PORAXOʻRLIK ISHLARI BOʻYICHA SUD AMALIYOTI TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2022-05-14)

Plenum, Toshkent shahar sudi va Toshkent viloyat sudi raislarining poraxoʻrlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrish boʻyicha axborotlarini eshitib va sud amaliyotini muhokama qilib ushbu toifadagi ishlar asosan toʻgʻri va qonunga qatʼi rioya qilingan holda hal etilayotganini taʼkidlaydi. Shuning bilan birga poraxoʻrlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda xato va kamchiliklar borligini qayd etadi. Poraxoʻrlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda qonunlarni toʻgʻri va bir xilda qoʻllash maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi: 1. Tushuntirilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (bundan buyon matnda JK deb yuritiladi) 210-moddasining subyekti davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari mansabdor shaxsi hisoblanadi. Pora beruvchining manfaati uchun tegishli harakatlarni bajarish vakolatiga ega boʻlmasada, lekin oʻzining egallab turgan lavozimi mavqeyiga koʻra pora uchun ushbu harakatlar boshqa mansabdor shaxs tomonidan bajarilishi uchun chora koʻrish mumkin boʻlgan mansabdor shaxslar ham ushbu jinoyatning subyekti deb topilishi lozim. 2. Pul, qimmatbaho qogʻozlar, moddiy boyliklar, shuningdek, pora oladiganga qaytarmaslik sharti bilan, lekin mulkiy mohiyatga molik boʻlgan (masalan, taʼmirlash, qurilish, qayta tiklash ishlarini bajarish va boshqalar) xizmatlar pora predmeti boʻlishi mumkin. 3. Sud mansabdor shaxs tomonidan pora beruvchining manfaati uchun qaysi harakatlarni bajarish yoki bajarmaslik evaziga pora olinganligini aniqlashi va hukmda koʻrsatishi lozim. Bu oʻrinda poraxoʻrlik uchun javobgarlik, pora harakat sodir qilingandan oldin yoki keyin berilishiga bogʻliq boʻlmasdan, pora oldindan kelishilganligi, pora oluvchining manfaati uchun biron-bir harakat bajarilgan boʻlishidan qatʼi nazar kelib chiqishini nazarda tutish lozim. Mansabdor shaxsning oʻz qoʻli yoki nazorati ostidagi shaxslardan ularni xizmat yuzasidan himoyalash yoki qullab turish, vakolati doirasiga kiruvchi masalalarni ushbu shaxslar manfaatlarini koʻzlagan holda hal qilganligi uchun ulardan pul mablagʻlari yoki boshqacha boyliklar olishini pora olish deb baholash lozim. Boyliklar yoki xizmatlarni olish shartlari oldindan maxsus kelishilmagan boʻlsada, lekin jinoyat ishtirokchilari pora, pora beruvchining manfaatlarini koʻzlab berilayotganligini anglagan hollarda ham mansabdor shaxslarning harakatlari pora berish va olish deb tan olinishi kerak. 4. Pora berish va olish uchun javobgarlik oʻzganing mulkini talon-toroj, mansab soxtakorligi, hujjatlarni soxtalashtirish va shu kabi boshqa jinoyatlar bilan bir vaqtda jinoyatlar majmui uchun jinoiy javobgarlikka tortishni mustasno qilmaydi. 5. Agar tasavvur qilingan pora mansabdor shaxs tomonidan olinmagan yoki olishdan bosh tortilgan boʻlsa, pora berishga harakat qilgan shaxsning harakatini pora berish uchun suiqasd qilish kabi tavsiflash lozim boʻladi. Ammo pora berish va olish nafaqat mansabdor shaxsning oʻzi uni olganida, balki uning ixtiyori yoki uning topshirigʻi boʻyicha uni boshqa shaxslar qabul qilganida ham tugallangan jinoyat hisoblanadi. 6. Boshqa shaxsga pora berish yoʻli bilan istalgan harakat yoki harakatsizlikka erishishni taklif qilgan shaxs pora beruvchi tariqasida javobgar boʻladi, pora uchun kelishilgan harakatni bajarishga kelishgan va porani topshirgan shaxs esa pora berishda ishtirokchi tariqasida javobgar boʻlishi lozim. Agarda u taklifning mohiyatini bilgan holda porani faqatgina taqdim etsa, uning harakati poraxoʻrlikda vositachilik tariqasida tavsiflanishi kerak. 7. Pora oluvchining yoki beruvchining topshirigʻiga koʻra harakat qilib pora buyumini bevosita beruvchi shaxs vositachi boʻlishini eʼtiborga olgan holda sudlar pora olish-berishda vositachilik qilishni pora olish va berishdan farqlashlari zarur. Bu oʻrinda JKning 212-moddasi boʻyicha vositachining harakatini tavsiflashda uning pora oluvchi yoki beruvchidan oʻz xizmati evaziga mukofot olgan-olmaganligining ahamiyati yoʻq. Porani berish yoki olishni tashkillashtiruvchi, bunga yoʻnaltirilgan turli xil faoliyat yurituvchi yoki boʻlmasa pora berish yoki olishda yordamchi boʻlgan va bir vaqtning oʻzida vositachilik harakatlarini bajargan shaxs pora berish yoki olishda ishtirokchilikda javobgar boʻladi. Bu oʻrinda ishtirokchining harakatini tavsiflash masalasi u kimning manfaatini, kim tomonidan va kimning pora beruvchiningmi yoki oluvchining tashabbusi bilan harakat qilganidan kelib chiqib, uning qasdi nimaga qaratilganligini hisobga olgan holda hal qilish lozim boʻladi. Bunday hollarda JKning 212-moddasi bilan qayta tavsiflash talab qilinmaydi. 8. Pora olish, pora berish yoki pora olish-berishda vositachilik qilishni takroriylik belgisiga koʻra tavsiflash ushbu jinoyatning oʻzini ikki marotabadan kam boʻlmagan miqdorda sodir etilishini va ulardan hech biri uchun shaxsning sudlanmaganligini hamda jinoiy javobgarlikka tortishning muddati oʻtib ketmaganligini taqozo etadi. Mansabdor shaxsning bir vaqtning oʻzida bir necha shaxsdan poralarni olishi, basharti pora beruvchilarning har biri uchun alohida qilmish sodir etilsa, takroriy pora olish deb tavsiflanishi lozim. 9. Jinoyatni sodir etishda avvaldan, yaʼni jinoyat boshlanguncha kelishib olgan ikki yoki undan ortiq mansabdor shaxs ishtirok etgan boʻlsa, pora olish bir guruh mansabdor shaxslar tomonidan oldindan til biriktirgan holda sodir etilgan hisoblanadi. Jinoyat mansabdor shaxslardan loaqal biri pora olgan paytdan eʼtiboran tugallangan deb hisoblanadi. Bunda pora oluvchi shaxsning pora olishda bir necha mansabdor shaxslar ishtirok etayotganligini tan olgan-olmaganligining ahamiyati yoʻq. Bir guruh mansabdor shaxslar tomonidan avvaldan til biriktirib pora olinganda poraning miqdori olingan boyliklar yoki mulkiy manfaatning umumiy qiymati bilan belgilanadi, asossiz ravishda olingan narsalarni davlat foydasiga undirishda esa, har bir mansabdor shaxs olgan mulkiy foydaning pul miqdoridan kelib chiqish kerak. Boshqa mansabdor shaxs bilan avvaldan kelishmagan holda pora olib, keyin poraning bir qismini unga bergan mansabdor shaxs, porani olganligi uchun ham, berganligi uchun ham, yaʼni jinoyatlar majmui uchun javobgar boʻladi. 10. Jinoyatni tavsiflash pora miqdoriga bogʻliqligini eʼtiborga olgan holda, har qanday pora predmetining qiymati tovarlarning narxi, xizmatlarning haqi yoki tarifi asosida, ular boʻlmaganda ekspertlar xulosasi asosida aniqlanadi. Agarda koʻp yoki juda koʻp miqdorda noqonuniy taqdirlash boʻlib-boʻlib olingan boʻlsa va bu harakatlar yagona davomli jinoyatning bir qismi boʻlsa, sodir etilgan harakatlar tegishlicha koʻp yoki juda koʻp miqdorda pora olish deb baholanishi lozim. 11. Tamagirlik — mansabdor shaxs tomonidan fuqaroning qonuniy manfaatlariga zarar yetkazadigan xizmatiga doir harakatlarni sodir etish tahdidi ostida pora talab qilish yoki fuqaroni uning qonuniy manfaatlariga zarar keltiradigan oqibatlarning oldini olish uchun pora berishga majbur etadigan sharoitga qasddan tushirish demakdir. Shuning uchun mansabdor shaxs tomonidan masalan, kamomadni koʻrsatmaslik, oʻquv yurtlariga tartib-qoidalarni buzgan holda qabul qilish, jinoyat ishini noqonuniy tugatish va boshqa hollarda pora talab qilish harakatlarida tovlamachilik alomatlari mavjud boʻlmaydi. 13. Jinoyat kodeksining 210, 211, 212-moddalari 1,2 va 3-qismlarida koʻzda tutilgan belgilarga tushuvchi jinoyatni JKning 33-moddasida koʻrsatilgan qoidalarga asosan shu moddalarning 3-qismi bilan tavsiflash kerak. Bu holda hukmning tavsif qismida qilmishning barcha tavsiflash belgilari va mahkumning sodir etganlikda aybdor deb topilgan barcha harakatlari koʻrsatilishi zarur. 14. Jinoyatning ijtimoiy xavfliligini bildiruvchi (tamagirlik, poraning koʻp yoki juda koʻp miqdori) tavsiflash belgilari jinoyat ishtirokchilarining ham aybiga, agarda bu holatlar ularning qasdi bilan qamrab olingan boʻlsa, qoʻyilishi lozim. Shuning bilan birga jinoyat ishtirokchilarining harakatlarini tavsiflashda jinoyatning boshqa ishtirokchilarini taʼriflovchi (bir necha bor pora olish, berish, pora olish-berishda vositachilik qilish, poraxoʻrlik uchun sudlanganlik kabi) holatlar inobatga olinmasligi kerak. 15. Agar aybdor pora beruvchidan mansabdor shaxsga berish uchun deb pora tariqasida pul yoki boshqa boyliklarni olganida va bunday qilmishni xohlamasdan, ularni oʻzlashtirib yuborganda, qilmish firibgarlik deb tavsiflanishi lozim. Boyliklarni qoʻlga kiritish maqsadida pora beruvchi ular tomonidan pora berishga ogʻdirilgan taqdirda aybdorning harakatlari firibgarlikdan tashqari pora berishga qiziqtiruvchi tariqasida qoʻshimcha tavsiflanishi kerak. Pora beruvchining harakati bunday hollarda pora berishga suiqasd deb tavsiflanishi lozim boʻladi. Bu oʻrinda pora berilishi moʻljallangan muayyan mansabdor shaxs aytilgan-aytilmaganligining ahamiyati boʻlmaydi. 16. Pora beruvchilarni porada tovlamachilik yoki pora berganlik toʻgʻrisida oʻttiz sutka mobaynida ixtiyoriy ariza berish asoslariga koʻra jinoiy javobgarlikdan ozod etish bu shaxslarning harakatlarida jinoyat tarkibi yoʻqligini bildirmaydi (JKning 211, 212-moddalariga izoh). Shu sababli ular jabrlanuvchi deb topilmaydi va pora tariqasida berilgan boyliklarni qaytarib olishni talab qilishga haqli emaslar. Pora berganlik toʻgʻrisida ixtiyoriy ravishda xabar berganlik bir vaqtning oʻzida mansabdor shaxs tomonidan pora olingani haqida ham xabar hisoblanadi, shu sababli sudlar JKning 237-moddasiga binoan yolgʻon xabar berganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisida arizachiga tushuntirilgan-tushuntirilmaganligiga eʼtibor berishlari zarur. Agar yolgʻon ariza berganlik holati aniqlansa, sud arizachini qonuniy javobgarlikka tortish chorasini koʻrishi kerak. 17. Agar jabrlanuvchi pora talab qilinganligi haqida huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilgan boʻlib, tezkor tadbir davomida jabrlanuvchining mulkidan pora predmeti tariqasida foydalanilgan boʻlsa, ushbu mulk Jinoyat-protsessual kodeksi 211-moddasining 4-bandiga asosan jabrlanuvchiga qaytarilishi lozim, boshqa holatlarda pora predmeti sud hukmi bilan davlat egaligiga oʻtkaziladi. 18. Poraxoʻrlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrayotganda sudlar jazo tayinlashda alohida yondashish toʻgʻrisidagi qonun talabiga qattiq rioya qilishlari lozim, toki pora olish, pora berish, pora olish-berishda vositachilik qilishda aybdorlarga asossiz ravishda yengil yoki boʻlmasa qilmishiga mos boʻlmagan ogʻir jazo tayinlashga yoʻl qoʻyilmasin. 19. Poraxoʻrlik haqidagi ishlarni koʻrayotganda sudlar ushbu jinoyatlarning sodir etilishiga koʻmaklashuvchi sabab va shart-sharoitlarni aniqlashga va ularni xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan tegishli tashkilotlarning tegishli rahbarlaridan bartaraf qilishni talab qilishga majburdirlar. Bu oʻrinda sansolarlik, byurokratlik, oshna-ogʻaynichilik, mansabdor shaxslar tomonidan oʻz huquqlarini boshqa shaxslarga nazoratsiz berib qoʻyish hollariga alohida eʼtibor qaratish lozim, huquqni himoya qiluvchi organlarning poraxoʻrlik haqidagi xabarlarga nisbatan harakatsizligi yoki fuqarolarning qonuniy huquq va xohish-istaklarining buzilishi hollariga munosabat bildirilishi kerak. Sudlar poraxoʻrlik toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam umumlashtirib borishlari, ushbu toifadagi ishlarni koʻrishda yoʻl qoʻyilayotgan xatolarni oʻz vaqtida aniqlashlari va bartaraf etishlari lozim. 20. Ushbu qarorning qabul qilinishi sababli “Poraxoʻrlik haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1979-yil 30-avgustdagi 1-son qarori, 1983-yil 12-dekabrdagi 8-son Plenum qarori bilan kiritilgan oʻzgarishlar bilan oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.