Qimmatli qogʻozlar bozori professional ishtirokchisining ichki nazorati toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(order, 2025-06-24)

Oʻzbekiston Respublikasining “Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman: 1. Qimmatli qogʻozlar bozori professional ishtirokchisining ichki nazorati toʻgʻrisidagi Nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiritilsin. Mazkur Nizom qimmatli qogʻozlar bozori professional ishtirokchisining ichki nazoratini tashkil etish va amalga oshirish tartibini belgilaydi. Mazkur Nizom talablari qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarga tatbiq qilinadi, tijorat banklari va sugʻurta tashkilotlari bundan mustasno. 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: qimmatli qogʻozlar bozorining professional ishtirokchisi (keyingi oʻrinlarda — professional ishtirokchi) — qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxs; qimmatli qogʻozlar bozori professional ishtirokchining ichki nazorati (keyingi oʻrinlarda — ichki nazorat) — professional ishtirokchisi faoliyatining qonunchilik hujjatlari talablariga, professional ishtirokchining qimmatli qogʻozlar bozoridagi professional faoliyati bilan bogʻliq uning ichki hujjatlariga muvofiqligi ustidan nazorat (keyingi oʻrinlarda — ichki hujjatlar); professional ishtirokchining nazoratchisi (keyingi oʻrinlarda — nazoratchi) — professional ishtirokchining mazkur Nizomga muvofiq ichki nazoratni amalga oshirishga masʼul boʻlgan mansabdor shaxsi; qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi — Oʻzbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi. 2. Ichki nazoratni amalga oshirish professional ishtirokchining vakolatli boshqaruv organi tomonidan tayinlanadigan nazoratchi zimmasiga yuklatiladi. Qimmatli qogʻozlar bozorida investitsiya maslahatchisi sifatidagi professional faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotda ichki nazoratni amalga oshirish tashkilot rahbariga yuklatiladi. 3. Nazoratchi oʻz faoliyati davomida professional ishtirokchining kuzatuvchi kengashiga hisobdor boʻladi. Kuzatuv kengashi mavjud boʻlmagan holda nazoratchining faoliyatini nazorat qilishni professional ishtirokchining ijroiya organi amalga oshiradi. 4. Professional ishtirokchi tomonidan qimmatli qogʻozlar bozoridagi professional faoliyatni birga qoʻshib olib borilgan holda, ichki nazoratni amalga oshirish bir nechta nazoratchilar zimmasiga yuklatilishi mumkin. 5. Professional ishtirokchi ichki nazoratni amalga oshirish uchun nazoratchi rahbarligi ostida boʻlgan alohida tarkibiy boʻlinmani shakllantirishga haqli. 6. Nazoratchi oʻz faoliyatida professional ishtirokchining boshqa tarkibiy boʻlinmalaridan mustaqildir. 7. Nazoratchi lavozimi professional ishtirokchining xodimlar shtatiga kiritiladi. Nazoratchi lavozimidagi ish oʻrni nazoratchi uchun asosiy ish joyi boʻlishi kerak. Nazoratchi ishni bir vaqtning oʻzida ikki va undan ortiq professional ishtirokchilarda birga qoʻshib olib borishga haqli emas. 8. Professional ishtirokchi uning kuzatuvchi kengashi tomonidan tasdiqlangan ichki nazorat toʻgʻrisidagi Yoʻriqnomaga (nizomga) (keyingi oʻrinlarda — Yoʻriqnoma) ega boʻlishi kerak. Kuzatuvchi kengashi mavjud boʻlmagan holda Yoʻriqnoma professional ishtirokchining ijroiya organi tomonidan tasdiqlanadi. 9. Yoʻriqnomada quyidagilar aks ettirilishi lozim: nazoratchini tayinlash va uni ishdan boʻshatish tartibi; nazoratchining vazifalari, uning huquq va majburiyatlarining roʻyxati; kelib tushgan shikoyatlar, murojaatlar va arizalarni koʻrib chiqish tartibi va muddatlari; nazoratchi tomonidan qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilishi aniqlangan holda uning harakatlari tartibi; nazoratchi tomonidan hisobot hujjatlarini taqdim etish shakli va muddatlari; professional ishtirokchining filiallarida ichki nazoratni amalga oshirish tartibi (qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshiruvchi filiallar mavjud boʻlgan holda); nazoratchining hisobotlari kuzatuvchi kengashi va ijroiya organiga taqdim etilmagan yoki oʻz vaqtida taqdim etilmagan hollarda nazoratchining javobgarligi. Yoʻriqnomada ichki nazoratni amalga oshirishni tartibga soluvchi boshqa qoidalar ham aks ettirilishi mumkin. 10. Professional ishtirokchining qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshiruvchi filiali mavjud boʻlgan holda, filialning xodimlar shtatiga filial nazoratchisi kiritiladi. Agarda qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni bevosita filial tomonidan amalga oshirilishi bilan bogʻliq vazifalarni bajarayotgan filialning shtatida xodimlar soni uch kishidan ortiq boʻlmasa, professional ishtirokchining bosh tashkiloti nazoratchisi yoki filial rahbari filial nazoratchisi vazifalarini bajarishi mumkin. 11. Filial nazoratchisiga mazkur Nizomning meʼyorlari quyidagi xususiyatlarni hisobga olgan holda tatbiq etiladi: filial nazoratchisi oʻz faoliyatida filialning boshqa xodimlaridan mustaqil va filial rahbariga va bosh tashkilotning nazoratchisiga hisobdordir; filial nazoratchisi aniqlangan barcha qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilishi toʻgʻrisida filial rahbari va bosh tashkilotning nazoratchisiga axborot beradi; filial nazoratchisi filial faoliyatiga tegishli boʻlgan hisobot hujjatlarini mazkur Nizomda belgilangan tartibda bosh tashkilot nazoratchisi va filial rahbariga taqdim etadi. 111. Filial nazoratchisi vazifalari filial rahbari tomonidan bajarilgan taqdirda filial rahbari: bosh tashkilotning nazoratchisi va rahbariga hisobdordir; aniqlangan barcha qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilishi toʻgʻrisida bosh tashkilotning nazoratchisi va rahbariga axborot beradi; filial faoliyatiga tegishli boʻlgan hisobot hujjatlarini mazkur Nizomda belgilangan tartibda bosh tashkilot nazoratchisi va rahbariga taqdim etadi. 12. Nazoratchi lavozimiga tayinlanadigan shaxs qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organi tomonidan belgilangan malaka talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 13. Professional ishtirokchining nazoratchisi: mazkur Nizom 2-bandining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan holatlardan; qimmatli qogʻozlar bozoridagi professional faoliyat bilan bogʻliq boʻlmagan majburiyatlardan; jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirish va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish boʻyicha ichki nazoratini tashkil etish va amalga oshirishga doir majburiyatlardan tashqari ichki nazorat vazifalarining bajarilishi bilan bogʻliq boʻlmagan lavozim majburiyatlarini bajarishga haqli emas. 131. I yoki II toifali malaka sertifikatiga ega professional ishtirokchi, fond birjasi, boshqa birja fond boʻlimining nazoratchisi quyidagilardan biriga ega boʻlishi lozim: moliyaviy-iqtisodiy, yuridik, matematik yoki axborot texnologiyalari mutaxassisliklaridan biri boʻyicha oliy maʼlumotga; qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar, fond birjalari, boshqa birjalar fond boʻlimlarida yoki faoliyatning iqtisodiy, moliyaviy, yuridik sohalarida, axborot texnologiyalari sohasida yoxud koʻrsatib oʻtilgan yoʻnalishlar boʻyicha davlat boshqaruv organlaridagi ishda oxirgi oʻn yilda kamida besh yillik ish stajiga. 14. Quyidagi shaxs nazoratchi boʻlishi mumkin emas: qimmatli qogʻozlar bozori mutaxassisining amaldagi malaka sertifikatiga ega boʻlmagan; quyidagi mutaxassisliklardan biri boʻyicha oliy maʼlumotga ega boʻlmagan: moliyaviy-iqtisodiy, yuridik, matematik yoxud axborot texnologiyalari; ushbu shaxsning aybi bilan yoʻl qoʻyilgan litsenziya talablari va shartlari buzilganligi uchun koʻrsatilgan tashkilotlarning muvofiq faoliyat turini amalga oshirishga berilgan litsenziyalarning amal qilishi toʻxtatilgan paytda yakka ijroiya organi vazifalarini bajargan, kollegial ijroiya organi tarkibiga kirgan yoki professional ishtirokchi, fond birjasi, kredit, sugʻurta yoki auditorlik tashkilotlarining taʼsischisi boʻlgan, agar bunday toʻxtatish paytidan boshlab uch yildan kam vaqt oʻtgan boʻlsa; iqtisodiyot sohasidagi jinoyat uchun yoki boshqaruv tartibiga qarshi jinoyat uchun olib tashlanmagan sudlanganlikka ega boʻlgan; yuridik shaxs toʻlovga qobiliyatsiz deb eʼtirof etilgan paytda yakka ijroiya organi vazifalarini bajargan yoki uning kollegial ijroiya organi tarkibiga kirgan va eʼtirof etilgan paytdan boshlab ikki yil oʻtmagan boʻlsa. 16. Nazoratchi oʻz faoliyatini amalga oshirayotganda quyidagi vazifalarni bajaradi: a) Yoʻriqnoma talablariga rioya etishni taʼminlaydi; b) professional ishtirokchi tomonidan qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari talablariga, professional ishtirokchining ichki qoidalariga rioya etilishini nazorat qiladi; v) professional ishtirokchi tomonidan professional faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan professional ishtirokchiga kelib tushgan murojaat, ariza va shikoyatlarni koʻrib chiqadi; g) professional ishtirokchi tomonidan qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilganligi aniqlanganligi toʻgʻrisida professional ishtirokchining rahbarini darhol xabardor qiladi, qonunbuzilishning sodir boʻlishi sabablarini va unda aybdor boʻlgan shaxslarni belgilaydi; d) aniqlangan qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarning buzilishlari bartaraf etilishini va professional ishtirokchining kelgusi faoliyatidagi shunga oʻxshagan qonunbuzilishi yuzasidan ogohlantirishlar boʻyicha tadbirlarga rioya etilishini nazorat qiladi; e) professional ishtirokchining kuzatuvchi kengashi va ijroiya organiga ularning rasmiy talabiga muvofiq maʼlumotlarni taqdim etadi; j) professional ishtirokchi tomonidan qonunchilik hujjatlari talablariga rioya etilishini nazorat qilish boʻyicha boshqa vazifalarni amalga oshiradi. 17. Nazoratchi: professional ishtirokchining ichki hujjatlarini ishlab chiqish boʻyicha ishlarda ishtirok qilish; professional ishtirokchining hujjatlarini taqdim qilinishini talab qilish va qimmatli qogʻozlar bozorida faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan maʼlumotlar bazasi va registrlar mazmuni bilan tanishish; majburiyatlari qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan professional ishtirokchining xodimlaridan nazoratchi vazifasini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan tegishli axborotlarni taqdim qilishini talab qilish; majburiyatlari qimmatli qogʻozlar bozorida professional faoliyatni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan professional ishtirokchining xodimlaridan ularning oʻz majburiyatlarini bajarilishi jarayonida yuzaga keladigan masalalar boʻyicha yozma tushuntirishlar taqdim qilishni talab qilish huquqiga ega. Nazoratchi qonunchilik hujjatlari va (yoki) Yoʻriqnomada belgilangan boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. 18. Nazoratchi: nazoratchining faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik hujjatlari talablariga rioya etishga; professional ishtirokchining ichki nazorat toʻgʻrisidagi ichki hujjatlari talablariga rioya qilishga; oʻz vazifalarini tegishli ravishda bajarishga; professional ishtirokchi va uning xodimlaridan olingan hujjatlar va fayllarning aslini saqlanishi va ularga qaytarilishini taʼminlashga; ichki nazoratni tashkil qilish bilan bogʻliq masalalar boʻyicha professional ishtirokchining xodimlariga maslahat berishga; olingan axborotlarga nisbatan xizmat siriga rioya etishga majburdir. Nazoratchiga qonunchilik hujjatlarida va (yoki) Yoʻriqnomada belgilangan boshqa majburiyatlar ham yuklatilishi mumkin. 19. Nazoratchi qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari buzilganligini aniqlangandan soʻng bir ish kuni ichida ushbu holat yuzasidan professional ishtirokchining ijroiya organiga va qimmatli qogʻozlar bozorini tartibga solish boʻyicha vakolatli davlat organiga yozma ravishda axborot berishi shart. 20. Nazoratchining mazkur Nizom bilan unga berilgan huquqlar doirasidagi talablari professional ishtirokchining barcha xodimlari uchun majburiy hisoblanadi. 21. Nazoratchi oʻz vazifalarini bajarish vaqtida: aniqlangan qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilishini tekshirish toʻgʻrisidagi hisobotni (keyingi oʻrinlarda — qonunbuzilishini tekshirish toʻgʻrisida hisobot) — qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining qonunbuzilishi aniqlangandan soʻng ikki ish kunidan kechiktirmasdan; choraklik hisobotni — har chorak yakuni boʻyicha har bir chorak tugaganidan soʻng oʻn besh kundan kech boʻlmagan muddatda tuzadi. Hisobotlar ushbu Nizomning 3-bandida nazarda tutilgan professional ishtirokchining tegishli boshqaruv organiga ular tuzilgan kundan keyingi ish kunidan kechiktirmasdan taqdim etiladi. 22. Qonunbuzilishini tekshirish toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagi maʼlumotlar aks ettirilishi lozim: tekshirish asoslari va uni oʻtkazish muddatlari toʻgʻrisidagi; tekshirish jarayonida tasdiqlangan va boshqa aniqlangan qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilishi toʻgʻrisidagi; qonunbuzilishini sodir etilishining belgilangan sabablari va bunda aybdor shaxslar toʻgʻrisidagi; qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilishini bartaraf etish va shunga oʻxshash qonunbuzilishlaridan ogohlantirish boʻyicha takliflar va tavsiyalar toʻgʻrisidagi. Nazoratchi tomonidan ilgari aniqlangan, biroq bartaraf etilmagan qonunbuzilishini takroriy aniqlangan holda nazoratchi qonunbuzilishini tekshirish toʻgʻrisida yangi hisobotni tuzmaslikka haqli. Bunda, ilgari aniqlangan qonunbuzilishining bartaraf qilinmaganligi toʻgʻrisidagi axborot, nazoratchining choraklik hisobotiga kiritilishi lozim. Bir xildagi qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining buzilishlari (bitta va shu kabi sabablar boʻyicha yoʻl qoʻyilgan qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarining shu kabi bir xil talablarining buzilishlari) toʻgʻrisidagi, shuningdek bitta tekshirishni oʻtkazish jarayonida aniqlangan oʻzaro bogʻlangan qonunchilik hujjatlari va ichki hujjatlarning buzilishini (agarda bitta qonunbuzilishi boshqasi sababli kelib chiqsa) toʻgʻrisidagi maʼlumotlar qonunbuzilishini tekshirish toʻgʻrisidagi yagona hisobotda aks ettirilishi mumkin. 23. Choraklik hisobot quyidagi umumlashtirilgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlishi lozim: oʻtkazilgan tekshirishlar soni koʻrsatilgan holda chorak mobaynida oʻtkazilgan tekshirishlar, tekshirish oʻtkazish vaqtida aniqlangan qonunbuzilishlari, tegishli qonunbuzilishlarga yoʻl qoʻyilish sabablari va ularni bartaraf etish hamda kelgusida yoʻl qoʻymaslik boʻyicha koʻrilgan choralar toʻgʻrisidagi; murojaatlar, arizalar va shikoyatlarni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisidagi (koʻrib chiqilgan murojaatlar, arizalar va shikoyatlar soni toʻgʻrisidagi, murojaatlar, arizalar va shikoyatlarni koʻrib chiqish yakunlari boʻyicha aniqlangan qonunbuzilishlari, tegishli qonunbuzilishlarga yoʻl qoʻyilish sabablari, professional ishtirokchining kelgusi faoliyatida shunga oʻxshash qonunbuzilishlarni bartaraf etish va ogohlantirish boʻyicha koʻrilgan choralar toʻgʻrisidagi); professional ishtirokchining kelgusi faoliyatida qonunchilik hujjatlari, professional ishtirokchining ichki qoidalari talablarining buzilishidan ogohlantirish boʻyicha tavsiyalar; professional ishtirokchi tomonidan amalga oshiriladigan operatsiyalar yuzasidan qonunchilik hujjatlarida belgilangan cheklovlarni bajarish toʻgʻrisidagi; xizmat axborotlaridan noqonuniy foydalanish, narxlar borasida hiyla-nayrang ishlatish, manfaatlar toʻqnashuvini oldini olishga qaratilgan tadbirni amalga oshirish va qimmatli qogʻozlar bozoridagi professional faoliyat bilan bogʻliq tavakkalchilikni kamaytirish boʻyicha tadbirlar toʻgʻrisidagi. Choraklik hisobotga professional ishtirokchi xodimlarining malakasini oshirish, ichki nazoratni tashkil qilishni yaxshilash boʻyicha tavsiyalar, shuningdek boshqa axborotlar kiritilishi mumkin. 24. Nazoratchi alohida yigʻmajildlar nomenklaturasini shakllantirish yoʻli bilan hisobotlar hisobining yuritilishini va ularning saqlanishini tashkil qiladi. 25. Nazoratchining hisobotlari va boshqa hujjatlari professional ishtirokchining qatʼiy hisobot hujjatlari hisoblanadi va agarda Yoʻriqnomada uzoqroq muddat belgilangan boʻlmasa, besh yildan kam boʻlmagan muddat davomida saqlanishi lozim. 26. Professional ishtirokchiga kelib tushgan va nazoratchi faoliyatiga tegishli boʻlgan ariza va shikoyatlar koʻrib chiqish uchun nazoratchiga yuboriladi. Bunday ariza va shikoyatlar professional ishtirokchi tomonidan kelib tushgan kunning oʻzida, ish vaqti tugaganidan keyin kelib tushgan taqdirda esa keyingi ish kuni roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak. 27. Murojaatlarni koʻrib chiqish mazkur Nizomda belgilangan alohida xususiyatlarni hisobga olgan holda qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. 28. Arizachiga murojaat, ariza yoki shikoyatlarni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisidagi yozma javob xatida arizachi tomonidan bayon etilgan har bir dalilga nisbatan asoslantirilgan javob aks ettirilishi kerak. 29. Murojaat, ariza va shikoyat yuzasidan javob xatini professional ishtirokchining rahbari va nazoratchi imzolaydi. 30. Professional ishtirokchi arizachilarga uning tomonidan xabar berilayotgan maʼlumotlarning toʻliqligi va toʻgʻriligi uchun javobgar boʻladi. 31. Professional ishtirokchining rahbari: nazoratchiga uning oʻz majburiyatlarini bajarilishida yordam koʻrsatadi; aniqlangan qonunchilik hujjatlari, ichki hujjatlarining buzilishlarini, shuningdek qonunbuzilishini sodir etilishiga imkon yaratuvchi sabab va sharoitlarni bartaraf etilishini tashkil qiladi. 32. Professional ishtirokchining (professional ishtirokchi filialining) xodimlari: nazoratchiga uning oʻz majburiyatlarini bajarilishida yordam koʻrsatadilar; professional ishtirokchining boshqa xodimlari yoki boshqa shaxslar tomonidan sodir etilishi kutilayotgan qonunchilik hujjatlarining, ichki qoidalarning buzilishlari toʻgʻrisida darhol nazoratchiga maʼlum qiladilar; roʻy bergan manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisida, shuningdek qonunchilik hujjatlariga muvofiq ular manfaatdor shaxslar deb topilishi mumkin boʻlgan bitimlar toʻgʻrisida nazoratchini xabardor qiladilar; qonunchilik hujjatlariga muvofiq ularning affillangan shaxslari deb topilishi mumkin boʻlgan mijozlar toʻgʻrisida nazoratchini xabardor qiladilar; mijozlar tomonidan koʻrsatilgan maʼlumotlar boʻyicha uzoq vaqt (bir haftadan ortiq) davomida aloqa oʻrnatish mumkin boʻlmagan mijozlar toʻgʻrisida nazoratchini xabardor qiladilar. 33. Mazkur Nizom talablarini buzganlikda aybdor shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.