METALLARGA KIMYOVIY ISHLOV BERISH VA ULARGA GALVANIK VA KIMYOVIY QOPLAMALAR SURTISHDA MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI TASDIQLASH HAQIDA
(order, 2025-12-10)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Metallarga kimyoviy ishlov berish va ularga galvanik va kimyoviy qoplamalar surtishda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar metallarga kimyoviy ishlov berish va ularga galvanik va kimyoviy qoplamalar surtishda mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar metallarga kimyoviy ishlov berish va ularga galvanik va kimyoviy qoplamalar surtish ishlarini amalga oshiruvchi tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Ushbu Qoidalar ishlab chiqarish binolarini va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Ushbu Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa meʼyoriy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 6. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq, ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 7. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb etilishlari mumkin emas. 9. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 10. Tashkilot xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 12. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari ishlab chiqiladi va xodimlar hamda ish joylarini shu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 13. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 14. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnatning ogʻir sharoitlari attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim. 15. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli omillar yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli omillar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 16. Tashkilot oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 17. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishi va ishlarni bajarish usullarini oʻzlashtirib olishi shart. 18. Oʻta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 19. Tashkilot rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va xavfsiz bajarishda belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga toʻla javobgardir. 20. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish muhiti omillaridan himoya qilish belgilangan standartlar va meʼyorlar talablariga mos jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 21. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini meʼyorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 22. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari xonadagi barcha xodimlarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va tashkilotni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim. 23. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi. 24. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 25. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi; himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi; yakka tartibdagi himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni degazatsiya va dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 26. Xodimlar maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan belgilangan tartibda bepul taʼminlanishi lozim. 27. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 28. Xodimlar, ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 29. Bosim ostida ishlovchi uskunalar va xavfi yuqori boʻlgan ishlarda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart. 30. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 32. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 33. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning koʻrikka kelishini taʼminlashi lozim. 34. Majburiy tibbiy koʻriklar korxonalarga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa korxona joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. Majburiy tibbiy koʻriklar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari belgilangan tekshirish dalolatnomasi bilan yakunlanishi lozim. 35. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 36. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklanadi. 37. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 38. Tashkilot xonalari ish hududidagi harorat, nisbiy namlik, havoni harakatlanish tezligi va boshqalar GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 39. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini tuzishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 40. Ishlab chiqarish binolari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” hamda SanQvaN 0020-22 “Davolash-profilaktika muassasalarini loyihalashtirish, qurish va ekspluatatsiya qilishning sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari”ga muvofiq jihozlanishi lozim. 41. Yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos kelishi lozim. 42. Ishlab chiqarish va yordamchi xonalarning (harorati, nisbiy namligi, havoni harakatlanish tezligi va boshqalar) mikroiqlimi GOST 12.1.005-88 talabiga javob berishi kerak. 43. Nam xonalarda hamda issiq oʻtkazuvchi pollarda (betonli, gʻishtli, plitali va boshqalar) muntazam ishlashga moʻljallangan ish joylarida yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi kerak. 44. Pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalangan boʻlishi kerak. 45. Binoga transport vositalarining kirish joylari darvozalar va signal asbob-uskunalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 46. Darvoza tavaqalari yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 47. Transport vositalarining binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalarining eni miqdoridan oshiq boʻlishi kerak. 48. Darvozalar balandligi transport vositasining balandligidan 0,2 m dan oshiq boʻlishi kerak. 49. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 50. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda ikki martadan (bahor va kuzda) kam boʻlmagan holda tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari, ularda topilgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va muddati koʻrsatilgan dalolatnomalar orqali rasmiylashtirilishi kerak. 51. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Xavfli hududlarda ishlab chiqarish jarayonlari halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi lozim, shuningdek xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 52. Shamollatish va isitish SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talabiga muvofiq boʻlishi lozim. 53. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi kerak. 54. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan oʻtish yoʻlaklarining enini kamaytirmasligi kerak. 55. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21°S, oʻrtacha ogʻir ishda 17°S, ogʻir ishda 16°S dan past boʻlmasligi lozim. 56. Xodimlarning isinishi uchun xonalarda havo harorati 22°S dan kam boʻlmasligi kerak. 57. Isinish xonalarigacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan, bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 m dan koʻp boʻlmasligi lozim. 58. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” shaharsozlik normalari va qoidalari talabiga mos kelishi kerak. 59. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar boʻlishi kerak. Suv quvurlari yoʻq boʻlganda baklarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 60. Ichimlik suvining harorati 8°S dan 20°S gacha boʻlishi kerak. 61. Tashkilot hududidagi hojatxonalar isitish va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga ulangan boʻlishi lozim. 62. Tashkilotda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi yoʻq boʻlganda hududiy sanitariya-epidemiologiya nazorati bilan kelishilgan holda tashkilotda yer qatlamini ifloslantirmagan holda dushxonalardan va yuz-qoʻl yuvgichlardan suv oqmaydigan qurilmali axlat oʻralarini mavjud boʻlishiga ruxsat etiladi. 63. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi lozim. 64. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarini ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritishlarni sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim. 65. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. Yorugʻ tushuvchi oynalarni yilda kamida ikki marotaba tozalash lozim. 66. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) toʻsib qoʻyishiga ruxsat etilmaydi. 67. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizimda ishlatiladi (umumiy mahalliy bilan birgalikda). Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 68. Uchastka va xonalarda portlash boʻyicha xavfli gaz va changlar konsentratsiyasi yigʻilib qolish ehtimoli boʻlsa, elektr yoritish tizimi portlashdan alohida bajarilishi kerak. 69. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, silososlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ni ichki sirtini yoritish uchun koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 70. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi kerak. 71. Tashkilot hududida transport vositalari va piyodalarni harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak. 72. Transport vositalari va tashkilot hududida piyodalarning harakati chizmasi tashkilotga kirish va chiqish hamda ish uchastkalari va sexlarning koʻrinarli joylariga osib qoʻyilishi kerak. 73. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 74. Tashkilot maydonidagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suvlar oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 75. Yilning yoz vaqtida yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan, qishda qordan tozalanib, qum sepilgan boʻlishi lozim. 76. Tashkilotdagi ishlab chiqarish texnologik jarayonlari GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 77. Ishlab chiqarish jarayonlarining xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanadi: ishlab chiqarish uskunalariga xizmat koʻrsatish tartibidagi texnologik jarayonlarni (ish turlarini), ish usullari va rejimlarini qoʻllash; ishlovchilarga zararli taʼsir koʻrsatmaydigan xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni, butlovchi mahsulotlarni qoʻllash (ushbu talabni bajarishning imkoni boʻlmagan taqdirda ishlab chiqarish jarayonining xavfsizligini va xodimlarning himoyasini taʼminlovchi choralar koʻrish orqali); shikastlanish va kasb kasalliklari manbai boʻlmagan ishlab chiqarish uskunalarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; ishlab chiqarish uskunalarini toʻgʻri joylashtirish va ish joylarini toʻgʻri tashkil etish; xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni, tayyor mahsulotlarni va ishlab chiqarish chiqindilarini saqlash va transport vositalarida tashishning xavfsiz usullarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining xususiyatiga mos keluvchi himoyalash vositalarini qoʻllash; ish bajarilayotgan paytdagi xavfli hududlarni belgilash. 78. Ishlab chiqarish jarayonlari atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarining tegishli normativlaridan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi shart. 79. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlari soz uskunalarda, soz nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar, ishga tushiruvchi apparatlar, texnologik asbob-uskunalar mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim. 80. Texnologik jarayon qatʼiy ravishda texnologik hujjatga muvofiq olib borilishi lozim. 81. Texnologik jarayonda yangi xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar qoʻllanilsa, shuningdek xavfli va zararli ishlab chiqarish omillariga ega boʻlgan oraliq moddalar hosil boʻlsa xodimlarga oldindan oʻzini bexatar tutish qoidalari haqida maʼlum qilinishi va ular tegishli tartibda oʻqitilishi va himoya vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 82. Yangi xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni qoʻllashga faqat belgilangan tartibda tegishli gigiyenik meʼyorlar tasdiqlangandan soʻng ruxsat etiladi. 83. Ishlab chiqarish jarayonlari yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga va ushbu Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim. 84. Ishlab chiqarishda sinalmagan yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni qoʻllash taqiqlanadi. 85. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 86. Shamollatish tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak. 87. Ishlab chiqarish binolari va xonalari uchun hududiy yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga osib qoʻyilishi lozim. 88. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va yongʻinni oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 89. Bino va yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻin vositalari va uskunalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 90. Yongʻinga qarshi jihozlar ajratilgan joyda saqlanishi kerak. Yongʻinga qarshi jihozlardan boshqa maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi. 91. Elektr qurilmalarini va tarmoqlarini montaj qilish va ishlatish vaqtida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilish kerak. 92. Elektr tok oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslar (marmar, tekstolit, getinaks va boshqalar)da montaj qilinishi lozim. 93. Yoritish va quvvatli uskunalar va elektr tarmoqlarining tuzilishi xonalardagi sharoitlarga va ulardagi ishlab chiqarishning xususiyatiga mos boʻlishi shart. 94. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan yoki yopiq ijroda boʻlishi shart. 95. Yongʻin xavfi boʻlgan ishlab chiqarish va omborxonalardagi yoritqichlar yopiq chang oʻtkazmaydigan holda boʻlishi lozim. 96. Elektr yoritqichlar binolarning yonuvchi konstruksiyalari va yonuvchi materiallari bilan tutashib turmasligi lozim. 97. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi lozim. 98. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qoʻllanuvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim. 99. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qalpoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanishi lozim. 100. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi lozim. 101. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchamlari va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim. 102. Kabellar va elektr oʻtkazgichlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, himoyalovchi yerga ulagichlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va asboblar bilan oʻlchash orqali tekshirilib turilishi lozim. 103. Elektr apparatlari va agregatlari nolga va yerga ulash simlarining butunligi kamida 6 oyda bir marta tekshirilishi lozim. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 104. Kam quvvatli elektr lampalari va asboblarini kattaroq quvvatlilariga almashtirish tarmoq uchun yoʻl qoʻyiluvchi yuklanishni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligi uchun javobgar xodimning ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 105. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 106. Tashkilotning barcha turdagi bino va inshootlari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi lozim. Yashin qaytargichlar har yili bahorda tekshirilib turilishi va nosozliklari bartaraf etilishi lozim. 107. Organik erituvchilar bilan tozalash vaqtida quyidagi talablar bajarilishi lozim: tozalash ishlarini shamollatish qurilmalari va yongʻin oʻchirish vositalari bilan uskunalangan alohida xonalarda amalga oshirish; tozalash ishlarini mexanizatsiyalashgan usulda olib borish; detallarni yongʻin chiqarish xavfi boʻlgan organik erituvchilar bilan qoʻlda tozalash vaqtida yonmaydigan materiallardan yasalgan maxsus shkaflarda yuvish, ularning ichiga metall vannalar yoki rangli metalldan tayyorlangan stollar oʻrnatish; antistatik qoʻshilmali erituvchilarni qoʻllash; qoʻlda artib tozalash vaqtida statik elektr toki toʻplanishiga imkon bermaydigan ip-gazlama materiallardan foydalanish; xlorli uglevodorod erituvchilarda tozalash ishlarini germetik uskunalarda bajarish. 108. Shamollatish tizimlarida organik erituvchilarning bugʻlarini ushlab qoluvchi qurilmalar oʻrnatilishi lozim. 109. Ventilyatorlar portlashdan himoyalangan tarzda yasalishi va ishlab chiqarish xonasi tashqarisida oʻrnatilishi kerak. 110. Organik erituvchilar bilan tozalash uchastkalarida elektr-qizdirish asboblaridan foydalanish, shuningdek uchqun chiqishi mumkin boʻlgan har qanday ishlarni amalga oshirishga yoʻl qoʻyilmaydi. 111. Organik erituvchilar qoldiqlari mavjud boʻlgan ishlab chiqarish uskunasini tozalash va taʼmirlash ishlari havo yoki bugʻ yordamida erituvchi bugʻlari toʻliq chiqarilgandan soʻng bajarilishi lozim. 112. Tozalash uchastkalarida mavjud boʻlgan yongʻin chiqarish xavfi boʻlgan organik erituvchilar faqat texnologik hujjatda nazarda tutilgan miqdorlarda saqlanishi kerak. 113. Detallarni uchxloretilen bilan yogʻsizlantirish faqat germetik yopiq, suv bilan sovitiladigan, avtomatlashtirilgan yoki mexanizatsiyalashtirilgan uskunalarda amalga oshirilishi lozim. 114. Uchxloretilen bilan tozalash uchun koʻzlangan uskunalarning konstruksiyasi uskunaning ishlash vaqtida va undan detallarni tushirish vaqtida xonaga erituvchi tushishini istisno qilishi kerak. 115. Elektrokimyoviy tozalash vannasiga detallarni yuklash va undan chiqarish ishlari elektr manbasi oʻchirilgan paytda bajarilishi kerak. Agar bu operatsiyalarni elektr kuchlanish ostida bajarish zarur boʻlsa, detallar turli ishorali qutblarni tutashtirib qoʻymasligini muntazam kuzatib turish kerak. 116. Elektrokimyoviy tozalash vannasida ishlashda portlash yuz bermasligi uchun eritma yuzasidan gumburlovchi gazli koʻpikni barqaror metallardan yasalgan moslamalar yordamida olib turish va uchqun vujudga kelishiga yoʻl qoʻymaydigan chora-tadbirlar koʻrilishi lozim. 117. Elektrokimyoviy tozalash vannasi tubiga tushib ketgan detallarni elektr toki va isitgichlarni oʻchirib, maxsus moslamalar yordamida chiqarib olish lozim. 118. Elektrokimyoviy tozalash vannasini tayyorlash va tarkibini meʼyorlash (korrektirovkalash) ishlarini alohida vannada oldindan tayyorlab qoʻyilgan kaustik soda va boshqa tuzlarning eritmalari bilan amalga oshirish zarur. 119. Qotib qolgan kaustikni uning ichiga tushirilgan zmeyevik orqali bugʻ berib qizdirish lozim. 120. Qora va rangli metallardan yasalgan detallarni xurushlash texnologik jarayonlari uchun qoʻllaniladigan uskuna avtomatlashtirilgan yoki mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi lozim. Agar xurushlash ishlarini toʻliq avtomatlashtirib boʻlmasa, kislota xurushlash vannalariga quyish moslamasi bilan toʻldirilishi, ogʻir va yirik oʻlchamli detallar koʻtarish-tashish mexanizmi yordamida yuklanishi va chiqarilishi kerak. 121. Xurushlash eritmalari quyidagi ketma-ketlikda bajarilishi zarur: qora metallarni xurushlash uchun — xurushlash vannasini sovuq suv bilan toʻldirish, xlorid kislota, soʻngra sulfat kislota qoʻshish; mis va jezni xurushlash uchun — xurushlash vannasini sovuq suv bilan toʻldirish, xlorid, nitrat va sulfat kislota bilan (ketma-ket) qoʻshib borish; titan va uning qotishmalarini xurushlash uchun — xurushlash vannasini sovuq suv bilan toʻldirish, plavikli va nitrat kislotani (ketma-ket) qoʻshish. 122. Kislotali xurushlash vannalarining yuqori bortlari poldan 1 m balandlikda oʻrnatilgan boʻlishi hamda xodimlar ushbu vannalarga egilib ishlamasliklari lozim. 123. Detallarni moslamalarga montaj qilishda, ularni osish va mahkamlash vaqtida detallarning xurushlash vannasiga tushib ketish ehtimoliga yoʻl qoʻymaslik zarur. Detallarni mahkamlanganligini vanna ustida silkitib tekshirish mumkin emas. 124. Osma moslamalar (osma, savat va boshqalar) mustahkam va qulay boʻlishi, kislota hamda ishqorlar taʼsiriga chidamli materiallardan yasalishi lozim. 125. Xurushlanishi lozim boʻlgan barcha buyumlar dastlab quritilishi kerak. 126. Qora va rangli metallarni elektrolit usuli bilan xurushlash ishlari amalga oshirilayotganda vannaga detallarni yuklash, chiqarish, silkitish, osish moslamalarini va kontaktlarni toʻgʻrilashga ruxsat etilmaydi. 127. Sulfat kislotali xurushlash eritmalarini 80ºS dan ortiq, xlorid kislotalini esa 35ºS dan ortiq qizdirish mumkin emas. Xurushlash jarayonida avtomatik termoregulatordan foydalanish lozim. 128. Tananing ochiq aʼzolariga kislota yoki ishqor tekkan paytda zudlik bilan zararlangan joyni suv bilan yuvish, soʻngra kislota tekkan joylarni ikki uglerodli soda eritmasi bilan, ishqor tekkan joylarni esa bor kislota eritmasi bilan zararsizlantirish kerak. 129. Titan va berilliy bronzalarning qotishmalarini kombinatsiyalashgan usul, gidrid va kislota bilan xurushlashda balandligi pol sathidan 3 m, darchalari sinmaydigan oynali metall toʻsiqlar boʻlishi lozim. 130. Qora metallardan yasalgan detallarni xurushlash vaqtida vodorod va zararli gazlarning ajralib chiqishini kamaytirish uchun xurushlash vannalarining koʻzgusi maxsus qoʻshilmalar bilan qoplanishi kerak. Margimushli birikmalar bilan ifloslangan sulfat kislotasini qoʻllashga ruxsat etilmaydi. 131. Qora metallarni xurushlash asosan elektrolit usulda bajarilishi lozim. 132. Rangli metallarni (aluminiy qotishmalari) kimyoviy yogʻsizlantirish va xurushlashga tayyorlash ishlarini shamollatish tizimi bilan taʼminlangan xurushlash vannalarida bajarish zarur. Aluminiy xurushlanadigan vannalar qopqoqlar bilan jihozlanishi, ularni ochish va yopish mexanizatsiyalashgan boʻlishi kerak. 133. Magniy va uning qotishmalariga kimyoviy ishlov berishda yongʻin xavfsizligi talablariga amal qilinishi kerak. Magniy va uning qotishmalaridan tayyorlangan buyumlarga konsentrlangan nitrat kislota tushishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Magniy qotishmalaridan yasalgan detallarni yonib ketishining oldini olish uchun xurushlash vannasidagi nitrat kislotaning konsentratsiyasi 30 g/l dan koʻp boʻlmasligi lozim. Magniy qotishmalaridan tayyorlangan buyumlarni suyuqlantirilgan ishqorlarga solishga ruxsat etilmaydi. 134. Qalayli titan qotishmalariga ishqorlar eritmasida ishlov berish, shuningdek titan va uning qotishmalari tutunli nitrat kislota bilan oʻzaro qoʻshilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 135. Rangli metallarga (magniy va titan qotishmalariga) kimyoviy ishlov berishda poʻlatdan yasalgan texnologik jihoz (osma, toʻr va hokazo)lardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Poʻlat osish moslamalari polimer materiallar bilan izolyatsiya qilinishi lozim. 136. Magniy va titandan tayyorlangan buyumlarga ishlov beriladigan binoda kislota va ishqorlarni saqlashga ruxsat etilmaydi. 137. Mis va uning qotishmalarini xurushlash vannalari yoki tortish shkaflarining shamollatish tizimi qurilmalari azot oksidlari va boshqa zararli ajralmalarni toʻliq chiqarib yuborilishini taʼminlashi kerak. Ish vaqtida qizdirilgan xurushlash eritmalaridan foydalanish mumkin emas. 138. Ishqor eritmasidagi titan yonib ketganda uni darhol oʻchirish va detallarni chiqarish kerak. Yonayotgan titanni oʻchirish uchun faqat quruq qum, dolomit changi, kukunli moddalar bilan toʻldirilgan oʻt oʻchirgichlar qoʻllanilishi lozim. 139. Titan qotishmalari xurushlanadigan vannalarning tortish shamollatish tizimi qurilmalari boshqa agregatlarning tortish tizimlariga ulanmasligi kerak. Elektr uskunasi portlashga himoyalangan tarzda yasalgan boʻlishi lozim. 140. Elektr jilolash uchun eritmalar tayyorlash vaqtida avval fosfor kislotasini, keyin sulfat kislotasini quyish kerak. Elektr jilolash jarayonida eritma uzluksiz sovitib va aralashtirib turilishi zarur. 141. Xlorid kislotasini boshqa komponentlarga qoʻshish uchun toʻsiq orqasida turgan holda oz-ozdan quyib jadallik bilan aralashtirish zarur. 142. Xlorid kislotasini yogʻoch, bakelit va boshqa organik moddalar bilan oʻzaro qoʻshilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 143. Nordon elektrolitlar bilan ishlashda xodimlar eritmalarning ularga tegishini oldini oluvchi moslama va qurilmalardan foydalanishlari lozim. 144. Osish moslamalari kislota va ishqorga chidamli materialdan tayyorlanishi va belgilangan tartibda sinovdan oʻtishi lozim. 145. Osish moslamalari, shuningdek mis, rux, nikel va boshqa metallardan yasalgan anodlarni rezina qoʻlqoplar kiyib tozalash zarur. 146. Nikellash vannalarida ish boshlashdan oldin xodimlar qoʻllariga va tanasining boshqa ochiq qismlariga teng miqdorda lanolin va vazelin aralashmasidan tayyorlangan malhamni surtishlari zarur. Ishdan keyin xodimlar qoʻllarini sovun bilan issiq suvda yuvishlari va ularga shifokor koʻrsatmasiga asosan malham surtishlari lozim. 147. Ishqorli elektrolitlar (oqartirish, ruhlash) bilan ishlashda ushbu ish jarayonining xavfsizligini va xodimlarning himoyasini taʼminlovchi choralar koʻrilishi shart. 148. Vannaning yon soʻrish qurilmasining teshiklarini toʻlib qolgan ishqorlardan tozalash kerak. 149. Osish moslamalari ishqoriy elektrolitli vannaning korpusidan ishonchli tarzda izolyatsiya qilingan boʻlishi lozim. 150. Sianidli elektrolitlar bilan ishlash uchun texnologik jarayonlar avtomatlashtirilgan yoki mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi lozim. 151. Sianidli elektrolit vannalari qulfli qopqoqlar bilan jihozlanishi kerak. Ish vaqtida qopqoqlar yopilgan boʻlishi zarur. Ish tugagandan keyin va tushlik tanaffusi vaqtida vannalarning qopqoqlari qulflab qoʻyilishi hamda kalitlar boʻlinma rahbariga topshirilishi kerak. 152. Sianid tuzlarini yuklash, sianid elektrolitli vannani meʼyorlash, eritmalarni tozalash va filtrlash hamda idish va chiqindilarni zararsizlantirish nafas olish organlarini himoyalovchi vositalar qoʻllanilib va tortuvchi shamollatish tizimi ishlatilib masʼul xodim rahbarligida bajarilishi lozim. 153. Ish xonalarida kislota va sianidli moddalarni bir joyda saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 154. Sianidli elektrolit boʻlgan vannaga buyumlarni tushirishdan avval kislota qoldiqlarini yuvib tashlash kerak. 155. Sianidli elektrolitlar bilan ishlash vaqtida tortuvchi shamollatish tizimi tekshirilishi va ish boshlashdan 30 daqiqa avval yurgizib qoʻyilishi lozim. 156. Shamollatish tizimidan chiqayotgan ifloslangan havoni tozalash uchun filtr yoki sianidli birikmalarni yutuvchi qurilma oʻrnatilishi kerak. 157. Sianidli elektrolit bilan ishlash xonasi havo tarkibida zararli moddalar mavjudligidan xabar beruvchi avtomatik qurilma bilan jihozlanishi kerak. 158. Sinil kislotasining hidi paydo boʻlganda, zudlik bilan havo tahlil qilinishi zarur. Havo tarkibida sinil kislota aniqlangan holda barcha ishlar toʻxtatilishi, xodimlar xonadan chiqarilishi, xona esa yaxshilab shamollatilishi lozim. 159. Sianidli elektrolit vannalarda ishlash uchun qoʻllaniladigan asboblar farq qiluvchi boʻyoq bilan boʻyalgan boʻlishi lozim. 160. Ishlatilgan sianidli elektrolitlar, shlam va choʻkindilar vanna tozalanganidan keyin darhol zararsizlantirilishi kerak. 161. Zararsizlantiruvchi eritmani tayyorlash va u bilan ishlashda sianidli elektrolit taʼsiridan himoyalovchi yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanilgan holda va masʼul xodim rahbarligida bajarilishi lozim. 162. Sianidli elektrolit bilan ishlaganda maxsus kiyim shaxsiy kiyimdan alohida saqlanishi va haftada kamida bir marta yuvilishi zarur. Yuvishdan avval maxsus kiyim zararsizlantirilishi lozim. 163. Sianidli elektrolit bilan ishlab boʻlgandan keyin har bir xodim qoʻl terisini zararsizlantirishi, ogʻzini chayishi va dush qabul qilishi kerak. 164. Xromlash vannalari avtomatik termoregulatorlar, tabaqali qopqoqlar va eritmani quyish moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 165. Xromlash uchastkalarida detallarni montaj qilish va kimyoviy yogʻsizlantirish uchun stol, xavfsiz mehnat sharoitlarini taʼminlovchi va osish moslamalari toʻplami boʻlishi kerak. 166. Detallarni yuklash vaqtida xromlash vannasiga quyilgan eritmaning sathi vanna chekasidan 150—200 mm past boʻlishi kerak. 167. Isitib ishlatiladigan xromlash vannalaridagi shamollatish tizimi vanna isitilishi boshlanishi bilan ishga tushirilishi hamda vanna toʻliq sovigandan soʻng oʻchirilishi lozim. 168. Ishlatilgan xromli eritma keyinchalik zararsizlantirilishi uchun xavfsizlik choralariga rioya qilingan holda temir sigʻimlarga qoʻyilishi kerak. 169. Elektrolitni almashtirish va xromlash vannasini tozalash ishlarini maxsus kiyimda va nafas olish organlarini yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalangan holda bajarish lozim. 170. Xromlash elektrolitlari bilan ish boshlashdan avval xodimlar shifokor koʻrsatmasiga asosan burunning shilliq pardasiga vazelin, qoʻl va yuzlari terisiga esa himoya pastasini surtishlari kerak. Yuz va qoʻllar terisiga tasodifan elektrolit tushganda uni 5 foizli giposulfit eritmasi bilan artib tashlashi va sovuq suv bilan yuvishi, koʻzga tushganda esa 1 foizli giposulfit eritmasi va sovuq suv bilan yuvib tashlash zarur. 171. Borftorvodorodli elektrolitlar bilan ishlash vaqtida quyidagi xavfsizlik chora-tadbirlariga rioya qilinishi lozim: borftorvodorod elektrolit tayyorlash uchun ishlatiladigan idishning sigʻimi ftorvodorod kislotasining hisoblangan hajmidan 3-4 baravar koʻp boʻlishi; eritma sachrab ketmasligi uchun avval bor kislota va keyin suv bilan aralashtirilgan qoʻrgʻoshin uglerod oksidini oz-oz miqdorda qoʻshilishi; borftorvodorod elektrolitlarni maxsus jihozlangan joyda respirator taqib, rezina qoʻlqoplar, fartuk va rezina etiklar kiyib mahalliy tortuvchi shamollatish qurilmasi ishlab turgan paytda tayyorlanishi. 172. Anodlash uchun ishlatiladigan vannalar sovutish uskunalari va koʻtarilganda elektr tokini oʻchirib qoʻyadigan maxsus moslamalar bilan jihozlanishi kerak. 173. Anodlash uchun ishlatiladigan har bir vannaning oldida yogʻoch panjaralari va uning ustiga dielektrik rezinadan tayyorlangan gilamchalar toʻshalgan boʻlishi lozim. 174. Anodlash uchun avtomatlashtirilgan yoki mexanizatsiyalashtirilgan uskunalarda ishlash vaqtida elektr xavfsizligi va kimyoviy moddalar bilan ishlashda xavfsizlik talablariga rioya etilishi lozim. 175. Magniy va uning qotishmalarini anodlash vaqtida elektr toki bilan shikastlanishdan saqlovchi quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi zarur: anodlash uchun ishlatiladigan vannalarga yuklash va tushirish ishlari elektr toki oʻchirilgan paytda bajarilishi; anodlash jarayonlarini boshqarish pulti alohida xonada joylashgan boʻlishi; osish moslamalari anodlash uchun ishlatiladigan vannaning bortlaridan ishonchli ravishda izolyatsiyalanishi; anodlash vannasining atrofidagi polda izolyatsiya qiluvchi toʻshama-panjaralar boʻlishi. 176. Fosfatlash va oksidlash vannalarida ishlovchi xodimlar kimyoviy moddalardan foydalanishdagi xavfsizlik talablariga rioya qilishlari lozim. 177. Oksidlash vannasini meʼyorlash vaqtida oldindan tayyorlab qoʻyilgan kaustik soda eritmasidan foydalanish kerak. 178. Fosfatlash va oksidlash vannasiga suv va konsentrlangan ishqor eritmasini qoʻshishda vanna tubiga yetadigan voronkali quvursimon qurilmadan foydalanish kerak. Suv qoʻshilayotgan paytda vannani qopqoq bilan yopib qoʻyish va uning harorati 100ºS gacha keltirilishi lozim. 179. Fosfatlash va oksidlash uchun ishlatiladigan vannalar termoregulator hamda avtomatik yopiluvchi qopqoqlar bilan jihozlanishi kerak. 180. Uskuna, osish moslamalari, kontaktlar, anodli ilgaklar hamda mis, ruh, nikel va boshqa anodlarni rezina qoʻlqoplar kiyib hoʻl usulda tozalash lozim. 181. Fosfatlash va oksidlash vannalari ichiga tushib ketgan detallarni vannadan elektr toki oʻchirilgach, texnologik hujjatlarda koʻrsatilgan maxsus moslamalar yordamida chiqarib olish lozim. Shu maqsadda qoʻllaniladigan teshikli choʻmichning dastasi kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli materiallardan yasalgan boʻlishi kerak. Teshikli choʻmich dastasining uzunligi vanna chuqurligidan 400 mm ortiq boʻlishi lozim. 182. Oksidlash vannasidan eritma sachrab ketmasligi uchun ish boshlashdan oldin vanna tubidagi ishqor qobigʻini sindirib tashlash zarur. Vanna qizdirilishi boshlangach, eritmani aralashtirib yuzadagi qobiqni parchalab turish kerak. 183. Detallar solingan fosfatlash va oksidlash vannasidagi eritmaning sathi uning bortidan quyidagi miqdorda boʻlishi lozim: qoʻlda bajarilganda 350—400 mm; avtomatlashtirilgan yoki mexanizatsiyalashtirilganda 200—300 mm boʻlishi lozim. 184. Mayda detallarni fosfatlash va oksidlash vannasiga tushiriladigan teshikli barabanlarga solib ishlov berish kerak. 185. Kimyoviy nikellash jarayonini yon tomonida shamollatish tizimi boʻlgan nikelli vannalarda amalga oshirish lozim. 186. Kimyoviy nikellash uchastkasida issiqlik almashtiruvchi qurilma, vodorod ionlarining konsentratsiyasini rostlovchi avtomatik qurilma, termoregulatorli bugʻ uzatuvchi qurilma, filtrlash, elektrolitni aralashtirish va eritmani uzatish, nikelli vannalarni meʼyorlash uchun moslamalar boʻlishi lozim. 187. Nikelli vannalarda ishlovchi xodimlar teri qavatini muhofaza qiluvchi yakka tartibdagi himoya vositalariga ega boʻlishi lozim. 188. Metallqoplamalar yugurtirishning texnologik jarayonlarida qoʻllaniladigan birlamchi material va yarim tayyor mahsulotlar maxsus xona yoki maxsus maydonchalarda saqlanishi lozim. 189. Kimyoviy moddalarni saqlash va tashishda belgilangan xavfsizlik talablari bajarilishi kerak. 190. Kimyoviy modda va materiallar ularni birgalikda saqlashga doir talablar inobatga olinib, tegishli idishda omborda saqlanishi lozim. Idishga yorliq qoʻyilishi va unda quyidagilar koʻrsatilishi kerak: tayyorlovchi tashkilot nomi; moddaning nomi; kafolatlangan saqlanish muddati; mahsulotning xavflilik xususiyatini koʻrsatuvchi yozuv yoki belgi va boshqa maʼlumotlar. 191. Har bir kimyoviy moddaning saqlash va berish tartibi hamda sharoitlari ish beruvchi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnomalarda belgilangan boʻlishi lozim. 192. Kislota va ishqorlarni saqlash sharoitlari ularning fizikaviy va kimyoviy xossalari va GOST 12.1.007-76 SSBT “Zararli moddalar. Tasnifi va umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq tanlanishi zarur. 193. Kislotalarni pol va devorlari kislotaga chidamli boʻlgan maxsus xonalarda hamda kislota saqlashga moʻljallangan idishlarda saqlash lozim. Kislotalarni yertoʻlalarda saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Sex omborlaridagi kislota zaxirasi sexning ikki kunlik ehtiyojidan koʻp boʻlmasligi lozim. 194. Kislotalar quyidagi idishlarda saqlanishi lozim: nitrat kislotasining barcha konsentratsiyalari — aluminiydan yasalgan bochka va sigʻimlarda; oʻrtacha agressivlikka ega boʻlgan nitrat kislotasi — korroziyaga bardoshli X18N9T va boshqa markali poʻlatdan yasalgan bochka va sigʻimlarda; sulfat kislotaning barcha konsentratsiyalari — korroziyaga bardoshli 06XN28MDT markali poʻlatdan yasalgan bochka va sigʻimlarda; past konsentratsiyali (20 foizgacha) sulfat kislota — korroziyaga bardoshli 06XN28MT markali poʻlatdan tayyorlangan bochka va sigʻimlarda; xlorid kislota — gummirlangan poʻlat bochka va sigʻimlarda; plavik (ftorvodorod) kislota — sigʻimi 20 l boʻlgan ebonit bidonlarda va sigʻimi 50 l gacha boʻlgan polietilen ballonlarda. Miqdori 40 l gacha boʻlgan nitrat va sulfat kislotalar shisha idishlarda saqlanishi mumkin. 195. Idishni tayyorlash uchun qoʻllanilgan materiallarga taʼsir qilib kimyoviy birikmalar hosil qilishi mumkin boʻlgan agressiv suyuqliklarni saqlash va tashish uchun ishlatiladigan idishlarning ichki yuzalari gummirlanishi yoki shu agressiv suyuqliklarning taʼsiriga chidamli materiallar bilan futerovka qilinishi lozim. 196. Sianid birikmalar saqlanayotgan yoki qoʻllaniladigan xonada quyidagilar boʻlishi kerak: avariya holati yuz berganda kislotani toʻkish uchun zaxira sigʻimlar; kislotaga bardoshli nasoslar; koʻchma filtrlar va kislotani yuvib tashlash uchun bosim hosil qiladigan maxsus uchlik bilan jihozlangan rezina shlang; toʻkilgan kislotalarni neytrallash uchun ohak yoki soda eritmalari; yakka tartibdagi himoya va birinchi yordam koʻrsatish vositalari. 197. Kislotalarni tashish uchun qoʻllaniladigan sigʻimlar kislotaga bardoshli boʻyoq bilan boʻyalishi kerak, ularga tegishli kislotaning nomi va “Kislota — xavfli!” degan yozuv kislotada oʻchmaydigan boʻyoq bilan yozilishi lozim. 198. Kislotalar uchun koʻzlangan sigʻimlarga benzin, kerosin, moy va spirt tushishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 199. Yongʻin, portlash yoki zaharli gazlar ajralib chiqishiga yoʻl qoʻymaslik uchun kislotalarni boshqa kimyoviy modda va materiallar bilan birga saqlashga ruxsat etilmaydi. 200. Sexda kimyoviy moddalarni ularning kimyoviy oʻzaro taʼsirlanish qobiliyatiga qarab maxsus jihozlangan xonada alohida saqlash zarur. Har bir kimyoviy moddaning sexda saqlash tartibi va sharoitlari toʻgʻrisida belgilangan tartibda yoʻriqnomalar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim. 201. Kimyoviy moddalar saqlanadigan omborxonalar stellaj va javonlar, yongʻin oʻchirish vositalari bilan taʼminlanishi, ularning roʻyxati yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilishi, shuningdek kimyoviy moddalardan xavfsiz foydalanish uchun zarur boʻladigan yakka tartibdagi himoya vositalari boʻlishi kerak. 202. Har bir kimyoviy modda muayyan joyda saqlanishi kerak, kimyoviy modda saqlanayotgan idishda kimyoviy moddaning aniq nomi, tegishli GOST va qabul qilingan sanasi koʻrsatilgan yozuv, yorliq va birka boʻlishi zarur. Uzoq vaqt saqlanadigan kimyoviy moddalar belgilangan muddatda kimyoviy laboratoriyaga tahlil qilish uchun yuborib turilishi lozim. 203. Oʻyuvchi qattiq va suyuq natriy moddasi temir bochka, banka va baklarda saqlanishi kerak. Oʻyuvchi natriy (kaliy) solingan idishlarga “Xavfli — oʻyuvchi natriy (oʻyuvchi kaliy)” deb yozilgan boʻlishi lozim. 204. Uchxloretilen moddasi yaxshi shamollatiladigan xonada zich qilib yopilgan ruhlangan temir, bakelitlangan temir yoki shisha idishda saqlanishi lozim. 205. Mahsulotlarni tozalash uchun qoʻllaniladigan organik erituvchilar alohida xonada yongʻin xavfsizligi talablariga rioya qilgan holda saqlanishi lozim. 206. Sianid tuzlarini saqlashda kimyoviy moddalardan xavfsiz foydalanish talablari bajarilishi lozim. 207. Sianid tuzlari saqlanadigan ombor alohida, yongʻinga xavfsiz, isitiladigan va doim yopiq boʻladigan binoga joylashtirilishi, unga faqat maxsus xizmat koʻrsatish xodimlari kirishi kerak. Alohida xonada issiq va sovuq suvli yuvinish moslamasi va yakka tartibdagi himoya vositalarini saqlash uchun javonlar oʻrnatilishi lozim. 208. Sianid tuzlar saqlanadigan omborxonalar quruq, umumiy ombordan ajratilgan boʻlishi va ishga tushirish qurilmasi xona tashqarisiga oʻrnatilgan tortuvchi shamollatish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Bu xonaga kirishdan 5—10 daqiqa avval, shamollatish tizimini yurgizib qoʻyish kerak. 209. Sianid tuzlari saqlanadigan omborxonalarda avtomatik indikator qurilmasi boʻlishi lozim. Havoda sianid vodorodi boʻlsa, qayta olingan namunalar uning yoʻqligini koʻrsatmaguncha omborxonani shamollatib turish zarur. 210. Avariya holatlari yuz berganda xodimlarning omborxonaga “BKF” yoki “V” rusumli aerozolli filtri boʻlgan gaz niqoblarda kirishiga ruxsat etiladi. 211. Sianid tuzlari saqlanadigan idishning (“Zahar!” yozuvli metall bochka, banka va baklar) ogʻzi germetik yopilgan boʻlishi kerak. Tuzlarni omborxonaga yetkazib berish vaqtida ularning idishdan toʻkilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Sianid tuzi solingan idishni faqat qadoqlash xonasida ochish zarur. 212. Sianid tuzlarini qadoqlash va eritish xonasida yon soʻrgʻichli vanna, tortuvchi shkaf, idishni ochish va eritish uchun har xil asbob-uskunalar, shuningdek eritmalarni sexga yetkazib berish uchun yopiladigan idish boʻlishi lozim. 213. Omborxona yoki sex omborida 10 foizli temir kuporosi solingan shisha yoki keramik idish va polga tushgan zaharlarni neytrallash uchun suv quvurining joʻmragi boʻlishi kerak. 214. Sianid tuzi saqlanadigan omborda boshqa kimyoviy moddalarni saqlash mumkin emas. Faqat xavflilik sinfi bir xil boʻlgan moddalarni birga saqlashga yoʻl qoʻyiladi. 215. Agar ish jarayonida vannani koʻp marta meʼyorlash zarur boʻlsa, sexda sianid tuzlarini saqlashga ruxsat etiladi. Sianid tuzini sexda maxsus jihozlangan xonada tortuvchi shkafda, bir smena ehtiyojidan koʻp boʻlmagan miqdorda saqlashga yoʻl qoʻyiladi. Shkaf eshikchalarini qulflab va muhrlab qoʻyish zarur. 216. Yuk ortish va tushirish ishlari va yuklarni joylashtirish Yuk ortish va tushirish ishlaridagi yukchilar uchun ishlarning xavfsizligi qoidalari (roʻyxat raqami 1582, 2006-yil 13-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 24-son, 221-modda) talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 217. Kimyoviy moddalarni tashish vaqtida xavfsizlik qoidalari talablariga muvofiq boʻlgan bexatar mehnat sharoitlari taʼminlanishi kerak. 218. Tez alangalanuvchi va yonuvchan suyuqliklarni tashish quvurlar orqali markazlashtirilgan usulda amalga oshirilishi lozim. Bu suyuqliklarga boʻlgan ehtiyoj bir smenada 200 kg dan kamroqni tashkil etsa, ularni ish joylariga zich yopilgan, sinmaydigan idishda olib kelishga ruxsat etiladi. 219. Zararli moddalar idishlarga solinib maxsus aravachalarda tashilishi lozim. 220. Kislota va suyuq ishqorli shisha idishlarni maxsus aravachalarda tashish xodim tomonidan 5 km/soatdan ortiq boʻlmagan tezlikda bajarilishi kerak. 221. Kislota va ishqorlarni idishdan idishga quyishda kislotabardosh materiallardan yasalgan maxsus moslamalardan foydalanish lozim. 222. Shisha idishlarni boʻshatishda ularda kislota qoldirishga yoʻl qoʻyilmaydi. 223. Bochka va sisternalardan kislotani toʻkish siyraklantirish hosil qilinib yoki maxsus kislotabardosh nasoslarda bajarilishi lozim. Barcha quvur oʻtkazgichlar viniplast yoki shunday xossaga ega materiallardan yasalishi kerak. 224. Koʻp miqdordagi kislotani tashish, quyish ishlari kislotabardosh materiallardan yasalgan quvurlar oʻtkazish va alohida xonalarda kislotani haydash uchun maxsus nasoslar oʻrnatish yoʻli bilan mexanizatsiyalashtirilishi lozim. 225. Quyish ishlari gazniqobda bajarilishi, bu paytda xodim shamol esayotgan tomonda turishi lozim. 226. Kaustik sodali bochka, banka va baklarni maxsus aravachalarda tashish zarur. 227. Suyuq kaustik sodani bir idishdan ikkinchi idishga nasos yordamida, temirsimon kaustikni esa taxta yoki metalldan yasalgan uzun dastali choʻmich bilan quyish lozim. 228. Kislota va boshqa kimyoviy eritmalarni maxsus idishlarga quyishda idish hajmining 90 foizigacha toʻldirilishi mumkin. 229. Qattiq modda bilan toʻldirilgan bochka, banka va baklarni ochishda zarba beruvchi asbobni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi. 230. Metallqoplamalar yugurtirishning texnologik jarayonlari uchun qoʻllaniladigan ishlab chiqarish uskunasi oʻzining butun foydalanish davrida uskunaning texnik hujjatlarida koʻrsatib oʻtilgan xavfsizlik talablariga va mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 231. Metallarni xurushlash va ularga metallqoplamalar yugurtirish ishlari uchun moʻljallangan uskunalarning texnik hujjatlari (texnik pasport va foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalari) boʻlishi lozim. 232. Uskunaning texnik hujjatlarida quyidagilar koʻrsatilishi kerak: uskunani tashish, montaj (demontaj), sozlash, foydalanish, xizmat koʻrsatish va taʼmirlash vaqtida xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha talablar; metallarni xurushlash va qoplamalar yugurtirishda vujudga keladigan xavfli va zararli ishlab chiqarish omil (bugʻ, chang, ajralma)larining chegaraviy ruxsat berilgan darajasi; xizmat koʻrsatish qulayligi; boshqarish va xizmat koʻrsatishdagi zoʻriqish. Uskunalar konstruksiyasining xususiyatlari va ulardan foydalanish shart-sharoitlaridan kelib chiqadigan maxsus xavfsizlik talablari ham uskunaning texnik hujjatlarida koʻrsatilishi lozim. 233. Metallqoplamalar yugurtirish sex va uchastkalarida ishlab chiqarish uskunasi va toʻsuvchi qurilmalar ogohlantirish ranglari va xavfsizlik belgilariga ega boʻlishi lozim. 234. Ishlab chiqarish uskunasida avariya sodir boʻlganda oʻchirish mexanizmini istalgan ish oʻrindan turib oʻchirish mumkin boʻlgan joylarga oʻrnatilishi kerak. 235. Kislota, ishqor va boshqa suyuqliklarni haydash uchun nasoslar sigʻim toʻlgandan keyin avtomatik ravishda oʻchishi lozim. 236. Ishlab chiqarish uskunalarining kuzatish oynalari kimyoviy bardoshli hamda metall panjaralar bilan himoyalangan boʻlishi kerak. 237. Konveyerlar ustidan oʻtish uchun yaxlit toʻshama va ikkala tomonidan balandligi kamida 1 m li toʻsiqlari boʻlgan oʻtish koʻprikchalari oʻrnatilishi zarur. Uzluksiz xurushlash va oksidlash liniyalarida oʻtish koʻprikchalari har 20—25 m masofada qurilishi lozim. 238. Yangi oʻrnatilgan uskuna mehnatni muhofaza qilish xizmati xodimining majburiy ishtirokida belgilangan tartibda foydalanishga qabul qilinishi kerak. 239. Uskunani elektr tarmoqqa ulash va ishga tushirish faqat himoya qurilmalari oʻz joyiga oʻrnatilgandan keyin sex (uchastka) rahbari ruxsati bilan amalga oshiriladi. 240. Foydalanilayotgan barcha uskunalar soz holatda boʻlishi lozim. Uzoq vaqt ishlatilmagan va yaroqsiz uskuna barcha energiya taʼminoti va texnologik quvur oʻtkazgichlardan (elektr kuchlanishi, siqilgan havo va hokazolar) uzib qoʻyilishi lozim. 241. Uskunadan foydalanish davrida atrof muhit harorati ishlatiladigan texnologik eritma, surkov moylari va boshqa suyuqliklarning muzlash nuqtasidan past boʻlmasligi kerak. 242. Asosiy va yordamchi uskunalarning hamda toʻsuvchi qurilmalarning xodimlar xizmat koʻrsatadigan tashqi sirtlaridagi harorat 45ºS dan koʻp boʻlmasligi kerak. 243. Uskuna, himoya qurilmasi, boshqarish organi, maxsus jihoz va moslamalari sirtlarida xodimlarni jarohatlashi mumkin boʻlgan oʻtkir qirralar va qirovlar boʻlmasligi lozim. 244. Metallga kimyoviy va elektr kimyoviy ishlov berish uchun ishlatiladigan vannalar yon soʻrgʻichlar bilan jihozlanishi lozim. Yuqori haroratda ishlaydigan vannalardagi mahalliy tortuvchi shamollatish tizimi vannani qizdirish boshlanishi bilan yurgizilishi va u toʻliq sovigandan soʻng oʻchirilishi kerak. 245. Metallarni xurushlash va qoplamalar yugurtirishda ishlatiladigan maxsus, ogʻir vannalarni oʻrnatish usullariga qoʻyilgan xavfsizlik talablari tayyorlovchi-zavod tomonidan koʻrsatilgan boʻlishi kerak. 246. Uskunani montaj qilish tayyorlovchi-zavod loyihasi va yoʻriqnomalariga mos holda bajarilishi kerak. Montaj qilish vaqtida loyihani ishlab chiqqan tashkilotning ruxsatisiz chizmalarga oʻzgartirish kiritish yoki undan chetga chiqishga ruxsat etilmaydi. 247. Uskuna korpusidan tashqarida oʻrnatilgan va jarohatlanish xavfini tugʻdiradigan uskunaning harakatlanuvchi qismlari toʻsuvchi qurilmalar bilan jihozlanishi lozim. 248. Pol sathidan 2,4 m dan koʻp balandlikda joylashgan uskunaning harakatlanuvchi qismlari yoki xizmat koʻrsatish maydonchalari toʻsilishi lozim. 249. Mashina va mexanizmlarga xizmat koʻrsatish qulay boʻlishi uchun qoʻzgʻalmas yoki katta oʻlchamli toʻsiqlarda eshikcha yoki qopqoqlar koʻzda tutilishi kerak. 250. Toʻsiqlar uskuna konstruksiyasining uzviy qismi va texnika estetikasi talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Toʻsiqlarning himoya vazifasi ishlab chiqarish omillari (titrash, harorat va boshqalar) taʼsirida kamaymasligi kerak. 251. Toʻsuvchi qurilmalar nosoz holatda boʻlsa yoki ular mavjud boʻlmasa ishlab chiqarish uskunasini ishlatish man etiladi. 252. Uskunalarning harakatlanuvchi qismlarini xodimlarni jarohatlashi mumkin boʻlgan eshiklarning ichki tarafi sariq signal rangiga boʻyalishi kerak. 253. Toʻsiqlarning tashqi tarafiga ogohlantirish ranglari va xavfsizlik belgilariga asosan ogohlantirish belgisi oʻrnatilishi lozim. 254. Toʻsiqlar kerakli darajada mustahkam boʻlishi va oʻz-oʻzidan ochilib ketmaydigan qilib qotirilishi lozim. Toʻsiqlarni ochiq holatda ushlab turadigan moslamalar ularni shu holatda ishonarli tutib turishi zarur. 255. Ochiladigan xildagi himoya qurilmalarini bir maromda harakatlantirish uchun 40 N dan koʻp boʻlmagan kuch sarflanishi kerak. 256. Toʻsiqlar uskunaning texnologik imkoniyatlarini cheklamasligi va ishlash, yigʻishtirish, sozlash vaqtida noqulaylik yaratmasligi, uni ochganda ish joyidagi pol chiqindilar bilan ifloslanmasligi kerak. Toʻsiqlarni ochish, yopish, yechib olish, harakatlantirish, oʻrnatish qulay boʻlishi uchun, zarur hollarda ular dastak, halqa (band)lar bilan jihozlanishi lozim. 257. Transport vositalarida tashilayotgan buyumlar tushib ketishiga yoʻl qoʻymaydigan toʻsiqlar bilan jihozlanishi kerak. 258. Himoya toʻsiqlari har bir smena boshlanishidan oldin xodimlar tomonidan tekshirilishi, bu haqda smena qabul qilish va topshirish jurnaliga yozilishi lozim. 259. Uskunalarni boshqarish organlari uskunani oson boshqarilishini taʼminlashi, xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning ish oʻrnidan bemalol koʻrinishi lozim. 260. Boshqarilayotgan uskunada oʻrnatilgan va tegishli ranglarga boʻyalgan “Yurgizish” va “Toʻxtatish” tugmachalari ikki donadan ortiq boʻlmasa, ularda yozuv yoki belgi boʻlmasligiga ruxsat etiladi. 261. Uskuna tutashgan xonalarda joylashgan boʻlsa, har bir xonada avariya sodir boʻlganda “Toʻxtatish” tugmachasi boʻlishi kerak. 262. Ishga tushirish qurilmalarining konstruksiyasi va holati (tugma, richag va hokazo) uskunani tez, ishonchli tarzda yurgizilishi va oʻchirilishini taʼminlashi hamda ularning oʻz-oʻzidan ishlab ketishiga yoʻl qoʻymasligi lozim. 263. Uskunalarning dastak va boshqa boshqarish qurilmalari ularning oʻz-oʻzidan siljishiga yoʻl qoʻymaydigan fiksatorlar bilan taʼminlanishi kerak. 264. Xurushlash vannalari va metallqoplamalar yugurtirish uskunalarining boshqaruv organlaridagi qulflar yoki tamgʻalar bilan taʼminlangan eshikchalar uskunalarning begona shaxslar tomonidan yurgizilishi, oʻchirilishiga va rostlash ishlarini bajarishlariga yoʻl qoʻymaslik uchun yopiq boʻlishi lozim. 265. Uskunaga xizmat koʻrsatish yoki ishlov berish hududini kuzatish uchun xodimning pol sathidan 0,5 m va bundan balandroqda turishi talab etilsa, uskuna zinapoya bilan jihozlangan xizmat koʻrsatish maydonchalari yoki sirpanmaydigan qoplamali galereyalarga ega boʻlishi kerak. 266. 0,5 m dan balandroqda joylashgan maydonchalar va ularga olib chiqadigan zinalarda, pastki qismining yon taraflariga balandligi 100—150 mm yaxlit qoplama oʻrnatilgan, balandligi 1 m dan kam boʻlmagan toʻsiq (panjara)lar boʻlishi kerak. Tik ustunlar orasidagi masofa 1,5 m boʻlishi kerak. 267. Xizmat koʻrsatish maydonchalari va zinalarning eni 50 sm dan kam boʻlmasligi kerak. 268. Zinapoyalar oraliq masofalarining balandligi qiyalik burchagiga bogʻliq boʻlib, 20—30 sm ni tashkil etishi, zinalar eni 50 sm dan kam boʻlmasligi lozim. 269. Zinalarning ikkala tarafida toʻsiqlar boʻlishi lozim. 270. Xizmat koʻrsatish maydonchasi 10 m dan balandroqda joylashgan boʻlsa, bu holda har 5 m da dam olish maydonchalari oʻrnatilishi zarur. 271. Zina va maydonchalarning tutqichlari qoʻl bilan ushlash uchun qulay boʻlishi, oʻtkir qirralari, qirov va kiyim ilinishi mumkin boʻlgan chiqib turgan joylari boʻlmasligi lozim. 272. Pol sathidan 2,2 m balandlikda joylashgan maydonchalarning yon tomondagi sirtlari ogohlantirish ranglari bilan boʻyalishi kerak. 273. Zinalar, xizmat koʻrsatish maydonchalari va toʻsqichlar GOST 12.4.026-76 SSBT “Ogohlantirish ranglari va xavfsizlik belgilari”ga binoan signal ranglarga boʻyalgan boʻlishi kerak. 274. Uskunani bexosdan yurgizib yuborishni yoki uning qismlari oʻz-oʻzidan harakat qilishini istisno qiluvchi texnik chora-tadbirlar koʻrilmasdan uskunani taʼmirlash, tozalash va moylash man etiladi. 275. Ishlab chiqarish uskunalarining yuqorida joylashgan qismlarida koʻzdan kechirish, moylash va taʼmirlash ishlarini bajarish uchun chiqish joylari qulay va xavfsiz boʻlishi hamda muqim zina va maydonchalarda amalga oshirilishi lozim. 276. Uskuna ishlayotgan paytda metallarni xurushlash va metallqoplamalar yugurtirish vannalarini artish, tozalash, tartibga solish man etiladi. 277. Taʼmirlash ishlarini boshlashdan avval vannalarni ishqor va kislota choʻkindilarining qoldiqlaridan tozalash zarur. Bu ishlarni kislotadan himoyalovchi maxsus kiyimda va nafas olish organlarini muhofazalovchi respiratorlarda bajarish lozim. 278. Ishlab chiqarish uskunasi, transport vositalari mexanizmlarini va energiya taʼminoti tarmoq (bugʻ, suyuqlik, havo, elektr toki va hokazo)larini taʼmirlash, tozalash va koʻrikdan oʻtkazishdan avval ularni energiya manbalaridan toʻliq oʻchirish va bosimni toʻliq tushirish hamda tasodifan ulab yuborilishiga qarshi chora-tadbirlar koʻrilishi kerak. 279. Taʼmirlanayotgan, texnik koʻrik oʻtkazilayotgan yoki tozalanayotgan qurilma va kommunikatsiyalarda “Uskuna (apparat) taʼmirlanmokda”, “Quvur oʻtkazgich taʼmirlanmoqda” va boshqa ogohlantiruvchi plakatlar osib qoʻyilishi kerak. Ogohlantiruvchi plakatlarni yechib olish va texnik qurilma yoki quvur oʻtkazgichlarni ishga tushirish faqat taʼmirlash ishlarining masʼul rahbari ruxsati bilan amalga oshiriladi. 280. Uskunani koʻzdan kechirish, tozalash, taʼmirlash va demontaj qilish vaqtida uning elektr yuritmasi elektr tokidan uzib qoʻyilishi, yuritma tasmalari yechib olinishi, ishga tushirish qurilmalariga esa “Ishga tushirilmasin — odamlar ishlayapti!” deb yozilgan plakatlar osib qoʻyilishi lozim. 281. Balandlikda taʼmirlash ishlari bajarilayotgan paytda tepadan materiallar, qurilish konstruksiyalarining elementlari, qurilma detallari va boshqa predmetlarni tashlash man etiladi. Singan gʻisht va turli chiqindilarni pastki uchi yer sathi (xona poli) dan 1 m dan koʻp boʻlmagan balandlikda joylashgan maxsus quvurlar yoki novlar orqali tushirishga ruxsat etiladi. 282. Qizigan metallni xurushlash va qoplamalar yugurtirish vannalari ichida taʼmirlash ishlarini ularning ichi shamollatilgandan soʻng va havo harorati 40 ºS gacha pasaygandan keyin bajarishga ruxsat etiladi. 283. Elektrolit vannalarini taʼmirlash vaqtida dielektrik qoʻlqoplar, kalishlar, gilamcha va himoya koʻzoynaklaridan foydalanish zarur. 284. Ishlab chiqarish uskunasini taʼmirlashdan oldin hoʻl usulda tozalash lozim. Tozalanayotgan qatlamlar zararsizlantirilishi kerak. 285. Ish tugagandan soʻng ishlab chiqarish uskunasini qismlarga ajratish, tozalash va taʼmirlash vaqtida qoʻllanilgan hamma asbob-uskunalarni zararsizlantirish hamda yuvish lozim. 286. Xodimlar taʼmirlash ishlariga qoʻyilishidan avval ishning xavfsiz bajarish usullari boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtishlari kerak. 287. Quyidagi hollarda taʼmirlash ishlari toʻxtatilishi kerak: ishlarni bajarishning haqiqiy holati xavfsizlik talablariga toʻgʻri kelmasligi aniqlanganda; texnik qurilmalarni elektr tokidan uzish shartlari buzilishi aniqlanganda; ish xususiyati va hajmlarining oʻzgarishi texnik qurilmalarni elektr tokidan uzish sxemalari va ishlarni bajarish tartibini qaytadan oʻzgartirilishiga olib kelgan hollarda; ishlovchilarning hayoti va sogʻligʻiga xavf tugʻilganda. 288. Uskunani taʼmirlash ishlari tugallangandan soʻng quvur oʻtkazgich va elektr simlarni qayta ulashdan avval ularning sozligi tekshirib chiqilishi lozim. 289. Taʼmirlangan qurilmalar foydalanishga qabul qilinishidan oldin dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi va qurilmaning texnik pasportiga tegishli yozuvlar kiritilishi kerak. 290. Tashkilotlarni (sexlarni) loyihalashtirishda, qurishda (montaj qilishda) mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 291. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 292. Mazkur Qoidalar “Oʻzavtosanoat” aksiyadorlik kompaniyasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi va “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi bilan kelishilgan.