FUQAROLIK KODEKSINI TATBIQ QILISHDA SUD AMALIYOTIDA VUJUDGA KELADIGAN AYRIM MASALALAR TOʻGʻRISIDA
(code, 2025-04-29)

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining kuchga kiritilishi munosabati bilan, shuningdek sudlarda hal qilinishi lozim boʻlgan muammolar kelib chiqqanligini hisobga olib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Fuqarolik kodeksini tatbiq qilish bilan bogʻliq ishlarni toʻgʻri hal qilish qonunchilikka qatʼiy rioya qilishni taʼminlashda, qonun bilan himoyalangan davlat manfaatlari va fuqarolar huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. 2. Sudlar fuqarolik ishlarini hal qilishda fuqarolik qonun hujjatlarining asosiy negizlaridan, yaʼni ular tomonidan tartibga solinadigan munosabatlar ishtirokchilarining tengligini eʼtirof etishga, mulkning daxlsizligiga, shartnomaning erkinligiga, xususiy ishlarga biron-bir kishining oʻzboshimchalik bilan aralashishiga yoʻl qoʻyilmasligiga, fuqarolik huquqlari toʻsqinliksiz amalga oshirilishini, buzilgan huquqlar tiklanishini ularning sud orqali himoya qilinishini taʼminlash zarurligiga asoslanishidan kelib chiqishlari lozim. 3. FKning 110-moddasi bitimlarni notarial tasdiqlash majburiy sanalgan holatlarni nazarda tutadi. Qonun talablariga yoxud boshqa huquqiy hujjatlarga muvofiq boʻlmagan bitimlar, shuningdek fuqarolar tomonidan amaldagi qoidalarga rioya qilinmay tuzilgan bitimlar oʻz-oʻzidan haqiqiy emas deb hisoblanadi va ularni sud orqali haqiqiy emas deb topishning zaruriyati yoʻq. 4. FKning 112-moddasi 2-qismiga muvofiq esa shartnomaning notarial shakli sudlar inobatga olishi lozim boʻlgan qatʼiy belgilangan shartlar mavjud boʻlganda, jumladan, agar bir taraf notarial rasmiylashtirishdan bosh tortganda, sudning qarori bilan toʻldirilishi mumkin. Bunda amalga oshirilgan bitimning qonuniyligi asosiy shart boʻlib hisoblanadi. Bunday ishlar boʻyicha turar-joy organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, qonun bilan himoyalangan huquq va manfaatlariga taʼsir qiladigan yoki bunday huquqlari buzilayotgan shaxslar, bitimning biror ishtirokchisi vafot etgan hollarda esa uning merosxoʻrlari jalb qilinishlari lozim. 5. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, taraflardan biri tomonidan bitimning toʻla yoki qisman bajarilishi yozma dalillar mavjud boʻlganda eʼtiborga olinishi mumkin. Oldi-sotdi bitimining haqiqiyligi sotuvchiga kvartira yoki uy qiymatini toʻla yoki qisman berish qismini amalga oshirilganligi guvohlar koʻrsatmasi bilan tasdiqlanishi mumkin emas. FPK 74-moddasiga binoan qonun boʻyicha ishning muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi lozim boʻlgan holatlarni boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlash mumkin emas. Sud nizoni hal etishda bitimning haqiqiyligini tasdiqlash uchun manfaatdor tomonlar taqdim etgan yozma dalillar (tasdiqlanmagan shartnoma, tilxat)ning haqiqiyligiga ishonch hosil qilishi lozim. Sud zarur hollarda (masalan, sobiq mulkdorning vafot etganligi yoki uning manzilini aniqlash imkoni boʻlmagan hollarda) sud-xatshunoslik ekspertizasi tayinlash masalasining maqsadga muvofiqligini hal etishi lozim. Qisman bajarilgan bitimni haqiqiy deb topishda sud bitimning qolgan qismini bajarish va pul summasini, shuningdek, davlat foydasiga tegishli miqdordagi davlat bojini undirish masalasini hal qilishi zarur. 11. FKning 187-moddasiga koʻra egalik huquqini olish haqidagi nizolarni hal etishda sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat oʻzganing mulkiga amalda asossiz egalik qilib kelish hollariga ham tatbiq etiladi. Egalik qiluvchida biron-bir egalik qilish huquqiy asosi mavjudligi, masalan, uzoq muddatli ijara shartnomasi borligi egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddatni amalda boʻlishini inkor qiladi. 12. Amalda egalik qilish muddati asosida ashyoga egalik huquqini olish uchun u halol yoʻl bilan egallangan boʻlishi lozimligi (yaʼni amalda egalik qiluvchi oʻzganing mulkini mulkdorning erk-xohishiga zid ravishda qasddan egallab olgan oʻgʻirlagan va shu kabi shaxs boʻlmasligi kerak) sudlarga tushuntirilsin. Bunday egalik qilish boshqa shaxslar uchun oshkora va aniq koʻrinadigan boʻlishi, shuningdek egalik qiluvchi tegishli mulkka oʻziniki kabi munosabatda boʻlishi (faqatgina undan foydalanibgina qolmay, balki uni lozim darajada saqlash choralarini koʻrganini ham nazarda tutish) zarur. Egalik qilish qonunda belgilangan muddatlarda uzluksiz davom etgan boʻlishi ham zarur (FKning 187-moddasi 4-qismi talablariga asosan mulkka amalda egalik qilish muddatini vaj qilib keltirayotgan shaxsning oʻzi huquqiy vorisi boʻlgan shaxs tomonidan bu mulkka amalda egalik qilib kelgan barcha vaqtini qoʻshishi mumkin, masalan, meros qoldiruvchi yoki yuridik shaxs tarkibidan keyinchalik alohida ajralib chiqqan yuridik shaxs-mulkdor). Faqatgina koʻrsatilgan uchchala shartlarga rioya qilingan taqdirda, egalik huquqini vujudga keltiruvchi muddat amalda egalik qiluvchining mulk huquqiga asos boʻlishi mumkin. (FKning 187-moddasi 1-qismi). 13. FK 259-moddasiga binoan majburiyatning bajarilishi neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqacha usullar bilan taʼminlanishi mumkinligini sudlar nazarda tutishlari lozim. 14. FK 264-moddasiga koʻra garov asosiy bosh majburiyatga toʻligʻicha bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha majburiyatdir va asosiy majburiyat tugashi bilan u ham tugaydi. Lekin garov shartnomasini sud tartibida haqiqiy emas deb topilishi asosiy majburiyatni tugatilishiga asos boʻlib hisoblanmaydi. 15. Garov toʻgʻrisidagi shartnomaning muhim shartlari boʻlib garov narsasi va uning bahosi, mohiyati, miqdori va garov bilan taʼminlanadigan majburiyatning bajarilish muddati, shuningdek, garovga qoʻyilgan mulk taraflar (garovga qoʻyuvchi yoki garovga oluvchi)ning qaysi birida ekanligi ham koʻrsatilishi hisoblanadi (FK 271-moddasi 1-qism). Agar koʻrsatib oʻtilgan shartlardan hech boʻlmaganda bittasi boʻyicha taraflar oʻzaro kelisha olmagan boʻlsalar, yoxud tegishli shartlar shartnomada qayd etilmagan boʻlsa, garov toʻgʻrisidagi shartnoma tuzilgan deb hisoblanishi mumkin emas. 16. Ipoteka toʻgʻrisidagi shartnoma, shuningdek notarial tartibda tasdiqlanishi kerak boʻlgan shartnoma boʻyicha majburiyatlarni taʼminlash yuzasidan koʻchar mol-mulkni yoki mol-mulkka boʻlgan huquqlarni garovga qoʻyish toʻgʻrisidagi shartnoma notarial tartibda tasdiqlanishi lozim, bundan birlamchi bozordan koʻchmas mulk va transport vositalarini olish chogʻidagi ipoteka va garov toʻgʻrisidagi shartnomalar mustasno (FK 271-moddasining 5-qismi). 17. FK 272-moddasining 4-qismiga binoan bino yoki inshoot ipotekasiga ayni bir vaqtning oʻzida oʻsha shartnoma boʻyicha shu bino yoki inshoot joylashgan yer uchastkasini yoxud bu uchastkaning garovga qoʻyilayotgan obyekt ishlashini taʼminlaydigan qismini yoki garovga qoʻyuvchiga qarashli boʻlgan ushbu uchastkani yoxud uning tegishli qismini ijaraga olish huquqini bir vaqtda ipotekaga qoʻygan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi. Bunda bino yoki inshootni garovga beruvchi shaxs tegishli yer uchastkasining egasi yoki ijaraga oluvchi boʻlishi shart. Bunday shaxs ipoteka shartnomasi boʻyicha faqat bino yoki inshootni garovga berayotgan boʻlsa, yer uchastkasi yoxud ijara huquqi garov predmeti boʻlib hisoblanmasa, bunday shartnoma oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmagan bitim hisoblanadi (FK 116-modda). Boshqa holatlarda agar bino yoki inshootni garovga beruvchi yer uchastkasining egasi yoki ijarachisi hisoblanmasa, ipoteka shartnomasi FK 272-moddasining 4-qismiga asosan qonunchilikka muvofiq emas deb hisoblanmaydi. Garovga qoʻyuvchining huquqi, undiruv garovga qaratilgan bino yoki inshootga qaratilgan hollarda sotib oluvchining yer uchastkasiga nisbatan huquqi Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 22-moddasiga asosan belgilanadi, unga koʻra korxona, bino, inshoot yoki boshqa koʻchmas mol-mulkka nisbatan mulk huquqi, xoʻjalik yuritish huquqi yoki ularni operativ boshqarish huquqi boshqa shaxsga oʻtgan taqdirda, ana shu obyektlar bilan birgalikda mazkur obyektlar joylashgan hamda ulardan foydalanish uchun zarur boʻlgan yer uchastkasiga egalik qilish va undan doimiy foydalanish huquqi ham oʻtadi. 18. Bunday nizolarni hal qilishda qarzdor garov bilan taʼminlangan majburiyatini bajarmagan hollarda garovga oluvchi boshqa kreditorlarga nisbatan garovga qoʻyilgan mol-mulk qiymatidan oʻz talabini qondirishda ustun huquqqa ega ekanligi hisobga olinishi lozim (FK 264, 280-moddalari). Amaldagi qonunlar garov narsasi hisoblangan mol-mulkni garovga oluvchining egaligiga berish mumkinligini nazarda tutmaydi. Bunday egalikka olib berishni nazarda tutgan har qanday kelishuv oʻz-oʻzidan haqiqiy hisoblanmaydi, garov bilan taʼminlangan majburiyatdan voz kechish haqi yoki majburiyatni yangilash munosabati bilan bekor boʻlishi bundan mustasnodir (FK 342, 347-moddalari). FKning 279-moddasiga koʻra garovga oluvchi (kreditor) garov bilan taʼminlangan majburiyatini qarzdor bajarmagan taqdirda undiruvni garovga qoʻyilgan mol-mulkka qaratishga haqli. Garovga qoʻyilgan mol-mulkni sotish imkoniyati boʻlmagan taqdirdagina garovga oluvchi (kreditor) bu mol-mulkni FKning 281-moddasida belgilangan tartibda oʻz egaligiga olishi mumkin. 19. Garovga oluvchining talabi boʻyicha undiruvni garovga qoʻyilgan koʻchmas mulkka qaratish sudning qarori asosida amalga oshiriladi va notariusning ijro yozuviga asosan amalga oshirilishi mumkin emas (FK 280-moddasi 1-qism). Garovga oluvchining talabini garovga qoʻyilgan koʻchmas mol-mulk hisobidan sudga murojaat qilmasdan qondirishga undiruvni garov narsasiga qaratish uchun asoslar vujudga kelganidan keyin garovga oluvchining garovga qoʻyuvchi bilan notarial tasdiqlangan kelishuvi asosida yoʻl qoʻyiladi. Garov shartnomasida garovga oluvchining undiruvni garovdagi mol-mulkka sudga daʼvo qoʻzgʻatmasdan qaratish huquqi koʻrsatilganligi haqiqiy emas deb topilishi lozim. 20. Agar qonunda boshqacha tartib belgilab qoʻyilgan boʻlmasa, undiruv garovga oluvchiga topshirilgan garov narsasiga garov toʻgʻrisidagi shartnomada belgilangan tartibda qaratilishi mumkin. Shu bilan birga bunday shartnomaning narsasi faqat koʻchar mol-mulk boʻlishi mumkinligini hisobga olgan holda, shartnoma garov narsasiga undiruvni qaratish tartibi haqidagi shartlar koʻrsatilmagan boʻlsa, bunday holda undiruv garovga olingan koʻchar mol-mulkka qaratilishi haqidagi qoida tatbiq qilinishidan kelib chiqish lozim (FK 280-modasi 3-qismi). Nazarda tutmoq lozimki, garovga qoʻyuvchi tomonidan majburiyat bartaraf qilib boʻlmaydigan kuch taʼsiri bilan bogʻliq holda bajarilmagan boʻlsa, undiruvni garovga qoʻyilgan mulkka qaratish mumkin emas. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, majburiyatning tarafi harakatlariga bogʻliq boʻlgan holatlar (masalan, qarzdorda zarur boʻlgan pul mablagʻlarining yoʻqligi, uning vakillarining gʻayriqonuniy harakatlari) bartaraf qilib boʻlmaydigan kuch deb tan olinishi mumkin emas. 21. FKning 733-moddasi 1-qismiga binoan qarz beruvchi yuridik shaxs boʻlganida yoki fuqarolar oʻrtasida tuzilgan qarz shartnomasining summasi bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan ortiq boʻlgan hollarda qarz shartnomasini oddiy yozma shaklda tuzilishi talab qilinadi. Sudlar qarz shartnomasining oddiy yozma shakliga rioya qilmaslik uning haqiqiy emasligiga olib kelmasligini nazarda tutishlari lozim. FK 109-moddasining birinchi va ikkinchi qismlariga muvofiq taraflar bunday holda guvohlarning koʻrsatuvlariga asoslanishga haqli emas, lekin bu ularni yozma va boshqa dalillar keltirish imkoniyatidan mahrum qilmaydi. Agar pul yoki ashyo olganlik fakti inkor etilmasa, u holda uni yozma dalillar bilan tasdiqlash talab qilinmaydi, har bir taraf oʻz talablarini asoslash uchun keltirayotgan holatlarni isbotlashga majbur. Shunga koʻra bir taraf pul yoki ashyoni qarz uchun berganini daʼvo qilib, ikkinchi taraf uni olganini inkor qilmasdan bu pul yoki ashyo qarzga emas, balki hadya tariqasida bergan deb vaj keltirsa, sud pul yoki ashyoni olgan tarafdan bitim qarz emas, balki hadya bitimi ekanligini tasdiqlovchi dalillarni talab qilishi va shu asosga koʻra nizoni hal qilishi lozim. 22. FK 734-moddasiga asosan qarz shartnomasi qarz beruvchining qarz oluvchidan shartnomada belgilangan miqdorda va tartibda foiz olish huquqini nazarda tutadi. FKning 734-moddasiga asosan qarz shartnomasi haq evaziga tuzilgan deb faraz qilinadi va foizlar miqdori shartnoma bilan belgilanadi. Qarz oluvchidan foizlar undirishda sud bir vaqtning oʻzida foiz summasidan davlat foydasiga soliq undirishi lozim. FKning 327-moddasida koʻrsatilgan pul majburiyatini, shuningdek qarz majburiyatini bajarmaganlik uchun foizlar, qarz shartnomasida belgilangan foizlardan ham ortiq hisoblanishi mumkin. 23. Qarz shartnomasini tuzishda maʼlum summani qarzga olish haqidagi tilxatda bir vaqtning oʻzida qarzni qaytarishni taʼminlash uchun biron-bir koʻchar yoki koʻchmas mulkni garovga qoʻyish haqida koʻrsatilgan hollarda sudlar bunday bitim ishtirokchilarining harakatlariga qonun talab qiladigan shaklga rioya qilmaganligiga nuqtai nazaridan baho berishlari lozim (FK 271-moddasi). Agar garov toʻgʻrisidagi kelishuvni rasmiylashtirishda qonunda belgilangan tartibga rioya qilinmagan boʻlsa, majburiyat tuzilmagan hisoblanadi, shunga koʻra garovga oluvchi garov narsasini sotish hisobiga oʻz daʼvolarini qanoatlantirishni talab qilishga haqli emas. 25. Agar sud muhokamasi jarayonida taraflar yoki boshqa shaxslar xatti-harakatlarida jinoyat alomatlari aniqlansa, sud bu haqda prokurorga xabar qiladi. 26. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlariga muntazam ravishda sudlar tomonidan FK normalarini koʻllash amaliyotini umumlashtirish va natijalari boʻyicha ularni toʻgʻri qoʻllashni taʼminlashga qaratilgan choralarni koʻrish tavsiya etilsin.