KREDIT UYuShMALARIDA BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISh TOʻGʻRISIDAGI YOʻRIQNOMANI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2013-02-18)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-y., 12-son, 247-modda), “Kredit uyushmalari toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2002-y., 4-5-son, 65-modda), “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-y., 9-son, 142-modda) qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2010-yil 26-noyabrdagi PQ-1438-son “2011 — 2015-yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting koʻrsatkichlariga erishishning ustuvor yoʻnalishlari toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 48-son, 442-modda) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Kredit uyushmalarida buxgalteriya hisobini yuritish toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Markaziy bank Boshqaruvining 2002-yil 30-noyabrdagi 26/4-son “Kredit uyushmalarida buxgalteriya hisobini yuritish toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1228, 2003-yil 27-mart) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2003-y., 5-6-son) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Ushbu Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-yil, 12-son, 247-modda), “Kredit uyushmalari toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2002-yil, 4-5-son, 65-modda), “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-yil, 9-son, 142-modda) qonunlariga muvofiq kredit uyushmalarida buxgalteriya ishlarini tashkil qilish, buxgalteriya hisobi va hisobotini yuritish hamda nazorat qilish tartibini belgilaydi. 1. Ushbu Yoʻriqnomada buxgalteriya hisobining tamoyillari asosida kredit uyushmalarida moliyaviy operatsiyalarning hisobini yuritish va nazorat qilish qoidalari, buxgalteriya apparati tuzilishi, hujjatlar aylanmasini yoʻlga qoʻyish usullari hamda buxgalteriya hisobotini tuzish nazarda tutilgan. 2. Ushbu Yoʻriqnomada quyidagi tushunchalardan foydalaniladi: bosh kitob — kredit uyushmalari operatsiyalari hisobini yuritish, tahlil qilish, guruhlash va ularga doir hisobotlarni tuzishda qoʻllanadigan hisobvaraqlar roʻyxatidan iborat kitob; boshlangʻich qiymat — barpo etish (qurish yoki qurib bitkazish)ga yoki aktivlarni sotib olishga, toʻlangan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar, shuningdek, aktivdan belgilangan maqsadda foydalanish uchun uni ishchi holatiga keltirish, yetkazib berish va montaj qilish, oʻrnatish, foydalanishga topshirish va boshqa xarajatlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan haqiqiy xarajatlar summasi; buxgalteriya apparati — kredit uyushmasining pul hisob-kitob hujjatlarini rasmiylashtirish, operatsiyalarni nazoratdan oʻtkazish hamda ularni hisobga olish kitoblarida qayd etish bilan shugʻullanuvchi xodimlar guruhi; dividend — kredit uyushmasi tomonidan zarur ajratmalar va zaxiralar (fondlar) shakllantirilgandan soʻng, moliyaviy yil yakuni boʻyicha aʼzolar umumiy yigʻilishi qaroriga muvofiq uning aʼzolari oʻrtasida aʼzolarning paylari boʻyicha taqsimlanadigan sof foydaning va/yoki oʻtgan yillardagi taqsimlanmagan foydaning bir qismi; yordamchi kitob — bosh kitob hisobvaraqlariga ochiladigan shaxsiy hisobvaraqlar, shuningdek alohida mablagʻlar turi va qimmatliklar boʻyicha yuritiladigan kartochka, kitob yoki jurnallar; foizlarni oʻstirmaslik — hisoblangan foizli daromadlarni toʻliq olish ehtimoli mutlaqo qolmagan va/yoki asosiy qarz summasini toʻliq olish mumkin boʻlmagan taqdirda, aktivga hisoblash usulini qoʻllashning toʻxtatilishi; shaxsni tasdiqlovchi hujjat — Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosining pasporti, 16 yoshga toʻlmagan fuqarolarning tugʻilganlik toʻgʻrisidagi guvohnomasi, harbiy xizmatchilarning harbiy qismlar va harbiy muassasalar qoʻmondonligi tomonidan beriladigan shaxsiy guvohnomalar yoki harbiy biletlar (harbiy xizmatga majbur fuqarolarning harbiy bileti bundan mustasno), xorijiy fuqarolarning milliy pasporti (qonun hujjatlariga muvofiq xorijiy fuqarolar tegishli ichki ishlar organlari tomonidan roʻyxatga olinishi lozim) yoki Oʻzbekiston Respublikasida yashash guvohnomasi yoxud diplomatik pasporti yoki Oʻzbekiston Respublikasida akkreditatsiya qilinganligini tasdiqlovchi akkreditatsiya kartochkasi, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning Oʻzbekiston Respublikasida yashash guvohnomasi; haqqoniy qiymat — aktivning bozor qiymati yoki baholovchi tashkilot tomonidan aniqlanadigan qiymatdir. 3. Kredit uyushmasi faoliyatida hujjatlarning oʻtish tartibi bosh buxgalter tomonidan kredit uyushmasining ish xususiyatlari hisobga olinib, mazkur Yoʻriqnomada nazarda tutilgan hujjatlar aylanishining asosiy qoidalariga amal qilingan holda belgilanishi mumkin. Kredit uyushmasi Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlari va mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq oʻz hisob siyosatini ishlab chiqishi, tasdiqlashi va amalda qoʻllashi lozim. 4. Kredit uyushmasining ijro etuvchi organi rahbari (keyingi oʻrinlarda kredit uyushmasi rahbari deb yuritiladi) hamda bosh buxgalteri mazkur Yoʻriqnomada belgilangan buxgalteriya hisobini yuritish talablariga rioya qilgan holda hisobotlarni oʻz vaqtida tayyorlanishiga javobgardir. 5. Kredit uyushmasida operatsiyalar hisobini balans hisobvaraqlarida aks ettirish “Kredit uyushmalarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi”ga (roʻyxat raqami 1944-son, 2009-yil 20-aprel) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-yil, 17-son, 216-modda) muvofiq amalga oshiriladi. 6. Kredit uyushmasining buxgalteriya apparati kredit uyushmasining bosh buxgalteri tomonidan boshqariladi. Bosh buxgalter Kredit uyushmasining bosh buxgalteri toʻgʻrisidagi nizom (mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasi) asosida ish olib boradi. 7. Buxgalteriya apparati xodimining xizmat majburiyatlari lavozim yoʻriqnomalarida yozma koʻrinishda aks ettirilib, ularning nusxalari tegishli xodimlarga imzo qoʻydirib beriladi. Buxgalteriya apparati xodimiga qoʻshimcha vazifalar kredit uyushmasining rahbari buyrugʻiga muvofiq amalga oshiriladi. 8. Kredit uyushmasi operatsiyalari hisobining yuritilishini va hisobotlar tuzilishini tashkil etish kredit uyushmasining rahbariga yuklatiladi. 9. Bosh buxgalter zimmasiga umumiy nazoratni amalga oshirish hamda kunlik buxgalteriya va kassa ishlarining belgilangan tartibiga amal qilinishini kuzatib borish, shuningdek, bosh va yordamchi kitoblarda operatsiyalarni qayd etish, tegishli buxgalteriya hisobi hisobotlarini tuzish ishlariga rahbarlik qilish yuklatiladi. Kredit uyushmasining bosh buxgalteri ishda boʻlmagan vaqtda, ushbu vazifalar kredit uyushmasi rahbarining buyrugʻiga asosan uning oʻrinbosariga topshiriladi. 10. Buxgalteriya apparati xodimlarining ish kunini tashkillashtirish quyidagi talablarga muvofiq oʻrnatiladi: hisob-kitob hujjatlari shu kunning oʻzida qabul qilinishi, belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi, amaliyot kuni davomida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida aks ettirilishi; amaliyot kuni tugaganidan soʻng kunlik balans hisoboti tuzilishi lozim. 11. Kredit uyushmalari elektron balans hisobotini Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga (keyingi oʻrinlarda Markaziy bank deb yuritiladi) keyingi ish kunidan kechiktirmagan holda, Markaziy bank tomonidan belgilangan tartibda joʻnatadi. 12. Kredit uyushmalarida ish kuni operatsiyalar buxgalteriya hisobida toʻliq aks ettirilganidan, kunlik balans hisoboti tuzilganidan hamda ushbu hisobot kredit uyushmasining rahbari va bosh buxgalteri tomonidan imzolanganidan soʻng yakunlanadi. Kredit uyushmasining rahbari va bosh buxgalteri balans va boshqa hisobotlarni oʻz vaqtida hamda haqqoniy tuzilishi uchun javobgardir. 13. Har bir kredit uyushmasida uning rahbari tomonidan tasdiqlangan hujjatlar aylanishi jadvali tuziladi. Jadvalda hujjatlarning barcha koʻrib chiqish jabhalari boʻyicha oʻtish tartibi belgilanadi. 14. Moliyaviy operatsiyalar amalga oshirilganda ushbu operatsiyalarni amalga oshirish uchun asos boʻluvchi birlamchi hujjatlarning toʻgʻri rasmiylashtirilganligi, mablagʻlar va qimmatliklarning but saqlanganligi nazorat qilinishi lozim. 15. Buxgalteriya xodimi hujjatni toʻgʻri rasmiylashtirilganligi, barcha rekvizitlar toʻgʻri koʻrsatilganligini va kredit uyushmasi aʼzosining imzosi berilgan namunalarga mos kelishini tekshiradi hamda imzosi bilan tasdiqlaydi. 16. Kirim va chiqim kassa operatsiyalari ustidan nazorat kredit uyushmasi rahbarining buyrugʻi asosida maxsus ajratilgan buxgalter-nazoratchi (keyingi oʻrinlarda nazoratchi deb yuritiladi) tomonidan, agar kredit uyushmasida ushbu lavozim nazarda tutilmagan boʻlsa kredit uyushmasi rahbari yoki uning buyrugʻi asosida kredit uyushmasi rahbarining oʻrinbosari tomonidan amalga oshiriladi. Nazoratchi tomonidan amalga oshirilayotgan operatsiyalarning toʻgʻriligi hamda hujjatlarning toʻgʻri rasmiylashtirilganligi, xato va kamchiliklarning yoʻqligi tekshiriladi. 17. Kassa operatsiyalarining hisobi va kredit uyushmasi aʼzolari hisobvaraqlarida aks ettirish faqat kredit uyushmasining kassasiga naqd pul haqiqatda kirim qilinganidan yoki chiqim qilinganidan soʻng amalga oshirilishi lozim. 18. Kredit uyushmasining kassiri kirim va chiqim kassa hujjatlarini imzolash vakolatiga ega boʻlgan buxgalteriya xodimlarining imzo namunalari bilan, kirim va chiqim kassa operatsiyalarini rasmiylashtirish bilan shugʻullanuvchi buxgalteriya xodimlari esa — kassirning imzo namunalari bilan taʼminlangan boʻlishlari shart. Imzo namunalari kredit uyushmasining rahbari tomonidan tasdiqlanadi. Imzo namunalarini tegishli xodimlarga oʻz vaqtida berish kredit uyushmasining bosh buxgalteri tomonidan amalga oshiriladi. 19. Kredit uyushmasining bosh buxgalteri muhrlar, burchak muhr va blanklardan foydalanish, ularning yoʻqolishi yoki suiisteʼmolchilik maqsadlarida foydalanish sharoitiga imkon bermaslik uchun tegishli ravishda ularning saqlanishini taʼminlashi shart. Kredit uyushmasi bosh buxgalteri tomonidan muhrlarni roʻyxatga olish kitobi yuritiladi. Mazkur kitobda muhrlar va burchak muhrlarning hisobi, ularni saqlayotgan xodimlar familiyasi, ismi, otasining ismi, lavozimi va imzosi hamda biriktirilgan muhr yoki burchak muhrlarning izi koʻrsatiladi. 20. Kredit uyushmalarida buxgalteriya hisobini yuritish uchun Bosh kitob (mazkur Yoʻriqnomaning 2-ilovasi) va yordamchi kitoblardan foydalaniladi. 21. Bosh kitobda kredit uyushmasining operatsiyalarini hisobini yuritish, guruhlash va moliyaviy hisobotlarni tuzishda qoʻllaniladigan jamlanma maʼlumotlar qayd etiladi. Unda har bir hisobvaraq boʻyicha kun davomida amalga oshirilgan operatsiyalarning jami debet va kredit aylanmasi va kun oxiriga qoldiq summalari aks ettiriladi. 22. Bosh kitob hisobvaraqlari yordamchi kitob hisobvaraqlariga nisbatan nazorat hisobvaraqlari hisoblanadi. Bosh kitob kunlik balans shaklida quyidagi yordamchi kitoblar asosida tuziladi: kirim kassa orderlarini qayd etish jurnali (mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasi); chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnali (mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasi); depozit kartochkasi (mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasi); kredit kartochkasi (mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi); asosiy vositalar hisobi kartochkasi (mazkur Yoʻriqnomaning 7-ilovasi). 23. Kunlik operatsiyalar yordamchi kitoblarda xronologik tartibda aks ettiriladi. Yordamchi kitoblar uchun manba boʻlib quyidagi birlamchi hujjatlar hisoblanadi: chiqim kassa orderi (mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasi); kirim kassa orderi (mazkur Yoʻriqnomaning 9-ilovasi); memorial order (mazkur Yoʻriqnomaning 10-ilovasi); toʻlov topshiriqnomalari (umumiy qabul qilingan shaklda) va boshqa birlamchi hujjatlar. 24. Kredit uyushmalari tomonidan amalga oshirilayotgan barcha operatsiyalar tasdiqlovchi birlamchi hisob hujjatlari bilan rasmiylashtirilishi lozim. Buxgalteriya hisobi ushbu birlamchi hujjatlar asosida yuritiladi. 25. Dasturiy taʼminotga ega boʻlgan kredit uyushmalarida mazkur Yoʻriqnomaning 22, 23 va 29-bandlarida nazarda tutilgan yordamchi kitoblar va hujjatlar (depozit kartochkalari bundan mustasno) dasturiy tizimlar yordamida shakllantirilishi va chop etilishi mumkin. 26. Kredit uyushmasining rahbari birlamchi hisob hujjatlari va hisobga olish kitoblarini imzolash huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxatini buyruq asosida tasdiqlaydi. 27. Buxgalteriyaga kelib tushayotgan birlamchi hisob hujjatlari ularning shakli (hujjatlar toʻliqligi va toʻgʻriligi, rekvizitlar toʻldirilishi) va tarkibi (hujjatli operatsiyalar qonuniyligi, maʼlum bir koʻrsatkichlarning mantiqan bogʻliqliligi) boʻyicha majburiy tarzda tekshirilishi lozim. 28. Birlamchi hisob hujjatlar majburiy tartibda quyidagilarni oʻz ichiga olishi shart: kredit uyushmasi nomi; hujjatning turi, tartib raqami, sanasi va rasmiylashtirilgan joyi; amalga oshirilgan operatsiyaning nomi, mazmun-mohiyati hamda miqdoriy oʻlchovi (pul va natura shaklidagi birligi); masʼul ijrochilarning shaxsiy imzolari; qonun hujjatlarida belgilangan boshqa rekvizitlar. 29. Kredit uyushmasi tomonidan amalga oshiriladigan birlamchi operatsiyalarning hisobi shaxsiy hisobvaraqlarda (mazkur Yoʻriqnomaning 11-ilovasi) aks ettiriladi. 30. Kassa operatsiyalari hisobi buxgalteriya masʼul xodimi tomonidan alohida kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallarida kunlik yuritiladi. Kredit uyushmasining kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallariga yozuvlar kredit uyushmasi kassasiga pul mablagʻlari kirim qilinguniga va kassadan chiqim qilinguniga qadar masʼul xodim tomonidan kiritiladi. 31. Kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallaridagi kunlik yozuvlar jami kredit uyushmasi kassiri tomonidan taqdim etilgan kassa daftaridagi (mazkur Yoʻriqnomaning 12-ilovasi) bir kunlik yozuvlar nusxasi maʼlumotlari bilan taqqoslanadi. Kassa daftariga muvofiq kassa qoldigʻi kredit uyushmasining kassiri tomonidan kun yakunida kassadagi pul mablagʻlari mavjudligi bilan solishtirilishi lozim. 32. Kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallarining har bir varagʻi mazkur jurnallarni yurituvchi buxgalteriya masʼul xodimi, kassir hamda bosh buxgalter tomonidan imzolanadi va tikiladi. Kirim va chiqim kassa operatsiyalari boʻyicha birlamchi hujjatlar kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallariga ilova qilinadi. 33. Kirim kassa hujjatlari (eʼlon, kvitansiya va order)ga muvofiq kredit uyushmasi kassasiga naqd pul mablagʻlari kirim qilinmagan taqdirda kassir kirim kassa hujjatlarini kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallarini yurituvchi buxgalteriya xodimiga qaytaradi. Bunda, kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallaridagi yozuvlar kassa jurnallarini yurituvchi masʼul xodim tomonidan tegishli qaydlar amalga oshiriladi va kirim hujjatlari yoʻq qilinadi. Kassa jurnallarida qilingan tuzatishlar masʼul xodim tomonidan imzolanadi. 34. Kun oxirida yordamchi kitoblarning jami debet va kredit boʻyicha aylanmalari Bosh kitobning mos hisobvaraqlariga oʻtkazilishi va yordamchi kitobning jami Bosh kitobning mos nazorat hisobvaraqlari jami bilan muvofiq kelishi lozim. 35. Hisobga olish davri moliyaviy operatsiyalar tahlilidan boshlanib, moliyaviy hisobotlarni tuzish va hisobvaraqlarni yopishgacha boʻlgan hisob jarayonining ketma-ket bosqichini oʻz ichiga oladi. Hisobga olish davri quyidagi bosqichlardan iborat: birlamchi hujjatlarni rasmiylashtirish (kirim kassa orderi, chiqim kassa orderi, memorial orderi); yordamchi kitoblarda operatsiyalarni roʻyxatga olish; kun oxirida yordamchi kitoblardagi jami summani Bosh kitobga oʻtkazish; yordamchi kitobdagi hisobvaraq qoldiqlarini Bosh kitobdagi tegishli nazorat hisobvaraqlari qoldigʻi bilan moslashtirish; kunlik buxgalteriya balansini shakllantirish; buxgalteriya balansi asosida moliyaviy hisobotlarni tayyorlash; hisobot yili oxirida kredit uyushmasining foyda va zararlar hisobvaraqlarini yopish; yillik moliyaviy hisobotlarni tuzish. 36. Bosh va yordamchi kitoblaridagi matnda hamda raqamlarda hech qanday tuzatishlar qilinishiga ruxsat etilmaydi. Oʻchiruvchi suyuqliklar yordamida, shuningdek, summalarni oʻchirib yozish va tuzatish yoʻli bilan tuzatishlar kiritish taqiqlanadi. 37. Operatsiya amalga oshirilgan hamda tegishli balans hisobvaraqlariga aks ettirilganidan soʻng aniqlangan xato yozuvlar ushbu xato yozuvlar kiritilgan balans hisobvaraqlariga teskari yozuvlar kiritish yoʻli bilan (storno usulida) tuzatish orderlari asosida tuzatilishi lozim. Xato hisobga olingan summalarni hisobdan chiqarish kredit uyushmasi aʼzosining roziligisiz amalga oshirilib, hisobvaraqqa xizmat koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada bu oldindan kelishib olinishi lozim. 38. Tuzatish orderi ikki nusxada tuziladi. Uning birinchi nusxasi oʻtkazmani tasdiqlovchi birlamchi hujjat hisoblanadi, ikkinchisi Tuzatish orderlarini roʻyxatga olish kitobiga qoʻyiladi. Tuzatish orderi matnida qachon va qaysi hujjatda xatoga yoʻl qoʻyilganligi koʻrsatilishi kerak, agarda kredit uyushmasi aʼzosining tashabbusi bilan berilgan arizaga asosan boʻlsa, unda arizaga eslatma beriladi. Ushbu ariza birlamchi hujjatlar bilan birga saqlanadi. 39. Tuzatish orderining ikkinchi nusxasining orqa tomonida va Tuzatish orderlarini roʻyxatga olish kitobida xatoga yoʻl qoʻygan xodimning familiyasi, ismi, otasining ismi va lavozimi koʻrsatiladi. Tuzatish orderlarini roʻyxatga olish kitobi bosh buxgalterda saqlanadi. 40. Kredit uyushmasi aʼzosining depozit, kredit kartochkalarida yoki shaxsiy hisobvaraqdagi storno usuli bilan summasi tuzatilgan xato yozuv qarshisiga “Tuzatilgan” degan yozuv va sana hamda tuzatish orderining raqami koʻrsatilishi shart. Bu qayd tuzatish orderini imzolagan bosh buxgalter yoki uning oʻrinbosari imzosi bilan tasdiqlanadi. Kredit uyushmasi aʼzosining Hisob-kitob daftarchasiga tegishli yozuvlar kiritilishi zarur. 41. Yillik moliyaviy hisobotlarga tuzatishlar kiritish faqat muhim arifmetik xatoliklar, maʼlumotlardan notoʻgʻri foydalanish yoki yanglishish, buxgalteriya hisobi tamoyillari va qoidalarini qoʻllashda xatoliklar natijasida yoʻl qoʻyiladi, boshqa hollarda yillik moliyaviy hisobotlarga tuzatishlar kiritilmaydi. 42. Kredit uyushmalari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda bir yoki bir necha bankda depozit hisobvaraqlari va boshqa bank hisobvaraqlarini ochish huquqiga ega. 43. Kredit uyushmasi aʼzolariga shaxsiy hisobvaraqlarni ochish kredit uyushmasi aʼzolari taqdim etgan arizalarda kredit uyushmasi rahbarining hisobvaraq ochishga ruxsat beradigan imzosi boʻlganda bosh buxgalter tomonidan amalga oshiriladi. 44. Amalga oshirilgan operatsiyalarning hisobini yuritish maqsadida kredit uyushmasining har bir aʼzosiga barcha shaxsiy hisobvaraqlarda va hujjatlarda aks ettiriladigan hamda Hisobvaraqlarni roʻyxatga olish kitobida roʻyxatga olinadigan tartib raqami beriladi. Har bir depozit, kredit va lizing boʻyicha hisobvaraqlarning tartib raqami qatʼiy ketma-ketlikda boʻlishi kerak. Bir xil raqamlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Yopilgan hisobvaraqlarning raqami qayta tiklanmaydi va boshqa hisobvaraqlarga berilmaydi. 45. Kredit uyushmasi aʼzolariga depozit hisobvaraqlari quyidagi hujjatlar taqdim etilganda bosh buxgalter tomonidan ochiladi: hisobvaraq ochish toʻgʻrisida ariza; kredit uyushmasiga aʼzoligini tasdiqlovchi sertifikatning nusxasi; kredit uyushmasining aʼzosi — jismoniy shaxslarning shaxsini tasdiqlovchi hujjat. Shaxsni tasdiqlovchi hujjatning asli koʻrsatilgandan soʻng kredit uyushmasi tomonidan undan nusxa olinadi; kredit uyushmasining aʼzolari — yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorlarning belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnomaning nusxasi. 46. Kredit uyushmasi va uning aʼzosi oʻrtasida tuzilgan kredit (lizing) shartnomasi kuchga kirganidan soʻng, keyingi ish kunidan kechiktirmasdan Kredit qoʻmitasi kredit uyushmasi aʼzosiga shaxsiy kredit (lizing) hisobvaragʻini ochish toʻgʻrisida buxgalteriyaga kredit muddati va foiz stavkasi koʻrsatilgan farmoyish beradi. Bosh buxgalter tomonidan farmoyishga asosan keyingi ish kunidan kechiktirmasdan kredit uyushmasi aʼzosiga shaxsiy kredit (lizing) hisobvaragʻi ochiladi. 47. Kredit uyushmasi aʼzolarining tegishli hisobvaraqlari boʻyicha barcha keyingi operatsiyalar va oʻtkazmalar shartnoma shartlariga muvofiq buxgalteriya masʼul xodimi tomonidan amalga oshiriladi. 48. Kredit uyushmasi aʼzosining har bir depozit yoki kredit (lizing) shartnomasi boʻyicha alohida depozit yoki kredit kartochkasi rasmiylashtiriladi. Depozit (kredit) kartochkalarida depozit (kredit, lizing) boʻyicha amalga oshirilgan barcha operatsiyalarning hisobi yuritiladi. Depozit (kredit) kartochkasida kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsning shaxsini tasdiqlovchi hujjatidagi imzosi bilan solishtiruvchi imzo namunasi keltiriladi. 49. Kredit uyushmasining aʼzosi — yuridik shaxs tomonidan notarial tasdiqlangan imzo namunalari va muhr izi tushirilgan varaqcha (mazkur Yoʻriqnomaning 13-ilovasi) taqdim etiladi. Imzo namunalari va muhr izi tushirilgan varaqchada kredit uyushmasi aʼzosi — yuridik shaxs rahbari yoki u vakolat bergan shaxslarning imzolari keltiriladi hamda asosiy muhr tushiriladi. 50. Yuridik shaxs maqomini olmasdan faoliyat koʻrsatayotgan dehqon xoʻjaligi rahbari va yakka tartibdagi tadbirkorlar muhri boʻlmagan hollarda, oʻzlarining notarial tasdiqlangan imzolari namunalarini taqdim etadi. 51. Rahbar shaxslarga vaqtincha imzo huquqi berilganda, shuningdek, rahbar tomonidan vakolat berilgan shaxslardan birortasi vaqtincha oʻzgarganda, vaqtincha vakolat berilgan shaxsning imzo namunasi qoʻyilib, amal qilish muddati koʻrsatilgan qoʻshimcha varaqcha taqdim etiladi. Ushbu vaqtinchalik varaqcha rahbar tomonidan imzolanib, muhr qoʻyiladi. 52. Kredit uyushmasi aʼzosi — yuridik shaxsning muhri oʻzgarganda, varaqchada koʻrsatilgan imzolardan birortasi almashtirilganda yoki qoʻshilganda, hisobvaraq egasi notarial tasdiqlangan yangi imzolar namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqchani taqdim qiladi. Bekor qilingan imzolar namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqcha yuridik shaxsning yigʻmajildiga tikiladi. 53. Kredit uyushmasi aʼzolari oʻz rekvizitlari oʻzgarganligi toʻgʻrisida kredit uyushmasini besh ish kuni davomida yozma ravishda xabardor qilishlari shart. 54. Depozit shartnomasi hisobvaraq egasining arizasiga koʻra bekor qilinadi, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno. Depozit hisobvaragʻini yopishda buxgalteriya xodimi Hisob-kitob daftarchasiga tegishli yozuvlarni qayd etadi hamda Hisob-kitob daftarchasini depozit kartochkasi bilan birga bosh buxgalterga imzolash uchun topshiradi. 55. Depozit hisobvaragʻini yopishda va tegishli qoldiqni kredit uyushmasi aʼzosiga qaytarishda, bosh buxgalter aʼzoning ushbu hisobvaragʻi boʻyicha hujjatlardagi barcha yozuvlarni, hisoblangan va toʻlangan foizlarni hamda chiqarilgan yakuniy qoldiq toʻgʻriligini tekshirishi, Hisob-kitob daftarchasi hamda depozit kartochkasini imzolashi lozim. 56. Kredit hisobvaraqlari kredit boʻyicha majburiyatlar toʻliq hisob-kitob qilinganidan soʻng yopiladi. 57. Kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsdan pul mablagʻlari naqd pulda yoki naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan kirim qilinishi mumkin. Kredit uyushmasi aʼzosi — yuridik shaxs tomonidan mablagʻlar naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan uning asosiy talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻidan amalga oshiriladi. 58. Kredit uyushmasining aʼzosi — jismoniy shaxs tomonidan pul mablagʻlari naqd pul shaklida kirim qilinganda, aʼzo tomonidan naqd pul qoʻyish eʼloni (mazkur Yoʻriqnomaning 14-ilovasi) rasmiylashtiriladi. Naqd pul qoʻyish eʼloni 2 qismdan — naqd pul qoʻyish eʼloni va kvitansiyadan iborat. Naqd pul qoʻyish eʼloni kunlik kassa hujjatlariga tikiladi, kvitansiya esa naqd pulni topshirgan shaxsga beriladi. 59. Buxgalteriya xodimi naqd pul mablagʻlarini qabul qilish boʻyicha operatsiyalarni amalga oshirganda: kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsning naqd pul qoʻyish eʼlonidagi imzosini kredit (depozit) kartochkasidagi hamda shaxsni tasdiqlovchi hujjatidagi imzo namunasi bilan solishtiradi; naqd pul qoʻyish eʼloni asosida kirim kassa orderini rasmiylashtiradi; kirim kassa orderini kirim kassa orderlarini qayd etish jurnalida roʻyxatga oladi; aʼzoning Hisob-kitob daftarchasiga depozit boʻyicha operatsiya amalga oshirilgan sana, badal summasini, qoldiqni raqamda kiritadi hamda imzolaydi; naqd pul qoʻyish eʼlonini, kvitansiyani, kirim kassa orderini hamda Hisob-kitob daftarchasini nazoratchiga topshiradi; operatsiyani kassirdan olingan imzolangan kirim kassa orderi va Hisob-kitob daftarchasi asosida 10101 — “Kassadagi naqd pullar” hisobvaragʻi debeti boʻyicha aks ettiradi; Hisob-kitob daftarchasini kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsiga qaytaradi; kredit uyushmasi aʼzosining kredit (depozit) kartochkasiga operatsiya sanasi, qabul qilingan summa va boshqa tegishli yozuvlarni kiritadi. 60. Nazoratchi buxgalteriya xodimidan hujjatlarni olganda quyidagilarni amalga oshiradi: Hisob-kitob daftarchasidagi summani naqd pul qoʻyish eʼloni, kvitansiya va kirim kassa orderidagi summa bilan solishtiradi; depozit qoldigʻi hisobi, shuningdek, operatsiyaning Hisob-kitob daftarchasida aks ettirilishi va kirim kassa orderi rasmiylashtirilishi toʻgʻriligini tekshiradi; kvitansiyaga imzo qoʻyadi hamda hujjatlarni kassirga beradi. 61. Toʻlov terminallari orqali bank plastik kartochkalaridan toʻlovlar qabul qilingan taqdirda, kirim qilingan mablagʻlar inkassa qilinguniga qadar 19997 — “Boshqa aktivlar” hisobvaragʻining debeti boʻyicha aks ettiriladi. 62. Naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan hamda toʻlov terminallari orqali kelib tushgan mablagʻlarni kredit uyushmasining 10503 — “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” hisobvaragʻining debeti boʻyicha aks ettirish kredit uyushmasining bankdagi depozit hisobvaragʻidan koʻchirma asosida amalga oshiriladi. Kredit uyushmasiga mablagʻlarni naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan oʻtkazishda toʻlov topshiriqnomasining “toʻlovning maqsadi” satrida kredit uyushmasi aʼzosining nomi (kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsning familiyasi, ismi va otasining ismi), mablagʻlarni oʻtkazish maqsadi, kredit uyushmasi bilan tuzilgan shartnoma rekvizitlari koʻrsatiladi. 63. Naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan kelib tushgan mablagʻlarni kirim qilishda buxgalteriya xodimi: memorial orderni rasmiylashtiradi va bosh buxgalter imzosini oladi; operatsiyani tegishli hisobvaraqda aks ettiradi; kredit uyushmasi aʼzosining depozit yoki kredit kartochkasiga operatsiya sanasi, oʻtkazilgan summa va boshqa tegishli yozuvlarni kiritadi; depozit operatsiyasi amalga oshirilganda kredit uyushmasining aʼzosi — jismoniy shaxs uchun operatsiyani Hisob-kitob daftarchasiga yozadi va imzolaydi hamda daftarchani kredit uyushmasi aʼzosiga qaytarib beradi. 64. Kredit uyushmasining aʼzosi — jismoniy shaxsga naqd pul mablagʻlari aʼzoning oʻziga, shuningdek, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan ishonchnoma hamda merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma boʻyicha kredit uyushmasi aʼzosining vakiliga (merosxoʻriga) beriladi. 65. Chiqim kassa operatsiyalari chiqim kassa orderi bilan rasmiylashtiriladi. Naqd pul berilayotganda, buxgalteriya xodimi ikki nusxada chiqim kassa orderini rasmiylashtiradi. Uning birinchi nusxasi kredit uyushmasining kassa hujjatlariga, ikkinchi nusxasi buxgalteriyaning kunlik yigʻmajildiga tikiladi. 66. Naqd pul berilganda, buxgalteriya xodimi quyidagilarni amalga oshiradi: kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsning chiqim kassa orderidagi imzosini depozit yoki kredit kartochkasidagi hamda shaxsni tasdiqlovchi hujjatdagi imzo namunasi bilan solishtiradi; chiqim kassa orderini chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnalida qayd etadi; aʼzoning Hisob-kitob daftarchasiga depozit boʻyicha amalga oshirilgan operatsiya sanasini, berilayotgan summani raqamda koʻrsatib, depozit qoldigʻini kiritadi hamda imzolaydi; Hisob-kitob daftarchasini, chiqim kassa orderini, agar naqd pul vakil (merosxoʻr)ga berilayotgan boʻlsa, ishonchnoma (merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma)ni ruxsat beruvchi imzo olish uchun nazoratchiga taqdim etadi; operatsiyani kassirdan olingan imzolangan chiqim kassa orderi va Hisob-kitob daftarchasi asosida 10101 — “Kassadagi naqd pullar” hisobvaragʻi krediti boʻyicha aks ettiradi; Hisob-kitob daftarchasini kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsga qaytaradi; depozit (kredit) kartochkaga operatsiya sanasi, berilgan summa va operatsiyadan keyin qolgan qoldiq va boshqa tegishli yozuvlarni kiritadi. 67. Nazoratchi buxgalteriya xodimidan hujjatlarni olganda quyidagilarni amalga oshiradi: Hisob-kitob daftarchasidagi summani chiqim kassa orderlaridagi summa bilan solishtiradi; ishonchnoma yoki merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisida guvohnoma boʻyicha naqd pul berilganda, uning toʻgʻri rasmiylashtirilganligini tekshiradi va chiqim kassa orderidagi summa bilan solishtiradi; depozit qoldigʻi hisobi, shuningdek, operatsiyaning Hisob-kitob daftarchasida aks ettirilishi va chiqim kassa orderi rasmiylashtirilishi toʻgʻriligini tekshiradi; chiqim kassa orderiga imzo qoʻyadi hamda hujjatlarni kassirga beradi. 68. Mablagʻlar naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan berilganda (qaytarilganda) buxgalteriya xodimi: kredit uyushmasi aʼzosidan mablagʻlarni oʻtkazish toʻgʻrisida ariza qabul qiladi; kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxsning arizasidagi imzosini depozit (kredit) kartochkadagi imzo nusxasi bilan, yuridik shaxs aʼzosining arizasidagi imzosini notarial tasdiqlangan imzo namunalari va muhr izi tushirilgan varaqcha bilan solishtiradi; memorial orderni rasmiylashtiradi; depozit (kredit) kartochkasiga operatsiya sanasi, oʻtkazilgan summa va operatsiyadan keyin qolgan hisobvaraq qoldigʻini va boshqa tegishli yozuvlarni kiritadi; kredit uyushmasi aʼzosi — jismoniy shaxslarning Hisob-kitob daftarchasida sanani, berilayotgan summani raqamda koʻrsatib, depozit qoldigʻini yozib, kredit uyushmasi aʼzosiga qaytaradi; ariza va memorial order asosida bankka mablagʻ oʻtkazish toʻgʻrisida “Oʻzbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar toʻgʻrisida”gi nizomda (roʻyxat raqami 1122, 2002-yil 15-aprel) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2002-yil, 7-son) belgilangan tartibda toʻlov topshiriqnomasini rasmiylashtiradi; toʻlovlar amalga oshirilgandan soʻng buxgalteriya operatsiyasini 10503 — “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” hisobvaragʻining krediti boʻyicha aks ettiradi. 69. Pul mablagʻlari ishonchnoma yoki merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma boʻyicha berilganda (oʻtkazilganda), buxgalteriya xodimi ishonchnoma yoki merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma toʻgʻri rasmiylashtirilganligini tekshiradi va naqd pul berilganda chiqim kassa orderiga naqd pulni ishonchnoma yoki merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma boʻyicha olayotgan shaxsning familiyasi, ismi va otasining ismini hamda “Ishonchnoma asosida” yoki “Merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma asosida” degan yozuvni kiritadi. 70. Depozit shartnomasida belgilangan muayyan maqsadga yoʻnaltiriladigan yoki boshqa shartlar asosida jalb qilingan depozitlar jamgʻarma depozitlar hisoblanadi. Depozit shartnomasida belgilangan muddat tugaganidan keyin qaytarish sharti bilan jalb qilingan depozitlar muddatli depozitlar hisoblanadi. 71. Depozit shartnomasi kredit uyushmasi va uning aʼzolari oʻrtasida yozma shaklda tuziladi. Kredit uyushmasi va uning aʼzolari oʻrtasida depozit shartnomasi depozit summasi kredit uyushmasining kassasiga yoki bankdagi hisobvaragʻiga kelib tushgan kundan boshlab tuzilgan hisoblanadi. 72. Jamgʻarma hamda muddatli depozitlar hisobi tegishlicha 20400 — “Jamgʻarma depozitlar” va 20600 — “Muddatli depozitlar” hisobvaraqlarida yuritiladi. 73. Kredit uyushmasining har bir aʼzosi — jismoniy shaxsga depozit hisobvaraqlari boʻyicha barcha depozit operatsiyalarini yozma ravishda aks ettiruvchi hujjat sifatida Hisob-kitob daftarchasi beriladi. Hisob-kitob daftarchasi har bir depozit shartnomasi boʻyicha alohida rasmiylashtiriladi. 74. Hisob-kitob daftarchasi muqovasiga kredit uyushmasining toʻliq nomi, ichki tomoni birinchi betida kredit uyushmasi va uning tegishli filialining nomi, joylashgan manzili, mablagʻ qoʻyuvchining familiyasi, ismi va otasining ismi, shaxsiy hisobvaraq raqami (15 ta belgili), depozit turi, kredit uyushmasining masʼul xodimi imzosi, kredit uyushmasining muhr oʻrni uchun chiziqli joy koʻrsatilishi lozim. 75. Hisob-kitob daftarchasining ikkinchi va keyingi varaqlariga depozit harakatini qayd etuvchi jadval shakli tushirilishi, unda “Sana” (yil, kun, oy) “Kirim”, “Chiqim” “Qoldiq”, “Foizlar”, “Buxgalteriya masʼul xodimi” va “Kassir” imzosi uchun ustunlar boʻlishi shart. 76. Kredit uyushmasi aʼzolarining depozit hisobvaraqlari boʻyicha pul mablagʻlarining tushumi va berilishi mazkur Yoʻriqnomaning IV bobi 2-3-paragraflariga muvofiq amalga oshiriladi. 77. Kredit uyushmasining aʼzosi — yuridik shaxslarga depozit hisobvaraqlaridan mablagʻlarning qaytarilishi ularning bankdagi asosiy talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan amalga oshiriladi. 78. Depozitlar boʻyicha foizlar depozit shartnomasining shartlariga muvofiq kredit uyushmasi tomonidan belgilangan yillik foiz stavkasidan kelib chiqqan holda kunlik hisoblanadi. 79. Hisob-kitob daftarchasi varaqlari yozuvlar bilan toʻlganda yoki yaroqsiz holga kelganda yoki yoʻqolganda kredit uyushmasi aʼzosining arizasiga muvofiq unga yangi Hisob-kitob daftarchasi (depozit toʻliq olingan hollar bundan mustasno) beriladi. 80. Depozit shartnomasi muddati tugaganida hamda tegishli depozit hisobvaragʻi yopilganidan soʻng kredit uyushmasi Hisob-kitob daftarchasini qaytarib olishi shart. Kredit uyushmasida aʼzolar Hisob-kitob daftarchalarini saqlashga qoldirishi taqiqlanadi. 81. Kreditlar kredit qoʻmitasining qaroriga muvofiq naqd pulda va naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan beriladi. 82. Pul mablagʻlarining tushumi va berilishi mazkur Yoʻriqnomaning IV bobi 2-3-paragraflariga muvofiq amalga oshiriladi. 83. Kreditlarning soʻndirilishi kredit shartnomasining kredit boʻyicha toʻlovlarni soʻndirish jadvaliga muvofiq amalga oshiriladi. 84. Kreditlar boʻyicha foizlar kredit uyushmasi tomonidan kredit uyushmasi aʼzosi bilan tuzilgan kredit shartnomasida belgilangan foiz stavkasiga muvofiq kreditning haqiqiy qoldigʻidan kunlik hisoblanadi. 85. Kreditlar boʻyicha hisoblangan muddati oʻtgan foizlarni asosiy qarz summasiga qoʻshib, foizlarni kapitalizatsiya qilishga yoʻl qoʻyilmaydi. 86. Aktivlar Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlariga muvofiq substandart, shubhali va umidsiz deb tasniflanganda, kredit summasining asosiy qarz yoki foizlar qaytarilishi boʻyicha toʻlovlar 60 kundan ortiq muddatga kechiktirilganda, bunday kredit boʻyicha foizlarni balans hisobvaraqlarida hisoblash toʻxtatiladi, yaʼni foizlarni oʻstirmaslik maqomi beriladi. Hisoblangan, lekin ushbu kredit boʻyicha olinmagan barcha foizlar quyidagi qayta oʻtkazma bilan hisobdan chiqariladi: Dt 42xxx — 444xx Kreditlar boʻyicha foizli daromadlar tegishli hisobvaragʻi Kt 163xx Olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar tegishli hisobvaragʻi. 87. Foizlar hisobdan chiqarilganidan soʻng, keyingi foizlarni hisoblash balansdan tashqari 91501 — “Berilgan kreditlar va lizing boʻyicha hisoblangan foizlar” hisobvaragʻida 5 yil muddat davomida amalga oshiriladi. 88. Mazkur kredit boʻyicha keyingi barcha toʻlovlar birinchi navbatda hisoblangan lekin undirilmagan foizlarni qoplashga, soʻngra asosiy qarz boʻyicha qarzdorlikni qoplashga yoʻnaltiriladi. 89. Kreditlar boʻyicha foizlarni oʻstirish maqomiga tiklash faqat qarz oluvchi tomonidan hisoblangan, lekin undirilmagan foizlarni hamda kreditlarni qaytarish grafigiga muvofiq tegishli muddati oʻtgan qarz summasi qoplanganidan soʻng amalga oshiriladi. 90. Foizlarni oʻstirmaslik maqomini olgan barcha foizli aktivlar boʻyicha foizlarni hisoblash hamda tegishli balans hisobvaraqlarida aks ettirish kredit qoʻmitasining yozma ravishda rasmiylashtirilgan qaroriga muvofiq amalga oshiriladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 96335 “Aktivlar boʻyicha foizlar va vositachilik haqlari kontr-hisobvaraq” Kt 91501 “Berilgan kreditlar va lizing boʻyicha hisoblangan foizlar”. 91. Kredit operatsiyalari boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasiga oʻtkazmalar kredit uyushmasining xarajatiga 568xx — “Koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” tegishli hisobvaragʻi orqali olib borilishi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar toʻgʻrisida hisobot”da aks ettirilishi shart. 92. Kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi yaratilganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 568xx “Koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” tegishli hisobvaragʻi Kt 1xx99 “Aktivlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” tegishli hisobvaragʻi. 93. Agar kredit uyushmasining kredit portfeli tahlil qilinganidan keyin uning koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxiralari talab qilinganidan ortiq boʻlsa, u holda kredit uyushmasi tomonidan quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan yaratilgan zaxira summasi kamaytiriladi: Dt 1xx99 “Aktivlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” tegishli hisobvaragʻi Kt 568xx “Koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash tegishli hisobvaragʻi” (zaxira joriy yilda yaratilgan boʻlsa) yoki Kt 45921 “Hisobdan chiqarilgan mablagʻlarning qaytarilishi” (zaxira oʻtgan yilda yaratilgan boʻlsa). 94. Yaratilgan zaxiralar hisobidan kreditlarni balans hisobvaragʻidan chiqarish hamda balansdan tashqari hisobvaraqlarda aks ettirishda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 1xx99 “Aktivlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” tegishli hisobvaragʻi Kt 1xxxx Tegishli aktiv hisobvaragʻi Dt 95413 “Hisobdan chiqarilgan kreditlar va lizing” Kt 96397 “Boshqa koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻi boʻyicha kontr-hisobvaraq”. 95. Agar ilgari koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash uchun yaratilgan zaxira hisobidan balansdan chiqarilib, “Koʻzda tutilmagan holatlar” hisobvaragʻiga oʻtkazilgan aktiv boʻyicha asosiy qarz summasi va foiz toʻlovi amalga oshirilsa, unda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 96397 “Boshqa koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlari boʻyicha kontr-hisobvaraq” Kt 95413 “Hisobdan chiqarilgan kreditlar va lizing” Dt 10101 “Kassadagi naqd pullar” (agar naqd pulda toʻlanayotgan boʻlsa) yoki Dt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” (agar naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli bilan toʻlanayotgan boʻlsa) Kt 568xx “Koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” tegishli hisobvaragʻi (zaxira joriy yilda yaratilgan boʻlsa) yoki Kt 45921 “Hisobdan chiqarilgan mablagʻlarning qaytarilishi” (zaxira oʻtgan yilda yaratilgan boʻlsa) Kt 42xxx — 444xx “Kreditlar boʻyicha foizli daromadlar” tegishli hisobvaragʻi. 96. Lizing beruvchi kredit uyushmalari faqat lizing shartnomasining muddati tugagach, lizing obyekti lizing oluvchining mulki boʻlib oʻtadigan lizing operatsiyalarini amalga oshirishi mumkin. 97. Lizing beruvchi kredit uyushmasida lizing operatsiyalarining hisobi 156xx — “Kredit uyushmasi aʼzolariga berilgan lizing” tegishli hisobvaragʻida yuritiladi. 98. Lizing obyekti lizing oluvchining balansida hisobga olinadi. 99. Lizing obyektini dastlabki (boshlangʻich) tan olish lizing shartnomasining amal qilish muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing beruvchi kredit uyushmasi lizingga berilgan lizing obyektini oʻz balansida lizingga qilingan sof investitsiya qiymatida tan oladi, yaʼni lizing obyektini sotib olish, uni lizing oluvchiga yetkazib berish va foydalanishga tayyor holga keltirish bilan bogʻliq dastlabki bevosita xarajatlar yigʻindisi yoki uning haqqoniy qiymatida, ularning qaysi biri kichik boʻlsa, oʻsha summada aktiv sifatida tan oladi. 100. Lizing muddatining boshlanishi — bu lizing shartnomasiga muvofiq, lizing oluvchining lizing obyektiga egalik qilish va foydalanish huquqini amalga oshirishni boshlagan sana. 101. Lizing beruvchi kredit uyushmasi tomonidan amalga oshirilgan va lizing shartnomasiga muvofiq lizing oluvchi tomonidan qoplanadigan dastlabki bevosita xarajatlar lizing obyektining qiymatiga qoʻshiladi. Lizing shartnomasiga muvofiq dastlabki bevosita xarajatlar lizing oluvchi tomonidan qoplanmaydigan boʻlsa, mazkur xarajatlar yuzaga kelgan paytdagi tegishli hisobot davri xarajatlari sifatida tan olinadi. 102. Lizing beruvchi kredit uyushmasi lizing obyekti uchun toʻlovlarni sotuvchiga oldindan toʻlab berib, lizing obyekti toʻgʻridan toʻgʻri lizing oluvchiga yetkazib berilganda, foydalanishga qabul qilish dalolatnomasiga asosan memorial order toʻldirib, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olguncha depozitlar” Dt 156xx “Kredit uyushmasi aʼzolariga berilgan lizing” tegishli hisobvaragʻi Kt 19909 “Tovar moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”. 103. Kredit uyushmasi tomonidan lizing obyekti boʻyicha keyingi hisob lizing oluvchi tomonidan toʻlanadigan lizing boʻyicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va u boʻyicha foizlarning hisobini yuritishdan iborat. 104. Kredit uyushmasining foizli daromadi lizing oluvchi tomonidan lizing toʻlovlarining amalga oshirilishidan qatʼi nazar, tegishli hisobot davrlarida lizing toʻlovlari jadvaliga muvofiq hisoblanadi. Lizing beruvchi kredit uyushmasi tomonidan lizing boʻyicha foizli daromadlar kunlik hisoblanadi. 105. Lizing toʻlovlarini toʻlash shartlari toʻliq bajarilib, lizing shartnomasi muddati tugaganida yoki lizing obyekti lizing shartnomasi muddati tugashidan oldin sotib yuborilganda 156xx — “Kredit uyushmasi aʼzolariga berilgan lizing” tegishli hisobvaragʻi va 16323 — “Lizing boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar” hisobvaraqlari qoldigʻi nolga teng boʻladi. 106. Lizing oluvchi tomonidan lizing shartnomasi shartlari buzilganligi sababli lizing beruvchi lizing obyektini qaytarib olganda, lizing beruvchi lizing obyektini balansga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali qabul qiladi: Dt 167xx “Kredit uyushmasining boshqa oʻz xususiy mulklari” tegishli hisobvaragʻi Kt 156xx “Kredit uyushmasi aʼzolariga berilgan lizing” tegishli hisobvaragʻi. 107. Aktivlar Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlariga muvofiq substandart, shubhali va umidsiz deb tasniflanganda, lizing boʻyicha toʻlovlar 60 kun va undan ortiq muddatga kechiktirilganda, lizingga foizlarni oʻstirmaslik maqomini berish hamda hisobini yuritish mazkur Yoʻriqnomaning 86— 90-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi. 108. Lizing operatsiyalari boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasini shakllantirish hamda ulardan foydalanish mazkur Yoʻriqnomaning 91—95-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar toʻgʻrisida hisobot”da aks ettiriladi. 109. Asosiy vositalar tarkibiga quyidagi mezonlarga javob beruvchi moddiy aktivlar kiradi: xizmat qilish muddati bir yildan ortiq boʻlgan; bir birlik (toʻplam) uchun qiymati Oʻzbekiston Respublikasida (xarid paytida) belgilangan eng kam oylik ish haqi miqdorining ellik baravaridan ortiq boʻlgan buyumlar. Kredit uyushmasining rahbari hisobot yilida buyumlarni asosiy vositalar tarkibida hisobga olish uchun ular qiymatining eng kam chegarasini belgilashga haqli. 110. Asosiy vositalar aktiv sifatida tan olinadi, agar: kredit uyushmasiga kelgusida aktiv bilan bogʻliq iqtisodiy foyda kelib tushishiga ishonch boʻlsa; aktiv qiymatini aniq baholash mumkin boʻlsa. 111. Asosiy vositalar balansda boshlangʻich qiymati boʻyicha aks ettiriladi. 112. Asosiy vositalar sotib olinganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: 1) asosiy vositaning qiymati toʻliq yoki qisman oldindan toʻlanganda: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar”; 2) asosiy vositalar kredit uyushmasiga kelib tushganida: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi yoki Dt 16561 “Ombordagi asosiy vositalar” Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”; 3) asosiy vositalar ombordan foydalanishga berilganda: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi Kt 16561 “Ombordagi asosiy vositalar”. 113. Asosiy vositalar tekinga olinganda, asosiy vositalarning haqqoniy qiymatiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 16561 “Ombordagi asosiy vositalar” yoki Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi Kt 45994 “Boshqa foizsiz daromadlar”. Bunda, tekinga olingan asosiy vositani balansga kirim qilish bilan bogʻliq boʻlgan (toʻlangan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar, shuningdek, aktivdan belgilangan maqsadda foydalanish uchun uni ishchi holatiga keltirish, yetkazib berish va montaj qilish, oʻrnatish, foydalanishga “topshirish va boshqa xarajatlar) xarajatlar joriy xarajatlarga olib boriladi. 114. Asosiy vositalar grant yoki subsidiya koʻrinishida olinganda haqqoniy qiymatiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi Kt 22896 “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar”. Grant va subsidiya koʻrinishida olingan asosiy vositalar mazkur Yoʻriqnomaning 118—120-bandlariga muvofiq eskirish hisoblanadi hamda aktivning foydali xizmat muddatiga mutanosib ravishda 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” hisobvaragʻidan 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar” hisobvaragʻiga oʻtkazib boriladi. 115. Qurilish, asosiy vositalarni yangilash, qaytadan tiklash va zamonaviylashtirish bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlar hisobi 16505 — “Tugallanmagan qurilish” hisobvaragʻida olib boriladi. Bino (imorat)lar foydalanishga tayyor boʻlganda, ularning 16505 — “Tugallanmagan qurilish” hisobvaragʻidagi qiymati 16509 — “Binolar va boshqa qurilishlar” hisobvaragʻiga tegishli qabul qilish dalolatnomasi asosida oʻtkaziladi. 116. Asosiy vositalar kredit uyushmasiga kelib tushgandan soʻng, toʻlov amalga oshirilganda kirim hujjatlari asosida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: 1) asosiy vositalar kelib tushganda: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi yoki Dt 16505 “Tugallanmagan qurilish” (agar rekonstruksiya qilinishi talab etiladigan binolar, tugallanmagan qurilishlar yoki qurilish uchun materiallar xarid qilinsa) Kt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar”; 2) asosiy vositalar qiymati toʻlanganda: Dt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar” Kt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olguncha depozitlar”. 117. Kredit uyushmasi kengashi qaroriga muvofiq undirilgan mol-mulkni kredit uyushmasi asosiy vosita sifatida foydalanishga qabul qilinganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi Dt 16799 “Koʻchmas mulk va boshqa oʻz xususiy mulki boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” Kt 167xx “Kredit uyushmasining boshqa oʻz xususiy mulklari” tegishli hisobvaragʻi. 118. Foydalanishda boʻlgan aktivlar boʻyicha eskirishni hisoblash ular foydalanishga topshirilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlanadi hamda mazkur obyektning eskirish qiymati toʻliq soʻndirilgunga qadar yoki bu obyektni balansdan hisobdan chiqarilguncha amalga oshiriladi. Bunda 56600 — “Eskirish xarajatlari” tegishli hisobvaragʻi debetlanadi va 16500 — “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar”ning tegishli yigʻilgan eskirish (kontr-aktiv) hisobvaragʻi kreditlanadi. 119. Asosiy vositalarning foydali xizmati muddati davomida uning boshlangʻich qiymati asosida tugatish qiymatini ayirish bilan eskirish hisoblanadi. Tugatish qiymati bu — foydali xizmati muddatining tugatish vaqtida chiqish boʻyicha kutilayotgan xarajatlarni ayirish orqali aniqlanadigan asosiy vositalarning kutilayotgan koʻzlangan qiymatidir. 120. Eskirishni hisoblash quyidagi usullarda amalga oshirilishi mumkin: 1) teng maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usuli: teng maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usuli oʻzgarmas eskirish summasini teng maromda, asosiy vositalarning foydali xizmat muddati mobaynida ularning qiymatidan kelib chiqqan holda teng ulushlarda hisoblashga asoslanadi; 2) bajarilgan ish hajmiga mutanosib ravishda hisoblash usuli (ishlab chiqarish usuli): bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda eskirishni hisoblash usuli eskirish summasini aktivning taxmin qilinayotgan ishlatilishi yoki taxmin qilinayotgan unumdorligidan kelib chiqqan holda hisoblashga asoslangan. Ushbu usul har bir muayyan yildagi asosiy vositaning mahsulotlarini hisobga olishga asoslangan. Ushbu usul boʻyicha har yillik eskirish miqdorini hisoblash uchun butun foydali xizmat muddatidagi umumiy baholangan mahsulotlar yigʻindisini va mazkur muayyan yildagi mahsulotlarni aniqlash lozim. Mahsulot sifatida ishlar (mahsulotlar) hajmi, ishlangan soatlar soni olinishi mumkin; 3) tezlashtirilgan usul (kamayib boruvchi qoldiq usuli va yillar yigʻindisi (kumulyativ) usuli): kamayib boruvchi qoldiq usuli hisoblanadigan amortizatsiya summasini aktivning foydali xizmat muddati mobaynida kamayishini anglatadi. Ushbu usul teng maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usulidagi prinsipga asoslangan. Ushbu usulda teng maromli (toʻgʻri chiziqli) usulida foydalaniladigan meʼyorga qaraganda ikki baravar oshirilgan eskirish meʼyori olinadi; yillar yigʻindisi (kumulyativ) usuli hisob-kitob koeffitsiyentida maxraj boʻlib hisoblangan obyektning xizmat muddati yillari summasi bilan belgilanadi. Ushbu koeffitsiyentning suratida obyektning xizmat muddati oxiriga qadar qoladigan yillar soni (teskari tartibda) boʻladi. 121. Kredit uyushmasi asosiy vositalari obyektlarining boshlangʻich qiymatini hozirgi bozor narxlari darajasiga moslash maqsadida davriy ravishda qayta baholanadi. Asosiy vositalarni qayta baholash bilan hisobga olgan holdagi qiymati tiklanish qiymati deyiladi. 122. Asosiy vositalarning alohida obyektlarini qayta baholashda asosiy vositalarning ushbu obyektiga tegishli barcha guruhlari qayta baholanishi kerak. Asosiy vositalarning guruhi — bu kredit uyushmasida foydalaniladigan tur va usuliga oʻxshaydigan aktivlarning yigʻindisidir. 123. Asosiy vositalarni qayta baholashda quyidagi usullar qoʻllaniladi: 1) indeks usuli; 2) toʻgʻridan toʻgʻri qayta baholash usuli. 124. Asosiy vositalar qayta baholanganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: 1) asosiy vositaning qayta baholangan qiymati uning balans qiymatidan oshganda: a) qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv haqqoniy qiymatining oshgan summasiga: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi Kt 30907 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”; b) qayta baholashdan oldin va undan keyingi yigʻilgan eskirish summalari oʻrtasidagi tafovutga: Dt 30907 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar”ning tegishli yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv) hisobvaragʻi; v) qayta baholash natijasida asosiy vositaning oshgan qiymati, ushbu aktiv boʻyicha oldingi qayta baholash natijasiga koʻra xarajat sifatida hisobga olingan qismi miqdoridagina daromad sifatida hisobga olinishi lozim; 2) qayta baholash natijasida asosiy vositalarning haqqoniy qiymatining kamayishi xarajat sifatida tan olinadi. Ushbu summa bevosita 30907 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻining xuddi oʻsha asosiy vositaga nisbatan oldingi qoʻshimcha baholash miqdori doirasida chegirib tashlanishi mumkin. Bunda quyidagi buxgalteriya yozuvlari bajariladi: a) qayta baholashdan oldin va undan keyingi yigʻilgan eskirish summalari oʻrtasidagi tafovutga: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar”ning tegishli yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv) hisobvaragʻi Kt 30907 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”; b) qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv haqqoniy qiymatining kamayishi summasiga: Dt 30907 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” (qayta baholashdan oldingi koʻpayish doirasida) Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi; v) 30907 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻida aks ettirilgan oldingi qayta baholash summasi yetarli boʻlmagan taqdirda, arzonlashgan summa va oldingi qayta baholash summasi oʻrtasidagi farq xarajat sifatida tan olinadi va 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar” hisobvaragʻida aks ettiriladi. Bunda quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi: Dt 55995 “Boshqa foizsiz xarajatlar” Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi. 125. Qayta baholashning 30907 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻiga qoʻshilgan ijobiy natija obyektning foydali xizmat muddati davomida teng qismlarda 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” hisobvaragʻiga oʻtkazib boriladi. 126. Asosiy vositalar obyektlarining chiqib ketishi yoki sotilishidan yuzaga keladigan foyda yoki zararlar asosiy vositaning chiqib ketishi yoki sotishdan olingan sof tushum bilan uning sof balans qiymati oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Chiqib ketish yoki sotishdan olinadigan foyda yoki zararlar asosiy vosita hisobdan chiqarilgan paytda “Foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobot”da aks ettiriladi. 127. Asosiy vosita hisobdan chiqarilayotganda 30907 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻidagi mazkur asosiy vositaga tegishli qayta baholash natijasi toʻliq 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” hisobvaragʻiga oʻtkaziladi. 128. Asosiy vositalarning qiymati fors-major holatlar bilan bogʻliq boʻlganda, bepul berilganda, belgilangan tartibda zarar sifatida hisobdan chiqariladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 55910 “Boshqa mulk va/yoki aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar” Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi. 129. Kredit uyushmasining asosiy vositalariga egalik huquqini berishni tasdiqlovchi barcha hujjatlar, sugʻurta polisi va boshqa hujjatlari alohida yigʻmajildlarda saqlanishi lozim. Asosiy vositalarning tahliliy hisobi har bir asosiy vosita boʻyicha alohida Asosiy vositalar hisobi kartochkalarida yuritiladi. 130. Nomoddiy aktivlar — bu nomonetar, identifikatsiya qilinadigan aktivlar boʻlib, moddiy va jism shakliga ega boʻlmagan, foydali xizmat muddati bir yildan ortiq boʻlgan hamda ulardan xizmatlar koʻrsatishda yoki maʼmuriy maqsadlar uchun foydalanishga moʻljallangan aktivlardir. 131. Nomoddiy aktiv identifikatsiyalanadigan boʻlib hisoblanadi, agarda u quyidagi mezonlardan biriga muvofiq kelsa: ajraladigan boʻlsa, yaʼni uni kredit uyushmasidan ajratib boʻlsa hamda sotish, berib yuborish, ijaraga berish, alohida yoki ular bilan bogʻliq aktiv, kontrakt yoki majburiyat bilan birga ayirboshlash (gudvilldan tashqari) mumkin boʻlsa; ushbu huquqlar beriladigan yoki kredit uyushmasidan yoxud boshqa huquq va majburiyatlardan ajraladigan boʻlishidan qatʼi nazar, shartnomaviy va boshqa yuridik huquqlardan paydo boʻlsa. 132. Nomoddiy aktivlarga patentlar, mualliflik huquqlari, gudvill (goodwill), savdo markalari, kompyuter dasturiy taʼminotlari, litsenziyalar va shu kabilar tegishlidir. 133. Dasturiy taʼminot tegishli jihozning tarkibiy qismi boʻlsa, u moddiy aktiv ahamiyatiga ega boʻlgan asosiy vosita bilan birga qaraladi. Agar dasturiy taʼminot tegishli jihozning tarkibiy qismi boʻlmasa va mutlaq huquq kredit uyushmasiga tegishli boʻlsa, u nomoddiy aktiv hisoblanadi. 134. Kredit uyushmasi nomoddiy aktivlari quyidagi yoʻllar bilan shakllanadi: haq evaziga xarid qilish; kredit uyushmasi ichida ishlab chiqish yoʻli bilan; tekinga olish; grant va subsidiya asosida. 135. Haq evaziga xarid qilingan nomoddiy aktiv boshlangʻich qiymati boʻyicha baholanadi va hisobga olinadi. Nomoddiy aktivlarning boshlangʻich qiymati nomoddiy aktivlarning faqat qayta baholanishi natijasida oʻzgarishi mumkin. 136. Nomoddiy aktivlar bilan bogʻliq xarajatlar, agar ushbu xarajatlar kelajakda shu aktivlar boʻyicha dastlabki hisoblangan meʼyorlardan yuqori iqtisodiy foyda olib kelishi mumkin boʻlsa, ularning boshlangʻich qiymatiga qoʻshilishi mumkin. Barcha boshqa xarajatlar, ular qaysi davrda yuzaga kelgan boʻlsa, oʻsha davrning joriy xarajatlari sifatida aks ettiriladi. 137. Nomoddiy aktivlarning tahliliy hisobi nomoddiy aktivlarning har bir turi boʻyicha ochiladigan tegishli shaxsiy hisobvaraqlarda yuritiladi. 138. Kredit uyushmasi ichida yaratilgan nomoddiy aktiv balansda boshlangʻich qiymati boʻyicha aks ettiriladi. 139. Tekinga olingan nomoddiy aktivlar dastlab balansda haqqoniy qiymati boʻyicha aks ettiriladi. Tekinga olingan nomoddiy aktivlarning qiymati baholovchi tashkilotlar tomonidan yoki aktivlarni qabul qilish-topshirish hujjatlaridagi maʼlumotlar asosida belgilanadi. 140. Nomoddiy aktivlar sotib olinganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: 1) nomoddiy aktivlarning qiymati oldindan toʻliq yoki qisman toʻlanganda: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”; 2) nomoddiy aktivlar kredit uyushmasiga kelib tushganda: Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar” Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”. 141. Kredit uyushmasi nomoddiy aktivlar kelib tushgandan keyin toʻlovni amalga oshirsa, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: 1) nomoddiy aktivlar kelib tushganda ularni balansda aks ettirish: Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar” Kt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar”; 2) nomoddiy aktivlar qiymati toʻlanganda: Dt 29802 “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar” Kt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar”. 142. Nomoddiy aktivlar tekinga olinganda, tekinga olingan nomoddiy aktivlarning haqqoniy qiymatiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar” Kt 45994 “Boshqa foizsiz daromadlar”. 143. Nomoddiy aktiv balansda dastlabki qiymati boʻyicha hisobga olingandan keyin qayta baholash sanasida, agar uning bozor bahosini aniqlash mumkin boʻlsa, nomoddiy aktiv qayta baholanadi va qayta baholangan (tiklanish) qiymati boʻyicha hisobga olinadi. 144. Nomoddiy aktivni qayta baholash chogʻida ushbu qayta baholanayotgan aktivga taalluqli boʻlgan bir turdagi nomoddiy aktivlarning barcha guruhi qayta baholanishi kerak, bunday aktivlar uchun faol bozor mavjud boʻlmagan holatlar bundan mustasno. 145. Nomoddiy aktiv qayta baholanganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: qayta baholangan qiymat uning balans qiymatidan ortiq boʻlsa: Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar” Kt 30907 “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”; qayta baholashgacha boʻlgan va qayta baholangandan keyingi yigʻilgan eskirish summalari oʻrtasidagi farq summasiga: Dt 30907 “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” Kt 16605 “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”; qayta baholash natijasida asosiy vositaning oshgan qiymati, ushbu aktiv boʻyicha oldingi qayta baholash natijasiga koʻra xarajat sifatida hisobga olingan qismi miqdoridagina daromad sifatida hisobga olinishi lozim. 146. Aktivning qayta baholangandagi qiymati uning balans qiymatidan kam boʻlsa, unda aktivning summasi kamayadi va bu kamayish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan rasmiylashtiriladi: qayta baholashgacha boʻlgan va qayta baholangandan keyingi yigʻilgan eskirish oʻrtasidagi farq summasiga: Dt 16605 “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)” Kt 30907 “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”; qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv qiymatining kamayish summasiga: Dt 30907 “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” (qayta baholashdan oldingi koʻpayish doirasida) Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar”; 30907 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻidagi qoldiq (nomoddiy aktivlarning aynan shu toifasiga taalluqli qismi) yetarli boʻlmasa, unda qayta baholangan aktivning qoʻshimcha kamaygan qiymati quyidagicha hisobga olinadi: Dt 55995 “Boshqa foizsiz xarajatlar” Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar”; qayta baholashning 30907 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻiga qoʻshilgan ijobiy natija foydali xizmat muddati davomida teng qismlarda 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” hisobvaragʻiga oʻtkazib boriladi. 147. Nomoddiy aktiv hisobdan chiqarilayotganda 30907 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻidagi ushbu nomoddiy aktivga tegishli qayta baholash natijasi toʻliq 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” hisobvaragʻiga oʻtkaziladi. 148. Nomoddiy aktivlarga eskirish hisoblash nomoddiy aktivlar tarkibiga qabul qilingan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlab hisoblab boriladi. Nomoddiy aktivlarning eskirish summasi ularning foydali xizmat qilish muddati davomida muntazam ravishda kredit uyushmasi xarajatlariga oʻtkazib boriladi. 149. Nomoddiy aktivlarga ushbu Yoʻriqnomaning 118—120-bandlarida belgilangan tartibda eskirish hisoblanadi. 150. Eskirishni hisoblashning tanlangan usuli kredit uyushmasining hisob siyosatida aniqlanishi va hisobot yili davomida oʻzgarmasligi kerak. 151. Hisobdan chiqarilayotgan nomoddiy aktiv sotilayotganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: nomoddiy aktiv joʻnatilgandan keyin xaridor tomonidan toʻlov amalga oshirilgan holda: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar”; toʻlov kelib tushgandan keyingi buxgalteriya oʻtkazmalari: Dt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”. 152. Nomoddiy aktivning qiymati fors-major holatlar bilan bogʻliq boʻlganda, bepul berilganda, belgilangan tartibda zarar sifatida qoldiq (likvidatsiya) qiymati summasiga hisobdan chiqariladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan rasmiylashtiriladi: Dt 55910 “Boshqa mulk va/yoki aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar” Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar”. 153. Kredit uyushmasi tomonidan kredit yoki lizingni soʻndirish hisobidan olingan koʻchmas mulk va boshqa mulklar 16700 — “Kredit uyushmasining boshqa oʻz xususiy mulklari” hisobvaragʻida hisobga olinadi. 154. Mulkning egalik huquqi olinganda, kredit yoki lizingni balans qiymati (asosiy qarz summasining toʻlanmagan qiymati va olinishi lozim boʻlgan foizlar yigʻindisidan ehtimoliy yoʻqotishlarga qarshi zaxirani chiqarish) yoki garovning bozor qiymatining qaysi biri kichik boʻlsa, oʻsha qiymatda hisobga olinadi. 155. Garovning haqqoniy qiymati kredit yoki lizingning balans qiymatidan kam boʻlsa, ularning farqi kredit yoki lizinglar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga qarshi zaxiralar hisobvaragʻi orqali hisobdan chiqariladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 167xx “Kredit uyushmasining boshqa oʻz xususiy mulklari” tegishli hisobvaragʻi Dt 1xx99 Kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi hisobvaragʻi — garovning bozor qiymati hamda balans qiymati oʻrtasidagi farq summaga Kt 1xxxx Tegishli kredit hisobvaragʻi. 156. Boshqa xususiy mulk qiymatining har qanday oʻzgarishi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettirilishi lozim. Dt 56830 “Boshqa xususiy mulklar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” Kt 16799 “Koʻchmas mulk va boshqa oʻz xususiy mulki boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”. 157. Boshqa xususiy mulkning qiymatini nazorat qilish va hisobga olish uni sotishdan avval amalga oshiriladi. Boshqa xususiy mulkni sotishda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: 1) boshqa xususiy mulk balans qiymatida sotilganda: Dt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” Kt 167xx “Kredit uyushmasining boshqa oʻz xususiy mulklari” tegishli hisobvaragʻi; Dt 16799 “Koʻchmas mulk va boshqa oʻz xususiy mulki boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” Kt 56830 “Boshqa xususiy mulklar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” (zaxira joriy yilda shakllantirilgan boʻlsa) yoki Kt 45921 “Hisobdan chiqarilgan mablagʻlarning qaytarilishi” (zaxira oʻtgan yillarda shakllantirilgan boʻlsa); 2) boshqa xususiy mulk balans qiymatidan past bahoda sotilganda: Dt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” Dt 55910 “Boshqa mulk va/yoki aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar” (farq summasiga) Kt 167xx “Kredit uyushmasining boshqa oʻz xususiy mulklari” tegishli hisobvaragʻi; Dt 16799 “Koʻchmas mulk va boshqa oʻz xususiy mulki boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” Kt 56830 “Boshqa xususiy mulklar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” (zaxira joriy yilda shakllantirilgan boʻlsa) yoki Kt 45921 “Hisobdan chiqarilgan mablagʻlarning qaytarilishi” (zaxira oʻtgan yillarda shakllantirilgan boʻlsa); 3) boshqa xususiy mulk balans qiymatidan yuqori bahoda sotilsa, balans qiymatidan ortiqcha summa mulk egasiga qaytarilishi lozim. 158. Kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar (keyingi oʻrinlarda KBTEB deb yuritiladi) — bu kredit uyushmalari faoliyatida foydalaniladigan va quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan moddiy aktivlardir: a) xizmat muddati bir yildan oshmaydigan; b) xizmat muddatidan qatʼi nazar (sotib olingan vaqtiga), bir komplekt uchun qiymati Oʻzbekiston Respublikasida eng kam ish haqining ellik baravarigacha belgilangan buyumlar. KBTEBga devonxona va idora buyumlari, blanklar, pochta va hujjat markalari va boshqalar kiradi. 159. KBTEB sotib olinganda boshlangʻich qiymatiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi: 1) KBTEB qiymati toʻliq yoki qisman oldindan toʻlanganda: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar”; 2) KBTEB kredit uyushmasi omboriga kelib tushganda: Dt 19915 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun toʻlangan mablagʻlar”; 3) KBTEB ombordan foydalanishga berilganda: Dt 56406 “Devonxona, ofis, xoʻjalik va boshqa buyumlar xarajatlari” Kt 19915 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”. 160. Kredit uyushmasiga kelayotgan moddiy boyliklar ularning saqlanishiga javobgar boʻlgan kredit uyushmasining rahbari buyrugʻiga asosan tayinlangan xodim tomonidan tizimdan tashqari jurnallarda yuritiladi. Mazkur jurnalda KBTEBning harakati aks ettiriladi. 161. Olinishi lozim boʻlgan hisobvaraqlarda kredit uyushmasining xodimlaridan, aʼzolaridan va boshqa debitorlardan olinishi lozim boʻlgan turli xil summalar hisobi yuritiladi. 162. Kredit uyushmalarida tovar moddiy boyliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobi 19900 — “Boshqa aktivlar”ning tegishli hisobvaraqlarida olib boriladi. Ushbu hisobvaraqlardagi mablagʻlar davriy ravishda inventarizatsiya qilinishi, shuningdek toʻlab berilgan mablagʻlar boʻyicha debitor qarzdorliklar hisobi yuritilishi lozim. 163. Balans hisobotida olinishi lozim boʻlgan hisobvaraqlarining haqqoniy qiymatini aks ettirish uchun 19911 — “Olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar hisobvaraqlari boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi” (kontr-aktiv) hisobvaragʻidan foydalaniladi. 164. Kelgusi hisobot davrlariga tegishli boʻlgan xarajatlar 19925 — “Oldindan toʻlangan xarajatlar”, 19929 — “Boshqa muddati uzaytirilgan xarajatlar” va 19931 — “Muddati uzaytirilgan daromad soligʻi” hisobvaraqlarida aktiv sifatida aks ettirilishi hamda ular tegishli boʻlgan hisobot davri davomida amortizatsiya (xarajatga oʻtkaziladi) qilinishi lozim. Bunday xarajatlarga davriy nashrga obuna boʻlish boʻyicha, binoni ijarasi uchun oldindan toʻlov, oldindan sugʻurta badali, oldindan auditorlik xizmatlari uchun toʻlovlar, oldindan toʻlangan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar hamda faoliyat koʻrsatish bilan bogʻliq tashkiliy xarajatlar misol boʻlishi mumkin. 165. Kelgusi hisobot davriga tegishli boʻlgan oldindan toʻlangan va muddati uzaytirilgan xarajatlar hisobi quyidagi tarzda amalga oshiriladi: (masalan, davriy nashrga obuna boʻlish uchun toʻlanadigan summa) Dt 19925 “Oldindan toʻlangan xarajatlar” Kt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar”. Bunda, obuna boʻyicha har oyda oldindan toʻlangan xarajatlarning bir qismi hisobot davrining xarajatlariga kiritiladi: Dt 56418 “Kitob, roʻznoma va boshqa davriy nashriyotlar boʻyicha xarajatlar” Kt 19925 “Oldindan toʻlangan xarajatlar”. 166. Toʻlanishi lozim boʻlgan kreditlar (lizing) hisobvaragʻida, kredit uyushmasi banklardan va boshqa kreditorlardan olingan mablagʻlar summasi hisobga olinadi. 167. Har bir olingan kredit (lizing) boʻyicha alohida shaxsiy hisobvaraqlarda tahliliy hisob yuritiladi. 168. Tuzilgan kredit shartnomasiga muvofiq, bankdan yoki boshqa kreditorlardan mablagʻlar olish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” yoki Dt 10597 “Banklarda joylashtirilgan boshqa mablagʻlar” (bankdagi kredit hisobvaragʻi) Kt 216xx — 220xx Toʻlanishi lozim boʻlgan kreditlar boʻyicha tegishli hisobvaraq. 169. Toʻlanishi lozim boʻlgan kreditlar boʻyicha foizlar shartnoma shartlariga muvofiq kunlik hisoblanadi. 170. Kredit uyushmalari lizing shartnomasi boʻyicha lizing oluvchi sifatida ishtirok etganda lizingga olingan aktivlar hisobi 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish” hisobvaragʻining debetida, lizing boʻyicha yuzaga kelgan majburiyatlar esa 22100 — “Lizing boʻyicha majburiyatlar”ning tegishli hisobvaraqlarining kreditida yuritiladi. Lizing boʻyicha majburiyatni aktiv summasidan chegirib tashlagan holda (kontr-aktiv hisobvaraq sifatida) koʻrsatishga ruxsat etilmaydi. 171. Kredit uyushmasining (lizingga oluvchining) buxgalteriya hisobida moliyaviy ijara aktiv va majburiyat sifatida moliyaviy ijara muddati boshlanishidagi moliyaviy ijara obyektining sof investitsiya qiymati yoki uning haqqoniy qiymatining qaysi biri kichik boʻlsa, oʻsha summada aks ettiradi. 172. Lizing oluvchi kredit uyushmasi tomonidan lizing dastlabki tan olingandan soʻng keyingi hisob majburiyat boʻyicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va lizing boʻyicha foizlar toʻlash hisobini yuritishdan iborat. Keyingi hisob lizing bilan bogʻliq barcha xavf-xatarlar lizing oluvchiga oʻtganligi sababli lizing oluvchi kredit uyushmasi tomonidan lizing obyektini qayta baholash, eskirishni hisoblash va shartnomada koʻzda tutilgan boshqa xarajatlarni amalga oshirish ishlarini ham oʻz ichiga oladi. 173. Dastlabki tan olishda yoki obyektni lizingga olish vaqtida lizing oluvchi kredit uyushmasining lizing foizi boʻyicha xarajatlari buxgalteriya hisobida aks ettirilmaydi. 174. Lizing oluvchi kredit uyushmasi tomonidan lizing toʻlovlari jadvaliga muvofiq lizing boʻyicha foizli xarajatlar kunlik hisoblanadi. 175. Lizing oluvchi kredit uyushmasi tomonidan lizing obyekti boʻyicha eskirishni hisoblash lizing shartnomasi shartlariga muvofiq ushbu Yoʻriqnomaning 118—120-bandlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 176. Aniq bir davrdagi lizing oluvchi kredit uyushmasining lizing obyekti boʻyicha eskirish va moliyaviy xarajatlari (lizing boʻyicha foizlari) summasi mazkur davrda toʻlanishi kerak boʻlgan lizing toʻlovlari summasiga teng boʻlmasligi mumkin. 177. Lizing obyektini qayta baholash lizing oluvchi kredit uyushmasi tomonidan mazkur Yoʻriqnomaning 121—125-bandlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 178. Lizing oluvchi kredit uyushmasi tomonidan oxirgi toʻlovlar amalga oshirilganidan keyin 16515, 16519, 22100 va 22408-balans hisobvaraqlarida mazkur lizing operatsiyalari boʻyicha ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar (tahliliy hisob) qoldigʻi nolga teng boʻladi. 179. Lizing shartnomasi muddati oxirida lizing oluvchi kredit uyushmasiga lizing obyektining sotish sanasidagi haqqoniy qiymatidan past narxda sotib olish huquqi berilganda, 22100 — “Lizing boʻyicha majburiyatlar” hisobvaragʻi yopilganidan soʻng, lizing obyektiga boʻlgan mulk huquqi lizing oluvchiga oʻtadi. Lizing obyektining lizing oluvchi kredit uyushmasiga oʻtkazishda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi Kt 16515 “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish”; Dt 16519 “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)” Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar”ning tegishli yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv) hisobvaragʻi. 180. Lizing shartnomasi uning amal qilish muddatidan oldin toʻxtatilib, lizing beruvchi tomonidan lizing obyekti shartnoma shartlarida belgilangan tartibda olib qoʻyilganda, lizing obyektini lizing beruvchiga qaytarish lizing shartnomasining amal qilish muddati toʻxtatilgan sanadagi lizing obyektining qoplanmagan qiymati summasida amalga oshiriladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 16519 “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)” Dt 22100 “Lizing boʻyicha majburiyatlar” tegishli hisobvaragʻi Kt 16515 “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish”. 181. Lizing obyektini hisobdan chiqarish boʻyicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) lizing obyektining qoldiq (balans) qiymati va lizing toʻlovlari jadvali boʻyicha qolgan qarz oʻrtasidagi farq sifatida lizing obyektini hisobdan chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar summasini hisobga olgan holda aniqlanadi. Lizing obyektini hisobdan chiqarish boʻyicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) aniqlanganida, oldingi qayta baholashlardagi lizing obyekti qiymatining koʻpaygan summasi, yaʼni oldingi baholashlar natijasida 30907 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻining kredit qoldigʻi lizing obyektining chiqib ketishidan koʻrilgan daromad tarkibiga qoʻshiladi va bir vaqtning oʻzida ushbu hisobvaraq boʻyicha zaxira kapitali kamaytiriladi. 182. Kredit uyushmasi aʼzolaridan pay badallariga pul mablagʻlarining kirim qilinishida quyidagi oʻtkazma beriladi: Dt 10101 “Kassadagi naqd pullar” yoki Dt 10503 “Banklarda joylashtirilgan talab qilib olinguncha depozitlar” Kt 30301 “Pay badallari”. 183. Moliya yilining yakunida barcha daromad va xarajatlar hisobvaraqlari sof foyda (zarar) hisobvaragʻida yopilishi lozim. Bunda: daromad hisobvaraqlarini yopish: Dt 4xxxx Daromad hisobvaraqlari (foyda va zararlar hisobotidan) Kt 31206 “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”; xarajat hisobvaragʻini yopish: Dt 31206 “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)” Kt 5xxxx Barcha xarajat hisobvaraqlari (foyda va zararlar hisobotidan); soʻngra sof foyda (zarar) hisobvaragʻidagi qoldiq taqsimlanmagan foyda hisobvaragʻiga oʻtkaziladi: Dt 31206 “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)” Kt 31203 “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”. 184. Taqsimlanmagan foyda kapitalning zarur ajratmalari yoki zaxiralar (fondlar) tuzish, dividendlar eʼlon qilinishi summasiga debetlanadi (kamayadi) yoki kreditlanadi (koʻpayadi). Boshqa hollarda taqsimlanmagan foyda oldingi hisobot davriga tegishli boʻlgan muhim tuzatishlar kiritilganda kamaytiriladi yoki koʻpaytiriladi. 185. Zaxira fondiga ajratma har yili sof foydaning 5 foizdan kam boʻlmagan hajmda, kredit uyushmasining ustavida belgilangan summaga yetguniga qadar oʻtkaziladi. Dt 31203 “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” Kt 30903 “Zaxira fondi”. 186. Yil yakuni boʻyicha kredit uyushmasi aʼzolarining umumiy yigʻilishi qaroriga muvofiq dividendlar hisoblanganida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 31203 “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” Kt 29822 “Toʻlanishi lozim boʻlgan dividendlar”. 187. Kredit uyushmalari operatsion xarajatlarini kengash tomonidan hisobot yili uchun tasdiqlangan smeta doirasida amalga oshiradi. 188. Kredit uyushmaning operatsion xarajatlari smetasi boʻyicha mablagʻlarni kredit uyushmasi rahbari tasarruf etadi. 189. Kredit uyushmaning operatsion xarajatlari uchun ajratilgan smeta doirasida moliyalashtirish hisobot yilining 31-dekabrigacha amal qiladi. Tugagan yilda amalda qilingan barcha xarajatlar 31-dekabrgacha oʻtkazilishi lozim. 190. Kredit uyushmasi operatsion xarajatlari boʻyicha hujjatlarni rasmiylashtirish vazifasi yuklatilgan xodim bu xarajatlar boʻyicha hujjatlarni buxgalteriya oʻtkazmalari uchun qabul qilayotganda quyidagilarni tekshiradi: puli toʻlanayotgan hujjatda kredit uyushmasi mansabdor shaxslarning ruxsat imzosi mavjudligini (agar boʻnak hisoboti kabi jamlama hujjat puli toʻlanayotgan boʻlsa, imzo faqat jamlama hujjatda boʻlishi talab qilinadi); puli toʻlanayotgan hujjatdagi alohida summalar va yakunlarning toʻgʻriligini; hujjat toʻgʻri rasmiylashtirilganini, xususan koʻrsatilgan xizmatlar uchun tuzilgan toʻlov hujjatlariga kredit uyushmalarining tegishli mansabdor shaxslari bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar qabul qilinganini tasdiqlab qoʻygan imzolarning mavjudligini; sotib olingan moddiy qimmatliklar uchun yozilgan toʻlov hujjatlarda bu qimmatliklarni ular but saqlanishi uchun javobgar shaxslar qabul qilib olganligi toʻgʻrisidagi tilxatlarning mavjudligini; hujjat puli hisoboti topshiriladigan summalardan toʻlanganda, pul olingani toʻgʻrisidagi hujjatga imzo chekilganini. 191. Hisob-kitoblar naqd pulsiz tartibda amalga oshirilganda memorial ordyer tuziladi. 192. Memorial va kassa orderlari kredit uyushmalari ichki hisobvaraqlari boʻyicha hisob yuritadigan buxgalter hamda bosh buxgalter yoki uning oʻrinbosari tomonidan imzolanadi. 193. Kelgusi hisobot davriga tegishli boʻlgan xarajatlar tegishli hisobot davri davomida amortizatsiya (xarajatga oʻtkaziladi) qilinishi lozim. Bunday xarajatlarga yil oxirida mehnat taʼtiliga ketayotgan xodimlarga toʻlangan ish haqi, xususan kelgusi yilga taalluqli toʻlovlar, davriy nashrga obuna boʻlish boʻyicha toʻlov, kelgusi yillar smetalari hisobidan oʻrni qoplanishi kerak boʻlgan ijaraga olingan binolarni kapital taʼmirlash xarajatlari summasi, binoning ijarasi uchun oldindan toʻlov, oldindan sugʻurta badali, oldindan auditorlik xizmatlari uchun toʻlovlar, faoliyat koʻrsatish bilan bogʻliq tashkiliy xarajatlar hamda soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar misol boʻlishi mumkin. 194. Avtotransportdan foydalanish va uni joriy taʼmirlash xarajatlari, foydalanilgan yonilgʻi qiymati hisobi xarajat hisobvaraqlarining tegishli hisobvaragʻida yuritiladi. 195. Kredit uyushmalari reklama va xabar berish, kanselyariya anjomlari va ofis buyumlarini sotib olishga qiladigan xarajatlar, pochta, telefon hamda faks xarajatlari, davriy nashrlar, kitoblar, gazetalar uchun qiladigan xarajatlar hisobi 56400 — “Maʼmuriy xarajatlar” hisobvaragʻining tegishli tarzda ikkinchi tartib hisobvaraqlarida yuritiladi. 196. Kredit uyushmalari xodimlarining ish haqi va ularga toʻlanadigan boshqa toʻlovlar qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. 197. Kredit uyushmalarida moddiy qimmatliklar, ularning amalda mavjudligi va saqlanishini nazorat qilish uchun kredit uyushmalari tomonidan davriy ravishda, lekin bir yilda kamida bir marta inventarizatsiyadan oʻtkaziladi. Kredit uyushmasining rahbari tomonidan inventarizatsiya komissiyasi tuziladi va inventarizatsiyadan oʻtkazish tartibi belgilanadi. Inventarizatsiya komissiyasi tarkibi inventarizatsiya komissiyasi raisi va uning aʼzolaridan iborat boʻlib, ularning soni toq boʻlishi lozim. 198. Kredit uyushmalarida moddiy javobgar shaxs oʻzgarganda yangi tayinlangan moddiy javobgar shaxs bilan qabul qilish-topshirish dalolatnomasi tuziladi va barcha moddiy boyliklar yangi tayinlangan moddiy javobgar shaxs ishtirokida inventarizatsiya qilinadi. 199. Moddiy qimmatliklarni inventarizatsiyasi natijasida aniqlangan ortiqcha yoki kamomad yuzasidan belgilangan tartibda dalolatnoma tuziladi va buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. 200. Kredit uyushmalarida oʻtkazilgan inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha moddiy qimmatliklar kredit uyushmalari daromadi hisoblanadi va balansga haqqoniy qiymati boʻyicha kirim qilinadi. 201. Kredit uyushmalari xodimlarining aybi bilan foydalanishga yaroqsiz holga kelgan moddiy qimmatliklar yoki kamomad, ushbu moddiy qimmatliklarning haqqoniy yoki balans qiymati boʻyicha (ulardan qaysi biri koʻp boʻlsa) qonun hujjatlarida belgilangan tartibda aybdor shaxslardan undirib olinadi. Bunda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: 1) yigʻilgan eskirish summasiga (asosiy vosita boʻyicha): Dt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar”ning tegishli yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv) hisobvaragʻi Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi; 2) undirilishi lozim boʻlgan summa aktivning qoldiq qiymatidan katta boʻlganda: Dt 19908 “Kredit uyushmasi xodimlari bilan hisob-kitoblarda undirib olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” — aybdor shaxslardan undirilishi lozim boʻlgan qiymatga Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi — qoldiq qiymati yoki Kt 19915 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” Kt 45994 “Boshqa foizsiz daromadlar” — aktivning undirilishi lozim boʻlgan va qoldiq qiymati oʻrtasidagi farq summasiga; 3) undirilishi lozim boʻlgan summa aktivning qoldiq qiymatidan kichik boʻlganda: Dt 19908 “Kredit uyushmasi xodimlari bilan hisob-kitoblarda undirib olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” — undirilishi lozim boʻlgan summa Dt 55995 “Boshqa foizsiz xarajatlar” — aktivning qoldiq qiymati va undirilishi lozim boʻlgan summa oʻrtasidagi farq Kt 165xx “Kredit uyushmasi faoliyatida foydalaniladigan asosiy vositalar” tegishli hisobvaragʻi — qoldiq qiymati yoki Kt 19915 “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”; 4) mablagʻlar undirilganda: Dt 10101 “Kassadagi naqd pullar” va/yoki Dt 29803 “Xodimlar bilan hisob-kitoblardagi toʻlanishi lozim boʻlgan mablagʻlar” — xodimning ish haqidan ushlab qolinganda Kt 19908 “Kredit uyushmasi xodimlari bilan hisob-kitoblarda undirib olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar”. 202. Moddiy qimmatliklarni olish va ularni kredit uyushmasidan berish ishonchnomalar boʻyicha amalga oshiriladi. 203. Ishonchnomalardan foydalanish hamda ularni tegishli daftarlarda roʻyxatga olish “Tovar-moddiy boyliklarni olishga ishonchnomalar berish va ularni ishonchnomalar boʻyicha berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom (roʻyxat raqami 1245, 2003-yil 27-may) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2003-yil, 9-10-son) talablari asosida amalga oshiriladi. 204. 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar” va 19915 — “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” hisobvaraqlaridan moddiy qimmatliklarni hisobdan chiqarish moddiy javobgar shaxs tomonidan amalga oshiriladi. Kredit uyushmasining rahbari tomonidan ombordan moddiy qimmatliklarni berishga ruxsat etish huquqi berilgan shaxslar roʻyxati tasdiqlanadi va uning nusxasi mazkur shaxslar imzo namunalari bilan moddiy boyliklar hisobi hisobvaragʻini yuritadigan buxgalteriya xodimiga topshiriladi. 205. Kredit uyushmasining xodimlari tomonidan ombordan moddiy qimmatliklarni olish uchun yoziladigan talabnoma uch nusxada tuziladi. Ularda talab qilinayotgan moddiy qimmatliklarning nomenklatura boʻyicha raqamlari, nomi (turi), soni va maqsadi koʻrsatiladi. Talabnomalarning dastlabki ikki nusxasiga moddiy qimmatliklarni oluvchi shaxs ularni olganligi haqidagi imzosini qoʻyadi. Ombordan moddiy qimmatliklarni berishga ruxsat etish huquqi berilgan shaxs tomonidan moddiy qimmatliklar berilganligi haqida yozuv kiritiladi va imzolanadi. Berilgan moddiy qimmatliklar ombor hisob yuritish qaydnomalarida chiqim qilinganidan soʻng ombordan moddiy qimmatliklarni berishga ruxsat etish huquqi berilgan shaxs talabnomaning ikkinchi nusxasini xronologik tartibda chiqim hujjatlari yigʻmajildiga tikib qoʻyadi. Talabnomaning birinchi nusxasi buxgalteriyaga, uchinchi nusxasi moddiy qimmatliklarni oluvchiga beriladi. Talabnomalar umumiy summasiga moddiy qimmatliklar sarfini hisob hujjatlarida aks ettirish uchun memorial order rasmiylashtiriladi. 206. 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar” hisobvaragʻidan moddiy boyliklar berilganda ishga tushirilganligi toʻgʻrisida dalolatnoma rasmiylashtirilishi lozim. 19915 — “Ombordagi kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar” hisobvaragʻidan moddiy boyliklar berilgan sanada qabul qilish-topshirish dalolatnomasi hamda hisobdan chiqarish dalolatnomasi rasmiylashtiriladi. 207. Hisobdorlik asosidagi mablagʻlar amaldagi ehtiyojga qarab beriladi va ular faqat bevosita koʻzlangan maqsadlarga, yaʼni xizmat safarlari, xoʻjalik xarajatlari va boshqalarga sarflanishi lozim. Xizmat safari xarajatlariga ish haqi hisobidan boʻnaklar berish taqiqlanadi. Xizmat safari xarajatlari uchun boʻnaklar xizmat safariga joʻnatilayotgan xodimning shaxsan oʻziga beriladi. 208. Hisobdorlik asosida pul olgan kredit uyushmasining har bir xodimi oʻzi olgan boʻnakni qanday sarflagani toʻgʻrisida boʻnak hisoboti topshirishi, unga xoʻjalik xarajatlari boʻyicha tasdiqlovchi hujjatlarni ilova qilishi shart. Bu hisobot boʻnak olinganidan keyin 3 ish kuni ichida, xizmat safari xarajatlari boʻyicha esa safardan qaytilganidan soʻng 3 ish kuni ichida topshirilishi lozim. Hisobdorlik asosida berilgan mablagʻlarning sarflanmagan qoldiqlari topshiriq bajarilganidan yoki xizmat safaridan qaytilganidan keyin kredit uyushmasi kassasiga topshiriladi. Agar topshiriq bekor qilinsa, uni bajarish uchun hisobdorlik asosida berilgan boʻnak summasi darhol qaytariladi. 209. Yangi boʻnak berilishi uchun avval olingan boʻnak boʻyicha toʻla hisob-kitob qilingan boʻlinishi shart. 210. Tasdiqlangan boʻnak hisobotlari boʻyicha tegishli hisobvaraqlarga kiritiladigan xarajatlar toʻla summada (berilgan boʻnakdan ortiq boʻlganda ham) hisobdor shaxslar uchun ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar kreditida qayd etiladi. Oʻtgan yili tugallangan xizmat safarlari boʻyicha sarflangan boʻnaklar toʻgʻrisidagi hisobotlar oʻsha yilning oʻzida qayd etilishi lozim. Oʻtgan yili boshlanib, yangi yilda tugallangan xizmat safarlari boʻyicha sarflangan boʻnaklar toʻgʻrisidagi hisobotlar yangi yil aylanmalarida qayd etiladi. Sarflanganligi toʻgʻrisidagi hisobot berilmagan summalar ham 1-yanvar holatidagi hisobdor shaxslar hisobvaraqlari qoldiqlarida aks ettirilishi lozim. 211. Kredit uyushmasida buxgalteriya hujjatlarining qatʼiy saqlanishi taʼminlashi shart. 212. Buxgalteriya hujjatlarining saqlanishi tashkil etilishi boʻyicha javobgarlik kredit uyushmasining rahbari zimmasiga yuklatiladi. Buxgalteriya hujjatlarining belgilangan tartibiga rioya etilishi boʻyicha javobgarlik bosh buxgalter zimmasiga yuklatiladi. 213. Arxiv hujjatlarini saqlash uchun qonun hujjatlarda belgilangan talablarga javob beradigan maʼlum joylar ajratilishi lozim. 214. Kredit uyushmasining faoliyatiga tegishli boʻlgan elektron shakllantirilgan barcha kunlik birlamchi hujjatlar, kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallari, yordamchi va bosh kitob maʼlumotlari har kuni dasturiy ravishda arxivlanib, ikki nusxada elektron axborot tashuvchi vositalarga yoziladi. Ularning birinchi nusxasi — kredit uyushmasi binosida, ikkinchi nusxasi — kredit uyushmasi binosidan tashqaridagi binolarda saqlanishi lozim. 215. Elektron arxiv maʼlumotlarining toʻliqligi, toʻgʻri arxivlashtirilishi hamda ishonchliligi uchun kredit uyushmasining rahbari, bosh buxgalteri va arxivlashtirishni amalga oshiradigan masʼul xodim shaxsan javobgar hisoblanadi. 216. Birlamchi hujjatlar va hisobga olish kitoblari, moliyaviy koʻrsatkichlarning qogʻozdagi hamda dasturiy hisobi qonun hujjatlarida belgilangan muddat davomida saqlanishi lozim. 217. Birlamchi hisob hujjatlaridagi yozuvlar arxivda belgilangan saqlash davri mobaynida ushbu yozuvlarni saqlanishini taʼminlovchi bir xil rangli siyohli yoki sharikli ruchkada, dasturiy taʼminot yordamida va boshqa vositalar yordamida amalga oshirilishi lozim. Birlamchi hujjatlarning toʻldirilmagan satrlariga chiziq (procherk) tortilishi lozim. 218. Hisobga olish kitobiga (kassa, bank, kredit, depozit, asosiy vositalar va boshqalar) tegishli boʻlgan hujjatlar xronologik tartibda hisobvaraqlarning tartib raqamlari oʻsib borishi boʻyicha taxlanib tikiladi. Bir xil tartib raqamli hisobvaraqlar esa kreditlanayotgan hisobvaraqlarning tartib raqamlari oʻsib borishi boʻyicha taxlanib tikiladi. 219. Buxgalteriya hujjatlari har bir ish kuni uchun tikilgan holda saqlanadi. Kunlik yigʻmajildga quyidagi hujjatlar tikiladi: kredit uyushmasi aʼzolari bilan shartnomada belgilangan hisob-kitoblar boʻyicha amalga oshirilgan toʻlovlar uchun qoʻllanilgan memorial orderlarning nusxalari; kredit uyushmasining ichki hisobvaraqlari boʻyicha amalga oshirilgan operatsiyalari uchun asos boʻlgan memorial orderlar roʻyxati; koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlari boʻyicha amalga oshirilgan operatsiyalar uchun asos boʻlgan memorial orderlar roʻyxati; kunlik balans hisoboti, hisobvaraqlar boʻyicha aylanma va qoldiq summalar; kunlik buxgalteriya operatsiyalari roʻyxati. Hujjatlar roʻyxati dasturiy yoʻl bilan olinishi mumkin. Kunlik buxgalteriya yigʻmajildiga kirim va chiqim kassa orderlarini qayd etish jurnallari belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan holda tikiladi. Kassa hujjatlari alohida yigʻmajildlarda joylashtiriladi. Kassaning kirim va chiqim hujjatlari alohida-alohida taxlanadi hamda avval kirim va soʻngra chiqim operatsiyalari boʻyicha hujjatlar toʻplamlari ketma-ket joylashtirilgan holda birlashtirilib tikiladi. 220. Yakunlangan ish kuni uchun hujjatlar keyingi ish kunidan kechiktirilmay shakllantirilishi zarur. Keyingi ish kuniga qadar hujjatlar qulflanadigan temir shkafda saqlanishi lozim. 221. Uzoq saqlash muddatiga ega boʻlgan, shuningdek, kredit uyushmasining ichki operatsiyalariga taalluqli quyidagi hujjatlar alohida yigʻmajildlarda saqlanishi lozim: kredit uyushmasi aʼzolarining depozitlari boʻyicha; kredit uyushmasining asosiy vositalar, daromad hamda xarajatlar va boshqa xoʻjalik operatsiyalari boʻyicha; kredit uyushmasi aʼzolarining kredit va lizinglari boʻyicha; qimmatbaho metallar boʻyicha. 222. Shakllantirilgan yigʻmajild muqovasida buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraqning debet va krediti boʻyicha hujjatlarning umumiy summasi, jami hujjatlar soni, yigʻmajild shakllantirilgan sana aks ettiriladi hamda yigʻmajildni shakllantirgan xodim tomonidan imzolanadi. Ushbu maʼlumotlar bosh buxgalter tomonidan tekshirilishi, buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslanishi va imzosi bilan tasdiqlanishi lozim. Kassaga oid yigʻmajildlar kassir tomonidan ham imzolanishi shart. 223. Asosiy vositalar va turli daromad hamda xarajatlar bilan bogʻliq operatsiyalar, kredit uyushmasining boshqa xoʻjalik operatsiyalari boʻyicha hujjatlar, kassa hisobvaragʻi orqali oʻtkazilgan operatsiyalar, memorial orderlar hujjatlarni tuzish uchun (ish haqi toʻlash qaydnomalari va boshqalar) asos boʻlgan asl nusxadagi hujjatlar bilan birga yigʻmajildga joylashtiriladi. 224. Taxlanib tikilgan (broshyuralangan) hujjatlar kunlik buxgalteriya operatsiyalari roʻyxati bilan solishtirilib chiqiladi va ularning summasi aylanmalarining yigʻma maʼlumotlarini aylanmalar yakunlari bilan taqqoslanadi. 225. Operatsiyalar hajmi kam boʻlgan taqdirda, kredit uyushmasi rahbarining qaroriga koʻra oʻtgan yilga tegishli boʻlgan uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar joriy yil tugaguniga qadar shakllantirilishi mumkin. Bunda hisobot yili tugaguniga qadar bu hujjatlar yigʻmajildda tikib borilishi va temir shkafda bosh buxgalter javobgarligi ostida saqlanishi lozim. Uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar shakllantirilayotganda yigʻmajildda har bir kun uchun qistirma varaqlar qoʻshilishi, ularda shu kun uchun buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debeti va krediti boʻyicha summalari koʻrsatilishi kerak, yigʻmajild muqovasida esa buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debeti va krediti boʻyicha hujjatlarning umumiy summasi qayd etiladi. 226. Temir shkaflarda quyidagi hujjatlar saqlanishi shart: oʻtgan yil uchun yillik hisobotning tegishli imzolar bilan rasmiylashtirilgan nusxasi hamda joriy yilning oylik balansi uning barcha ilovalari bilan; oxirgi 12 oy uchun kassa hujjatlari; joriy oy uchun memorial orderlar; asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga boʻlgan egalik huquqlarini tasdiqlovchi hujjatlarning asl nusxalari; yordamchi kitoblar, imzolar namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqchalar, depozit va kredit kartochkalari. 227. Buxgalteriya hisobiga tegishli barcha hujjatlar (oʻtgan oylar uchun memorial orderlar, shaxsiy hisobvaraqlar va boshqalar) ular kredit uyushmasining arxiviga topshirilguniga qadar, buxgalteriyaning qulflanadigan temir shkaflar bilan jihozlangan joriy arxivida saqlanishi kerak. Mazkur joriy arxiv hujjatlar but saqlanishi uchun javob beradigan maxsus ajratilgan xodim javobgarligi ostida boʻladi. Agar kredit uyushmasining arxivida joy yetmasa yoki kredit uyushmasining arxiv xonasi boʻlmasa, aynan shu xodim buxgalteriyadagi joriy arxivda saqlanadigan hujjatlarning daxlsizligi va but saqlanishi boʻyicha javob beradi. 228. Buxgalteriyada hamda kredit uyushmasining joriy arxivida saqlanayotgan hujjatlar bosh buxgalter imzolagan talabnomalar asosida arxiv uchun javobgar xodim ishtirokida olinadi. Maʼlumot olish uchun ruxsat berilgan kredit uyushmasi xodimi arxiv uchun javobgar xodim ishtirokida hujjat bilan ishlashi lozim. Ular maʼlumot olishga ruxsat berilgan xodimlar hujjatlarga biror-bir tuzatish yozuvlarini kiritmasligini kuzatib turishlari shart. 229. Kredit uyushmasidan boshqa shaxslar tomonidan hujjatlarni olishga qonun hujjatlari talablari asosida yoʻl qoʻyiladi. 230. Yigʻmajildlarni arxiv xonasidan berish, shuningdek, arxiv maʼlumotlari, hujjatlar nusxalari va koʻchirmalarini berish va rasmiylashtirish tegishli daftarlarda qayd etiladi. 231. Arxiv xonasidan yigʻmajildlarni berish quyidagi hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi: kredit uyushmasi xodimlariga yigʻmajildlarni vaqtincha foydalanish uchun berish — talabnomalar bilan; boshqa tashkilotlarga vaqtincha foydalanish uchun — dalolatnoma yoki bayonnoma bilan. Yigʻmajildlardagi hujjatlarning asl nusxalarini boshqa tashkilotlarga vaqtincha foydalanish uchun berish ikki nusxada tuziladigan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi, dalolatnomaning bir nusxasi arxivda qoladi, ikkinchisi esa yigʻmajildni oluvchiga beriladi. Dalolatnomaga (bayonnomaga) yigʻmajildni beruvchi kredit uyushmasining rahbari va uni oluvchi tashkilot rahbari imzo chekadi, imzolar shu tashkilotlarning muhrlari bilan tasdiqlanadi. Olingan hujjatning asl nusxasi oʻrniga bosh buxgalter tasdiqlagan nusxa, dalolatnoma yoki bayonnomaning birinchi nusxasi va hujjatni olish xususidagi talabnoma qoʻyiladi. Bu talabnomada asl hujjatni olgan shaxs imzosi ham boʻlishi zarur. Hujjat olinganligi toʻgʻrisida bosh buxgalter shu hujjat turgan yigʻmajildning muqovasiga yozib, imzo chekadi. 232. Bir yilning turli sanalariga tegishli hujjatlar bir vaqtning oʻzida olingan hollarda, bu hujjatlarning barchasi uchun bitta dalolatnoma yoki bayonnoma tuzilib, unga shu hujjatlar roʻyxati kiritiladi. Ushbu hujjatlarning biri oʻrniga uning nusxasi, hujjatni olish toʻgʻrisidagi talabnoma, dalolatnoma yoki bayonnomaning birinchi nusxasi qoʻyiladi, boshqalarining oʻrniga esa, shu hujjatlar nusxalari qoʻyilib, ularda hujjatni olish toʻgʻrisidagi talabnoma qayerda saqlanayotganligi yoziladi. 233. Toʻliq shakllantirilmagan yigʻmajildlar (tikilmagan, raqamlanmagan va boshqalar) talab qilayotgan tashkilot vakili guvohligida toʻliq shakllantiriladi (hujjatlar roʻyxati tuziladi, varaqlar raqamlanadi, imzolanadi, muhrlanadi) yoki olinayotgan har bir hujjatning betlar soni keltirilgan roʻyxat tuziladi. Mazkur roʻyxatga kredit uyushmasining rahbari va talab qilgan tashkilot vakili imzo chekadi. 234. Qaytarilgan yigʻmajildlar yoki undagi ayrim varaqlar yoʻqligi yoki shikastlanganligi aniqlansa, kredit uyushmasi rahbarining buyrugʻiga koʻra mazkur holat sabablarini aniqlash boʻyicha komissiya tuzilishi mumkin. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va dalolatnoma kredit uyushmasining rahbari tomonidan imzolanadi. Birlamchi hujjatlar yoʻqolishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. 235. Hisob-kitob daftarchalari hamda kredit uyushmasiga aʼzolik toʻgʻrisidagi sertifikatlar kredit uyushmalari bilan qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni ishlab chiqarish huquqiga ega boʻlgan yuridik shaxslar oʻrtasida tuzilgan shartnoma asosida tayyorlanadi. 236. Hisob-kitob daftarchalari hamda kredit uyushmasiga aʼzolik toʻgʻrisidagi sertifikatlar seriyasi va raqami oʻsib borish tartibida raqamlanishi lozim. 237. Kredit uyushmasi tomonidan qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning qiymati memorial order bilan rasmiylashtirilib, hisob-kitob daftarchalari va sertifikat blanklari har biri “1 soʻm” shartli bahoda kredit uyushmasining kassasiga kirim qilinadi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi beriladi: Dt 93609 “Saqlanayotgan qimmatbaho buyumlar” Kt 96379 “Saqlanayotgan qimmatbaho buyumlar boʻyicha kontr-hisobvaraq”. 238. Kredit uyushmasi kassasida qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni har bir turi boʻyicha alohida roʻyxatga olish daftari yuritiladi. Ushbu daftarlar belgilangan tartibda raqamlanadi, tikiladi va bosh buxgalter hamda kredit uyushmasining rahbari tomonidan imzolanib, kredit uyushmasi muhri bilan tasdiqlanadi. 239. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklarni roʻyxatga olish daftarida quyidagi ustunlar boʻlishi lozim: tartib raqami, sana, blanklar raqamini qayd etish, topshiruvchi (xodim)ning familiyasi, ismi, otasining ismi, lavozimi, imzosi, qabul qiluvchi shaxsning familiyasi, ismi, otasining ismi, lavozimi, imzosi va izoh. 240. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning saqlanishi, tarqatilishi va ishlatilishi boʻyicha nazorat kredit uyushmasi rahbarining buyrugʻi bilan kredit uyushmasi kassiriga yuklatiladi. 241. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning har kuni pay yoki depozitlar boʻyicha shaxsiy hisobvaraqni yurituvchi buxgalterning yozma talabiga koʻra bosh buxgalter yoki uning oʻrinbosari ushbu talabnomaga qoʻyilgan imzosi bilan kassadan beriladi. 242. Kredit uyushmasi kassiri tomonidan qatʼiy hisobda turuvchi blanklar harakatini qayd etish daftari yuritiladi. Daftarda sana, berilgan hisob-kitob daftarchalar va sertifikat blanklari soni, ularning seriyalari va raqamlari hamda olgan kredit uyushmasi xodimining familiyasi, ismi, otasining ismi, lavozimi va imzosi ustunlari boʻlishi lozim. 243. Kredit uyushmasining bosh buxgalteri tomonidan tayinlangan buxgalteriya masʼul xodimi qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning har bir turi boʻyicha alohida roʻyxatga olish daftarini yuritadi. Ushbu daftarda tartib raqami, sana, kredit uyushmasi aʼzosining familiyasi, ismi, otasining ismi, aʼzolik kodi, ochilgan hisobvaraq raqami, kredit uyushmasi aʼzosining imzosi, kredit uyushmasi aʼzosining aʼzolikdan chiqqan sanasi va sababi kabi ustunlar boʻlishi lozim. Bunday nazorat blanklar toʻgʻri sarflanishini, shuningdek, ular harakatining buxgalteriya hisobida oʻz vaqtida va toʻliq aks ettirilishini taʼminlashi lozim. 244. Qatʼiy hisobda turuvchi blanklarning buxgalteriya hisobining toʻgʻri yuritilishi boʻyicha javobgarlik buxgalteriya masʼul xodimi va bosh buxgalter zimmasiga yuklatiladi. 245. Kredit uyushmasi aʼzolariga berilgan sertifikat hamda Hisob-kitob daftarchalari memorial order asosida kunlik xarajatlarga olib boriladi. Ushbu memorial order bosh buxgalter tomonidan kun davomida kredit uyushmasi aʼzoligiga kirgan hamda ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar soni bilan tekshiriladi va imzolanadi. 246. Foydalanilmagan sertifikat va Hisob-kitob daftarchalari kassaga topshiriladi, kassir esa buxgalterga talabnomani qaytaradi. 247. Foydalanishga yaroqsiz, toʻldirish jarayonida buzilgan, jismonan eskirgan hamda almashtirilgan qatʼiy hisobda turuvchi blanklar buxgalteriyaga topshiriladi hamda bu haqda dalolatnoma tuziladi. Foydalanishga yaroqsiz, toʻldirish jarayonida buzilgan, jismonan eskirgan hamda almashtirilgan qatʼiy hisobda turuvchi blanklar maxsus tuzilgan komissiya tomonidan ushbu blanklar zarur hollarda, lekin bir yilda kamida bir marta yoʻq qilinadi. 248. Mazkur Yoʻriqnoma talablarining buzilishida aybdor shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. 1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi kredit uyushmalarining bosh buxgalterlariga taalluqlidir. Buxgalteriya hisobini tashkil etish uchun kredit uyushmasi ijro etuvchi organi rahbari javobgar hisoblanadi. Rahbar buxgalteriya hisobi toʻgʻri yuritilishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishi, bosh buxgalterning hujjatlar va maʼlumotlarni rasmiylashtirish hamda hisobini yuritish uchun taqdim etish tartibi borasidagi talablari kredit uyushmasining boʻlinmalari, xizmatlari va hisobni yuritishga aloqador xodimlari tomonidan ogʻishmay bajarilishini taʼminlashi shart. 2. Bosh buxgalter kredit uyushmasida buxgalteriya hisobi tashkil etilishini hamda moddiy va moliyaviy resurslardan oqilona, tejamkorlik bilan foydalanilishi hamda mulkning but saqlanishi ustidan nazorat olib borilishini taʼminlaydi. Kredit uyushmasi bosh buxgalteri lavozimga tashkilot ijro etuvchi organi rahbari tomonidan tayinlanadi va ozod qilinadi. Agar kredit uyushmasining filiallari mavjud boʻlsa, unda bosh buxgalterni lavozimga tayinlash va lavozimdan ozod qilish yuqori turgan kredit uyushmasi ijro etuvchi organi rahbari hamda bosh buxgalteri bilan kelishilgan holda tayinlanadi. Bunda, u bevosita kredit uyushmasi rahbariga, buxgalteriya hisobini tashkil etish, hisobotlar tuzish, nazorat qilish tartibi va metodikasi bilan bogʻliq masalalar boʻyicha esa, bevosita yuqori tashkilot bosh buxgalteriga boʻysunadi. 3. Kredit uyushmasining bosh buxgalteri boshchilik qiladigan buxgalteriya hisobi boʻlimi mustaqil tarkibiy boʻlinma hisoblanadi va boshqa biron-bir boʻlinma tarkibiga kirmasligi lozim. 4. Kredit uyushmasining bosh buxgalteri lavozimiga oliy iqtisodiy yoki iqtisodiy oʻrta maxsus maʼlumotga va shu mutaxassislik boʻyicha kamida 3 yil ish stajiga ega boʻlgan shaxslar tayinlanadi. 5. Bosh buxgalter lavozimga tayinlanayotganda va lavozimidan ozod qilinayotganda buxgalteriya hisobi va hisobotining ahvoli tekshirilib, kredit uyushmasi rahbari tomonidan tasdiqlanganidan keyin boʻlinmani qabul qilish-topshirish jarayoni dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Kredit uyushmasining filialining bosh buxgalteri almashganda, ushbu dalolatnomaning nusxasi kredit uyushmasining bosh organiga yuboriladi. Zarur hollarda filial bosh buxgalteri tomonidan ishlarni qabul qilish-topshirish jarayonida bosh organning vakili qatnashadi. 6. Qabul qilish va topshirish kredit uyushmasining bosh organi rahbari yoki filial rahbari buyrugʻi bilan amalga oshiriladi. Buyruqda qabul qilish va topshirish muddatlari koʻrsatilgan boʻlishi lozim. Yangi ishga qabul qilingan bosh buxgalter tomonidan uning vakolatiga kiruvchi pul hisob-kitob hujjatlarini imzolash huquqi rasmiylashtiriladi. Imzolash huquqi rasmiylashtirilgunga qadar ushbu hujjatlar topshiruvchi bosh buxgalter tomonidan yangi qabul qiluvchi bosh buxgalter nazoratida imzolanadi. Shundan soʻng, qabul qiluvchi bosh buxgalter buxgalteriyaning joriy ishlariga rahbarlik qiladi, buxgalteriya ishlarini tasdiqlangan hisob siyosatiga mos yuritilishi, hujjatlar rasmiylashtirilishi va aylanishi, moliyaviy hisobotlarni tuzish, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash holati ustidan oʻz nazoratini oʻrnatadi. 7. Bosh buxgalter zimmasiga pul mablagʻlari va moddiy boyliklar uchun bevosita moddiy javobgarlik bilan bogʻliq vazifalar, shuningdek kredit uyushmasi rahbari vaqtincha ishda boʻlmagan paytda uning vazifalarini bajarib turish yuklatilishi mumkin emas. Bosh buxgalterga bevosita kredit uyushmasining mablagʻ va tovar-moddiy boyliklarni qabul qilish taqiqlanadi. 8. Bosh buxgalter vaqtincha ishda boʻlmagan vaqt mobaynida (xizmat safari, taʼtil, kasallik va shu kabilar) bosh buxgalterning huquq va majburiyatlari uning oʻrinbosariga oʻtadi va bu haqda kredit uyushmasining buyrugʻi chiqariladi. 9. Bosh buxgalter buxgalteriya hisobining yuritilishi yuzasidan belgilangan qoidalar asosida uni tashkil etib, quyidagilarni taʼminlashi shart: buxgalteriya hisobining zamonaviy texnik vositalari va axborot texnologiyasidan foydalangan holda toʻgʻri tashkil etilishi, buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida operatsiyalarning toʻgʻri va haqqoniy aks ettirilishi hamda foydalanuvchilar uchun ishonchli moliyaviy hisobotlarni oʻz vaqtida taqdim qilishni; kredit uyushmasiga kelib tushgan pul hisob-kitob hujjatlarini ularga ishlov beriladigan uchastkalardan oʻtishining aniq muddatlariga rioya etilib, kredit uyushmasining tegishli hisobvaraqlarida aks ettirilib, hujjatlar aylanishini, kunlik balans tuzilishini tashkil etishni; aʼzolarga hisobvaraqlar ochish, ular bilan bogʻliq hujjatlarni qabul qilish, mijoz hisobvaraqlarini yuritish, hisobvaraqlarni yopishni; kredit uyushmasi aʼzolarining kelib tushadigan pul hisob-kitob toʻgʻri rasmiylashtirilishini, shuningdek ularning qonuniy tarzda bajarilishini hamda mablagʻ va boyliklar but saqlanishini; qatʼiy hisobdagi blanklarning but saqlanishi va ularning hisobining toʻgʻri yuritilishini; elektron toʻlov hujjatlarining toʻgʻri rasmiylashtirilishini hujjatlarning asl nusxasi bilan solishtirish orqali tekshirishni; ish kuni oxirida kunlik balans tuzishni; buxgalteriya (kirim-chiqim) hujjatlarini oʻz vaqtida jamlanishi hamda rasmiylashtirilishi, shuningdek ular oʻrnatilgan tartibda arxivga topshirilishini; kelib tushgan pul mablagʻlari, tovar-moddiy boyliklar va asosiy vositalar hisobining toʻliq yuritilishi, shuningdek ular harakati bilan bogʻliq operatsiyalarning barchasi buxgalteriya hisobida oʻz vaqtida aks ettirilishini; daromadlar va xarajatlarni hisoblash usulini qoʻllagan holda Bosh kitob va hisobotlarda toʻgʻri aks ettirilishi hamda davlat budjetiga va budjetdan tashqari jamgʻarmalarga toʻlovlarning toʻgʻri hisoblanishi hamda oʻz vaqtida oʻtkazilishini; aʼzolarning kredit va depozit hisobvaraqlari boʻyicha foizlarning toʻgʻri va belgilangan muddatlarda hisoblanishini; kamomad hamda pul mablagʻlari va tovar-moddiy boyliklarning talon-toroj qilinishi boʻyicha taftish oʻtkazish yuzasidan kredit uyushmasi rahbari bilan tekshiruvlar oʻtkazish, tegishli hollarda bu materiallarning sud va tergov organlariga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda taqdim etilishini; buxgalteriya hisobi va hisobotining toʻgʻri tashkil etilishini, buxgalteriya hisobi, hisoboti, nazorat va iqtisodiy tahlil masalalari yuzasidan xodimlarga oʻz vaqtida yoʻl-yoʻriqlar koʻrsatib borishni; birlamchi hujjatlar hamda buxgalteriya yozuvlari asosida haqiqiy holatni aks ettiruvchi buxgalteriya hisobotlarini tuzishni, bu hisobotlarni belgilangan muddatlarda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga, shuningdek tegishli organlarga taqdim etilishini; kredit uyushmasi filiallari buxgalteriya koʻrsatkichlari boʻyicha belgilangan tartibda yillik jamlangan moliyaviy hisobot tuzilishini; boshqa boʻlinmalar bilan hamkorlikda buxgalteriya hisobi va hisoboti maʼlumotlari asosida kredit uyushmasi moliyaviy faoliyatining iqtisodiy tahlil qilinishini; buxgalteriya hujjatlarining but saqlanishi, ularning belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi va arxivga topshirilishini. 10. Bosh buxgalter tegishli boʻlinma va xizmatlar xodimlari bilan birgalikda quyidagilarni sinchiklab nazorat qilishi shart: tovar-moddiy boyliklarning qabul qilinishi va topshirilishini rasmiylashtirishda belgilangan qoidalarga rioya etilishini; ish haqi fondining toʻgʻri sarflanishi, mansab maoshlarining toʻgʻri belgilanishi, shtatlar, moliya va kassa intizomiga qatʼiy rioya etilishini; pul mablagʻlari, tovar-moddiy boyliklar, asosiy fondlarni inventarizatsiya qilish, hisob-kitoblar va toʻlov majburiyatlarini bajarishning belgilangan qoidalariga rioya etilishini; belgilangan muddatlarda debitorlik qarzini undirib olinishi va kreditorlik qarzining qaytarilishi, toʻlov intizomiga rioya etilishini; kamomadlar, debitorlik qarzi va boshqa yoʻqotishlarni buxgalteriya hisobining balans hisobotlaridan qonuniy tarzda chiqarilishini. 11. Bosh buxgalter kamomadlar yuzaga kelishi, pul mablagʻlari va tovar-moddiy boyliklarning gʻayriqonuniy tarzda sarflanishi, moliya hamda xoʻjalik faoliyatiga oid qonun hujjatlari buzilishining oldini olishda qatnashishi shart. Mansabdor shaxslar tomonidan gʻayriqonuniy xatti-harakatlar qilinayotgani, yaʼni oshirib yozish, mablagʻlardan notoʻgʻri foydalanish hamda boshqa qoidabuzarlik va mansabni suiisteʼmol qilish hollari maʼlum boʻlgan hollarda bosh buxgalter chora koʻrish uchun bu haqda kredit uyushmasi ijro etuvchi organi rahbariga axborot beradi. 12. Pul mablagʻlari va tovar-moddiy boyliklarni qabul qilish hamda berish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan hujjatlar, shuningdek kredit va hisob-kitob majburiyatnomalari rahbar va bosh buxgalter yoki ular shunday vakolat berilgan boshqa shaxslar tomonidan imzolanadi. Bu vakolatli shaxslarga hujjatlarni imzolash huquqining berilishi kredit uyushmasi boʻyicha chiqariladigan buyruq bilan rasmiylashtiriladi. Yuqorida qayd etilgan hujjatlarga bosh buxgalter yoki shunday vakolat berilgan boshqa shaxslar tomonidan imzo chekilmasa, ular haqiqiy hisoblanmaydi va mazkur kredit uyushmasi masʼul shaxslari tomonidan ijroga qabul qilinmaydi. 13. Bosh buxgalter pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa boyliklarni qabul qilish, saqlash va sarflash boʻyicha qonun hujjatlarida belgilangan tartibga zid boʻlgan operatsiyalar bilan bogʻliq hujjatlarni ijroga qabul qilishi hamda rasmiylashtirishi taqiqlanadi. 14. Bosh buxgalter oʻziga boʻysunuvchi xodimlar uchun xizmat vazifalarini belgilab beradi. Bunda har bir xodim oʻz majburiyatlarini bilishi hamda ular bajarilishi uchun javobgar boʻlishi zarur. 15. Bosh buxgalterning bajarilgan operatsiyalarni rasmiylashtirish hamda maʼlumotlarni elektron toʻlov tizimi orqali joʻnatish zarur boʻlgan hujjatlar va maʼlumotlarni buxgalteriyaga taqdim etish borasidagi talablari kredit uyushmasi boʻlinma va xizmatlari uchun majburiydir. Birlamchi hujjatlarni tuzish vazifasi yuklatilgan hamda bu hujjatlarni imzolash huquqi berilgan mansabdor shaxslar roʻyxati bosh buxgalter bilan kelishiladi. 16. Moddiy javobgar shaxslar (kassir, ombor mudirlari va boshqalar)ni lavozimga tayinlash, ozod etish va boshqa lavozimga oʻtkazishda bosh buxgalterning fikri olinadi. 17. Xodimlarga mansab maoshlari, ish haqi ustamalari hamda mukofotlarni belgilash toʻgʻrisidagi buyruqlar va farmoyishlarni dastlab bosh buxgalter koʻrib chiqadi va ularga imzo chekadi. 18. Bosh buxgalter quyidagi huquqlarga ega: buxgalteriya hisobi va nazorat ishlari toʻgʻri tashkil etilishini taʼminlash yuzasidan chora-tadbirlar koʻrishni kredit uyushmasi rahbaridan talab qilish; tarkibiy boʻlinmalarda pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa boyliklarni qabul qilish, kirimga yozish, saqlash hamda sarflash yuzasidan belgilangan tartibda amal qilinishini tekshirib turish. 19. Kredit uyushmasi ijro etuvchi organi rahbari bosh buxgalterga ushbu Nizomda koʻzda tutilgan oʻz majburiyatlarini bajarishi hamda huquqlaridan foydalanishida atroflicha yordam berishga majbur. Bosh buxgalter ana shu majburiyatlarni bajargani hamda oʻz huquqlaridan foydalangani uchun unga tazyiq oʻtkazish borasida qilinadigan har qanday urinishlarga qatʼiyan barham berilishi, bunga aybdor boʻlgan shaxslar esa qatʼiy javobgarlikka tortilishi lozim. 20. Bosh buxgalter quyidagi hollarda javobgar boʻladi: buxgalteriya hisobi notoʻgʻri yuritilib, oqibatda buxgalteriya hisobi pala-partish holatga kelgan va buxgalteriya hisoboti buzilganda; pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa boyliklarni qabul qilish, kirimga yozish, saqlash va sarflash yuzasidan belgilangan tartibga zid operatsiyalar boʻyicha hujjatlar ijroga qabul qilingan hamda rasmiylashtirilgan hollarda; kredit uyushmasi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalar, shuningdek debitorlar va kreditorlar bilan hisob-kitoblar kechikib hamda notoʻgʻri amalga oshirilganda; kamomadlar, debitorlik qarzlari va boshqa yoʻqotishlarni buxgalteriya balans hisobotlaridan chiqarish tartibi buzilganda; buxgalteriya aybi bilan notoʻgʻri buxgalteriya hisoboti tuzilganda; buxgalteriya hisobini tashkil etishga doir boshqa qonun hujjatlari buzilganda. 21. Bosh buxgalter quyidagi holatlar uchun kredit uyushmasi ijro etuvchi organi rahbari bilan teng ravishda javob beradi: a) moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini tartibga soluvchi qoidalar va nizomlar buzilishi; b) mansabdor shaxslardan ular yetkazgan zarar summasini oʻz vaqtida undirib olmaslik; v) kunlik, oylik, choraklik va yillik balans hisoboti va boshqa buxgalteriya hisobotlarini tegishli organlarga taqdim etish muddatlari buzilishi; g) kredit uyushmasi balans hisobotida aks ettirilgan maʼlumotlar hamda elektron toʻlovlar tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov hujjatlarining qonuniylik va but saqlanish hamda kunlik arxivlash tartibi uchun. 22. Bosh buxgalterning moddiy va jinoiy javobgarligi qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi.