Oʻzbekiston Respublikasida avtomobil transportida yuklarni tashish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
(resolution, 2023-08-22)

“Avtomobil transporti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Qonunlarning havolaki normalarini amalga oshirishga qaratilgan normativ-huquqiy va boshqa hujjatlarni ishlab chiqish rejalarini tasdiqlash toʻgʻrisida” 2013-yil 15-iyuldagi PQ-2003-son qarorini bajarish yuzasidan, shuningdek avtomobil transporti faoliyatining huquqiy asoslarini yanada takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasida avtomobil transportida yuklarni tashish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin va 2015-yil 1-yanvardan boshlab amalga kiritilsin. 2. Vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar hokimliklari tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasida avtomobil transportida yuklarni tashish qoidalari talablari idoraviy mansub tashkilotlar, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan soʻzsiz bajarilishini taʼminlash yuzasidan zarur chora-tadbirlar koʻrsinlar. 3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari B.I. Zakirov zimmasiga yuklansin. 1. Ushbu Qoidalar “Avtomobil transporti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq avtomobil transportida tashish jarayoni qatnashchilarining oʻzaro munosabatlarini, ularning huquqlari, majburiyatlari va javobgarligini tartibga soladi, shuningdek yuklarni tashishga, ularning saqlanishiga qoʻyiladigan talablarni va Oʻzbekiston Respublikasida avtomobil transportida yuklarni tashishning boshqa shart-sharoitlarini belgilaydi. Ushbu Qoidalarning amal qilishi fuqarolarga mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquqlar asosida tegishli boʻlgan avtomototransport vositalarini qoʻllagan holda shaxsiy ehtiyojlar uchun ular tomonidan bajariladigan yuklarni tashishga tatbiq etilmaydi. Avtomobil transportida xavfli, yirik gabaritli va ogʻir yuklarni tashish xususiyatlari alohida normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi. 2. Yuklarni temir yoʻl, dengiz, daryo, havo transporti va transportning boshqa turlari bilan oʻzaro hamkorlikda avtomobil transportida tashishda yuzaga keladigan munosabatlar va bunday tashishni tashkil etish tartibi tashuvchilar oʻrtasida tuziladigan bitimlar bilan tartibga solinadi. 3. Bojxona nazorati ostidagi yuklarni tashish Oʻzbekiston Respublikasining bojxona qonunchiligi talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 4. Yuklarni avtomobilda xalqaro tashishlar Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligi va xalqaro shartnomalari bilan tartibga solinadi. 5. Ushbu Qoidalarda quyidagi atamalar va tushunchalar qoʻllaniladi: tashish shartnomasi — u boʻyicha tashuvchi unga yukni joʻnatuvchi tomonidan ishonib topshirilgan yukni borish punktiga yetkazib berish va uni yukni olishga vakil qilingan shaxsga (yukni oluvchiga) topshirish majburiyatini olgan, yukni joʻnatuvchi esa yuk tashilganligi uchun belgilangan toʻlovni toʻlash majburiyatini olgan bitim; haydovchi — tashuvchining vakili hisoblangan va avtotransport vositasini boshqarish huquqiga ega boʻlgan jismoniy shaxs; yukni joʻnatuvchi — yukning mulkdori nomidan ish koʻruvchi yoki tashish shartnomasi boʻyicha yukning mulkdori hisoblangan jismoniy yoki yuridik shaxs; yukni oluvchi — yukni olishga vakolat berilgan va yukka doir ilova hujjatlarida koʻrsatilgan jismoniy yoki yuridik shaxs; yuk — yukni oluvchiga berish uchun yukni joʻnatuvchidan tashishga qabul qilib olingan moddiy boyliklar. Yuk tovardan va taradan iborat boʻladi. Yukning sof ogʻirligi “netto”, taraning ogʻirligi — tara, tara bilan birgalikda tovarning umumiy ogʻirligi “brutto” deb ataladi; yuk oʻrni — avtomobil transportiga yuklashda yoki tushirishda uni tashish yoki yukni oluvchiga topshirish uchun qabul qilish uchun yukning shartli birligi; mijoz — yukni joʻnatuvchi, yukni oluvchi, ekspeditor; tirkama — avtotransport vositasi tomonidan shatakka olinadigan va oʻz energiya manbaiga ega boʻlmagan yuklarni tashish uchun xizmat qiladigan avtotransport vositasi; tirkama aravalar — uzun oʻlchamli yuklarni tashish uchun qoʻllaniladigan tirkamaning bir turi; yarimtirkama — toʻliq massasining bir qismi oʻtirgʻich qurilmasi orqali oʻtirgich shatakchiga beriladigan tirkamaning bir turi; paket — taglikda yoki uningsiz bitta yirik joyga shakllantirilgan va mexanizatsiyalashtirilgan usulda yuklash, joyni oʻzgartirish va tushirish boʻyicha operatsiyalarni bajarish imkonini beradigan mayda tarali yoki tarasiz donali yuklar turkumi; tashuvchi — mulk huquqi asosida yoki boshqa qonuniy asoslarda avtotransport vositasiga egalik qiluvchi, yuklarni tashish boʻyicha tijorat asosida xizmatlar koʻrsatuvchi va bunga litsenziyaga ega boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxs; tagliklar — ayri yuklagichlar va kranlar yordamida ortish-tushirish ishlarini mexanizatsiyalash uchun moslama, koʻp martalik tara hisoblanadi; yoʻl varaqasi — avtotransport vositasining ishini aniqlash va hisobga olish uchun belgilangan namunadagi yuridik hujjat; tez buziladigan yuklar — ularni saqlash uchun tashishda maxsus harorat va sanitariya-gigiyena rejimlariga rioya etish talab qilinadigan yuklar; tara — oʻrab-joylashtirishning asosiy elementi, u oʻzida tashishda, saqlashda va ortish-tushirish operatsiyalarida mahsulotlar va tovarlarni joylashtirish va ularning saqlanishini taʼminlash uchun moʻljallangan buyumni ifodalaydi; konteyner — kamida 1 m3 hajmli, tovarlarni tarasiz, birlamchi oʻramda yoki yengillashtirgan tarada tashish uchun moʻljallangan koʻp martalab foydalaniladigan tara; oʻrab-joylashtirish — unga solingan mahsulotlar va tovarlardan ajratilmaydigan, ularning zarur anjomi hisoblangan va unda mahsulotlar va tovarlarni saqlash hamda ularning sifat va miqdor jihatidan saqlanishini taʼminlash uchun xizmat qiladigan buyum; tovar-transport yukxati — transport jarayonining qatnashchilari uchun yagona boʻlgan, tovar-moddiy boyliklarni hisobdan chiqarishga, ularni yoʻlda hisobga olishga, kirim qilishga, ombor, tezkor va buxgalteriya hisobi uchun, shuningdek yuk tashilganligi uchun hisob-kitob qilish va bajarilgan ishning hisobini yuritish uchun moʻljallangan hujjat. 6. Yoʻl varaqalari va yuklarni avtomobil transportida tashishga tegishli boshqa hujjatlarning (yuklarni tashish masofalarini oʻlchash dalolatnomalarini rasmiylashtirish boʻyicha nizomlar, yoʻriqnomalar, metodik qoʻllanmalar) shakllari namunalari Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. 7. Avtomobil transportida yuklarni tashish tashish shartnomasi asosida amalga oshiriladi. Tashuvchi yukni tashish shartnomasida nazarda tutilgan muddatlarda yetkazib berishi kerak. Yukni yetkazib berish muddati yengib boʻlmaydigan kuch holatlari amal qilishi davriga koʻpaytirilishi yoki tomonlarning ikki tomonlama bitimi boʻyicha uzaytirilishi mumkin. Yukni yetkazib berish kechiktirilishi toʻgʻrisida kechikishning sabablari va vaqti koʻrsatilgan holda yoʻl varaqasiga belgi qoʻyiladi. 8. Yuklar tashilganligi uchun, agar qonunchilikda oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, tashish shartnomasida belgilangan toʻlov undiriladi. 9. Tashuvchi, agar qonunchilikda, tashish shartnomasida oʻzgacha hol belgilanmagan boʻlsa, yoki majburiyatlarning mohiyatidan kelib chiqmasa unga tegishli boʻlgan tashish toʻlovini va tashish boʻyicha boshqa toʻlovlarni taʼminlash uchun tashish uchun unga berilgan yukni ushlab turish huquqiga ega. 10. Tashuvchi, agar tashish shartnomasida oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, tashish shartnomasini bajarish uchun zarur boʻlgan avtotransport vositalarining tiplari va sonini mustaqil belgilaydi. Tashuvchi yukni tashish shartnomasida belgilangan muddatda tegishli yukni tashish uchun yaroqli holatdagi soz avtotransport vositasini yukni joʻnatuvchiga yukni ortish uchun beradi, yukni joʻnatuvchi esa yukni belgilangan muddatlarda tashuvchiga taqdim etadi. 11. Agar mijozni tashuvchi tomonidan berilgan avtotransport vositasi qoniqtirmasa, u holda u tegishli dalolatnomani tuzib va uni tashuvchiga berib avtotransport vositasini rad etishga haqlidir. 12. Yukni joʻnatuvchi tomonidan tashishga yaroqli boʻlmagan holatda taqdim etilgan va uni oʻz vaqtida joʻnatishni taʼminlaydigan muddatda yukni joʻnatuvchi tomonidan zarur holatga keltirilmagan yuk taqdim etilmagan deb hisoblanadi. 13. Agar tashuvchi quyidagi holatlar boʻyicha tashishda uning saqlanishini taʼminlay olmasa, tashuvchi yukni tashish uchun qabul qilishni rad etishi mumkin: yuk zarur tarzda boʻlmagan tarada yoki oʻramda taqdim etilgan; yuk bajarish uchun yuklarni tashishga qabul qilingan buyurtmanomaga muvofiq emas; yukning taqdim etilgan turkumi massasi avtotransport vositasining yuk koʻtarishidan ortiq; yuk tashish yoʻnalishining avtomobil yoʻli boʻylab harakat vaqtincha toʻxtatilishi yoki cheklanishi tufayli yetkazib berilishi mumkin emas. 14. Agar: bunday tashish qonunchilikda taqiqlangan boʻlsa; tovar xususiyatiga ega boʻlgan yuklar tovar-transport yukxatlari bilan rasmiylashtirilmagan boʻlsa; tashish uchun taqdim etilgan yuklarning har xil tiplari oʻz xossalariga koʻra bir avtotransport vositasida birgalikda tashishga qoʻyilmasa; yuk yoʻl harakati xavfsizligiga xavf solsa va Yoʻl harakati qoidalari talablariga javob bermasa yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) yukni taqdim etmasligi, tashuvchi esa yukni tashish uchun qabul qilmasligi kerak. 15. Yukni joʻnatuvchi yuklarni tashishga taqdim etishda narxni eʼlon qilishga haqlidir. Yukning eʼlon qilingan qiymati miqdori tashuvchida shubha uygʻotgan taqdirda u oʻz hisobidan shartnoma asosida ekspertlarni jalb etishi va yukning real qiymati toʻgʻrisida dalolatnoma tuzishi mumkin. 16. Qiymati eʼlon qilingan yuk tashishga taqdim etilganda yukni joʻnatuvchi uch nusxada yuk oʻrinlari roʻyxatini tuzishga majburdir. Roʻyxatning bir nusxasi yukni joʻnatuvchida, ikkinchi nusxasi — tashuvchida qoladi, uchinchi nusxasi — yukni joʻnatuvchi tomonidan yuk oʻrnining ichkarisiga qoʻyiladi. 17. Yuklarni qabul qilish-topshirishda tovar-transport yukxatida ushbu yuklarning yuk oʻrinlari massasi va soni (imkoniyati boʻlsa sanab) koʻrsatiladi. U boʻyicha tovar-moddiy boyliklarning harakati hisobi yuritilmaydigan yukni tashish erkin shakldagi buyurtma-naryad asosida amalga oshirilishi mumkin. Har xil avtotransport vositalarida tashilishi kerak boʻlgan yuk ortilgan taqdirda foydalaniladigan avtotransport vositalari soniga muvofiq boʻlgan miqdorda buyurtmalar-naryadlar tuziladi. 18. Tarali va donali yuklar massasi yukni joʻnatuvchi tomonidan ular tashishga taqdim etilgunga qadar belgilanadi va yuk oʻrinlariga tamgʻa bosishda koʻrsatiladi. Ushbu yuklarni tashishda bir avtotransport vositasida tashiladigan yukning butun turkumining umumiy massasi tarozida tortish orqali yoki yuk oʻrinlarining barcha massasini sanab chiqish yoʻli bilan belgilanadi. Yuklarning ayrim turlari uchun massa oʻlchash yoki hajmli massa boʻyicha hisoblab chiqish yoʻli bilan aniqlanishi mumkin. 19. Yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) tovar-transport yukxatida yukning massasini va, agar massa toʻgʻridan-toʻgʻri tortish orqali aniqlanmasa, uni aniqlash usullarini koʻrsatishi kerak. 20. Yuklar yopiq avtotransport vositasida yoki yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) tomonidan tamgʻalangan alohida seksiyalar, konteynerlar yoki sisternalarda tashilganda, yukning massasi yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) tomonidan aniqlanadi. 21. Notovar xususiyatga ega boʻlgan yuk massasini aniqlashda yukni joʻnatuvchi tortish yoʻli bilan bir rusumdagi bir necha avtotransport vositalarini nazorat tartibida tarozida tortishi mumkin, shundan keyin yukning umumiy massasini avtotransport vositalari soniga boʻlish yoʻli bilan bir avtotransport vositasidagi yukning oʻrtacha massasini aniqlash mumkin. 22. Agar tashish uchun taqdim etilgan yukning tarasi yoki oʻramini tashqi tomondan koʻzdan kechirishda tashuvchi tomonidan yukning yoʻqotilishiga, buzilishiga yoki shikastlanishiga olib kelishi mumkin boʻlgan nuqsonlar aniqlansa, yukni joʻnatuvchi nuqsonlarni bartaraf etishi yoki tashishda yukning saqlanishini taʼminlaydigan boshqa ishlarni bajarishi kerak. 23. Yukni joʻnatuvchi tomonidan tashish uchun taqdim etilgan yukning massasi avtotransport vositasining nominal yuk koʻtarishidan ortiq boʻlmasligi kerak. 24. Yukning massasi yoki sonini aniqlash yukni joʻnatuvchi va yukni oluvchi tomonidan bir xil usulda amalga oshiriladi. Tashish uchun yukni qabul qilishda massani aniqlash uchun butun yukni tarozida tortish zarur. Yukning alohida qismlarini tortish orqali yukning umumiy massasini aniqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 25. Sisterna kuzovli avtotransport vositalarida tashiladigan toʻkiladigan va uyuladigan yuklar, shuningdek quyib tashiladigan oziq-ovqat yuklari massasi avtotransport vositalarini tashish uchun moʻljallangan turgʻun tarozilarda aniqlanadi. 26. Toʻkiladigan, uyuladigan va quyuladigan yuklarni tashish oldidan avtotransport vositasining massasi tekshiriladi. 27. Yuklarni avtomobillar tortiladigan tarozilarda tortish yukning massasini aniqlash maqsadida amalga oshiriladi, tortish mijoz bilan tashuvchi oʻrtasidagi kelishuv boʻyicha amalga oshiriladi. 28. Avtopoyezdlarni tortishda butun avtopoyezdni taroziga oʻrnatish zarur. Agar platformaning oʻlchami butun avtopoyezdni oʻrnatish imkonini bermasa, shatakchi va tirkama alohida tortiladi. 29. Katta oʻlchamli va uzun yuklarni tortishda yuklarning quyi uchlari tarozilarning harakatlanmaydigan qismlaridan (staninalar, ustunlar) yoki bogʻlovchi romdan tashqarida turmasligi kerak. 30. Yuklarni tarada, oʻramda yoki mayda turkumlar bilan tashishga tayyorlashda yukni joʻnatuvchi har bir yuk oʻrnini markalashga haqlidir. Yukka tovar-transport yukxatlaridagi maʼlumotlar markalashga muvofiq boʻlishi kerak. Yukning xossalarini koʻrsatish va yuklarni ortish (tushirish), tashish yoki saqlashning maxsus qoidalariga rioya qilish zarur boʻlganda yukni joʻnatuvchi maxsus markalanishi kerak. 31. Markalaydigan yorliqlar qogʻoz, karton, mato, metall yoki plastmassadan tayyorlanishi mumkin hamda eng qulay, yaxshi koʻriladigan joylarda taraga ishonchli mahkamlangan boʻlishi kerak. 32. Bir necha yukni oluvchilar manziliga yetkazib beriladigan sim chiviqlar, quvurlar yoki boshqa katta oʻlchamli buyumlarni tashishda ushbu buyumlarning oxiri moyli boʻyoqda markalanishiga yoʻl qoʻyiladi. 33. Uyulgan, toʻkilgan yoki quyilgan holda ortiladigan va tushiriladigan yuklarni tashishda markirovka qilinmaydi. 34. Yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) furgon tipidagi kuzovli avtotransport vositasini, bir yuk oluvchiga yetkazib beriladigan konteynerlarni tamgʻalashga, yashchiklar, qutilar va boshqa taradagi mayda donali tovarlarni esa tamgʻalashga yoki banderol qilishga haqlidir. Yuklarni banderol qilish oʻramning yaxlitligini buzmasdan yukka yaqinlashishni istisno etishi kerak. Yukni tamgʻalash yoki banderol qilish holati tovar-transport yukxatida qayd etiladi. 35. Bir necha manzillar boʻyicha tashiladigan yukning saqlanishini taʼminlash uchun tashuvchi kuzovni alohida tamgʻalanadigan seksiyalarga boʻlish imkonini beradigan toʻsiqlar oʻrnatishi mumkin. 36. Yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) tomonidan tamgʻalangan yuk tashuvchi tomonidan yukni oluvchiga yukning massasi, holati va yuk oʻrinlari soni tekshirilmasdan topshiriladi. 37. Kuzovni tamgʻalash tamgʻaning yaxlitligini buzmasdan yukka yaqinlashish va avtotransport vositasi kuzovi, konteyner, seksiya yoki alohida yuk oʻrnining tamgʻasini olib tashlash imkoni berilishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. 38. Yukni avtotransport vositasiga ortish, shuningdek uni mahkamlash, toʻsish, bogʻlash, tushirish, mahkamlagichlar, qoplamalarni olib tashlash, bortlarni (sisternalarning qopqoqli tuynuklarini) yopish va ochish, shlanglarni tushirish va chiqarib olish, shlanglarning vintlarini burash yoki orqaga burash, agar tashish shartnomasida oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, yukni joʻnatuvchi (yukni oluvchi) tomonidan amalga oshiriladi. 39. Tashuvchi yukni joʻnatuvchi (yukni oluvchi) bilan kelishuv boʻyicha ortish-tushirish ishlarini bajarishni oʻz zimmasiga olishi mumkin. 40. Yuklar avtotransport vositasi kuzovida tashish vaqtida yukning oʻrami va avtotransport vositasi saqlanishi taʼminlanadigan tarzda joylashtirilishi va mahkamlanishi kerak. 41. Yukni joʻnatuvchi (ekspeditor), yukni oluvchi, agar tashish shartnomasida oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, ortish, tashish va tushirish uchun zarur boʻlgan moslamalar va yordamchi materiallarni taqdim etishi, oʻrnatishi va olib tashlashi kerak. 42. Mijozga tegishli boʻlgan barcha moslamalar tashuvchi tomonidan tushirish punktida yuk bilan birgalikda yukni oluvchiga beriladi yoki tashish shartnomasiga muvofiq ortish punktiga yoki boshqa joyga qaytariladi. 43. Tashuvchi tomonidan avtotransport vositasida yukni taxlash yoki mahkamlash yoʻl harakati xavfsizligi yoki yuk va/yoki avtotransport vositasi saqlanishini taʼminlash talablariga muvofiq emasligi aniqlangan taqdirda tashuvchi mijozni bundan xabardor qilishi va, agar tashish shartnomasida oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, aniqlangan kamchiliklar mijoz tomonidan bartaraf etilguniga qadar tashishni bajarishni toʻxtatishi kerak. 44. Tashuvchining avtotransport vositasi yuklash uchun kelish vaqti ortish punktida tegishli belgi qoʻyilgan yoʻl varaqasi yukni joʻnatuvchiga (ekspeditorga) taqdim etilgan paytdan boshlab, tashuvchining avtotransport vositasi ortish uchun kelgan vaqt esa — tovar transport yukxati va tushirish punktlariga kelganlik toʻgʻrisidagi tegishli belgi qoʻyilgan yoʻl varaqasi yukni oluvchiga taqdim etilgan paytdan boshlab hisoblanadi. 45. Agar haydovchi yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) tomonidan rasmiylashtirilgan tovar-transport yukxatini olgan boʻlsa va yuk avtotransport vositasining yuk boʻlinmasida turgan boʻlsa, tashuvchining avtotransport vositasini yuklash tugallangan deb hisoblanadi. 46. Yuk yuk boʻlinmasidan toʻliq tushirilganda, yuk boʻlinmasini tozalash boʻyicha barcha zarur ishlar bajarilganda va yuk olinganligi toʻgʻrisida yukni oluvchining belgisi qoʻyilgan tovar-transport yukxatlari haydovchiga topshirilganda avtotransport vositasidan yukni tushirish tugallangan deb hisoblanadi. Yuklar tushirilgandan keyin avtotransport vositalari va konteynerlar ushbu yuklarning qoldiqlaridan tozalanadi, ushbu bandda sanab oʻtilgan ayrim yuklar tashilgandan keyin esa avtotransport vositalari va konteynerlar yuvilishi va zaruriyat boʻlganda — boʻlak-boʻlak va maydalangan alebaster; asbest; barit (ogʻir shpat); mineral momiq paxta; sabzavot sharbati; gaja (gipsli ohakgil); gips; glina; alyuminiy oksidi; dolomit; grafit; vannalar uchun mineral loylar; ozuqa xamirturushlari (gidroliz sulfat); kartoshka va lavlagi qoldigʻi; kul; ohaktosh; kaolin; asbest karton; gʻisht; koagulyantlar; omixta yem; apatit konsentrati; nefelin konsentrati; boʻyoqlar va quruq boʻyoqlar; yormalar (isteʼmol oʻrami shikastlanganda); boʻr, merteli; un; rangli metallar qipiqlari; chiqindilar; pegmatit; asfalt, ohaktosh, metallurgiya magneziti, shamot (olovbardosh) kukunlari; chang; sigaretlar (papiroslar) (isteʼmol oʻrami shikastlanganda); tuz; kukunsimon yuvuvchi vositalar; texnik va qurilish shishasi (singan taqdirda); rangli metallar va ularning qotishmalari qirindilari; sulfatlar, xavflilaridan tashqari, tamaki va moxorka xom ashyosi; tamaki (barglardan va ildizlardan hidlanadigan ishlov berilgan); yanchilgan va ildizlardagi talk (talkli tosh); shisha tara (singgan taqdirda); torf va torf mahsulotlari; oʻgʻitlar; quritilgan goʻsht qiymasi (qoplarda); ferroqotishmalar; sement; boʻlak-boʻlak shamot; taxtakunjara; tez buziladigan yuklar; hayvonlar va parrandalar dezinfeksiya qilinishi kerak. Avtotransport vositalari va konteynerlarni tozalash, yuvish va dezinfeksiyalash majburiyati yukni oluvchilarga tegishlidir. Tashuvchi yukni oluvchi bilan kelishgan holda avtotransport vositalari va konteynerlarni yuvish va dezinfeksiyalash ishlarini bajarishni oʻz zimmasiga olishga haqlidir. 47. Tovar va notovar xususiyatga ega boʻlgan yuklarni tashish tovar-transport yukxati bilan rasmiylashtirilishi kerak. 48. Yuk ortiladigan avtotransport vositasining tovar-transport yukxatlari va yoʻl varaqalari qatʼiy hisobot beriladigan hujjatlar hisoblanadi, matbaa usulida tayyorlanadi, hisobga olish seriyasi va tartib raqamiga ega boʻladi. 49. Tovar-transport yukxati belgilangan tartibda yukni joʻnatuvchi tomonidan har bir borishga har bir yukni oluvchining nomiga alohida toʻrt nusxada tuziladi, ulardan: birinchi nusxa yukni joʻnatuvchida qoladi va tovar-moddiy boyliklarni hisobdan chiqarishni (zararni) hisobga olish uchun moʻljallanadi; ikkinchi nusxa yukni oluvchiga beriladi va u tomonidan moddiy boyliklar kirim qilinishi uchun asos boʻlib xizmat qiladi; uchinchi va toʻrtinchi nusxalar tashuvchiga beriladi hamda tashuvchining mijoz bilan hisob-kitob qilishi va avtotransport ishini hisobga olish uchun xizmat qiladi. 50. Koʻp miqdordagi tovar-moddiy boyliklar tashish uchun bir vaqtning oʻzida taqdim etilganda qoʻshimcha varaqani — barcha qoʻshimcha varaqalarda tovar boʻlimida koʻrsatilgan tovar-transport yukxatining bosh varaqasi seriyasi va tartib raqami takrorlangan holda toʻrt nusxada toʻldiriladigan tovar-transport yukxatining davomini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. 51. Bir yukni joʻnatuvchidan bir yukni oluvchining manziliga aynan bir xil masofada bir necha marta borishni talab etadigan bir xildagi yuklarni tashish smena mobaynida avtotransport vositasi tomonidan bajarilgan barcha ishga jamlangan holda bitta tovar-transport yukxati bilan rasmiylashtirilishi mumkin. Bunda oraliq borishlarni rasmiylashtirish yukni joʻnatuvchi tomonidan haydovchiga har bir alohida borishga talon berish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Talon faqat berilgan kun uchun haqiqiydir va uch nusxada toʻldiriladi, ulardan bir nusxasi yukni joʻnatuvchida, ikkinchi nusxasi — haydovchida va uchinchi nusxasi yukni oluvchida qoladi. 52. Haydovchi (yoki yukka hamrohlik qiluvchi shaxs) yukni tovar-transport yukxatida koʻrsatilgan yukni oluvchiga topshirishi kerak. 53. Yukni yukni oluvchiga massa va oʻrinlar soni boʻyicha topshirish yuk yukni oluvchidan qabul qilingan tartibda amalga oshiriladi (tarozida tortish, oʻlchash, yuk oʻrinlarini sanab chiqish va shu kabilar). 54. Shikastlanmagan konteynerlar, sisternalarda kelgan va yukni joʻnatuvchining shikastlanmagan tamgʻalariga ega boʻlgan yuklar yukni oluvchiga yukning massasi, holati va yuk oʻrinlari soni tekshirilmasdan beriladi. Yuk yukni oluvchiga shikastlangan tarada, avtotransport vositasining shikastlangan kuzovida yoki yukni joʻnatuvchining shikastlangan tamgʻalari bilan kelgan taqdirda, tashuvchi tovar-transport yukxatiga muvofiq yuk oʻrinlarining massasini, sonini yoki yukning holatini tekshirishi kerak. 55. Standart ogʻirlik va mijoz tomonidan har bir yuk oʻrnida koʻrsatilgan ogʻirlik boʻyicha tashish uchun qabul qilingan taradagi va donali yuklar borish punktida yukni oluvchiga oʻrinlar hisobi boʻyicha tortilmasdan, faqat shikastlangan oʻrinlardagi (agar shunday boʻlsa) yukning ogʻirligi va holatini tekshirgan holda topshiriladi. Uyulgan va toʻkilgan holda tashiladigan, kamomad belgilarisiz kelgan yuklar yukni oluvchiga ogʻirlikni tekshirmasdan topshirilishi mumkin. 56. Tashuvchining qayta yoʻnaltirish, yukni realizatsiya qilish yoki uni yukni joʻnatuvchiga qaytarish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlari mijoz tomonidan tashish shartnomasi shartlariga muvofiq toʻlanadi. 57. Tashuvchiga bogʻliq boʻlmagan sabablar boʻyicha yukni oluvchi yukni qabul qilishni rad etgan taqdirda, yuk tashuvchi tomonidan yukni joʻnatuvchiga (agar tashish shartnomasida oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa) qaytarilishi yoki uning yozma koʻrsatmasi boʻyicha boshqa yukni oluvchiga berilishi mumkin. Yukni oluvchi, agar u yuridik shaxs hisoblansa, tovar-transport yukxatiga imzo bilan tasdiqlangan yuk qabul qilinishi rad etilganligi toʻgʻrisidagi yozuvni qayd etishi kerak. 58. Yukni qayta yoʻnaltirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: a) haydovchi aloqa vositalaridan foydalangan holda tashuvchini yukni oluvchi yukni qabul qilishni rad etgan sana, vaqt va sabablari toʻgʻrisida xabardor qiladi; b) tashuvchi yozma shaklda yoxud aloqa vositalaridan foydalangan holda yukni joʻnatuvchini yukni oluvchi yukni qabul qilishni rad etganligi va sabablari toʻgʻrisida xabardor qiladi va yukni qayta yoʻnaltirish haqidagi koʻrsatmani soʻraydi; v) yukni joʻnatuvchi yukni yetkazib berish mumkin emasligi toʻgʻrisida xabardor qilingan paytdan boshlab 2 soat mobaynida undan qayta yoʻnaltirish toʻgʻrisida bildirishnoma olinmagan taqdirda tashuvchi yozma shaklda yukni joʻnatuvchini yuk qaytganligi toʻgʻrisida xabardor qiladi va haydovchiga yukni joʻnatuvchiga qaytarish toʻgʻrisida koʻrsatma beradi; g) yukni joʻnatuvchidan tovar-transport yukxatida koʻrsatilgan yukni oluvchigacha yetkazib bergan holda yukni qayta yoʻnaltirish toʻgʻrisida koʻrsatma olinganda tashuvchi aloqa vositalaridan foydalangan holda haydovchini qayta yoʻnaltirish toʻgʻrisida xabardor qiladi. 59. Yuklarning ayrim turlarini tashishda ularning xossalaridan, gabaritlari va boshqa xususiyatlaridan kelib chiqib: tashuvchi haydovchi texnika xavfsizligi, yongʻinga qarshi xavfsizlik, yoʻl harakati xavfsizligi, yuklarni qabul qilish va yetkazib berish qoidalari boʻyicha oʻqitilishini va unga yoʻl-yoʻriq berilishini taʼminlaydi; tashuvchi yukni tashish shartnomasida belgilangan muddatda yukni joʻnatuvchiga tegishli yukni tashish uchun yaroqli holatdagi soz avtotransport vositasini yuklash uchun beradi. Yukni boriladigan joyga tashishga, tipi va yuk koʻtarishiga koʻra tashish shartnomasida belgilanganga muvofiq boʻlgan, shuningdek tegishli asbob bilan jihozlangan avtotransport vositalari va konteynerlar yukni tashish uchun yaroqli deb eʼtirof etiladi; yukni joʻnatuvchi tovar-transport hujjatlarida Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan fitosanitariya, sanitariya, karantin, bojxona talablarini va boshqa talablarni bajarish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni, shuningdek tashishning cheklangan muddatlari va harorat rejimi toʻgʻrisidagi tavsiyalarni va konteynerning qulflash, tamgʻalash qurilmalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni koʻrsatadi. 60. Bitta avtotransport vositasida bir necha yukni oluvchilarga yuklarni tashishda yukni joʻnatuvchi (ekspeditor) ularni avtotransport vositasi kuzovida har bir yukni oluvchiga moʻljallangan yukning butun assortimenti yuklanishini taʼminlaydigan etib joylashtirishi, shuningdek har bir yukni oluvchiga tovar-transport yukxatlarini yozishi shart. 61. Tez buziladigan yuklar asosan harorat rejimiga rioya qilgan holda izotermik kuzovli (furgonlarda, refrijiratorlarda va shu kabilarda) ixtisoslashtirilgan avtotransport vositalarida tashiladi. Tez buziladigan yuklar quyidagi guruhlarga boʻlinadi: a) oʻsimlik mahsulotlari: mevalar, reza mevalar, sabzavotlar, qoʻziqorinlar va boshqalar; b) hayvonlarning mahsulotlari: har xil hayvonlar va parrandalarning goʻshti, baliq, ikra, sut, tuxum va boshqalar; v) qayta ishlash mahsulotlari: sut mahsulotlari, har xil yogʻlar, muzlatilgan mevalar, kolbasa mahsulotlari va boshqa goʻsht mahsulotlari, pishloqlar va shu kabilar; g) oʻsimliklar: koʻchatlar, gullar va boshqalar. Agar tashish hujjatlarida yukni joʻnatuvchi tomonidan tashishning cheklangan muddati koʻrsatilmagan boʻlsa, shuningdek agar tashishning cheklangan muddati yetkazib berish muddatidan kam boʻlsa, tez buziladigan yuklar tashish uchun qabul qilinmaydi. Tez buziladigan yuklar, agar: yukni oluvchi yukni qabul qilishni rad etsa, yukni joʻnatuvchi esa yangi yukni qabul qiluvchi toʻgʻrisida yozma koʻrsatmalar bermagan boʻlsa; yuklar ularni bundan keyin tashib boʻlmaydigan yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan darajada shikastlangan boʻlsa sotilishi kerak. Tashuvchi tez buziladigan yukni sotish uchun berish zarurligi toʻgʻrisida mijozni yozma ravishda xabardor qilishi kerak. Agar bildirishnoma joʻnatilgandan keyin besh kalendar kundan soʻng mijozdan javob olinmasa, tashuvchi tez buziladigan yukni uning ruxsatisiz sotishi mumkin. Agar oʻz xususiyatiga koʻra omborga joylashtirilishi mumkin boʻlmasa, shuningdek agar yukni sotish kechiktirilishi uning buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlsa, tashuvchi yukni sotish uchun qisqaroq muddatda ham berishi mumkin. Sotilgan yuk uchun tashuvchi olgan summa ular oʻrtasidagi kelishuv boʻyicha mijozga oʻtkaziladi (beriladi). Tashuvchi tashish uchun berilayotgan tez buziladigan yuklarning sifatini tanlab tekshirishi mumkin, germetik oʻramdagi yuklar bundan mustasno. Yukni ochish va keyinchalik uni oʻrab-joylashtirish tekshirishdan keyin yukni joʻnatuvchi tomonidan amalga oshiriladi. Yukni joʻnatuvchi tashuvchiga tez buziladigan yukka tovar-transport yukxati bilan birgalikda, agar bunday yuk majburiy sertifikatlanishi kerak boʻlgan mahsulotlar roʻyxatiga kiritilgan boʻlsa, sertifikat yoki sifat guvohnomasini taqdim etishi kerak. Yukni joʻnatuvchi tez buziladigan yukka tovar-transport yukxatida yuklashdan oldin yukning amaldagi haroratini va yukni tashishning cheklangan muddatini koʻrsatishi kerak. Agar yukxatida koʻrsatilgan tashishning cheklangan muddati yetkazib berish muddatidan ortiq boʻlsa, tez buziladigan yuklar tashuvchi tomonidan tashish uchun qabul qilinmasligi kerak. Bir avtotransport vositasida tarkibi va xossalariga koʻra bir xil boʻlgan tez buziladigan yuklarning har xil turlarini birgalikda tashishga yoʻl qoʻyiladi. 611. Avtomobil transportida tashish uchun taqdim etiladigan tez buziladigan yuklar roʻyxati mazkur Qoidalarga 1-ilovada keltirilgan. Tez buziladigan yuklarni saqlash va tashish harorat rejimi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar bilan belgilanadi. 612. Bitta avtotransport vositasida birga tashishga ruxsat beriladigan tez buziladigan yuklar roʻyxati mazkur Qoidalarga 2-ilovada keltirilgan. 613. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalarini koʻrikdan oʻtkazish tartibi mazkur Qoidalarga 3-ilovada keltirilgan. 62. Taraga joylashtirilgan sabzavotlar, mevalar, reza mevalar, uzumni tashishda yukni joʻnatuvchi ularni avtotransport vositasi kuzovining yuk oʻrinlariga zich qator qilib joylashtiradi. 63. Unli-kremli qandolatchilik mahsulotlari oʻramlarda tashiladi. Ular avtotransport vositasi kuzovida bir nechta qator qilib ustma-ust joylashtirilishi mumkin. Unli-kremli qandolatchilik mahsulotlarini nooziq-ovqat mahsulotlar, shuningdek oʻtkir hidli mahsulotlar yoki yangi yopilgan non bilan birgalikda tashishga yoʻl qoʻyilmaydi. 64. Non va non-bulka mahsulotlarini tashish uchun furgon tipidagi kuzovli, seksiyalarga boʻlingan va lotoklar oʻrnatish uchun yoʻnaltiruvchilar bilan jihozlangan avtotransport vositasi yoki non va non-bulka mahsulotlarini konteynerlarda tashish uchun moslashtirilgan avtotransport vositasi qoʻllaniladi. Non va non-bulka mahsulotlarini ushbu talablarga muvofiq jihozlanmagan avtotransport vositalarida tashishga yoʻl qoʻyilmaydi. Non va non-bulka mahsulotlarini tashish uchun yukni joʻnatuvchidan qabul qilish va yukni oluvchiga topshirish tashuvchi tomonidan har bir lotokdagi (konteynerdagi) mahsulotlarning sonini hisoblamasdan standart toʻldirilgan lotoklar (konteynerlar)ning nomi va soni boʻyicha amalga oshiriladi. 65. Un ixtisoslashtirilgan avtotransport vositalari — sisternalarda tarasiz usulda va sholcha bilan yopilgan bortli platformali avtotransport vositalari — furgonlarda tarali usulda tashilishi mumkin. Yorma faqat tarali usulda tashiladi. Un, yorma, shakar va tuzni turgʻun hidli yoki ularning oʻrami yuzasini iflos qiluvchi yuklar bilan birgalikda tashishga yoʻl qoʻyilmaydi. Texnik tuz sholcha bilan oʻralgan ochiq avtotransport vositalarida tashiladi. Un, yorma, shakar va tuz solingan qoplar, agar ularni joylashtirish balandligi avtotransport vositasi borti balandligidan ortiq boʻlsa mahkamlanadi. 66. Don, hashakning silos massasi va pichanni tashishda avtotransport vositasining kuzovi yukni atmosfera yogʻingarchiligidan va tashishda kamayishdan himoya qilish uchun parda bilan jihozlanadi. 67. Paxta xom ashyosi avtotransportning barcha turlarida tarasiz usulda (toʻkilgan holda) tashiladi, elita urugʻlik chigit va yangi qoplarda tashiladigan yangi navlar bundan mustasno. Toʻkilgan holda tashiladigan paxta xom ashyosining usti mato bilan yopilishi kerak. Paxta xom ashyosini tashiydigan avtotransport vositalari uchqun soʻndirgichlar, olovni oʻchirgichlar va kuzovni yopish vositalari bilan jihozlanadi. Xavfsizlik shartlari va agrotexnika talablari boʻyicha paxta xom ashyosini daladan tayyorlov punktiga tashishda avtotransport vositalarining paxtazorga kirishiga ruxsat berilmaydi. Yukni joʻnatuvchi, yukni oluvchi tomonidan paxta xom ashyosini joʻnatish va qabul qilish seleksiya va sanoat navlari, terish turlari va hokazolar boʻyicha bir xildagi turkumlar bilan amalga oshiriladi. Paxta tolasi, lintni tashishda yukning saqlanishini va yongʻin xavfsizligini taʼminlash uchun poliga metall boʻlmagan material toʻshalgan va tekis bortli yopiq avtotransport vositalaridan foydalanilishi kerak. Paxta tolasini boʻyogʻi qurimagan yuk boʻlmalarida hayvonot-xom ashyo yuklari (teri xom ashyosi, jun va shu kabilar) va nam chiqaruvchi yuklar bilan birgalikda tashishga yoʻl qoʻyilmaydi. Tolali paxta mahsulotlarining har bir turkumi (turkumning bir qismi) transportda alohida tashiladi. Avtotransport vositasiga tolali paxta mahsulotlarining bir nechta turkumlarini (qoidaga koʻra uchtagacha), agar ular bir xildagi seleksiya va sanoat navlari boʻlsa, avtotransport vositasiga yuklashga yoʻl qoʻyiladi, bunda har bir turkumga sifat toʻgʻrisidagi alohida hujjat rasmiylashtiriladi. Yukni oluvchi bilan kelishgan holda avtotransport vositalariga tolali mahsulot turkumlari, agar ayni bir seleksiya va sanoat mollaridan boʻlsa, ularning uchtadan ortiq turkumini yuklashga yoʻl qoʻyiladi. Yuklanadigan turkumga sifat toʻgʻrisidagi alohida hujjat rasmiylashtiriladi. Taxlamlarni avtotransport vositalariga ortish va tushirishda kamarlarni yechishga va ularning “tugunchalari” uzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Texnik chigitlar toʻkilgan holda yoki toza, quruq, oʻzga hidlarsiz qoplarda tashiladi. Transportda tashishda oʻrtacha tolali va uzun tolali seleksiya navlari urugʻliklari, turlicha sanoat navlari va darajalari, shuningdek namlik yuqori boʻlgan urugʻliklar aralash tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Ekiladigan chigit solingan qoplar yopiq avtotransport vositalarida tashiladi. Ekiladigan chigitlarni ochiq avtotransport vositalarida tashishda chigit solingan qoplar brezent bilan yopiladi. Dorivor ishqor bilan ishlov berilmagan ekiladigan chigitlarni toʻkilgan holda transportda tashishga yoʻl qoʻyiladi. Ishqor bilan ishlov berilgan chigitlarni sexga transportda tashishda nobudgarchiliklarga va ekiladigan chigitlarning shikastlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Nuqsonlari aniq koʻrinib turgan, bogʻlash kamarlari va oʻralgan matoning yaxlitligi buzilgan, xoʻllangan va ifloslangan taxlamli paxta tolasi, lint taxlamlari, shuningdek oʻzidan oʻzi isib ketadigan yoki oʻzidan oʻzi yonib ketadigan paxta tashish uchun qabul qilinmaydi. Tashiladigan paxta xom ashyosining amaldagi massasini aniqlash uchun ham tayyorlov punktida yuklashda (tara, brutto), ham paxta tozalash zavodlarida tushirishda (brutto, tara) avtotransport vositasining bir tipdagi tarozilarida tortiladi, shuningdek har bir kuzovdan namuna olish, analizlar qilish yoʻli bilan natijalari paxta xom ashyosining turkumiga tatbiq etiladigan uning konditsion massasi aniqlanadi. 68. Hayvonlar yoki parrandalarni tashish ixtisoslashtirilgan avtotransport vositasida yoki u mavjud boʻlmaganda, hayvonlar yoki parrandalarni tashish uchun jihozlangan bort platforma tipidagi kuzovli avtotransport vositasida tashiladi. Hayvonlar yoki parrandalarni oʻzi agʻdargich kuzovli avtotransport vositasida tashish taqiqlanadi. Tashuvchi, agar bu tashish shartnomasida nazarda tutilgan boʻlsa, hayvonlar yoki parrandalarni kuzatib borishni oʻz zimmasiga olishi mumkin. Tashish shartnomasi shartlariga muvofiq yukni kuzatib boradigan mijoz yoki tashuvchining vakili hayvonlar yoki parrandalarning kamomadi, jarohatlanishi va oʻlatga chalinishi, shuningdek sanitariya normalariga rioya etilmaganligi, hayvonlarni (parrandalarni) parvarish qilish uchun moʻljallangan mol-mulkning kamayishi va buzilishi uchun javob beradi. Asalarilarni tashishda maqbul harorat 80S. Asalarilarni avtotransport vositalari — furgonlarda tashqi havo harorati 100Sdan ortiq boʻlmaganda tashishga yoʻl qoʻyiladi. 69. Charm, teri, momiq, pat, jun va boshqa shunga oʻxshash yuklarni (charm va teri-moʻyna xom ashyo) tashish yuk albatta brezent bilan yopilgan holda furgonlarda yoki bortli avtotransport vositalarida amalga oshiriladi. Charm va teri-moʻyna xom ashyoni avtotransport vositalari bilan chilvir bilan bogʻlangan tagliklarda tashishga yoʻl qoʻyiladi. Tuzlangan terilar bochkalarda, taxlamlarda, bogʻlam qilib va alohida (tarasiz) tashiladi. Terilarni quruq yuklar va oʻzga hidlarni oʻziga singdirib oladigan yuklar bilan birgalikda tashish taqiqlanadi. Tuzlangan terilar atmosfera yogʻingarchiliklaridan ishonchli himoyalangan boʻlishi kerak. Separatsiyada yoki kuzovning poliga yotqizish uchun eman taxtalardan foydalanish taqiqlanadi. Yuvilgan va yuvilmagan (yogʻli) junni birgalikda tashish, nam yoki hoʻl junni tashish uchun taqdim etish va uni nam yoki yogʻli yukka yuklash taqiqlanadi. Hayvonlarning yunglari presslangan holda taxlamlar yoki qoplarda tashiladi. 70. Yiriklashtirilgan paketlarda yoki konteynerlarda idish-tovoqni tashishda avtotransport vositasi kuzovining poliga zich qilib teng oʻlchamda xashak, pichan qatlami yoki yogʻoch qipigʻi toʻshaladi. Paketlar qatorlariga ham gorizontal va vertikal boʻyicha oʻrash materiali qoʻyiladi. Shishadan yasalgan, xoʻjalikda ishlatiladigan idish-tovoq konteynerlarda, tara-uskunalarda yoki polietilen plyonka yopishtirilgan paketlarda tashiladi. Idish-tovoq solingan tara va konteynerlarga “EHTIYOT BOʻLING, SHISHA!” degan yozuv yozilishi kerak. Ovqatlanish anjomlari solingan qutilar suv oʻtkazmaydigan qogʻoz bilan qoplangan yogʻoch yashchiklarga yonma-yon joylashtiriladi. Oʻralgan yashchiklar koʻndalangiga poʻlat oʻrash lentasi yoki yumshatilgan sim bilan oʻraladi. Ovqatlanish anjomlarini kimyoviy moddalar va metallni korroziyaga uchratadigan boshqa materiallar bilan birgalikda tashishga ruxsat berilmaydi. Yukni oluvchi pachkalar (paketlar) ichidan singandagi tovush eshitilsa ularni ochishni va tovarni bittalab topshirishni talab qilish huquqiga ega. Buyumlarning singanligi aniqlanganda yukni oluvchi buyumlarni qabul qilishni va singan buyumlarning haqini toʻlashni rad etishga, tashish shartnomasida belgilangan miqdorda tashuvchidan jarima undirishga, agar tovarlarning haqi toʻlangan boʻlsa, toʻlangan summalarni belgilangan tartibda qaytarishni talab qilishga haqlidir. 71. Suyuq organik oʻgʻitlar faqat ixtisoslashtirilgan avtotsisternalarda tashilishi kerak. Tashuvchi avtotsisternaning barcha rezbali birikmalari, qopqoqli tuynuklari va qulf qurilmalarining germetikligini, shuningdek shlanglarning mahkamlanganligi ishonchliligini taʼminlashi va toʻldirish darajasini nazorat qilishi kerak. 72. Matolar va ulardan tikilgan buyumlar maxsus qattiq, yarim qattiq va yumshoq taraga joylashtirib tashiladi. Matolar va ulardan tikilgan buyumlar solingan qattiq tara (taxta va faner yashchiklar) koʻndalangiga qulfga mahkamlangan metall lenta bilan oʻralgan boʻlishi kerak. Ipak matolarning taxlamlarini ingichka sim bilan oʻrash taqiqlanadi. Toyga oʻralgan matolar qogʻoz bilan yoki oʻrash matosi bilan qoplanishi, bir chokda tikilishi va koʻndalangiga chilvir bilan oʻralishi kerak. 73. Gilam va gilam buyumlar qanday holda ishlab chiqarilgan boʻlsa, oʻsha shaklda oʻralmasdan rulonlarda tashish uchun taqdim etilishi mumkin. 74. Poyabzalning har xil turlari maxsus taraga (karton qutilar, karton, yogʻoch, faner, kombinatsiyalashtirilgan yashchiklarga solingan holda) joylashtirilgan holda tashish uchun taqdim etiladi. 75. Maishiy mashinalar, priborlar va boshqa murakkab maishiy texnika avtotransport vositasida tashish uchun yukning turiga qarab mahkamlangan holda zavod oʻramida tashish uchun taqdim etiladi. Oʻramga manipulyatsion belgilar (“EHTIYOT BOʻLING, SHISHA!”, “TEPA QISMI”, “NAMDAN SAQLANG!”) bosiladi. 76. Mebel tashish uchun ham tarada, ham tarasiz usulda taqdim etiladi. Mebel tarasiz usulda tashilganda tashuvchi maxsus jihozlangan avtotransport vositasini qoʻllashi kerak. 77. Sement va gips tarasiz va tarali usulda (qoplarda) tashiladi. Tarasiz usulda tashish faqat ixtisoslashtirilgan avtotsisternalarda amalga oshiriladi. Sement va gipsni ixtisoslashtirilgan avtotsisternalardan omborxonaga tushirish uchun yukni oluvchi qattiq qoplamali maydonchalarga ega boʻlishi kerak. Sement doimiy ravishda tushiriladigan joylarda (qorishma uzellari, zavodlar, qurilish maydonlari va shu kabilarda) yukni oluvchi ixtisoslashtirilgan avtotsisterna tushirish tomonga 12 — 140 qiyalikda boʻlishini taʼminlagan holda tushirish maydonchalarini jihozlashi kerak. Ixtisoslashtirilgan avtotsisternalarni tushirish joyiga traktorlarda shatakda olib kelish, shuningdek tushirish shlanglarini sim, chilvir va boshqa qoʻlosti vositalar yordamida qabul qilish qurilmalariga mahkamlash taqiqlanadi. 78. Asbestotsement shifer (yassi, toʻlqinli yoki boshqa konfiguratsiyali) avtotransport vositasida tashish uchun lentali yoki sim mahkamlash bandajlari bilan mahkamlangan konteynerlarda, tagliklarda taqdim etiladi. Transportda tashish vaqtida mahkamlash buzilgan taqdirda shifer yukni oluvchiga tovar-transport yukxatida koʻrsatilgan listlar soni boʻyicha topshiriladi. 79. Gʻisht avtotransport vositasida konteynerlarda, tagliklarda va ularsiz, shuningdek uyulgan holda tashiladi. Tagliklar, agar gʻishtni joylashtirishning balandligi avtotransport vositasi kuzovi bortining balandligidan yuqori boʻlsa, toʻsuvchi qurilmalarga ega boʻlishi kerak. Tashuvchi paketning pastki qatoridan, burchaklaridan yoki chetlaridan gʻishtlar tushib ketayotgan boʻlsa, shuningdek agar gʻishtni joylashtirishning balandligi avtotransport vositasi kuzovi borti balandligidan yuqori boʻlsa, toʻsuvchi qurilmalar yoʻq boʻlganda paketlarni tashishga qabul qilmasligi mumkin. Xom gʻisht 7 tonnagacha yuk koʻtaradigan avtotransport vositasining tagliklarida tashilganda paketlar yukni joʻnatuvchi tomonidan kuzovning oʻqi boʻylab joylashtirilishi, 7 tonnadan ortiq yuk koʻtaradigan avtotransport vositasida tashilganda esa — kuzovning yon bortlaridan biriga taqashtirilib shaxmat tartibida kuzovning oʻqiga perpendikulyar joylashtirilishi kerak. 80. Qurilish qorishmalari kuzovi sisterna shaklidagi avtotransport vositalari — qorishma tashuvchilarda, bortli avtotransport vositasining kuzoviga oʻrnatilgan maxsus konteynerlar va pastak yogʻoch taralarda, shuningdek orqa bort termoizolyatsiya qopqoqlari, kigiz toʻshamalar, shuningdek yilning qish vaqtida kuzovni ishlatilgan gazlar bilan isitish uchun qurilmalar bilan qoʻshimcha ravishda zichlashtirilgan avtosomosvallarning kuzovlarida tashiladi. Qurilish qorishmalari yopishib qolishidan himoya qilish uchun iflos narsalar va zanglardan sinchiklab tozalangan kuzovning ichki yuzasiga xlorli kalsiyning suvli eritmasi surtiladi. 81. Listli shishani tashish uchun brezent bilan taʼminlangan bort platformali avtomobillardan (avtopoyezdlardan yoki avtomobil furgonlardan) foydalaniladi. Vitrinaga moʻljallangan list shisha maxsus jihozlangan avtotransport vositalarida tashilishi kerak. Listli shisha yogʻoch yashchiklarda, universal yoki maxsus konteynerlarda, koʻp oborotli yashchiklarda va shishaning saqlanishini taʼminlaydigan boshqa tarada tashiladi. Shisha solingan yashchiklar bir-biriga zich taqalgan holda avtotransport vositasining harakati yoʻnalishi boʻylab koʻndalang holda uning kuzoviga joylashtiriladi. Kuzov toʻlmagan taqdirda yashchiklar harakat vaqtida siljimaydigan va tebranmaydigan qilib mahkamlanadi yoki tikiladi. Koʻp oborotli yashchiklardagi listli shishani avtotransport vositasi kuzovining uzunasi va koʻndalangiga oʻrnatish mumkin. Yashchiklarni mahkamlash: yupqa taxtalar bilan tikish yoki burchaklari orqali sim bilan bogʻlash zarur. Koʻndalangiga joylashtirishda koʻp oborotli yashchiklarni avtotransport vositasining kabinasiga tomon sal qiya holda oʻrnatish zarur. Nosoz va singan shisha boʻlaklari boʻlgan yashchiklar va konteynerlar tashish uchun qabul qilinmaydi. 82. Santexnika buyumlari (chinni-ganch, metall) ularning himoya qilinishini taʼminlaydigan zavod oʻramida tashish uchun taqdim etiladi. 83. Temir-beton buyumlar konstruksiyasiga qarab yoʻlda yukning barqaror holatini taʼminlaydigan uskuna bilan jihozlangan ixtisoslashtirilgan avtotransport vositalarida va gorizontal, vertikal yoki qiya holatda ixtisoslashtirilmagan avtotransport vositalarida tashilishi mumkin. Ixtisoslashtirilgan avtotransportdan devorbop panellar va toʻsgichlarni, shuningdek massasi 16 tonnadan ortiq temir-beton buyumlarni tashish uchun foydalaniladi. Bortli platformali avtotransport vositalaridan (avtopoyezdlardan) uncha katta boʻlmagan oʻlchamli temir-beton buyumlarni (poydevor bloklari, toʻshamalar, plitalar, zinapoya marshlari va boshqalarni) tashish uchun foydalaniladi. Uzun oʻlchamli temir-beton buyumlarni (fermalar, toʻsinlar va boshqalarni) tashish uchun yarimtirkamali va tirkamalar — yogʻoch aravali avtopoyezddan foydalaniladi. 84. Yogʻoch-taxta va arralangan binokorlik materiallarini tashish uchun foydalaniladigan ixtisoslashtirilmagan avtotransport vositalari yogʻoch-taxtalar kabinaga siljishining oldini oluvchi maxsus moslamalar (tishlar, sirgʻalishga qarshi taroqlar) bilan jihozlanadi, kabinaning orqasiga esa yogʻoch xoda, govronlarning zarbalaridan himoya qilish uchun gʻov oʻrnatiladi. Yogʻoch-taxta va arralangan binokorlik materiallari avtotransport vositasi va tirkama boʻyicha teng joylashtiriladi. Avtotransport vositasidagi yukning balandligi tirkama-yogʻoch aravadagi yukning balandligidan 100 millimetrdan ortiq boʻlmasligi kerak. Yogʻoch-taxta va arralangan binokorlik materiallarini tashishda yukni joʻnatuvchi yogʻoch-taxta materiallarini oldindan uzunligi boʻyicha navlarga ajratib paketlarga joylashtirishi va ularni inventar bogʻich bilan mahkamlashi kerak. Yogʻoch-taxta va arralangan binokorlik materiallarini yukni joʻnatuvchidan tashish uchun qabul qilish va yukni oluvchiga topshirish tashuvchi tomonidan hajmi boʻyicha, paketli usulda tashishda esa — yuk oʻrinlari (paketlar) soni boʻyicha amalga oshiriladi. 85. Metall va undan yasalgan buyumlarni tashish uchun ularning guruhiga qarab bortli platformali avtotransport vositalari, yarimtirkamali shatakchilar, metall tashuvchilar, tirkamali-yogʻoch aravali avtomobillar qoʻllaniladi. Metall va undan tayyorlangan buyumlar: uzun oʻlchamli prokat (poʻlat prokat, burchaklar, shvellerlar va qoʻshtavrlar — shtabellarda yoki bogʻlamalarda; poʻlat kanatlar — buxtaga yoki barabanga oʻralgan holda; oʻrama setkalar — yumshoq poʻlat sim bilan oʻralgan holda; yassi setkalar — paketlarga bogʻlangan holda; kichik gabaritli metall (mixparchinlar, boltlar, gaykalar, shaybalar, vintlar) — taraga joylashtirilgan holda; elektrodlar — qogʻozga oʻralgan va yashchiklarga joylashtirilgan holda; rangli metallar va qotishmalar — pachkalarga bogʻlangan va taraga joylashtirilgan holda tashiladi. Uzun oʻlchamli metallarni (va boshqa metallardan tayyorlangan buyumlarni) yuklashda tirkama-yogʻoch aravalarda tirkamaning burishini taʼminlash uchun avtomobilga nisbatan istalgan tomonga 90 darajada kabina bilan yuk oʻrtasida oraliq qoldirilishi kerak. Tashuvchi avtotransport vositasi kuzovining old qismiga yuk kabinani shikastlashidan himoya qilish uchun poʻlat gʻov oʻrnatishi kerak. 86. Yuk ortilgan konteynerni qabul qilib olishda tashuvchi va mijoz konteynerni tashqi tomondan koʻzdan kechiradilar, tamgʻaning, tamgʻalash simining yaxlitligi va sozligini, konteyner raqami va tamgʻa izi nazorat belgisining tovar-transport yukxatida koʻrsatilgan konteyner raqami va nazorat belgisiga muvofiqligini tekshiradilar. Yukni joylashtirishda yukni joʻnatuvchi yuk bilan konteyner eshigi oʻrtasida 30 millimetrdan 50 millimetrgacha boʻsh oraliq qoldirishi kerak. Yuk konteyner ichida yukni joʻnatuvchi tomonidan notoʻgʻri joylashtirilishi yoki mahkamlanishi oqibatida yuz bergan yukning buzilganligi va shikastlanganligi uchun tashuvchi javob bermaydi. Tamgʻa noaniq bosilgan, shuningdek notoʻgʻri ilingan tamgʻali konteynerni qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi. Har bir konteynerga yukni joʻnatuvchi yuklangan oʻrinlar sonini koʻrsatgan holda imzo bilan tasdiqlangan yukning roʻyxatini solib qoʻyadi. Yuk nosoz konteynerda, shuningdek tamgʻa buzilgan yoki tamgʻalanmagan konteynerda kelgan taqdirda yukni oluvchi konteynerni ochishi, tashuvchining vakili bilan birgalikda yukning massasi, oʻrinlar soni va holatini tekshirishi kerak va yuk yoʻqotilganligi, buzilganligi yoki shikastlanganligi aniqlangan taqdirda tovar-transport yukxatiga yozuvni qayd etishi yoki belgilangan tartibda dalolatnoma tuzishi kerak. 87. Kimyo-farmatsevtika sanoati mahsulotlari (dori-darmonlar) tashish uchun 20 kilogrammdan ogʻir boʻlmagan massali karton qutilarda, yogʻoch yashchiklarda, shisha idishlarda, shuningdek konteynerlarda taqdim etiladi. Shisha oʻramdagi suyuq dori-darmonlar ortish, transportda tashish va tushirish paytida shikastlanmasligi uchun yashchiklar tagliklar bilan birga joylashtiriladi. Shisha idishlar yogʻoch kataklarga yoki novdalardan yasalgan savatlarga joylashtiriladi. Yashchiklarning tubi, tagliklar va savatlardagi boʻsh oraliqlar hamda qopqoqning ostidagi joy oʻrash materiali bilan toʻldiriladi. 88. Kauchuk oʻralmasdan taxlamlarda, yashchiklarda, qoplarda va bloklarda tashiladi. Avtotransport vositasi kuzovi ichki yuzasining barcha metall qismi kauchukdan quruq taxtalar yoki faner bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. Kauchukning ustiga boshqa har qanday yukni yuklash taqiqlanadi. Kauchukni ortish boshlanguniga qadar yukni joʻnatuvchi yongʻinga qarshi xavfsizlikning zarur choralarini taʼminlashi kerak. Lateksni (tabiiy kauchukning suvli eritmasini) tashishda maxsus saqlagichli klapanli bochkalar qoʻllaniladi. Xalq isteʼmoli tovarlariga tegishli boʻlgan rezina va rezina buyumlar (poyabzal, oʻyinchoqlar, attorlik buyumlari) oʻralgan shaklda tashiladi. 881. Sochiluvchan (qadoqlanmagan) qurilish materiallari, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, sanoat va oziq-ovqat tovarlarini, qurilish va maishiy chiqindilarni, shuningdek, boshqa toʻkiladigan (issiq asfalt, yirik gabaritli va ogʻir yuklardan tashqari) yuklarni N, O3 va O4 toifadagi bortli va oʻzi agʻdaruvchi avtotransport vositalarida majburiy tartibda amaldagi standartlar asosida brezent (zichligi 660 g/m2 dan kam boʻlmagan) yoki polivinilxlorid qoplamali (zichligi 900 g/m2 dan kam boʻlmagan) materiallardan tayyorlangan tent bilan bort sathidan oshirmasdan va bortga mustahkam qotirilib, yuza qismi toʻliq yopilgan tarzda tashiladi. Bunda tent bortni har tomonidan 200±50 mm dan kam boʻlmagan holda yopilishi va mahkamlovchi moslamalar bilan qotirilishi lozim. 882. Avtotransport vositalarining qurilish obyektlaridan kuzovni va avtotransport vositalarining gʻildiraklarini yuvmasdan umumiy foydalaniladigan yoʻllarga chiqishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 89. Tashuvchi va mijoz oʻz huquq va majburiyatlarini qonunchilikka muvofiq amalga oshiradilar. 90. Tashuvchilar va mijozlar tashish shartnomasi boʻyicha majburiyatlar buzilganligi uchun qonunchilikka muvofiq javob beradilar. 91. Taqdim etilmagan yoki boʻlmasa taqdim etilgan, biroq tashilmagan yukka taqdim etilgan tashish qiymati tashish paytida amal qilgan, shartnomada koʻrsatilgan tarifning tashish qiymatidan kelib chiqib belgilanadi. Jabrlangan tomon oʻz shartnoma majburiyatlarini bajarmagan tomondan zarar qoplanishini talab qilishi mumkin. 92. Mijoz, agar yuk yukni oluvchining talabi boʻyicha: shahar va shahar atrofida tashishda — yuk tashish uchun qabul qilingan kundan boshlab 10 kun mobaynida; shaharalararo tashishda — yetkazib berish muddati tamom boʻlgandan keyin 30 kun mobaynida; toʻgʻridan-toʻgʻri aralash tashishda — yuk tashish uchun qabul qilingan kundan boshlab toʻrt oy oʻtgach yukni oluvchiga berilmasa, yukni yoʻqotilgan deb hisoblashga va yuk yoʻqotilganligini qoplashni talab qilishga haqlidir. 93. Avtotransport vositasi tashish shartnomasida belgilangandan ortiqcha vaqt normasida yuk ortilgan yoki tushirilgan holda bekor turib qolganligi, shuningdek mijozning aybi boʻyicha avtotransport vositasi toʻxtash joyida yoki borish yoʻlida bekor turib qolganligi uchun tashuvchi tashish shartnomasida nazarda tutilgan neustoykani talab qilishga haqlidir. 94. Tovar-transport yukxatidagi yoki yoʻl varaqasidagi avtotransport vositasi kelgan va joʻnab ketgan vaqt toʻgʻrisidagi belgilar avtotransport vositasi bekor turib qolganligi uchun daʼvo qoʻzgʻash uchun asos hisoblanadi. 95. Tashish shartnomasida tovar-transport yukxatini, shuningdek yoʻl varaqasini rasmiylashtirish rad etilganligi yoki notoʻgʻri rasmiylashtirilganligi uchun mijoz tomonidan tashuvchiga neustoyka toʻlash nazarda tutilishi mumkin. 96. Yukni joʻnatuvchi u tomonidan tovar-transport hujjatlarida koʻrsatilgan maʼlumotlarning notoʻgʻriligi, noaniqligi yoki toʻliq emasligi munosabati bilan yuzaga kelishi mumkin boʻlgan barcha zararlar uchun tashuvchi, yukni oluvchi va tashish jarayonida ishtirok etuvchi barcha shaxslar oldida javob beradi. 97. Mijoz avtotransport vositalariga qonunchilikda taqiqlangan va ilova hujjatlarida koʻrsatilmagan yuklar ortilganligi uchun javob beradi. 98. Yukni tashish shartnomasidan kelib chiqadigan daʼvoni tashuvchiga taqdim etishdan oldin unga talab taqdim etish majburiydir. Tashish shartnomasi shartlari bajarilmasligi yoxud zarur tarzda bajarilmasligi munosabati bilan tashuvchi bilan mijoz oʻrtasidagi kelishmovchiliklar hollari tomonlarning kelishuviga koʻra erkin shakldagi dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilishi mumkin, ularda tomonlarning javobgarligi choralarini belgilash uchun asos hisoblanadigan holatlar koʻrsatiladi. 99. Yukning yoʻqolganligi, buzilganligi, kamomadi yoki shikastlanganligi uchun zararni qoplash toʻgʻrisidagi daʼvo har bir joʻnatish boʻyicha alohida taqdim etilishi kerak. Bir yukni joʻnatuvchining bir yukni oluvchi manziliga bir turdagi yuklari boʻyicha joʻnatishlar guruhiga bitta daʼvo taqdim etishga yoʻl qoʻyiladi. Daʼvolarga zarur hujjatlar (tovar-transport yukxati, tovar uchun chek va zararning hisob-kitobi) ilova qilingan boʻlishi kerak. 100. Tashuvchiga daʼvolar mijoz tomonidan ushbu Qoidalarning 7-bandida belgilangan muddatlar tamom boʻlgandan keyin taqdim etilishi mumkin. Zarur hujjatlarsiz tashuvchiga berilgan daʼvolar u olingan kundan boshlab oʻn kun muddatda berilgan hujjatlar bilan birgalikda va qaytarish sabablari koʻrsatilgan holda ariza beruvchiga qaytariladi. Bunda daʼvolarni taqdim etish uchun belgilangan muddat toʻxtatilmaydi. Daʼvo pochtada yoki bevosita tashuvchiga tilxat ostida berilgan kun mijoz tomonidan daʼvo berilgan kun deb hisoblanadi. Daʼvoni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida tashuvchi mijozni oʻttiz kunlik muddatda xabardor qilishi kerak. Daʼvo tashuvchi tomonidan rad etilgan taqdirda u daʼvo rad etilishining sabablarini koʻrsatishi kerak. 101. Tashuvchi daʼvoni toʻliq yoki qisman rad etgan, yoxud tashuvchidan oʻttiz kunlik muddatda javob olinmagan taqdirda tashuvchiga daʼvo yukni joʻnatuvchi yoki yukni oluvchi tomonidan taqdim etilishi mumkin. 102. Ushbu Qoidalar buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikka muvofiq javob beradilar. 103. Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 11-dekabrdagi 472-son qarori bilan tasdiqlangan Yoʻl harakati qoidalarida nazarda tutilgan yuklarni tashishga qoʻyiladigan talablar buzilgan hollarda yuklarni tashish qoidalari buzilishi Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksiga muvofiq javobgarlikka olib keladi. T/r Yuk nomi 1. Muzlatilgan yuklar (goʻsht, kalla-pocha, ichak-chovoq, goʻsht, qush, baliq, shpig, tuxumli muzlatilgan mahsulotlar) 2. Sariyogʻ 3. Eritilgan mol yogʻi, eritilgan yogʻ 4. Yangi va pasterizatsiyalangan sut, sut mahsulotlari (yogurt, kefir, qaymoq va yangi pishloq) 5. Birlamchi qayta ishlash zavodidan tashiladigan sut 6 Muzqaymoq 7. Achitqi (Drojji) 8. Mayonez 9. Margarin 10. Turli pishloqlar 11 Yashiklardagi yengil tuzlangan seld 12. Sovutilgan, muz bilan aralashtirilgan baliq 13. Issiq dudlangan muzlatilgan baliq 14. Kolbasalar va qaynatilgan kolbasa mahsulotlari 15. Tez muzlatilgan goʻsht, baliq, pazandalik mahsulotlari, meva va reza mevalar, quyultirilgan meva sharbatlari t/r Mahsulotlar guruhi A guruhi) oʻsimliklardan tayyorlangan mahsulotlar 1) Sovutilgan mahsulotlar 1. Qishki olmalar 2. Qishki noklar 3. Uzum 2) Sovutilgan mahsulotlar 1. Yozgi va kuzgi olmalar va noklar 2. Oʻrik va shaftolilar 3. Olxoʻri 4. Uzum 5. Olcha va gilos 6. Krijovnik 7. Qoragʻat 3) Sovutilgan mahsulotlar 1. Qoʻngʻir va pushti rang pomidorlar 2. Oq poʻstli karam B guruhi) hayvonlardan olingan mahsulotlar 1) Muzlatilgan va sovutilgan mahsulotlar 1. Muzlatilgan goʻsht 2. 1-toifali muzlatilgan kalla-pocha, ichak-chovoq mahsulotlari (jigar, buyrak, yurak, miya, tillar, yelin, dumlar, nimtalangan goʻsht), idishga solingan miyadan tashqari 3. Bloklarda muzlatilgan goʻsht va kalla-pocha, ichak-chovoq, 4. Muzlatilgan qush 5. moy — shpig 6. Muzlatilgan tuxum mahsulotlar 2) Sovutilgan mahsulotlar 1. Tuxum 2. Germetik tunuka va shisha idishlardagi konservalar V guruhi) qayta ishlangan mahsulotlar: sut mahsulotlari, turli yogʻlar, kolbasa mahsulotlari, pishloqlar va boshqalar G guruhi) tirik oʻsimliklar: koʻchatlar, gullar va boshqalar D guruhi) quritilgan mahsulotlar 1. Quritilgan tuxum mahsulotlari 2. Quruq quymoq 3. Quruq sut 4. Yogʻsizlantirilgan quruq sut 5. Quruq mevalar 6. Yongʻoqlar 7. Quyuqlashtirilgan sut 8. Germetik tunuka idishdagi quyuqlashtirilgan sut 9. Germetik tunuka va shisha idishlardagi konservalar 1. Atamalar va taʼriflar SPS — 1970-yil 1-sentabrda Jeneva shahrida (Shveysariya Konfederatsiyasi) imzolangan Tez buziladigan oziq-ovqat mahsulotlarini xalqaro tashishlar toʻgʻrisidagi va ushbu tashishlar uchun moʻljallangan maxsus transport vositalari haqidagi bitimlar; izotermik avtotransport vositasi — kuzovi, shu jumladan eshigi, poli va tomi kuzovning tashqi va ichki yuzasi oʻrtasida issiqlik almashishini cheklash imkonini beradigan termoizolyatsiya devorlaridan iborat boʻlgan avtotransport vositasi; muzxona-avtotransport vositasi — mexanik yoki absorbsion uskuna boʻlmagan sovuqlik manbai yordamida (tuz qoʻshilgan yoki qoʻshilmagan tabiiy muz; evtektik plitalar; sublimatsiyasini boshqarish imkonini beradigan moslamali yoki moslamasiz quruq muz; bugʻlanishni boshqara oladigan uskunali yoki uskunasiz suyultirilgan gazlar va boshqalar) yuksiz kuzovning ichida haroratni pasaytirish va shundan soʻng ushbu haroratni belgilangan tashqi haroratda, belgilangan vaqtgacha oʻrnatilgan diapazonda saqlab turish imkonini beruvchi izotermik avtotransport vositasi; refrijerator-avtotransport vositasi — bir necha avtotransport vositalari uchun alohida yoki umumiy boʻlgan muzlatgich uskunasi (mexanik kompressor yoki absorbsion uskuna va boshqalar bilan jihozlangan) yordamida yuksiz kuzovning ichida haroratni pasaytirish va shundan soʻng ushbu haroratni belgilangan tashqi haroratda, belgilangan vaqtgacha oʻrnatilgan diapazonda saqlab turish imkonini beruvchi izotermik avtotransport vositasi; isitiladigan avtotransport vositasi — isitish uskunasi yordamida yuksiz kuzovning ichida haroratni koʻtaradigan va shundan soʻng ushbu haroratni qoʻshimcha issiqlik kelmaganda, muayyan vaqt davomida doimiy maromda saqlab turish imkonini beruvchi izotermik avtotransport vositasi; SPS guvohnomasi — mamlakatning SPS Bitimini amalga oshirish uchun masʼul boʻlgan vakolatli organi tomonidan beriladigan va avtotransport vositasi SPS Bitimi talablariga mosligini tasdiqlovchi hujjat; texnik koʻrik (kelgusida — avtotransport vositalari koʻrigi — avtotransport vositasining oʻrnatilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlash maqsadida ularni ekspert tekshiruvlarini oʻz ichiga olgan chora-tadbirlar. Ushbu tekshiruvlar natijalari boʻyicha SPS guvohnomasi rasmiylashtiriladi va SPSda belgilangan tartibda markirovka amalga oshiriladi; texnik tartibga solish — mahsulotlar, ishlar va xizmatlar xavfsizligiga qoʻyiladigan majburiy talablarning oʻrnatilishi, qoʻllanishi va bajarilishi; avtotransport vositalarining ekspert tekshiruvi — tez buziladigan yuklarni tashishlarga moʻljallangan, Oʻzbekiston Respublikasi hududida roʻyxatdan oʻtgan va foydalanishdagi avtotransport vositalarining “Oʻzstandart” agentligida belgilangan tartibda roʻyxatga olingan laboratoriyalar tomonidan oʻtkaziladigan tekshiruvi; sovutish va isitish uchun moʻljallangan termik uskunaning samaradorligi — termik uskunaning maʼlum tashqi haroratda izotermik avtotransport vositasi kuzovi ichidagi belgilangan haroratni saqlash qobiliyati. 2. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari quyidagi belgilar boʻyicha toifalanadi: avtotransport vositasi turi; kuzov turi; harorat rejimini taʼminlash texnologiyasi. 3. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari turlar boʻyicha quyidagilarga boʻlinadi: yuk avtomobili; tirkama; yarimtirkama; konteyner. 4. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari kuzov turlari boʻyicha quyidagilarga boʻlinadi: furgon; sisterna. 5. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari harorat rejimini taʼminlash texnologiyasi boʻyicha quyidagilarga boʻlinadi: I — izotermik avtotransport vositasi; R — muzlatgich-avtotransport vositasi; F — refrijerator-avtotransport vositasi; C — isitiladigan avtotransport vositasi. 6. Izotermik avtotransport vositalari kuzovning ichki va tashqi yuzalari oʻrtasida issiqlik almashishni cheklash xususiyatiga koʻra ikki toifaga boʻlinadi: normal izolyatsiyali IN izotermik avtotransport vositasi; kuchaytirilgan izolyatsiyali IR izotermik avtotransport vositasi. 7. Sovutish va isitish uchun moʻljallangan termik uskunalar samaradorligi boʻyicha avtotransport vositalari quyidagi toifalarga boʻlinadi: A, B, C, D E va F. 8. Issiqlik berish umumiy koeffitsiyentining miqdori, yaʼni K koeffitsiyenti tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari kuzovining izotermik xususiyatlarini ifodalovchi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi. 9. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari K koeffitsiyentiga nisbatan quyidagi talablarga javob berishi shart: normal izolyatsiyali IN izotermik avtotransport vositalari — 0,70 Vt/m2Kdan koʻp boʻlmagan K koeffitsiyentiga ega boʻlishi; kuchaytirilgan izolyatsiyali IR izotermik avtotransport vositalari — 0,40 Vt/m2Kdan koʻp boʻlmagan K koeffitsiyentiga ega boʻlishi; 10. A toifadagi normal yoki kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxonalar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning plyus 7 Sº dan oshmaydigan darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 11. V toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxonalar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning minus 10 Sº dan oshmaydigan darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 12. S toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxonalar oʻrtacha 30 daraja tashqi issiq haroratda, kuzov ichida minus 20 Sº darajadagi haroratni saqlanishini taʼminlashi lozim. 13. D toifadagi normal yoki kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxonalar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning 0 Sº darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 14. A toifadagi normal yoki kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijeratorlar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning plyus 12 dan 0 Sº gacha darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 15. V toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijeratorlar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning plyus 12 Sº dan minus 10 Sº gacha darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 16. S toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijeratorlar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning plyus 12 Sº dan minus 20 Sº gacha darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 17. D toifadagi normal yoki kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijeratorlar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning 0 Sº dan oshmaydigan darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 18. E toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijeratorlar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning minus 10 Sº dan oshmaydigan darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 19. F toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijeratorlar tashqi harorat oʻrtacha 30 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning minus 20 Sº dan oshmaydigan darajada saqlanishini taʼminlashi lozim. 20. A toifadagi normal va kuchaytirilgan izolyatsiyali isitiladigan izotermik avtotransport vositalari tashqi harorat oʻrtacha minus 10 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning plyus 12 Sº dan oshmaydigan darajada kamida 12 soatdan davomida saqlanishini taʼminlashi lozim. 21. V toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali isitiladigan izotermik avtotransport vositalari tashqi harorat oʻrtacha minus 20 Sº boʻlganda, kuzov ichidagi haroratning plyus 12 Sº dan oshmaydigan darajada kamida 12 soatdan davomida saqlanishini taʼminlashi lozim. 22. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari yuk boʻlinmalarida havo haroratini minus 20 Sº dan plyus 30 Sº gacha darajada nazorat qilish, shuningdek, tashishlar harorat rejimining oʻzgarishlari haqida haydovchini xabardor qilish imkonini beradigan oʻlchash va yozib boruvchi uskunalar bilan jihozlanishi lozim. 23. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalarining yuk boʻlinmalari oziq-ovqat mahsulotlari bilan kontaktda boʻlganda xavfsiz materiallardan tayyorlanishi lozim. 24. Izotermik avtotransport vositalarining termik uskunalarida ozonni yemirish qobiliyati nolga teng va global isitish qobiliyati past ruxsat etilgan xladagentlar qoʻllanishi lozim. 25. Koʻrik tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan har bir avtotransport vositalariga SPS ga muvofiq SPS guvohnomasini berishni nazarda tutadi. 26. SPS guvohnomasida quyidagilar qayd etiladi: tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositasi egasining (vakilining) nomi va joylashgan joyi; tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositasini ishlab chiqaruvchining nomi va joylashgan joyi; guvohnomani bergan tashkilotning nomi va joylashgan joyi; tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositasi haqida, ushbu Tartibga muvofiq ushbu avtotransport vositasini, uning turi, toifasini identifikatsiyalash imkonini beradigan maʼlumotlar; tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositasining belgilangan talablarga muvofiqligi haqida ekspert tashkilotining xulosasi; avtotransport vositalarining oʻtkazilgan ekspert tekshiruvlari natijalari haqidagi maʼlumot; SPS guvohnomasining amal qilish muddati. Guvohnoma berganlik uchun yigʻim undirilmaydi. 27. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan va Oʻzbekiston Respublikasi hududida belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtgan va foydalanilayotgan avtotransport vositalari avtotransport vositalarini ekspert tekshiruvlarini oʻtkazish asosida koʻrikdan oʻtkaziladi. 28. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan va Oʻzbekiston Respublikasi hududida belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtgan va foydalanilayotgan avtotransport vositalarining ekspert tekshiruvlari “Oʻzstandart” agentligida belgilangan tartibda roʻyxatga olingan laboratoriyalar (keyingi oʻrinlarda roʻyxatga olingan laboratoriya deb ataladi) tomonidan oʻtkaziladi. 29. Avtotransport vositalarini ekspert tekshiruvdan oʻtkazish usullari foydalanilayotgan avtotransport vositalarini tekshiruvdan oʻtkazishiga nisbatan SPSga hamda ekspert tashkilotlari tomonidan ishlab chiqilgan boshqa usullarga muvofiq boʻlishi lozim. 30. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan yangi tayyorlangan avtotransport vositalarining ekspert tekshiruvi ular tayyorlanganidan 6 yildan soʻng, kelgusi yillarda esa — har 3 yilda oʻtkaziladi. 31. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalarining egalari yoki egalarining nomidan Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda ularga egalik qiluvchi, foydalanuvchi va (yoki) tasarruf etuvchi shaxslar (keyingi oʻrinlarda egalari/egalarining vakillari deb ataladi) avtotransport vositalarini ekspert tekshiruvidan oʻtkazish uchun mazkur Tartibning 30-bandiga muvofiq muddatlarda taqdim etishlari lozim. 32. Avtotransport vositalarining ekspert tekshiruvi roʻyxatga olingan laboratoriya tomonidan ariza beruvchining talabnomasi va u bilan ikki nusxada tuziladigan shartnoma asosida oʻtkaziladi. 33. Roʻyxatdan oʻtgan laboratoriya arizani bir ish kunida roʻyxatga oladi va ikki ish kuni davomida ariza beruvchiga transport vositasining izotermik xususiyatlari tekshirilgani toʻgʻrisida bayonnoma nusxasini beradi. Bayonnomaning asl nusxasini SPSni amalga oshirish uchun masʼul boʻlgan vakolatli organga SPS guvohnomasini berish uchun topshiradi. Bayonnoma elektron shaklda yoki toʻgʻridan-toʻgʻri berilishi mumkin. 34. Bitimni amalga oshirish uchun masʼul boʻlgan vakolatli organ (Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Transport vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar transport boshqarmalari) bir ish kuni davomida ariza beruvchiga SPS guvohnomasini SPSda oʻrnatilgan shaklda beradi va uni SPS guvohnomalari reyestrida roʻyxatdan oʻtkazadi. 35. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari izotermik xususiyatlarining yoki ularga oʻrnatilgan termik uskunalar samaradorligining ayrim tashqi taʼsirlar natijasida konstruksiya buzilishi tufayli oʻzgarishi tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositalari egasi (uning vakili) tomonidan avtotransport vositasini ekspert tekshiruvi shaklida rejadan tashqari koʻrikdan oʻtkazish uchun taqdim etishga asos boʻladi. 36. Tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositasining egasi (uning vakili) SPS guvohnomasi berilgan tez buziladigan yuklarni tashish uchun moʻljallangan avtotransport vositasiga mazkur Tartib talablariga muvofiq uning toifasi va turini oʻz ichiga olgan harfli tanish belgilarini qoʻyishi lozim. 37. Transport vositasini umumiy tekshirish: Bajarilayotgan ishlar nomi Texnik xususiyat, qisqa taʼrif Transport vositasini umumiy tekshirish: Izolyatsiyalovchi qatlam tuzilishining umumiy xususiyati; Izolyatsiyalash usuli, devorlar turi va holati; Izotermik toʻsiqning saqlanish holati; Devorlar qalinligi. Ekspert tomonidan koʻrikdan oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Aniqlangan kamchiliklar, eʼtirozlar koʻrik bayonnomasida qayd etiladi Havo oʻtkazmasligini tekshirish Teshiklardan qarama-qarshi tomondan yorugʻlik tushishini tekshirish. Bu jarayon ekspert tomonidan bajariladi. 38. Tekshiruv yorqin yoritiladigan zonaga qoʻyiladigan transport vositasining ichida turgan ekspert tomonidan amalga oshiriladi. Aniqroq natijalarni berishi mumkin boʻlgan boshqa usullar qoʻllanilishi mumkin. 39. Oʻlchovlar vositalari ulardan foydalanish hujjatlariga muvofiq joriy etiladi, oʻlchovlar shartlari va davomiyligi oʻlchovlar usuliga toʻliq mos kelishi lozim. 40. Geometrik hajmlar oʻlchovlar vositalari yoki bir necha oʻlchov vositalari yordamida oʻlchanganda, ushbu hajm uch marta oʻlchanishi lozim va yakuniy natija esa uch oʻlchovning oʻrtacha arifmet qiymati sifatida qabul qilinishi kerak. Oʻlchovlarni amalga oshirishda oʻlchov priborlarining texnik hujjatlari yoʻriqnomasiga rioya etilishi shart. 41. Geometrik hajmlarni shtangensirkul va ruletkalardan foydalangan holda oʻlchanadi. Quyidagi koʻrsatkichlar oʻlchanadi: kuzovning tashqi oʻlchamlari: uzunligi, eni, balandligi; kuzovning ichki oʻlchamlari: uzunligi, eni, balandligi; Hisob-kitob yoʻli bilan quyidagilar aniqlanadi: kuzovning umumiy maydoni; kuzovning ichki foydali hajmi; kuzovning umumiy ichki yuzasi; kuzovning umumiy tashqi yuzasi; kuzovning oʻrtacha yuzasi; issiqlik almashish yuzasining oʻrtacha kattaligi; devorlarning umumiy qalinligi. 42. Ekspert transport vositasining umumiy holati boʻyicha xulosa qiladi. Kuzovning umumiy holatiga tegishli xulosa ijobiy boʻlgan taqdirda, transport vositasini uni ishlab chiqargan zavod tomonidan dastlab belgilangan toifa boʻyicha uch yil muddatga baholash tavsiya etiladi va avtotransport vositasi uning izotermik xususiyatlarini aniqlash oʻtkazish uchun yuboriladi. 43. Xulosa salbiy boʻlgan taqdirda, avtotransport vositasi aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish uchun yuboriladi. Kamchiliklar bartaraf etilgandan soʻng avtotransport vositasi qayta tekshiruvga taqdim etilishi mumkin. 44. Foydalanilayotgan har bir refrijerator-transport vositasi termik uskunalarining samaradorligini tekshirish uchun uning izotermik xususiyatlari tekshiriladi. 45. 2012-yil 2-yanvardan keyin ishlab chiqarilgan transport vositalari uchun: tashqi harorat plyus 15 Sº dan kam boʻlmaganda, yuksiz transport vositasining ichki harorati maksimal davrda (daqiqalarda) ushbu toifadagi transport vositasi uchun quyidagi jadvalda nazarda tutilgan haroratgacha yetkazilishi mumkinligini aniqlash maqsadida tekshirish amalga oshiriladi: Tashqi harorat 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 Sº C,F toifalar 360 350 340 330 320 310 300 290 280 270 260 250 240 230 220 210 daqiqa B,E toifalar 270 262 253 245 236 228 219 211 202 194 185 177 168 160 151 143 daqiqa A,D toifalar 180 173 166 159 152 145 138 131 124 117 110 103 96 89 82 75 daqiqa Yuksiz transport vositasining ichki harorati dastlab tashqi haroratgacha yetkazilishi shart. 46. Foydalanilayotgan transport vositalariga nisbatan qoʻllaniladigan qoʻshimcha qoidalar. Mazkur Tartibning 45-bandida koʻrsatilgan muddatgacha ishlab chiqarilgan transport vositalariga nisbatan quyidagi qoidalar qoʻllaniladi: tashqi harorat plyus 15 S dan kam boʻlmaganda, yuksiz transport vositasining dastlab tashqi haroratgacha yetkazilgan ichki harorati davomiyligi olti soatdan ortiq boʻlmagan muddat mobaynida: A, V va S toifadagi transport vositalari uchun — ushbu toifadagi transport vositalariga moʻljallangan minimal haroratgacha; D, E va F toifadagi transport vositalari uchun — ushbu toifadagi transport vositalariga moʻljallangan haroratgacha yetkazilishi mumkinligini aniqlash uchun tekshiruv oʻtkaziladi. 47. Natijalar qoniqarli boʻlgan taqdirda, ushbu transport vositalari dastlab belgilangan toifadagi izotermik transport vositalari sifatida uch yil muddatgacha boʻlgan yangi davrda foydalanishda qolishi mumkin. 48. Izotermik avtotransport vositalari quyidagi harfli tanish belgilari bilan belgilanishi lozim: IN — normal izolyatsiyali izotermik avtotransport vositalari; IR — kuchaytirilgan izolyatsiyali izotermik avtotransport vositalari; RNA — A toifadagi normal izolyatsiyali muzxona; RRA — A toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxona; RRB — B toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxona; RRC — C toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxona; RND — D toifadagi normal izolyatsiyali muzxona; RRD — D toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali muzxona; FNA — A toifadagi normal izolyatsiyali refrijerator; FRA — A toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijerator; FRB — B toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijerator; FRC — C toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijerator; FND — D toifadagi normal izolyatsiyali refrijerator; FRD — D toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijerator; FRE — E toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijerator; FRF — F toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali refrijerator; CNA — A toifadagi normal izolyatsiyali isitiladigan izotermik avtotransport vositasi; CRA — A toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali isitiladigan izotermik avtotransport vositasi; CRB — V toifadagi kuchaytirilgan izolyatsiyali isitiladigan izotermik avtotransport vositasi. 49. Izotermik avtotransport vositalarining harfli tanish belgilari kuzov har ikki tashqi tarafining old tomoniga yaqin yuqori burchakda oq fonga koʻk rangda lotin alifbosining bosh harflari bilan yozilishi va harflar balandligi 100 mm dan kam boʻlmasligi lozim. 50. Maksimal vazni 3,5 tonnadan ortiq boʻlmagan izotermik avtotransport vositalari uchun harflar balandligi 50 mm ni tashkil etishi mumkin. 51. Izotermik avtotransport vositalarining harfli tanish belgilari tagida SPS guvohnomasi amal qilishining tugash muddati (yil, oy) oq fonga koʻk rangda arab raqamlari bilan yozilishi lozim. Raqamlar balandligi izotermik avtotransport vositalarining harfli tanish belgilari balandligining yarmiga teng boʻlishi shart.