Oʻzbekiston Respublikasi banklarida nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida
(resolution, 2022-02-27)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Qonuni 3, 7 va 51-moddalariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. “Oʻzbekiston Respublikasi banklarida nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Buxgalteriya hisobi, hisoboti va Davlat budjetining kassa ijrosi departamenti (D.A. Oripov) ga ushbu Nizomni 10 kun muddat davomida Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga davlat roʻyxatidan oʻtkazish uchun taqdim etsin. 3. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan vaqtdan boshlab oʻn kundan keyin kuchga kiradi. 4. Mazkur qaror kuchga kirgan kundan boshlab Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2000-yil 5-fevraldagi 462-sonli qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi banklarida asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, kam baholi va tez eskiruvchi buyumlarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida Yoʻriqnomaning (2000-yil 18-martda 912-son bilan roʻyxatga olingan, “Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarning meʼyoriy aktlarning Byulleteni”, 2000-y., 6-son) nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobini yuritish qismi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 5. Mazkur qarorning ijrosini nazorat qilish yuzasidan javobgarlik Markaziy bank raisining birinchi oʻrinbosari M.R. Jumagaldiyevga yuklatilsin. Ushbu Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlari hamda Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari asosida ishlab chiqilgan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi banklarida nomoddiy aktivlarning hisobini yuritish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Yoʻriqnomada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: 1) Nomoddiy aktivlar — bu moddiy-ashyoviy koʻrinishga ega boʻlmagan, bir yildan ortiq foydali xizmat muddatiga ega boʻlgan va bank xizmatlarini koʻrsatishda yoki maʼmuriy maqsadlarda foydalaniladigan nomonetar, identifikatsiyalanadigan aktivlardir. Nomoddiy aktivlarga patentlar, mualliflik huquqlari, gudvill (goodwill), savdo markalari, kompyuter dasturiy taʼminoti, litsenziyalar va shu kabilar kiradi. Agar dasturiy taʼminot tegishli uskunaning tarkibiy qismi hisoblansa, u moddiy aktiv sifatida qaraladi. Agar dasturiy taʼminot tegishli uskunaning tarkibiy qismi hisoblanmasa, u nomoddiy aktiv sanaladi. 2) Boshlangʻich (haqiqiy) qiymat — nomoddiy aktivlarni xarid qilish va ishlab chiqishga haqiqatda qilingan xarajatlar, shu jumladan toʻlangan soliqlar, bojxona bojlari va yigʻimlari, xizmatlar, shuningdek aktivni undan maqsadga koʻra foydalanish uchun ishga yaroqli holga keltirish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan olib kelish va montaj qilish, oʻrnatish va boshqa xarajatlar summasi. Nomoddiy aktivlar qiymatiga toʻgʻridan toʻgʻri olib boriladigan xarajatlar masalan, yuridik xizmatlar uchun professional gonorarlarni oʻz ichiga oladi. Haqiqiy qiymatni aniqlash uchun barcha savdo chegirmalari va qaytarishlar chegiriladi. Nomoddiy aktivlarning qayta baholashni hisobga olingan qiymati tiklash (tiklanish) qiymati deb ataladi. Aktivning buxgalteriya balansida tan olinadigan summasi balans qiymati deb ataladi. 3) Gudvill (goodwill) — bu yaxshi obroʻ, “firma bahosi”. Gudvill xaridor tomonidan bankni xarid qilish paytida uning sof aktivlari (barcha aktivlar bozor bahosi va barcha majburiyatlar bozor bahosi oʻrtasidagi farq) qiymatidan yuqori toʻlanadigan summa sifatida aniqlanadi. Bu bankning xaridori bankni xarid qilish bank tomonidan koʻp yillar mobaynida mijozlar, qarzdorlar hamda omonatchilar bilan oʻrnatilgan oʻzaro munosabatlarni xarid qilishni ham oʻz ichiga olishini tushunishini bildiradi. 4) Faol ikkilamchi bozor — narxlar barcha bozor qatnashchilariga oshkor (qulay) boʻlgan va har qanday vaqtda bitimni amalga oshirishni xohlovchi sotuvchi va xaridorlarni topish mumkin boʻlgan bozor. 2. Nomoddiy aktivlar hisobini yuritishning asosiy qoidalari boʻlib ularning balans qiymatini va ushbu aktivlarga nisbatan qoʻllanilishi lozim boʻlgan amortizatsiya usullarini aniqlash, hamda nomoddiy aktivlar balans qiymatidagi oʻzgarishlar, amortizatsiya hisoblash tartibi va ularning chiqib ketishidan moliyaviy natijalarni aniqlash va hisobga olish hisoblanadi. 3. Bank nomoddiy aktivlari quyidagi usullar bilan shakllanadi: 1) haq evaziga xarid qilish; 2) bank ichida ishlab chiqish yoʻli bilan; 3) tekinga olish. 4. Agar aktiv moddasi nomoddiy aktiv taʼrifiga javob bersa, bank kelagusida iqtisodiy foyda olish ehtimoli mavjud boʻlsa va aktiv qiymati ishonchli oʻlchanishi mumkin boʻlsa, u nomoddiy aktiv sifatida eʼtirof etilishi (tan olinishi) lozim. Mazkur talab ham chetdan olingan, ham bank ichida yaratilgan nomoddiy aktivlarga nisbatan qoʻllaniladi. 5. Bank aktivning foydali xizmat muddati mobaynida mavjud boʻladigan kelgusi iqtisodiy naf olish ehtimolini baholashi lozim. 6. Nomoddiy aktivdan olinadigan kelgusi iqtisodiy naf xizmatlarni sotishdan olingan tushum, xarajatlar tejami va bank tomonidan aktivdan foydalanish natijasida hosil boʻlgan boshqa naflarni oʻz ichiga olishi mumkin. 7. Agar nomoddiy aktiv na nomoddiy aktivlarning taʼrifiga, na tan olish meʼzonlariga javob bermasa, ushbu modda boʻyicha xarajatlar ular amalga oshirilgan davrning xarajatlari sifatida tan olinadi. 8. Aktivni nomoddiy aktiv sifatida aniqlash imkoniyati boʻlmagan holda (baʼzi nomoddiy aktivlar jismoniy substansiyada yoki uning ichida madjud boʻlishi mumkin) elementning muhimligidan kelib chiqish lozim (misol uchun, dasturiy taʼminot holatida — kompakt-disk, litsenziya yoki patent boʻlganda — huquqiy hujjatlar). 9. Haq evaziga xarid qilingan nomoddiy aktiv boshlangʻich (haqiqiy) qiymati boʻyicha baholanadi va hisobga olinadi. Boshlangʻich qiymatning oʻzgarishiga faqat nomoddiy aktivlar qayta baholangan hollarda yoʻl qoʻyiladi. Nomoddiy aktivlarning tahliliy hisobi nomoddiy aktivlarning har bir turi boʻyicha ochiladigan tegishli shaxsiy hisobvaraqlarda yuritiladi. 10. Chet el valyutasida xarid qilingan nomoddiy aktivlar balansda bojxona yuk deklaratsiyasini rasmiylashtirish sanasidagi Markaziy banki kursi boʻyicha milliy valyutada aks ettiriladi va chet el valyutasi kursining oʻzgarishi munosabati bilan qayta baholanmaydi. 11. Bank ichida yaratilgan nomoddiy aktiv balansda haqiqiy tannarxi boʻyicha aks ettiriladi. 12. Tekinga olingan nomoddiy aktivlar dastlab balansda real (haqqoniy) qiymati boʻyicha aks ettiriladi. Tekinga olingan asosiy vositalarning qiymati baholovchi tashkilot tomonidan yoki aktivlarni qabul qilish-topshirish hujjatlaridagi maʼlumotlar asosida belgilanadi. 13. Nomoddiy aktivlar qiymatini toʻliq yoki qisman oldindan toʻlash quyidagi buxgalteriya yozuvlari bilan rasmiylashtiriladi: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt bankning vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning hisobvaragʻi Aktiv kelib tushgan paytda: Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar” Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlangan mablagʻlar” 14. Agar bank nomoddiy aktivlar kelib tushgandan keyin toʻlovni amalga oshirsa, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari bajariladi: 1) Nomoddiy aktivlar kelib tushganda ularni balansda aks ettirish: Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar” Kt 29802 “Koʻrsatilgan xizmatlar va tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlanadigan mablagʻlar hisob-kitobi” 2) Aktivlar qiymati toʻlanganda: Dt 29802 “Koʻrsatilgan xizmatlar va tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlanadigan mablagʻlar hisob-kitobi” Kt Bankning vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning hisobvaragʻi 15. Nomoddiy aktivlar tekinga olinganda tekinga olingan nomoddiy aktivlarning real qiymatiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi rasmiylashtiriladi: Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar” Kt 30905 “Tekinga olingan mulklar” 16. Nomoddiy aktivlar bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar, aktivga dastlab hisob-kitob qilingan meʼyorlardan yuqori boʻlgan kelgusidagi iqtisodiy foydani yaratish imkonini bergan taqdirdagina nomoddiy aktivlarning boshlangʻich (haqiqiy) qiymatiga qoʻshiladi. Boshqa barcha keyingi xarajatlar ular amalga oshirilgan davrdagi xarajatlarga olib boriladi. 17. Nomoddiy aktivga u sotib olingan yoki yaratilgandan soʻng qilingan keyingi xarajatlar, agar ushbu xarajatlar aktivning dastlabki baholangan meʼyoriy koʻrsatkichlarini saqlab turish uchun talab qilinsa, joriy xarajat sifatida tan olinadi. 18. Bank ichida yaratiladigan nomoddiy aktivlarning sifati nomoddiy aktivni tan olish mezonlariga javob berishi lozim. 19. Ishlab chiqish natijasida yuzaga kelgan nomoddiy aktiv bank quyidagilarning barchasini namoyish qilishi mumkin boʻlgandagina tan olinadi: a) nomoddiy aktivni texnik jihatdan tugatilishi shunday amalga oshirilishi kerakki, u foydalanish yoki sotish imkoni boʻlishi kerak; b) nomoddiy aktivni tugatish boʻyicha oʻz maqsadi, uni ishlatish yoki sotish imkoniyatini; v) nomoddiy aktivni kelgusi iqtisodiy foydalarni yaratish qobiliyatini. Bank keyinchalik nomoddiy aktiv natijalari yoki nomoddiy aktivning oʻzi uchun bozorning mavjudligini namoyish qilishi lozim. Agar uni bank ichida foydalanish moʻljallansa, nomoddiy aktivning foydaliligi baholanishi lozim; g) ishlab chiqishni tugatish hamda aktivni ishlatish yoki sotish uchun yetarli boʻlgan texnik, moliyaviy va boshqa resurslarga ega boʻlish; d) nomoddiy aktivni ishlab chiqish jarayonida unga tegishli boʻlgan xarajatlarni ishonchli baholash imkoniyati. 20. Bank ichida yaratilgan nomoddiy aktivning tannarxi aktivdan maqsadga muvofiq foydalanish uchun uni yaratish va tayyorlashga toʻgʻridan toʻgʻri olib borilishi mumkin boʻlgan barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Tannarxga quyidagi xarajatlar kiritiladi: 1) nomoddiy aktivni yaratishda xarid qilingan yoki foydalanilgan material va xizmatlar xarajatlari; 2) aktivni yaratishda bevosita band boʻlgan xodimlarning ish haqi va ularga qilingan boshqa xarajatlar; 3) aktivni yaratish uchun foydalanilgan yuridik huquqni roʻyxatdan oʻtkazish uchun boj toʻlovi va patent va litsenziyalar amortizatsiyasi kabi yaratilayotgan aktivga toʻgʻridan toʻgʻri olib boriladigan har qanday xarajatlar; 4) aktivni yaratish uchun zarur boʻlgan va aktivga olib borilishi mumkin boʻlgan ustama xarajatlar. 21. Quyidagi xarajatlar bank ichida yaratilgan nomoddiy aktiv tannarxining tarkibiy qismini tashkil qilmaydi: 1) savdo, maʼmuriy va boshqa umumiy ustama xarajatlar, aktivni foydalanishga tayyorlashga toʻgʻridan toʻgʻri olib borilishi mumkin boʻlgan xarajatlardan tashqari; 2) aktivdan foydalanish uchun xodimlarni tayyorlash xarajatlari. 22. Nomoddiy aktiv hisobda boshlangʻich qiymati boʻyicha aks ettirilgandan soʻng qayta baholash sanasidagi bozor qiymati boʻyicha qayta baholanadi va qayta baholangan (tiklash) qiymati boʻyicha hisobga olinadi, basharti bozor qiymatini aniq aniqlash mumkin boʻlsa. 23. Nomoddiy aktivning bozor qiymatini nomoddiy aktivning ushbu turi boʻyicha faol ikkilamchi bozor narxlari asosida belgilash mumkin. Balans hisobotini tuzish sanasida balans qiymati bozor qiymatidan katta farq qilmasligi uchun qayta baholashni yetarli darajadagi muntazamlikda amalga oshirish lozim. 24. Qayta baholangan nomoddiy aktiv uchun mazkur paytda ikkilamchi bozor mavjud boʻlmagan taqdirda aktivning balans qiymati sifatida uning oxirgi qayta baholash sanasidagi qayta baholangan qiymati olinishi lozim, basharti bu balans qiymat ushbu aktivning tiklash qiymatidan oshmasa. 25. Qayta baholashni oʻtkazishda toʻliq tiklash qiymati nomoddiy aktivlar qiymatini baholanayotgan aynan oʻxshash boʻlgan yangi obyektlarning qayta baholash sanasida shakllangan, hujjatlar asosida tasdiqlangan bozor narxlari boʻyicha bevosita qayta hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi. Bevosita qayta baholash usuli qoʻllanilganda nomoddiy aktivlarning toʻliq tiklanish qiymatini hujjatlar asosida tasdiqlash uchun bankning xohishiga koʻra quyidagilardan foydalanilishi mumkin: 1) ishlab chiquvchi firmalar va ularning rasmiy dilerlaridan yozma shaklda olingan xuddi shunday aktivga doir narxlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; 2) qayta baholashni oʻtkazish sanasiga va nomoddiy aktivlarni xarid qilish sanasiga Markiziy bank kurslarining nisbati sifatida belgilanadigan hisob-kitob koeffitsiyentini qoʻllagan holda xarid qilish sanasiga EAVda aktivlarning qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlganida); 3) qayta baholashni oʻtkazish davrida ommaviy axborot vositalari va maxsus adabiyotlarda eʼlon qilingan narxlar darajasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; 4) aktiv qiymati toʻgʻrisida baholovchi tashkilotning hisoboti. 26. Qayta baholashdan soʻng aktivlarning haqqoniy qiymati ularning balans qiymati va yigʻilgan eskirishi bilan taqqoslanadi va farq summasiga tegishli buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi. 1) Agar aktivning qayta baholangan qiymati uning balans qiymatidan oshsa, bu oshish 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat” hisobvaragʻida quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan aks ettiriladi: a) Dt 16601 “Nomoddiy aktivlar”; Kt 30908 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat”; b) qayta baholashdan oldin va undan keyingi yigʻilgan eskirish summalari oʻrtasidagi farqqa: Dt 30908 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat”; Kt 16605 “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan amortizatsiyasi (kontr-aktiv)”. 2) qayta baholash natijasida nomoddiy aktivlar qiymatining koʻpayish summasi ilgari xarajat sifatida tan olingan ushbu aktiv qiymatining kamayish summasini qoplashi darajasidagina daromad sifatida tan olinishi lozim. 3) Agar aktivning qayta baholangan qiymati balans qiymatidan kam boʻlsa, aktiv summasi kamayadi va bu kamayish quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan rasmiylashtiriladi: a) qayta baholashdan oldin va undan keyingi yigʻilgan eskirish summalari oʻrtasidagi farqqa: Dt 16605 “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan amortizatsiyasi (kontr-aktiv)”; Kt 30908 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat”; b) qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv qiymatining kamayish summasiga: Dt 30908 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat” (oldingi koʻpayish chegarasida); Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar”. 4) Agar 30908 — hisobvaraq qoldigʻi (aynan ushbu toifadagi nomoddiy aktivlarga tegishli boʻlgan) yetarli boʻlmasa, qayta baholangan aktiv qiymatining qoʻshimcha kamayishi quyidagi tarzda aks ettiriladi: Dt 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar”; Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar”. 27. Yuqorida keltirilgan oʻtkazmalardan soʻng nomoddiy aktivlar hisobvaragʻidagi yangi qoldiq aktivning qolgan hisoblangan xizmat muddati mobaynida mazkur Yoʻriqnomaning VI boʻlimiga muvofiq amortizatsiya qilinadi. 28. 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat” hisobvaragʻiga kiritilgan qayta baholashning musbat natijasi har oyda 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” hisobvaragʻiga bevosita hisobdan chiqariladi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat”; Kt 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”; Ushbu holda qayta baholash musbat natijasining har oyda hisobdan chiqariladigan summasi tegishli aktiv tiklash qiymatining eskirish summasi va boshlangʻich qiymatining eskirish summasi oʻrtasidagi farqqa teng. 30908 — hisobvaraqdagi qayta baholash natijasi tegishli aktiv hisobdan chiqarilganda toʻligʻicha kiritilishi mumkin. 29. Nomoddiy aktivlarga eskirish ular foydalanishga topshirilgan oydan keyingi oydan boshlab hisoblab yoziladi. Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyalanadigan summasi ularning foydali xizmat muddati mobaynida muttasil tarzda bank xarajatlariga hisobdan chiqariladi. 30. Nomoddiy aktivlarning foydali xizmat muddati bank tomonidan ularning boshlangʻich qiymati va foydali xizmat muddatidan kelib chiqqan holda hisoblangan amortizatsiya meʼyorlari yordamida belgilanadi. 31. Foydali xizmat muddati aktivdan foydalaniladigan yillar mobaynida, koʻrsatilgan xizmatlar hajmlarida oʻlchanishi mumkin. Aktivning foydali xizmat muddatini belgilashda quyidagi barcha omillar hisobga olinishi lozim: 1) qanchalik samarali ishlatilishiga bogʻliq holda bank tomonidan aktivdan kutilayotgan qoʻllanishi; 2) aktiv uchun odatdagi hayotiylik davri va foydalanilayotgan shunga oʻxshash turdagi aktivlarning foydali xizmat muddatlarini baholash toʻgʻrisidagi oshkor maʼlumot; 3) texnik, texnologik yoki boshqa turdargi eskirishlar. Kompyuter dasturiy taʼminoti va shunga oʻxshash nomoddiy aktivlarning jadal texnik rivojlanishini hisobga olgan holda foydali xizmat muddati qisqa boʻladi; 4) aktiv ustidan nazorat qilinadigan davr va aktivdan foydalanishdagi yuridik yoki boshqa cheklovlar (ijara shartnomasi muddatining tugashi kabi va sh.k.); 5) aktiv foydali xizmat muddatining bankning boshqa aktivlari foydali xizmat muddatlariga bogʻliqligi. 32. Nomoddiy aktiv foydali xizmat muddatini baholash foydali xizmat muddati davomiyligining oshishi bilan ishonchsiz boʻlib boradi, chunki chegara mavjud xalqaro standartlarga muvofiq baʼzi nomoddiy aktivlarning foydali xizmat muddati yigirma yildan oshmaydi. 33. Agar nomoddiy aktivdan olinadigan kelajakdagi iqtisodiy foydani nazorat qilish yuridik huquq (patent, mualliflik huquqi singari) orqali erishilsa, bunday nomoddiy aktivlarning foydali xizmat muddati yuridik huquqning amal qilish davridan oshmasligi kerak, bundan quyidagi hollar mustasno: 1) yuridik huquq tiklanadigan boʻlib hisoblanganda; 2) tiklanish haqiqatan ham aniq boʻlganda. 34. Nomoddiy aktivning foydali xizmat muddatiga taʼsir koʻrsatuvchi ham iqtisodiy, ham huquqiy omillar mavjud boʻlishi mumkin: iqtisodiy omillar iqtisodiy foyda olish davrini belgilaydi; huquqiy omillar ushbu foydani olinishi ustidan bank nazorati davrini cheklashi mumkin. Bunday holda foydali xizmat muddati ushbu davrlarning eng qisqasini ifodalaydi. 35. Aktiv mavjud boʻlgan davr ichida nomoddiy aktivlarning foydali xizmat muddati texnologik oʻzgarishlar yoki xizmatlar bozoridagi oʻzgarishlarga qarab vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqilishi lozim. Ushbu holda foydali xizmat muddati va tegishincha, amortizatsiya meʼyori joriy va kelgusi davrlar uchun korrektirovka qilinadi. 36. Aktivning amortizatsiyalanadigan summasi balans qiymatidan aktivning tugatish qiymatini chegirish yoʻli bilan aniqlanadi. Nomoddiy aktivning tugatish qiymati nolga teng deb qabul qilinishi lozim, bundan quyidagi hollar mustasno: 1) aktivning foydali xizmat muddati oxirida uchinchi tarafning uni sotib olish majburiyati mavjud boʻlsa; yoki 2) aktiv uchun faol bozor mavjud boʻlsa va: a) tugatish qiymati ushbu bozordagi dalillar bilan aniqlanishi mumkin boʻlsa; b) aktivning foydali xizmat muddati oxirida bunday bozorning mavjud boʻlish ehtimoli mavjud boʻlsa. 37. Foydalaniladigan amortizatsiya usuli bank aktivdan olinadigan iqtisodiy foydani isteʼmol qiladigan sxemani aks ettirishi lozim. Agar bunday jadval aniq belgilanishi mumkin boʻlmasa, unda amortizatsiyani teng maromli hisoblash usulini qoʻllash lozim. 38. Amortizatsiya quyidagi usullarni qoʻllash yoʻli bilan hisoblanadi: 1) teng maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usuli; 2) bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda eskirishni hisoblash usuli; 3) kamayib boruvchi qoldiq usuli. 39. Turli xildagi aktivlarga amortizatsiya hisoblashning turli usullari qoʻllanishi mumkin. Bunda nomoddiy aktivlarning bir turiga faqat bitta usulni qoʻllash lozim. 40. Eskirish hisoblashning tanlangan usuli hisob siyosatida belgilanishi va bir hisobot davridan boshqasiga izchillik bilan qoʻllanishi va yil davomida oʻzgartirilmasligi lozim. 41. Teng maromli hisoblash usuli oʻzgarmas eskirish (amortizatsiya) summasini teng maromda, asosiy vositalarning foydali xizmat muddati mobaynida ularning qiymatidan kelib chiqqan holda teng ulushlarda hisoblashga asoslanadi. Bunda quyidagi formulani ishlatish maqsadga muvofiq: YES — yillik eskirish summasi; AQ — aktivning amortizatsiyalanadigan qiymati; AXM — aktivning xizmat muddati; AM — amortizatsiya meʼyori; OES — oylik eshkirish summasi. Ushbu usul amortizatsiya faqat foydali xizmat muddatiga bogʻliq degan taxminga asoslangan. 42. Bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda eskirishni hisoblash usuli amortizatsiya summasini aktivning taxmin qilinayotgan ishlatilishi yoki taxmin qilinayotgan ishlab chiqarish unumdorligidan kelib chiqqan holda hisoblashga asoslangan. Bunda amortizatsiya quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi: AS — amortizatsiya summasi; AQ — aktivning amortizatsiyalanadigan qiymati; DBS — mazkur davrdagi birliklar soni; ChBS — aktivning butun foydali xizmat muddati uchun hisoblab chiqilgan (chamalangan) birliklar soni. Bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda eskirishni hisoblash usuli amortizatsiya (eskirish) faqat foydalanish natijasi boʻlib hisoblanishigagina asoslanadi va davrning bir qismi uning hisoblanish jarayonida biror-bir rol oʻynamaydi. 43. Aktivdan intensiv foydalanilganda, ayniqsa ilmiy-texnikaviy jarayonning katta taʼsirida aktiv eskirishini jadallashtirilgan amortizatsiya usullari asosida hisoblash maqsadga muvofiqdir. Kamayib boruvchi qoldiq usuli hisoblanadigan amortizatsiya summasini aktivning foydali xizmat muddati mobaynida kamayishini anglatadi. Ushbu usulda teng maromli usulida foydalaniladigan meʼyorga qaraganda ikki baravar oshirilgan amortizatsiya meʼyori olinadi. 44. Nomoddiy aktivlarga nisbatan qoʻllaniladigan amortizatsiya usuli vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqilishi lozim, agarda ushbu aktivlardan iqtisodiy foyda olishning taxmin qilinayotgan chizmasida sezilarli oʻzgarishlar boʻlgan holda, usul ushbu oʻzgarishlarni aks ettirish uchun oʻzgartirilishi va buxgalteriya baholarida oʻzgarishlar sifatida aks ettirilishi lozim, joriy va kelgusi davrlar amortizatsiya ajratmalariga esa tuzatish kiritilishi lozim. 45. Davrdagi amortizatsiya ajratmalari quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan bank xarajatlariga kiritiladi: Dt 56618 “Nomoddiy aktivlarning eskirish summasi” Kt 16605 “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan amortizatsiyasi” (kontr-aktiv) 46. Nomoddiy aktivlar quyidagilar natijasida balansdan hisobdan chiqariladi: 1) toʻliq eskirishi; 2) sotilishi; 3) tekinga berilishi; 4) fors-major holatlarida. 47. Nomoddiy aktivlarning chiqib ketishidan yuzaga keladigan foyda yoki zararlar aktivni sotishdan sof tushumlarning baholangan summasi bilan uning qoldiq qiymati oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi hamda daromad yoki xarajat sifatida foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi. 48. Foydalanilishi toʻxtatilgan va chiqib ketish uchun moʻljallangan nomoddiy aktivlar aktivni faol foydalanishdan chiqarish sanasida ularning balans qiymati boʻyicha hisobga olinadi. 49. Nomoddiy aktivlar chiqib ketishida ularning qoldiq qiymati quyidagi tarzda aniqlanadi: 1) yigʻilgan eskirish summasiga: Dt 16605 “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan amortizatsiyasi” (kontr-aktiv) Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar” 2) mazkur nomoddiy aktiv boʻyicha 30908 — hisobvaraqda bor boʻlgan qoldiq summasiga: Dt 30908 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan qayta baholangandagi qoʻshimcha qiymat” Kt 31203 “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)” 50. Hisobdan chiqariladigan nomoddiy aktivlar sotilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari bajariladi: 1) nomoddiy aktivlar yetkazib berilgandan soʻng xaridor tomonidan toʻlov amalga oshirilgan holda: Dt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar”. 2) toʻlov kelib tushgandan keyingi buxgalteriya yozuvlari: a) agar sotish narxi nomoddiy aktivlarning qoldiq qiymatidan katta boʻlsa: Dt Bank vakillik hisobvaragʻi yoki xaridor hisobvaragʻi Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlangan mablagʻlar” Kt 45913 — “Bankning boshqa xususiy mulkini sotish yoki dispozitsiya qilishdan olingan foyda” b) agar sotish narxi nomoddiy aktivlarning qoldiq qiymatidan kichik boʻlsa: Dt Bank vakillik hisobvaragʻi yoki xaridor hisobvaragʻi Dt 55906 “Bankning boshqa xususiy mulklarini sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar” Kt 19909 “Tovar-moddiy qimmatliklari uchun toʻlangan mablagʻlar” 3) oldindan toʻlov amalga oshirilgan holda: Dt Bank vakillik hisobvaragʻi yoki xaridor hisobvaragʻi Kt 29802 “Koʻrsatilgan xizmatlar va moddiy tovar qimmatliklari uchun toʻlanadigan mablagʻlar hisob-kitobi” va ayni vaqtda: a) agar sotish narxi nomoddiy aktivlarning qoldiq qiymatidan katta boʻlsa: Dt 29802 “Koʻrsatilgan xizmatlar va moddiy tovar qimmatliklari uchun toʻlanadigan mablagʻlar hisob-kitobi” Kt 45913 “Bankning boshqa xususiy mulklarini sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan foyda” Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar” b) agar sotish narxi nomoddiy aktivlarning qoldiq qiymatidan kichik boʻlsa: Dt 29802 “Koʻrsatilgan xizmatlar va moddiy tovar qimmatliklari uchun toʻlanadigan mablagʻlar hisob-kitobi” Dt 55906 “Bankning boshqa xususiy mulklarini sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar” Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar” 51. Toʻliq eskirganligi munosabati bilan, fors-major holatlarida, tekinga berilganda nomoddiy aktivlarning qiymati belgilangan tartibda zararga hisobdan chiqariladi va quyidagi oʻtkazma bilan rasmiylashtiriladi: qoldiq qiymati summasiga: Dt 55906 “Bankning boshqa xususiy mulklarini sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar” Kt 16601 “Nomoddiy aktivlar” 52. Agar nomoddiy aktivlar foydalanishga yaroqli boʻlsa, xizmat muddati tugaganligiga qaramay bank ulardan foydalanishni davom ettirishi mumkin. Bunda nomoddiy aktivlarga eskirish hisoblanmaydi.