadi va zarur holda ularga tuzatish kiritadi. 30. 8-son MBMS doirasida baholash usullarini qoʻllash vaqtida diskontlash stavkasi pul oqimining modeliga qarab belgilanadi: xususiy kapital uchun pul oqimi va investitsiyalangan (qarzga olingan) kapital uchun pul oqimi. Xususiy kapital uchun pul oqimidagi diskontlash stavkasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bu yerda: DReq — Xususiy kapital uchun pul oqimidagi diskontlash stavkasi; R — baholash sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish stavkasi; K — baholash obyektiga investitsiyalash tavakkalchiligi uchun ustamani inobatga oluvchi koeffitsiyent (tavakkalchilik koeffitsiyenti). Tavakkalchilik koeffitsiyenti korxonaning moliyaviy-xoʻjalik faoliyati holati asosida balli tizim boʻyicha aniqlanadi: Ball 1 2 3 Xususiy kapitalning baholash sanasidagi balans qiymati 10 mlrd. soʻmdan yuqori 10 dan (shu jumladan) 1 mlrd.soʻmgacha 1 mlrd. soʻm va kamroq Balans boʻyicha asosiy vositalarning baholash sanasidagi eskirganlik darajasi 20 foizdan kam 20 foizdan 50 foizgacha (shu jumladan) 50 foizdan yuqori Joriy likvidlilikning koʻrsatkichi Soʻnggi 3 yil ichida 2 ga teng yoki koʻproq Faqat soʻnggi yilda 2 ga teng yoki qoʻproq 2 dan past yoki pasayish tendensiyasi kuzatiladi Faoliyat rentabelligi Soʻnggi 3 yil uchun daromad oʻsishining barqaror tendensiyasi Soʻnggi 3 yil uchun daromadning beqaror tendensiyasi Ziyon qoʻriladigan faoliyat Tarmoq Moliyaviy soha Ishlab chiqarish Xizmatlar va savdo Tavakkalchilik koeffitsiyenti quyidagi shkala boʻyicha aniqlanadi: Ballar summasi K Koeffitsiyenti 5 gacha (shu jumladan) 2 5 dan 10 gacha (shu jumladan) 2,25 10 dan yuqori 2,5 Investitsiyalangan kapital uchun pul oqimidagi diskontlash stavkasi kapitalning oʻrtacha olingan qiymati usuli bilan xususiy kapital va qarzga olingan mablagʻlarga nisbatan sermahsullikning oʻlchangan stavkalarini qoʻshish yoʻli bilan hisoblab chiqiladi. Salmoq sifatida qarzga olingan va xususiy mablagʻlarning kapital tuzilishidagi ulushlari qabul qilinadi. Hisoblashlar quyidagi formulaga binoan amalga oshiriladi: bu yerda: DRic — investitsiyalangan kapital uchun pul oqimidagi diskontlash stavkasi; KD — qarz mablagʻlar boʻyicha bankning foiz stavkasi; TC — korxona foydasiga soliq stavkasi; KP — imtiyozli aksiyalar boʻyicha foyda soligʻi stavkasi; KS — yuqorida taʼriflangan uslubiyatga muvofiq oddiy aksiyalar boʻyicha foyda soligʻi stavkasi; WD — korxonaning kapitali tuzilishidagi qarzga olingan kapital ulushi; WP — korxonaning kapitali tuzilishidagi imtiyozli aksiyalarning ulushi; WS — korxonaning kapitali tuzilishidagi oddiy aksiyalarning ulushi. Kapitallashtirish stavkasi sifatida: korxonalar qiymatini baholashda, shu jumladan korxonalarning ustav fondidagi davlatga tegishli boʻlgan aksiyalar, ulushlar, paylarni foizdagi nisbatini baholashda, pul oqimining uzoq muddatli oʻsish surʼatlarining 2 foiz miqdorini ayirgan holdagi diskontlash stavkasi; qoʻchmas mulk va/yoki yer uchastkalaridan foydalanish huquqlarini baholashda — Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish stavkasiga teng boʻlgan miqdorda qabul qilinadi. 31. Prognoz davridagi reversiya qiymatini hisoblash korxonaning barcha aktivlari tuzilishiga qarab amalga oshiriladi. Korxona aktivlari asosan uzoq muddatli aktivlar (asosiy vositalar, kapital qoʻyilmalar, investitsiyalar va boshqalar)dan iborat boʻlsa, reversiya qiymati prognozdan keyingi davr sanasidagi korxona sof aktivlarining bozor qiymatini diskontlash yoʻli bilan hisoblanadi. Bunda, prognozdan keyingi davrda korxona sof aktivlarining bozor qiymati sifatida korxona qiymatini xarajat yondashuvi bilan hisoblash natijasi olinadi. Hisoblashlar quyidagi formulalar boʻyicha amalga oshiriladi: S1, S2, S3, …, Sn — sof aktivlarning tegishli prognoz davrlaridagi bozor qiymati; V — baholash sanasida korxona sof aktivlarining bozor qiymati; I — narxlarning qimmatlashish indekslari; A — asosiy vositalar amortizatsiya ajratmalarining oʻrtacha hajmini 5 foiz miqdorida belgilovchi 0,05 koeffitsiyenti; FV — prognozdan keyingi davrda kutilayotgan qiymat (reversiya qiymati); n — prognoz davrlari soni. Korxona aktivlari asosan joriy aktivlar (pul mablagʻlari, tayyor mahsulot, tovarlar va boshqalar)dan iborat boʻlgan holda, reversiya qiymati prognozdan keyingi birinchi davr pul oqimini pul oqimi oʻsishining uzoq muddatli surʼatlarini hisobga oluvchi kapitallashtirish stavkasi boʻyicha hisoblanadi. Hisoblashlar quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi: FV — prognozdan keyingi davrda kutilayotgan qiymat (reversiya qiymati); CFr — prognozdan keyingi (qoldiq) davrning birinchi yilidagi pul oqimi (oxirgi prognoz davrining pul oqimi 1+t ga koʻpaytiriladi); DR — diskontlash stavkasi; t — qoldiq davrda pul oqimi oʻsishining uzoq muddatli (shartli ravishda oʻzgarmas) surʼatlari. 32. Xususiylashtirish maqsadida baholash obyektlarini baholash vaqtida POD usuli qoʻllanilganda prognozdan keyingi davrda pul oqimi oʻsishining uzoq muddatli surʼatlari yiliga 2 foiz hajmida belgilanadi. 33. Prognoz davrida pul oqimlari va reversiya joriy qiymatini hisoblash ularning koʻrsatkichlarini birlik joriy qiymatining tegishli koeffitsiyenti (diskontlash omili) boʻyicha diskontlash yoʻli bilan amalga oshiriladi. POD usulini qoʻllaganda baholash obyekti prognoz davrida keltiradigan davriy pul oqimlarining joriy qiymatlari va baholash obyektining prognozdan keyingi davrdagi joriy qiymatini qoʻshish lozim. 34. Boʻlgʻusi pul oqimlari va reversiya joriy qiymati aniqlanganidan soʻng zarur holda yakunlovchi tuzatishlar kiritiladi. Qiymatni POD usuli bilan hisoblashda korxonaning ishlab chiqarishda va daromad olishda ishtirok etmaydigan (shu jumladan konservatsiya qilingan) aktivlari qiymatini hisobga olish lozim. Shuningdek, xususiy aylanma kapitalning haqiqatdagi miqdoriga tuzatish kiritish zarur: ortiqcha xususiy kapital boshlangʻich qiymat miqdoriga qoʻshilishi, taqchillik esa — undan ayrilishi lozim. Hisoblash quyidagi tartibda amalga oshiriladi: xususiy aylanma kapitalning balans qiymati baholash sanasi holatiga joriy aktivlar (390 balans qatori) va joriy majburiyatlar (600 balans qatori) oʻrtasidagi tafovut tarzida belgilanadi; xususiy aylanma kapitalning normativi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 25-fevraldagi 108-sonli “Vazirliklar, idoralar va korxonalarning aylanma mablagʻlari normativlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq ishlab chiqarish tannarxi va davr xarajatlarini yigʻindisini chiqarish bilan aniqlanadigan xarajatlar ulushi sifatida aniqlanadi; baholash sanasidagi xususiy aylanma kapital balans qiymati va birinchi prognoz yilidagi xususiy aylanma kapital normativ miqdori oʻrtasidagi tafovut aniqlanadi. Salbiy tafovut boʻlganda biznesning daromad yondashuvi bilan olingan qiymatidan tafovut ayiriladi. Ijobiy tafovut boʻlganda ortigʻi natijaga qoʻshiladi. Agar korxonaning xususiy kapitalini hisoblash uchun investitsiyalangan kapitalning pul oqimidan foydalanilsa, uzoq muddatli qarzdorlik miqdori ayiriladi. Korxonani POD usuli bilan baholash natijasida likvidli korxonaning yoki korxonadagi likvidli nazorat (75 foizdan ortiq) ulushning qiymati olinadi. Agar 75 foizdan kam boʻlgan ulush baholanayotgan boʻlsa, nazorat huquqlarining yetishmagan qismiga chegirma qilinishi lozim. Tuzatishlar nazorat elementlarining yetishmasligidan kelib chiqqan xolda kiritiladi, hisoblar quyidagicha amalga oshiriladi: Baholanayotgan paket miqdori, % Nazorat elementlari yoʻqligiga chegirma, % 100 dan 75 gacha + 1 ta aksiya 0 75 dan 50 gacha +1 ta aksiya 5 50 dan 25 gacha +1 ta aksiya 10 25 dan 10 gacha +1 ta aksiya 15 10 dan va kamroq 20 35. Toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli xoʻjalik faoliyatining daromadli tarixiga ega boʻlgan, aktivlarni jamgʻarishga ulgurgan va barqaror faoliyat koʻrsatayotgan korxonalarni baholash uchun qoʻllaniladi. Usul baholash sanasidan keyingi birinchi yil mobaynida olinadigan boʻlgʻusi daromadni kapitallashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. 36. Daromadni kapitallashtirish usuli bosqichlari: a) daromadlar olishning barqarorligini asoslash; b) kapitallashtiriladigan daromad turini tanlash; v) kapitallashtiriladigan daromad miqdorini aniqlash; g) kapitallashtirish stavkasini hisoblash; d) daromadni kapitallashtirish; e) yakuniy tuzatishlarni kiritish. 37. Daromadlar olishning barqarorligini (nisbiy barqarorlikni) asoslash tuzatilgan moliyaviy hisobot tahlili asosida amalga oshiriladi. 38. Kapitallashtiriladigan daromad sifatida tushum baholash sanasidan keyin keladigan toʻliq prognoz yili uchun xususiy kapitalga pul oqimi (ishlayotgan korxonalar, aksiyalarning paketlari, ulushlar uchun) qabul qilinadi. Pul oqimini kapitallashtirish korxona uzoq vaqt mobaynida taxminan bir xil miqdorda daromad olishi kutilayotgan vaziyatlarga mos keladi. 39. Kapitallashtirish lozim boʻlgan daromad sifatida quyidagilar tanlanishi mumkin: baholash sanasidan keyin bir yilga prognoz qilingan miqdor; retrospektiv va balki, prognoz (uch yil uchun) maʼlumotlari asosida hisoblangan, tanlangan turdagi oʻrtacha oʻlchangan miqdor. Pul oqimiga tuzatish kiritish, yaʼni bir martalik ogʻishlarni bartaraf etish lozim. 40. Kapitallashtirish stavkasining miqdori 8-son MBMSning 36-bandiga muvofiq aniqlanadi. 41. Pul oqimini kapitallashtirish quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi: V — kapitallashtirilgan qiymat; CF — pul oqimi; CR — kapitallashtirish stavkasi. 42. Korxona (aksiyalar paketlari, ulushlar, paylar) qiymatini toʻgʻridan toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan hisoblashda korxonaning ishlab chiqarishda va daromad olishda ishtirok etmaydigan (shu jumladan konservatsiya qilingan) aktivlari qiymatini hisobga olish lozim. Shuningdek, xususiy aylanma kapitalning amaldagi miqdoriga tuzatish kiritish zarur: ortiqcha xususiy kapital boshlangʻich qiymat miqdoriga qoʻshilishi, taqchillik esa — undan ayrilishi lozim. Korxonani toʻgʻridan toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan baholash natijasida likvidli korxona qiymatini yoki korxonadagi likvidli aksiyalarning nazorat (50 foizdan ortiq) paketining (ulushning, payning) qiymati olinadi. Agar nazorat paketi baholanayotgan boʻlmasa, nazorat huquqlarining yetishmagan qismiga chegirma qilish lozim. Chegirma POD usulida qoʻllangan tartibda kiritiladi. 43. Koʻchmas mulkni daromad yondashuvi bilan baholash toʻgʻridan toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan amalga oshiriladi. Bunda, daromad koʻchmas mulkni ijaraga berishdan olinadigan tushumlardan tarkib topishi nazarda tutiladi, chunki obyektni ijaraga berish ayniqsa barqaror pul oqimini taʼminlaydi. Toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish metodini qoʻllash jarayonida ijara stavkalari miqdori, ijara shartlari, operatsion xarajatlarning miqdorlariga oid bozor axborotidan foydalaniladi. Bunda, foydalanilayotgan ijara stavkasi mahalliy hokimiyat organlari tomonidan davlat mulki obyektlari uchun belgilangan ijara stavkasidan past boʻlmasligi kerak. Hisoblashlar quyidagi ketma-ketlikda bajariladi: xususiylashtirilayotgan bino (uning bir qismi) umumiy maydoni uchun ijara haqi sifatidagi potensial yalpi daromad prognoz qilinadi; maydon toʻla yuklanmasligi va tushumlarning boy berilishi bilan bogʻliq yoʻqotishlar hisoblanadi; haqiqiy yalpi daromad potensial yalpi daromad va yoʻqotishlar oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi; operatsion xarajatlar chegirib tashlanadi va ayirma sifatida sof operatsion daromad olinadi; kapitallashtirish koeffitsiyenti mazkur uslubiy koʻrsatmalarning 30-bandiga muvofiq hisoblanadi; koʻchmas mulk qiymati sof operatsiya daromadining kapitallashtirish koeffitsiyentiga nisbati sifatida baholanadi. 44. Koʻchmas mulkni toʻgʻridan toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan baholashda mazkur mulk tarkibida xususiylashtirilishi lozim boʻlgan aktivlar qiymatini hisobga olish talab etiladi. 45. Mashinalar, uskunalar, avtotransport vositalari va nomoddiy aktivlar, shuningdek, boshqa koʻchar mulk (aksiyalar, ulushlar, paylar, intellektual mulk obyektlari bundan mustasno) daromad yondashuvi bilan baholanmaydi. 46. Baholash obyektlarini xususiylashtirish maqsadida baholashda qiyosiy yondashuv qoʻllanilganda quyidagi usullarning biridan foydalaniladi: baholash obyekti bilan oldingi bitimlar usuli; kapital bozori (kompaniya-analog) usuli; bitimlar usuli; bozorga oid taqqoslashlar usuli; analog bilan toʻgʻridan toʻgʻri taqqoslash usuli. Bunda, baholash metodining tanlanishini baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslashi lozim. 47. Qiyosiy yondashuv bilan baholashda, qoʻllanilayotgan baholash metodidan qatʼi nazar (baholash obyekti bilan oldingi bitimlar usulidan tashqari), analoglar roʻyxati kamida uch obyektni oʻz ichiga olishi lozim. 48. Korxona (aksiyalar, ulushlar, paylar) qiymatini baholash quyidagi metodlarning biri: kapital bozori usuli, bitimlar usuli yoki baholash obyekti bilan oldingi bitimlar usulini qoʻllagan holda amalga oshiriladi. 49. Kapital bozori usuli va bitimlar usuli amalda bir-biriga mos keladi, ularning farqi baholash obyektining xususiyati va narxga oid dastlabki maʼlumot turidadir. Kapital bozori usuli ochiq bozorda vujudga kelgan narxlar haqidagi axborotdan foydalanishga asoslanadi va aksiyalarning nazorat qilish vakolatlarini bermaydigan paketlari (ulushlar, paylar)ni baholash uchun qoʻllaniladi. Bitimlar usuli umuman korxonaning yoki aksiyalar nazorat paketi (ulushlar, paylar)ning xarid narxlari haqidagi axborotdan foydalanishga qarab moʻljal oladi. Bu korxonani yoki aksiyalar nazorat paketi (ulushlar, paylar)ni baholashda mazkur usulning eng optimal qoʻllanish sohasini belgilaydi. 50. Kapital bozori va bitimlar usullari quyidagi asosiy bosqichlarni oʻz ichiga oladi: a) axborot yigʻish va uni tahlil qilish; b) qiyosiy analoglarni tanlash; v) tegishli moliyaviy koʻrsatkichlarni tahlil qilish; g) multiplikatorlar tanlash va ularning kattaligini hisoblash; d) baholash obyekti qiymatining boshlangʻich miqdorini aniqlash; e) yakunlovchi tuzatishlar kiritish. 51. Baholash obyektining analoglarini aniqlash uchun baholovchi baholash obyekti bilan oʻxshash boʻlgan obyektlar (aksiyalar paketlari, ulushlar, umuman korxonalar)ning haqiqiy oldi-sotdi narxlari, baholash obyekti bilan oʻxshashlikni aniqlash va zaruriy tuzatishlarni kiritish imkoniyatini beradigan buxgalteriya va moliyaviy hisobot haqidagi maʼlumotlarni yigʻishi lozim. 52. Kapital bozori va bitimlar usullarini qoʻllash vaqtida baholovchi xorijiy analoglar toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanishi mumkin. Bu holda tegishli tuzatishlar kiritiladi: hisobot aylantiriladi va mamlakatga xos tavakkalchilik darajasiga qarab multiplikatorning hisoblanadigan qiymatiga tuzatish kiritiladi. 53. Baholash obyekti va analoglarni taqqoslashning asosiy mezoni boʻlib tarmoq mansubligi hisoblanadi. Bunda baholash obyekti va analoglar faoliyat yoʻnalishlari boʻyicha oʻzaro taqqoslanadigan boʻlishi shart. 54. Qiyosiy obyektlarni tanlash jarayoni quyidagi mezonlar boʻyicha amalga oshiriladi: tarmoqqa oid oʻxshashlik — potensial qiyosiy analoglar roʻyxati tarmoqning bir segmentiga mansub boʻlishi lozim; miqdor — realizatsiya qilingan mahsulot hajmi, daromad miqdori kabi va boshqa parametrlar solishtiriladi; oʻsish istiqbollari — baholanayotgan korxonaning analoglarga nisbatan raqobatdagi ustunliklari va kamchiliklarini oʻrganish; moliyaviy tavakkalchilik darajasi — kapital tuzilishini yoki xususiy va jalb qilingan mablagʻlar nisbatini taqqoslash, likvidlilikni yoki joriy majburiyatlarni joriy aktivlar bilan toʻlash imkoniyatini oʻrganish, qarzni toʻlay olish qobiliyatini tahlil qilish; moʻljallanayotgan bitimning qiyosiyligi — bitim shakli, moliyalash shartlari, haq toʻlash shartlari va boshqalar. Qiyoslash mezonlarining yuqorida keltirilgan roʻyxati asosiy hisoblanadi, lekin u toʻliq emas va baholovchi roʻyxatni qoʻshimcha omillar bilan mustaqil ravishda toʻldirishi mumkin. 55. Baholovchi mezonlar tahlili asosida quyidagi xulosalardan birini qabul qilishi va asoslashi lozim: analog bir qancha tavsiflarga koʻra baholash obyekti bilan qiyosiy va multiplikatorlarni hisoblash uchun undan foydalanilishi mumkin; analog baholash obyekti bilan lozim darajada qiyosiy emas va baholash jarayonida undan foydalanilishi mumkin emas. 56. Kapital bozori usuli va bitimlar usulini qoʻllash vaqtida baholovchi balanslarni, daromadlar va xarajatlar haqidagi hisobotlarni, qoʻshimcha axborotni tahlil qiladi, moliyaviy koeffitsiyentlarni hisoblaydi. Moliyaviy tahlil analoglarning baholash obyekti bilan qiyosiyligini aniqlashning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Moliyaviy tahlil natijalariga koʻra “Moliyaviy koeffitsiyentlarning yigʻma jadvali” tuziladi. Bu jadvalda quyidagi axborot aks etishi lozim: Jadval erkin tarzda tuziladi, lekin u eng muhim moliyaviy koeffitsiyentlar, chunonchi: realizatsiyadan olingan tushumda sof foyda ulushi; barcha aktivlarning umumiy summasida xususiy kapital ulushi; likvidlilik; aktivlarning aylanuvchanligini oʻz ichiga olishi lozim. Analoglar va baholash obyektiga doir koʻrsatkichlarning qiymatlari sezilarli darajada farq qilishi mumkinligi tufayli, keyingi qarorlarni qabul qilish uchun analoglar va baholash obyekti boʻyicha moliyaviy koeffitsiyentlarning haqiqiy hisobiy qiymatlaridan tashqari jadvalga oʻrtacha arifmetik qiymat va mediana kabi yordamchi koʻrsatkichlarni kiritish talab etiladi. Moliyaviy tahlilning yakunlovchi bosqichida baholovchi baholash obyekti ifodalangan koʻrsatkichlarning har biri boʻyicha tanlangan analoglar orasida egallagan oʻrinni aniqlashi lozim. Egallangan oʻrinlar yigʻindisi baholash obyektining yakuniy reytingini aniqlash uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Mazkur jadval materiallaridan baholovchi baholash obyekti uchun multiplikator qiymatini tanlash bosqichida foydalanadi. 57. Kapital bozori usuli va bitimlar usulidan foydalanilganda multiplikatorni hisoblab topish uchun: tanlangan barcha analoglar (korxona, aksiyalar paketi, ulushlar, paylar analoglari) boʻyicha narxni aniqlash; yoki muayyan davr uchun, yoki baholash sanasiga qadar boʻlgan holatga koʻra moliyaviy bazani aniqlash; tegishli multiplikatorlarni hisoblash lozim. Muayyan davr uchun moliyaviy baza haqida axborot baholash sanasidan oldingi toʻliq hisobot yili yakunlariga koʻra olinadi. Analoglar narxi baholash sanasidan oldingi toʻliq hisobot yili va choraklar mobaynida tuzilgan bitimlar haqidagi axborotga muvofiq olinadi. Bunda, ayni bir analoglar boʻyicha narxlar haqidagi axborot eng katta va eng kichik qiymatlar oʻrtasida oʻrtacha qiymat sifatida olinishi mumkin. 58. Kapital bozori va bitimlar usullarini qoʻllash vaqtida quyidagi multiplikatorlardan foydalanilishi mumkin: oraliq multiplikatorlar — narx/foyda, narx/pul oqimi, narx/dividendlar, narx/sotishdan kelgan tushum; momentli multiplikatorlar — narx/balans qiymati, narx/aktivlar (moddiy va nomoddiy) sof qiymati. Narx/foyda, narx/pul oqimi multiplikatorlari narxni aniqlashning eng keng tarqalgan usuli hisoblanadi, chunki baholash obyekti va oʻxshash korxonalar daromadi haqidagi axborot eng ochiq axborotdir. Multiplikator uchun moliyaviy baza sifatida foydaning har qanday koʻrsatkichidan (sof daromad, soliq solingunga qadar boʻlgan daromad, foizlar va soliqlar toʻlangunga qadar boʻlgan daromad va boshqa koʻrsatkichlardan) foydalanilishi mumkin. Analoglar haqida qaysi axborot ochiq ekanligiga qarab, turli multiplikatorlardan foydalanilishi mumkin. Baholash obyekti qiymatini qiyosiy yondashuv bilan hisoblashda narxni shakllantiruvchi eng muhim omillarni hisobga olish uchun bir nechta multiplikatorlardan foydalanish tavsiya etiladi. 59. Multiplikator qiymatini tanlash har bir koeffitsiyent boʻyicha oʻrtacha va mediana qiymatlari tahliliga, shuningdek, baholash obyektining taqqoslash elementi boʻyicha pozitsiyasiga muvofiq amalga oshiriladi. Shundan soʻng baholashga “Moliyaviy koeffitsiyentlarning yigʻma jadvali”da aks ettirilgan moliyaviy tahlil natijalari jalb qilinadi. Muayyan turdagi multiplikator qiymatini tanlash uchun baholovchi qiymat jihatidan baholash obyekti koeffitsiyentlariga eng yaqin boʻlgan moliyaviy koeffitsiyentlardan foydalanadi. 60. Baholovchi baholash obyektining muayyan sharoitlari, maqsadlari va turiga, u yoki bu axborotga boʻlgan ishonch darajasiga qarab har bir multiplikatorga va, tegishli ravishda, qiymat variantiga solishtirma ogʻirlik belgilaydi. Bunday oʻlchash natijasida qiymatning boshlangʻich miqdori olinadi va undan keyingi tuzatishlarni kiritish uchun asos sifatida foydalanilishi mumkin. 61. Qiymatning yakuniy miqdorini aniqlashda multiplikatorlar qoʻllanganidan keyin olingan natijaga (zarur holda) nazorat darajasiga qarab tuzatish kiritiladi. Nazorat darajasiga qarab tuzatish kiritish (koʻpaytirish yoki kamaytirish) quyidagi tartibda amalga oshiriladi: baholanayotgan obyekt (korxona, aksiyalar paketi, ulush, pay) va analog oʻrtasida miqdor jihatidan farq 10 foizgacha (ichiga olib) boʻlsa, 1,02 koeffitsiyenti qoʻllaniladi; baholanayotgan obyekt (korxona, aksiyalar paketi, ulush, pay) va analog oʻrtasida miqdor jihatidan farq 10 foizdan ortiq boʻlsa, har 10 foiz tafovut uchun qoʻllaniladigan 1,02 koeffitsiyentiga 0,02 koeffitsiyenti qoʻshiladi. 62. Baholash obyekti bilan oldingi bitimlar usuli aksiyalar paketlari, ulushlar, paylarni baholashda qoʻllaniladi. Mazkur usulni qoʻllashda baholash obyekti tegishli boʻlgan emitentning aksiyalari, ulushlari va paylari bilan ilgari tuzilgan, muddati bir yildan oshmaydigan bitimlari haqidagi maʼlumotlar axborot manbai hisoblanadi. 63. Oldingi bitim tuzilgan vaqtdan boshlab emitentda jiddiy oʻzgarishlar (tarmoq, faoliyat sohasi, ishlab chiqarish quvvatlari va boshqalar) yuz bergan hollarda emitent aksiyalari, ulushlari va paylari bilan ilgari tuzilgan bitimlarning narxlari haqidagi axborotdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 64. Mazkur usulni qoʻllashda baholovchi baholash obyekti bilan ilgari tuzilgan bitim narxiga (narxlariga) vaqt omilini, shuningdek baholash obyektining iqtisodiy va tarmoqqa oid muhitidagi holatlarning oʻzgarishini hisobga olib tuzatish kiritishni amalga oshiradi. Shuningdek, mazkur uslubiy koʻrsatmalarning 61-bandida keltirilgan tartibda nazorat darajasiga (chegirmalar/mukofotlar) tuzatishlar kiritiladi. 65. Baholash obyektining ilgari tuzilgan bitim boʻyicha narxiga tuzatishlar buxgalteriya hisobi boʻyicha tegishli xarajatlar va daromadlar moddalaridagi oʻzgarishlarni hisobga olib kiritiladi. Shuningdek, baholash obyektining natural koʻrsatkichlar (ishlab chiqarish quvvati, ishlab chiqarish hajmi, moddiy aktivlarning eskirganligi va h.k.) boʻyicha haqiqiy natijalariga ham tuzatish kiritilishi lozim. 66. Koʻchmas mulk qiymatini yoki koʻchmas mulk obyektlaridan iborat mulkiy majmualar qiymatini baholashda bozorga oid taqqoslashlar usulidan foydalaniladi. Baholash obyekti qiymatini bozorga oid taqqoslashlar usuli bilan aniqlash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi: a) bozorni oʻrganish va baholanayotgan obyektga oʻxshash obyektlarni sotish boʻyicha bitimlar yoki takliflar haqida axborot yigʻish; b) taqqoslash elementlarini tanlash va asoslash; v) baholash obyekti bozoriga xos boʻlgan taqqoslash birliklarini tanlash; g) qiyosiy analoglarni baholash obyekti bilan taqqoslash birliklariga koʻra solishtirish va baholash obyekti bilan taqqoslanayotgan har bir obyekt narxiga tuzatishlar kiritish; d) analoglar narxlarining tuzatish kiritilgan qiymatlarini muvofiqlashtirish. 67. Taqqoslash elementlari sifatida faqat narxni belgilaydigan va analoglar narxiga jiddiy taʼsir koʻrsatishga qodir boʻlgan elementlar quyidagilar orasidan olinadi: 68. Baholashni mazkur metod bilan oʻtkazishda baholovchi obyektning yakuniy qiymatiga taʼsir etuvchi boshqa elementlarni ham koʻrib chiqishi mumkin. Baholovchi buni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirishi va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlashda hisobga olishi lozim. 69. Mazkur usulni qoʻllashda foizli va qiymatga oid tuzatishlardan foydalaniladi. Foizli tuzatishlar analogning sotuv narxini analog bilan baholash obyekti tavsiflaridagi tafovut darajasini aks ettiruvchi tuzatish koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan kiritiladi. Qiymatga oid tuzatishlar analog narxini analog bilan baholash obyekti tavsiflaridagi tafovutning baholangan muayyan summasiga oʻzgartirish yoʻli bilan kiritiladi. Qiymatga oid tuzatishlar taqqoslash birligi narxiga yoki analogning umumiy narxiga kiritiladi. Taqqoslanayotgan obyektlarning tuzatish kiritilgan sotuv narxlarining yakuniy qiymatlari mos kelmasligi mumkin. Shu tufayli tuzatish kiritilgan sotuv narxini tanlash kiritilgan tuzatishlar qiymati yoki miqdori eng kam boʻlgan analog (analoglar)ning tuzatish kiritilgan narxidan foydalanishga asoslanadi. 70. Tuzatishlar har bir taqqoslash elementi boʻyicha alohida — analog narxining oldingi, tuzatish kiritilgan qiymatiga nisbatan kiritiladi. Tuzatishlar kiritish ketma-ketligi quyidagi tartibda amalga oshiriladi: taqqoslash elementlarining birinchi guruhidan toʻrtinchi guruhigacha tuzatishlar doim koʻrsatilgan ketma-ketlikda kiritiladi, har bir tuzatishdan keyin taqqoslanayotgan obyektning sotuv narxi qaytadan hisoblanadi (keyingi tuzatishlarga oʻtilgunga qadar); keyingi (taqqoslash elementlarining toʻrtinchi guruhidan keyin) tuzatishlarni kiritish istalgan tartibda amalga oshirilishi mumkin. Bunda, avval foizli tuzatishlar, soʻngra qiymatga oid tuzatishlar kiritiladi. 71. Analog va baholash obyekti uchun taqqoslash birligi sifatida qaysi birliklar haqida bozorga oid axborot mavjud boʻlsa, shu birliklardan foydalaniladi. Yaxshilanmagan yer uchastkasi uchun solishtirma tavsiflar (solishtirma narxlar)dan foydalaniladi: yer uchastkasi maydoni birligi narxi: kvadrat metr; “sotix” (100 kv. m); gektar (10 000 kv. m); uzunlik birligi narxi: pogon metri; mazkur turdagi funksional foydalanish uchun standart boʻlgan maydonli uchastka narxi. Yaxshilangan yer uchastkasi uchun solishtirma tavsif sifatida butun obyekt qiymatiga eng katta hissa qoʻshuvchi mulk komponenti uchun narxni shakllantiruvchi omil miqdori oʻlchov birligining solishtirma narxi olinadi. Imorat qiymati yer uchastkasi qiymatidan katta ekanligi ayon boʻlsa, butun obyekt uchun taqqoslashning asosiy birligi sifatida imoratning solishtirma narxidan foydalaniladi: imoratning foydali (ijaraga berilgan, umumiy) maydoni birligi (kv. m) narxi; imorat hajmining birligi narxi; kvartira yoki xona narxi (noturar joy sifatida rasmiylashtirilgan); obyektning daromad keltiradigan bir elementi narxi (restoran yoki teatrdagi oʻrin, mehmonxonadagi oʻrin yoki nomer). 72. Analoglarning narxlariga tuzatishlarni hisoblashda tahlil vositalari va analoglar bitimlarining narxlarini baholash obyektining qiymatiga keltirish usullari bilan ajralib turadigan texnikalarning ikki guruhidan foydalanilishi mumkin: miqdor jihatidan tahlil texnikalari guruhi: narxlarga kompensatsion tuzatishlar kiritish texnikasi va omilli tahlil texnikasi; sifat jihatidan tahlil texnikalari guruhi: narxlarni sifat jihatidan taqqoslash texnikasi va kvalimetrik modellashtirish texnikasi. 73. Analoglarning narxlariga tuzatishlar kiritish yakunlariga koʻra har bir analog boʻyicha taqqoslash birligining tuzatilgan narxi aniqlanadi va olingan (tuzatilgan) natijalarning barchasi tegishli taqqoslash birligi boʻyicha qiymatning yagona miqdoriga keltiriladi. Baholash obyektining yakuniy qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: S — baholash obyektining yakuniy qiymati; Ped. — baholash obyekti taqqoslash birligining umumiy koʻrsatkichi (jami yuza, jami hajm, jami uzunlik va h.k.); Sed. — yagona qiymatga keltirilgan (tuzatishlar kiritilgan) analoglarning taqqoslash birligi qiymati. 74. Mashinalar, uskunalar va transport vositalari qiymatini qiyosiy yondashuv bilan baholash bozor narxlari asosida analog bilan toʻgʻridan toʻgʻri solishtirish usuli yordamida amalga oshiriladi. Taqqoslash: ikkilamchi bozorda sotilayotgan mutlaq analog bilan; mutlaq analog boʻlmasa, ikkilamchi bozorda sotilayotgan taxminiy analog bilan, tuzatishlar kiritish orqali; ikkilamchi bozor boʻlmasa, yangi oʻxshash uskuna bilan, eskirishga tuzatishlar kiritish orqali amalga oshiriladi. 75. Mashinalar, uskunalar va transport vositalari qiymatini analog bilan toʻgʻridan toʻgʻri solishtirish usuli bilan baholash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi: a) analoglar bozorining tahlili; b) mos keluvchi taqqoslash birliklarini tanlash; v) mos keluvchi taqqoslash elementlarini aniqlash; g) baholash obyekti va analog oʻrtasidagi farqlarga qarab tuzatishlar kiritish; d) baholash obyektining yakuniy qiymatini hisoblash. 76. Analoglar asosiy koʻrsatkichlar: funksional yoʻnalishi, konstruktiv va parametrik oʻxshashliklarga koʻra tanlanadi. Funksional analoglar yoʻnalish jihatidan oʻxshashlik bilan tavsiflanadi, yaʼni ular bir xil funksiyalar (operatsiyalar, amallar, jarayonlar)ni bajarishga qodir. Maqsadi bir boʻlgan va muayyan darajada bir-birining oʻrnini bosa oladigan funksional analoglar tuzilishi, amal qilish prinsipi, foydalanish vaqtida isteʼmol qiladigan resurslarga koʻra farq qilishi mumkin. Funksional oʻxshashlik — qiyosiy yondashuv bilan baholashning zaruriy, lekin yetarli boʻlmagan sharti. Konstruktiv analoglar mashinalar, uskunalar va transport vositalari turi (turkumi)ga koʻra oʻxshashlik bilan tavsiflanadi va yaqin (yoki deyarli bir xil) va tuzilish jihatidan oʻxshash analoglarga boʻlinadi. Parametrik analoglar asosiy ishlab chiqarish va foydalanish koʻrsatkichlari (ishlab chiqarish quvvati, ogʻirlik, gabaritlar va boshqalar) boʻyicha oʻxshashlik bilan tavsiflanadi. Mashinalar, uskunalar va transport vositalarini analog bilan toʻgʻridan toʻgʻri solishtirish usuli bilan baholashda baza sifatida parametrlari qiymat jihatidan baholanayotgan obyektga mumkin qadar yaqin boʻlgan yaqin (deyarli bir xil) analoglarni tanlash lozim. Analoglarni tanlashda baholash obyekti bilan ayni bir ishlab chiqaruvchi tomonidan va ayni bir mamlakatda ishlab chiqarilgan mashinalar, uskunalar va transport vositalarining birliklariga ustunlik beriladi. 77. Analoglarni realizatsiya qilish narxlariga tegishli tuzatishlar, chunonchi: sotuv shartlaridagi farqlarga koʻra narxlarga tuzatish (tijorat tuzatishi); texnik jihatdan qiyosiylikka tuzatish (texnik tuzatish) kiritiladi. Tijorat tuzatishi: Skor — tuzatish kiritish yoʻli bilan tuzatilgan narx; S — boshlangʻich narx; y — parametr birligi “narxi”, yaʼni parametr uning oʻlchash birligiga nisbatan oʻzgarganida narx qancha pul birligiga oʻzgarishini koʻrsatuvchi qiymat; Mb — baholash obyektining konstruktiv-funksional parametri (quvvat, unumdorlik va h.k.) koʻrsatkichi; Mn — tanlangan analogning konstruktiv-funksional parametri (quvvat, unumdorlik va h.k.) koʻrsatkichi; R1, R2 — analoglarning narxlari; N1, N2 — analoglarning narxni shakllantiruvchi parametrlari. Texnik tuzatish: Rb — baholash obyektining qiymati; Rn — analog obyektining sotuv narxi; x — baholash obyekti qiymatining obyekt parametrlari qiymatlariga bogʻliqligini tavsiflovchi daraja koeffitsiyenti (narxning toʻxtash koeffitsiyenti). Daraja koeffitsiyentini aniqlashda bir nechta analoglardan (kamida uch xil analogdan) foydalanish tavsiya etiladi. Koeffitsiyentning yakuniy qiymatini oʻrtacha koʻrsatkich sifatida aniqlash mumkin. Analogning sotuv sanasi baholash sanasi bilan mos kelmagan holda, analog qiymati baholash sanasiga keltirilishi lozim. Analog qiymatini keltirish mashinalar, uskunalar va transport vositalarining tegishli mansubligiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi maʼlumotlari boʻyicha asosiy fondlar qiymati qimmatlashishi koeffitsiyentlarini qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi. 78. Mashinalar, uskunalar va transport vositalarini analog bilan toʻgʻridan toʻgʻri solishtirish usuli bilan baholashda, agar analoglar baholash obyektini baholash amalga oshirilayotgan hududdan (mamlakatdan) tashqarida joylashgan boʻlsa, tanlangan analoglar qiymatiga ham tuzatish kiritilishi lozim. Bu holda analog qiymatiga transport va bojxonada rasmiylashtirish xarajatlarini kiritish talab etiladi. Tanlangan analoglarning qiymat koʻrsatkichlariga boshqa tavsiflar boʻyicha ham tuzatishlar kiritilishi mumkin, agar mazkur tavsiflar analoglar qiymatiga sezilarli darajada taʼsir koʻrsatadigan boʻlsa. 79. Boshqa turdagi koʻchar mulk (intellektual mulk obyektlari, aksiyalar, ulushlar, paylar, mashinalar va uskunalar, shuningdek, transport vositalaridan tashqari) qiyosiy yondashuv usullari bilan baholanmaydi. 80. Xarajat (mulkiy) yondashuvi baholash obyekti qiymatiga qilingan xarajatlar nuqtai nazaridan yondashadi va xususiylashtirish maqsadida mulkni baholashda sof aktivlar usuli yordamida amalga oshiriladi. 81. Ayrim hollarda baholash obyektini xarajat yondashuvi bilan baholashda tugatish qiymati usulidan foydalanilishi mumkin. Tugatish qiymati baholash obyektining bozor qiymatidan tugatish uchun qilingan toʻgʻridan toʻgʻri xarajatlarni (shu jumladan shoshilinch va majburiy sotish boʻyicha vaqt omilini) ayirish yoʻli bilan aniqlanadi. 82. Korxona (aksiyalar, ulushlar, paylar)ni baholashda sof aktivlar usuli, korxona aktivlari va majburiyatlarining balans qiymati ularning bozor qiymatiga mos kelmasligi mumkin boʻlgani tufayli, buxgalteriya balansining ayrim moddalarini bozor qiymati darajasigacha tuzatish kiritish yoʻli bilan amalga oshiriladi. 83. Korxona qiymatini hisoblashning bazaviy formulasi: 84. Korxona (aksiyalar, ulushlar, paylar)ni sof aktivlar usuli bilan baholashda aktivlarning bir qismi bozor qiymati boʻyicha olinadi, aktivlarning qolgan qismi va majburiyatlar balans qiymati boʻyicha olinadi. Har bir aktiv va majburiyat qiymati aktivlar — passivlarning har bir turkumi uchun alohida-alohida aniqlanadi: 85. Baholash obyektini xususiylashtirish maqsadida baholashda sof aktivlar usulidan foydalanilganda korxona aktivlarining hisoblangan qiymati balans boʻyicha aks ettirilgan koʻrsatkichdan past boʻlmasligi kerak. Aktivlarning hisoblangan (bozor) qiymati aktivlarning balans (qoldiq) qiymatidan past boʻlgan holda baholash vaqtida asos sifatida aktivlarning balans (qoldiq) qiymati olinadi. Sof aktivlar usuli bilan korxonani baholash natijasida likvid korxona yoki korxonadagi nazoratli (75 foizdan ortiq) likvidli ulush qiymati olinadi. Agar 75 foizdan kam boʻlgan ulush baholanayotgan boʻlsa, u holda yetishmayotgan nazorat qilish huquqiga nisbatan chegirma qilish zarur boʻladi. Tuzatish quyidagi tarzda hisoblanadigan nazorat elementlari yoʻqligi chegirmasini qoʻllash yoʻli bilan kiritiladi: Baholanayotgan paket miqdori, % Nazorat elementlari yoʻqligiga chegirma, % 100 dan 75 gacha +1 aksiya 0 75 dan 50 gacha +1 aksiya 5 50 dan 25 gacha +1 aksiya 10 25 dan 10 gacha +1 aksiya 15 10 dan va kamroq 20 Bunda chegirma qoʻllangandan keyin baholanayotgan ulushning qiymati xususiy kapitalning tegishli ulushining balans qiymatidan kam boʻlishi mumkin emas. 86. Asosiy vositalar qiymatini baholash ularning haqiqiy holatidan kelib chiqib asosiy vositalarning har bir birligi uchun alohida-alohida amalga oshiriladi va keyinchalik ularning qiymati baholash haqidagi hisobotda aks ettiriladi. Asosiy vositalar qiymatini baholash jarayonida baholovchi balansda hisobga qoʻyilmagan asosiy vositalar boʻyicha axborotni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda alohida aks ettiradi. Korxonada chet el valyutasiga xarid qilingan asosiy vositalar mavjud boʻlsa, baholovchi mazkur xarajatlarni ulardan hisoblashlarda foydalanishning maqsadga muvofiqligi nuqtai nazaridan oʻrganishi lozim. 87. Koʻchmas mulk qiymatini baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi. Koʻchmas mulkning tiklanish qiymati loyiha-smeta hujjatlariga binoan aniqlanadi. Loyiha-smeta hujjatlari mavjud boʻlmasa, koʻchmas mulk tiklanish qiymatining yiriklashtirilgan koʻrsatkichlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Koʻchmas mulkning tiklanish qiymati amaldagi narxlardagi smeta qiymati asosida davlat qabuli hujjatlarida (davlat qabuli hujjatlari boʻlmaganda koʻchmas mulkning loyiha-smeta hujjatlari boʻyicha qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi) belgilangan koʻchmas mulk qiymatiga nisbatan tegishli narxlarning qimmatlashish indekslarini qoʻllash yoʻli bilan aniqlanadi: bu yerda: Sd.s.s. — koʻchmas mulkning amaldagi narxlardagi tiklanish qiymati; Cs — koʻchmas mulkning loyiha-smeta hujjatlari boʻyicha qurilish smeta qiymati; Ismr — qurilish-montaj ishlari qiymatining qimmatlashish indeksi; I1,I2,I3, … Iy — narxlarning qimmatlashish indekslari. Tiklanish qiymatining yiriklashtirilgan koʻrsatkichlari asosida koʻchmas mulkning tiklanish qiymati quyidagi tartibda aniqlanadi. Koʻchmas mulkning tiklanish qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: bu yerda: S v.s. — koʻchmas mulk obyektining tiklanish qiymati; S — koʻchmas mulk obyektining oʻlchov birligi (hajm, yuza, pogon metri va h.k.); Ss.e. — tiklanish qiymatining yiriklashtirilgan koʻrsatkichi; K1, K2, K3, … Ku — tuzatish koeffitsiyentlari (kapitallik guruhi, hududning zilzilabardoshligi, hududiy koeffitsiyent va h.k.); Ismr — qurilish-montaj ishlari qiymatining qimmatlashish indeksi; I1,I2,I3, … Iy — narxlarning qimmatlashish indekslari. Qurilish-montaj ishlari qiymatining qimmatlashish indeksi 1991-yil narxlarida belgilangan qurilish smeta qiymatiga nisbatan qoʻllaniladi. Joriy narxlar asosida aniqlangan koʻchmas mulkning smeta qiymatiga nisbatan qurilish-montaj ishlarining qimmatlashish indeksi qoʻllanilmaydi. Koʻchmas mulkning tiklanish qiymatiga koʻchmas mulk tiklanish qiymatining joriy narxlardagi 10 foizi miqdoridagi tadbirkorlik foydasi summasi qoʻshiladi. Yangi aniqlangan koʻchmas mulk va qurilishi tugallanmagan obyektlarni baholash xuddi shunday tartibda amalga oshiriladi. 88. Koʻchmas mulkning umumiy eskirishi jismoniy, funksional va tashqi eskirish koʻrsatkichlari yigʻindisi sifatida aniqlanadi. Eskirish foiz va qiymat hisobida oʻlchanadi. 89. Jismoniy eskirish koʻchmas mulk alohida konstruktiv elementlari eskirish koʻrsatkichlarining yigʻindisi sifatida aniqlanadi va quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: Ii — i-chi konstruktiv elementning jismoniy eskirishi, % hisobida; Ki — koʻchmas mulk umumiy massasida i-chi konstruktiv element ulushi; i — konstruktiv elementlar soni. Har bir konstruktiv elementning jismoniy eskirishi hajmini baholovchi ularning haqiqiy holatiga qarab qurilish normalariga muvofiq (koʻzdan kechirish jarayonida) aniqlaydi. 90. Funksional eskirish bartaraf etiladigan va bartaraf etilmaydigan boʻladi. Bartaraf etiladigan funksional eskirish: ilgari mavjud boʻlmagan yangi elementni qoʻshishni talab etadigan kamchiliklar; eski elementni yangiga almashtirishni yoki zamonaviylashtirishni talab etadigan kamchiliklar; oʻta takomillashtirishlar (ortiqcha qiymat) bilan belgilanadi. Bartaraf etilmaydigan funksional eskirishga biron-bir element nuqsoni yoki oʻta takomillashtirishlar sabab boʻlishi mumkin. Ilgari mavjud boʻlmagan yangi elementni qoʻshishni talab etadigan kamchiliklar ushbu elementlarni qoʻshish, shu jumladan ularni oʻrnatish qiymati bilan oʻlchanadi. Eski elementni yangiga almashtirishni yoki zamonaviylashtirishni talab etadigan kamchiliklar mavjud elementlarning ularning jismoniy eskirishi hisobga olingan qiymati, minus materiallarni qaytarish qiymati (sotish), plyus mavjud elementlarni demontaj qilish qiymati va plyus yangi elementlarni oʻrnatish qiymati sifatida oʻlchanadi. Koʻchmas mulk obyektida bor boʻlgan va mavjudligi hozirgi vaqtda zamonaviy foydalanish standartlariga mos kelmaydigan elementlar oʻta takomillashtirishlar hisoblanadi. Ular oʻta takomillashtirishlar pozitsiyalarining joriy tiklanish qiymati, minus jismoniy eskirish, plyus demontaj qiymati va minus materiallarni qaytarish qiymati, agar u mavjud boʻlsa (yoki tugatish qiymati) sifatida oʻlchanadi. Bartaraf etilmaydigan funksional eskirish ijara haqidagi yoʻqotishlar summasini yoki koʻchmas mulk obyektini lozim darajada saqlash uchun ortiqcha ekspluatatsion xarajatlar summasini kapitallashtirish yoʻli bilan aniqlanadi. 91. Tashqi eskirishni aniqlash ijara haqidagi yoʻqotishlarni kapitallashtirish yoʻli bilan yoki juft sotuvlar usuli yordamida amalga oshirilishi mumkin. Tashqi eskirishni ijara haqidagi yoʻqotishlarni kapitallashtirish yoʻli bilan aniqlash bartaraf etilmaydigan funksional eskirishni hisoblash tartibi bilan bir xil. Tashqi eskirish juft sotuvlar usuli bilan quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Abel. — baholash obyektining tashqi eskirish belgilari mavjud boʻlmagan analogi; As — baholash obyektining tashqi eskirish belgilari mavjud boʻlgan analogi; R — oʻxshash obyektlarning jismoniy va boshqa farqlaridagi tafovut; Szem. — yer uchastkasi qiymati. 92. Umumiy eskirish quyidagi formula yordamida aniqlanadi: Is — umumiy eskirish; Ifiz. — jismoniy eskirish; Ifunk. — funksional eskirish; Ivnesh. — tashqi (iqtisodiy) eskirish; Svost. — koʻchmas mulk obyektining tiklash qiymati. Koʻchmas mulk obyektini xususiylashtirish maqsadida baholashda, agar hisoblangan umumiy eskirish 70 foizdan ortiq boʻlsa, eskirishning bazaviy koʻrsatkichi sifatida 70 foiz olinadi. 93. Koʻchmas mulk qiymatini loyiha-smeta hujjatlariga yoki yiriklashtirilgan normativlarga muvofiq hisoblash balans (qoldiq) qiymatidan past natija bergan holda, balans (qoldiq) qiymatga Hukumat qarori boʻyicha soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab narxlarning qimmatlashish indeksini qoʻllash yoʻli bilan amalga oshirilgan qiymatning hisobi asos sifatida olinadi. 94. Yer uchastkasidan foydalanish huquqlari qiymatini baholash u korxona balansida hisobga qoʻyilgan yoki qoʻyilmaganidan qatʼi nazar, huquqni tasdiqlovchi hujjatlarga muvofiq amalga oshiriladi. Yer uchastkasidan foydalanish huquqlari qiymati baholash toʻgʻrisidagi hisobotda alohida satr bilan koʻrsatiladi. Yer uchastkasidan foydalanish huquqlari qiymatini baholash, baholash sanasidagi yer soligʻiga teng boʻlgan yer rentasi stavkasini kapitallashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Bunda kapitallashtirish stavkasi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish stavkasiga teng qilib belgilanadi. Baholashning mazkur tartibi yer uchastkasidan foydalanish huquqlari baholashning yakka tartibdagi obyektlari hisoblanganda, shuningdek yer uchastkalaridan qishloq xoʻjalik maqsadlarida foydalanilgan hollarda qoʻllanilmaydi. 95. Mashinalar va uskunalarni baholash baholash obyektining aniq nusxasini yaratish yoki uni oʻxshashiga almashtirish xarajatlarining jismoniy eskirish chegirib tashlangan xolda hisoblashga asoslanadi. Tiklanish qiymatini aniqlashda barcha sarflar, shu jumladan transport xarajatlari hamda montaj va sozlash-ishga tushirish ishlari uchun xarajatlar hisobga olinadi. Transport xarajatlari amalda qilingan sarflarga koʻra olinadi. Montaj va sozlash-ishga tushirish ishlari uchun xarajatlar tiklanish qiymatining 10 foizi miqdorida olinadi. Mashina va uskunalar import analoglar qiymatidan foydalanilgan holda baholangan taqdirda, Oʻzbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyatining Tovar nomenklaturasi boʻyicha qonun hujjatlarida belgilangan bojxona bojlari, soliq va boshqa toʻlovlar inobatga olinadi. 96. Mashinalar va uskunalar qiymatini hisoblash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi: a) tiklanish qiymatini yoki almashtirish qiymatini aniqlash; b) jismoniy eskirishni aniqlash; v) bozor qiymatini hisoblash. Tiklash qiymati quyidagi metodlarning biri yordamida hisoblanadi: turdosh obyekt narxi boʻyicha hisoblash usuli; elementma-element hisoblash usuli; indeks usuli. Bunda, turdosh mashinalar va uskunalar boʻyicha umumiy metod qoʻllaniladi. 97. Bir xil (yangi) mashinalar va uskunalarni realizatsiya qilish narxi maʼlum boʻlgan hollarda ularning tiklanish qiymatini aniqlashda mazkur axborot bazaviy axborot sifatida olinadi. 98. Turdosh obyekt narxi boʻyicha hisoblash usulidan foydalanishni baholovchi quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiradi: ishlab chiqarish texnologiyasi, ishlatilgan materiallar va tuzilishiga koʻra oʻxshash, narxi maʼlum boʻlgan turdosh obyekt tanlanadi; turdosh obyektning ishlab chiqarish tannarxi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Sp.od — turdosh obyektni ishlab chiqarish tannarxi; Sod — turdosh obyekt narxi; Nds — qoʻshilgan qiymat soligʻi stavkasi (koeffitsiyent sifatida qoʻllaniladi); Npr — foyda soligʻi stavkasi (koeffitsiyent sifatida qoʻllaniladi); Kr — mahsulotning rentabellik koʻrsatkichi. Talab katta boʻlgan mahsulotlar uchun rentabellik koʻrsatkichi 0,25—0,35 oraligʻida, talab darajasi oʻrtacha boʻlgan mahsulotlar uchun 0,1—0,25 oraligʻida, past rentabelli mahsulotlar uchun 0,05—0,1 oraligʻida olinadi. Turdosh obyekt tannarxiga obyektlar massasidagi farqlarni hisobga oluvchi tuzatishlar kiritiladi: Sp — turdosh obyektni ishlab chiqarish tannarxi; Go — baholash obyekti konstruksiyasining massasi; Gtur. — turdosh obyekt konstruksiyasining massasi. Baholash obyektining tiklanish qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Sv — baholash obyektining tiklanish qiymati. Talab mavjud boʻlmagan mashinalar va uskunalar baholanayotgan boʻlsa, ularning qiymati tannarx darajasida olinadi. 99. Turdosh obyektlarning miqdor va sifat tavsiflarini hisobga oluvchi tuzatishlarni kiritish (zarur hollarda) qiyosiy yondashuv bilan hisoblashda analog narxiga kiritiladigan tuzatishni hisoblash bilan bir xil tartibda amalga oshiriladi. 100. Elementma-element hisoblash usuli baholash obyekti alohida tugallangan uzellar (bloklar)dan iborat boʻlgan, yigʻish mutaxassislar aralashuvini talab etmaydigan hollarda qoʻllaniladi. Obyekt qiymati uzellarni xarid qilish, transportda tashish va foydani hisobga olgan xolda yigʻish xarajatlari, shuningdek, soliq va boj toʻlovlari va yigʻimlari bilan bogʻliq xarajatlar yigʻindisi sifatida aniqlanadi. Mazkur usuldan foydalanilganda: baholash obyektining butlovchi uzellari va agregatlari roʻyxati tuziladi; butlovchilar narxiga doir axborot yigʻiladi; baholash obyektining tiklanish qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: Sp — obyektning tiklanish qiymati; Sel — butlovchi uzellari yoki agregatlar xarid qilish uchun xarajatlar summasi; V — boshqa xarajatlar (transportda tashish, yigʻish, turli yigʻimlar). 101. Indeks usuli qoʻllanilganda baholash obyektining boshlangʻich balans qiymatini joriy narxlarga keltirish Hukumat qarori boʻyicha asosiy fondlarni soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi maʼlumotlari boʻyicha asosiy fondlar qiymati qimmatlashishi koeffitsiyentlarini qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Baholash obyekti (butlovchi uzellari, komponentlar va boshqalar)ning tannarxini shakllantiruvchi xarajatlarni indeksatsiya qilish amalga oshirilishi mumkin. 102. Mashinalar va uskunalarni xususiylashtirish maqsadida baholashda baholash obyektlarining jismoniy eskirishi jadvalda keltirilgan koʻrsatkichlarga muvofiq ekspert yoʻli tarzda bilan aniqlanadi: 103. Transport vositalari qiymatini xususiylashtirish maqsadida baholash ham shu tartibda amalga oshiriladi. Transport vositalari qiymatini baholashda baholash obyektining eskirishini transport vositalari ulardan foydalanishga topshirilgan vaqtdan boshlab (transport vositasi kapital taʼmirlangan yoki asosiy agregatlar va uzellar almashtirilgan hollarda — kapital taʼmirlash oʻtkazilgan vaqtdan boshlab) bosib oʻtgan masofasidan kelib chiqib aniqlashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda eskirish koʻrsatkichi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: I — eskirish; Pf — baholash sanasida transport vositasining haqiqiy yoʻl bosishi (yoki yoshi, xizmat muddati), km yoki yil (moto-soat) hisobida; Pn — transport vositasining hisobdan chiqarilgungacha boʻlgan (kapital taʼmirlangungacha) vaqtga qadar normativ yoʻl bosishi (yoki yoshi, xizmat muddati), km yoki yil (moto-soat) hisobida. Transport vositalari qiymatini mazkur uslubiy koʻrsatmalarga asosan baholash uslubiyoti faqat yer usti transport vositalari qiymatini baholash uchun qoʻllanilishi mumkin. Boshqa turdagi (uchuvchi (havo), suv) transport vositalarini baholash uchun maxsus uslubiyotlardan foydalaniladi. Transport vositalarining import analoglari qiymatidan foydalanilgan holda baholangan taqdirda, Oʻzbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyatining Tovar nomenklaturasi boʻyicha qonun hujjatlarida belgilangan bojxona bojlari, soliq va boshqa toʻlovlar inobatga olinadi. 104. Asboblar, ishlab chiqarish va xoʻjalik inventari (mebelsiz), ishchi va mahsuldor hayvonlar, koʻp yillik oʻsimliklar, kutubxona fondlari va boshqa asosiy vositalar qiymatini baholash ularning boshlangʻich balans qiymatini joriy bozor narxlariga (ishlab chiqaruvchi zavodlar, prays-varaqlar, preyskurantlar narxlariga va boshqalarga) muvofiq boʻlgungacha qayta baholash yoʻli bilan yoki Hukumat qarori boʻyicha asosiy fondlarni soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi maʼlumotlari boʻyicha asosiy fondlar qiymatining qimmatlashishi koeffitsiyentlarini tegishli toifa boʻyicha qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Ushbu asosiy vositalarning eskirishi ularning haqiqiy holatidan kelib chiqib ekspert yoʻli bilan yoki buxgalteriya hisobi normalariga muvofiq aniqlanadi. “Mahsuldor hayvonlar” va “Kutubxona fondlari” guruhlari boʻyicha eskirish hisoblanmaydi. 105. Tovar-moddiy zaxiralarga mansub boʻlgan inventar va xoʻjalik buyumlarining qiymati balans qiymati boʻyicha qabul qilinadi. 106. Baholanayotgan korxonaga tegishli foydalanishda boʻlgan, balansdan tashqari hisobda turgan xoʻjalik inventari balansdan tashqari hisobida koʻrsatilgan qiymati boʻyicha 50 foiz eskirishni ayirib tashlagan holda baholanadi. 108. Baholanayotgan korxonada qimmatli qogʻozlar (aksiyalar), masʼuliyati cheklangan va qoʻshimcha masʼuliyatli (shu jumladan xorijiy) jamiyatlarning ustav kapitalidagi ulushlar, mulkiy paylar, shoʻba va tobe xoʻjalik jamiyatlari sifatidagi uzoq muddatli moliyaviy qoʻyilmalar (investitsiyalar), boshqa uzoq muddatli investitsiyalar mavjud boʻlsa, baholovchi ularni baholashi lozim. 1081. Fond birjasining birja kotirovkasi varagʻiga kiritilgan qimmatli qogʻozlarning qiymati tegishli qimmatli qogʻozlar birja kotirovkasi varagʻiga kiritilgan fond birjasidan qimmatli qogʻozlarning kotirovkasini soʻrab olish (yoxud ochiq foydalanishda boʻlgan boshqa manbalardan foydalanish) yoʻli bilan belgilanadi va qonun hujjatlariga muvofiq kotirovka qilinadi. Agar qimmatli qogʻozlar fond birjasining birja kotirovkasi varagʻiga kiritilmagan boʻlsa, baholash mazkur uslubiy koʻrsatmalarining 109 – 112-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi. 109. Miqdori 75 foiz va undan kam boʻlgan aksiyalar paketlari qiymatini baholash quyidagi uslublardan biri bilan amalga oshiriladi: egalariga dividendlar koʻrinishida (naqd, naqdsiz shaklda yoki aksiyalar koʻrinishida) daromad keltiradigan aksiyalar paketlarini baholash baholash sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish stavkasi boʻyicha oxirgi uch yil uchun dividendlar koʻrinishidagi oʻrtacha yillik daromadni kapitallashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi; adekvat daromad keltirmaydigan aksiyalar paketlari qiymatini baholash quyidagi hisoblash formulasiga binoan xususiy kapital miqdoridan kelib chiqib amalga oshiriladi: bu yerda: Sak — aksiyalar paketining hisoblangan qiymati; Bin — aksiyalar paketining balans qiymati; Ssk — balans boʻyicha xususiy kapitalning miqdori (xususiy mablagʻlar manbalari); Suf — balans boʻyicha ustav kapitali miqdori; Kkontr — nazorat koeffitsiyenti. Aksiyalarning qiymatini hisoblashda baholanayotgan aksiyalar paketining nazorat darajasini inobatga olish zarur. Nazorat elementlari yoʻqligi chegirmasi mazkur uslubiy koʻrsatmalarning 34-bandiga binoan hisoblanadi. Aksiyalar paketlarining yakuniy qiymati sifatida qiymatning eng koʻp miqdorini beruvchi hisob-kitoblar qabul qilinadi. Bunda aksiyalar paketlari qiymatining bahosi balans qiymati koʻrsatkichidan kam boʻlishi mumkin emas. 110. 75 foizgacha miqdordagi masʼuliyati cheklangan va qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlardagi (chet el kapitali ishtirokidagi jamiyatlardan tashqari) ulushlar va mulkiy paylar qiymatini baholash 75 foiz minus bir oddiy aksiya miqdoridagi aksiyalar paketlari qiymatini baholash uchun nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. 111. Shoʻba va tobe xoʻjalik yurituvchi subyektlarga investitsiyalar, 75 foizdan (ichiga olib) ortiq miqdordagi aksiyalar paketlari (qimmatli qogʻozlar 75 foizdan (ichiga olib) ortiq miqdordagi masʼuliyati cheklangan va qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlardagi ulushlar va mulkiy paylar, shuningdek, chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarga qoʻyilmalar (ustav fondida ishtirok etish ulushidan qatʼi nazar) qiymatini baholash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi: S — uzoq muddatli investitsiyalarning hisoblangan qiymati; So.s. — investitsiyalar kiritilgan korxonalar asosiy vositalarining umumiy balans qoldiq qiymati; I — korxona asosiy vositalari eskirishining balans boʻyicha umumiy summasi; I — narxlarning qimmatlashish indeksi; Stmz — tovar-moddiy zaxiralarning balans qiymati (balans satri boʻyicha umumiy summasi); Sb.ak. — qolgan barcha (uzoq muddatli va joriy) aktivlarning balans qiymati; Sb.o. — majburiyatlarning balans qiymati. 112. Chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarda uzoq muddatli moliyaviy qoʻyilmalar qiymatini baholashda baholovchi mazkur qoʻyilmalarning baholash sanasida Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta hisoblangan valyuta qiymatini hisobga olishi lozim. 113. Oʻrnatiladigan uskunalar qiymatini baholash “Mashinalar va uskunalar” guruhi boʻyicha asosiy vositalar qiymatini baholash uchun nazarda tutilgan tartibda, sozlash-ishga tushirish xarajatlarini hisobga olmasdan amalga oshiriladi. Agar uskuna sotib olingan sanasidan boshlab 5 yildan ortiq boʻlgan muddatda oʻrnatilmagan boʻlsa, uning jismoniy va funksional eskirishini inobatga olish zarur: Oʻrnatilmaganlik muddati Eskirish 5 yildan ortiq 10 yilgacha 10 yildan ortiq Jismoniy 5 % 10% Funksional 10 % 15 % Tashqi 5 % 10 % Oʻrnatilmagan uskunaning qiymatini baholashda baholovchi tomonidan jismoniy, funksional va tashqi eskirish alomatlari aniqlangan taqdirda qiymatga nisbatan jismoniy, funksional va tashki eskirish qoʻllaniladi. Baholovchining mulohazalari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda (zarur boʻlganda mutaxassislarning texnik xulosalarini ilova qilgan holda) asoslantirib berilishi kerak. 114. Qurilishi tugallanmagan obyektlar (kapital qoʻyilmalar) qiymatini baholash koʻchmas mulkni baholash uchun nazarda tutilgan tartibda 8-son MBMS va mazkur uslubiy koʻrsatmalar talablarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi. 115. Baholash obyekti qiymatining yakuniy natijasi baholashning uch yondashuvi natijalarining oʻrtacha arifmetik qiymati hisoblanmaydi. Har bir yondashuv ahamiyati baholanayotgan mulk turi, baholash maqsadi bilan, shuningdek, mazkur yondashuv daliliy maʼlumotlar bilan qay darajada quvvatlanayotgani bilan belgilanadi. Baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda oʻzining harakatlariga aniq asoslashlar va tegishli dalillar keltirgan xolda bir (yoki hatto ikki) yondashuv natijalarini hisobga olmaslikka haqli. 116. Qiymatning yakuniy miqdorini hisoblash olingan natijalarni har bir yondashuvning muhimlik darajasini hisobga olgan holda oʻlchash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Muvofiqlashtirish jarayonida baholovchi u yoki bu yondashuv bilan olingan natijaning baholash yakuniy natijasiga taʼsiri darajasini belgilaydigan oʻlchov koeffitsiyentlarini tahlil qiladi. Quyidagilar oʻlchov koeffitsiyentlarini baholash uchun (muvofiqligiga koʻra) asosiy mezonlar hisoblanadi: bozorga oid axborotdan foydalanish; asosiy vositalarning eskirganligi; baholash obyektining funksionalligi va ixtisoslashuvi; yer uchastkasi va qoʻshimcha hudud mavjudligi; baholash obyekti joylashgan yer; baholash obyektining hajmi; baholash obyektining sifat turkumi. 117. Muayyan mezonlarni ularga tegishli koʻrsatkichlarni biriktirish yoʻli bilan baholagach, baholovchi har bir baholash yondashuvi boʻyicha oʻlchov koeffitsiyentlarini aniqlashi lozim. Mezonlarni baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi. Xarajat yondashuvi bilan hisoblash uchun: Mezonlarning binolar (inshootlar) va boshqa asosiy vositalar boʻyicha oʻrnatilgan chegaralari mazkur asosiy vositalarning pozitsiyalari miqdori va ularning boshlangʻich (balans) qiymati summasiga boʻlgan nisbatdan kelib chiqib qoʻllaniladi. Baholash obyekti qiymatini xarajat yondashuvi bilan baholash yuqorida koʻrsatilgan mezonlarga mos kelmagan taqdirda, muvofiqlashtirish jarayonida xarajat yondashuvi bilan hisoblash natijasiga ballar berilmaydi. Daromad yondashuvi bilan hisoblash uchun: Qiyosiy yondashuv bilan hisoblash uchun: Asosiy vositalarning eskirganlik koeffitsiyenti balans boʻyicha asosiy vositalar eskirish summasining ularning boshlangʻich balans qiymatiga nisbati sifatida aniqlanadi: 118. Turli yondashuvlar bilan olingan baholash natijalarining amalga oshirilgan tahlili asosida baholovchi asosiy mezonlar boʻyicha har bir yondashuv uchun oʻlchovlarni aniqlaydi. 119. Baholash obyekti qiymatining yakuniy miqdori tegishli ravishda turli yondashuvlar bilan olingan hisoblash natijalariga tegishli oʻlchov koeffitsiyentlari qoʻllanilganidan keyin yondashuvlarning natijalarini qoʻshish yoʻli bilan aniqlanadi: S — baholash obyekti qiymatining muvofiqlashtirilgan yakuniy miqdori; γz, d, s — baholash obyekti qiymatini xarajatga oid, daromadga oid va qiyosiy yondashuvlar bilan hisoblash natijalari. 120. Baholash obyektining yakuniy qiymati yagona kattalik sifatida ifodalanadi. 121. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot baholovchining baholash obyekti qiymati xususidagi yigʻilgan axborot va hisoblashlar asosida tasdiqlangan xulosasini oʻz ichiga olgan hujjatdir. Baholashni amalga oshirish vaqtida baholovchi baholash obyektining bozor qiymatidan farq qiluvchi boshqa qiymatini aniqlagan boʻlsa, baholash obyektining bozor qiymatini aniqlashdan chetga chiqish sabablari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilishi va baholash obyektini baholash jarayoni aks ettirilishi lozim. 122. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tuzishda baholovchi quyidagi qoidalarga amal qilishi lozim: baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholash obyektining qiymati nuqtai nazaridan muhim boʻlgan barcha axborot bayon etilishi kerak; baholash toʻgʻrisidagi hisobotda keltirilgan, baholashni amalga oshirish vaqtida foydalanilgan yoki hisoblashlar natijasida olingan axborot tasdiqlangan boʻlishi kerak; baholash toʻgʻrisidagi hisobotning mazmuni mazkur hisobotdan foydalanuvchilarni chalgʻitishi, shuningdek, har xil talqinga yoʻl qoʻymasligi kerak; baholash toʻgʻrisidagi hisobotda ifodalangan materiallar tarkibi va ketma-ketligi hamda baholash jarayonining tavsifi qiymatni hisoblashni toʻliq tasvirlash imkoniyatini berishi va uni ayni shu natijalarga olib kelishi lozim; baholash toʻgʻrisidagi hisobot baholashni amalga oshirish vaqtida oraliq va yakuniy natijalarni aniqlashda foydalanilmagan axborotni, agar u baholash faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik talablariga muvofiq majburiy boʻlmasa, oʻz ichiga olmasligi kerak. 123. Baholash obyektining turidan, shuningdek baholash maqsadlaridan (qonunchilikda nazarda tutilgan maqsadlardan tashqari) qatʼi nazar, baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilish jihatidan quyidagi boʻlimlar va ularning qismlaridan tarkib topishi lozim: a) I-boʻlim “Titul varagʻi” — baholash toʻgʻrisidagi hisobotning birinchi sahifasi hisoblanadi va hujjatni izlash uchun zarur boʻlgan boshlangʻich axborot manbai boʻlib xizmat qiladi. Titul varagʻida quyidagi maʼlumotlar keltiriladi: baholovchi tashkilot nomi; baholash toʻgʻrisidagi hisobotning roʻyxatga olish raqami; ishning nomi; baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sana. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot ikki yoki undan ortiq kitobdan iborat boʻlsa, har bir kitob birinchi kitobning titul varagʻiga muvofiq boʻlgan va mazkur kitobga daxldor maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan oʻz titul varagʻiga ega boʻlishi lozim. Kitob raqami titul varagʻida qoʻyiladi. b) II-boʻlim “Mundarija” tegishli sahifalarning raqamlari koʻrsatilgan barcha boʻlimlar, kichik boʻlimlar, bandlar (agar ular nomlangan boʻlsa) va ilovalar nomini oʻz ichiga oladi. Ikki yoki undan ortiq kitobdan iborat boʻlgan baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilganda ularning har birida oʻz mundarijasi boʻlishi lozim. Bunda birinchi kitobda baholash toʻgʻrisidagi hisobotning kitob raqamlari koʻrsatilgan umumiy mundarijasi, keyingi kitoblarda — faqat tegishli kitob mundarijasi joylashtiriladi. Birinchi kitobda keyingi kitoblar mundarijasi oʻrniga ularning nominigina koʻrsatishga yoʻl qoʻyiladi. v) III-boʻlim “Ilova xat (umumlashtiruvchi qism)” buyurtmachiga baholashni amalga oshirish natijalari haqidagi erkin shaklda (ish uslubida) bayon etilgan xabarni oʻz ichiga oladi. Xatda quyidagilar koʻrsatiladi: baholashni amalga oshirish uchun asos; baholash obyektining nomi va joylashgan manzili; bajarilgan ishlarning qisqacha bayoni; qiymat aniqlangan sanaga qadar boʻlgan holatga koʻra baholash obyektining qiymati haqida xulosa; baholash toʻgʻrisidagi hisobot qaysi qonun hujjatlari va meʼyoriy hujjatlarga muvofiq tayyorlangan boʻlsa, shu hujjatlarga havola; ilova xat baholash toʻgʻrisidagi hisobotga asosan tayyorlangani va faqatgina hisobotning toʻliq matniga bogʻliq ravishda, yaʼni hisobotda qabul qilingan barcha farazlar va cheklashlarni hisobga olgan holda talqin qilinishi mumkinligiga koʻrsatma. Ilova xat baholovchi tashkilotning firma blankasida rasmiylashtiriladi, rahbari tomonidan imzolanadi va muhri bilan (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlanadi. g) IV-boʻlim “Qisqartmalar, shartli belgilar, simvollar, birliklar va atamalar roʻyxati” baholash toʻgʻrisidagi hisobotda qabul qilingan, keng tarqalgan va taʼriflari bilan birga keltirilishi lozim boʻlgan qisqartmalar, shartli belgilar, simvollar, birliklar, maxsus (professional) atamalarni oʻz ichiga oladi. Agar qisqartmalar, shartli belgilar, simvollar, birliklar va atamalar baholash toʻgʻrisidagi hisobotda ikki martadan kam takrorlangan boʻlsa, alohida roʻyxat tuzilmaydi, balki ularga izoh bevosita matnda birinchi marta zikr etilganda beriladi. d) V-boʻlim “Kirish” baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan foydalanuvchiga baholovchi amalga oshirgan ish natijalari haqida toʻliq axborot olish imkoniyatini beradigan asosiy faktlar va xulosalarning qisqacha bayonini oʻz ichiga oladi. Mazkur boʻlimga quyidagi qismlar kiritilishi lozim: asosiy faktlar va xulosalar, bu yerda quyidagilar koʻrsatiladi: baholash obyekti haqida umumiy axborot; baholash toʻgʻrisida shartnoma nomi, uning raqami va sanasi, taraflarning toʻliq nomi, vakolatli organ qarori (hukumat qarorlari, baholashni amalga oshirish uchun asos hisoblanadigan boshqa hujjatlar); turli yondashuvlarni qoʻllash yoʻli bilan olingan baholash natijalari; baholash obyekti qiymatining yakuniy miqdori; baholash toʻgʻrisidagi hisobotga soʻnggi tuzatish kiritilgan va hisobot taqdim etilgan koʻrinishda rasmiylashtirilgan kalendar sanaga muvofiq boʻlgan baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sana; hisobotning tartib raqami; baholash haqida vazifa,. u mazkur uslubiy koʻrsatmalar talablariga muvofiq axborotni oʻz ichiga olishi lozim; baholash buyurtmachisi haqida (nomi, yuridik manzili), baholovchi tashkilot haqida (tashkiliy-huquqiy shakli, davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi haqidagi hujjatdagi kabi toʻliq nomi, identifikatsion maʼlumotlar (davlat reyestridagi qayd raqami, STIR va h.k.), yuridik manzili (agar manzillar bir nechta boʻlsa, ularning hammasi koʻrsatiladi), fuqarolik javobgarligini sugʻurtalash haqidagi maʼlumotlar, baholash faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beradigan litsenziya raqami, berilgan sanasi va amal qilish muddati; bank rekvizitlari) va baholovchi tashkilot bilan mehnat shartnomasiga binoan ishlaydigan baholovchi haqida (familiyasi, ismi, otasining ismi, baholashni amalga oshirish huquqini tasdiqlovchi hujjat raqami va berilgan sanasi, mehnat shartnomasi raqami va sanasi) maʼlumotlar. Shuningdek, baholashni amalga oshirish va baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlashga jalb qilingan barcha tashkilotlar va mutaxassislar haqida axborot ularning malakasi va baholash obyektini baholashni amalga oshirishda ularning ishtirok etish darajasini koʻrsatgan holda keltirilishi lozim; baholash natijalariga taʼsir koʻrsatgan farazlar va cheklovchi shartlar. Xususiylashtirish maqsadida mulkni baholashga nisbatan farazlar va cheklovchi shartlar roʻyxati quyidagicha boʻlishi mumkin: mazkur hisobot toʻla hajmda va unda koʻrsatilgan maqsadlardagina ishonchlidir; baholovchi tashkilot baholash obyektiga boʻlgan huquqlarning yuridik tavsifi uchun javobgar boʻlmaydi. Baholanayotgan huquqlar, baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aytib qoʻyilgan cheklashlardan tashqari, har qanday eʼtirozlar yoki cheklashlardan holi deb qaraladi; baholovchi, baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan omillardan tashqari, baholash natijalariga taʼsir etadigan yashirin omillarning yoʻqligini nazarda tutadi. Baholovchi tashkilot bunday omillarning mavjudligi va ularni aniqlash zaruriyati uchun javobgar boʻlmaydi; baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlashda foydalangan dastlabki maʼlumotlar ishonchli manbalardan olingan boʻlishi va haqqoniy deb hisoblanishi lozim. Baholovchi tashkilot ularning mutlaqo aniqligini kafolatlay olmaydi, shu bois baholash toʻgʻrisidagi hisobotda axborot manbalariga havolalar keltirilishi lozim; baholovchi tashkilot ushbu sanadan keyin vujudga kelishi va baholash obyektining bozor qiymatiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan iqtisodiy, yuridik va boshqa omillarning oʻzgarishi uchun hech qanday javobgarlikni oʻz zimmasiga olmaydi; buyurtmachi ham, baholovchi tashkilot ham baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan faqat baholash toʻgʻrisidagi shartnomada nazarda tutilgan tartibda foydalanishlari mumkin; baholash toʻgʻrisidagi hisobot baholovchi tashkilotning obyekt qiymati xususidagi fikrini oʻz ichiga oladi va obyekt erkin bozorda obyektning mazkur baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan qiymatiga teng boʻlgan narxda sotilishini kafolatlamaydi; baholash faoliyatining qoʻllanilayotgan standartlari, bu yerda 8-son Mulkni baholash Milliy standartidan, baholash obyektini baholashni amalga oshirishda qoʻllaniladigan boshqa standartlardan foydalanilgani haqida axborot keltirilishi lozim. e) VI-boʻlim “Asosiy qism” quyidagi majburiy qismlarni oʻz ichiga olishi lozim: baholash jarayoni bosqichlari, bu yerda baholovchi oʻzi bajargan ishlar ketma-ketligini bosqichma-bosqich bayon etadi. Har bir bosqichda baholash obyektini baholash boʻyicha bajarilgan ishlar haqida umumiy maʼlumotlar keltiriladi (bajarilgan ishlarning oddiy roʻyxatini keltirishga yoʻl qoʻyiladi). Amalga oshirilgan tahlil va hisoblashlarning batafsil tavsifi baholash obyektining xususiyatlari, baholash vazifasi va mavjud axborot hajmiga muvofiq navbatdagi qismlarda keltiriladi; baholash obyektining tavsifi (uni identifikatsiya qilish) ,. bu yerda baholash obyektini koʻzdan kechirish, dastlabki va huquqni tasdiqlovchi hujjatlar, baholash obyektining texnik, moliyaviy, miqdor va sifat koʻrsatkichlari haqidagi maʼlumotlar keltiriladi. Bunda, baholovchi baholash obyekti haqidagi barcha moliyaviy va texnik axborotni, qoʻshimcha yuklamalar va cheklashlar, baholash obyektidan joriy foydalanish haqidagi maʼlumotlarni va baholash obyektiga taalluqli boʻlgan, uning qiymatiga sezilarli darajada taʼsir koʻrsatadigan boshqa omillar va koʻrsatkichlarni yoritib beradi. Amalga oshirilgan koʻzdan kechirishning barcha natijalarini baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda bosqichma-bosqich bayon etadi. Koʻchmas mulkning hajmiy-rejalashtirish koʻrsatkichlarini oʻlchash amalga oshirilganida, biron-bir parametr qiymatini tasdiqlash yoki belgilash zaruriyati tugʻilgan holda, baholovchi buni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatib oʻtadi. Baholovchi baholashni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan axborotni olish jarayonini ham axborotni olishning aniq manbalarini koʻrsatgan holda baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiradi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi baholash obyektini baholashda foydalanilgan (buyurtmachi, balansda saqlovchidan va boshqa manbalardan olingan) barcha hujjatlarni ularning nomi, raqami, sanasini va hujjatni identifikatsiya qilish imkoniyatini beradigan boshqa maʼlumotlarni koʻrsatgan holda sanab oʻtadi. Buyurtmachi yoki uning vakili soʻralayotgan axborotni taqdim etishdan bosh tortgani baholash natijalarining aniqligi va (yoki) haqqoniyligiga sezilarli darajada taʼsir koʻrsatgan boʻlsa, bu holat baholash toʻgʻrisidagi hisobotda qayd etiladi. Baholash obyektining tavsifi baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan foydalanuvchi baholash obyekti haqida baholanayotgan mulkning qiymatiga taʼsir etadigan barcha jihatlardan aniq tasavvur hosil qilishi uchun imkoniyat yaratishi lozim; baholash obyekti bozorining tahlili baholash obyektiga bevosita taalluqli boʻlmagan, lekin uning qiymatiga taʼsir etadigan barcha omillar tahlilini oʻz ichiga olishi lozim. Ushbu boʻlimda baholash obyekti qiymatini aniqlashda foydalanilgan narxni shakllantiruvchi barcha omillar haqida axborot keltirilishi va ularning qiymatlari asoslanishi lozim. Baholovchi baholash obyektining mintaqadagi holatini (maqomini) belgilovchi vaziyatga umumiy tavsif beradi. Bozorning faolligi oʻxshash obyektlarning talab va taklifi hajmi va dinamikasi nuqtai nazaridan, ochiqlik darajasi hamda baholash obyektining jozibadorligi yoki noyobligini belgilovchi boshqa koʻrsatkichlar tahlil qilinadi. Chiqarilgan tahliliy xulosalarni quvvatlovchi miqdor va sifatga oid barcha maʼlumotlar koʻrsatiladi. Tarmoq tavsifi tarmoq hajmi va tuzilishi, bozorning asosiy ishtirokchilari va tarmoqning rivojlanish istiqbollari tahlilini oʻz ichiga oladi. Koʻrib chiqilayotgan koʻrsatkichlarning aniq roʻyxati har bir holda bajarilayotgan baholashning asosiy vazifalariga mos kelishi, baholash toʻgʻrisidagi hisobot ortiqcha axborot bilan yuklanishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. Bozordagi vaziyat tahlili natijasi baholash obyektining bozordagi tutgan oʻrni haqida aniq tasavvur hosil qiladi. Bunda, baholovchi mazkur holatni aniqlashda qaysi mezonlarga amal qilganini koʻrsatadi; eng maqbul va eng samarali foydalanish tahlili,. bu yerda baholovchi baholash obyektidan foydalanish natijasida uning qiymatini mumkin qadar oshirish imkoniyati haqidagi oʻz mulohazalarini bayon etadi va ularni asoslaydi. Baholash obyektidan eng samarali foydalanish tahlili muqobil foydalanish variantlarini tanlashni nazarda tutadi,. shu tufayli ham baholash obyektining funksional yoʻnalishi, konstruktiv yechimlarning toʻliq yoki qisman oʻzgarishi, huquqlar tarkibi va boshqa parametrlar oʻzgarishi mumkinligini hisobga olib variantlar roʻyxatini keltirish lozim. Baholovchi foydalanilgan barcha qonunchilik va meʼyoriy hujjatlarni ham baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirishi darkor; baholash jarayoni tavsifi baholash obyekti qiymatini aniqlashning baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan foydalanuvchiga baholash jarayoni mantiqini va baholovchi baholash obyekti qiymatini aniqlash yoʻlida tashlagan qadamlarning muhimligini tushunish imkoniyatini beruvchi ketma-ketligini oʻz ichiga olishi lozim. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi xarajat, qiyosiy va daromad yondashuvlari doirasida qoʻllagan usullarning tanlanishi asoslangan boʻlishi kerak. Baholovchi baholash obyektini baholashga nisbatan muayyan yondashuvni qoʻllashdan voz kechilganligi sabablarini dalillar bilan asoslab berishi lozim. Har bir yondashuv doirasida baholovchi oʻzi qilgan barcha tahlillar, hisoblashlar, fikr-mulohazalar, farazlar va cheklashlarni keltiradi. Qabul qilingan yondashuvlar doirasida baholash usullarini qoʻllab baholashni amalga oshirishda baholovchining har bir harakati lozim darajada asoslangan boʻlishi kerak. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda hisoblashlar tavsifi keltirilishi, hisoblashlarga baholovchi baholashni amalga oshirish vaqtida qoʻllanilgan yondashuvlar va usullar doirasida olgan yoki koʻrsatgan xulosalar va natijalarni tekshirish imkoniyatini taʼminlovchi tushuntirishlar berilishi lozim. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda, shuningdek, baholovchi fikriga koʻra baholash obyekti qiymatini hisoblashning u qoʻllagan usulini toʻla aks ettirish uchun muhim hisoblangan har qanday maʼlumotlar aks ettirilishi mumkin. j) VII-boʻlim “Xulosa” quyidagi qismlardan tarkib topishi lozim: turli yondashuvlar yordamida olingan baholash natijalarini muvofiqlashtirish. Baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda muvofiqlashtirish tartibining tavsifini, qoʻllanilgan yondashuvlarning yaroqliligi, aniqligi va asosliligi borasida tanlangan mezonlar ahamiyatining tavsifini keltirishi, bu yondashuvlarda dastlabki maʼlumotlardan qay darajada foydalanilishi va baholash obyektining yakuniy qiymatiga olib kelishini koʻrsatib oʻtishi lozim. Baholash yondashuvlarining har biri bilan olingan natijalar oʻrtasidagi jiddiy tafovut uning ehtimol tutilgan sabablari xususidagi asoslantirilgan sharhlar bilan tushuntirilishi kerak. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan baholash obyekti bozor qiymatining yakuniy koʻrsatkichi qoʻshilgan qiymat soligʻini oʻz ichiga olishi yoki olmasligi aniq boʻlishi lozim; sifat toʻgʻrisida bayonot — baholovchining baholash toʻgʻrisidagi hisobot amaldagi qonunchilik va foydalanilayotgan baholash standartlari talablariga muvofiq ekanligi haqidagi rasmiy bayonoti. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning sifati toʻgʻrisidagi bayonotning tarkibiy qismi sanaluvchi qoidalar roʻyxati quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin: mazkur baholash toʻgʻrisidagi hisobotda bayon etilgan barcha faktlar toʻgʻri va haqqoniydir; amalga oshirilgan tahlil, bildirilgan fikrlar va chiqarilgan xulosalar baholovchilarning oʻziga qarashli va faqat mazkur baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aytib qoʻyilgan farazlar va cheklovchi shartlar doirasida haqiqiydir; baholash obyektida baholovchining joriy manfaatlari ham, boʻlgʻusi manfaatlari ham mavjud emas va u bitimdan manfaatdor taraflarga nisbatan xolisona va begʻaraz ish koʻrgan; baholovchiga toʻlanadigan haq baholash obyekti qiymatining yakuniy miqdoriga, shuningdek, buyurtmachi yoki uchinchi taraf mazkur baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan foydalanishi natijasida yuz berishi mumkin boʻlgan voqealarga bogʻliq emas; tahlil, fikr-mulohazalar va xulosalarni olish, mazkur hisobotni tuzish Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni va 8-son MBMS “Xususiylashtirish maqsadida mulkni baholash” talablariga toʻla muvofiq tarzda amalga oshirilgan; z) VIII-boʻlim “Foydalanilgan manbalar roʻyxati” baholash obyektini baholashni amalga oshirishda foydalanilgan maʼlumotlar roʻyxatini oʻz ichiga oladi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda foydalanilgan adabiyotlar va axborot manbalariga havolalar hisobot matnida keltirilishi lozim, bu manbalarning nomlari toʻliq ifodalangan roʻyxat esa hisobotning alohida boʻlimida (ilovada) keltiriladi. Manbalar jumlasiga quyidagilar kiradi: qonunchilik va boshqa meʼyoriy-huquqiy hujjatlar, maʼlumotlar va uslubiy adabiyotlar, uslubiy tavsiyalar, ishga oid adabiyotlar, maʼlumotlar bazalari, Internet tarmogʻidan olingan maʼlumotlar va h.k; i) IX-boʻlim “Ilovalar” baholashni amalga oshirishda foydalanilgan bosma shakldagi barcha axborotni (shu jumladan internet-sahifalarni) oʻz ichiga oladi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot ilovalarida chetdagi tashkilotlarga yuborilgan soʻrovlar va bunday soʻrovlarga olingan javoblarning nusxalari ham keltirilishi lozim. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotga ilova qilingan barcha hujjatlar tegishli tarzda rasmiylashtirilgan boʻlishi lozim (vakolatli shaxs tomonidan imzolangan va hujjatlarni taqdim etuvchi organlar va tashkilotlar tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlangan boʻlishi kerak, Internet tarmogʻidan olingan axborotdan tashqari). Huquqni tasdiqlovchi hujjatlar yoʻqligi baholash toʻgʻrisidagi hisobotni haqqoniy emas deb topish uchun bevosita asos hisoblanadi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotga ilovalar baholovchi tashkilot litsenziyasi, baholovchining baholashni amalga oshirish huquqini tasdiqlovchi hujjatlarning nusxalarini, fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish polisining nusxasi va zarur fotomateriallarni ham oʻz ichiga olishi lozim. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda ilova hujjatlarining toʻliq roʻyxati keltirilishi lozim. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot nusxasini baholovchi tashkilot hisobot tuzilgan sanadan eʼtiboran qonunchilik hujjatlarida belgilangan muddat mobaynida saqlashi lozim.