TABIIY MONOPOLIYALAR TOʻGʻRISIDA
(law, 2023-10-04)

1. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonun Oʻzbekiston Respublikasida tabiiy monopoliyalarga nisbatan davlat siyosatining huquqiy asoslarini belgilaydi hamda isteʼmolchilar bilan tabiiy monopoliya subyektlarining manfaatlari mos kelishiga erishishga qaratilgandir.

2. Qonunning taʼsir doirasi
Ushbu Qonun tabiiy monopoliya subyektlari, isteʼmolchilar va davlat organlari ishtirok etadigan Oʻzbekiston Respublikasi tovar bozorlarida vujudga keladigan munosabatlarni tartibga soladi.

2-1. Ushbu Qonunda qoʻllanilayotgan asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllanilmoqda: tabiiy monopoliya — tovar bozoridagi shunday holatki, unda texnologik hususiyatlarga koʻra ishlab chiqarish xarajatlari ortib ketishi munosabati bilan muayyan turdagi tovarlarga (ishlarga, xizmatlarga) boʻlgan talabni qondirishning raqobatga asoslangan sharoitni yaratib boʻlmaydi yoki bunday sharoitni yaratish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas; tabiiy monopoliya subyekti — tabiiy monopoliya sharoitida tovarlar (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) bilan mashgʻul xoʻjalik yurituvchi subyekt (yuridik shaxs).

3. Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyatini tartibga soluvchi organlar
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va monopoliyaga qarshi davlat organi amalga oshiradi. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organlarning vakolatlari “Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat toʻgʻrisida”gi Qonunga hamda boshqa qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi.

4. Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyatini tartibga solish usullari
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organ tomonidan quyidagi usullar qoʻllanilishi mumkin: narxlarni (tariflarni) yoki ularning eng yuqori darajasini belgilash (oʻrnatish) vositasida narxlarni tartibga solish; xizmat koʻrsatilishi shart boʻlgan isteʼmolchilarni aniqlash va (yoki) ularni tabiiy monopoliya subyekti realizatsiya qilayotgan tovar, ish, xizmat (bundan buyon matnda tovar) bilan toʻliq hajmda qondirishning imkoni boʻlmagan taqdirda, taʼminlashning eng kam darajasini belgilash; tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyatini litsenziyalash. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organ qonun hujjatlariga muvofiq boshqa usullarni ham qoʻllashi mumkin.

5. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan amalga oshiriladi. Monopoliyaga qarshi davlat organi quyidagilarni nazorat qiladi: amalga oshirilishi natijasida tabiiy monopoliya subyekti asosiy vositalarga nisbatan mulk huquqini oladigan yoki tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) uchun moʻljallanmagan, ularga nisbatan davlat tartibga solishi qoʻllaniladigan asosiy vositalardan foydalanish huquqini qoʻlga kiritadigan bitimlar ustidan, agar bunday asosiy vositalarning balans qiymati tabiiy monopoliya subyekti oʻz kapitali qiymatining oʻn foizidan ortiq boʻlsa; asosiy vositalarni lizing asosida isteʼmolchiga berish ustidan; amalga oshirilishi natijasida tabiiy monopoliya subyekti ushbu Qonunga muvofiq asosiy vositalarga nisbatan tartibga solish qoʻllaniladigan, tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) uchun moʻljallangan asosiy vositalarning bir qismiga nisbatan mulk huquqini yoxud ularga egalik qilish va (yoki) ulardan foydalanish huquqini xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektga oʻtkazadigan bitimlar ustidan, agar bunday asosiy vositalarning balans qiymati tabiiy monopoliya subyekti oʻz kapitali qiymatining oʻn foizidan ortiq boʻlsa. Ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan harakatlarni amalga oshirish uchun tabiiy monopoliya subyekti monopoliyaga qarshi davlat organiga tegishli axborot hamda bunday harakatlarni amalga oshirishga rozilik soʻrab iltimosnoma taqdim etishi shart. Iltimosnomani koʻrib chiqish tartibi, bunday axborotning mazmuni va uni taqdim etish shakliga doir talablar monopoliyaga qarshi davlat organi tasdiqlaydigan qoidalarda belgilanadi. Agar iltimosnomada bayon qilingan harakatlar salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin boʻlsa, shuningdek arizachi barcha zarur hujjatlarni taqdim etmagan yoxud ulardagi maʼlumotlar ishonchsiz boʻlsa, monopoliyaga qarshi davlat organi iltimosnomani qondirishni rad etishga haqli. Monopoliyaga qarshi davlat organi iltimosnoma olingan kundan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay oʻz qarorini arizachiga yozma ravishda xabar qiladi. Monopoliyaga qarshi davlat organi arizachidan qoʻshimcha hujjatlar soʻrab olishga va basharti, bunday soʻrov iltimosnoma olingan kundan eʼtiboran oʻn besh kundan kechiktirmay uni koʻrib chiqish muddati uzaytirilganligi toʻgʻrisidagi xabarnoma bilan birgalikda arizachiga yuborilgan boʻlsa, iltimosnomani koʻrib chiqish muddatini uzaytirishga haqli. Agar iltimosnomani koʻrib chiqish muddati tugagach, monopoliyaga qarshi davlat organining javobi olinmagan boʻlsa yoki iltimosnomani qondirish rad etilgan boʻlsa, arizachi sudga murojaat etishga haqli.

6. Tabiiy monopoliya subyektlarining majburiyatlari
Tabiiy monopoliya subyektlari tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organga oʻz faoliyati toʻgʻrisidagi hisobotlarni qonun hujjatlarida belgilangan tartibda taqdim etishlari shart. Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) imkoniyatiga ega boʻlgan holda bunday tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) yuzasidan ayrim isteʼmolchilar bilan shartnoma tuzishni rad etishga haqli emas.

7. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organ tomonidan tartibga solish usullarini qoʻllash toʻgʻrisida qarorlar qabul qilish uchun asoslar
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organ tomonidan muayyan tabiiy monopoliya subyektiga nisbatan tartibga solish usullarini qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror bu usullarning ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilayotgan) tovarlar sifatini oshirish va ularga boʻlgan talabni qondirishdagi ragʻbatlantiruvchi roli hisobga olingan holda qabul qilinadi. Bunda xarajatlarning qanchalik asosli boʻlishi baholanadi va quyidagilar hisobga olinadi: tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) xarajatlari; soliqlar va boshqa toʻlovlar; takror ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan investitsiyalarga ehtiyoj; tovarlarni realizatsiya qilishdan kutilayotgan foyda; turli guruh isteʼmolchilarning tovarlar ishlab chiqariladigan joydan olisligi; ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilinayotgan) tovarlar sifatining isteʼmolchilar talabiga muvofiqligi; davlat dotatsiyalari va davlat yordamining boshqa choralari.

8. Tabiiy monopoliya subyektlarining javobgarligi
Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun tabiiy monopoliya subyektlari monopoliyaga qarshi kurashga doir qonun hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladilar.

9. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilish
Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish, shuningdek tartibga solish usullarini qoʻllash masalalari yuzasidan qarorlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda qabul qilinadi. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish masalalari davlat organlari, isteʼmolchilarning jamoat birlashmalari va xoʻjalik yurituvchi subyektlarning takliflari asosida koʻrib chiqilishi mumkin.

10. Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organning qarorlari (koʻrsatmalari) ustidan shikoyat qilish
Tabiiy monopoliya subyektlari, davlat organlari, isteʼmolchilar, isteʼmolchilarning jamoat birlashmalari tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organning qarorlari (koʻrsatmalari)ni toʻliq yoki qisman haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga murojaat etishga haqlidir. Sudga ariza berish tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organning qarori (koʻrsatmasi) ijrosini sud qarori qabul qilinguniga va u qonuniy kuchga kirguniga qadar toʻxtatib turadi.