TIJORAT BANKLARIDA KREDITLARNING BUXGALTERIYA HISOBIni yuritish TARTIBI TOʻGʻRISIDAgi NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2022-02-27)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida” va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. “Tijorat banklarida kreditlarning buxgalteriya hisobini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi nizom” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan vaqtdan boshlab 10 kundan soʻng kuchga kiradi. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan hamda Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga (MHXS) asoslangan boʻlib, tijorat banklari (bundan buyon matnda — banklar) tomonidan kredit operatsiyalarining buxgalteriya hisobini Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga muvofiq (bundan buyon matnda — MHXS) yuritish tartibini belgilaydi. 1. Banklar aktivlaridagi kreditlar Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) talablariga muvofiq tasniflanadi. Foizlarni oʻstirmaslik maqomi berilgan kreditlarning buxgalteriya hisobi Foizlarni oʻstirmaslik toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 1304, 2004-yil 24-yanvar) muvofiq amalga oshiriladi. Foizlarni hisoblash, shuningdek kreditlar boʻyicha undirilmagan foizlarni bekor qilish Tijorat banklarida foizlarni hisoblash toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 1306, 2004-yil 30-yanvar) muvofiq amalga oshiriladi. 2. Ushbu Nizom maqsadida quyidagi tushunchalardan foydalaniladi: kreditlar va olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar hisobvaraqlari — faol bozorda kotirovka qilinmaydigan, qatʼiy belgilangan yoki oʻrnatilgan toʻlovlar bilan nohosilaviy moliyaviy aktivlar boʻlib, quyidagilar bundan mustasno: 1) bank zudlik bilan yoki yaqin kelajakda sotmoqchi boʻlgan va shu sababli sotishga moʻljallangan deb tasniflanishi lozim boʻlgan yoki dastlabki tan olishda sotib olish va sotish uchun deb tasniflangan moliyaviy aktivlar; 2) bank tomonidan dastlabki tan olinishida sotish uchun mavjud deb tasniflangan aktivlar; 3) egasi oʻzining boshlangʻich investitsiya summasini amalda undirib ololmaydigan aktivlar, aktivlar sotish uchun mavjud deb tasniflanishi lozim boʻlgan kreditning qadrsizlanish holatlari bundan istisno. real foiz stavka usuli — aktivning (majburiyatning) xizmat muddati davomida muddati uzaytirilgan foizli toʻlovlarni taqsimlash orqali (masalan, har oyda emas, har yilda olinadigan yoki toʻlanadigan) diskont yoki mukofotni foizli daromadga (yoki xarajatga) amortizatsiyalash yoʻli bilan doimiy foiz stavkasini tan olinishiga olib keladigan usul; real foiz stavkasi — bu moliyaviy aktivning moʻljallangan xizmat muddati davomida yoki maqbul boʻlgan holda, qisqaroq davrda kutilayotgan kelajakdagi pul toʻlovlari yoki tushumlari oqimlarini uning sof balans qiymatigacha aniq diskontlaydigan stavka; qadrsizlanishdan koʻriladigan zarar (yoki koʻrilishi mumkin boʻlgan zarar) — kreditning balans qiymati uning qoplanadigan miqdoridan oshib ketgan summasi. Bu qarzdor kreditning toʻliq summasini (asosiy qarz va foizlarni) qaytara olmasligini va bankda zararning yuzaga kelishi mumkinligini bildiradi. qoplanadigan qiymat — kreditning balans qiymati va kreditning dastlabki real foiz stavkasi boʻyicha diskontlangan kutilayotgan pul oqimlarining joriy qiymatidan eng kattasi. 3. Bank tomonidan berilgan kreditlar haqiqiy qiymati boʻyicha aks ettiriladi va u qarzdorga berilgan pul mablagʻlari summasini ifodalaydi. Bank tomonidan kredit berilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 11900 — 15500 (tegishli ssuda hisobvaragʻi) Kt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi — Nostro” (agar mablagʻ oluvchiga boshqa tijorat banki tomonidan xizmat koʻrsatilsa), yoki Kt — mablagʻ oluvchining talab qilib olunguncha depozit hisobvaragʻi (agar mablagʻ oluvchiga mazkur bankda xizmat koʻrsatilsa), yoki Kt 10100 — “Kassadagi naqd pul va boshqa toʻlov hujjatlari” (kredit naqd pulda berilganda). 4. Kredit berish munosabati bilan bank tomonidan olinadigan vositachilik haqi qarzdorning moliyaviy holatini va investitsiya loyihalarini qoplanishini baholash, kafolatlarni baholash va aks ettirish, garov va boshqa taʼminotlarni tashkillashtirish boʻyicha tadbirlar, hujjatlarni tayyorlash va ularni qayta ishlash hamda bitimni yakunlash bilan bogʻliq bank xarajatlari kompensatsiyasini oʻz ichiga oladi. Shu kabi vositachilik haqlari kredit berish va kelgusida kredit munosabatlarida qatnashishning ajralmas qismi boʻlib, va ularga tegishli toʻgʻridan toʻgʻri xarajatlar bilan birga, muddati uzaytiriladi va real daromadni tuzatish (korrektirovka qilish) sifatida tan olinadi. Bundan tashqari, banklar kredit berish boʻyicha yozma majburiyat uchun vositachilik haqi olishlari mumkin. 5. Banklar tomonidan mazkur Nizomning 4-bandida koʻrsatilgan xizmatlar uchun potensial qarz oluvchilardan vositachilik haqi olinayotganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt — Qarz oluvchining talab qilib olunguncha depozit hisobvaragʻi Kt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” 6. Kredit berish boʻyicha yozma majburiyat bergani uchun olingan vositachilik daromadlari, kredit shartnomasini tuzish ehtimoli mavjud boʻlganda, bankning kredit berish jarayonida uzluksiz ishtirok etganligi uchun toʻlov (kompensatsiya) sifatida qaraladi. Bank tomonidan olingan vositachilik daromadlari ular bilan bogʻliq bevosita xarajatlar bilan birgalikda uzaytiriladi va ular real daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida tan olinadi. Agar kredit berish boʻyicha majburiyat muddati tugab, kredit talab qilib olinmagan boʻlsa, u holda kredit berish majburiyati uchun vositachilik haqi ushbu muddat tugagandan keyin daromad sifatida tan olinadi (1-sonli Ilova). 7. Agar qarzdor tomonidan bankka bozorda kredit shartnomasida belgilangan foiz stavkasiga nisbatan shakllangan yuqoriroq foiz stavkasiga muqobil tarzda maʼlum bir komissiyani toʻlanishi toʻgʻrisida bank va qarzdor oʻrtasida kelishuvga erishilgan taqdirda, ushbu komissiya toʻlovi kredit muddati davomida toʻlanishi lozim, yaʼni uzaytiriladi va real daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida tan olinadi. 8. Qarzdor tomonidan kredit muddatidan oldin qaytarilsa yoki boshqa shaxs foydasiga voz kechilsa, bank mazkur kredit bilan bogʻliq har qanday muddati uzaytirilgan vositachilik haqini kredit qaytarilgan yoki boshqa shaxs foydasiga voz kechilgan sanasiga daromad sifatida tan oladi. 9. Balans hisobotini har bir tuzish sanasiga (har oyda) bank tomonidan Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) va Foizlarni oʻstirmaslik toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 1304, 24-yanvar 2004-yil), shuningdek MHXSga muvofiq kreditlar tasniflanadi, mavjud va koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxiralari shakllantiriladi. 10. Kredit qadrsizlanishini tasdiqlovchi obyektiv dalillar va sharoitlar aniqlangan taqdirda, zarar summasi quyidagi ikki miqdordan eng yuqorisi boʻyicha baholanadi: 1) tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) muvofiq aniqlangan summa boʻyicha; yoki 2) kreditning balans qiymati va kreditning dastlabki real foiz stavkasi boʻyicha diskontlangan kutilayotgan kelajakdagi pul oqimlarining joriy qiymati oʻrtasidagi farq boʻyicha. 11. Bank koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholashni quyidagicha aks ettiradi: Dt 56802 — “Kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” Kt — Kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlar zaxirasi — Kreditning tegishli kategoriyasi (kontr-aktiv) 12. Agar kredit portfelining keyingi tahlili natijasida uning zaxiralari mazkur Nizomning 10-bandida koʻrsatilgan talablardan oshsa, bank zaxira summasini oxirgi sana holati boʻyicha aniqlangan, koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlar summasiga muvofiqlashtirishi lozim. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt — Koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlar zaxirasi — Kreditning tegishli kategoriyasi (kontr-aktiv) Kt 56802 — “Kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash”. 13. Chet el valyutasida berilgan kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash avval kredit qaysi valyutada berilgan boʻlsa, oʻsha valyutada amalga oshiriladi. Shu tarzda, birinchi navbatda, har qanday ehtimoliy zararlarni baholash chet el valyutasida amalga oshiriladi, keyin ushbu summa Oʻzbekiston Respublikasi milliy valyutasida aks ettiriladi. 14. Kreditlarni qaytarilishi qarz oluvchining asosiy, shuningdek ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaraqlaridan quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali amalga oshiriladi: Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi Kt — Ssuda hisobvaragʻi Agar kredit kafolat beruvchi (kafil) tomonidan qaytarilsa, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt — Kafolat beruvchi (kafil)ning talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi, yoki Dt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi — Nostro” (agar mablagʻ oluvchiga boshqa tijorat banki tomonidan xizmat koʻrsatilsa) Kt — Ssuda hisobvaragʻi Kreditlar naqd pulda qaytarilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 10100 — “Kassadagi naqd pul va boshqa toʻlov hujjatlari” Kt — Ssuda hisobvaragʻi 15. Agar kreditga foiz oʻstirmaslik maqomi berilmagan boʻlsa, unda kreditlar boʻyicha foizlar tushumi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali aks ettiriladi: Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi Kt 16309 — “Kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar”. Foizlarni oʻstirmaslik maqomi berilgan kreditlar boʻyicha foizlar hisobi Foizlarni oʻstirmaslik toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 1304, 2004-yil 24-yanvar) muvofiq amalga oshiriladi. 16. Qarzdor tomonidan garov bilan taʼminlanmagan kredit qaytarilmasa yoki toʻliq qaytarilmaganda, ularni shakllantirilgan zaxira hisobidan hisobdan chiqarish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali amalga oshiriladi: Dt — Kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlar zaxirasi — Kreditning tegishli kategoriyasi (kontr-aktiv) Kt — Ssuda hisobvaragʻi 17. Garov bilan taʼminlangan kredit qarzdor tomonidan qaytarilmasa yoki toʻliq qaytarilmagan holda, bank kreditni qaytarish uchun undiruvni garovga qoʻyilgan mol-mulkka qaratishga haqli. Undiruvga qaratilgan garovga qoʻyilgan mol-mulkni sotish kim oshdi savdosi orqali qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Garovga qoʻyilgan mol-mulkni sotishdan mablagʻlar kelib tushganda 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻi — Nostro” hisobvaragʻi debetlanadi va 29801 — “Mijozlar bilan hisob-kitoblar” hisobvaragʻi kreditlanadi. Kreditlar boʻyicha asosiy qarzni va mazkur kredit boʻyicha hisoblangan, lekin hali olinmagan foizlarni soʻndirish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali amalga oshiriladi: a) Asosiy qarz qaytarilganda: Dt 29801 — “Mijozlar bilan hisob-kitoblar” Kt — Ssuda hisobvaragʻi. b) Asosiy qarz toʻliq qaytarilgandan keyin, foizlar soʻndirilganda: Dt 29801 — “Mijozlar bilan hisob-kitoblar” Kt 41400 — 44600 — Kreditlar boʻyicha foizli daromadlar 18. Kredit garovga olingan mol-mulkni oʻz egaligiga olish yoʻli bilan qaytarilgan taqdirda, kreditning balans qiymati va garovga qoʻyilgan mol-mulkning haqqoniy qiymatidan qaysi biri kam boʻlsa, oʻsha qiymat boʻyicha, uni sotish boʻyicha qilingan xarajatlarni chegirgan holda, lekin qayta savdodagi dastlabki sotuv bahosidan 10 foiz kam boʻlmagan summada quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Dt 16701 — “Kredit va lizing boʻyicha garov hisobidan undirilgan mulk” Kt — Ssuda hisobvaragʻi. 19. Qarzdor yetarli miqdorda pul mablagʻlariga ega boʻlmagan taqdirda, bank kredit boʻyicha qarzni qarzdorning roziligi bilan uning likvid mol-mulki hisobidan, agar qarzdor norozi boʻlsa, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sud qarori asosida undiruvni qarzdorning likvid mol-mulkiga qaratish yoʻli bilan qaytarish huquqiga ega. Kreditlar boʻyicha asosiy qarz va hisoblangan, lekin hali olinmagan foizlar qarzdorning likvid mol-mulkini sotishdan tushgan mablagʻlar hisobiga qaytarilganda, mazkur Nizomning 18-bandida belgilangan buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi. 20. Kreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlar zaxirasidan foydalanish Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) muvofiq amalga oshiriladi. 21. Moliyaviy hisobotga izohlarda banklar quyidagilarni ochishlari zarur: 1) kreditlarni umidsiz deb tan olinishi va ularni hisobdan chiqarish uchun sabab boʻlgan asoslarni izohlovchi hisob siyosatini; 2) quyidagilarni alohida-alohida koʻrsatgan holda: “Koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” hisobvaragʻi boʻyicha oʻzgarishlarni va undirib olinmaydigan kreditlar boʻyicha koʻrilgan zararlarga nisbatan davr xarajatlari sifatida tan olingan summani; hisobdan chiqarilgan kreditlar boʻyicha davr ichida undirilgan summani; va ilgari hisobdan chiqarilgan kreditlarni qaytarilishi natijasida davr ichida kirim qilingan daromadlar summasini; 3) hisobot sanasiga kreditlar boʻyicha baholangan jami zararlar summasi; 4) foizlarni oʻstirmaslik maqomi berilgan kreditlarga tegishli balans hisobotiga kiritilgan jami summani, shuningdek bunday kreditlarning balans qiymatini aniqlash asoslari. 22. Bundan tashqari, banklar oʻz kreditlarining geografik tumanlar, mijozlar guruhlari yoki sanoat tarmoqlari, chet el valyutasi turlari boʻyicha har qanday muhim xatarlar konsentratsiyasini ifodalovchi boshqa hollarni ochib berishlari lozim. Kredit berishni tayyorlash uchun vositachilik haqi, shuningdek, kredit berish boʻyicha majburiyat uchun (kredit berish boʻyicha majburiyatning amal qilish davrida berilgan kreditlar boʻyicha) vositachilik haqi, kredit boʻyicha daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida tan olinadi. Quyidagi keltirilgan misolda, kredit berish majburiyati uchun vositachilik haqi koʻrib chiqilgan, ushbu metodologiya kredit berishni tayyorlash uchun vositachilik hakiga nisbatan ham qoʻllanilishi mumkin. Misol: bank 10 mln. soʻm miqdorda kredit berish majburiyatini olgan. Ushbu bank kredit berish boʻyicha majburiyat uchun kreditning umumiy summasidan 4 foiz miqdorida (qaytarib berilmaydigan) vositachilik haqini oladi, va ushbu majburiyatning amal qilish muddati 3 oyni tashkil etadi. Kredit boʻyicha foiz stavkasi (yillik) 15%ni tashkil etadi, bunda foiz toʻlovlari har oy amalga oshirilishi lozim. 10 mln. soʻm miqdoridagi asosiy qarz summasi ikki yil tugagandan keyin qaytarilishi lozim. Bank kredit berish majburiyati amal qiladigan uch oy muddat davomida mijoz kredit olish uchun murojaat qilishini kutadi. Vositachilik haqi summasi = 10.000.000 x 4% = 400 000 Oylik foizlar = 10 mln. x 15%/12 = 125 000 Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi 400.000 Kt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” 400.000 Dt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” 400.000 Kt 45237 — “Kredit majburiyatlari boʻyicha koʻrsatilgan xizmatlar uchun olingan daromadlar” 400.000 Agar bank tomonidan kredit berish boʻyicha majburiyat bajarilayotgan boʻlsa, u holda muddati uzaytirilgan daromad kreditning amal qilish muddati davomida daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida real foiz stavkasi usulini qoʻllagan holda amortizatsiyalanadi. Vositachilik haqi mohiyatiga koʻra kredit boʻyicha daromadni tuzatish (korrektirovka) deb hisoblanganligidan kelib chiqqan holda, kredit boʻyicha haqiqiy ichki daromadlilik stavkasi koʻrsatilgan 15%ga teng boʻlgan foiz stavkasining miqdorini emas, balki 17,3473%ni tashkil etadi. Operatsiyaning mohiyatini yanada aniqroq aks ettirish uchun muddati uzaytirilgan vositachilik haqini amortizatsiya qilish uchun kredit “vositachilik daromadlari”ga emas, balki “foizli daromadlar”ga taalluqli boʻlishi kerak. Muddati uzaytirilgan vositachalik haqining amortizatsiya qilish grafigi Davr Pul koʻrinishidagi olingan foizlar Foizli daromad Muddati uzaytirilgan vositachalik daromadlarining amortizatsiyasi 1. 125.000 144.561 19.561 2. 125.000 139.061 14.061 3. 125.000 139.265 14.265 4. 125.000 139.471 14.471 5. 125.000 139.680 14.680 6. 125.000 139.892 14.892 7. 125.000 140.107 15.107 8. 125.000 140.326 15.326 9. 125.000 140.547 15.547 10. 125.000 140.772 15.772 11. 125.000 141.000 16.000 12. 125.000 141.231 16.231 13. 125.000 141.466 16.466 14. 125.000 141.704 16.704 15. 125.000 141.946 16.946 16. 125.000 142.191 17.191 17. 125.000 142.439 17.439 18. 125.000 142.691 17.691 19. 125.000 142.947 17.947 20. 125.000 143.206 18.206 21. 125.000 143.470 18.470 22. 125.000 143.737 18.737 23. 125.000 144.007 19.007 24. 125.000 144.282 19.282 3.400.000 400.000 Birinchi oy uchun vositachalik daromadi quyidagi tartibda tan olinadi: Dt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” 19.561 Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi 125.000 Kt 41400 — 44600 — Kreditlar boʻyicha foizli daromadlar 144.561