OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI TOVAR-XOM AShYo BIRJASI BIRJA SAVDOLARIDA OMIXTA EMNI SOTISh TARTIBI TOʻGʻRISIDAGI NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2018-07-04)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xoʻjaliklarida chorva mollar koʻpaytirishni ragʻbatlantirishni kuchaytirish hamda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishni kengaytirish borasidagi qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 2008-yil 21-apreldagi PQ-842-sonli qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008-yil, 17-son, 130-modda) muvofiq qaror qilamiz: 1. Oʻzbekiston Respublikasi tovar-xomashyo birjasi birja savdolarida omixta emni sotish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatiga olingandan soʻng oʻn kundan keyin kuchga kiradi. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xoʻjaliklarida chorva mollar koʻpaytirishni ragʻbatlantirishni kuchaytirish hamda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishni kengaytirish borasidagi qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 2008-yil 21-apreldagi PQ-842-sonli qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008-yil, 17-son, 130-modda) muvofiq Oʻzbekiston Respublika tovar-xomashyo birjasi (bundan keyingi oʻrinlarda Birja deb yuritiladi) birja savdolarida omixta emni sotish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: birja savdolari elektron tizimi — Birja aʼzolariga respublikaning har bir geografik nuqtasidan aniq vaqt rejimida uzoq masofadan turib birja savdolarida ishtirok etish imkonini beradigan dasturiy apparat vositalari majmuidan iborat global taqsimlangan axborot tizimi; bitishuv bayonnomasi — xaridor va sotuvchiga birja savdolarini oʻtkazish yakunlari boʻyicha beriladigan, sotuvchi, xaridor va birja brokeri tomonidan imzolangan, taraflarni belgilangan muddatda talab va taklif narxi boʻyicha birja savdolari natijalariga koʻra xarid qilingan hajmda mahsulotning oldi-sotdi shartnomasini tuzish majburiyatini yuklaydigan hujjat; zakalat — Birjada amalga oshiriladigan bitishuvlarning bajarilishi kafolatini taʼminlash uchun xaridorlar va sotuvchilar tomonidan Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi hisob-kitob-kliring palatasining ikkilamchi depozit hisobvaragʻiga kiritiladigan bitishuvlarni kafolatli taʼminlash mablagʻi; ixtisoslashgan shoxobchalar — mahsulotni fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi korxonalariga, shaxsiy yordamchi va dehqon xoʻjaliklari egalariga sotuvchi tuman va viloyat birlashmalari tarkibidagi savdo korxonalari; mahsulot — birja savdolarida sotiladigan omixta em; sotuvchi — mahsulotni ishlab chiqaruvchi va birja savdolarda sotish uchun uni birja savdolariga chiqaruvchi korxonalar; toʻlangan bitishuvlar reyestri — tuzilgan oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha majburiyatlarning toʻliq qoplanishini taʼminlaydigan miqdordagi mablagʻlarning xaridorning hisob-kitob-kliring palatasidagi shaxsiy hisobvaragʻiga kelib tushganligini tasdiqlovchi hujjat; xaridor — ulgurji va/yoki chakana savdoni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan, mahsulotni ochiq birja savdolarida xarid qilib oluvchi, uni fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi korxonalariga, shaxsiy yordamchi va dehqon xoʻjaliklari egalariga sotish uchun ixtisoslashtirilgan punktlarga yetkazib beruvchi em-xashak, shu jumladan omixta em, shrot va sheluxa sotish boʻyicha tuman va viloyat birlashmalari (bundan keyingi oʻrinlarda tuman va viloyat birlashmalari deb yuritiladi); oʻrtacha belgilangan narx — bir haftalik birja savdolari natijalari boʻyicha aniqlangan va ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadigan mahsulotning oʻrtacha narxi; hisob-kitob-kliring palatasi (bundan keyingi oʻrinlarda HKKP deb yuritiladi) — birja bitishuvlari boʻyicha kliring, hisob-kitoblar va oʻzaro hisob-kitoblar oʻtkazilishini taʼminlovchi Birjaning tuzilmaviy boʻlinmasi. 2. Ushbu Nizom omixta em ishlab chiqaruvchi va yetkazib beruvchi Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlari boʻlgan korxona va tashkilotlarga tatbiq etiladi. 3. Ushbu Nizomga muvofiq sotib olingan omixta em faqat Oʻzbekiston Respublikasi hududida qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar ehtiyojlari uchun foydalanishi mumkin. 4. Omixta emni sotish elektron birja savdolari tizimidan foydalangan holda real vaqt rejimidagi birja savdolarida amalga oshiriladi. 5. Omixta em Birja orqali Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 21-apreldagi PQ-842-sonli “Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xoʻjaliklarida chorva mollar koʻpaytirishni ragʻbatlantirishni kuchaytirish hamda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishni kengaytirish borasidagi qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq tashkil etilgan omixta em, kunjara va sheluxani sotuvchi tuman va viloyat birlashmalariga sotiladi. 6. Sotuvchilar ishlab chiqariladigan mahsulot hajmidan kelib chiqib, ishlab chiqarilgan mahsulotini birja savdolariga qoʻyadilar. Bunda, keyingi oy boshlanishidan 5 kun oldin Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi bilan kelishilgan holda tasdiqlangan birja savdolarida mahsulotni sotish uchun mahsulotni kundalik qoʻyishning har oylik jadvalini Birjaga taqdim etadilar. 7. Savdoda sotilmay qolgan mahsulot hajmlari keyingi savdolarga koʻchiriladi. Bunda, sotuvchilar mahsulotni toʻgʻridan toʻgʻrishartnomalar boʻyicha faqat birja savdolariga qoʻyilgan vaqtdan boshlab bir oy mobaynida sotilmagan hajmlarda oldingi haftadagi birja savdolarida vujudga kelgan oʻrtacha narxlar boʻyicha sotish huquqiga ega. 8. Sotuvchilar yiliga bir marta Birja bilan birgalikdagi faoliyat toʻgʻrisida sotuvchilarning birja savdolarida ishtirok etish shartlari, shartnoma tuzgan tomonlarning huquqlari, majburiyatlari va javobgarliklari belgilangan shartnomalar tuzadilar. 9. Birja savdolari Oʻzbekiston Respublikasining “Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axborotnomasi, 2001-y., 9-10 son, 171-modda) va birja savdolari qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. Savdolar muntazam ravishda ish kunlarida oʻtkazib boriladi. 10. Birja savdolarining oʻtkazilishi, birja sessiyalarining davomiyligi, sotuvga qoʻyiladigan mahsulot hajmlari, shuningdek mahsulot turgan joy, ishlab chiqaruvchi korxona, boshlangʻich narx toʻgʻrisidagi axborot Birja tomonidan xaridorlarga majburiy tartibda ommaviy axborot vositalari, brokerlar hamda boshqa axborot kanallari, shu jumladan Internet tarmogʻi orqali yetkaziladi. 11. Birja barcha savdo ishtirokchilariga, ularning respublika hududida joylashganligidan qatʼi nazar, elektron savdolarda bir vaqtda ishtirok etish imkonini taʼminlab berishi shart. 12. Savdolarni oʻtkazish, kiritilgan zakalat summasiga muvofiq har bir savdo boʻyicha ishtirokchilarni kiritish va chetlatish, elektron birja savdolari gʻoliblarini aniqlash va bitishuvlarni roʻyxatdan oʻtkazish elektron birja savdolari tizimi orqali amalga oshiriladi. 13. Oldi-sotdi shartnomasi bitishuv bayonnomasida nazarda tutilgan shartlarda u olingan kunda rasmiylashtiriladi. Bitishuv bayonnomasi shartlarining bajarilishi tomonlar uchun majburiy hisoblanadi. 14. Birja tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar haqi sotuvchi va xaridorlar uchun Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi bilan kelishilgan Birja xizmatlari tariflariga muvofiq oʻrnatiladi. 15. Mahsulotni tuzilgan oldi-sotdi shartnomalar boʻyicha sotish oldindan toʻliq toʻlash yoki tovarlarning yetkazib beriladigan har bir turkumi uchun chaqirib olinmaydigan akkreditiv qoʻyish shartlari asosida amalga oshiriladi. 16. Birja savdolariga chiqariladigan mahsulotning boshlangʻich narxi sotuvchi tomonidan deklaratsiyalanadigan narx (monopolist korxonalar uchun) va ulgurji sotish narxi (boshqa korxonalar uchun) darajasida belgilanadi. Savdolar jarayonida narxlar oshishining yoʻl qoʻyiladigan chegarasi boshlangʻich narxga nisbatan 15 foiz miqdorida belgilanadi. Narx 15 foizdan oshib ketgan taqdirda savdolar toʻxtatiladi va sotilmay qolgan mahsulot hajmi keyingi savdolarga oʻtkaziladi. 17. Birja savdolarida tuzilgan bitishuvlarning moliyaviy kafolatini taʼminlash uchun birja savdolarida tuzilgan bitishuvlar boʻyicha hisob-kitoblar Birja HKKPsi orqali amalga oshiriladi. 18. Hisob-kitoblarni amalga oshirish maqsadida, HKKP Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankda xaridorlar va sotuvchilarning mablagʻlarini saqlash hamda birja bitishuvlari boʻyicha hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun xizmat qiladigan ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻini ochadi. Ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻi Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankda Birjaning ikkilamchi depozit hisobvaragʻini ochish toʻgʻrisidagi arizasiga muvofiq ochiladi. 19. Sotuvchi va xaridorlarning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻidagi mablagʻlari harakatlarini nazorat qilish uchun HKKP har bir sotuvchi va xaridorga foydalanuvchining shaxsiy raqamiga (bundan keyingi oʻrinlarda FShR deb yuritiladi) mos keluvchi alohida shaxsiy hisobvaraq ochadi. Sotuvchilar va xaridorlarning mablagʻlari ushbu shaxsiy hisobvaraqlarda HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha hisobvaragʻi doirasida hisobga olinadi. 20. HKKP mijozning soʻroviga muvofiq, xizmat koʻrsatish shartlari, ushbu mijozning shaxsiy hisobvaragʻidagi mablagʻlarning qoldigʻi toʻgʻrisida uni xabardor qilishi shart. HKKP tomonidan mijozning shaxsiy hisobvaragʻi holati, shaxsiy hisobvaraqlardagi mablagʻlarning qoldigʻi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar uchinchi shaxslarga oshkor etilishi man etiladi. 21. Birja mijozlarning soʻrovlariga koʻra birja kliringi natijalari, ularning mablagʻlari holati va savdolarning joriy kunidagi pul mablagʻlarining belgilangan limitlari toʻgʻrisida ularni xabardor qilib turishi shart. 22. Sotuvchilar va xaridorlar Birjaga xizmat qiluvchi bankdagi HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga birja savdolariga qoʻyilgan mahsulot umumiy qiymatining va moʻljallanayotgan bitishuv hajmining 2 foizgacha miqdoridagi zakalatni qoʻyadi. 23. Xaridorlar Birjada deponentga qoʻyilgan zakalatlarni hisobga olgan holda toʻlash moʻljallanayotgan mablagʻlar hajmida bitishuvlar tuzishga haqlidir. 24. Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻidagi sotuvchilar va xaridorlarning mablagʻlaridan: xarajatlar qismida birja bitishuvlari boʻyicha majburiyatlar bajarilishi va ular oʻrtasida tuzilgan shartnomalar bilan bogʻliq boʻlgan oʻzaro hisob-kitoblarini amalga oshirish uchun; agar bitishuv kelishilgan muddatda tuzilmagan yoki belgilangan tartibda bekor qilingan taqdirda, mijozning bankdagi asosiy talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga qaytarish uchun; deponentga qoʻyilgan mablagʻlar hisobidan Birja xizmatlariga haq toʻlash boʻyicha hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun foydalaniladi. 25. Birja bitishuvi roʻyxatga olinganidan keyin besh bank ish kuni mobaynida xaridor tuzilgan oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha moliyaviy majburiyatlarni toʻliq qoplash uchun Birjaga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi HKKPning ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga qoʻshimcha mablagʻlarni oʻtkazishi shart. Bunda, mablagʻlarni oʻtkazish uchun toʻlov topshiriqnomasining “toʻlov maqsadlari” ustunida xaridorning FShRi majburiy tartibda koʻrsatilishi shart. 26. HKKP xaridordan mablagʻlar kelib tushgan vaqtdan boshlab bir bank ish kuni mobaynida sotuvchiga xaridor tomonidan oʻz majburiyatlarini toʻliq hajmda bajarganligini tasdiqlovchi toʻlangan bitishuvlar reyestrini taqdim etishi shart. 27. Agar xaridor ushbu Nizomning 25-bandida belgilangan muddatlarda tuzilgan oldi-sotdi shartnomasiga muvofiq mablagʻlarni toʻliq hajmda oʻtkazilishini taʼminlamasa, HKKP koʻrsatilgan muddat oʻtgach, bir ish kuni mobaynida sotuvchi va Birjaga bitishuv bekor qilinganligi toʻgʻrisida xabar beradi va shu kunning oʻzida jarima chorasi sifatida sotuvchining hisobvaragʻiga, Birjaning vositachilik haqini chegirgan tarzda, lekin zakalat miqdoridan kam boʻlmagan miqdordagi mablagʻni shartnoma shartlari bajarilmaganligi uchun oʻtkazib qoʻyadi. Bitishuv boʻyicha bekor qilingan mahsulot hajmi sotuvchi tomonidan qayta savdoga qoʻyiladi. 28. Sotuvchi tomonidan mahsulotni xaridorga oldi-sotdi shartnomasida belgilangan muddatlarda yuklab joʻnatish boʻyicha majburiyatlar bajarilmasa, HKKP shartnomada belgilangan muddat oʻtganidan keyin Birjaning vositachilik haqini chegirib qolgan holda mahsulotni yetkazib berish uchun belgilangan qiymatdan 2 foizgacha miqdordagi mablagʻni jarima chorasi sifatida xaridor hisobiga oʻtkazadi va xaridor, sotuvchi va Birjani bitishuv bekor qilinganligi toʻgʻrisida xabardor qiladi. Bitishuv boʻyicha bekor qilingan mahsulot hajmi sotuvchi tomonidan qayta savdoga qoʻyiladi. 29. HKKP tomonidan sotuvchiga xaridorning shaxsiy hisobvaragʻiga mablagʻlarning kelib tushganligi toʻgʻrisida toʻlangan bitishuvlar reyestrini taqdim etilishi sotuvchining mahsulotni xaridorga yuklab joʻnatishi uchun asos boʻladi. Sotuvchi mahsulotni xaridor oʻzining majburiyatlarini bajarganligi faktini HKKPning tasdigʻisiz joʻnatgan taqdirda, Birja roʻyxatdan oʻtkazilgan oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha xaridor tomonidan majburiyatlar bajarilmaganligi uchun javobgar boʻlmaydi. 30. Tegishli sifatga ega boʻlgan mahsulot joʻnatilganligi va qabul qilib olinganligi faktini xaridor va sotuvchi imzolari bilan tasdiqlangan yuk xatlari nusxasi tasdiqlaydi. 31. Yuk xati nusxasining taqdim etilishi HKKP uchun bir bank ish kuni mobaynida, ushbu Nizomning 18-bandiga muvofiq ochilgan ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaraqdan sotuvchining unga xizmat koʻrsatuvchi bankdagi asosiy talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga, sotuvchining shaxsiy hisobvaragʻi koʻrsatilgan holda oʻtkazish, shuningdek bitishuvni yopish uchun asos va majburiyat boʻlib xizmat qiladi. 32. Mahsulotni xaridorlarga yuklab joʻnatish oldi-sotdi shartnomalarida nazarda tutilgan muddatlarda va shartlarda sotuvchining naryadlari boʻyicha amalga oshiriladi. 33. Birja savdolarida shakllangan mahsulot narxi uning boshlangʻich narxidan oshishi natijasida sotuvchi tomonidan olingan qoʻshimcha daromad uning ixtiyorida qoladi. 34. Xaridor bilan sotuvchi oʻrtasida tuzilgan shartnomalar boʻyicha majburiyatlarning bajarilmaganligi uchun tomonlarning javobgarligi Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. 35. Birja aʼzolari, birja savdolari ishtirokchilari va ularning mijozlari oʻrtasidagi Birja savdolari qoidalarida nazarda tutilgan masalalar boʻyicha yuzaga keladigan nizolar Birjaning arbitraj komissiyasi yoki sud tomonidan hal qilinadi. Arbitraj komissiyasi tomonidan nizolarni koʻrib chiqish uchun yigʻimlar undirilishi man etiladi. 36. Birja kotirovka hayʼati oʻtkazilgan birja savdolari natijalari boʻyicha birjada sotilgan mahsulot baholarining birja kotirovkalarini aniqlaydi va ularni har hafta ommaviy axborot vositalari va Internet tarmogʻi sahifalarida eʼlon qilib boradi. 37. Sotuvchilar va Birja hisobot choragidan keyingi oyning beshinchi kunidan kechiktirmagan holda Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi hamda Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasiga birja savdosiga qoʻyilgan, sotilgan mahsulot hajmi hamda ushbu Nizomga muvofiq sotilgan mahsulotning haqiqatda yetkazib berilgan hajmlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etadilar. 38. Birja har kuni Oʻzbekiston Respublikasining Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasiga savdoga qoʻyilgan hamda sotilgan mahsulot hajmlari, shuningdek savdolarda shakllangan oʻrtacha olingan narxlar toʻgʻrisidagi axborotni taqdim etadi. 39. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi, Markaziy bank Boshqaruvi, Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi, “Oʻzdonmahsulot” AK va “Oʻzbekiston Respublika tovar-xomashyo birjasi” OAJ bilan kelishilgan.