Tijorat banklarining ichki auditiga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-08-09)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi va “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi: 1. Tijorat banklarining ichki auditiga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin. 3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi. Mazkur Nizom tijorat banklarida, shu jumladan mikromoliya banklarida (bundan buyon matnda bank deb yuritiladi) ichki auditni tashkil etishga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: ichki audit — bankning ichki nazorat tizimi, shu jumladan tavakkalchiliklarni boshqarish va korporativ boshqaruv tizimi va jarayonlarining sifati, ularning monandligi va samaradorligiga oid mustaqil bahoni taqdim etish bilan bogʻliq faoliyat; ichki audit xizmati — bankda ichki auditni doimiy tarzda amalga oshiruvchi mustaqil tarkibiy boʻlinma; ichki audit standartlari — Bank nazorati boʻyicha Bazel qoʻmitasining Banklarda ichki auditga oid tamoyillari, Ichki auditorlar institutining Ichki auditning xalqaro kasbga oid standartlari, Xalqaro buxgalterlar federatsiyasining Auditning xalqaro standartlari. 2. Bank kuzatuv kengashi (bundan buyon matnda kengash deb yuritiladi) ichki audit xizmatining tashkil etilishi va uning samarali faoliyat yuritishini taʼminlashi lozim. Kengash mazkur Nizom va qonunchilik hujjatlariga muvofiq Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlaydi. Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizom bank xodimlari uchun ochiq boʻlishi kerak. Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizom muntazam ravishda, biroq yiliga kamida bir marotaba ichki audit xizmati rahbari (bundan buyon matnda bosh auditor deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqilishi lozim. Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar kengash tomonidan kiritiladi. 3. Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizomda kamida quyidagilar nazarda tutilishi lozim: ichki audit xizmati maqsadi, vazifalari, huquq va majburiyatlari; ichki audit xizmatining faoliyat yoʻnalishlari; ichki audit xizmatining mustaqilligi va xolisligini taʼminlash asoslari; ichki audit xizmati xodimlarini, shu jumladan bosh auditorni lavozimga tayinlash va ishdan boʻshatish tartibi; ichki audit xizmati xodimlari, shu jumladan bosh auditorning huquq va majburiyatlari; bosh auditorning hisobdorligi; ichki audit xizmati xodimlari tomonidan audit natijalari yuzasidan hisobotlarni taqdim etish tartibi; ichki audit xizmati xodimlari, shu jumladan bosh auditor oʻz vazifalarini bajarmaganliklari (lozim darajada bajarmaganliklari) uchun javobgarligi; ichki audit xizmati xodimlariga nisbatan qoʻyiladigan talablar (mustaqillik, xolislik va begʻarazlik, professional malaka, odob-axloq qoidalari); ichki audit xizmatining bankda nazoratni amalga oshiruvchi tarkibiy boʻlinmalar (tavakkalchiliklarni boshqarish, komplayens nazorat), boshqa tarkibiy boʻlinmalar va bank xodimlari bilan oʻzaro ishlash tartibi; ichki audit xizmati oʻz vazifalarini bajarishi uchun toʻliq va soʻzsiz ravishda har bir binoga (xonaga) kirish, bank faoliyatiga daxldor istalgan hujjatlar, shu jumladan hisobot, bayonnoma, yozuvlar, elektron fayllar, bank axborot tizimlaridan foydalanish hamda bank ijroiya organi (bundan buyon matnda boshqaruv deb yuritiladi) va masʼul xodimlaridan maʼlumot va izohlar olish vakolati; bankda amalga oshirilgan yoki amalga oshirilishi kutilayotgan yirik bank operatsiyalari (bitimlar), qabul qilingan qarorlar va ichki hujjatlar hamda bank faoliyatiga doir boshqa masalalar yuzasidan ichki audit xizmatini xabardor qilish tartibi; ichki audit xizmatining Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) va tashqi auditorlar bilan oʻzaro hamkorlik qilish tartibi; kengash, audit qoʻmitasi, boshqaruv va tarkibiy boʻlinmalar rahbarlarini ichki audit natijalari yuzasidan xabardor qilish shartlari va tartibi; ichki audit xizmati oʻz vazifalarini amalga oshirish jarayonida toʻsqinlik qilayotgan holatlar yuzasidan kengash, audit qoʻmitasi va boshqaruvni xabardor qilish tartibi; ichki audit xizmati bankda yuzaga kelgan yoki yuzaga kelishi mumkin boʻlgan tavakkalchiliklar, aniqlangan kamchilik va muammolar hamda bank operatsiyalari bilan bogʻliq masalalar yuzasidan, manfaatlar toʻqnashuvini keltirib chiqarmagan holda, maslahatlar berish tartibi. 4. Banklar ichki audit xizmati faoliyatining samaradorligini taʼminlash maqsadida ichki hujjatlarini ishlab chiqishda mazkur Nizom talablariga qoʻshimcha ravishda ichki audit standartlaridan foydalanishlari mumkin. 5. Ichki audit xizmati bankning tekshirilayotgan faoliyatidan va boshqaruvidan mustaqil boʻlib, u kengash va audit qoʻmitasiga bevosita boʻysunadi. 6. Ichki audit xizmati xodimlari, shu jumladan bosh auditor kengash qarori bilan lavozimga tayinlanadi va lavozimidan ozod etiladi. Kengash qarori bilan ichki audit xizmati xodimlarini (bosh auditor bundan mustasno) lavozimga tayinlash va lavozimidan ozod etish bank audit qoʻmitasi vakolati doirasiga kiritilishi mumkin. 7. Boshqaruv aʼzolari, bankda faoliyat yuritayotgan barcha xodimlar va boshqaruv aʼzolari bilan aloqador shaxslar bir vaqtning oʻzida ichki audit xizmati xodimi, shu jumladan bosh auditor sifatida faoliyat yurita olmaydi. 8. Audit boʻyicha yillik reja (bundan buyon matnda yillik reja deb yuritiladi) bosh auditor tomonidan ishlab chiqiladi va kengash tomonidan tasdiqlanadi. Ichki audit xizmati oʻzining tashabbusi bilan bankdagi barcha soha va amalga oshirilgan operatsiyalar boʻyicha ichki auditorlik tekshiruvini (bundan buyon matnda auditorlik tekshiruvi deb yuritiladi) oʻtkazishi mumkin. Ichki audit xizmatining hisobotlari ichki audit xizmati xodimlarining mustaqil fikr va mulohazalariga asoslanishi lozim. 9. Ichki audit xizmati xodimlariga, shu jumladan bosh auditorga nisbatan boshqaruv yoki boshqa shaxslar tomonidan oʻtkazilgan har qanday bosim va ish faoliyatiga qilingan toʻsqinlik toʻgʻrisida kengash darhol ichki audit xizmati tomonidan xabardor qilinishi lozim. 10. Ichki audit xizmati xodimlari, shu jumladan bosh auditorning xolisligi va begʻarazligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan bank operatsiyalarini va boshqa tadbirlarni amalga oshirishga doir qarorlar qabul qilish, jumladan moliyaviy hujjatlarni yoki tavakkalchiliklarni qabul qilishni koʻzda tutuvchi hujjatlarni imzolash jarayonlarida ishtirok etmasliklari lozim. 11. Ichki audit xizmatining xodimlari qaytariladigan vazifalarni amalga oshirishlari natijasida ularning tanqidiy fikrlash qobiliyati yomonlashuvining oldini olish maqsadida bosh auditor ichki audit xizmati xodimlari rotatsiyasini besh yilda bir martadan kam boʻlmagan davriylikda amalga oshirishi mumkin. Manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish uchun ichki audit xizmati xodimlarining ichki audit xizmati doirasidagi rotatsiyasi hamda bank xodimlarining boshqa tarkibiy boʻlinmalardan ichki audit xizmatiga yoki ichki audit xizmati xodimlarining boshqa tarkibiy boʻlinmalarga rotatsiyasi bankning ichki hujjatlariga muvofiq amalga oshirilishi va tartibga solinishi lozim. 12. Ichki audit xizmati xodimlari bank yoki uning tarkibiy boʻlinmalarida oxirgi oʻn ikki oy ichida oʻzlari faoliyat yuritgan soha yoki tarkibiy boʻlinmaning tekshiruvida ishtirok etishi taqiqlanadi. Ichki audit xizmati xodimi auditorlik tekshiruvi predmeti boʻlgan hujjatlarni ishlab chiqishda yoki operatsiyani amalga oshirishda bevosita ishtirok etgan boʻlsa, u ushbu hujjat yoki operatsiyalarning auditorlik tekshiruvida ishtirok etishi mumkin emas. 13. Bosh auditor har yili ichki audit xizmatining yillik budjetini (bundan buyon matnda budjet deb yuritiladi) ishlab chiqadi. Budjet kengash tomonidan tegishli yilning 1-yanvariga qadar tasdiqlanishi lozim. Kengash budjetni tasdiqlash vakolatini audit qoʻmitasiga oʻtkazishi mumkin. Budjetga oʻzgartirish kiritish vakolatiga kengash yoki audit qoʻmitasi (agar mazkur vakolat audit qoʻmitasiga berilgan boʻlsa) ega. 14. Budjet ichki audit xizmati oʻz vazifalarini toʻliq va sifatli bajarishi uchun hamda yillik reja yoki bank risk-profilidagi oʻzgarishlar ehtimolini inobatga olgan holda yetarli va moslashuvchan boʻlishi lozim. Budjet ichki audit xizmati xodimlarining ish haqi va ularni malakasini oshirish, xizmat safari bilan bogʻliq xarajatlarni va ichki audit xizmati faoliyatiga oid boshqa xarajatlarni oʻz ichiga olishi mumkin. 15. Ichki audit xizmati xodimlari, shu jumladan bosh auditorning ish haqi miqdori kengash tomonidan belgilanadi. Kengash qaroriga koʻra ichki audit xizmati xodimlarini, shu jumladan bosh auditorni qoʻshimcha moddiy ragʻbatlantirish nazarda tutilishi mumkin. Kengash ichki audit xizmati xodimlari, shu jumladan bosh auditorning ish haqi miqdorini belgilash yoki ularni qoʻshimcha moddiy ragʻbatlantirish vakolatini audit qoʻmitasiga oʻtkazishi mumkin. 16. Ichki audit xizmati xodimlarini, shu jumladan bosh auditorni ragʻbatlantirish masalasi bankning moliyaviy koʻrsatkichlariga bogʻliq boʻlmasligi, shuningdek kelgusida manfaatlar toʻqnashuvini keltirib chiqarmasligi hamda ularning mustaqillik va xolisligiga taʼsir koʻrsatmasligi lozim. 17. Xolislikni taʼminlash maqsadida ichki audit xizmati xodimlari ichki nazoratga doir chora-tadbirlarni ishlab chiqish, ularni joriy etish yoki amalga oshirish jarayonida ishtirok etmasliklari lozim, bundan ichki auditga doir chora-tadbirlarni ishlab chiqish hamda ichki audit xizmatining tavakkalchiliklarni boshqarish yoki ichki nazoratga doir fikr va mulohazalarini berishi mustasno. 18. Bankning barcha operatsiyalar turlari va uning barcha tarkibiy boʻlinmalari faoliyati ichki auditorlik tekshiruvi doirasiga kiradi. Ichki audit faoliyati bank va uning nazorati ostidagi tashkilotlarning ichki nazorat va tavakkalchiliklarni boshqarish tizimini va ular tomonidan amalga oshirilgan operatsiyalarni tekshirishni hamda ularning samaradorligini baholash va takliflar ishlab chiqishni oʻz ichiga oladi. 19. Audit xizmati quyidagilarni mustaqil tahlil qilishi va baholashi lozim: bankning risk-profilini inobatga olib, ichki nazorat (shu jumladan, jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish, komplayens-nazorat va boshqalar), tavakkalchiliklarni boshqarish va korporativ boshqaruv tizimlarining samaradorligini va ularning toʻgʻri yoʻlga qoʻyilganligini; bank oldiga qoʻyilgan maqsadlarga erishishda bank biznes jarayonlari, maʼmuriy va operatsion jarayonlarning samaradorligini; axborot tizimlarining ishonchliligini, toʻliqligini va samaradorligini hamda maʼlumotlarning dolzarbligini, aniqligini, qulayligini, shuningdek maxfiylik taʼminlanganligini; qonunchilik hujjatlariga, jumladan Markaziy bankning prudensial talablariga hamda bankning ichki hujjatlariga rioya etilishini; Markaziy bank, boshqa davlat organlari va tashqi audit tomonidan aniqlangan kamchiliklar oʻz vaqtida bartaraf etilganligini; aholi va yuridik shaxslar murojaatlarini koʻrib chiqish tizimi samaradorligini; aktivlar butligini. Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizom bilan ichki audit xizmatiga mazkur bandda nazarda tutilgan masalalardan tashqari boshqa masalalarni ham tahlil qilish va baholash vazifasi yuklatilishi mumkin. 20. Ichki audit xizmati tavakkalchiliklarni boshqarish tizimini baholashda kamida quyidagilarni tekshiradi: tavakkalchiliklarni boshqarish boʻyicha tarkibiy boʻlinma faoliyati, jumladan mazkur tarkibiy boʻlinma tomonidan qabul qilingan qarorlarni hamda uning vazifa va vakolatlaridan kelib chiqib, tavakkalchiliklarni (kredit, likvidlilik, bozor, operatsion, komplayens va boshqalar) boshqarish tizimi toʻgʻri yoʻlga qoʻyilganligini; bankning risk-appetitini hamda bank faoliyati risk-appetit doirasida ekanligini; tavakkalchiliklarni boshqarishga, shu jumladan yirik tavakkalchiliklarga doir maʼlumotlar Markaziy bank, kengash va boshqaruvga taqdim etilganligini; tavakkalchiliklarni boshqarish tizimi, jumladan bank faoliyatida yuzaga kelgan tavakkalchiliklarni aniqlash, oʻlchash, baholash, boshqarish, oʻz vaqtida chora koʻrish va hisobdorlik jarayonlarining toʻgʻri yoʻlga qoʻyilganligini; tavakkalchiliklarni boshqarish boʻyicha axborot tizimlarining maqbulligini, ulardagi maʼlumotlar aniqligi, ishonchliligi va toʻliqligini; tavakkalchiliklarni baholash usullari ishlab chiqilganligi va ularning qoʻllanilishi, jumladan tavakkalchiliklarni baholash bosqichlari ketma-ketligi va usullarda qoʻllaniluvchi maʼlumotlar dolzarbligi va ishonchliligini. 21. Tavakkalchiliklarni boshqarish boʻyicha tarkibiy boʻlinma oʻzining bankda yuzaga kelgan tavakkalchiliklar boʻyicha bildirgan xulosalari boshqaruvning fikr-mulohazalaridan farqlanganda kengashni xabardor etmagan boʻlsa, bu haqidagi xabarni kengashga bosh auditor yetkazishi lozim. 22. Kapital monandligi va likvidlilik koʻrsatkichlarini tekshirishda ichki audit xizmati kamida quyidagilarga eʼtibor qaratishi lozim: kapital monandliligini baholash tizimi toʻgʻri yoʻlga qoʻyilganligiga, shu jumladan kapital monandligi oʻrnatilgan prudensial talablarga muvofiqligiga; likvidlilik holatini baholash va monitoring qilish tizimlari hamda jarayonlari bankning risk-profiliga muvofiqligiga, shuningdek ularda tashqi iqtisodiy muhit hisobga olinganligiga va likvidlilik koʻrsatkichlari minimal prudensial normativlar doirasida ekanligiga; kapital va likvidlilikni stress-testdan oʻtkazish jarayonlariga, shu jumladan stress-testlar davriyligiga, maqsadlariga, ularda qoʻllanilgan ssenariylar maqbulligiga, stress-testdagi ehtimoliy xatoliklar va ularda foydalanilgan jarayonlar ishonchliligiga. 23. Komplayens nazorat xizmati auditorlik tekshiruvidan oʻtkazilishida bankda qonunchilik hujjatlariga va bankning ichki hujjatlariga rioya etilishi, shu jumladan jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirilishi bilan bogʻliq tavakkalchiliklarni boshqarish samaradorligi baholanadi. 24. Ichki audit xizmati korporativ boshqaruvga oid tekshiruvlarni amalga oshirishda kamida quyidagilarga eʼtibor qaratishi lozim: korporativ boshqaruv samaradorligiga, jumladan vakolat va vazifalarning aniq tarzda taqsimlanganligiga hamda yetarli darajadagi hisobdorlikning mavjudligiga; manfaatlar toʻqnashuvini oldini olishga qaratilgan choralarga va nooʻrin xatti-harakatlar haqida xabar qilish tizimining ijro holatiga; bank xodimlari tomonidan odob-axloq qoidalariga rioya etilishining ijro holatiga va uning nazoratiga; mehnatga haq toʻlash tizimi bank biznes-rejasi, bankni rivojlantirish strategiyasi, maqsadi va bank tavakkalchiliklarini boshqarish siyosati hamda manfaatlar toʻqnashuvining oldini olishga qaratilgan choralarga muvofiqligiga; bank tomonidan manfaatdor tomonlarga oshkor etiladigan, shu jumladan bank veb-saytida joylashtirib borishi zarur boʻlgan maʼlumotlar ishonchli, aniq, toʻliq ekanligiga hamda ular oʻz vaqtida va davriy ravishda taqdim etib borilishiga. 25. Ichki audit xizmati moliya masalalari yuzasidan quyidagilarni tekshiradi: moliya masalalari bilan ishlovchi tarkibiy boʻlinmalarning faoliyati ularning vazifa va vakolatlaridan kelib chiqib toʻgʻri yoʻlga qoʻyilganligini; moliyaviy koʻrsatkichlarni aniqlash, ularni yigʻish, baholash hamda hisobotlarni tayyorlashda ishlatiladigan maʼlumotlar hamda jarayonlarning toʻliqligini va toʻgʻri yoʻlga qoʻyilganligini; moliyaviy hisobotlarni nazorat qilish jarayoni toʻgʻri yoʻlga qoʻyilganligini, shu jumladan buxgalteriya hisobvaraqlari va moliyaviy hisobotlarning aniqligini hamda haqqoniyligini. 26. Ichki audit xizmati quyidagilarga ham masʼul hisoblanadi: kengashni auditorlik tekshiruvi asosida tayyorlangan bankning joriy holati va uning ichki nazorat tizimi samaradorligiga oid haqqoniy va mustaqil maʼlumotlar bilan taʼminlash; bank faoliyati, shu jumladan undagi ichki nazorat, tavakkalchiliklarni boshqarish tizimlari va bank biznes-jarayonlari tashkil qilinishi samaradorligini oshirishga qaratilgan takliflarni ishlab chiqish va ularni kengash yoki audit qoʻmitasiga kiritish; ichki audit xizmatining avvalgi tekshiruvlari, shuningdek Markaziy bank va tashqi auditorlar tomonidan oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari boʻyicha bank faoliyatida aniqlangan qoidabuzarliklar va kamchiliklarni bartaraf qilishga qaratilgan chora-tadbirlar samaradorligini baholash; bank rahbariyatiga va Markaziy bankka aniq, ishonchli va dolzarb hisobotlar oʻz vaqtida taqdim etilishi maqsadida tavakkalchiliklarni boshqarish va hisobotlarni tayyorlash boʻyicha tarkibiy boʻlinmalarning oʻzaro ishlash samaradorligini baholash; kengash soʻrovlari asosida maxsus tekshiruvlarni oʻtkazish yoki ushbu tekshiruvlarni oʻtkazishda koʻmaklashish; malaka oshirish va tajriba almashish maqsadida banklar va boshqa tashkilotlarning ichki audit xizmatlari bilan hamkorlik qilish; tashqi auditorlar va Markaziy bank bilan hamkorlik qilish; auditorlik tekshiruvini tasdiqlangan budjet doirasida amalga oshirish. 27. Ichki audit xizmatini bosh auditor boshqaradi va u bankda muhim ahamiyatga ega xodim hisoblanadi. Bosh auditor quyidagilarga masʼul hisoblanadi: ichki audit xizmati faoliyatini tashkillashtirishga, boshqarishga va muvofiqlashtirishga; ichki audit xizmati xodimlari oʻrtasida vazifalarni taqsimlashga; ichki audit xizmati oʻz vazifa va funksiyalarini bajarishini nazorat qilishga; yillik rejani ishlab chiqishga, uni kengashga tasdiqlash uchun kiritishga va undagi vazifalar bajarilishini taʼminlashga; bank ichki audit xizmati faoliyatini qonunchilik hujjatlari va Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizomga muvofiqligini taʼminlashga; ichki siyosat va ichki audit tartib-taomillarini ishlab chiqishga va ularning ijro etilishini taʼminlashga; ichki audit xizmati xodimlari tomonidan bankning ishbilarmonlik va odob-axloq qoidalariga rioya etilishini nazorat qilishga; auditorlik tekshiruvlarining sifatli oʻtkazilishini taʼminlash maqsadida ichki audit xizmatini yetarli darajadagi bilimli va malakaga ega xodimlar bilan butlashga; bank operatsiyalarining murakkablashuvi hamda yangi bank mahsulotlari va xizmatlarining joriy qilinishini inobatga olgan holda, ichki audit xizmati xodimlarini doimiy ravishda kasbiy malakasini oshirib borilishini taʼminlashga; zarur choralar koʻrilishi uchun auditorlik tekshiruvlari natijasida tayyorlangan hisobotlarni kengash va audit qoʻmitasi, boshqaruvi va tarkibiy boʻlinmalari rahbarlariga taqdim etilishini taʼminlashga; yillik reja ijro holatiga, shuningdek auditorlik tekshiruvlari natijasida aniqlangan qoidabuzarliklar va kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan ichki audit xizmati takliflarining boshqaruv va tarkibiy boʻlinmalar rahbarlari tomonidan bajarilishi boʻyicha maʼlumotni davriy ravishda (kamida chorakda bir marta) kengash va (yoki) audit qoʻmitasiga taqdim etilishini taʼminlashga; ichki audit xizmati vakolatlari doirasida tashqi auditorlar, Markaziy bank va boshqa davlat organlari bilan doimiy ravishda hamkorlik qilinishini taʼminlashga; lavozim yoʻriqnomasida belgilangan boshqa vazifalarga. 28. Bosh auditor quyidagilarga haqli: zarur hollarda rejadan tashqari auditorlik tekshiruvi oʻtkazilishini tashkil qilish; kengash va (yoki) audit qoʻmitasining navbatdan tashqari majlisini oʻtkazish haqida yozma talab taqdim etish; kengash va uning qoʻmitalari hamda boshqaruv majlislarida ovoz berish huquqisiz ishtirok etish. 29. Ichki audit xizmati xodimlari tekshiruv oʻtkazish jarayonida quyidagi vakolatlarga egadirlar: bank boshqaruvidan va xodimlaridan auditorlik tekshiruvining predmeti hisoblangan barcha zaruriy hisobotlar, tahlillar, bayonnomalar, yozuvlar, fayllar, maʼlumotlar va bank faoliyatiga bogʻliq boshqa hujjatlarni (elektron va (yoki) qogʻoz koʻrinishida) talab qilish; auditorlik tekshiruvida vujudga kelgan savollar boʻyicha bank boshqaruvi va xodimlaridan yozma yoki ogʻzaki tushuntirishlar olish; zarur hujjatlardan nusxalar olish; zarur hollarda hujjatlarning asl nusxalarini belgilangan tartibda olish; tekshirish oʻtkazish maqsadida bankning barcha binolariga (xonalariga), shu jumladan naqd pul va qimmatliklar saqlanayotgan binolarga (xonalarga), shuningdek axborot tizimlari, elektron va qogʻoz arxivlariga kira olish; auditorlik tekshiruvi oʻtkazilganidan soʻng aniqlangan kamchilik va qoidabuzarliklarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarning bajarilishini nazorat qilish; qonunchilik hujjatlari va bankning ichki hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlar. 30. Ichki audit xizmati xodimlari quyidagi holatlarda javobgar hisoblanadilar: auditorlik tekshiruvi natijalarini buzib (oʻzgartirib) koʻrsatish; oʻz xizmat vazifalarini bajarish paytida olingan maʼlumotlar hamda qonunchilik hujjatlariga muvofiq bank sirini tashkil etuvchi har qanday maʼlumot maxfiyligini taʼminlamaslik; oʻz xizmat vazifalarini bajarish paytida olingan maʼlumotlardan shaxsiy maqsadlarda yoki uchinchi shaxs manfaatlari yoʻlida foydalanish; bankning tegishli tarkibiy boʻlinmalaridan olingan hujjatlar butligini taʼminlamaslik va ularni qaytarmaslik; qonunchilik hujjatlari va bankning ichki hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlar. 31. Ichki audit xizmati xodimlari Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchilik hujjatlari va bankning ichki hujjatlariga binoan javobgar boʻladilar. 32. Ichki audit xizmati xodimlarining soni bank aktivlari miqdori va tavakkalchilik darajasi, bank operatsiyalari xususiyati va koʻlami hamda bankning tashkiliy tuzilishidan (shu jumladan, xodimlar soni va filiallar tarmogʻidan) kelib chiqib shakllantirilishi lozim. Ichki audit xizmatining xodimlari jamoaviy ravishda tavakkalchiliklarni boshqarish, prudensial normativlar (shu jumladan, kapital monandligi va likvidlilik koʻrsatkichlari), korporativ boshqaruv, komplayens-nazorat va moliya-iqtisod masalalarini tekshira olish va ularni tahlil qilib borish uchun bilim va koʻnikmaga ega boʻlishlari lozim. 33. Ichki audit xizmati xodimlari quyidagi talablarga javob berishlari kerak: oliy maʼlumotga ega boʻlishi; bank va (yoki) moliya tizimida tavakkalchiliklarni boshqarish, aktiv va passivlarni boshqarish, kreditlash, valyuta, pul muomalasi yoki buxgalteriya hisobi va hisoboti bilan bogʻliq tarkibiy boʻlinmalarning birida yoki bir nechtasida yoki tashqi auditor sifatida kamida 1 yillik ish tajribasiga yoki “Sertifikatlangan ichki auditor (CIA)”, “Sertifikatlangan moliyaviy tahlilchi (CFA)” xalqaro sertifikatlariga, xalqaro buxgalterlar sertifikatlariga (“Sertifikatlangan xalqaro professional buxgalter (CIPA)”, “Sertifikatlangan diplomli buxgalter (ACCA)”, “Sertifikatlangan jamoatchi buxgalter (CPA)” yoki “Xalqaro moliyaviy hisobot boʻyicha diplom (DipIFR)”) va (yoki) tavakkalchilikni boshqarishga oid xalqaro sertifikatlariga (“Sertifikatlangan risk menejeri (CRM)” yoki “Moliyaviy risk menejer (FRM)”) ega boʻlishi; bosh auditor bank va (yoki) moliya tizimida kamida 5 yillik ish tajribasiga, shu jumladan, nomzod tavsiya etilayotgan tashkiliy tuzilmada kamida 3 yillik rahbarlik lavozimlarida ish tajribasiga ega boʻlishi; bank sohasiga oid qonunchilik hujjatlarini va Markaziy bank tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarni bilishi; buxgalteriya hisobi va hisobotiga doir qonunchilik hujjatlari va xalqaro standartlar hamda auditning xalqaro standartlari boʻyicha bilim va koʻnikmalarga ega boʻlishi. 34. Kengash yoki audit qoʻmitasi bosh auditor bilan birgalikda davriy ravishda (yilda kamida bir marta) ichki audit xizmatining har bir xodimini uning axborotni tanlash, tekshiruv oʻtkazish va xulosalarni tayyorlash salohiyatidan kelib chiqib kasbiy mahorat darajasini baholab borishi lozim. 35. Ichki audit xizmati xodimlarining kasbiy malaka va koʻnikmalari muntazam va uzluksiz oʻquv jarayoni orqali oshirib borilishi lozim. 36. Boshqaruv aʼzolari, boshqaruvga boʻysinuvchi barcha xodimlar, shuningdek bankka aloqador boshqa shaxslar auditorlik tekshiruvini oʻtkazishda qatnashishga haqli emas. 37. Auditorlik tekshiruvlari kengash tomonidan tasdiqlangan yillik rejaga muvofiq amalga oshiriladi. 38. Yillik reja tavakkalchiliklarga asoslangan boʻlishi lozim. Yillik rejani ishlab chiqishda tavakkalchiliklarni har tomonlama baholash natijalari, bosh auditorning asoslantirilgan mulohazalari, shuningdek kengash va boshqaruvdan olingan taklif va mulohazalar inobatga olinishi mumkin. Ichki audit xizmati faoliyatining samaradorligi va monandligini taʼminlash maqsadida yillik reja bir yilda kamida bir marotaba tegishli yilning 1-yanvariga qadar tasdiqlanishi lozim. Zarur hollarda yillik rejaga kengash qaroriga muvofiq oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilishi mumkin. 39. Boshqaruv tomonidan ichki audit xizmatiga auditorlik tekshiruvini yoki boshqa vazifalarni bajarish toʻgʻrisida taklif kiritilsa va ushbu taklif kengash tomonidan tasdiqlangan audit xizmati maqsadlariga zid kelsa yoki auditorlik dasturining samarali amalga oshirilishiga xalaqit bersa, ichki audit xizmati ushbu taklifni rad etishga haqli. 40. Tavakkalchiliklarga asoslangan yillik rejada quyidagi omillar hisobga olinishi mumkin: bankning risk-profili, shu jumladan risk-profilda koʻzda tutilgan yirik tavakkalchiliklar; ichki nazorat tizimidagi mavjud zaifliklar; bankning biznes-rejasi boʻyicha kutilayotgan natijalar va kengash tomonidan belgilangan vazifa va takliflar; auditorlik tekshiruvini oʻtkazishda budjetdan hamda ichki audit xizmati xodimlarining salohiyatidan imkon darajasida samarali foydalanish. 41. Yillik reja asosida auditorlik tekshiruviga chiqishdan oldin batafsil auditorlik tekshiruvi dasturi (bundan buyon matnda auditorlik dasturi deb yuritiladi) ishlab chiqilishi va belgilangan tartibda bosh auditor tomonidan tasdiqlanishi lozim. 42. Auditorlik dasturini tayyorlash jarayonida ustuvor sohalarni aniqlashda kamida quyidagilar inobatga olinishi kerak: tavakkalchiliklarni boshqarish tizimi holati, jumladan tavakkalchiliklarni boshqarish strategiyasi; bankning risk-appetiti, tavakkalchiliklarni boshqarish siyosatlari; tekshiriladigan soha va operatsiyalarning muhimlik darajasi, murakkabligi va koʻlami; avvalgi tekshiruvlar natijalari. 43. Auditorlik dasturi auditorlik tekshiruvi maqsadlarini, tekshirish soha va yoʻnalishlarini, batafsil ish rejasini, tekshiruvlar grafigini, audit predmeti boʻlgan har bir yoʻnalishni tekshirish tartib-taomillari tavsifini, auditorlik tekshiruvlarida ishtirok etuvchi ichki auditorlar va boshqa shaxslarning roʻyxatini oʻz ichiga olishi kerak. Auditorlik tekshiruvini amalga oshirish jarayonida auditorlik dasturiga oʻzgartirishlar kiritilishi mumkin. Oʻzgartirishlar yozma ravishda hujjatlashtirilgan va tasdiqlangan boʻlishi lozim. 44. Auditorlik tekshiruvini oʻtkazish davriyligi audit oʻtkaziladigan har bir sohaga oid tegishli tavakkalchiliklarni baholashga asoslangan boʻlishi lozim. Ichki audit xizmati xodimi tavakkalchiliklarni baholashda operatsiyaning xususiyatlari, ichki nazoratga doir tegishli siyosat va qoidalarning mavjudligi hamda boshqaruv va bank ichki nazorati faoliyati samaradorligi kabi omillarni eʼtiborga olishi kerak. 45. Auditorlik hisoboti auditorlik tekshiruvi tugatilganidan soʻng zudlik bilan tayyorlanishi hamda audit maqsadlari, miqyosi, xulosalarni hamda har bir aniqlangan kamchilikni bartaraf qilishga doir batafsil tavsiyalarni oʻz ichiga olishi lozim. Tavsiyalar aniqlangan muammolar va ularning kelib chiqish sabablarining qisqacha izohini, mavjud tavakkalchiliklarni, talab etiladigan chora-tadbirlarni, jumladan, bank ichki siyosatlari va tartib-taomillarini koʻrib chiqishni, chora-tadbirlarni bajarish muddatlarini va ijrochilarni oʻz ichiga olishi lozim. 46. Auditorlik hisobotiga tahliliy materiallar, izohlar hamda boshqa ishchi hujjatlar toʻplami ilova qilinishi mumkin. Auditorlik hisoboti va tekshiruv boʻyicha ishchi hujjatlar ichki audit xizmati xodimlari tomonidan tayyorlanib, bosh auditor tomonidan tekshiriladi. 47. Ichki audit xizmati xodimlari tomonidan aniqlangan asosiy kamchilik va takliflar tekshirish oʻtkazilayotgan tarkibiy boʻlinma rahbariyati tomonidan izohlab berilishi lozim. Zarur hollarda ushbu izohlar kengash va audit qoʻmitasiga taqdim etilishidan oldin auditorlik hisobotiga kiritilishi mumkin. 48. Auditorlik hisobotlari bevosita kengash yoki audit qoʻmitasiga taqdim etilishi lozim.Ushbu hisobotlarning nusxalari boshqaruvga, shuningdek tegishliligi boʻyicha bankning alohida tarkibiy boʻlinmalariga, filial rahbarlariga va shuʼba korxonalari rahbarlariga taqdim etiladi. 49. Boshqaruv oʻtkazilgan auditorlik tekshiruvi chogʻida aniqlangan kamchilik va qoidabuzarliklarni bartaraf etish uchun zarur boʻlgan chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqadi. 50. Ichki audit xizmati tekshirish jarayonida aniqlangan kamchilik va qoidabuzarliklarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarni oʻz vaqtida va tegishli ravishda bajarilishi ustidan keyingi nazoratni oʻrnatishi lozim. Tekshirishdan keyingi nazoratni oʻtkazish uchun javobgarlik Ichki audit xizmati toʻgʻrisidagi nizomda belgilangan boʻlishi kerak. 51. Kengash auditorlik tekshiruvi natijasida aniqlangan kamchilik va qoidabuzarliklarni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlarni boshqaruv tomonidan amalga oshirilishini nazorat qilishi zarur. 52. Kengash ichki va tashqi baholash orqali ichki audit xizmati faoliyatini baholab borishi va nazorat qilishi lozim. Bunda ichki baholash ichki audit xizmati faoliyatini monitoring qilish, uning xodimlari faoliyatini va bilimini baholab borish orqali hamda taqdim etilgan auditorlik hisobotlari sifatidan kelib chiqib amalga oshiriladi. Tashqi baholash bankka aloqador boʻlmagan mustaqil ekspertlarni jalb qilgan holda ichki audit xizmati faoliyatini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi. Tashqi baholash besh yilda kamida bir marta oʻtkazilishi, bunda dastlabki tashqi baholashdan oʻtkazish 2023-yil 1-yanvariga qadar amalga oshirilishi lozim. 53. Markaziy bank tomonidan bankda oʻtkaziladigan inspeksiya (tekshirish) ichki audit xizmati faoliyatini tashqi baholash zaruriyatini bekor qilmaydi. 54. Kengash davriy ravishda (yilda kamida bir marta) bosh auditorning ishchanlik obroʻsi va malakasini baholashdan oʻtkazishi lozim. 55. Boshqaruv quyidagilar uchun masʼul hisoblanadi: ichki audit xizmatini budjet doirasida zarur moliyaviy mablagʻlar va resurslar bilan toʻliq va oʻz vaqtida taʼminlash; ichki audit xizmati bank strategiyasi va ichki siyosatlariga kiritilgan oʻzgartirishlar, bankdagi loyihalar, yangi bank mahsulotlari, bank tashkiliy tuzilmasi oʻzgarishi hamda bankda mavjud va yuzaga kelishi kutilayotgan tavakkalchiliklar yuzasidan oʻz vaqtida xabardor qilib borilishini taʼminlash; aniqlangan kamchilik va qoidabuzarliklarni bartaraf etish yuzasidan ichki audit xizmati tomonidan tayyorlangan hisobotlar asosida oʻz vaqtida tegishli choralarni koʻrish. 56. Markaziy bank ichki audit xizmati xodimlari, shu jumladan bosh auditor bilan uchrashuvlar oʻtkazishga haqli va mazkur uchrashuvlarda bank faoliyatiga oid turli masalalar muhokama qilinishi mumkin. 57. Markaziy bank quyidagilar yuzasidan bank kengashiga yozma talabnoma kiritishi mumkin: ichki audit xizmati tomonidan bank faoliyatidagi alohida masalalar va (yoki) bankning maʼlum davr oraligʻidagi faoliyati yuzasidan auditorlik tekshiruvini oʻtkazish; Markaziy bankka ichki audit xizmati vakolatiga kiruvchi alohida masalalar yuzasidan maʼlumotlarni taqdim etish; ichki audit xizmati faoliyatini qonunchilik hujjatlari va mazkur Nizom talablariga muvofiqlashtirish. 58. Markaziy bank bankdan ichki audit xizmati oʻtkazgan tekshiruvlarga oid har qanday maʼlumotlar va hisobotlarni olishga va auditorlik tekshiruvi natijalarini muhokama qilishi mumkin. 59. Ushbu Nizom talablarini buzgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladilar. 1. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi tomonidan 2000-yil 25-noyabrda 405-son bilan tasdiqlangan Tijorat banklarining ichki auditiga Markaziy bank tomonidan qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisida nizom (roʻyxat raqami 992, 2000-yil 22-dekabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 2000-y., 24-son). 2. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2004-yil 13-martdagi 6/12-son “Tijorat banklarining ichki auditiga Markaziy bank tomonidan qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 992-1, 2004-yil 20-aprel) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 16-son, 192-modda). 3. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2005-yil 26-noyabrdagi 26/4-son “Tijorat banklarining ichki auditiga Markaziy bank tomonidan qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 992-2, 2005-yil 29-dekabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2005-y., 52-son, 394-modda). 4. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2011-yil 9-apreldagi 10/5-son “Tijorat banklarining ichki auditiga Markaziy bank tomonidan qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 992-3, 2011-yil 27-aprel) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2011-y., 17-son, 176-modda). 5. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 17-martdagi 9/8-son “Tijorat banklarining ichki auditiga Markaziy bank tomonidan qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizomning 42-bandiga oʻzgartirish kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 992-4, 2018-yil 3-aprel) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 03.04.2018-y., 10/18/992-4/0988-son). 6. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2019-yil 16-fevraldagi 3/13-son “Tijorat banklarining ichki auditiga Markaziy bank tomonidan qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi nizomning 54-bandiga oʻzgartirish kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 992-5, 2019-yil 28-fevral) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 28.02.2019-y., 10/19/992-5/2686-son).