“Oʻzbekiston Respublika tovar-xom ashyo birjasi” AJ birja savdolarida qimmatbaho metallarni sotish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2022-04-05)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki qoshidagi Qimmatbaho metallar agentligida qimmatbaho metallarni ishlab chiqarish va topshirish boʻyicha davlat buyurtmasi toʻgʻrisida” 2019-yil 17-yanvardagi PQ-4121-son qaroriga muvofiq, sanoat mahsulotlari, zargarlik buyumlari va boshqa buyumlar ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida foydalaniladigan qimmatbaho metallarni birja savdolarida sotish mexanizmini yanada takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. “Oʻzbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasi” AJ birja savdolarida qimmatbaho metallarni sotish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki va Moliya vazirligi bilan birgalikda har yili qimmatbaho metallarni ishlab chiqarish va taqsimlash prognoz parametrlarini shakllantirishda sanoatda ishlatiladigan mahsulotlar, zargarlik buyumlari va boshqa mahsulotlarni ishlab chiqaruvchilarga ularning ehtiyojlarini hisobga olib, asoslangan hisob-kitoblar boʻyicha birja savdolarida sotish uchun qimmatbaho metallar ajratish hajmlarini nazarda tutsin. 3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — Oʻzbekiston Respublikasi moliya vaziri J.A. Qoʻchqorov, Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va sanoat vaziri B.A. Xoʻjayev zimmasiga va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Yoqilgʻi-energetika sohasi va sanoatning bazaviy tarmoqlarini rivojlantirish masalalari kotibiyatiga yuklansin. 1. Ushbu Nizom qimmatbaho metallarni birja savdolarida sanoatda ishlatiladigan mahsulotlar, zargarlik buyumlari va boshqa buyumlarni ishlab chiqaruvchilarga sotish tartibini belgilaydi. 2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: standart quymalar (plastinalar) — Oʻzbekiston Respublikasi, quymalarni ishlab chiqaruvchi davlatning texnik tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlariga, shuningdek, tovar-xom ashyo birjalari (keyingi oʻrinlarda birjalar deb ataladi) talablariga muvofiq boʻlgan zargarlik buyumlari va sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishda foydalaniladigan xom ashyo sifatida birja savdolarida sotish uchun moʻljallangan qimmatbaho metallar quymalari (plastinalar); qimmatbaho metallar — Oʻzbekiston Respublikasining, shuningdek, ishlab chiqaruvchi davlatning texnik tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlariga muvofiq boʻlgan quymalar, plastinalar, granulalar va kukun koʻrinishidagi oltin, kumush va platina; qimmatbaho metallar granulalari — qimmatbaho metallar affinajini amalga oshiruvchi korxonalar tomonidan tayyorlanadigan, birja savdolarida zargarlik buyumlari va sanoat mahsulotlari ishlab chiqaruvchilarga boshlangʻich xom ashyo sifatida sotalidagan yumaloq shakldagi kristallashtirilgan eritma shaklidagi qimmatbaho metallar guvalachalari; birja bitimi — birja savdolarining birja tomonidan qayd etilgan natijasi boʻyicha tuzilgan, birja tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilgan birja tovarining oldi-sotdi shartnomasi; birja aʼzolari — birja tomonidan belgilangan tartibda birja savdolarida ishtirok etish hamda dilerlar va brokerlar sifatida birja bitimlarini tuzish huquqiga ega boʻlgan yuridik shaxslar; birja savdolarining elektron tizimi — birja aʼzolariga respublikaning har qanday geografik nuqtasidan masofada turib aniq vaqt rejimida birja savdolarida ishtirok etish imkoniyatini beradigan, dasturiy-apparat vositalari majmuini oʻz ichiga olgan global taqsimlangan axborot tizimi; hisob-kitob-kliring palatasi (keyingi oʻrinlarda HKP deb ataladi) — birjaning birja bitimlari boʻyicha kliring va oʻzaro hisob-kitoblar oʻtkazilishini taʼminlovchi tarkibiy boʻlinmasi; avans — moliyaviy mablagʻlar sotuvchilari va xaridorlari tomonidan kiritiladigan, birja yigʻimini, shuningdek, tomonlarning zakalat pulini oʻz ichiga oladigan summa; London qimmatbaho metallar bozori uyushmasi fiksingi — yuzaga kelgan talab va taklif asosida London qimmatbaho metallar bozori uyushmasi tomonidan qoʻllaniladigan qimmatbaho metallar narxlarini belgilash va eʼlon qilish tartiboti. 3. Qimmatbaho metallarni birja savdolarida sotish qimmatbaho metallarni ishlab chiqaruvchilar yoki birja savdolarining boshqa ishtirokchilari tomonidan ushbu Nizomga 1-ilovaga muvofiq sxema boʻyicha amalga oshiriladi. 4. Qimmatbaho metallarni ishlab chiqaruvchilar yoxud birja savdolarining boshqa ishtirokchilari — birjaning yetkazib beruvchilari normativ hujjatlar talablariga va namunaga muvofiq qimmatbaho metallardan plastinalar, quymalar, granulalar ishlab chiqarilishini taʼminlaydilar. Buyurtmalardan hamda bozordagi talab va taklif konyunkturasidan kelib chiqib ishlab chiqaruvchilar qimmatbaho metallardan quyidagi oʻlchov ogʻirligidagi oʻlchov plastinalari, quymalarni ishlab chiqaradilar: oltindan — 5 gramm, 20 gramm, 50 gramm, 100 gramm, 250 gramm, 500 gramm va 1000 grammli, shuningdek, kumushdan — 100 gramm, 250 gramm, 500 gramm va 1000 grammli. Qimmatbaho metallarning standart plastinalari va quymalari yuzasida ishlab chiqaruvchining tovar belgisi boʻlishi, sof qimmatbaho metall va ligatura massasi tarkibining koʻrsatgichlari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga hamda tovar-xom ashyo birjasining talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Qimmatbaho metallar granulalari mahsulotning tarkibi va sifatini koʻrsatuvchi tegishli yozuvlar kiritilgan ogʻirligi oʻlchangan oʻramga oʻrab joylashtirilgan boʻlishi kerak. 5. Sanoatda ishlatiladigan mahsulotlarni qayta ishlash quvvatiga ega boʻlgan ishlab chiqaruvchilar, shuningdek, yuridik shaxslar va yakka tadbirkorlar — qimmatbaho metallardan zargarlik buyumlari va boshqa buyumlar ishlab chiqaruvchilar birja savdolarida qimmatbaho metallarning xaridorlari hisoblanadilar. Zargarlik buyumlari va boshqa buyumlar ishlab chiqaruvchilar savdolarda ishtirok etish uchun birjaga Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Davlat asillik darajasini belgilash palatasi tomonidan beriladigan qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlardan zargarlik buyumlari va boshqa buyumlar ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani taqdim etishlari kerak. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar savdolarda ishtirok etish uchun birjaga Davlat asillik palatasi tomonidan beriladigan roʻyxatdan oʻtkazish guvohnomasini taqdim etishi kerak. 6. Birja savdolari har kuni (dushanbadan jumagacha) birja savdolari elektron tizimidan foydalangan holda oʻtkaziladi. 7. Birja savdolarida sotib olingan qimmatbaho metallarni eksportga sotish mumkin emas. 8. Yetkazib beruvchilar tomonidan qimmatbaho metallarni birja savdolariga qoʻyish qimmatbaho metallarni ishlab chiqarish va isteʼmol qilish hajmlarining tasdiqlangan hajmlariga muvofiq amalga oshiriladi. Tegishli yilga qimmatbaho metallarni ishlab chiqarish va taqsimlashning tasdiqlangan prognozlari asosida birja savdolarida qimmatbaho metallarni sotishning choraklik va oylik prognozlari Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi tomonidan belgilanadi. Qimmatbaho metallar ishlab chiqaruvchilar har oyda joriy oyning 25-kunidan kechiktirmasdan mahsulotlarni birja savdolarida joylashtirish jadvalini ishlab chiqadilar va navbatdagi oy boshlanguniga qadar birjaga yuboradilar. Joylashtirish jadvallarida birja savdolarida sotish uchun moʻljallangan qimmatbaho metallar hajmlari koʻrsatiladi. 9. Birja savdolarini tashkil etish va oʻtkazish qonunchilika, birja savdolari va hisob-kitob-kliring xizmat koʻrsatish qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. Birja savdolari va hisob-kitob-kliring xizmat koʻrsatish qoidalari birja, birja aʼzolari, sotuvchilar va xaridorlar uchun majburiy hisoblanadi. Birja tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar uchun toʻlovlar miqdori xaridorlar va sotuvchilar uchun belgilangan tartibda birja xizmatlariga belgilangan tariflardan kelib chiqqan holda belgilanadi. 10. Xaridorlar va sotuvchilar birja savdolarida birja bilan yoki brokerlar nomidan ularning treyderlari tomonidan tuzilgan shartnoma asosida dilerlar sifatida mustaqil ravishda ishtirok etadilar. 11. Har bir birja savdosi boʻyicha sotuvchilar va xaridorlarga ruxsat berish yoki chetlatish, shuningdek, birja savdolari gʻoliblarini aniqlash va birja bitimlarini roʻyxatdan oʻtkazish avtomatik tarzda birjaning elektron birja savdolari tizimi tomonidan amalga oshiriladi. 12. Savdoga qoʻyilgan, biroq sotilmagan mahsulotlar hajmlari, shuningdek, bekor qilingan bitimlar boʻyicha hajmlar takroriy ravishda birja savdolariga qoʻyiladi. Birja savdolarida bir oy mobaynida sotilmagan qimmatbaho metallar hajmlari Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan tartibda sotib olinishi mumkin. 13. Mahsulotlarni isteʼmolchilarga yetkazib berish birja yetkazib beruvchilari tomonidan 100 foizli oldindan haq toʻlash shartlarida amalga oshiriladi. Qonunchilikka muvofiq birja savdolarida sotiladigan qimmatbaho metallarga qoʻshilgan qiymat soligʻi va aksiz soligʻi solinmaydi. 14. Qimmatbaho metallarning boshlangʻich narxi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining birja bitimi tuzilgan sanadagi kursi boʻyicha milliy valyutada London qimmatbaho metallar bozori uyushmasining soʻnggi tonggi fiksingi asosida belgilanadi. Qimmatbaho metallarning milliy valyutadagi boshlangʻich narxining hisob-kitoblari ushbu Nizomga 2-ilovaga muvofiq amalga oshiriladi. 15. Xaridorlar HKPdagi oʻz hisob raqamlariga birja bitimining moʻljallanayotgan summasining 1 foizi miqdoridagi zakalatni oʻz ichiga olgan avansni kiritadilar. 16. Xaridorlar birjada avans bilan taʼminlangan hajmlarda mahsulot sotib olish uchun bitimlar tuzishga haqlidirlar. 17. Oldi-sotdi shartnomasi rasmiylashtirish uchun birja tomonidan birja aʼzolariga birja savdolari qoidalariga muvofiq birja bitimini elektron roʻyxatdan oʻtkazish sanasida taqdim qilinadi. 18. Xaridor ushbu Nizomning 13-bandiga muvofiq 3 ish kuni mobaynida tuzilgan birja bitimi boʻyicha moliyaviy majburiyatlarni toʻliq qoplash uchun yetarli boʻlgan miqdordagi mablagʻlarni birjaning talab qilib olingungacha ikkilamchi depozit hisob raqamiga oʻtkazishi kerak. 19. HKP ushbu Nizomning talablariga muvofiq oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha zarur pul mablagʻlari tushganidan soʻng bir ish kuni mobaynida sotuvchining shaxsiy kabinetiga toʻlangan bitimlarning reyestrini yuborishi shart. 20. Sotuvchi HKPdan xaridor tomonidan ushbu Nizomning 13-bandiga muvofiq oldindan toʻlov amalga oshirilganligi haqidagi xabarni olganidan soʻng birja bitimida kelishilgan yetkazib berish shartlari boʻyicha 5 ish kuni mobaynida xaridorga mahsulotni yetkazib beradi. 21. Sotuvchiga HKP tomonidan xaridorning shaxsiy hisob raqamiga toʻlangan mablagʻlar tushganligi haqida bitimlar reyestrini taqdim qilish sotuvchi tomonidan xaridorga mahsulotni yuklab joʻnatish uchun asos sifatida xizmat qiladi. HKP tomonidan xaridor oʻz majburiyatlarini bajarganligi fakti tasdiqlanmasdan sotuvchi tomonidan mahsulot yuklab joʻnatilgan taqdirda, birja roʻyxatdan oʻtkazilgan oldi-sotdi shartnomasi majburiyatlarining xaridor tomonidan bajarilmaganligi uchun javob bermaydi. 22. Mahsulotni yuklash va olish fakti xaridor va sotuvchining imzolari bilan tasdiqlanadigan schyot-faktura nusxasi bilan tasdiqlanadi. Schyot-fakturaning taqdim qilingan nusxasi HKP bir ish kuni mobaynida sotuvchiga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi talab qilib olingungacha ikkilamchi hisob raqamiga mablagʻlarni oʻtkazishi, shuningdek, bitimni yopish uchun asos va majburiyat sifatida xizmat qiladi. 23. Birja savdosini tashkil etish, shartnoma majburiyatlarini ijro etish va hisob-kitob-kliring xizmat koʻrsatish jarayonida yuzaga keladigan nizo va kelishmovchiliklar qonunchilikda belgilangan tartibda hal qilinadi. 24. Sotuvchi yoki xaridor tomonidan ushbu Nizomdan kelib chiqadigan oʻz majburiyatlari bajarilmagan taqdirda, nohalol tomonning zakalati jabrlangan tomonning foydasiga ushlab qolinadi. Bunda sotuvchidan xaridor foydasiga undiriladigan summa miqdori shartnomaning umumiy summasidan kelib chiqqan holda belgilanadi. 25. Ushbu Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikka muvofiq javob beradilar. Bosqichlar Tadbirlar Masʼullar Muddatlar I bosqich Sotuvchi va xaridor oʻz tanlovi boʻyicha broker bilan shartnoma tuzadi. Sotuvchi, xaridor Zaruratga koʻra II bosqich Sotuvchining brokeri yoki sotuvchining oʻzi shaxsiy kabinet orqali Iqtisodiyot va sanoat vazirligi bilan kelishilgan jadvalga muvofiq qimmatbaho metallarning qoʻyiladigan hajmlari toʻgʻrisidagi axborotni joylashtiradi. Sotuvchi, birja Savdo boshlanishidan 1 kun oldin III bosqich Birja oʻzining veb-saytida birja savdolari oʻtkazilishi sanasi va vaqti toʻgʻrisidagi axborotni eʼlon qiladi. Birja Savdo boshlanishidan oldin IV bosqich Birja savdolarida ishtirok etuvchi qimmatbaho metallarning sotuvchisi va xaridori hisob-kitob kliring palatasida (HKP) oʻzining shaxsiy hisob raqamiga savdoga qoʻyiladigan va xarid qilish moʻljallanayotgan mahsulot qiymatining 1 foizi miqdoridagi mablagʻni zakalat sifatida majburiy tartibda depozitga qoʻyadi. Sotuvchi, birjaning HKPsi Savdo boshlanishidan 1 kun oldin V bosqich Sotuvchining brokeri va xaridorning brokeri yoki sotuvchi va xaridorning oʻzi tuzilgan bitimlar reyestri asosida qimmatbaho metallarni sotishga birja bitimi tuzadilar. Broker, sotuvchi, xaridor Tuzilgan bitimlar reyestri taqdim qilingandan keyin VI bosqich 1. Xaridor birja bitimi boʻyicha zarur pul mablagʻlarini birjaning HKPsidagi oʻz shaxsiy hisob raqamiga oʻtkazadi. 2. Birjaning HKPsi ushbu Nizom talablariga muvofiq tushgan summaga sotuvchiga toʻlangan bitimlar reyestrini yuboradi, bu mahsulotni xaridorga yuklab joʻnatish uchun asos boʻladi. 3. Mahsulotning yuklab joʻnatilishi va olinishi fakti xaridor va sotuvchining imzolari bilan tasdiqlangan schyot-faktura bilan tasdiqlanadi. Xaridor, birjaning HKPsi, sotuvchi 1. Birja bitimi roʻyxatdan oʻtkazilgandan keyin 3 ish kuni mobaynida. 2. Xaridordan pul mablagʻlari tushgandan keyin 1 ish kuni mobaynida. 3. HKPdan toʻlangan bitimlar reyestri olingandan keyin 5 ish kuni mobaynida 1 gramm qimmatbaho metallning milliy valyutadagi narxi quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqiladi: PG/UZS = ((PW / Y) * ECB) verguldan soʻng 2 kasrli xonaga qadar yaxlitlanadi, bunda: PG/UZS — bir gramm uchun soʻmdagi narx; PW — London qimmatbaho metallar bozori uyushmasining soʻnggi ertalabki fiksingi narxi (AQSh dollari/tr.uns.); Y — bir troy unsiyasining metrik grammdagi ekvivalenti (1 troy unsiyasi = 31,10348 gramm); ECB — Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi (milliy valyutada AQSh dollari).