“TABIIY MONOPOLIYALAR TOʻGʻRISIDA”GI OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNINI AMALGA OShIRISh ChORA-TADBIRLARI HAQIDA
(law, 2010-10-28)

“Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini ijro etish va tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solishni taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Belgilansinki, Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini narxlar bilan tartibga soluvchi vakolatli organ hisoblanadi. 2. Tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlari (ishlari, xizmatlari)ga narxlar (tariflar) belgilash tartibi toʻgʻrisidagi Nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 2-ilovaga muvofiq qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 5. Vazirliklar va idoralar bir oy muddatda idoraviy meʼyoriy hujjatlarni mazkur qarorga muvofiqlashtirsinlar. 6. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari R.S. Azimov zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur Nizom “Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 7-moddasiga muvofiq ishlab chiqilgan va tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ishlab chiqariladigan va sotiladigan tovarlar (ishlar, xizmatlar)ga (keyingi oʻrinlarda tovarlar deb ataladi) narxlar (tariflar)ni yoki ularning eng yuqori darajalarini belgilash tartibini oʻrnatadi. 2. Tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ishlab chiqariladigan va sotiladigan tovarlarga narxlar (tariflar) yoki ularning eng yuqori darajalari (pochta aloqasi universal xizmatlariga tariflar bundan mustasno) Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan yoki uning topshirigʻiga koʻra Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar moliya boshqarmalari (keyingi oʻrinlarda — narxlarni boshqarish organi deb yuritiladi) tomonidan tasdiqlanadi. Pochta aloqasi universal xizmatlariga tariflar Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi bilan kelishilgan holda pochta aloqasi va telekommunikatsiyalar sohasida maxsus vakil qilingan organ tomonidan belgilanadi. 3. Davlat yoki xoʻjalik boshqaruvi organlari tarkibiga kirmaydigan tabiiy monopoliya subyektlari narxlar (tariflar) loyihalarini koʻrib chiqish uchun bevosita narxlarni boshqarish organiga taqdim etadilar. Basharti, tabiiy monopoliya subyekti davlat yoki xoʻjalik boshqaruvi organlari tarkibiga kirgan taqdirda tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ishlab chiqariladigan va sotiladigan tovarlarning narxlari (tariflari) yoki ularning eng yuqori darajalari loyihalarini koʻrib chiqish uchun narxlarni boshqarish organiga davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari taqdim etadilar. 4. Tovarlarga narxlarni (tariflarni) yoki ularning eng yuqori darajalarini belgilash uchun tabiiy monopoliya subyektlari narxlarni boshqarish organiga quyidagi hujjatlarni ilova qilgan holda ariza bilan murojaat qiladi: a) narxlar (tariflar) yoki ularning eng yuqori darajalari loyihasi; b) oxirgi hisobot davri va prognoz qilinayotgan davr uchun quyidagi koʻrsatkichlarni oʻz ichiga oluvchi narxlar (tariflar) yoki ularning eng yuqori darajalari loyihasini asoslovchi hujjatlar: tovarlar ishlab chiqarish (sotish) chiqimlari; ish haqini yoyib koʻrsatish; xomashyo va materiallar qiymatini yoyib koʻrsatish; foydalanish xarajatlarini (yuklama xarajatlarni, shu jumladan amortizatsiya ajratmalarini) yoyib koʻrsatish; yalpi foydani, davr xarajatlarini (shu jumladan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni) yoyib koʻrsatish; takror ishlab chiqarish uchun investitsiyalarga boʻlgan ehtiyoj; davlat dotatsiyalariga yoki davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlashning boshqa chora-tadbirlariga boʻlgan ehtiyoj. Zaruriyat boʻlganda narxlarni boshqarish organi qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan boshqa axborotni soʻrab olishga haqlidir. 5. Tovar ishlab chiqarish chiqimlarini aniqlashda tabiiy monopoliya subyektlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining tegishli idoraviy normativ va uslubiy hujjatlariga amal qiladilar. 6. Narxlarni boshqarish organi narxlarni (tariflarni) yoki ularning eng yuqori darajasi loyihalarini koʻrib chiqish uchun barcha zarur hujjatlar toʻliq hajmda olingan kundan boshlab bir hafta muddatda qaror qabul qilishi shart. 7. Tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan narxlarni (tariflarni) asoslash boʻyicha hujjatlar toʻliq boʻlmagan hajmda yoki iqtisodiy asoslanmagan hisob-kitoblar bilan taqdim etilgan taqdirda narxlarni boshqarish organi uch kun muddatda mavjud kamchiliklarni yozma ravishda asoslagan holda narxlar (tariflar) loyihalarini qayta ishlashga qaytaradi. Bunday hollarda narxlar (tariflar)ni tasdiqlash boʻyicha qaror qayta ishlangan hujjatlarning toʻliq turkumi olingan kundan boshlab 5 kun mobaynida qabul qilinadi. Narxlar (tariflar) darajasi boʻyicha qaror qabul qilishda narxlarni boshqarish organi ularning isteʼmolchining mahsulotlari narxlariga taʼsirini hisobga oladi. 8. Narxlarni boshqarish organining tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ishlab chiqariladigan va sotiladigan tovarlar narxlarini (tariflarini) yoki ularning yuqori darajasini tasdiqlash toʻgʻrisidagi qarori ular kuchga kirishidan 15 kun oldin tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ommaviy axborot vositalarida majburiy tartibda eʼlon qilinadi. 9. Tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ishlab chiqariladigan va sotiladigan tovarlar narxlarini (tariflarini) yoki ularning yuqori darajasini belgilashda tabiiy monopoliya subyektlari keyinchalik narxlarni boshqarish organini xabardor qilgan holda ular darajasini mustaqil pasaytirish huquqiga ega boʻladilar. 10. Tovarlarni respublika tashqarisiga yetkazib beruvchi tabiiy monopoliya subyektlari ular boʻyicha hisob-kitoblarni shartnomaviy (erkin) narxlar boʻyicha amalga oshiradilar. 11. Mazkur Nizomga rioya qilinishi ustidan davlat nazorati Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasi va uning boʻlinmalari (keyingi oʻrinlarda — davlat monopoliyaga qarshi organi) tomonidan amalga oshiriladi. 12. Nazoratni amalga oshirish uchun davlat monopoliyaga qarshi organi davlat va xoʻjalik boshqaruv organlaridan yoki tabiiy monopoliya subyektlaridan tasdiqlangan narxlar (tariflar)ni yoki ularning eng yuqori darajalarini asoslash boʻyicha materiallarni soʻrab olishga haqlidir. 13. Belgilab qoʻyilgan va cheklangan narxlar (tariflar)ni hamda ustamalarni oshirib yuborish, narxlar (tariflar)ni belgilash uchun yoki rentabellikning cheklangan darajasini aniqlash uchun moliya organlariga notoʻgʻri axborot berish, ularning oshirib yuborilishiga sabab boʻlgan ustamalarni qoʻllash, shuningdek mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) qiymatiga ularning narxida hisobga olingan amalda ishlatilmagan materiallarni yoki bajarilmagan ishlarni kiritish hollari monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan aniqlangan taqdirda asossiz olingan daromad (foyda)ni bevosita isteʼmolchiga qaytarish yoxud isteʼmolchilarni aniqlash imkoni boʻlmagan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasiga ochiladigan maxsus tranzit hisob raqamiga (keyingi oʻrinlarda maxsus tranzit hisob raqami deb ataladi) oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qilinadi. Asossiz olingan daromad (foyda) mahsulotlar (ishlar, xizmatlar)ni oshirilgan narxlar va tariflar boʻyicha (ularga qoʻshimcha toʻlov, chegirmalar va shu kabilarni hisobga olgan holda) sotishdan amalda olingan tushum bilan qonun hujjatlariga muvofiq shakllantirilgan narxlar va tariflar boʻyicha (ularga qoʻshimcha toʻlov, chegirmalar va shu kabilarni hisobga olgan holda) aynan shu mahsulotlar (ishlar, xizmatlar)ning qiymati oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi. Qonun hujjatlarida nazarda tutilgan monopol mahsulotlarning ayrim turlari tabiiy monopoliyalar subyektlari tomonidan birja savdolari va auksionlar orqali, shuningdek birja (auksion) kotirovkalarining oʻrtacha narxlariga koʻra toʻgʻridan toʻgʻri shartnomalar boʻyicha sotilganda, deklaratsiya toʻldirilgan cheklangan narx oshirib yuborilganligi uchun ularga nisbatan jazo qoʻllanilmaydi. Tabiiy monopoliyalar subyektlari tomonidan texnologik jarayonlarni takomillashtirish hamda resurslarni tejaydigan zamonaviy texnologiyalarni joriy etish yoʻli bilan yoqilgʻi-energetika resurslari, xomashyo va materiallarni tejash natijasida qoʻshimcha daromad (foyda) olish mazkur Nizomning buzilishi hisoblanmaydi hamda ushbu daromad (foyda) olib qoʻyilmaydi. Maxsus tranzit hisob raqamiga tushadigan mablagʻlar va jarimalar oyiga ikki marta (oyning 17-kunigacha va hisobot oyidan keyingi oyning 5-kunigacha) quyidagi tartibda taqsimlanadi: mablagʻlarning 80 foizi — Oʻzbekiston Respublikasining respublika budjeti daromadiga; mablagʻlarning 20 foizi — Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining budjetdan tashqari jamgʻarmasiga. 14. Tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan yangi narxlar (tariflar)ni yoki ularning eng yuqori darajalarni amalga kiritish muddatlariga rioya qilmaslik hollari aniqlangan taqdirda asossiz olingan daromad yangidan joriy etilgan va ilgari amalda boʻlgan narxlar (tariflar) oʻrtasidagi farqning qonun hujjatlarida nazarda tutilganiga nisbatan qisqartirilgan kunlar davrida sotilgan tovar hajmiga koʻpaytirish orqali aniqlanadi. 15. Mazkur Nizom buzilishini mustaqil ravishda aniqlagan va buning natijasida ortiqcha summa olgan tabiiy monopoliya subyekti ularni isteʼmolchiga qaytaradi yoxud isteʼmolchilarni aniqlash imkoni boʻlmagan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasining respublika budjetiga oʻtkazadi. Bu holda jarima qoʻllanmaydi. Mazkur Nizomning buzilishi monopoliyaga qarshi organ tomonidan aniqlangan taqdirda noqonuniy olingan summaning 10 foizidan 20 foizigacha, aynan shu buzilish jarima qoʻllangandan keyingi ikki yil mobaynida takroran aniqlangan taqdirda esa — 20 foizidan 50 foizigacha jarima qoʻllanadi. Jarima solish sud tartibida, tayyorlovchilar (ijrochilar, sotuvchilar) tomonidan sodir etilgan qonunni buzish aybi tan olinganda va jarima ixtiyoriy ravishda toʻlanganda esa — monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan amalga oshiriladi. Xoʻjalik faoliyati subyektining oxirgi hisobot sanasidagi joriy aktivlari summasining 20 foizidan ortiq boʻlgan jarimani undirish unga jarima solish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan kundan boshlab 6 oy mobaynida toʻlovlarni har oyda boʻlib-boʻlib toʻlash imkoni bergan holda amalga oshiriladi. 16. “Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisida”gi qonun hujjatlariga rioya etilmaganligi uchun tabiiy monopoliya subyektlariga nisbatan “Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq jazolar qoʻllaniladi. 1. Vazirlar Mahkamasining “Kommunal xizmatlarning oʻz xarajatlarini oʻzi qoplashiga bosqichma-bosqich oʻtish toʻgʻrisida” 1994-yil 7-fevraldagi 54-son qarorining 2-bandi toʻrtinchi xatboshi. 2. Vazirlar Mahkamasining “Aholiga sotiladigan elektr energiyasi tariflari toʻgʻrisida” 1994-yil 8-sentabrdagi 453-son qarorining 1-bandi (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1994-yil, 9-son, 43-modda). 3. Vazirlar Mahkamasining “Aholiga sotiladigan koʻmir, tabiiy va suyultirilgan gaz uchun shartnomaviy (erkin) narxlarga oʻtish toʻgʻrisida” 1994-yil 8-sentabrdagi 454-son qarorining 2-bandi (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1994-yil, 9-son, 44-modda). 4. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasida kichik gidroenergetikani rivojlantirish toʻgʻrisida” 1995-yil 28-dekabrdagi 476-son qarori 5-bandining birinchi xatboshi. 5. Vazirlar Mahkamasining “Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirish chora-tadbirlari haqida” 1997-yil 31-martdagi 165-son qarori bilan tasdiqlangan “Narxlar (tariflar)ni shakllantirish va ularning qoʻllanilishini nazorat qilish tartibi”ning 2-bandi uchinchi xatboshi va III boʻlimi.