Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari faoliyatini tartibga solish hamda isteʼmol bozoriga goʻsht va goʻsht mahsulotlarini yetkazib berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida
(resolution, 2025-12-16)

Keyingi yillarda chorvachilik sohasida amalga oshirilayotgan keng koʻlamli islohotlar natijasida dehqon va fermer xoʻjaliklari, ayniqsa, aholi qaramogʻidagi chorva hayvonlari soni, ulardan olinadigan mahsulot miqdorining oshishi hisobiga qoʻshimcha daromad olish hamda aholini oziq-ovqat mahsulotlariga boʻlgan ehtiyojini qondirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi. Shu bilan birga, hududlarda faoliyat yuritib kelayotgan hayvonlarni soʻyish va goʻsht sotish bilan shugʻullanuvchilar tomonidan aholini goʻsht bilan taʼminlashda veterinariya-sanitariya norma va qoidalariga toʻliq rioya qilmaslik natijasida xavfsizligi hamda sifati kafolatlanmagan goʻsht va goʻsht mahsulotlarining savdoga chiqarish holatlari uchramoqda. Tadbirkorlik subyektlari tomonidan aholi isteʼmoli uchun yetkazib berilayotgan goʻsht va goʻsht mahsulotlarining sifati va xavfsizligini taʼminlash, terini qayta ishlash korxonalariga sifatli teri xom ashyosini yetkazib berish hamda soʻyish korxonalari faoliyatini tartibga solish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Quyidagilar: Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari uchun veterinariya, veterinariya-sanitariya norma va qoidalari 1-ilovaga muvofiq; Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyolarni ishlab chiqarish, saqlash va sotish boʻyicha veterinariya-sanitariya norma va qoidalari 2-ilovaga muvofiq; 2019 — 2021-yillarda respublika hududlarida hayvonlarni soʻyish va teriga birlamchi ishlov berish boʻyicha tashkil etiladigan avtomatlashtirilgan majmualar bilan jihozlangan chorva mollarini soʻyish boʻyicha ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari parametrlari 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hamda tuman (shahar) hokimliklari, Oʻzbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qoʻmitasi va “Oʻzcharmsanoat” uyushmasi: ikki oy muddatda joylarda mavjud hayvon soʻyishga moʻljallangan kushxonalarni toʻliq xatlovdan oʻtkazib, ushbu qaror talablariga muvofiq holda avtomatlashtirilgan majmualar bilan jihozlangan chorva mollarini soʻyish boʻyicha ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarini (keyingi oʻrinlarda ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari deb ataladi) tashkil etish; tuman va shahar markazlaridan olis hududlarda, qishloq joylarda faoliyat yuritadigan goʻsht sotishga moʻljallangan doʻkonlar va shaxsiy ehtiyojlar uchun goʻsht yetkazib berishni tartibga solish maqsadida aholiga qulay boʻlgan hududlarda ixtisoslashtirilgan mini soʻyish korxonalarini tashkil etish; ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarining loyihalarida koʻrsatilgan maydonidan kam boʻlmagan belgilangan yer maydonini ajratish; aholiga qulayliklar yaratish maqsadida dehqon bozorlarida ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarining goʻsht sotish savdo shaxobchalari tashkil etilishini taʼminlash; dehqon bozorlari, savdo majmualari va boshqa savdo obyektlariga sotish uchun olib kiriladigan goʻsht va hayvonlarni soʻyishdan hosil boʻladigan qoʻshimcha sub mahsulotlarning ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida tayyorlanishini taʼminlash choralarini koʻrsinlar. 3. Tuman va shahar hokimliklari manfaatdor tashkilotlar bilan birgalikda: ikki oy muddatda aholiga qulay boʻlgan hududlarda ixtisoslashtirilgan mini soʻyish korxonalarini tashkil etish dislokatsiyasini ishlab chiqsin va tasdiqlasin; ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarini tashkil etish boʻyicha tashabbuskorlarni aniqlab, 2019 — 2021-yillar davomida bosqichma-bosqich tashkil etilishini taʼminlasin. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qoʻmitasi ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan soʻyilgan hayvon goʻshtlarining yagona elektron maʼlumotlar bazasini (keyingi oʻrinlarda yagona maʼlumotlar bazasi deb ataladi) oʻz ichiga oluvchi dasturni ishlab chiqib, 2020-yil 1-yanvardan amaliyotga joriy qilish choralarini koʻrsin. 5. Belgilansinki, teri xom ashyosini tayyorlash (qayta ishlash) faqat yuridik shaxs sifatida davlat roʻyxatidan oʻtgan, veterinariya-sanitariya norma va qoidalariga javob beradigan teri xom ashyosini qabul qilish va saqlash uchun maxsus bino hamda omborxonalari mavjud boʻlgan tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi. 6. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi, Maktabgacha taʼlim vazirligi, Moliya vazirligi Gʻaznachiligi, Davlat soliq qoʻmitasi umumiy ovqatlanish, ijtimoiy va xizmat koʻrsatish sohalarida ishlatilayotgan goʻshtlar ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida tayyorlanishini hamda belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan sifati va xavfsizligini kafolatlovchi hujjatlari bilan qabul qilinishini qatʼiy nazoratga olsin. 7. “Oʻzcharmsanoat” uyushmasi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda: ikki oy muddatda teri xom ashyosini yigʻib olish, tayyorlash, saqlash va uni qayta ishlash korxonalariga yetkazib berishni yanada takomillashtirish choralarini koʻrsin; ishga tushirilgan ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar muntazam ravishda Internet jahon axborot tarmogʻidagi rasmiy veb-sayti, shuningdek, boshqa ommaviy axborot vositalari orqali eʼlon qilib borilishini taʼminlasin. 8. Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi va ommaviy axborot vositalariga aholi orasida ushbu qarorning mazmuni va mohiyati, hayvonlarni soʻyishni ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari va ixtisoslashtirilgan mini soʻyish korxonalarida amalga oshirish, kelib chiqishi nomaʼlum goʻsht va goʻsht mahsulotlarini xarid qilmaslik, hayvon egalarining majburiyatlari, shuningdek, jamoatchilik nazoratini tashkil etishda faol ishtirok etish yuzasidan keng koʻlamli tushuntirish va targʻibot ishlarini muntazam olib borish tavsiya etilsin. 9. Oʻzbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qoʻmitasi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar. 10. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining investitsiyalar va tashqi iqtisodiy aloqalar masalalari boʻyicha oʻrinbosari E.M. Gʻaniyev, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining agrar va oziq-ovqat sohalarini rivojlantirish masalalari boʻyicha maslahatchisi A.D. Vaxabov hamda Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qoʻmitasi raisi B.T. Norqobilov zimmasiga yuklansin. 1. Mazkur norma va qoidalar (keyingi oʻrinlarda qoidalar deb ataladi) ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari uchun veterinariya, veterinariya-sanitariya norma va qoidalarini belgilaydi. 2. Ushbu qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: goʻshtni zararsizlantirish — faqat zararsizlantirilgach isteʼmolga yaroqli deb topilgan goʻshtni belgilangan haroratda qaynatish va unga yogʻda yoki yuqori issiqlikda qovurish hamda maʼlum bir muddat chuqur muzlatish usullari bilan ishlov berish; goʻshtni utilizatsiya qilish — goʻsht-suyak uni, yelim tayyorlash yoki boshqa texnik maqsadlarda ishlatish, shuningdek, belgilangan tartibda qayta ishlash qoidalariga rioya etgan holda yirtqich hayvonlarni boqish maqsadlarida foydalanish; ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasi — zamonaviy tipdagi mexanizatsiyalashgan yoki avtomatlashgan uskunalar bilan jihozlangan hayvonlarni soʻyish uchun moʻljallangan bino va inshootga ega boʻlgan korxona; soʻyishdan keyingi koʻrik — ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasida veterinariya mutaxassisi tomonidan isteʼmolga yaroqliligini aniqlash uchun soʻyilgan hayvonning goʻshti va ichki aʼzolarini belgilangan tartibda veterinariya tekshiruvidan oʻtkazish; soʻyishga moʻljallangan hayvonlar — qoramol (shu jumladan qoʻtos, buyvollar), choʻchqa, qoʻy, echki, ot, tuya, quyon, barcha turdagi parrandalar; soʻyishdan oldingi koʻrik — ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasida veterinariya mutaxassisi tomonidan soʻyishga moʻljallangan hayvonlarni belgilangan tartibda koʻrikdan oʻtkazish, shu jumladan qon namunalari olib, tekshirish. 3. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasi faoliyatini tashkil etishda hayvonlarning sogʻligʻini va goʻsht, goʻsht mahsulotlari xavfsizligini taʼminlash, shuningdek, qonunchilikda belgilangan tartibda kerakli hujjatlarni rasmiylashtirish maqsadida ishlab chiqarishdagi veterinariya xizmati tashkil etiladi. 4. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasi tomonidan hayvonlarni soʻydirish uchun xoʻjalik yurituvchi subyektlarga, shu jumladan aholiga qulay shart-sharoitlar yaratish maqsadida hayvonlarni saqlanayotgan joylardan, shu jumladan xoʻjaliklar, mol bozorlari va xonadonlardan soʻyish korxonasiga keltirish hamda goʻshtni realizatsiya qilish joyiga, shu jumladan bozorlar, savdo majmualari va boshqa savdo obyektlari hamda aholi xonadonlariga yetkazib berish boʻyicha transport va boshqa servis xizmatlari koʻrsatishni tashkil etish tavsiya etiladi. 5. Hayvonlarni tijorat maqsadlari uchun ixtisoslashtirilgan va mini soʻyish korxonalarida soʻydirish majburiydir. Ruxsat etilmagan joylarda, shu jumladan uy sharoitida hayvonlarni tijorat maqsadlari uchun soʻyish qatʼiyan taqiqlanadi. 6. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida quyidagi asosiy va yordamchi binolar nazarda tutilishi kerak: hayvonlarni tushirish joyi; hayvonlarni soʻyishdan oldin koʻrikdan oʻtkazish uchun qabul qilish maydoni; hayvonlarni soʻyishdan oldin saqlash maydoni (bostirma); texnologik jarayonlar ketma-ketligi saqlangan holda, belgilangan tartibda mexanizatsiyalashgan uskunalar joylashtirilgan hayvonlarni soʻyish binosi; kasalliklarga gumon qilingan hayvonlarni alohida saqlash uchun bino (joy); hayvonlarni avtomatlashtirilgan yoki yarim avtomatlashtirilgan harakatsizlantirish va terisini shilish uskunasi, arra va boshqa zarur jihozlari boʻlgan soʻyish joyi (soʻyish binosi ichida); soʻyilgan hayvonni boʻlaklarga ajratish joyi, goʻshtni sovutish, muzlatish va vaqtincha saqlash uchun katta hajmdagi muzlatgich, tuz saqlanadigan ombor, muzlatilgan goʻsht saqlanadigan muzlatgichli-ombor, shartli-yaroqli goʻshtni zararsizlantirish uchun bino (joy); ichak sexi, terini tuzlash sexi; rahbar, veterinariya vrachi, ishchi-xodimlar uchun alohida xonalar, dush, hojatxona, qon namunalarini tekshirish uchun veterinariya laboratoriyasi; ichak, oshqozon ichini tozalash joyi, goʻng saqlash joyi, tozalash hamda boshqa joy va qurilmalar. 61. Parranda soʻyish korxonalarida quyidagi boʻlinmalar boʻlishi lozim: parrandani soʻyish, part qilish, par va patlardan tozalash hamda tanani dastlabki yuvish boʻlinmasi; tanani ichki aʼzolardan tozalash va ikkilamchi yuvish boʻlinmasi; tanani suvdan selgitish va sovitish boʻlinmasi; tananing vaznini tortish va saralash boʻlinmasi; soʻyish korxonasida mahsulotni tez muzlatish uchun oʻta past haroratli muzlatkich va muzlatilgandan keyin vaqtinchalik saqlash uchun muzlatkichli omborxona. 7. Korxona hududi yaroqli toʻsiq bilan toʻsilgan, atmosfera yogʻingarchiliklari, maydon va yoʻlaklarni yuvish suvlarini oqizib ketadigan tarmoq bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Asosiy yoʻl transport, mollarni olib kirish, yoʻlovchilar yoʻlaklari, hayvonlarni qabul qilish va saqlash uchun maydonlar va molxonalar qattiq, suv oʻtkazmaydigan qoplama bilan qoplanishi kerak. Hududning boʻsh maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan boʻlishi kerak. 8. Kirish va chiqish darvozalari oldida maxsus kyuvetlar-dezinfeksiya toʻsiqlari, transport gʻildiraklarini dezinfeksiya qilish uchun maxsus eritma bilan doim toʻldirilgan dezinfeksiyalovchi toʻsiqlar tashkil etiladi. 9. Hayvonlarni temir yoʻl vagonlari va avtomashinalardan tushirish joylari va hayvonlarni birlamchi veterinariya va veterinariya — sanitariya tekshiruvini oʻtkazish hamda tanlab termometriya qilish uchun bostirmali ochiq molxonalar bilan jihozlanishi kerak. 10. Osh tuzini tushirish uchun temir yoʻl yoki avtomobil estakadalarida asfaltlangan maydonlar yaratiladi, uni saqlash uchun esa, suvga chidamli polli maxsus omborlar jihozlanadi. Yoqilgʻi, idish, qurilish mollari, suyak, yem va boshqalar bostirmali ombor yoki maxsus maydonlarda saqlanadi. 11. Hudud ish kuni davomida tizimli ravishda tozalanadi, yilning issiq davrida hududga har kuni suv sepiladi, qish paytida hudud qor va muzdan tozalanadi. 12. Chiqindilarni yigʻish uchun beton yoki asfalt bilan qoplangan maydonda qopqoqli metall baklar yoki metall konteynerlar oʻrnatiladi. Chiqindi tashlash joylari va hovlidagi hojatxonalar ishlab chiqarish va ombor binolaridan kamida 15 m uzoqlikda joylashtiriladi, ular sigʻimi 2/3 toʻlganida tozalanib turishi kerak. Hojatxonalarni toza holda saqlash va har kuni dezinfeksiya qilish kerak. Bak va qutilardan axlat va chiqindilarni har kuni olib tashlash va dezinfeksiya qilish kerak. 13. Soʻyish korxonalari hududida karantin boʻlimi, izolyator va sanitariya soʻyish joyi tashkil etiladi, uni hayvonni soʻyishdan oldin saqlash bazasining balandligi 2 metrlik toʻsiq bilan oʻralgan alohida maydonida joylashtiriladi. Sanitariya kushxonasida kasallangan hayvonlarni olib kirish joyi, shuningdek, uni qabul qilish, veterinariya tekshiruvidan oʻtkazish va termometriya uchun maydoni boʻlishi kerak. Izolyatorda hayvon murdasini olib chiqish uchun maxsus jihozlangan transport boʻlishi kerak. Korxonadagi koʻrsatilgan obyektlarni, bunday obyektlar boʻlmaganida uni tashkil etish uchun maydon tanlash, shuningdek, ularning oʻlchamlari hududiy davlat veterinariya xizmati va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining hududiy organi tomonidan tasdiqlanishi kerak. 14. Smenasiga 20 tonnagacha goʻsht chiqarish quvvatiga ega boʻlgan korxonalarning binosida sanitariya kushxonasining oʻrniga sanitariya kamerasi bilan jihozlanishi mumkin. 15. Korxonaga soʻyiladigan hayvon olib kelgan avtomashinalar hayvonlarni tushirgandan va goʻngdan tozalanganidan soʻng korxonaning chetida joylashgan maxsus maydonda yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi shart. Shu maydonda molni tashishda ishlatilgan avtomashinadagi anjom va jihozlar, shuningdek, temiryoʻl vagonlaridagi ashyolar (yem solinadigan idish, chelak va boshqalar) yuvilib dezinfeksiya qilinadi. 16. Hayvon saqlanadigan binolar va ochiq molxonalar har kuni goʻngdan tozalanadi va goʻng saqlanadigan joyga olib boriladi. Yuqumli kasallikka chalingan hayvon goʻngini tozalash va zararli mikroblardan tozalash oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi. 17. Hayvonlar ichagidagi chiqindilarni yigʻish uchun suvga chidamli pol va devorli, qopqogʻi mahkam yopiladigan maxsus yigʻish joylari jihozlanadi. Yigʻish joyi atrofidagi maydon betonlanadi va har kuni dezinfeksiya qilinadi. Ichak chiqindilar yigʻish joyidan jihozlangan transport yordamida maxsus ajratilgan joyga olib boriladi. 18. Goʻng, ichak chiqindilarini tashiydigan transport vositasi har kuni yuvilib dezinfeksiya qilinadi. 19. Hayvonlarni tashishda ishtirok etadigan xodimlar kiyimini sanitar ishlov berilishi uchun xoʻjalik binoda paroformalin dezinfeksiya kamerasi jihozlanadi. 20. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasi yetarlicha suv bilan taʼminlanishi kerak. 21. Ishlab chiqarish, maishiy va ichimlik maqsadlarida faqat standart talablariga mos keladigan suv ishlatishiga yoʻl qoʻyiladi. 22. Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlmagan (kompressor, vakuum — nasoslar, hudud va mol bazasiga suv sepish) suv sarfi uchun texnik suvdan foydalanish mumkin. Texnik va ichimlik suv quvurlari alohida oʻrnatiladi. Ichki quvurlar boshqa rangga boʻyaladi. 23. Shahar kanalizatsiyasi yoki mahalliy tozalash inshootlariga quyilishdan avval oqova suv mexanik tozalanishi kerak. Tarkibida koʻp miqdorda yogʻ boʻlgan oqova suv (yogʻ, ichakni qayta ishlash sexlaridan va h.k), mahalliy tarmoqqa chiqarilishidan oldin yogʻni ushlab qolish vositalaridan oʻtkazilishi kerak. 24. Karantin, izolyator va sanitariya soʻyish inshootidan chiqqan, shuningdek, hududni yuvishdan keyin chiqqan oqova suvni hovli tarmogʻiga chiqarishdan oldin uni tindirgichlardan oʻtkazib zararsizlantiriladi. 25. Barcha ishlab chiqarish sexlariga kirish joylarida oyoq kiyimini tozalash uskunalari, dezinfeksiyalovchi gilamchalar qoʻyiladi. 26. Ishlab chiqarish binolarida binoni tabiiy va sunʼiy yoritish koʻzda tutilishi kerak. Ishlab chiqarish, yordamchi, ombor, maishiy, maʼmuriy binolarning sunʼiy yoritilishi yoritish normalariga toʻgʻri kelishi kerak. 27. Barcha ishlab chiqarish, ombor, maishiy yordamchi binolarning devor va shiftlarida yoriq, oʻyiq va boshqalar boʻlmasligi kerak. Ishlab chiqarish, maishiy va yordamchi binolar devori va shiftini ular kirlanganida yoki har 6 oyda kamida bir marotaba och rangdagi moyli boʻyoqlar yordamida boʻyaladi (boshqa turdagi yuvish imkoniyati boʻlgan jihozlar bilan qoplangan devorlar belgilangan tartibda yuviladi). Mogʻor paydo boʻlganida, devor va shiftlarni boʻyashdan oldin antiseptiklar bilan ishlov beriladi. Plitka qoplangan yoki moyli boʻyoq bilan boʻyalgan devor va panellar xar kuni sovunli — ishqorga botirilgan latta bilan artiladi hamda haftasiga kamida bir marotaba sovunli issiq suv bilan yuvilib dezinfeksiya qilinadi. Hayvonlarni soʻyish va yordamchi binolar ish tugaganidan soʻng har 5 kunda bir marotaba profilaktik dezinfeksiya, shuningdek, veterinariya vrachi talabi bilan majburiy dezinfeksiya qilinadi. 28. Barcha binolardagi pollar sirpanchiq boʻlmasligi, tirqishsiz va yoriqlarsiz boʻlishi, ish joylari va yoʻlaklarining chekkalarida joylashgan traplar tomoniga qiyalantirilgan boʻlishi kerak. Ishlab chiqarish binolari pollari ish jarayonida va smena tugaganida tozalanadi. Ishlab chiqarish jarayonida pol va devorlar yogʻ bilan kirlanadigan sexlarda ish paytida yuviladi, smena tugaganida esa issiq sovun eritmasi, ishqor yoki boshqa mos yuvish va yogʻsizlantiruvchi vosita bilan yuviladi. 29. Pol, panel, uskuna va texnologik jihozlarni yuvish uchun barcha ishlab chiqarish binolari va sexlar issiq va sovuq suv bilan taʼminlanishi kerak. 30. Deraza va fonar shishalari kirlanganida, haftada kamida bir marta artilib yuvilishi kerak. 31. Zina panjaralari har 10 kunda kamida bir marotaba nam latta bilan artiladi va dezinfeksiya qilinadi. Zinapoyalar kirlanganida har smenada kamida bir marotaba yuviladi. 32. Sex ichidagi barcha suv, kanalizatsiya, par, gaz va boshqa quvurlari ajralib turishi uchun har xil rangga boʻyaladi. Ularni changdan tozalash uchun quvurlar sovunli ishqorli eritmaga namlangan toza latta bilan artiladi. 33. Oziq-ovqat mahsulotlariga tegib turadigan transporter, konveyer va boshqalar tozalanadi, kalsiylangan sodaning issiq ishqorli eritmasi yoki kaustik sodaning 0,05 — 0,15 foizli eritmasida artilib soʻng issiq suvda chayiladi. 34. Tozalash anjomlari, yuvish va dezinfeksiya vositalarini saqlash uchun omborxona, maxsus shkaflar koʻzda tutilgan. Yuvish anjomlarini sanitar ishlov berish uchun issiq va sovuq suv taʼminotiga ega binolar tashkil etilib jihozlanishi kerak. 35. Qoʻl yuvish uchun sexlarda issiq va sovuq suv taʼminotiga ega maxsus qoʻl yuvish anjomlari oʻrnatilishi kerak, ular sovun, dezinfeksiya eritmasi va toza sochiqlar bilan taʼminlanishi kerak. 36. Ishlab chiqarish va yordamchi binolarida darchalar va boshqa usullar yordamidagi tabiiy yoki sunʼiy shamollatish (ventilyatsiya) boʻlishi kerak. 37. Ishlab chiqarish binolarida havo harorati va nisbiy namlik loyihalashning sanitariya normalariga mos kelishi kerak. 38. Texnologik jihozlar va anjomlar yengil tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi kerak. Faqat Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi organlari tomonidan ruxsat etilgan materiallardan foydalanishga ruxsat etiladi. 39. Texnologik jihozlar texnologik jarayonni qiyinlashtirmaydigan va ishlab chiqarish binosini tozalash va dezinfeksiyani qiyinlashtirmaydigan etib joylashtirilishi kerak. 40. Ishlab chiqarish stollari qoplamasi tekis, zanglamaydigan metall yoki marmardan boʻlishi kerak. Goʻshtni suyakdan ajratish va kesish uchun stollarda qattiq yogʻochdan olingan taxtalar ishlatiladi. Ish tugaganida bu taxtalar yaxshilab yuvilib dezinfeksiya qilinadi. Mahsulotning polga tushib ketishini oldini olish maqsadida maxsus qurilma va quvurlardan tushiriladigan xom ashyoni qabul qiladigan stollarning yon devorlari baland qilib yasaladi. 41. Ish stollari, vanna va boshqa idishlar yengil tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi uchun tekis yuzali boʻlishi kerak. Ular zanglamas poʻlat, alyumin yoki oziq-ovqat mahsulotlari bilan ishlashga ruxsat etilgan boshqa materiallardan boʻlishi mumkin. 42. Goʻsht osish uchun ilgaklar mexanizatsiyalashgan yoki yarim mexanizatsiyalashgan mexanizmlarga joylashtirilishi kerak. Ular zanglamas poʻlat, alyumin yoki oziq — ovqat mahsulotlari bilan ishlashga ruxsat etilgan boshqa materiallardan boʻlishi mumkin. Turli boʻyoqlarga boʻyalgan va qoʻl bola usulda yasalgan ilgaklardan foydalanish taqiqlanadi. Qalay yugurtirilgan qozonlar, ish stollari, vanna va boshqa idishlar, shuningdek, goʻsht osib qoʻyish uchun ilgaklar vaqti-vaqti bilan oqartirib tozalanishi kerak. Idishdagi qalay miqdori 1% oshmasligi kerak. Oqartirgandan soʻng idish yaxshilab tozalanadi, tozalash vositalari va issiq suv bilan yuviladi, kuchli par yoki dezinfeksiya vositalari bilan zararsizlantiriladi, soʻng issiq suv bilan chayiladi, quritiladi va maxsus joyda saqlanadi. 43. Sex ichida harakatlanadigan transport va osiladigan qurilmalar alohida xom ashyo va mahsulotlarga biriktiriladi va kerakli ravishda belgilanadi. 44. Jihoz va uskunalar har kuni ish tugaganidan soʻng yaxshilab tozalanadi, kalsiylangan (0,5 — 2,0%) yoki kaustik (0,1-0,2%) sodaning issiq eritmalari bilan yuviladi. Dezinfeksiya haftasiga bir marotaba yoki veterinariya mutaxassisi koʻrsatmasiga binoan amalga oshiriladi. Sanitariya soʻyish joyi, jihoz va anjomlar dezinfeksiyasi ish tugatilganidan soʻng olib boriladi. 45. Anjomlarni yuvish va dezinfeksiya qilish uchun har bir sexda yuvish vannalariga issiq va sovuq suv tarmogʻi ulangan maxsus xonalar ajratiladi. 46. Tozalik sifati va veterinariya-sanitariya holatini nazorat qilish uchun hududiy davlat veterinariya xizmati tomonidan uskuna va jihozlarning mikrobiologik tekshiruvi doimiy ravishda belgilangan muddatlarda amalga oshiriladi. 47. Goʻsht mahsulotlarining ikkilamchi ifloslanishining oldini olish maqsadida texnologik jarayonlarning ketma-ketligini taʼminlash kerak. 48. Korxonaga zoonoz kasalliklar bilan kasallangan soʻyiladigan (veterinariya qoidalariga koʻra soʻyishga ruxsat etiladigan) hayvonlar keltirilganida, barcha hollarda oʻrnatilgan profilaktika choralariga rioya qilinishi kerak. 49. Soʻyilgan hayvon goʻshti osma yoʻllar bilan harakatlantirilishi zarur, bunda ular pol, devor, texnologik jihozlarga tegmasligi kerak. Soʻyilgan hayvon goʻshti qonini oqizish va polda texnik qon va ishlatilgan suvni oqizish uchun, suyuqlikni trapga oqib ketishi uchun polda qiyali tarnov (metall, beton, qamchi bilan oʻralgan) yasaladi. 50. Yogʻ xom ashyosi, submahsulotlar, ichak va hayvon soʻyilganda boshqa mahsulotlarni ularni qayta ishlash joylariga olib borish qiyalikdan tushirish, aravalar, osma yoʻlaklar yordamida amalga oshiriladi. Oziq-ovqat xom ashyosining har bir turi alohida tushiriladi. Qon, qon plazmasi va boshqa oqsilli suyuqliklarni transportirovka qilish quvurlari, ularni yaxshilab yuvish va dezinfeksiya qilish uchun yechiladigan boʻlishi kerak. 51. Oziq-ovqatga oid boʻlmagan chiqindilar ular haqida yozuvi boʻlgan maxsus idishga yigʻiladi. Konfiskatlarni (veterinar mutaxassisi tomonidan brak deb topilgan goʻsht mahsulotlari) yigʻish uchun boshqa rangga boʻyalgan (oq fonda qora yoʻl-yoʻl) alohida tushirish quvurlari yoki maxsus harakatlanadigan yopiq idish oʻrnatiladi. Konfiskatlarni oziq-ovqat mahsulotlarini tushirish uchun moʻljallangan quvurlar, shuningdek, boshqa maqsadlarga moʻljallangan tushirish yoʻli va idishlarga solish taqiqlanadi. 52. Soʻyilgan hayvonlar oshqozonini boʻshatish va terini goʻshtdan tozalash balandligi 2 metr boʻlgan toʻsiq bilan ajratilgan, molni birlamchi qayta ishlash sexining maxsus ajratilgan joylarida amalga oshiriladi. 53. Hayvonni birlamchi ishlov berish sexida soʻyilgan hayvonlarni oʻta xavfli kasallikka chalinganligi gumoni paydo boʻlganida, veterinariya mutaxassisi talabi bilan konveyerni zudlik bilan toʻxtatish uchun sharoitlar yaratilgan boʻlishi kerak. 54. Sovutish va muzlatish uchun sovutgichga faqat ishlov berilgan submahsulotlar qoʻyilishi mumkin. 55. Ichak sexidagi ichaklarni birlamchi qayta ishlash uchun jihozlar va ish joylari, shuningdek, kanalizatsiya suvlari tarmoqlari shunday joylashtirilishi kerakki, ularni yuvganda ichakdan chiqqan axlatlar va suvlar sexni ifloslamasligi kerak. Ichakdan chiqqan axlatlar kanalizatsiyaga ulangan lyuklar orqali chiqariladi. Ichak sexlarining ish joylariga issiq va sovuq suv ulanadi. Ichaklarni saralash (havo bilan tozalash) uchun ichak sexiga siqilgan havo berilishi taʼminlanadi. Ichak sexida ishlashning hoʻl jarayonlarida ishchilar oyogʻi tagiga panjaralar qoʻyiladi. 56. Yogʻlarini eritish uchun moʻljallangan suyaklarni maydalash va arralash yogʻ sexining alohida xonasida amalga oshiriladi. 57. Agar korxonada sanitariya soʻyish joyi boʻlmasa, terini tuzlash sexida kasallangan hayvonlarning terisini dezinfeksiya qilish va tuzlash uchun joy ajratiladi. 58. Sexlardan yem va texnik mahsulotlari chiqarish maxsus idishlar yoki yoʻlaklar yordamida amalga oshiriladi. 59. Goʻsht idishda yoki idishsiz sovutish kameralariga joylashtirilganida, yogʻochdan yasalgan, yaxshi tekislangan reyka, brusdan yasalgan panjara yoki poddonlarga qoʻyiladi. Muzlatilgan goʻsht va submahsulotlar tekis taxlanib, poldan kamida 8 sm balandlikdagi taglik yoki maxsus soʻrilarga (stellajlar) qoʻyilishi mumkin. Tekis taxlash devor va sovutish uskunalardan 30 sm masofada joylashtiriladi. Taxlamlar orasida oʻtish joylari boʻlishi kerak. Tindirilgan va sovugan goʻsht osilgan holatda saqlanadi. Majburiy soʻyilgan hayvonlarning goʻshtlari laboratoriya tekshiruvlari natijalari olingunga qadar alohida kamerada yoki umumiy kameraning alohida boʻlimida saqlanadi. Ishlatilganidan soʻng dezinfeksiya qilinmagan asbob-uskunalardan (panjara, reyka va boshqalar) foydalanish taqiqlanadi. Toza yogʻoch jihozlar zaxirasi maxsus xonada saqlanadi. Goʻshtni osish ilgaklari va moslamalar zarur boʻlganida rux bilan ishlov beriladi yoki oqartiriladi. 60. Sovutilgan quvurlardagi qirov qatlamlari kamerani yukdan boʻshatgandan soʻng issiq ammiak yoki tuzli suv bilan eritiladi, shuningdek, qirgʻich va qattiq supurgi bilan tozalanadi. Boʻshatilmagan kameralarda quvurlarni qirovdan tozalashda yaqin joylashgan yuklarni toza brezent yoki kanop mato ustiga yopilgan holda faqat mexanik usulda ruxsat etiladi. Tozalash tugaganidan keyin qirovlar darhol olib tashlanadi. 61. Mahsulotlarni qabul qilish zinalari va liftlar ifloslanganda, haftasiga kamida bir marotaba tozalanadi. Yuklash-tushirish vaqtida kamera va yoʻlaklardagi pollar ifloslanganda, haftasida kamida bir marotaba tozalanadi. Musbat haroratli kameralardagi ifloslangan pol va eshiklar, yoʻlak va zinalardagi pol va eshiklar muntazam ravishda issiq ishqorli — sovunli eritma bilan yuviladi. Tozalash ishlari yakunlanganidan soʻng asbob-uskunalar issiq suvda chayiladi, 2% xlorli ishqor eritmasida dezinfeksiya qilinadi, suv bilan yaxshilab chayiladi va quritiladi. Mogʻorlagan kamera va xonalarni tozalagandan soʻng, asbob-uskunalarni 5 — 10 daqiqaga 2% xlorli ishqor eritmasiga solinadi, shundan soʻng issiq suv bilan yuvilib quritiladi. Plitka solingan yoki moyli boʻyoq bilan boʻyalgan panellarni har kuni sovunli — ishqorli eritmada namlangan latta bilan artiladi. 62. Sovutish xonalaridagi joriy taʼmir, oqlash va dezinfeksiya ishlari zarur hollarda, kamera taʼmiri, oqlash va dezinfeksiya ishlari yukdan boʻshatilganidan soʻng bajariladi. 63. Mogʻorga qarshi kurash uchun kamera, yoʻlak, havo ajratgichli havo kanallari va boshqalarga antiseptik yoki xlorli ohak eritmasi bilan ishlov beriladi. 64. Asbob-uskuna, transport vositalari va idishlarni yuvish uchun suv oʻtkazmaydigan polli, kuchli par beradigan, issiq suv va oqova suv chiqish yoʻli bilan jihozlangan maxsus xona tashkil etiladi. 65. Kameralarning majburiy dezinfeksiyasi: a) kameralarni yukdan boʻshatgandan soʻng va sovutgichga katta miqdorda yuk qoʻyishdan avval tayyorlash vaqtida; b) kamera devorlari, shifti, asbob-uskunalari va jihozlarida koʻzga koʻrinadigan mogʻor paydo boʻlganida; v) saqlanayotgan yuklarda mogʻor paydo boʻlganida amalga oshiriladi. Kameralarning veterinariya — sanitariya holati va dezinfeksiyani oʻtkazish zarurati davlat veterinariya xizmati (shuningdek, ishlab chiqarishdagi veterinariya xizmati) tomonidan belgilanadi. Sovutish kameralari dezinfeksiya vositasini yoki dezinfeksiya vositasi eritmasida tayyorlangan ohakli aralashmani sepib, dezinfeksiya qilinadi. Kameralar dezinfeksiya samarasi dezinfeksiyadan oldingi va keyingi bajarilgan mogʻor zamburugʻiga zararlanganlik mikrobiologik tahlili asosida aniqlanadi. Agar tahlil davomida zamburugʻ urugʻlari 1 sm2 yuzada bir nechta donani tashkil etsa, dezinfeksiya qoniqarli hisoblanadi. 66. Idishga solinmagan mahsulotlarni tarozilarning platformasiga toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻyish taqiqlanadi. Tortish maxsus idish, panjaralar yoki qurilmalarda amalga oshiriladi. 67. Goʻsht va goʻsht mahsulotlari ortiladigan transport vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. 68. Goʻsht ixtisoslashtirilgan yoki maxsus ixtisoslashtirilgan transportda tashiladi. Tashish yakunlanganidan soʻng har kuni transport vositalari yaxshilab yuviladi va haftasiga kamida bir marotaba dezinfeksiya qilinadi. 69. Goʻsht mahsulotlarini tashishda ishtirok etayotgan shaxslar (yuk tashuvchi, ekspeditor va boshqalar) toza kiyim va yeng bilan taʼminlanadilar, goʻshtni ortish uchun esa oyoq kiyimi ustidan kiyiladigan brezentli himoya paypogʻi bilan taʼminlanadi. 70. Maishiy xonalar soʻyish sexlarida ishlaydigan xodimlar ishlab chiqarish xonalaridan oʻtmasligi taʼminlangan holda joylashtirilishi kerak. 71. Ishchi va maxsus kiyimlar uchun kiyim osish xonalari koʻcha va ixtisoslashtirilgan kiyimlar osish xonasidan alohida joylashishi kerak. Sovutgichda ishlaydigan xodimlarning kiyinish va yuvinish xonalari umumiy xoʻjalik binosida joylashishi mumkin. Sanitariya soʻyish sexi xodimlari uchun alohida xoʻjalik xonasi tashkil etiladi. 72. Yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarni soʻyish va ularning mahsulotlarini qayta ishlash boʻlimi xodimlarining ishchi kiyimlari majburiy ravishda dezinfeksiya qilinishi kerak. 73. Xoʻjalik xonalarini ish tugaganidan soʻng har kuni yigʻishtirish kerak: changdan tozalash, pol va asbob-uskunalarni sovunli — ishqorli eritma va qaynoq suv bilan yuvish. Dezinfeksiya haftasiga kamida bir marotaba hamda majburiy dezinfeksiya veterinariya vrachining talabi bilan amalga oshiriladi. Xoʻjalik xonalaridan boshqa maqsadlarda foydalanish qatʼiyan man etiladi. 74. Korxonaning barcha xodimlari shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilishlari kerak. 75. Soʻyish sexiga ishga kirayotgan shaxslar dastlabki yoʻriqnoma va tibbiy koʻrikdan hamda veterinariya-sanitariya kurslaridan oʻtishi kerak. Veterinariya-sanitariya kurslaridan oʻtmagan shaxslarni ishga qoʻyilishi uchun maʼmuriyat javobgar hisoblanadi. 76. Korxona xodimlari ishga toza va orasta ust-bosh va oyoq kiyimida kelishlari kerak. 77. Korxona xodimlari quyidagilarga majburlar: a) ish boshlanishidan oldin va tanaffuslardan soʻng qoʻllarini sovun bilan yaxshilab yuvishlari va xlorli ohak (0,2%) eritmasida dezinfeksiya qilishlari, toza sanitariya kiyimini kiyishlari, sochlarini bosh kiyim yoki roʻmol bilan yopishlari kerak; b) ishdan soʻng dush qabul qilishlari kerak; v) oshxonaga kelishdan avval sanitariya kiyimlarini kiyim almashtirish xonasida yechishlari, ovqatlanishdan oldin va keyin qoʻllarini yuvishlari kerak; g) faqat maxsus ajratilgan joylarda ovqat isteʼmol qilishlari va chekishlari mumkin. Maxsus kiyimda sexdan tashqariga chiqish taqiqlanadi. 78. Korxona maʼmuriyati quyidagi majburiyatlarga ega: a) har bir xodim uchun maxsus kiyim komplekti berishi; b) maxsus kiyimni muntazam ravishda yuvishi va xodimga toza, soz holatda berishi; v) korxonaning barcha xodimlari uchun veterinariya-sanitariya darslarini tashkil etish; g) ishga qabul qilinayotgan shaxslarni ular tibbiy koʻrikdan, shuningdek, veterinariya-sanitariya kursidan oʻtganligini tasdiqlovchi hujjat asosida (veterinariya-sanitariya kursini korxonani oʻzida tashkil etish mumkin) rasmiylashtirish. 79. Korxonalarda zararli bakteriyalar, kemiruvchilar, hashoratlar va pashsha, chivinlarga qarshi kurash choralarini koʻrish. Chiqindi va kirlarni oʻz vaqtida tozalash, chiqindi yigʻish idishlari, oʻralar, hojatxona, goʻng saqlanadigan joylarga muntazam ravishda ishlov berish. Yilning issiq vaqtida binolarga pashsha (chivin) kirib olmasligi uchun oyna, darcha va eshiklarga setka oʻrnatish kerak. Goʻshtni kir boʻlmasligi va kemiruvchilardan saqlash uchun: a) xona ostonalari va eshiklariga (40 — 50 sm balandlikdagi) listli temir yoki metall setka, yogʻochli toʻsiq qoʻyish; b) yertoʻla qavatlaridagi oynalarni va ventilyatsiya kanallarining teshiklarini himoya setkalari bilan yopish; v) devor, pol, quvur va radiator yonidagi teshiklarni metall qirrindili sement bilan suvab chiqish; g) sexlarni oʻz vaqtida oziq-ovqat qoldiqlari va chiqindilaridan tozalash, ish tugaganidan soʻng goʻsht mahsulotlarini yaxshilab yopish; d) kemiruvchilarni mexanik (qopqon, tutqich va boshqalar) yoki kimyoviy vositalar bilan yoʻq qilish kerak. Deratizatsiyaning kimyoviy usullaridan faqat mutaxassis — deratizatorlar foydalanishi mumkin. Kemiruvchilarga qarshi kurashda bakterial usullardan foydalanish taqiqlanadi. 791. Vaqtinchalik saqlash joylari parrandani stress holatiga tushmaydigan darajada yorugʻlik 10 lyuks boʻlishi, havo almashinish jarayoni 0,5-1 m/sek boʻlishi va yerda oʻrnatilgan tarozi boʻlishi kerak. 792. Parrandalar (tovuq, oʻrdak, kurka, bedana va boshqa) yuk tashish konteynerlaridan toʻgʻridan-toʻgʻri vaqtinchalik saqlash joyiga tushiriladi. 793. Parrandalarni tushirish va ilgaklarga osish jarayoni quyidagi tarzda amalga oshirilishi lozim: parrandalar joylangan konteynerlarni tushirish jarayoni mexanik tarzda yoki qoʻl mehnati yordamida amalga oshiriladi. Tushirish vaqti 40 daqiqadan oshmasligi kerak; barcha keltirilgan parrandalar vaqtincha saqlash joyiga tushirilib, yerda joylashtirilgan tarozida tortiladi; parranda solingan konteynerlar va kataklar orasidagi masofa 40 santimetrdan kam boʻlmasligi lozim. 80. 14 kundan kichik boʻlgan hayvonlar goʻsht uchun soʻyilishiga ruxsat berilmaydi. 81. Goʻsht uchun sogʻlom hayvonlarni soʻyishga ruxsat etiladi. Kasal va yuqumli kasallikka chalinganlikda gumon qilinayotgan yoki oʻlim xavfi (ogʻir jarohat, suyak sinishi, kuyish va boshqa jarohatlar) boʻlgan hayvonlarni soʻyish tegishli yoʻriqnomalar va mazkur Qoidalarda nazarda tutilgan hollarda (goʻsht inson isteʼmoliga ruxsat etilganida) ruxsat etiladi. 82. Quyidagi hollarda hayvonlarni goʻsht uchun soʻyish taqiqlanadi: Veterinariya vrachining ruxsati boʻlmaganida; kuydirgi, emfizematozli karbunkul, yirik shoxli hayvonlar oʻlati, tuyalar oʻlati, qutirish, qoqshol, xavfli shish, bradzot, qoʻylarning enterotoksemiyasi, yirik shoxli hayvonlar va qoʻylarning kataral bezgaki (til koʻkarishi), choʻchqalarning afrika oʻlati, tulyaremiya, botulizm, sap, epizootik limfangoit, melioidoz (soxta sap), miksomatoz va quyonlarning gemorragik kasalligi, parranda grippi bilan kasallangan yoki gumon qilingan hayvonlar; oʻlim talvasasida boʻlgan hayvonlar; kuydirgi kasalligiga qarshi emlangan va davolangan hayvonlarni emlashdan (davolashdan) keyin 14 kun davomida, oqsil kasalligiga qarshi emlanganda, emlanishdan keyin 21 kun davomida; malleinizatsiya qilinmagan bir tuyoqli hayvonlar. Malleinizatsiya qilinmagan hayvonlar soʻyilganda goʻsht va boshqa mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi. 83. Soʻyish uchun yuborilayotgan hayvonlar taʼminlovchi xoʻjalikda belgilangan tartibda veterinariya koʻrigidan oʻtkazilishi kerak. Brutsellez va sil kasalliklari bilan kasallangan, klinik belgilar namoyon qilgan, kasallik tashxisi aniqlanmagan, yuqumli boʻlmagan kasallikka chalingan, tana harorati yuqori yoki past boʻlgan hayvonlar, ornitoz, gripp, nyukasl kasalligiga chalingan parrandalarni soʻyish korxonalariga yuborish taqiqlanadi. Yoʻriqnomalarda koʻrsatilgan muddat davomida davolash va profilaktika maqsadlarida antibiotiklar qoʻllanilgan hayvonlarni soʻyishga yuborish taqiqlanadi. Pestitsidlar bilan ishlov berilgan hayvonlar, hashoratlar va kanalarga qarshi kurash uchun tavsiya etilgan kimyoviy vositalar roʻyxatida koʻrsatilgan muddat tugaganidan soʻng soʻyishga yuboriladi. Baliq, baliq chiqindilari va baliq uni berilganidan soʻng chorva hayvonlarini 30 kun davomida, parrandalarni esa — 10 davomida soʻyishga yuborish taqiqlanadi. 84. Soʻyishga yuborilayotgan hayvonlarning har bir partiyasi uchun veterinariya mutaxassisi tomonidan tegishli hujjatlar ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan soʻyilgan hayvon goʻshtlarining yagona elektron maʼlumotlar bazasi (keyingi oʻrinlarda — axborot tizimi) orqali rasmiylashtiriladi. Boqish va parvarishlashga noloyiq boʻlgan, jarohati boʻlgan, yuqumsiz kasallikka chalingan va tana harorati meʼyorida boʻlgan hayvonlar uchun yetkazib beruvchi veterinariya vrachi ishtirokida tuzilgan dalolatnoma ham taqdim etiladi. 85. Tekshiruv paytida sil va brutsellezga gumon qilingan hayvonlar, shuningdek, mazkur qoidalarga muvofiq goʻsht uchun soʻyishga ruxsat etilgan kasal hayvonlarni faqat davlat veterinariya xizmatining ruxsati bilan soʻyishga yuborish mumkin. Bunday hayvonlarni haydab olib borish man etiladi. 86. Ixtisoslashgan soʻyish korxonasiga hayvonlar keltirilishi bilan korxonaning veterinariya mutaxassisi (feldsher) veterinariya hujjatlari toʻgʻri rasmiylashtirilganligini axborot tizimi orqali tekshirib, ushbu hujjatlarda koʻrsatilgan hayvonlarning haqiqatda keltirilgan hayvonlarga muvofiqligini oʻrganadi va boshma-bosh veterinariya koʻrigidan oʻtkazadi. Zarur hollarda esa termometriyadan oʻtkazadi va hayvonlar ustidan veterinariya kuzatuvini oʻrnatadi. Yuqumli kasalliklarga chalingan, agoniyada boʻlgan, nobud boʻlgan hayvonlar uchragan partiyada, shu jumladan veterinariya guvohnomasida koʻrsatilgan sonning amaldagi soniga mos kelmagan hollarda, tashxis yoki tafovut sabablari aniqlangunga qadar hayvonlar karantinga qoʻyiladi, bunda karantin uch sutkadan oshmasligi kerak. Hayvonlarni transportda tashiganda nobud boʻlgan hayvon tanalari tushirilmaydi, ular mikroskopik tekshiruvlardan oʻtkaziladi va kuydirgi inkor etilganidan soʻng utilizatsiyaga yuborilib, hayvon egasi hisobidan yoʻq qilinadi. 87. Hayvonlarni tirik vazni va goʻsht sifati boʻyicha topshirish — qabul qilishda, yirik va mayda shoxli hayvonlar, choʻchqalar, tuyalar, parrandalar qabul qilingandan 5 soat davomida soʻyishga yuborilishi kerak. Agar ular avtotransportda 100 kmgacha masofada olib kelingan boʻlsa, ularda charchash alomatlari boʻlmasa va ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga yuborishdan oldin yirik va mayda shoxli hayvonlar, tuyalar va kiyiklar — 15 soatdan kam boʻlmagan, choʻchqalar — 5 soatdan kam boʻlmagan, quyonlar — 12 soatdan kam boʻlmagan, quruqlikdagi parranda — 6 — 8 soatdan kam boʻlmagan, va suvda suzuvchi parrandalar — 4 — 6 soatdan kam boʻlmagan davrda xoʻjalikda boqilmasdan saqlangan boʻlsa. Hayvonlarni soʻyishdan oldin xoʻjalikda boqmasdan saqlangan davr tovar — transport yukxatida koʻrsatilishi kerak va ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga yetkazib berish muddati kelishilgan topshirish — qabul qilish jadvalida koʻrsatilgan kun va vaqtida amalga oshirilishi kerak. Qolgan hollarda hayvonlarni ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida soʻyishdan oldin boqmay saqlash kerak: qabul qilib olinganidan soʻng yirik va mayda shoxli mollar, tuyalar va kiyiklar — 15 soatdan kam boʻlmagan, choʻchqalar — 10 soatdan kam boʻlmagan, quyonlar — 5 soatdan kam boʻlmagan davrda. Hayvonlarga suv berish chegaralanmagan, lekin soʻyishdan 3 soat oldin suv berilishi toʻxtatiladi. Xoʻjalikda soʻyishdan oldin och qoldirilmagan parrandani soʻyishga yuborilmaydi. Uzoq tashishdan soʻng charchash alomatlari kuzatilgan hayvonlarga kamida 48 soat dam beriladi, bunda ularni normal ravishda boqib suv beriladi, keyin esa yuqorida koʻrsatilgan talablar bajariladi. Otlarni soʻyishdan oldin boqmaslik ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasida barcha hollarda 24 soatdan kam boʻlmasligi kerak (malleinizatsiya natijalarigacha). Buzoq va choʻchqachalar qabul qilinganidan soʻng 6 soatdan keyin soʻyishga yuboriladi. 88. Molni tirik vazni va semizligi boʻyicha xoʻjalik yoki korxonalarda topshirish — olishda, korxonaga olib kelinganidan soʻng soʻyishdan oldin yem bermay saqlash vaqti yirik va mayda shoxli mollar, tuya, otlar uchun — 24 soatdan kam boʻlmasligi kerak, choʻchqalar uchun — 12 soatdan kam boʻlmasligi kerak, buzoq va choʻchqa bolalari uchun esa — 6 soat boʻlishi kerak. Axtalanmagan buqachalar birga kelgan partiyasi bilan alohida molxonada saqlanadi. 89. Soʻyish kuni hayvonlar veterinariya mutaxassisi tomonidan koʻrib chiqiladi va tanlov asosida hayvonlarning umumiy ahvolidan kelib chiqib termometriya qilinadi. Hayvonlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ularni soʻyishdan oldingi veterinariya koʻrigi hamda termometriya natijalari axborot tizimiga belgilangan tartibda kiritiladi. Kasal yoki tana harorati koʻtarilgan yoki pasaygan hayvonlar aniqlansa, ular ajratilib tashxis qoʻyilgunga qadar soʻyilmaydi. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga tashxisi aniq hayvonlar olib kelinganida, ular veterinariya mutaxassislari nazorati ostida sanitar soʻyish sexiga darhol soʻyish uchun yuboriladi. 90. Soʻyishdan oldin bir tuyoqlilar sap mavjudligiga bir marotabalik oftalmomalleinizatsiyaga tekshiriladi. Malleinga ijobiy taʼsir bergan hayvonlar yoʻq qilinadi. Bir tuyoqlilarni korxonaning umumiy zalida, lekin boshqa turdagi hayvonlardan alohida joyda soʻyishga ruxsat etiladi. 91. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasi hududiga tushirilgan hayvonlarni hududdan olib chiqish taqiqlanadi. 92. Hayvonlarni soʻyishdan oldin va keyin aniqlangan oʻtkir yuqumli kasalliklar barcha hollarda, shuningdek, sil, leykoz, sistitserkoz (finnoz) yoki trixinellez kasalliklari aniqlanganda, ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasining veterinariya xizmati bu haqida hayvonlar yuborilgan joydagi davlat veterinariya xizmatiga va yuboruvchiga, shuningdek, ushbu korxona joylashgan hududiy davlat veterinariya xizmatiga maʼlumot berishi kerak. 93. Soʻyishga olib kelingan hayvonlarni tekshirganda brutsellez yoki silga taʼsirchan hayvonlar aniqlanganida yoki yuqumli kasalga chalingan, yiringli yalligʻlanishi, yiringli gangrenoz yarali, mastitli, kindik va boʻgʻim yalligʻlanishi (buzoqlarda) va boshqa sabablarda ular sogʻlom hayvonlardan alohida qabul qilib olinadi va sanitariya soʻyish sexiga yuboriladi. Sanitariya soʻyish sexi boʻlmaganida, umumiy zalda sogʻlom hayvonlarni soʻyib boʻlgandan soʻng va zaldan barcha goʻshtlar va boshqa mahsulotlar olib chiqilgandan soʻng umumiy soʻyish sexida soʻyishga ruxsat etiladi. Yuqorida keltirilgan yuqumli kasalliklar bilan kasallangan hayvonlarni soʻygandan soʻng, shuningdek, hayvonlarni soʻyganda bunday kasalliklar aniqlanganida, soʻyish sexi, bunday hayvonlarni soʻyish va ishlov berishda foydalanilgan barcha jihoz va asbob — uskunalar, shuningdek, soʻyishdan oldin saqlangan joylar sanitar tozalanishi va dezinfeksiya qilinishi kerak. 94. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga olib ketilayotganida yoki qabul qilish vaqtida, temir yoʻl yoki avtotransport orqali olib kelinayotgan partiyadagi hayvonda kuydirgi kasalligi aniqlanganida, hayvonlar sanitariya tekshiruvidan oʻtkaziladi va har bir bosh termometriya qilinadi. Tana harorati meʼyorda boʻlgan va kasallik alomatlari boʻlmagan yirik va mayda shoxli hayvonlar, tuya, otlar karantinga qoʻyiladi va veterinariya mutaxassisi tomonidan kunlik termometriya bilan nazoratga olinadi. Kasallikning klinik alomatlari boʻlgan barcha turdagi hayvonlar darhol izolyatorga qoʻyiladi va u yerda davolanadi. Davolash boshlanganidan 14 kun oʻtganidan soʻng va tana harorati meʼyorlashganida ularni soʻyish uchun sanitariya soʻyish sexiga olib boriladi. 95. Yirik shoxli hayvon emfizematoz karbunkul bilan kasallanganida yoki bu kasaldan hayvonlar oʻlganda, bu partiyadagi barcha hayvonlarni veterinariya mutaxassisi tekshirib chiqadi. Harorati meʼyorda boʻlgan va kasallikning klinik alomatlari boʻlmagan hayvonlar alohida partiya bilan darhol soʻyishga yuboriladi, kasallarini esa izolyatsiya qilinib davolanadi. Tuzalgan havonlar, harorati meʼyorga kelganidan soʻng 14 kun saqlanadi va soʻyishga yuboriladi. 96. Soʻyishga topshirilayotgan hayvonlar partiyasida oqsil bilan kasallangan yoki kasallikka gumon qilingan hayvonlar aniqlanganida, hayvonlarning butun partiyasini darhol sanitariya soʻyish sexiga soʻyish uchun yuboriladi. Oqsil bilan kasallanib chiqqan va karantinga olinganidan soʻng birinchi 3 oy ichida xoʻjalikdan ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga yuborilgan hayvonlar, shuningdek, oqsilga qarshi emlangan va emlangandan soʻng 21 kun ichida soʻyishga yuborilgan hayvonlar alohida partiya bilan qabul qilinib, soʻyishga yuboriladi. 97. Qutirgan hayvonlar tishlagan hayvonlarni darhol soʻyishga yuboriladi. 98. Yongʻin, yoʻl transport hodisasi, chaqmoqdan, elektr tokidan, muzlab qolgan, choʻkib ketgan va boshqa sabablar oqibatida oʻlgan barcha turdagi uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar goʻshtini isteʼmol qilish taqiqlanadi. Bunday hayvonlarning murdalari utilizatsiya qilinishi kerak yoki veterinariya vrachi ruxsati bilan (agar ular ajralib parchalanishni boshlamagan boʻlsa) choʻchqa va qushlarga yem sifatida qaynatib berilishi, shuningdek, xom yoki qaynatilganidan soʻng pitomnikdagi hayvonlarga berilishi mumkin, bunda salmonella mavjudligiga bakteriologik tekshiruv amalga oshirishi shart, zarur hollarda hayvonlarga xavf tugʻdiradigan boshqa yuqumli va invazion kasalliklar keltirib chiqaruvchilar mavjudligiga ham tekshiruv oʻtkazilishi kerak. 99. Xoʻjalikdagi barcha toifadagi hayvonlar soʻyilganidan soʻng ularning goʻshti va boshqa mahsulotlarini veterinariya vrachi soʻyishdan keyingi veterinariya — sanitariya ekspertizasini oʻtkazishi shart. Ixtisoslashgan soʻyish korxonasidan realizatsiyaga chiqarilayotgan hayvon tanasi (har bir boʻlagi) boʻlaklariga axborot tizimi orqali shakllantiriladigan QR kod yorligʻi yopishtiriladi hamda goʻsht veterinariya-sanitariya ekspertizasidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi tegishli tamgʻa (QR kodli yorligʻi) bosiladi. Realizatsiyaga chiqarilayotgan boʻlaklarga belgilangan shakldagi veterinariya hujjatlari (maʼlumotnoma, xulosa) axborot tizimi orqali rasmiylashtiriladi. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida hayvonlarni uzluksiz qayta ishlash jarayoni bilan soʻyilgan hayvon goʻshti va organlarini veterinariya — sanitariya ekspertizasidan oʻtkazish uchun quyidagi ish joylari jihozlanishi kerak: yirik shoxli hayvonlar va otlarni qayta ishlash liniyasiga — 4 ish joyi: kalla, ichki organlar, goʻshti, yakuniy tekshiruvlar uchun; choʻchqalarni qayta ishlash uchun — 5 ish joyi: jagʻ osti limfa tugunlarini kuydirgiga tekshirish (terini shilib goʻshtni ajratganda bu joyni qonsizlantirish joyidan keyin joylashtiriladi, goʻshtni shparka bilan ishlov berilganda esa, — kuydirish pechi ortida, kuydirgiga tekshirish joyini boshlarni tekshirish joyi bilan birlashtirib joylashtiriladi), kallalarni tekshirish, ichki organ, goʻshtni tekshirish va yakuniy tekshirish ish joylari. mayda shoxli hayvonlarni qayta ishlash liniyasida tekshirish uchun 3 ish oʻrni boʻladi: ichki organlar, goʻsht va yakuniy tekshirish. Kasallikka shubhalangan soʻyilgan hayvonni mukammal veterinariya tekshiruvini oʻtkazish uchun zaxira liniyasiga joylashtiriladi. Soʻyish va soʻyilgan hayvonni boʻlaklarga ajratish uchun harakatlanadigan liniyasi boʻlmagan ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida soʻyilgan hayvonlar kallasi, oʻpka — jigar va qorataloq veterinariya tekshiruvi uchun maxsus ilgaklarga osilishi yoki stolga joylashtirilishi kerak. 100. Soʻyilgan hayvon va ichki organlarining veterinariya tekshiruvi uchun joylar qulay va yaxshi yoritilgan boʻlishi kerak, mol kasalligi aniqlanganida ularni qayd qilish uskunalari boʻlishi kerak, sterilizatorlar (pichok, ilgak va boshqa anjomlarni zararsizlantirish uchun), issiq va sovuq suvli qoʻl yuvish joylari, sovun, qoʻl va sochiqlarga ishlov berish uchun dezinfeksiyalovchi eritmali baklar boʻlishi kerak. Harakatlanadigan konveyer bilan jihozlangan hayvonlarni qayta ishlash liniyasida qoidalarning koʻrsatilgan boʻlimida nazarda tutilgan veterinar tekshiruvining biron — bir ish joyi boʻlmaganida yoki bunday ish joyining kerakli veterinariya xizmati mutaxassisi bilan taʼminlanmagan hollarda, bu liniyada hayvonlarni qayta ishlashga ruxsat berilmaydi. 101. Texnologik sxema va quyidagi talablarga binoan veterinariya tekshiruvi uchun kalla va ichki organlar korxona ishchilari tomonidan tayyorlanishi kerak: yirik shoxli hayvon kallasi tanasidan ajratiladi, pastki jagʻ kesishma burchagi bilan osib qoʻyiladi, tilini tepasidan va yonlaridan shikastlamay ogʻiz boʻshligʻidan erkin tushib turadigan qilib kesib olinadi va tekshirilish kerak boʻlgan barcha limfa tugunlari saqlab qoʻyiladi; ot kallasi tanasidan ajratiladi va kalladan tili ajratilgandan soʻng butunligini saqlagan holda burun pardadevori chopiladi; choʻchqa kallasi bir oz kesib soʻyishdan keyingi veterinariya ekspertizasi tugagunicha tanasi bilan birga qoldiriladi, terisini shilganda yoki kuydirgandan soʻng kallasi ensa va chap yuzi tomonidan kesib ensa atlant boʻgʻimini chiqariladi, ogʻiz boʻshligʻidan tilni kekirdak bilan kesib olinadi va tekshiruv oxirigacha olib qoʻyiladi; buzoq, qoʻy va echki kallalari ensa — atlant boʻgʻimidan ajratiladi, ichki organlari tekshiruvi tugagunicha tana bilan birga qoldiriladi; tanadan chiqarib olingan oʻpka va kekirdak, yurak va jigar veterinariya tekshiruvi tugagunicha bir-biri bilan tabiiy bogʻlanib turishi kerak (liver) va ularda limfa tugunlari saqlab qolinishi kerak; konveyer stollariga qoʻyiladigan ichki organlarni veterinariya vrachi tana bilan birga tekshirishi kerak. 102. Kalla, ichki organ va tana quyidagi tartibda tekshiriladi: yirik shoxli hayvon kallasini tekshirishda jagʻosti, quloq oldi, medial va zarur hollarda, lateral halqum limfa tugunlari ochiladi. Labi va tili tekshirilib paypaslanadi. Chaynash mushaklari yuzasiga parallel ravishda (tashqi tomonida ikki kesim, ichkida bitta kesim bilan) har bir tomonidan sistitserkoz (finnozni) aniqlash uchun kesib koʻriladi; qorataloq: tashqi qismi va ichi kesib tekshiriladi; oʻpka: tashqi tomondan tekshirib, har bir boʻlagi paypaslanadi. Chap bronxial, traxebronxial va yurak limfa tugunlari ochiladi. Yirik bronx joylarida (yem massalari aspiratsiyasi va boshqalar) va patologik oʻzgarishlar aniqlangan joylarida parenximani kesib koʻzdan kechiriladi; yurak: yurak oldi xaltasi ochiladi. Epikard, miokard holati tekshiriladi, yurakning oʻng va chap qismlari katta qiyalik bilan kesiladi, endokard va qon holati tekshiriladi, yurak mushaklarining 1-2 uzunasiga va 1 koʻndalang kesiladi (sistitserkoz, sarkotsistoz va boshqalar). jigar: diafragmal va visseral tomonlardan tekshirib paypaslanadi. Diafragma jigarga yopishib qolganida, uni kesib olib, jigar parenximasini patologik oʻzgarishlarga tekshiriladi. Portal limfa tugunlarini kesib tekshiriladi va visseral tomondan oʻt yoʻli boʻylab 2-3 chuqur boʻlmagan kesim qilinadi; buyrak: ishchilar kapsulasidan ajratiladi, koʻzdan kechirib paypaslanadi, patologik oʻzgarishlar koʻringanida kesiladi; oshqozon (oshqozonoldi): serozli sirtini tashqaridan tekshiriladi, limfa tugunlari kesib tekshiriladi. Zarur hollarda, oshqozon ochilib shilliq qavati tekshiriladi. Qiziloʻngach tekshiriladi (sistitserkoz, sarkotsistozga); ichaklar: seroz qoplama tomonidan tekshiriladi va bir nechta brijeykali limfa tugunlar kesiladi; yelin: yaxshilab paypaslanib bir — ikkita chuqur parallel kesim qilinadi. Yelin usti limfa tugunlari ochiladi; bachadon: moyak, qovuq, meʼda osti bezi tekshiriladi, zarur hollarda ochiladi; tana: tashqi va ichki tomondan tekshiriladi, oʻsma va boshqa patologik oʻzgarishlarga ahamiyat qaratiladi. Yuqumli kasal yoki hazm qilish bilan bogʻliq kasalliklarga gumon qilinganda, limfa tugunlari ochiladi: yuza-boʻyin (kurak oldi suyagi), qanotosti (birinchi qovurgʻa va qanotosti), qovurgʻa — boʻyin, qovurgʻa orasidagi, kranial koʻkrak, koʻkrak usti, bel, qovurgʻa bilan qorin orasidagi, toz,tizza, yuza chov, quymuch va tizza osti. Zarur hollarda, sistitserk (finallarni) aniqlash uchun qoʻshimcha ravishda boʻyin, kurak — tirsak, bel, orqa, toz mushaklari va diafragma mushaklari boʻylamasiga kesiladi. Buzoqlarning kindigi ham tekshiriladi va oyoqlar (bilak va sakrash) boʻgʻimlari ochiladi. 103. Mayda shoxli hayvonlar: ichki organlari, bosh va tanasini yirik shoxli hayvonlar kabi tekshiriladi. Kazeozli limfadenitni aniqlash uchun boʻyin yuza va tizza burmast limfa tugunlari tekshiriladi. 104. Choʻchqalarda: kallasi: qoni oqizilganidan soʻng tana terisi shilib olinib, jagʻosti sohasidan yara teshigidan pastki jagʻ bitishi burchagi tomonga teri va mushaklar uzunasiga kesiladi, ikki tomondan jagʻosti limfa tugunlari ochib tekshiriladi (kuydirgiga). Agar choʻchqa tanasiga terini shilmasdan ishlov berilsa, jagʻosti limfa tugunlari va boshning boshqa qismlari kuydirishdan keyin tekshiriladi; kalla tekshirilganda jagʻosti, quloq oldi va boʻyin limfa tugunlari, tashqi va ichki chaynash mushaklari (sistitserkozga) kesib tekshiriladi. Til tekshirilib paypaslanadi; boʻgʻiz shilliq qavati, kichik til va bodomsimon bez tekshiriladi; qorajigar: tashqi tomondan tekshiriladi, parenxima ochiladi, zarur hollarda limfa tugunlari ham ochiladi; oʻpka: tashqi tomondan tekshiriladi, paypaslanib bronxial limfa tugunlari kesiladi (chap, oʻng va oʻrta); oshqozon, qiziloʻngach, ichak, buyrak, yurak yirik shoxli hayvon kabi tekshiriladi va oʻrganiladi; jigar diafragmal va visseral tomonlardan tekshirib paypaslanadi, visseral tomondan qismlarni kesishish joyida koʻndalang kesim boʻylab oʻt yoʻllari tekshiriladi; tana: yirik shoxli hayvon kabi tekshiriladi. Sistitserkozga tekshirish uchun zarur hollarda bel, boʻyin, kurak-tirsak (ankoneus), orqa, toz va diafragma mushaklari kesilib tekshiriladi; mushak toʻqimasining lokallashgan chuqur qatlamida yalligʻlanish jarayonlariga gumon boʻlganda (abssess va boshqalar), boʻyin sohasidagi mushak ikki — uch kesim qilinadi (boʻyinning yurak qismida). tananing old qismida yalligʻlanish aniqlanganida, jagʻ osti va quloq orti limfa tugunlaridan tashqari ustki boʻyin limfa tugunlarini ham tekshirish kerak. 105. Otlarda: kalla: jagʻ osti va til osti limfa tugunlari kesiladi, burun boʻshligʻi va chopilgan burun devori tekshiriladi; oʻpka: nafas olish yoʻllari, yirik bronxlar ochiladi va shilliq qatlami tekshiriladi. Barcha bronxial va nafas olish yoʻllari boʻylab joylashgan chuqur boʻyin limfa tugunlari ochilib tekshiriladi. Oʻng va chap oʻpka qismlari ikkita qiya kesim boʻylab kesiladi, kesilgan joylar koʻrilib paypaslanadi;. qorataloq, jigar, buyrak, ichak, oshqozon, yurak va boshqa organlar: yirik shoxli hayvonlar kabi tekshiriladi; tana: tashqi va ichki tomondan tekshiriladi, oʻsma va boshqa patologik oʻzgarishlariga ahamiyat qaratiladi. Yuqumli kasallikka gumon qilinganida, tekshiriladigan limfa tugunlari ochilib tekshiriladi, qoʻshimcha ravishda mushkalar (kuraklarning ichki tomonidan) melanomaga, qorin devorlari ichki yuzasi alfortiozga tekshiriladi. Onxotserkoz (granulyatsion toʻqima koʻrinishida patologik oʻzgarishlar, chandiqlanish va boshqalar) gumon paydo boʻlganida, boʻgʻin boʻylab mushaklar koʻkrak umurtqasidagi qiltiq oʻsimtagacha uzunasiga qiya kesiladi. 106. Tuyalarda: barcha organ va tanasi yirik shoxli hayvonlar kabi tekshiriladi. Bir nechta joyidan kesib, umurtqa bilan koʻkrak qafasi oraligʻida choʻzilgan oʻrta devor limfa tugunlari ochilib tekshiriladi. Yuqumli kasalliklar: 107. Kuydirgi. Kuydirgiga gumon qilinganda hayvonlarni soʻyish toʻxtatiladi. Gumon qilinayotgan soʻyilgan hayvondan taloq boʻlagi, toʻqimaning oʻzgargan qismlari va kasallangan limfa tugunlari olinib, laboratoriyaga bakterioskopik va bakteriologik tekshiruv uchun yuboriladi. Tekshiruv natijalarini olguncha soʻyilgan hayvon va barcha organlari alohida joyda izolyatsiya qilinadi. Bakterioskopik tahlil natijasida kuydirgi tasdiqlansa, soʻyilgan hayvon organlari va terisi bilan bakteriologik tahlil natijalarini kutmay oʻrnatilgan veterinariya-sanitariya qoidalari asosida yoʻq qilinadi. Boshqa hayvonlarni soʻyishdan olingan, barcha qismlar (oyoq, quloq, yelin, qon va boshqalar) kuydirgi bilan kasallangan hayvonni soʻyganda aralashib ketgan boʻlsa, hammasi kuydirish yoʻli bilan yoʻqotiladi. Sogʻlom hayvon terilari kuydirgi bilan kasallangan hayvon terisiga tekkan boʻlsa, hayvon xom ashyosi va uni tayyorlash saqlash va qayta ishlash korxonalarini dezinfeksiya qilish yoʻriqnomasida koʻzda tutilgan tartibda majburiy dezinfeksiya qilinadi. Kuydirgi batsillalari bilan zararlanganlikda gumon qilinayotgan boshqa soʻyilgan hayvonlar va ularning mahsulotlari texnologik jarayon davomida soʻyilgandan soʻng 6 soat ichida ochiq qozonlarda qaynatiladi yoki 3 soat davomida (yopiq qozonlarda esa 0,5 MPa da 2,5 soat davomida) qaynatib zararsizlantiriladi. Koʻrsatilgan muddat davomida zararsizlantirishning iloji boʻlmasa, bu soʻyilgan hayvonlar tanalari plyus 10°C haroratdan yuqori boʻlmagan xonada izolyatsiya qilinishi kerak, soʻng yuqorida koʻrsatilganidek, zararsizlantirishga yuboriladi, lekin soʻyilgandan soʻng 48 soatdan oshmasligi kerak. Agar buning iloji boʻlmasa, zararsizlantirilishi kerak boʻlgan hayvon tanalari va mahsulotlari utilizatsiya va kuydirish usulida yoʻqotilishi kerak. Texnologik jarayon davomida soʻyilgan hayvon va mahsulotlarni kuydirgi batsillalari bilan zararlanganligi laboratoriya sinovlarida tasdiqlanmasa, cheklovlarsiz chiqariladi. Kuydirgiga gumon qilinayotgan soʻyilgan hayvonning bakterioskopik tekshiruvi salbiy boʻlsa, bakteriologik tekshiruv natijalari olingunicha izolyatsiyada qoldiriladi va sexda boshqa amaliyotlarni oʻtkazish zarurati (dezinfeksiya va boshqalar) veterinariya mutaxassisi tomonidan belgilanadi. Bakteriologik tekshiruvda kuydirgi tasdiqlansa, kuydirgi batsillasi bilan zaharlanganda gumon qilingan soʻyilgan hayvon va boshqa soʻyish mahsulotlarini mazkur boʻlimning ikkinchi xatboshida koʻrsatilgani kabi ish tutiladi. 108. Emfizematozli karbunkul, xavfli shish, bradzot va qoʻylarning yuqumli enterotoksemiya kasalligi tasdiqlangan taqdirda, soʻyilgan hayvon organlari bilan birga kuydirish yoʻli bilan yoʻqotiladi. Boshqa hayvonlarni soʻyishdan olingan barcha qismlar (oyoq, quloq, yelin, qon va boshqalar) koʻrsatilgan kasallik aniqlangan hayvonni soʻyganda aralashib ketgan boʻlsa, hammasi kuydirish yoʻli bilan yoʻq qilinadi. 109. Manqa, botulizm, epizootik limfangoit, saqov kasalliklari aniqlangan taqdirda, soʻyilgan hayvon va ichki aʼzolari va terisi utilizatsiya qilinadi. Sap va epizootik limfangoit qoʻzgʻovchisi bilan zararlangan deb gumon qilinayotgan barcha soʻyilgan hayvonlar texnologik jarayon davomida qaynatilgandan soʻng chiqariladi, ichki aʼzolari esa utilizatsiyaga yuboriladi, soʻyilgan hayvonni qaynatishni imkoni boʻlmasa ular ham utilizatsiya qilinadi. Texnologik jarayon davomida botulizm qoʻzgʻatuvchisi bilan zararlangan hayvon goʻshtlari ham utilizatsiyaga yuboriladi. Saqov aniqlanganida bosh va ichki aʼzolarini utilizatsiyaga yuboriladi, bakteriologik tekshiruv davomida salmonella yoki saqov qoʻzgʻatuvchisi aniqlanmasa, goʻshtni cheklovlarsiz chiqariladi. Goʻshtdan salmonella yoki saqov streptokokki aniqlanganida qaynatishga yuboriladi. 110. Sil. Ozgʻin soʻyilgan hayvonlarda organ va limfa tugunlarida silning har qanday shakli aniqlanganida hamda semizligidan qatʼiy nazar soʻyilgan hayvonlar tanasi, boshi, ichki aʼzolari (shu jumladan ichagi) umumiylashgan sil jarayonida, yaʼni bir vaqtda koʻkrak va regonar limfa tugunlari bilan qorin aʼzolari kasallangan boʻlsa utilizatsiyaga yuboriladi. Soʻyilgan choʻchqa tanasida faqat jagʻosti limfa tugunlarida oq qoplama koʻrinishidagi sil shikastlanishi kuzatilsa, limfa tugunlari kesib tashlanadi, boshi va tilini qaynatishga yuboriladi, tana, ichki aʼzolari va ichaklarini cheklovlarsiz chiqariladi. Faqat brizjeyka limfa tugunlariga sil oʻtganida ichakni utilizatsiyaga yuboriladi, ichki aʼzolari esa cheklovsiz chiqariladi. Choʻchqa tanasi limfa tugunlarida korinobakteriyalardan kelib chiqqan kasallanish aniqlanganida, kasallangan limfa tugunlarini kesib tashlagandan soʻng tana va aʼzolari cheklovsiz chiqariladi. Choʻchqa tanasi va ichaklarida parranda turidagi atipik mikrobakteriyalar keltirib chiqargan kasallanish aniqlanganida, tana va organlar bilan ushbu boʻlimda koʻrsatilgani kabi ish tutiladi. Tuberkulinga taʼsirchan hayvonni soʻyganda, sil kasalligi aniqlanishiga qarab goʻsht va boshqa mahsulotlarning sanitar baholash amalga oshiriladi. Agar sil kasallanishi limfa tugunlar, toʻqima va aʼzolarda aniqlanmasa, tana va soʻyishning boshqa mahsulotlari cheklovlarsiz chiqariladi. 111. Psevdotuberkulez. Oriqlik va koʻp sonli limfa tugunlari kasallanishi va mushaklarda psevdotuberkulez jarayoni aniqlanganida, soʻyilgan hayvon va ichki aʼzolarini utilizatsiyaga yuboriladi. Oriqlik boʻlmaganida va faqat ichki aʼzolari yoki limfa tugunlari kasalligi boʻlganida, ichki aʼzolarini utilizatsiyaga yuboriladi, soʻyilgan hayvon goʻshti va boshqa mahsulotlarini cheklovlarsiz chiqariladi. 112. Paratuberkulezli enterit. Ichak, brizjeyka limfa tugunlari, boʻgʻiz, jagʻ orasidagi soha, boshda patologik oʻzgarishlar boʻlganida, oʻzgargan aʼzo va brizjeyka va ichaklarni utilizatsiyaga yuboriladi, soʻyilgan hayvon goʻshti va boshqa mahsulotlarini cheklovlarsiz chiqariladi. Oriq soʻyilgan hayvonlar va ularning aʼzolari koʻrsatilgan kasalliklar boʻlganida utilizatsiyaga yuboriladi. 113. Oqsil bilan kasallangan yoki kasallikda gumon qilinayotgan hayvonlar bilan bir partiyada boʻlgan soʻyilgan hayvonlar goʻshti va boshqa mahsulotlarini qaynatilgan yoki — dudlangan turdagi kolbasa, qaynatilgan pazandachilik mahsulotlari yoki konservalar tayyorlash uchun yuboriladi. Koʻrsatilgan mahsulotlar uchun goʻshtni qayta ishlashni imkoni boʻlmasa, qaynatib zararsizlantiriladi. Goʻsht va boshqa soʻyish mahsulotlarini hom xolda chiqarish taqiqlanadi. Koʻpgina mushaklarda (toz va koʻkrak qismlarida, yelka qismi va h.k), koʻp sonli yoki keng tarqalgan nekrotik oʻchoqlar boʻlganida, shuningdek, oyoqlar, yelin va boshqa aʼzolarning gangrenali yoki yiringli yalligʻlanishi bilan kechgan oqsilning ogʻirlashgan holatlarida, soʻyilgan hayvon va boshqa aʼzolarini utilizatsiyaga yuboriladi. Mushaklarda bittalik nekrotik oʻchoqlar boʻlganida, mushak qismlari utilizatsiyaga yuboriladi, aʼzolari va qolgan goʻshtni ishlatish masalasi bakteriologik tekshiruv natijalari asosida hal qilinadi. Ichak, qiziloʻngach, qovuqlar boshqa xom ashyodan ajratilgan holda texnologik ishlov beriladi va usti va tashqi tomonini formaldegidning 0,5 foizli eritmasi bilan yuviladi, sirka kislotasining 0,08 foizli konsentratsiyasi qoʻshilgan osh tuzi eritmasiga boʻktiriladi: ichaklar — 4 soat davomida, qizil oʻngach va qovuqlar — 24 soat davomida. Koʻrsatilgan usulda zararsizlantirilmagan ichak mahsulotlari utilizatsiyaga yoʻnaltiriladi. Kasal, kasallangan va zaharlanishda gumonlanayotgan hayvonlar terisi dezinfeksiya qilinadi. Oqsil aniqlanishidan avval olingan terilar, shuningdek, yuqimli teriga tegmagan sogʻlom hayvonlardan olingan terilar, ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalaridan dezinfeksiyasiz alohida vagonlarga yoki avtomashinalarga solishga va birlamchi bazalarga kirmasdan aynan charm zavodlariga olib borishga ruxsat etiladi. Shoxlar, tuyoq, soch, tuklarni 1 foizli formaldegid eritmasida dezinfeksiya qilinadi, shundan soʻng cheklovlarsiz chiqariladi. Oqsil bilan kasallangan hayvonlarni majburiy soʻyganda, goʻsht va boshqa mahsulotlarni faqat qaynatgandan soʻng xoʻjalik ichida ishlatiladi. Xom holda xoʻjalik tashqarisiga olib chiqish taqiqlanadi. Teri, shox, tuyoq, soch va tuklar dezinfeksiya qilinishi kerak. 114. Brutsellez. Brutsellezning klinik yoki patologanatomik alomatlari boʻlgan barcha turdagi hayvonlarni soʻyganda olingan goʻshtni qaynatgandan soʻng chiqariladi. Brutsellezga taʼsir etadigan, lekin brutsellezning klinik alomatlari boʻlmagan yoki goʻsht va aʼzolarida patologoanatomik oʻzgarishlar boʻlmagan yirik qoramol goʻshti cheklovlarsiz chiqariladi. Brutsellezga taʼsir etadigan va echki — qoʻy turidagi brutsellezga (melitenzisga) gumonli xoʻjaliklardan (ferma) kelib tushgan yirik qoramol va choʻchqa goʻshti kolbasa yoki konserva uchun qayta ishlanadi. Brutsellezning klinik yoki patologik alomatlari boʻlgan barcha turdagi hayvonlar goʻshtni suyakdan ajratishda olingan suyaklar, shuningdek, brutsellezga taʼsirchan qoʻy va echki tanalarini yogʻ ajratish uchun eritishga yuboriladi yoki hayvonlarga quruq yem ishlab chiqarish uchun joʻnatiladi. Brutsellezga taʼsir etadigan yoki brutsellezning klinik alomatlariga ega barcha turdagi hayvonlarni soʻyganda olingan bosh, jigar, yurak, oʻpka, buyrak, oshqozon va boshqa ichki aʼzolarni hom holda sotish taqiqlanadi; ular qaynatgandan soʻng chiqariladi yoki kolbasa va boshqa qaynatilgan mahsulotlar tayyorlash uchun qayta ishlashga yuboriladi. Mol va choʻchqa qulogʻi va oyoqlari, dumi sanoatda qayta ishlashdan yoki qaynatishdan avval qaynoq suvga botirib olinishi yoki kuydirilishi kerak, mol va choʻchqa boshi — kuydirilgan, oshqozoni esa qaynagan suvga yuvilgan boʻlishi kerak. Brutsellezga taʼsirchan, lekin brutsellezning klinik alomatlari va tana va aʼzolarida patologoanatomik oʻzgarishlar boʻlmagan sigir, qoʻy va echki yelini qaynatgandan soʻng chiqariladi, brutsellezning klinik alomatlari yoki patologoanatomik oʻzgarishlar boʻlganida utilizatsiyaga yuboriladi. Brutsellezga taʼsirchan hayvonlardan olingan ichak, qiziloʻngach va qovuqlar 48 soat davomida 15 — 20 °C haroratda 1:2 suyuqlik koeffitsiyentida 0,5% tuzli kislotali 1 foizli tuzli eritmada ushlanadi. Brutsellez bilan klinik kasallangan hayvonlarning ichak, qiziloʻngach va qovuqlari utilizatsiya qilinadi. Brutsellez bilan klinik kasallangan va brutsellezga taʼsirchan hayvonlardan olingan qon hayvonlarga quruq yem yoki texnik mahsulotlar ishlab chiqarishga ruxsat etiladi. Qoʻy va echkilar brutsellez (melitenzis tipi) bilan kasallangan hayvonlar terisi, shoxi va tuyogʻi dezinfeksiyadan soʻng chiqariladi. 115. Leptospiroz bezgaki. Hayvonlarning xlamidiozli (enzootik) aborti. Agar leptospiroz aniqlansa va ikki kun davomida yoʻqolmayotgan mushaklarning degenerativ oʻzgarishlari boʻlsa yoki sariq rangga boʻyalsa, goʻsht va ichki aʼzolarni utilizatsiyaga yuboriladi. Mushaklarda degenerativ oʻzgarishlar boʻlmasa, lekin unda ikki kun davomida yoʻqolayotgan sariq rang boʻlsa, patalogik oʻzgarishi boʻlmagan goʻsht va ichki aʼzolarini qaynatishdan soʻng chiqariladi. Ichak va patologik oʻzgargan aʼzolarini utilizatsiyaga yuboriladi. Hayvonlarda Ku bezgagi va xlamidiozli (enzootik) abort aniqlanganida, goʻsht va oʻzgarmagan aʼzolarini qaynatishdan soʻng chiqariladi, oʻzgargan aʼzolar hamda qon utilizatsiya qilinadi. Hayvonlar xlamidiozida patologik oʻzgarishlar boʻlmagan ichak, qiziloʻngach, qovuqlarni 30 daqiqa davomida 0,5 foizli formaldegid eritmasida tozalagandan soʻng ishlatiladi. Suyaklar 2,5 soat qaynatiladi. Leptospiroz, xlamidiozli (enzootik) aborti, Ku bezgagiga tekshirilganda faqat ijobiy taʼsir koʻrsatayotgan hayvonlar soʻyilganda, yaʼni ularda mushkka toʻqimalarida va aʼzolarida klinik alomatlar yoki patalogoanatomik oʻzgarishlar boʻlmaganida, goʻsht va boshqa mahsulotlarini cheklovlarsiz chiqariladi. Leptospiroz, xlamidiozli (enzootik) aborti yoki Ku bezgagi bilan klinik kasallangan hayvonlarning terisi, sochi, shoxi va tuyoqlari dezinfeksiyadan soʻng chiqariladi. 116. Aktinomikoz. Faqat bosh limfa tugunlari aktinomikoz bilan kasallanganida ular olib tashlanadi, bosh esa qaynatishga yuboriladi. Bosh suyaklari va mushaklari kasallanganida esa uni butunlay utilizatsiyaga yuboriladi. Ichki aʼzolar va til aktinomikoz bilan cheklangan kasallanganida, ularning kasallangan joyini kesib tashlab chiqariladi; ichki aʼzolari va til keng kasallanganida ularni utilizatsiyaga yuboriladi. Suyak, ichki aʼzolar, mushaklar kasalligi keng tarqalgan aktinomikoz jarayonida soʻyilgan hayvonni barcha aʼzolari bilan birga utilizatsiya qilinadi. 117. Choʻchqalar oʻlati. Saramas. Auyeska kasali. Pasterellez (gemorragik septitsemiya). Listerioz. Salmonellez. Yuqorida koʻrsatilgan kasallikka chalingan yoki gumonlanayotgan hayvonlarning goʻshti va mahsulotlarini hom holda chiqarish taqiqlanadi. Oʻlatga qarshi emlangan choʻchqalar va soʻyilishdan oldin yuqori harorati boʻlgan yoki soʻyilgandan soʻng sanitar tekshiruvda ichki aʼzolarining patologik oʻzgarishlari aniqlangan choʻchqalar oʻlat bilan kasallangan deb hisoblanadi. Mushaklarda degenerativ yoki boshqa patologik (abssess va boshqalar) oʻzgarishlar boʻlganida, goʻsht va ichki aʼzolarni utilizatsiyaga yuboriladi. Soʻyilgan hayvonda va ichki aʼzolarida patologik oʻzgarishlar boʻlmaganida, salmonellaga bakteriologik tekshiruvi (listeriozdan tashqari) oʻtkazilgandan soʻng ularni ishlatish haqida qaror qabul qilinadi. Bunda goʻsht va ichki aʼzolarida salmonella aniqlanganida, ichki aʼzolar utilizatsiyaga yuboriladi, goʻshtni esa qaynatish dan soʻng chiqariladi yoki konservalar ishlab chiqarish uchun yoʻnaltiriladi. Salmonella boʻlmaganda, goʻsht, shpik va ichki aʼzolarini qaynatilgan — dudlangan kolbasa va konservalar yoki qaynatishga yoʻnaltirishga ruxsat etiladi. Roja, pasterellez va listeriozda goʻshtni bundan tashqari qaynatilgan kolbasa, qaynatilgan — dudlangan toʻshi va koreyka uchun ishlatishga ruxsat beriladi. Listerioz bilan kasallangan hayvonlarning patologik oʻzgargan ichki aʼzolari, ichaklari va boshlari barcha hollarda 100 °C haroratda ishlov berish bilan yoki shu haroratda 1 soat davomida qaynatib utilizatsiya qilinadi. Terilari dezinfeksiya qilinadi. 118. Yuqumli atrofik rinit. Kasalga gumonlanganda tekshirish uchun boshini boʻylamasiga ikkiga chopishadi. Burun havo yoʻllari tekshiriladi: burun boʻshligʻidagi shilliq qavatida yalligʻlanish va nekrotik jarayonlar, chanoqlar atrofiyasi aniqlanganida boshi, tili, qiziloʻngach va oʻpkani utilizatsiyaga yuboriladi. Goʻsht va boshqa aʼzolarini (jigar, buyrak, qorajigar va boshqalar) ularda degenerativ oʻzgarishlar boʻlmaganida cheklovlarsiz chiqariladi. 119. Yuqumli rinotraxeit. Paragripp-3. Virusli diareya. Adenovirusli infeksiya. Veterinariya sanitariya ekspertizasi natijalariga koʻra isteʼmolga loyiq deb topilgan goʻsht va submahsulotlar qayta ishlash uchun yuboriladi. Goʻsht va ichki aʼzolarda patolgoanatomik oʻzgarishlar boʻlganida bakteriologik tekshiruvlar bajariladi. Salmonella aniqlanganida ichki organlar utilizatsiyaga yuboriladi, goʻsht esa qaynatishdan soʻng yoki konserva tayyorlashga yuboriladi. Bosh, traxeya, qiziloʻngach, qovuq, goʻshtni suyakdan ajratganda olingan suyak, qon, patologik oʻzgargan aʼzo va toʻqimalar, shoxi va tuyoqlari utilizatsiyaga yuboriladi. Terini koʻp miqdordagi osh tuzi va 1 foizli tuzli kislota qoʻshilgan eritmada (NCl ga hisoblanganda) 24 soat davomida dezinfeksiya eritmasi 15 — 18 °C haroratida, va suyuqlik 1:4 koeffitsiyentida dezinfeksiya qilinadi. Neytralizatsiyani 6% osh tuzi boʻlgan, neytralizatsiya tugagunicha xom ashyo vazniga bir necha marotaba 0,5 % kalsiylangan soda qoʻshilib amalga oshiriladi; neytralizatsiya tugashini indikator belgilaydi. 120. Koqshol. Bosh, goʻsht va boshqa mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi. 121. Qoramolning xavfli kataral isitmasi, otlar ensefalomiyeliti kasalliklarida goʻsht qaynatishga yuboriladi, bosh va kasal aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Teri dezinfeksiya qilinadi. 122. Otlarning yuqumli anemiyasi. Kasal hayvonlar goʻshti va mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi. Klinik alomatlari boʻlmagan, lekin serologik tekshiruvda ijobiy yoki 7 — 20 kun oraligʻida ikkita gumonli natija boʻlganida hayvonlar sanitar kushxonada soʻyiladi, goʻsht esa qaynatib zararsizlantirgandan soʻng ishlatiladi. Boshi, suyagi va ichki aʼzolari utilizatsiya qilinadi. Teri dezinfeksiya qilinadi. 123. Choʻchqalarning virusli (transmissiv) gastroentriti. Kasal va kasallikni yuqtirishga gumonlanayotgan choʻchqalarning goʻsht va submahsulotlari qaynatilgan, qaynatilgan — dudlangan kolbasa va konservalar ishlab chiqarishga yoʻnaltiriladi. Goʻsht va submahsulotlarni kolbasa mahsulotlarini qayta ishlash imkoni boʻlmasa, ular qaynatib zararsizlantiriladi. Kasallikdan tuzalgan hayvonlarning goʻsht va submahsulotlari cheklovlarsiz chiqariladi. Kasal choʻchqalarning ichagi, qovugʻi va qiziloʻngachi utilizatsiya qilinadi. Kasallikka, yuqtirishga gumonlangan, va kasallikdan tuzalgan hayvonlarning ichagi, qovugʻi va qiziloʻngachi bir soat davomida 0,5 foizli formaldegid eritmasida yuvilib, keyin suvda chayiladi, qaynatilgan kolbasa mahsulotlarining poʻsti sifatida ishlatilishi mumkin. Yogʻi eritilganidan soʻng suyaklar, qon, tuyoqlar hayvonlarga yem uchun qayta ishlanadi. Kasal va kasallikka gumon qilingan choʻchqa terilari dezinfeksiya qilinadi. Kasallikdan tuzalgan hayvonlar terisi cheklovlarsiz chiqariladi. 124. Choʻchqalarning enzootik ensefalomiyeliti (Teshen kasali). Soʻyilgan hayvonning goʻshti va mahsulotlari qaynatilgan — dudlangan kolbasa va konservalarga qayta ishlov berishga yoki qaynatishga yoʻnaltirishga ruxsat etiladi. Zelets va ilvira tayyorlash uchun bosh, oyoq va dumlarini ishlatishga ruxsat beriladi. Suyak, qon, bosh va orqa miya, ichak, oshqozon, qovuq, qiziloʻngach, tuyoqlar hayvonlar uchun quruq yem tayyorlashda qayta ishlanadi. Mushaklarda degenerativ oʻzgarishlar boʻlganida, goʻsht va barcha ichki aʼzolarni utilizatsiya qilinadi. Hayvonlarning terisini shilishmaydi, ularni kuydirish yoki qaynab turgan suvga botirish mumkin. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga dezinfeksiya qilinadigan terilarni shilishga ruxsat etiladi. 125. Choʻchqalarning vezikulyar kasalligi. Kasal va kasallikni yuqtirishga gumonlangan choʻchqalardan olingan goʻsht va boshqa mahsulotlar texnologik yoʻriqnomalarda belgilangan rejimlar boʻyicha tayyorlanadigan qaynatilgan, qaynatilgan — dudlangan va dudlangan — yopilgan kolbasa mahsulotlari va konservalarga ishlatiladi. Submahsulotlarni zelets va ilvira, qaynatilgan kolbasa va konservalar tayyorlash uchun ishlatiladi, bunda texnologik yoʻriqnomalarda belgilangan rejimlarga rioya etilishi kerak. Yogʻlarni eritgandan soʻng suyaklari oshqozon shilliq qavati, tuyoqlar hayvonlarga quruq yem ishlab chiqarish uchun choʻchqalar soʻyilgan korxonada qayta ishlanadi. Ichak, qovuq va qiziloʻngach bir soat davomida 0,5 foizli formaldegid eritmasida yuviladi, keyin suvda chayilib korxona ichida ishlatiladi. Yuqorida koʻrsatilgan usulda zararsizlantirilmagan ichak va boshqa mahsulotlar utilizatsiya qilinadi. Kasal va kasallikni yuqtirishga gumonlangan choʻchqalar terisi dezinfeksiya qilinadi. 126. Chechak kasalligi aniqlangan taqdirda qoʻy, echki va choʻchqalarning goʻshti va ichki aʼzolari ospaning xavfsiz shaklida va pustullarning bitishida, patologik oʻzgarishlar, shishgan toʻqimalar olib tashlaganda (tozalaganda) cheklovlarsiz chiqariladi. Chechakning aralashgan gemorragik va gangrenoz shakllarida qoʻy, echki va choʻchqalar goʻshti va mahsulotlari utilizatsiya qilinadi. Terisi dezinfeksiya qilinadi. Nekrobakterioz. mahalliy patologik jarayonida (halqum, burun, boʻgʻiz, ichki aʼzolar yoki oyoqlarning zararlanishida) goʻshtni cheklovlarsiz chiqariladi, zararlangan qismlari esa utilizatsiya qilinadi. Septik jarayonda esa goʻsht va submahsulotlar utilizatsiyaga yuboriladi. Oʻrtacha semizlikda bir nechta aʼzolarning zararlanishida goʻsht va ichki organlarni ishlatish masalasi bakteriologik tekshiruv oʻtkazilgandan soʻng hal etiladi (patogen kokkli mikroflora, salmonella va boshqalar borligini). 127. Yosh hayvonlarning yuqumli kasalliklari (diplokokkli septitsemiya, kolibakterioz, streptokokkoz, salmonellez, qoʻzi va choʻchqa dizenteriyasi, enzootik bronxopnevmoniya). Mushaklarda degenerativ oʻzgarishlar boʻlganda, goʻsht va mahsulotlar utilizatsiya qilinadi. Mushak toʻqimalarida patologik oʻzgarishlar boʻlmaganida ichki aʼzolar utilizatsiyaga yuboriladi, goʻsht esa qaynatilgandan soʻng chiqariladi. 128. Mastit, endometrit,parametrit bilan kasallangan qoramol va qoʻylarni soʻyganda olingan goʻsht salmonella va patogen stafilokokka tekshirilishi kerak. Salmonella va patogen stafilokokk, mushkalarda degenerativ oʻzgarishlar boʻlmaganida goʻsht va ichki aʼzolarni cheklovlarsiz chiqariladi. Salmonella aniqlanganda goʻsht qayta ishlashga yuboriladi. Har ikki holatda zararlangan yelin utilizatsiya qilinadi. 129. Staxibotriotoksikoz, fuzariotoksikoz, patologik oʻzgarishlar boʻlmaganida va salmonellaga tekshiruv salbiy boʻlganida, goʻsht, bosh va oyoqlari cheklovlarsiz chiqariladi. Salmonella aniqlanganida esa, goʻshtni qaynatishga yoki konservalar tayyorlashga yuboriladi. Kasal hayvonning ichki aʼzolari va goʻshtida nekrotik qismlar aniqlanganida utilizatsiyaga yuboriladi. 130. Leykoz va bir nechta parenxiatoz aʼzolarning limfa tugunlari kasallanganida yoki tananing serozli qoplamida leykozli oʻsimtalar (toshmalar) aniqlanganida, hayvon semizligidan qatʼi nazar, soʻygandan soʻng utilizatsiya qilinadi. Agar alohida limfa tugunlar yoki aʼzolar zararlangan boʻlsa va skeletal mushaklarda oʻzgarishlar boʻlmasa, bunday limfa tugunlar yoki aʼzolar utilizatsiyaga yuboriladi, goʻsht va zararlanmagan aʼzolar bakteriologik takshiruv natijalaridan kelib chiqib ishlatiladi. Hayvonning leykozga gemotogik tekshiruvi ijobiy boʻlsa, lekin leykozga xos patologik oʻzgarishlar boʻlmasa, goʻsht va aʼzolar cheklovlarsiz chiqariladi. Invazion kasalliklar: 131. Piroplazmidoz kasalligida sariq rang va degenerativ oʻzgarishlar boʻlmaganida, goʻsht va ichki aʼzolar cheklovlarsiz chiqariladi. 132. Qoramol va choʻchqalar sistitserkozi (finnoz). Bosh mushaklari va yurak kesilib finlar aniqlanganida boʻyinning orqa qismidagi mushaklarda, kurak-tirsak, bel, orqa, toz oyoqlar va diafragmada qoʻshimcha ikkita parallel kesim kesiladi. Zararlanganlik darajasidan kelib chiqib, goʻsht va aʼzolarning sanitar tekshiruvi differentlab amalga oshiriladi. Bosh yoki yurak mushagi kesimlarining birida 40 kv.sm yuzasida uchdan ortiq tirik yoki oʻlik finn aniqlanganida, goʻsht, bosh va ichki aʼzolar (ichakdan tashqari) utilizatsiyaga yuboriladi. Ichki va tashqi yogʻ (shpik) olinib, oziq — ovqat maqsadlarida eritishga yoʻnaltiriladi. Bosh yoki yurak mushagi kesimida 40 kv.sm yuzasida uchdan koʻp boʻlmagan tirik yoki oʻlik finn aniqlanganida va aytib oʻtilgan mushaklarning boshqa kesimlarida finlar aniqlanmaganida yoki miqdori uchdan oshmaganida, goʻsht, bosh va ichki aʼzolar (ichakdan tashqari) utilizatsiya qilinadi. Ichki yogʻ va shpik yuqorida koʻrsatilgani kabi zararsizlantiriladi. Qoramol goʻshtini muzlatish yoki tuzlash orqali zararsizlantirilgan goʻsht qiymali kolbasa mahsulotlari yoki qiymali konservalar tayyorlash uchun yuboriladi. Zararsizlantirilgan submahsulotlar ishlab chiqarishda qayta ishlashga yuboriladi. Sistitserkoz bilan zararlanish darajasidan qatʼiy nazar, ichak va teri oddiy ishlov berilgandan soʻng cheklovlarsiz chiqariladi. Serozli qoplama va jigarda ingichka boʻyinli finlar (ingichka boʻyinli sistitserkoz) aniqlanganida, ular olib tashlanadi va shundan soʻng goʻsht va ichki aʼzolar cheklovlarsiz chiqariladi. 133. Qoʻy va echki sistitserkozi (finnoz). Goʻsht va aʼzolar yengil zararlanganida (40 kv.sm yuza kesimida 5 dan koʻp boʻlmagan finn) va mushaklarda oʻzgarishlar boʻlmaganida, goʻsht va aʼzolar yaxlatib zararsizlantiriladi va keyin kolbasa mahsulotlari (qiymali) va qiymali konserva mahsulotlari uchun qayta ishlov beriladi. Goʻshtning katta miqdorda zararlanishida (kesimda 5 dan ortiq finn boʻlsa) yoki mushaklarda patologik oʻzgarishlar boʻlsa, goʻsht utilizatsiyaga yuboriladi, yogʻ esa qayta eritiladi. 134. Trixinellez. Choʻchqa (3 haftalik yoshga toʻlmagan choʻchqa bolalaridan tashqari), qobon, boʻrsiq, ayiq va boshqa har narsani yeydigan va yirtqich hayvonlar goʻshti va ichki aʼzolarini trixinellezga tekshirish shart. Har bir soʻyilgan hayvondan ikkita proba olinadi (xar biri 60 gr) diafragma oyoqlaridan (mushak toʻqimasini payga oʻtish chegarasida), ular boʻlmaganida — diafragmaning mushak qovurgʻa qismidan, va qovurgʻa orasidagi yoki boʻyin mushaklaridan. Har bir probadan kamida 12 kesim tekshiriladi. Kompressoriusdagi 24 kesimda, hatto bitta trixinella topilsa (uning tirikligadan qatʼi nazar), goʻsht, mushaklari boʻlgan submahsulotlar, qiziloʻngach, toʻgʻri ichak, shuningdek, aralashib ketgan goʻsht mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi. Tashqi yogʻ (shpik) ajratilib qayta eritiladi. Ichki yogʻ esa cheklovlarsiz chiqariladi. Ichaklar (toʻgʻri ichakdan tashqari) oddiy ishlov berilgandan soʻng cheklovlarsiz chiqariladi. Teri mushak toʻqimalari olib tashlanganidan soʻng chiqariladi. Mushak toʻqimalari utilizatsiyaga yuboriladi. 135. Exinokokkoz. Mushak yoki ichki aʼzolarning keng zararlanishida, goʻsht yoki aʼzolar utilizatsiyaga yuboriladi. Kam zararlanishda esa faqat goʻsht va aʼzolarning zararlangan qismlari utilizatsiya qilinadi. Goʻsht va aʼzolarning zararlanmagan qismlari cheklovlarsiz chiqariladi. 136. Metastrongilezlar. Fassiolez. Dikrotselioz. Diktiokaulez. Lingvatulez. Aʼzolarning zararlangan qismlari utilizatsiyaga yuboriladi yoki yoʻq qilinadi. Ichki aʼzolarning zararlanmagan qismlari esa cheklovlarsiz chiqariladi. Ichki aʼzoning 2/3 qismi ivaziya bilan zararlangan boʻlsa, u butunlay utilizatsiyaga yuboriladi. 137. Alfortioz. Alfortioz bilan kasal otlardan olingan goʻsht zararlangan oʻchoqlar tozalanganidan soʻng cheklovlarsiz chiqariladi. 138. Onxotserkoz. Goʻsht va aʼzolar zararlangan oʻchoqlardan tozalangandan soʻng cheklovlarsiz chiqariladi. Onxotserkozning yiringli — nekrotik alomatlar bilan ogʻir kechishida, goʻsht va ichki aʼzolar patogen stafilokokklar va salmonellalarga bakteriologik tekshirilishi kerak. 139. Askaridoz. Paraskaridoz. Gidremiyaning yaqqol alomatlarida goʻsht va aʼzolar utilizatsiya qilinishi kerak. Mushaklar gidremiyasi alomatlari boʻlmaganida, goʻsht va aʼzolar cheklovlarsiz chiqariladi. 140. Ovod lichinkalari. Yalligʻlangan va shishgan joylar yaxshilab tozalanadi. 141. Senuroz. Bosh utilizatsiyaga yuboriladi. Goʻsht va aʼzolar cheklovlarsiz chiqariladi. 142. Sarkotsistoz. Mushaklarda sarkotsista aniqlanganida, lekin ularda patologik oʻzgarishlar topilmaganda, goʻsht va aʼzolar cheklovlarsiz chiqariladi. Goʻsht sarkotsistlar bilan zararlanganida va mushaklarda oʻzgarishlar aniqlanganida (ozish, gidremiya, rangsizlanish, mushak toʻqimalarining ohak bilan qoplanishi, degenerativ oʻzgarishlar) goʻsht va aʼzolar utilizatsiyaga yuboriladi. Choʻchqa shpiki va ichki yogʻi, barcha turdagi hayvonlarning ichak va terisi cheklovlarsiz ishlatiladi. 143. Yaxshi va yomon oʻsimtalar. Yomon oʻsimta va koʻp sonli yaxshi oʻsimta bilan zararlangan aʼzo va tana qismlari utilizatsiyaga yuboriladi, zararlanmagan qismlari esa qaynatilgandan soʻng chiqariladi. Keng zararlanish oqibatida zararlangan qismlarni olib tashlashning imkon boʻlmaganida, goʻsht yoki aʼzolar utilizatsiyaga yuboriladi. Kam sonli yaxshi oʻsimtalar boʻlsa, zararlangan qismlar kesib olib tashlanadi va goʻsht va aʼzolar cheklovlarsiz chiqariladi. 144. Oq mushak kasalligi. Ketozlar. Mushaklarda degenerativ oʻzgarishlari boʻlganida (rangsizlanish, shishlar, hajmni kattalanishi, mushaklar boʻshashishi) goʻsht va aʼzolar utilizatsiyaga joʻnatiladi. Mushaklardagi oʻzgarishlar alomatlari kuchli boʻlmasa (rang och pushti, hajm kam kattalashishi) yoki aʼzo yoki skelet mushaklari qismida patologik oʻzgarishlar boʻlsa, goʻsht va ichki aʼzolar salmonellaga tekshiriladi. Mushak yoki aʼzolarda salmonella aniqlanganida, goʻsht zararsizlantirish uchun qaynatishga yuboriladi, ichki aʼzolar esa utilizatsiyaga yuboriladi; salmonellaga bakteriologik tekshiruv natijalari salbiy boʻlsa, goʻsht va zararlanmagan aʼzolar ishlab chiqarish qayta ishloviga yuboriladi (qaynatilgan va qaynatilgan — dudlangan kolbasalar va konservalar), zararlangan aʼzolar esa utilizatsiyaga yuboriladi. 145. Ozish. Ilviragan shish va yogʻ yigʻilgan joylarda ozish, ozishni keltirib chiqargan sabablardan qatʼi nazar, yoki mushak toʻqimalaridagi shunday shishlar boʻlganida, mushaklar atrofiyasi yoki degenerativ oʻzgarishda va limfa tugunlarining shishishida, goʻsht va ichki aʼzolar utilizatsiyaga yuboriladi. 146. Soʻyilgan hayvon goʻshtini sariq rangga boʻyalishi ikki kun davomida yoʻqolmayotgan boʻlsa, goʻsht qaynaganida achchiq maza va axlat hidi kelganida, goʻsht utilizatsiyaga yuboriladi. Ikki kun davomida sariq rang, axlat hidi va achchiq maza ketsa, bakteriologik tekshiruv natijalariga koʻra goʻsht chiqarilishi mumkin. Goʻshtda baliq, siydik, balchiq, dori yoki goʻshtga yot boʻlgan boshqa noodatiy hid boʻlganida, va bu hid goʻsht qaynatilganidan soʻng ham yoʻqolmasa, shuningdek, chirish alomatlari boʻlganida, goʻsht utilizatsiyaga yuboriladi. Baliq hidi boʻlgan goʻshtda patologoanatomik oʻzgarishlar boʻlmaganida, 48 soat davomida sovutish kameralarida saqlanadi. Agar 48 soatdan soʻng qaynatilib tatib koʻrilganda baliq hidi sezilmasa, goʻshtni ishlab chiqarishga qayta ishlash uchun yuboriladi. Yogʻ xom ashyosi baliq hidi boʻlganida utilizatsiya qilinadi. 147. Hayvonlarni faqat veterinariya mutaxassisi ruxsati bilan majburiy soʻyiladi. Majburiy soʻyish uchun ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalariga olib kelingan hayvonlarni soʻyishdan oldin saqlanishi amalga oshirilmaydi. Xoʻjalikda hayvonlarni majburiy soʻyish sabablari haqida veterinariya mutaxassisi imzolaydigan dalolatnoma tuziladi. Mazkur dalolatnoma va majburiy oʻldirilgan hayvon goʻshtining bakteriologik tekshiruvi natijalari haqida veterinariya laboratoriya xulosasi hamda veterinariya guvohnomasi bilan birga soʻyilgan hayvonni ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga olib kelishda berilishi kerak, u yerda soʻyilgan hayvon qayta bakteriologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Hayvon pestitsid va boshqa zaharli moddalar bilan zaharlanganda gumon qilinganda, goʻshtni zaharli moddalarga tekshirish natijalari haqida veterinariya laboratoriyasining xulosasi boʻlishi kerak. 148. Majburiy ravishda soʻyilgan hayvonlar goʻshtini xoʻjaliklardan goʻsht ishlab chiqarish korxonalariga olib borish goʻsht mahsulotlarini tashish boʻyicha amaldagi veterinariya — sanitariya qoidalariga rioya qilingan holda amalga oshirilishi kerak. 149. Majburiy ravishda soʻyilgan qoʻy, echki, choʻchqa va buzoqlar goʻshtini toʻgʻri ekspertiza qilishini taʼminlash maqsadida goʻsht ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalariga yaxlit holatda keltirilishi kerak, qoramol va tuya goʻshtlari esa — yaxlit, ikkiga boʻlingan va toʻrtga boʻlingan koʻrinishda olib kelinishi va alohida sovutish kamerasiga qoʻyilishi kerak. Ikkiga va toʻrtga boʻlingan hayvon goʻshtlarini ular bir hayvonga tegishliligini bildirish uchun yorliq qoʻyiladi. 150. Yoʻlda majburiy ravishda soʻyishdan oldin veterinariya koʻrigi oʻtkazilmay soʻyilgan hayvon goʻshti tegishli veterinariya guvohnomasi (maʼlumotnomasi), majburiy soʻyish sababi haqidagi veterinariya dalolatnomasi va bakteriologik tekshiruv natijalari haqidagi veterinariya laboratoriya xulosasisiz ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalariga qabul qilish taqiqlanadi. 151. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida hayvonni majburan soʻyish faqat sanitar soʻyish xonalarida amalga oshiriladi. 152. Parrandalarni qabul qilish, soʻyishdan oldin saqlash, veterinariya tekshiruvi va soʻyish uchun ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari veterinariya-sanitariya talablariga javob beradigan xonalarni jihozlashi kerak. 153. Sogʻlom va kasal parrandalarni birga transportirovka qilish va soʻyishga ruxsat berilmaydi. 154. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasiga olib kelingan parranda partiya orasida yuqumli kasalga chalingan (gripdan tashqari) parranda aniqlansa, butun partiya darhol soʻyishga yuboriladi, ularni soʻyish sogʻlom parrandalarni soʻyishdan alohida amalga oshirilishi kerak. 155. Ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalaridan ichi tozalanmagan parrandalar olib chiqilishi taqiqlanadi. Toʻliq ichak — chavoqdan tozalashda bosh, boʻyi, oyoqlar ajratiladi; parrandadan boʻqoq, traxeya, qiziloʻngach va ichki aʼzolar olib tashlanishi kerak. Patologik oʻzgarishlari boʻlmagan oʻpka va buyraklar parranda ichida qoldirilishi mumkin. Oshqozon tarkibi va kutikuladan tozalanishi kerak. Parranda yarim tozalangan holatda chiqarilganda, ulardan kloaka bilan ichak va tuxum yoʻli olib tashlanadi. Jigʻildon yem bilan toʻlgan boʻlsa u ham olib tashlanadi. Parrandani ichak-chavogʻi yarim tozalangan holatda chiqarishga faqat sogʻlom parrandalar soʻyilganida ruxsat beriladi. Yuqumli yoki yuqumli boʻlmagan kasallik aniqlanganida, barcha parrandalarning yoshi va sonidan qatʼi nazar ichak-chavogʻi toʻliq tozalanishi kerak. Parranda soʻyilganidan soʻng veterinariya mutaxassisi soʻyilgan parrandalarni koʻzdan kechiradi va boshi, terisi va boʻgʻimlarida patologoanatomik oʻzgarishlar aniqlanganida, ularning ichak-chavogʻini tozalaydi va veterinar shifokor tomonidan toʻliq veterinariya-sanitariya ekspertizasini amalga oshirishi uchun ichki aʼzolari bilan birga stolga qoʻyadi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasida ichak-chavoq tozalagandan soʻng ichki aʼzolar tekshiriladi (yurak, jigar, qorajigar, tuxumdon, urugʻdon, oshqozon va ichak). Ichki aʼzolar yoki serozli qoplamada patologik oʻzgarishlar aniqlanganida, soʻyilgan parranda ichki aʼzolari bilan birga konveyerdan olinadi va sinchiklab tekshiriladi. Agar patologoanatomik tekshirish tashxis qoʻyish imkonini bermasa, goʻsht va aʼzolari bakteriologik tekshiruvga yuboriladi. Ichak-chavogʻi yarim tozalangan parrandalarni veterinariya — sanitariya ekspertizasida, ularni koʻzdan kechirgandan soʻng veterinar shifokor (xodim tomonidan olingan) ichakni tekshirib, koʻkrak qismidagi kesim orqali (kesim uzunligi 3-4 sm) kesim atrofidagi ichki aʼzolarni vizual ravishda tekshiradi. Patologik oʻzgarishga ega parranda goʻshti konveyerdan olinadi va toʻliq ekspertizaga yuboriladi. Ichi tozalangan parranda veterinariya — sanitariya ekspertizasi oʻtkazilganidan soʻng bu maqsadlarda foydalanishga ruxsat etilgan selofan, pergament yoki polimer plenkaga oʻralgan ichak-chavoq (jigar, yurak va ichi tozalangan mushakli qorincha, boʻyin) ichi boʻshatilgan parranda ichiga qoʻyilishi mumkin yoki parranda goʻshtidan alohida sotuvga chiqarilishi mumkin. Barcha hollarda ichak, jigʻildon, traxeya, qizil oʻngach, mushakli oshqozon kutikulasi, tuxum yoʻli, qorajigar, urugʻdon, tuxumdon, oʻt qopi utilizatsiyaga yuboriladi. 156. Pasterellez. Ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Goʻsht qaynatish, qovurish yoki konservalar uchun qayta ishlashga yuboriladi. Par va patlari dezinfeksiya qilinadi. 157. Pulloroz — tif. Ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Goʻsht qaynatish, yoki konservalar uchun qayta ishlashga yuboriladi. Oʻzgargan mushakli parranda koʻkrak qorin qismida qon quyilishi yoki peritonitlar boʻlganida utilizatsiya qilinadi. 158. Sil. Bir nechta ichki aʼzolar yoki alohida aʼzolar silga chalinganida va oriqlikda parranda aʼzolari bilan utilizatsiya qilinadi. Alohida aʼzolar silga chalinsa, lekin parranda tanasi semizligi normal boʻlsa, ichki aʼzolari utilizatsiya qilinadi, goʻshti esa qaynatishdan soʻng chiqariladi. Tuberkulinga ijobiy taʼsir etayotgan, lekin sil bilan zararlanishi boʻlmagan soʻyilgan parranda qaynatilganidan soʻng chiqariladi yoki konservalarga qayta ishlash uchun yuboriladi. Par va patlari dezinfeksiya qilinadi. 159. Yuqumli laringotraxeit. Yuqumli bronxit. Zararlangan aʼzolar va goʻsht qismlari utilizatsiya qilinadi, goʻsht va aʼzolarda oʻzgarishlar boʻlmasa, ular qaynatiladi yoki goʻshtga konserva uchun qayta ishlov beriladi. Par va patlari dezinfeksiya qilinadi. 160. Chechak. Umumiylashgan jarayonda tana barcha ichki aʼzolari bilan birga utilizatsiya qilinadi, faqat boshi zararlangan boʻlsa, utilizatsiya qilinadi, tana va aʼzolari esa qaynatgandan soʻng chiqariladi yoki konservalar uchun qayta ishlanadi. Par va patlari dezinfeksiya qilinadi. 161. Salmonellez. Ichki aʼzolari utilizatsiya qilinadi, tanasi esa qaynatgandan soʻng chiqariladi yoki konservalar uchun qayta ishlanadi. Par va patlari dezinfeksiya qilinadi. 162. Kolibakterioz. Mushak va ichki aʼzolarida (perikard, perigeptit, aerosakkul, peritonit) patologik oʻzgarishlar boʻlganida, tana ichki aʼzolari bilan utilizatsiya qilinadi. Faqat ichki aʼzolarida oʻzgarishlar boʻlganida, goʻsht qaynatiladi yoki konserva tayyorlash uchun qayta ishlov berishga yuboriladi, ichki aʼzolar esa utilizatsiya qilinadi. 163. Aspergillez. Oʻpka va mushak toʻqimalari zararlanganda, tana va ichki aʼzolari utilizatsiya qilinadi. Oʻpka zararlanganda faqat ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 164. Stafilokokkoz. Boʻgʻinlardan biri zararlanganda, zararlangan qismi olib tashlanadi, goʻsht esa qaynatgandan soʻng chiqariladi. Keng tarqalgan jarayonda (boʻgʻinlardagi abssess, aʼzolardagi oʻzgarish) tana va aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 165. Spiroxetoz. Ozish va ichki aʼzolarning patologik oʻzgarishida, tana va ichki aʼzolari utilizatsiya qilinadi. Mushaklarda patologik oʻzgarishlar boʻlmaganida, faqat ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 166. Enterogepatit. Zararlangan aʼzolar (jigar, bezli oshqozon, jigʻildon) utilizatsiya qilinadi. 167. Leykoz. Marek kasali. Oʻsimtalar. Anemiya yoki sariq boʻlmaganida, mushaklarda patologik oʻzgarishlar boʻlmaganda yoki ichki aʼzolarning qisman zararlanishida, ular utilizatsiya qilinadi, goʻshti esa qaynatiladi yoki konservalarga qayta ishlanadi. Umumlashgan jarayonda yoki teri va mushaklar zararlanganda yoki ozish mavjudligida, zararlanish darajasidan qatʼi nazar, parranda utilizatsiya qilinadi. Marek kasalligida par va pat dezinfeksiya qilinadi. 168. Gripp, peritonit, koʻkarish va mushak toʻqimalarining degenerativ oʻzgarishlari, koʻkrak qorin sohasida qon quyulishi boʻlmaganida, tana va zararlanmagan aʼzolar qaynatiladi. Par va patlari dezinfeksiya qilinadi. 169. Nyukasl kasali. Tana va aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Zararlanganda gumon qilingan, lekin patologoanatomik oʻzgarishlari boʻlmagan parranda soʻyilganida olingan goʻsht va ichak-chavogʻi qaynatiladi. Par va patlari yoʻq qilinadi. 170. Botulizm. Tana ichki aʼzolari bilan birga, par va pat yoʻq qilinadi. 171. Streptokokkoz. Tana va ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 172. Ornitoz (psitakoz). Goʻsht qaynatiladi, ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Par va patlari yoʻq qilinadi. 173. Listerioz. Bosh va zararlangan aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Goʻsht va zararlanmagan aʼzolar qaynatiladi. Par va patlari yoʻq qilinadi. 174. Saramas septitsemiya. Mushaklarda oʻzgarishlar boʻlmasa, goʻshti qaynatiladi, ichki aʼzolari esa utilizatsiya qilinadi. Mushaklarda patologik oʻzgarishlar boʻlganida, goʻsht va tana aʼzolari utilizatsiya qilinadi. 175. Oyoq qichimasi. Tayanmaydigan oyoq qismlari utilizatsiya qilinadi. 176. Mikoplazmoz. havo qoplarining fibroz zararlanishida, tana utilizatsiya qilinadi; koʻrsatilgan zararlanish boʻlmasa, bosh va ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi, goʻsht esa qaynatiladi. 177. Nekrobakterioz, yuqumli sinusit. Septik jarayonda tana va aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Faqat boshi, boʻyni zararlanganida ular utilizatsiya qilinadi. 178. Avitaminoz. Oriqlik yoki visseral podagra boʻlganida, tana va aʼzolari utilizatsiya qilinadi. 179. Oriqlik. Mushak toʻqimalarining yogʻ yigʻiladigan joylarda ilviragan shishlar boʻlganida, mushak atrofiyasi va quruqligida (boʻgʻin, bel, va boshqa joylardan suyaklari chiqib qolishi), shuningdek, mushak toʻqimalari, talogʻi, ziragi oqarishi yoki koʻkarishida tana va aʼzolari utilizatsiya qilinadi. 180. Jarohatlar, abssesslar. Tanada jarohatlar, absseslar natijasida patologik oʻzgarishlar boʻlganida, zararlangan qismlar, keng zararlanishda esa butun tana ichki organlari bilan birga utilizatsiya qilinadi. Kichik zararlanishda, mushak toʻqimasidan patologik oʻzgarishlar kesib tashlanganidan soʻng goʻshtning bir qismi odatiy texnologik rejimda konserva tayyorlash uchun yuboriladi yoki qaynatiladi. Yangi jarohatlar va kichik yangi qon quyilishida, lekin atrofdagi toʻqimalarda yalligʻlanish alomatlari boʻlmaganida, barcha oʻzgargan toʻqimalar utilizatsiya qilinadi, qolgan qismi esa cheklovlarsiz sanoatda qayta ishlashga yuboriladi. Koʻkrak suyagi kilida naminli joʻja — broylerlar goʻshti, teri qalinlashish darajasi pastligida cheklovlarsiz chiqariladi. Terisida yaqqol pufak koʻrinishidagi shishli ichida shaffof yoki qizgʻish va koʻk suyuqlik va oq fibroz massa boʻlgan namunalar kesib tashlanadi va utilizatsiyaga yuboriladi, tanasi esa ishlab chiqarishda qayta ishlash uchun yuboriladi. Yiringli yoki yaralar kesilib, atrofidagi oʻzgargan toʻqima bilan utilizatsiya qilinadi, goʻsht esa qaynatishga yuboriladi yoki konservalar tayyorlashda ishlatiladi. Naminlarni maxsus oʻrgatilgan xodim olib tashlaydi. 181. Peritonitlar. Ichki aʼzolar, plevra va qorin seroz qatlamining oʻchoqli zararlanishida zararlangan aʼzolar utilizatsiya qilinadi, goʻshti esa qaynatiladi, qovuriladi yoki konservalar uchun qayta ishlanadi. Ichki aʼzolar va koʻkrak qorin boʻshligʻining seroz qoplami zararlanishli diffuz peritonitida va qorin boʻshligʻida serozli — fibroz yoki yiringli ekssudat boʻlganida, tana va aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 182. Begona hidlar. Dori yoki parranda goʻshtiga oʻxshamaydigan boshqa hidlar paydo boʻlganida, tana va ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 183. Patulinotoksikox. Mushak va ichki aʼzolarda patologik oʻzgarishlarda tana va ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. Mushaklarda patologik oʻzgarishlar boʻlmaganida, faqat ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 184. Soʻyishga olib kelingan quyonlar veterinariya koʻrigidan oʻtadi. Soʻyishdan oldin saqlash, veterinar tekshiruvi, soʻyish va quyonlarni qayta ishlash uchun ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida, agar u yerda maxsus sexlar boʻlmasa, maxsus binolar ajratilib jihozlanishi va veterinar shifokorlar uchun ish joylari ajratilishi kerak. Keltirilgan quyonlar partiyasi orasida yuqumli yoki yuqumli boʻlmagan kasalga chalingan yoki kasalga chalinganlikda gumonlangan quyonlar aniqlanganida, ular sogʻlom quyonlardan alohida soʻyilishi kerak (gomorrogik kasaldan tashqari). 185. Quyonlar soʻyilganidan soʻng ularning ichki aʼzolari (oʻpka, yurak, jigar, qorajigar, ichak), boshidagi mushaklar (sistitserkozga) va tanasi tekshirilishi kerak. Tanasini tekshirganda qoni chiqish darajasiga, tanasiga ishlov berish tozaligiga, patalogoanatomik oʻzgarishlar borligiga ahamiyat berish kerak. 186. Quyonlar kasalligi aniqlangan holatda, tanasi va ichki aʼzolarini sanitariya tekshiruvi quyidagi tartibda amalga oshiriladi. 187. Pasterellez. Ichki aʼzolari utilizatsiyaga yuboriladi, goʻshti esa qaynatishdan soʻng chiqariladi. Abssess mavjud boʻlganida, tanasi va ichki aʼzolari utilizatsiya qilinishi kerak. 188. Psevdotuberkulez. Ozgʻinlik yoki mushaklarda psevdotuberkulez zararlanish alomatlari boʻlsa, tanasi va ichki aʼzolari utilizatsiya qilinishi kerak. Bunday alomatlar boʻlmasa, goʻshti qaynatiladi. Zararlangan aʼzolar utilizatsiya qilinadi. 189. Nekrobakterioz. Mahalliy jarayonda zararlangan qismlari, umumlashgan zararlanishda esa — tana ichki aʼzolari bilan utilizatsiya qilinadi. 190. Sil, tulyaremiya, miksomatoz, streptokokkli septitsemiya, stafilokokkozlar (yuqumli mastit). Soʻyilgan quyon ichki aʼzolari va terisi bilan utilizatsiya qilinadi. 191. Spiroxetoz. Soʻyilgan quyonning zararlangan goʻsht va aʼzolari utilizatsiya qilinadi. 192. Fassiolez, sistitserkoz. Fassiolezda jigar utilizatsiya qilinadi. Mushaklar sistitserkoz bilan zararlanganda, soʻyilgan quyon va aʼzolari utilizatsiya qilinadi. 193. Koksiodoz. Zararlangan aʼzolar (jigar, ichak) utilizatsiya qilinadi. 194. Listerioz. Zararlangan aʼzolar (yurak, jigar) va boshi utilizatsiya qilinadi. Goʻsht qaynatgandan soʻng ajratiladi. Terisi dezinfeksiya qilinadi. 195. Auyeska kasali. Mushaklardagi degenerativ oʻzgarishlarda tana va ichki aʼzolari utilizatsiya qilinadi. Degenerativ oʻzgarishlar boʻlmaganida, ichki aʼzolar utilizatsiya qilinadi, goʻsht esa qaynatgandan soʻng chiqariladi. Terisi dezinfeksiya qilinadi. 196. Mazkur qoidalar talablari buzilishida aybdor shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi. 1. Mazkur norma va qoidalar (keyingi oʻrinlarda qoidalar deb ataladi) hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyolarni ishlab chiqarish, saqlash va sotish boʻyicha veterinariya-sanitariya norma va qoidalarini belgilaydi. 2. Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida jismoniy va yuridik shaxslar uchun majburiy hisoblanadi. 3. Bozorlarda, savdo majmualari va boshqa savdo obyektlarida goʻsht mahsulotlari bilan savdo qilishga veterinariya-sanitariya xulosasi mavjud boʻlganda, tegishli tarzda chakana savdo huquqiga ega boʻlgan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik va jismoniy shaxslarga ruxsat beriladi. Sotilayotgan goʻsht davlat veterinariya xizmatining ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalarida soʻyilgan hayvon goʻshtlarining veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan yagona elektron maʼlumotlar bazasiga belgilangan tartibda kiritilgan boʻlishi kerak. Ushbu yagona elektron maʼlumotlar bazasida qayd etilmagan goʻshtlarni sotish taqiqlanadi. Yagona maʼlumotlar bazasida qayd qilinmagan goʻsht sotilishi kuzatilganda, ushbu goʻsht kelib chiqishi nomaʼlum hisoblanadi va sotuvdan olinib, laboratoriya tekshiruvlari natijasiga koʻra qayta ishlash uchun foydalaniladi yoki utilizatsiya qilinadi. 4. Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoni qayta ishlashni amalga oshiruvchi ishlab chiqarish obyektlari maʼmuriyati “Veterinariya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyo veterinariya-sanitariya normalariga toʻgʻri kelishini nazorat qilish boʻyicha ishlab chiqarish veterinariya xizmatini tashkil etadi. 5. Qayta ishlashga, saqlashga va realizatsiya qilishga kelib tushadigan hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyolar ularning xavfsizligini va kelib chiqishini tasdiqlovchi veterinariya kuzatuv hujjatlari bilan birga boʻladi. 6. Ishlab chiqarish obyektlarini foydalanishga topshirish, shuningdek, texnologik uskunalar yoki liniyalarni oʻrnatishda hamda yangi turdagi goʻsht (sut, baliq) mahsulotlarini ishlab chiqarishda obyektga belgilangan tartibda beriladigan veterinariya-sanitariya xulosasini olish zarur. goʻsht mahsulotlari — qiymalangan, qaynatilgan, yarim dudlangan, qaynatilgan-dudlangan, pishloqli va dudlangan, oʻpka-jigarli va qonli kolbasalar, goʻshtli nonlar, sosiskalar, sardelkalar, pashtetlar, shuningdek, choʻchqa, qoramol, qoʻy, parranda va boshqa soʻyiladigan hayvonlar goʻshtlardan tayyorlangan boshqa mahsulotlar; chakana savdo — tijorat maqsadlarida foydalanish huquqisiz mahsulotni oxirgi isteʼmol uchun oz miqdorda sotishni nazarda tutuvchi savdo sohasidagi faoliyatni amalga oshirish; savdo shahobchasi — mulkchilik shaklidan, sotuv hajmidan, inshoat oʻlchamidan qatʼiy nazar, mahsulot va xizmatlarni realizatsiya qilish uchun moʻljallangan (moslangan) bino yoki inshoat; chakana savdo savdo shahobchalariga: bozor, gipermarket, supermarket, savdo markazi, savdo majmuasi, universam, univermag, minimarket, gastronom, ixtisoslashtirilgan magazinlar, pavilyonlar, goʻsht doʻkonlari va boshqalar kiradi; statsionar savdo shahobchalari — mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan belgilangan joylarda muqim joylashtirilgan savdo obyektlari (doʻkonlar, goʻsht doʻkonlari va pavilyonlar, umumiy ovqatlanish obyektlari va boshqalar); sotuvchi — savdo faoliyati bilan shugʻullanuvchi va sotib olish — sotish shartnomasining tomonlaridan biri sifatida namoyish etiluvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. 7. Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoni qayta ishlashni amalga oshiruvchi qayta ishlash obyektlarida (keyingi oʻrinlarda goʻshtni qayta ishlash obyektlari deb ataladi), ishlab chiqarish xonalarida texnologik uskunani joylashtirishda oʻzaro kontaminatsiyaga yoʻl qoʻyilmaydi. 8. Goʻshtni qayta ishlash obyektlari quyidagi veterinariya-sanitariya maqsadlariga moʻljallangan soz, ishchi holatida boʻlgan obyektlar bilan jihozlanadi: goʻsht va goʻshtli mahsulotni qayta ishlashga yetkazib beruvchi avtotransportni yuvish va dezinfeksiya qilish uchun muqim dezyuvish punkti yoki maydoni, yoki dezinfeksiyalovchi baryer; hayvonlarni, hayvonotga mansub mahsulotlarni va xom ashyolarni nazorat qilish va veterinariya-sanitariya ekspertizasi uchun jihozlangan veterinariya mutaxassislariga moʻljallangan xonalar; qayta ishlashgacha goʻsht va soʻyish mahsulotlarini vaqtincha saqlash uchun ajratilgan sovutish kamerasi; oqova suvlarni zararsizlantirish inshoatlari. 9. Yuvish boʻlinmasi inventarni, transport vositalarini yuvish uchun suv oʻtkazmaydigan pollarga, issiq bugʻ quvurlariga, issiq va sovuq suvlarga va kanallarni yuvish va dezinfeksiya qilish uchun kanalizatsiya tizimiga ega. 10. Ishlab chiqarish sexlari (binolari) va sanitariya bloklaridagi devor va ustun panellari ikki metrdan kam boʻlmagan darajada kafellanadi (yuzasiga ishlov beriladi). 11. Shift va soyabon ustunlari yuzasida kir, yot jinslarning va kondensatlarning paydo boʻlishiga yoki oziq-ovqat mahsulotlarida mogʻor paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 12. Goʻshtni qayta ishlash obyektining barcha binolar polining yuzasi tekis va silliq, suv oʻtkazmaydigan ashyolardan tayyorlangan boʻlishi kerak. 13. Yuvish va dezinfeksiya qilish vositalari alohida binoda saqlanadi. 14. Omborxona xonalari toza saqlanadi va vaqt-vaqti bilan dezinseksiya va deratizatsiya qilinadi. 15. Goʻshtni qayta ishlash obyektida texnologik jarayonlar quyidagilarni taʼminlaydi: xom va tayyor mahsulotlar oʻzaro oqimining kesishishi va aloqasiga (kontakti) yoʻl qoʻymaslikni; qayta ishlash uchun kelib tushadigan xom ashyo va yordamchi materiallarning veterinariya sohasidagi qonunchilik talablariga muvofiqligini nazorat qilishni; osilgan holatdagi goʻsht nimtalarining devor, pol va texnologik jihozlarga tegmasligini; suyuqlikning qonsizlashtirish maydonlaridagi oqova yoʻlaklariga oqishini, soʻyilgan hayvonning nimtalanmagan goʻshtini maxsus egilgan novlarda tozalash va yuvishni; oziq-ovqat xom ashyosini (yogʻ xom ashyosini, ichaklar toʻplamlarini, ozuqaviy qonni, yon mahsulotlarni) sanitariya ishlovi berish imkonini yaratgan holda bir-biridan ajratishni; noozuqaviy chiqindilarni oʻziga xos rangda boʻyalgan va ishlatish maqsadi toʻgʻrisidagi yozuvi (markirovkasi) boʻlgan maxsus idishda yigʻishni; veterinariya konfiskatlarini (veterinariya-sanitariya ekspertizasida yaroqsiz deb topilgan goʻshtlar va ichki organlar) jihozlangan alohida tushuvchi joy yoki ajralib turuvchi ranglar bilan boʻyalgan maxsus harakatlanuvchi, yopiluvchi idishlarda yigʻishni; soʻyilgan hayvonlarda oʻta xavfli kasallik taxmin qilinganda yoki aniqlanganda veterinariya mutaxassislarining ish joylaridan “Stop” tugmachasi orqali konveyerni zudlik bilan toʻxtatishni (texnologik jarayon toʻliq avtomatlashtirilgan boʻlsa); goʻsht, sub mahsulotlar va boshqa soʻyish mahsulotlarini faqat ularga sanitariya ishlovi berilib, veterinariya-sanitariya ekspertizasi va tamgʻalash (QR kodli yorligʻi yopishtirish) oʻtkazilganidan soʻng sovutgichga yuborishni; ish joyiga issiq va sovuq suv yetkazib berish, shuningdek, ichaklarni sortlash (havo uzatish) uchun siqilgan havoni uzatishni. 16. Goʻshtni qayta ishlash obyekti mahsulot turiga qarab haroratni 0° dan 30° gacha boshqarish va havo namligini 60% dan 95% gacha boshqarish imkonini beruvchi sovutish kameralari va muzlatgichlar bilan jihozlanadi. 17. Xom ashyoni va mahsulotni saqlash uchun shtabellar devorlardan va sovutish qurilmalaridan 30 sm dan yaqin boʻlmagan joylarda joylashtirish. 18. Taxlamlar (shtabel) orasida oʻtish joylari jihozlanadi. 19. Sovutilgan goʻsht osilgan holatda saqlanadi. Shartli ravishda yaroqli goʻshtlar ushbu maqsadlar uchun moʻljallangan maxsus muzlatgich — izolyatorlarda yoki muzlatgichning alohida kameralarida saqlanadi. 20. Goʻshtni qayta ishlash obyekti ishlab chiqarish sexlarida oqova suvlar uchun ichki kanalizatsiyaning alohida tarmoqlari bilan jihozlanadilar: yogʻli, yogʻsiz, maishiy — xoʻjalik va ifloslanmagan ishlab chiqarish suvlari. 21. Oqova suvlar kanalizatsiyaga yoki mahalliy tozalash inshootlariga yuborilishlaridan oldin mexanik tozalanadi. 22. Ichida yogʻ boʻlgan suvlar yogʻtutgichlardan oʻtkaziladi. 23. Oqova suvlarni qabul qilish uchun moʻljallangan chuqur betonlangan boʻlishi, ishlab chiqarish binosidan kamida 20 metr masofada joylashgan boʻlishi, qopqoq bilan taʼminlangan boʻlishi va uning toʻlish darajasiga qarab 2/3 boʻlganda tozalanishi kerak. 24. Goʻsht va goʻsht mahsulotlarini tashish uchun moʻljallangan transport vositalari poli, idishlari silliq va mahsulotning organoleptik xususiyatlariga va sogʻliqqa taʼsir qilmaydigan materiallardan tayyorlangan boʻlishi, tozalash hamda dezinfeksiya qilish uchun qulay boʻlishi kerak. 25. Transport vositalari hashoratlar va changdan, shuningdek suyuqlik drenajlaridan mahsulotni samarali himoyalovchi vositalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 26. Transport vositalari tana goʻshti, yarim tana goʻshti, chorak tana goʻshtini tashish paytida yerga tegmaydigan qilib, osib qoʻyish uchun zanglamaydigan ilgaklar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Bunda turli boʻyoqlar bilan boʻyalgan ilgaklardan foydalanish taqiqlanadi. 27. Transport vositasida hayvonlar yoki boshqa mahsulotlar tashilganidan soʻng ushbu transport vositasida yoki idishda goʻsht va goʻsht mahsulotlarini tashishda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 28. Sut va sut mahsulotlarini qayta ishlash faoliyatini amalga oshiruvchi ishlab chiqarish obyektlarida (keyingi oʻrinlarda sutni qayta ishlash obyektlari deb ataladi), ishlab chiqarish xonalarida joylashtirishda texnologik jarayonlarning oʻzaro kontaminatsiyasiga, qarshi oqimga, oʻzaro kesishishga yoʻl qoʻyilmaydi. 29. Sut xom ashyosining harorati qayta ishlash joyigacha tashish paytida va qayta ishlash boshlanishiga qadar 8° boʻlishi kerak. 30. Qabul qilishda sut xom ashyosining harorati belgilangan haroratga muvofiq boʻlmasa, unga darhol ishlov beriladi. 31. Ishchilar va xizmatchilarning maxsus oyoq kiyimini dezinfeksiya qilish uchun barcha sexga olib boruvchi kirish (chiqish) joylarida va boshqa ishlab chiqarish xonalarida dezinfeksiya qiluvchi gilamchalar oʻrnatiladi. 32. Sutni qayta ishlash obyektlari sanitariya shartlari bajarilishini kafolatlash uchun issiq va sovuq suv, kanalizatsiya, sunʼiy yoritish, ventilyatsiya bilan taʼminlanadi. 33. Texnik suv quvuri ichimlik suv quvuridan ajratilgan boʻlishi kerak. Ikkala tizim ham bir-biri orasida bogʻlanmasligi kerak, quvurlar turli ranglarda boʻyalgan boʻlishi kerak. 34. Sutni qayta ishlash obyektlari suv bilan taʼminlash tizimiga suv uzatish toʻxtaganda suv bilan taʼminlashni kafolatlash uchun toza suv zaxiralariga ega boʻlishi kerak. 35. Ishlab chiqarish xonalarining devorlari, pollari va shiftlari mustahkam, suv oʻtkazmaydigan materiallardan tayyorlanadi va muntazam ravishda tozalanib turiladi. 36. Ishlab chiqarish xonalarida chiqindini yigʻish uchun maxsus metall yoki plastik qopqoqli idishlar oʻrnatiladi. 37. Oqova suvlar kanalizatsiyaning barcha liniyalaridan alohida oqim tizimiga yuboriladi yoki mahsulotni qayta ishlash, aloqa qilish yoki saqlash amalga oshiriluvchi joylarga iflos suvlar kelishining oldini olish uchun yetarli boʻlgan boshqa yoʻllar orqali chiqariladi. 38. Yuvinish xonalari, kiyinish xonalari, hojatxonalar mahsulotni qayta ishlash yoki saqlash amalga oshiriluvchi xonalardan ajratilgan boʻladi, shuningdek yaxshi holatda saqlanadi. 39. Texnologik uskunalar, apparatura, idish — tovoqlar, taralar, inventar, plenka, va polimer va boshqa sintetik materiallardan tayyorlangan, sut va sut mahsulotlarini qadoqlash uchun moʻljallangan, oziq-ovqat uchun ruxsat etilgan materiallardan tayyorlanadi. 40. Vannalar, metall idish-tovoqlar, qiyaliklar, lotoklar, novlar va boshqa idishlar silliq yuzali, oson tozalanuvchi, yuvishni qiyinlashtiruvchi tirqishlarsiz, chiqib turgan boltlar yoki mixlarsiz boʻlishi kerak. Yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi qiyin boʻlgan materiallardan, jumladan, taxtadan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 41. Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish stollari yuzalari silliq, tirqishlarsiz, oziq-ovqat bilan aloqada boʻlish uchun ruxsat etilgan materiallardan tayyorlanadi. 42. Texnologik uskunalar va apparatura zararli moddalarni oʻz ichiga olmasligi va mahsulotning organoleptik xususiyatlariga taʼsir koʻrsatmasligi kerak. 43. Uskunalar, apparatura va sut quvurlari sut, yuvish va dezinfeksiya qilish eritmalarining toʻliq tushirilishini taʼminlovchi holatlarda oʻrnatiladi. Barcha sut va sut mahsulotlari bilan toʻqnashuvchi qismlari tozalash, yuvish va dezinfeksiya qilish uchun qulay boʻladi. Metall sut quvurlari yechiladigan boʻladi. 44. Himoya qoplamiga ega boʻlmagan shisha termometrlarni ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 45. Sut, qaymoq, smetana va boshqa sut mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun zaxiralar (tvorog va pishloq ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan zaxiralar bundan mustasno) qattiq yopiluvchi qopqoqlar bilan taʼminlanadi. 46. Sut mahsulotlari tayyorlanadigan apparatlar, vannalar va boshqa jihozlar kanalizatsiya tizimiga sifonli voronka orqali oqim uzilishi bilan ulanadi. 47. Uskunaning bevosita kanalizatsiya bilan ulanishi hamda suvning undan polga oqib ketishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 48. Inventarlarni, idishlarni, transport vositalarini yuvish va dezinfeksiyalash uchun maxsus yuvish xonalari jihozlanib, ularning poli suv oʻtkazmasligi, shuningdek ularda bugʻ, issiq va sovuq suv quvurlari oʻtkazilgan boʻlishi, oqova suvlarning chiqib ketishi uchun drenaj va ventilyatsiya tizimi oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 49. Filtrlovchi materiallarni har bir ishlatgandan soʻng yuvib, dezinfeksiyalab turish lozim. 50. Sutni alohida xoʻjalik yurituvchi subyektlardan qabul qilib olganda, filtrlovchi materiallar har bir yetkazib beruvchidan sut olingandan keyin yuvib, dezinfeksiyalanadi. 51. Sutni uzluksiz ravishda avtomatik xisoblagich orqali qabul qilib olganda, filtrlarni yuvish va dezinfeksiyalash har bir smenada kamida 1-marta amalga oshiriladi. Davriy ravishda sutni qabul qilishda filtrlarni yuvish va dezinfeksiyalash sutni qabul qilishdagi har bir tanaffusda amalga oshiriladi. 52. Sut sisternalari har safar sutdan boʻshatilganidan keyin yuvilishi va dezinfeksiyalanishi lozim. Yuvilgandan keyin sisternalar plombalanadi va bu haqda yoʻl hujjatida tegishli belgi qoʻyiladi. 53. Barcha sut va sut mahsulotlarini qabul qilish, qayta ishlash va saqlash jarayonlari yaxshilab tozalangan hamda ifloslanish va buzilishdan, shuningdek, begona jism va moddalarning tushib qolishidan himoyalangan sharoitlarda amalga oshiriladi. 54. Bevosita sutni qabul qilishdan oldin sisternaning sut quvurlari va shtutserlari dezinfeksiyalanadi va ichimlik suv bilan chayiladi. Sutni qabul qilish yakunlangandan soʻng sut quvurlari yuviladi, dezinfeksiyalanadi, tiqin yoki suv oʻtkazmaydigan gʻilof yordamida yopiladi hamda kronshteynga osib qoʻyiladi. Sisterna quvurlariga ishlov berish uchun yuvish va dezinfeksiyalash eritmalari maxsus idishlarda saqlanadi. 55. Xom va pasterizatsiya qilingan sutni saqlash uchun alohida idishlar, sutni yetkazish uchun esa alohida sut quvurlari koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 56. Xom va pasterizatsiya qilingan sutni saqlash uchun idishlar belgilangan boʻlishi lozim. 57. Mahsulotga ishlov berish davrida xonalarni taʼmirlash ishlari va dezinfeksiya qilishga, ishlab chiqarish sexlarida taʼmirlash asboblarini qoldirishga ruxsat berilmaydi. Ishlab chiqarish jarayoni davomida faqat koʻchma (himoyalovchi) ekranlar yordamida oʻrab olish majburiyati bilangina jihozlarni taʼmirlashga ruxsat beriladi. 58. Har bir sexda sinadigan jismlarning hisobi olib borilishi hamda sut mahsulotlariga yot jismlarning tushib qolishi toʻgʻrisida ogohlantirish boʻyicha yoʻriqnomadan koʻchirma boʻlishi lozim. 59. Sovutish kameralarida barcha yuklar (idishda) panjaralarga yoki poddonlarga yotqizilib, ular davriy ravishda yuvib, dezinfeksiyalanib turiladi. Mahsulotlarni flyagalarda saqlashga ruxsat beriladi. 60. Baliq va baliq mahsulotlarini tayyorlash va qayta ishlashni amalga oshiruvchi ishlab chiqarish obyektlarida (keyingi oʻrinlarda baliq ishlab chiqarish obyektlari deb ataladi) texnologik jarayonlarning oqimi hamda xom ashyo va chiqindilar oqimining tayyor mahsulot oqimidan kesishuvi imkoniyatining yoʻq qilinishi taʼminlanadi. 61. Baliq ishlab chiqarish obyektlarida quyidagilar boʻladi: konstruksiyasi toza va ifloslangan zonalarga ajratilishini taʼminlovchi ish sexlari; quyidagilarga ega boʻlgan mahsulotni qayta ishlash va ishlov berish uchun sexlar: suv oʻtkazmaydigan, tozalash, dezinfeksiya qilish, suv oqib chiqishi uchun qulay pol qoplamalari, suv oqib chiqishini taʼminlovchi qurilma; tozalash uchun qulay boʻlgan ustki devor va uning yuza qoplamasi; tozalash uchun qulay boʻlgan mustahkam materialdan yasalgan eshiklar; tegishli tartibdagi ventilyatsiya tizimi, zarur hollarda, havo soʻrish tizimi; yaxshi sunʼiy va tabiiy yoritish; qoʻllarni yuvish va dezinfeksiyalash uchun yetarli miqdordagi qurilmalar; xonalar, qurilmalar va boshqa jihozlarni tozalash uchun qurilma; baliq mahsulotlarini saqlash uchun sovutish kameralari; hasharotlar, qushlar va sichqonlardan himoya qilish uchun jihozlar; tozalash va dezinfeksiya uchun qulay boʻlgan asbob va ishchi jihozlar (korroziyaga chidamli materialdan yasalgan ishlov berish stollari, konteynerlar, konveyerlar, pichoqlar va transorterlar); isteʼmol qilish uchun yaroqli boʻlgan baliq mahsulotlari uchun maxsus suv oʻtkazmaydigan, korroziyaga chidamli konteynerlar, shuningdek, agarda konteynerlar kun oxirigacha boʻshatilmaydigan boʻlsa, ularni saqlash uchun xonalar; maxsus tizim yordamida tozalanuvchi kerakli ichimlik suv yoki dengiz suvi zaxiralari bilan taʼminlovchi qurilma; tashish vositalarini tozalash va dezinfeksiya qilish qurilmasi; agarda baliq ishlab chiqarish obyektida qisqichbaqasimon baliqlar va tirik baliqlar saqlanadigan boʻlsa, zararli organizm yoki moddalar bilan ifloslanmagan suv bilan taʼminlash uchun tegishli qurilma; silliq, suv oʻtkazmaydigan, yuviladigan devor, polga ega boʻlgan kerakli miqdordagi qoʻl yuvgichlar, hojatxonalar va kiyim almashtirish xonalari; hojatxona eshiklari toʻgʻridan-toʻgʻri ish sexlariga ochilmasligi lozim. Qoʻl yuvgichlar tozalash vositalari va bir martalik foydalaniladigan sochiqlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim; joʻmraklar (kranlar) qoʻlda boshqarilishi lozim. 62. Baliqchilik mahsulotlari bilan ishlashda foydalaniladigan pol, devorlar, ustki devor yoki ustki devor yuza qoplamasi, jihoz va asboblar doimo toza va soz holatda saqlanishi lozim. 63. Ishlash sexlari, asboblar va jihozlardek faqat baliqchilik mahsulotlari bilan ishlash uchun foydalanilish lozim. 64. Baliq va baliq mahsulotlarining mikrobiologik va parazitologik kontaminatsiyasi hamda kimyoviy ifloslovchi moddalar, zaharli elementlar, pestitsidlar, radionuklinlar, boshqa zararli moddalar va ularning qoldiqlarining boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 65. Baliq ishlab chiqarish obyektida baliq va baliq mahsulotlarining veterinariya-sanitariya nazorati hamda xavfsizligining, shuningdek, tozalash, yuvish va dezinfeksiyalar sifatining nazorati amalga oshiriladi. 66. Baliq ishlab chiqarish obyektlaridagi ishlash zonalari baliqchilik mahsulotlarini tayyorlash va ishlov berish uchun keng joyga ega boʻlishi, oson tozalanishi va dezinfeksiyalanishi, istalgan mahsulot kontaminatsiyasining oldini olish uchun qulay holda qurilgan boʻlishi lozim. 67. Baliq ishlab chiqarish obyektida tayyor mahsulotni saqlash uchun alohida zona tashkil etiladi. 68. Qadoqlash materiallari mahsulot tayyorlash va ishlov berish zonalaridan alohida saqlanadi. 69. Baliqchilik mahsulotlari muz yoki sovutilgan suvda saqlangandan keyin bir soatdan kechiktirilmagan holda sovutiladi. 70. Toza baliqchilik mahsulotlarini tashish va saqlash uchun konteynerlar toza boʻlishi, shuningdek, mahsulot erishi natijasida paydo boʻlgan suvlarning oqib chiqishini taʼminlashi lozim. 71. Mahsulotlar buzilishining oldini olish uchun muzlarni eritish natijasida paydo boʻlgan suv oqib chiqish tizimi nazarda tutilgan boʻlishi kerak. Muzlarni eritish paytida mahsulot harorati haddan ortiq koʻtarilmasligi lozim. 72. Baliqlarni dudlashda zarur boʻlgan hollarda, ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan, boshqa xona va joylarda tutun va issiqlik toʻplanib qolishining oldini oluvchi alohida xonalar yoki maxsus ajratilgan joylar koʻzda tutilgan boʻlib, u yerda mahsulotlarga ishlov beriladi, qayta ishlanadi va saqlanadi. 73. Baliq va baliq mahsulotlarini tuzlash boshqa operatsiyalar bajariladigan sexlardan alohida boʻlgan xonalarda amalga oshiriladi. Tuzlash uchun ishlatiladigan konteynerlar (chanlar) shunday joylashtirilgan boʻlishi kerakki, uning ifloslanish imkoniyati bartaraf qilinishi, foydalanishdan oldin esa tozalanishi lozim. 74. Chiqindilarni saqlash kameralaridan insonlar tomonidan isteʼmol qilish uchun yaroqsiz boʻlgan baliqchilik mahsulotlari chiqindilarini yoʻq qilish uchun baliq ishlab chiqarish obyekti maxsus yoʻq qilish qurilmasi bilan jihozlanadi. 75. Baliq ishlab chiqarish obyektida baliq mahsulotlariga ishlov berish bilan mashgʻul boʻlgan xodimlar uchun qoʻl yuvish qurilmalari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 76. Baliqchilik mahsulotlari toza sovutilgan suvda kema bortida uch kundan ortiq boʻlmagan muddatda saqlanadi. 77. Sovutish kameralarining ichki devorlari va ustki devori ularga baliqchilik mahsulotlarini yuklashdan oldin sanitariya ishlov berilishidan oʻtkazilishi lozim. 78. Sovutish kameralarida va muzlatgichlarda baliqchilik mahsulotlarini shtabel yordamida joylashtirish uchun panjara va poddonlar poldan kamida 8 sm balandlikda joylashtirilishi lozim. 79. Shtabellar devordan, sovutish qurilmalaridan hamda bir-biridan kamida 30 sm masofada joylashtirilishi lozim. 80. Muzlatilgan baliq va baliq mahsulotlarini ishlab chiqarishda quyidagi shartlarga amal qilish lozim: ishlov berish uchastkasida ichimlik va toza suvning boʻlishi; mahsulotning ichki harorati — 18oSga yetguniga qadar, uni muzlatish harorati — 30oSdan yuqori boʻlmasligi; -12o Sdan yuqori boʻlmagan havo haroratida navagalarni tutish joylaridagi tabiiy sharoitlarda mahsulotlarni yaxshi shamollatiladigan yoki shabada esib turadigan xonalarda muzlatish; kerakli ishlab chiqarish bosqichlari yakuniga yetkazilganidan keyin baliq va baliq mahsulotlari muzlatiladi; xom ashyo ishlab chiqarishga kelib tushganidan soʻng va ishlov berish uchun olinguniga qadar baliqni muzlatgichda saqlash davomiyligi 4 soatdan oshmasligi lozim. 81. Baliq mahsulotlarini ishlab chiqarish jarayonida olingan chiqindilar suv oʻtkazmaydigan markalangan sigʻimlarga yigʻilib, toʻplangan chiqindilar ishlab chiqarish xonalaridan olib chiqiladi. 82. Chiqindilar sovutish kameralaridagi xom ashyo va tayyor mahsulotdan alohida saqlanadi. 83. Chiqindilar yopiq sigʻimlarda ikki soatdan koʻp boʻlmagan vaqt davomida sovutilmagan holda saqlanadi. 84. Baliqda ishlov berilgan hududga mansubligi toʻgʻrisidagi axborot tushirilgan boʻladi. 85. Oziq-ovqat xom ashyosi hamda yordamchi materiallarni polda saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 86. Omborxona binolari toza holatda saqlanishi va vaqti-vaqti bilan dezinfeksiya va deratizatsiya qilib turilishi kerak. 87. Baliq va baliq mahsulotlarini saqlash uchun xona va jihozlarda harorat koʻrsatkichlarini yozib boruvchi termometrlar oʻrnatiladi. 88. Transport vositalari mahsulotni hasharotlar va changdan samarali himoya qiluvchi vositalar hamda suv oʻtkazmaydigan nazorat-oʻlchov asboblari bilan jihozlanadi. 89. Sovutilgan baliq eriydigan muz haroratiga yaqin boʻlgan haroratda saqlanadi. 90. Muzlatilgan baliq va baliq mahsulotlari — 18oSdan yuqori boʻlmagan haroratda saqlanadi. 91. Konserva ishlab chiqarish uchun moʻljallangan muzlatilgan baliq — 9oSdan yuqori boʻlmagan haroratda ajratilmagan tuzlangan holda saqlanadi. 92. Tirik baliq realizatsiya qilish muddatlarini cheklamagan holda, uning yashab qolishini taʼminlaydigan sharoitlarda saqlanadi. 93. Baliq va baliq mahsulotlari suv sifatini oʻzgartirib yubormaydigan materiallardan yasalgan sigʻimlarda saqlanadi. 94. Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoni saqlash obyektlaridagi (keyingi oʻrinlarda saqlash obyektlari deb ataladi) xonalarda barcha turdagi hayvonlarni, hayvonlarning embrionlari va spermalarini, urugʻlantirilgan ikra, inkubatsion tuxum, shuningdek, chorva hayvonlaridan olinadigan texnik xom ashyoni (shu jumladan jun, moʻyna, poʻstin, pat, endokrin va ichak xom ashyosi, muyaklar, boshqa xom ashyo turlari), yem va qoʻshimcha ozuqa moddalari, zoologiya, hayvonlar anatomiyasi va palentologiyasi boʻyicha kolleksiya va kolleksiyalangan buyumlarning joylashtirishga ruxsat berilmaydi. 95. Saqlash obyektlari ishlab chiqarish hajmiga qarab yetarli darajada omborxona xonalari bilan taʼminlanadi. 96. Oʻtish yoʻllari, yoʻlaklari va yoʻlovchilar yoʻlkalari, yuklash-tushirish maydonchalari va yoʻlaklari qattiq qoplama (asfalt, beton) bilan qoplangan, tekis, suv oʻtkazmaydigan, yuvish va dezinfeksiyalash imkoniyatiga ega, erigan va yuvilgan suvlarning kanalizatsiya tizimiga oqib ketishini taʼminlovchi qiyalikda boʻlishi lozim. 97. Omborxonada tovarlarni veterinariya koʻrigini amalga oshirish uchun xona ajratilib, ular quyidagilar bilan jihozlangan boʻladi: veterinariya nazoratini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan texnik vositalar; tovarlarning veterinariya koʻrigini amalga oshirish (jumladan, ularni toʻliq tushirish) uchun kerak boʻladigan yuklash-tushirish texnikasi; zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan mahsulotlarni eritish uchun stellajlar majmuasi hamda stollar. 98. Tovarlarning veterinariya koʻrigini oʻtkazish uchun xona devorlari tekis va mustahkam, pol esa suv oʻtkazmaydigan boʻlishi lozim boʻlib, unda yetarli miqdorda drenaj teshiklari boʻlishi, havo harorati 21 °C dan oshmasligi lozim. Omborxona yoritish, issiq va sovuq suv taʼminoti, shuningdek, boshqa ish uchun kerakli sharoitlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 99. Idishlar, inventarlar, transport vositalarini yuvish va dezinfeksiyalash uchun sovutish kameralaridan ajratilgan maxsus xonalar jihozlanib, uning poli suv oʻtkazmasligi, unda issiq va sovuq suv, kanalizatsiya, yoritish va ventilyatsiya tizimi oʻtkazilgan boʻlishi, shuningdek, yuvish agregati bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 100. Omborxonadagi ishlab chiqarish xonalari, kameralar va boshqa obyektlarni tozalash inventari hojatxonani tozalashda ishlatiladigan inventardan alohida saqlanishi kerak. 101. Hayvonlardan olinadigan mahsulot va xom ashyoni saqlash uchun maxsus saqlash sharoitlariga ega boʻlgan xona va jihozlar ushbu mahsulotning saqlash sharoitlarini nazorat qilish uchun nazorat-oʻlchov asboblari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 102. Goʻsht va goʻsht mahsulotlarini ishlab chiqarishda sovutish orqali ishlov berish hamda mahsulotlarni saqlash uchun maxsus tayyorlangan sovutish kameralari va muzlatgichlar qoʻllaniladi. Sovutish kameralari va muzlatgichlarning hajmi va soni obyektlarning ishlab chiqarish quvvatini hamda ular mahsulot turiga qarab haroratni -30 °C dan 0 °C gacha, havo namligini esa 60% dan 95% gacha sozlash taʼminlashini hisobga olgan holda tanlanadi. 103. Sovutish kameralari va muzlatgichlarning ichki devorlari va yuqori devoriga ularga goʻsht va goʻsht mahsulotlari yuklanishidan oldin sanitar ishlov berilishi lozim. 104. Quyidagi hollarda yer uchastkasida obyektning qurilishini loyihalashtirishga ruxsat berilmaydi: agarda unda oldin chorva mollari yoki zararli chiqindilar koʻmilgan boʻlsa; radiatsiya xavfsizligi normalari oshib ketgan boʻlsa; yer uchastkasida kuydirgi kasalligining tuproq oʻchoqlari, ushbu kasallik boʻyicha statsionar nosogʻlom punktlar joylashtirilgan boʻlsa; sanoat va shaxsiy maqsadda ishlatiladigan obyektlardan sanitariya himoya hududlarini tashkil etish imkoniyatlari boʻlmasa. 105. Barcha xonalar xom ashyoning va tayyor oziq-ovqat mahsulotlarining, xodimlar va tashrif buyuruvchilarning oqimi, harakatlanishi hisobga olgan holda joylashtiriladi. Realizatsiyani amalga oshiruvchi obyekt hududiga chorva hayvonlaridan olinadigan mahsulot va xom ashyoni kiritish uchun alohida kirish joyi qoʻyilib, hayvonlardan olinadigan mahsulot va xom ashyoning veterinariya-sanitariya ekspertizasi laboratoriyalarida va keyinchalik realizatsiya joyiga qarab bir tomonlama harakatlanishini taʼminlaydi. 106. Har bir xonalar guruhi alohida blokda birlashadi: yuklash, omborxona xonalari, oziq-ovqat mahsulotlarini sotuv uchun tayyorlash xonalari, maʼmuriy-maishiy, yordamchi, savdo xonalari 107. Savdo hududida umumiy ovqatlanish, maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari hamda veterinariya-sanitariya ekspertizasi laboratoriyasi uchun hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyo bilan savdo qilish uchun alohida maydonchalar (goʻsht, baliq, sut va boshqa mahsulotlarini alohida sotish joylari) ajratib qoʻyiladi. 108. Omborxona zonasida oziq-ovqat tovarlarini saqlash uchun joylar, sovutish qurilmalari joylashtirilgan boʻladi. 109. Yuklovchi, omborxona binolarining, mahsulotlarni sotuvga tayyorlash xonalari, savdo zallarining joylashtirilishi ular orasidagi texnologik bogʻliqlik hisobga olgan holda amalga oshiriladi. 110. Obyektning ichki qismini pardozlash ishlari zaharsiz, yuvish va dezinfeksiyalash vositalariga chidamli boʻlgan pardozlash materiallaridan foydalangan holda amalga oshiriladi. 111. Savdo zallari, qadoqlash xonalari, yuvish xonalari, sovutish kameralari, sanitariya uzellarining devorlari yuvish va dezinfeksiyalash vositalariga chidamli boʻlgan materiallar bilan qoplanadi. 112. Pollar namga chidamli va namlikni oʻtkazmaydigan, sanitariya ishlovi berilishi imkonini beruvchi butun materiallardan tayyorlanadi. Yuklarni tushirish xonalaridagi, avtomobillar maydonchasidagi qoplamlar qattiq suv oʻtkazmaydigan materiallaridan tayyorlanadi. Yuvish xonalari, hojatxona va hammomlarda suvning suv chiqarish tizimiga chiqarib tashlanishini taʼminlash uchun traplarni oʻrnatish koʻzda tutiladi. 113. Butun, ikkiga yoki toʻrtga boʻlingan goʻsht boʻlaklari bilan savdo qilish tashkil etilgan obyektlarda maydoni kamida 10 metr kvadratni tashkil qiluvchi goʻshtlarni maydalash xonasi ajratilib, unda qoʻl yuvgich hamda qoʻshimcha sovutgichlar oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 114. Tez buziluvchi mahsulotlar bilan savdo qilish obyektlari xom va tayyor mahsulotlarni alohida saqlash uchun sovutish qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Tez buziluvchi oziq-ovqat mahsulotlari zaxirasi sovutish qurilmasining sigʻimini hisobga olgan holda omborxonaga joylashtirish normalariga muvofiq boʻlishi lozim. 115. Obyekt rahbariyati (egasi) quyidagilarni taʼminlaydi: Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoning, shuningdek, oʻsimlik oziq-ovqat mahsulotlarining veterinariya-sanitariya ekspertizasidan oʻtkazilishi; Oʻzbekiston Respublikasining veterinariya (veterinariya-sanitariya) qoidalari va boshqa normativ hujjatlarining talablariga muvofiq laboratoriyalarda veterinariya-sanitariya ekspertizasidan oʻtkazilgan goʻsht, hayvonotga mansub boshqa mahsulotlar bilan savdo qilish uchun tegishli sharoitlar yaratishni; savdo shahobchasi hududida laboratoriya tomonidan yaroqsiz deb topilgan tegishli mahsulotlarni zararsizlantirish uchun avtoklav oʻrnatilgan va alohida izolyator xonani ajratishni; laboratoriya tekshiruvlari natijalarini olgunga qadar goʻsht, goʻsht mahsulotlarini vaqtincha saqlash uchun alohida izolyatsiyalangan sovutish kamerasini taʼminlashni; isteʼmol uchun yaroqsiz deb topilgan goʻsht, goʻsht mahsulotlari, jumladan musodara qilingan mahsulotlar, hayvonotga mansub boshqa mahsulotlarning utilizatsiya qilinishini amalga oshirishni; sanitariya kunlarini oʻtkazishni, hudud, savdo joylari, boshqa yordamchi xonalar, sovutgichlar va bozor inventarlarining doimiy tozalanishini va dezinfeksiya qilinishini amalga oshirishni; Oʻzbekiston Respublikasining veterinariya (veterinariya-sanitariya) qoidalari, yoʻriqnomalari va veterinariya sohasidagi boshqa normativ-huquqiy hujjatlarida nazarda tutilgan profilaktika va majburiy chora-tadbirlarni amalga oshirishni. Savdo obyekti va turgʻun savdo shahobchalarida veterinariya-sanitariya ekspertiza laboratoriyasi boʻlmagan taqdirda, mahsulotlar ekspertizasini oʻtkazish shartnoma asosida yaqinda joylashgan boshqa veterinariya-sanitariya ekspertiza laboratoriyalari tomonidan amalga oshiriladi. 116. Oziq-ovqat mahsulotlarining har bir partiyasiga qabul qilish, saqlash, tashish va realizatsiya qilish paytida ularning sifati va xavfsizligini tasdiqlovchi hujjatlar, shuningdek, saqlash, tashish shartlari va yaroqlilik/saqlash muddati toʻgʻrisidagi axborot, tez buziluvchi oziq-ovqat mahsulotlarida esa tayyorlangan vaqt va sana koʻrsatilgan nakladnoy qogʻozlar, mahsulotni saqlash harorati va uni realizatsiya qilishning yakuniy muddati koʻrsatilgan hujjatlar biriktirib yuboriladi. 117. Oziq-ovqat mahsulotlarining saqlash joylariga yetib kelishi toza, quruq, begona hid boʻlmagan va yaxlitligi buzilmagan idish va qadoqda amalga oshiriladi. 118. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash va realizatsiyaga tayyorlash uchun obyekt xom ashyoni, tayyor mahsulotni, qadoqlash va yordamchi materiallarni alohida saqlash uchun sovutish uskunalari bilan jihozlangan omborxona binolari bilan taʼminlanib, shuningdek oson yuvilishi hamda dezinfeksiya qilinishi mumkin boʻlgan materiallardan, poldan balandligi kamida 15 sm boʻlgan tayyorlangan qavatlar, stellajlar, tovarlarni joylashtirish rastalari va konteynerlar, sovutish kameralari, bugʻlangan suvlarni yigʻish va chiqarib yuborish tizimlari, kerak boʻlgan hollarda esa, oqartirilgan yoki zanglamas poʻlatdan yasalgan ilgaklar oʻrnatilgan osma balkalar bilan jihozlanadi. 119. Obyektlardagi barcha oziq-ovqat mahsulotlari obyektlardagi poldan kamida 15 sm balandlikda joylashgan stellajlarda, poddonlarda, tovar rastalarida saqlanadi. Oziq-ovqat mahsulotlarini polda saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 120. Oziq-ovqat mahsulotini saqlash uchun moʻljallangan xonada boshqa nooziq-ovqat materiallarini birgalikda saqlashga ruxsat berilmaydi. 121. Oʻziga xos hidga ega boʻlgan oziq-ovqat mahsulotlari (baliq, pishloq va boshqalar) begona hidni oʻzida singdirib oluvchi mahsulotlardan (xom goʻsht, sariyogʻ, tuxum va boshqalar) alohida saqlanadi. 122. Xom mahsulotlarning (goʻsht, parranda goʻshti, baliq, tuxum va boshqalar) isteʼmol uchun tayyor boʻlgan oziq-ovqat mahsulotlari, tayyor, lekin qadoqlanmagan mahsulotlar bilan birgalikda saqlanishiga, xavfli oziq-ovqat mahsulotlarining boshqa oziq-ovqat mahsulotlari bilan birga saqlanishi, shuningdek, ularning suv quvurlari va kanalizatsiya quvurlari, isitish qurilmalari yaqinida, omborxona binolaridan tashqarida saqlanishiga ruxsat berilmaydi. Oziq-ovqat mahsulotlarining bevosita polda joylashtirilishiga ruxsat berilmaydi. 123. Quyidagi oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashning alohida saqlash shartlariga amal qilish taʼminlanadi: sovutilgan va muzlatilgan goʻshtni (butun, ikki yoki toʻrt boʻlakka boʻlingan, maydalangan) saqlash ilgaklarda osgan holda amalga oshirilib, bunda goʻsht boʻlaklarining bir-biriga, xona devorlari va poliga tegishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Bloklardagi (yoki idish (tara)larga joylashtirilgan) goʻshtni stellajlarda, tovar joylashtirish rastalariga va konteyner qutilarga joylashtirishga ruxsat beriladi. Goʻshtli yarim fabrikatlar, submahsulotlar, muzlatilgan va sovutilgan parranda goʻshti maxsus idishda saqlanadi, shtabelni joylashtirishda havo sirkulyatsiyasi taʼminlanadi; sovutilgan baliq yetkazib berish idishida 0 °C dan — 2 °C gacha boʻlgan haroratda saqlanadi. 124. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash harorat rejimlarini nazorat qilish uchun barcha sovutish qurilmalari termometr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 125. Normativ va texnik hujjatlar va texnik hujjatlar talablariga javob bermaydigan, isteʼmol uchun yaroqsiz deb topilgan, aholi salomatligini xavf ostiga qoʻyuvchi oziq-ovqat mahsulotlari sotuvdan olib tashlanadi. Uning keyinchalik ishlatilishi yoki yoʻq qilinishi toʻgʻrisidagi qaror davlat veterinariya inspektorlari tomonidan qabul qilinadi. 126. Hayvonotga mansub mahsulotlar va xom ashyolarni faqat veterinariya-sanitariya ekspertizasining natijalari boʻyicha, mahsulotga tegishli veterinariya hujjatlari boʻlgan holdagina ishlov berilmagan va qayta ishlanmagan holda oziq-ovqat maqsadlarida qabul qilish, saqlash, tashish va aholiga realizatsiya qilish uchun ruxsat beriladi. 127. Suyuq oziq-ovqat mahsulotlarini (sut, smetana, tvorog, oʻsimlik moyi va boshqalar) chiqarishda mahsulotlarni sotuvchining idishidan qaytib umumiy idishga quyishga yoʻl qoʻyilmaydi. Sut, smetana, tvorog solingan idishdan quyish uchun savdo inventari qoldiriladi, maxsus idishda saqlanadi, har kuni yuvib turiladi. 128. Sutni qayta ishlash obyektlari tomonidan flyagada yetkazib beriladigan sutni realizatsiya qilishda boʻshagan idishga ishlab chiqaruvchi korxonasida ishlov berilib, u dastlabki realizatsiya joylarida qoʻshimcha ravishda yuvilishi lozim. 129. Obyektlarda quyidagilarni qabul qilish, saqlash, tashish va realizatsiya qilishga yoʻl qoʻyilmaydi: kelib chiqishi, sifati va xavfsizligini tasdiqlovchi hujjatlar boʻlmagan oziq-ovqat mahsulotlari; taqdim qilingan maʼlumotga muvofiq kelmaydigan oziq-ovqat mahsulotlari; oziq-ovqat mahsulotlarining qalbakilashtirilishi; oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashning harorat va namlik shartlariga amal qilish uchun imkoniyatlar boʻlmaganda; patlari yulinmagan parranda, xoʻjalik yurituvchi subyektlardan olingan, salmonellez boʻyicha nosogʻlom boʻlgan tuxum, qobigʻi ifloslangan, qobigʻi darz ketgan tuxum, oʻrdak va gʻoz tuxumlari; veterinariya tamgʻasi “(QR kodli yorligʻi) boʻlmagan hamda axborot tizimi orqali rasmiylashtirilgan boʻlmagan hamda veterinariya hujjatlariga muvofiq kelmaydigan goʻsht, shuningdek, shartli ravishda yaroqli boʻlgan goʻsht va goʻsht mahsulotlari, hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyo hamda veterinariya-sanitariya ekspertizasidan oʻtmagan mahsulotlar. 130. Toza baliq va baliq mahsulotlarini saqlash va realizatsiya qilish uchun obyekt ajratilgan sovutgichlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 131. Tuxumlarni qadoqlanmagan holda isteʼmolga tayyor boʻlgan mahsulotlarni realizatsiya qiluvchi boʻlinmalarda (seksiyalarda) realizatsiya qilishga yoʻl qoʻyilmaydi. 132. Tayyor oziq-ovqat mahsulotlarining oziq-ovqat xom ashyosi va pishmagan oziq-ovqat mahsulotlari bilan birgalikda tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 133. Yilning issiq fasllarida tez buziluvchi mahsulotlarni tashish 6 °C darajadan yuqori boʻlmagan haroratda quyidagi holatda amalga oshiriladi: sovutuvchi kuzovga ega boʻlgan maxsus transport vositalarida 6 soatdan koʻp boʻlmagan vaqt davomida; sovutgichga ega boʻlmagan izotermik kuzovlarda 1 soatdan koʻp boʻlmagan vaqt davomida. 134. Goʻshtni tashish avtorefrijeratorlarda: tinib sovutilgani 6 oS haroratda, muzlatilgani 0 oS haroratda amalga oshiriladi. 135. Goʻsht mahsulotlarini avtomobil transporti bilan tashishga faqat sovutilgan, muzlatilgan yoki tingan holatdagina ruxsat beriladi. 6 soat davomida tindirilgan va yuzasi qurishni boshlagan, bugʻlatilgan yoki muzlari eritilgan goʻsht mahsulotlarini tashishga ruxsat berilmaydi. 136. Avtomobillar, jumladan, maxsus avtomashinalar (goʻsht mahsulotlarini tashish uchun moʻljallangan refrijeratorlar) tegishli tarzda jihozlangan boʻlishi lozim. 137. Goʻsht mahsulotlarini tashishga quyidagi shartlarga amal qilingandagina ruxsat beriladi: maydalangan goʻshtlar belgilangan talablarga muvofiq ajratilgan (qoramol va boshqa yirik hayvonlarning goʻshti — toʻrtga boʻlingan boʻlishi, choʻchqa goʻshti — uzunasiga ikkiga ajratilgan yoki butun boʻlishi, qoʻy va echki goʻshti butun boʻlishi) hamda kallasidan ajratilgan boʻlishi lozim; maydalangan goʻshtlarda hech qanday mexanik zarar yetkazilmagan boʻlishi, qon oqib ketgan, urilgan joylari, qon izlari, oshqozon-ichak trakti tarkibidagi aʼzolari va boshqalar, shuningdek, ichki va tashqi yuzalarida, boʻyin qismida shokilalari, ichki aʼzolarining qoldiqlari boʻlmasligi lozim; muzlatilgan goʻsht bloklarini pergament yoki ushbu maqsadlarda qoʻllaniladigan boshqa materiallarga oʻralgan hamda tegishli idishda (tara) qadoqlangan holda tashishga ruxsat beriladi; har bir maydalangan goʻsht va uning alohida qismlarida (yarimtadan, toʻrttadan maydalangan goʻshtlar) veterinariya-sanitariya ekspertizasining aniq koʻrinib turuvchi va belgilangan shaklga ega boʻlgan tamgʻasi (QR kodli yorligʻi) boʻlishi lozim; qiymalab tayyorlangan, qaynatilgan, yarim dudlangan, qaynatib-dudlangan, xom dudlangan, oʻpka-jigarli va qonli kolbasalar, goʻshtli nonlar, sosiskalar, sardelkalar, zelslar, studnyalar, pashtetlar, shuningdek, boshqa mahsulotlar ushbu maqsadlar uchun maxsus moʻljallangan qadoqlash materiallari yoki idishlarga (tara) oʻrab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 138. Sovutilgan hamda muzlatilgan goʻsht mahsulotlarini neft mahsulotlari yoki boshqa hid chiqaruvchi moddalar singdirilgan (yoki ifloslangan) kuzovli avtomashinalarda, shuningdek, oʻziga xos oʻtkir hidga ega boʻlgan boshqa mahsulotlar bilan birga tashish taqiqlanadi. 139. Goʻsht mahsulotlarining sifatiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan zaharli kimyoviy moddalar, qurilish materiallari, yoqilgʻi-moylash materiallari, ishqorlar, kislotalarni goʻsht mahsulotlarini tashish uchun moʻljallangan maxsus avtotransportlarda tashish qatʼiyan man etiladi. Goʻshtni odam va yuk tashishga moʻljallangan yengil, oʻrta va ogʻir transport vositalarida tashish taqiqlanadi. 140. Tinib qolgan, sovutilgan va muzlatilgan goʻsht mahsulotlarini maxsus refrijerator mashinalarda tashishda mazkur transport vositasi uchun belgilab qoʻyilgan texnik shartlarga (goʻsht mahsulotini qoʻyish yoki osish tartibi, harorat rejimi, sovutish tizimining ishchi holati va boshqalar) amal qilinishi shart. 141. Tirik baliq termoizolyatsiya, muz uchun maxsus sigʻimga, shuningdek, suvni havo bilan toʻyintirish qurilmasiga ega boʻlgan sisternali avtomobillarda tashiladi. 142. Soʻyiladigan hayvonlardan olinadigan goʻsht va goʻsht mahsulotlarini tegishli sharoitlar yaratilgan bozor, savdo obyektlari va turgʻun savdo shahobchalarida realizatsiya qilishga ruxsat beriladi. Goʻshtni koʻchalarda hamda savdo obyektlari va savdo shahobchalari ichida xona yoki koʻcha haroratida ilgaklarga ilingan holda sotish, saqlash qatʼiyan taqiqlanadi. 143. Hayvonlar goʻshtini realizatsiya qilishga quyidagi hollarda yoʻl qoʻyiladi: agarda ularning soʻyilishi ixtisoslashtirilgan va mini soʻyish korxonalarida amalga oshirilgan boʻlsa; goʻsht sotish uchun tegishli barcha sharoitlar, shu jumladan sovutgichli maxsus rastalar tashkil etilgan boʻlsa; tegishli veterinariya hujjatlari mavjud boʻlsa (belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan taqdirda); veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan goʻshtlarning yagona elektron maʼlumotlar bazasiga belgilangan tartibda kiritilgan boʻlsa. 144. Savdo shoxobchalari va bozorlarga sotish uchun keltirilgan goʻsht va goʻsht mahsulotlari veterinariya-sanitariya ekspertizasi laboratoriyalari mutaxassislari tomonidan axborot tizimi orqali belgilangan tartibda qabul qilinadi. Ixtisoslashgan soʻyish korxonalaridan sotish uchun chiqarilgan goʻsht mahsulotlari 72 soatdan keyin qayta veterinariya-sanitariya ekspertizasidan oʻtkazilib, belgilangan tartibda axborot tizimiga kiritiladi va natijasi boʻyicha realizatsiyaga (sotish, qayta ishlash yoki utilizatsiya) yoʻnaltirilib, tegishli veterinariya-sanitariya ekspertiza xulosasi axborot tizimi orqali rasmiylashtiriladi. Bozordan tashqaridagi goʻsht sotiladigan savdo obyektlarida tuman veterinariya boʻlimi mutaxassislari tomonidan veterinariya-sanitariya ekspertizasi oʻtkazilishi mumkin. 145. Quyidagi hollarda goʻsht mahsulotlarini realizatsiya qilishga ruxsat berilmaydi: soʻyilishi ixtisoslashtirilgan va mini soʻyish korxonalarida amalga oshirilmagan boʻlsa; goʻsht va goʻsht mahsulotlarini tashish uchun belgilanmagan transport vositalari yordamida yetkazib berilgan boʻlsa; tegishli veterinariya hujjatlari boʻlmasa; veterinariya-sanitariya ekspertizasining xulosasi (maʼlumotnomasi) boʻlmasa; oyoqlari va bosh qismi jun bilan birga boʻlsa, shuningdek parranda va qushlarning patlari yulinmagan boʻlsa; xona yoki koʻcha haroratida ilgakka osilgan yoki yerga (ochiq rasta ustiga) ochiq holda qoʻyilgan holatda boʻlsa; veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan goʻshtlarning yagona elektron maʼlumotlar bazasiga kiritilmagan boʻlsa. 146. Goʻsht va goʻsht mahsulotlarini faqat barcha veterinariya, veterinariya-sanitariya qoida va normalariga javob beruvchi, sovutish qurilmalari bilan jihozlangan hamda veterinariya-sanitariya xulosalariga ega boʻlgan joylarda realizatsiya qilishga ruxsat beriladi. 147. Goʻsht sovutgichli maxsus rastalarda (vitrinalarda) sotiladi. Bunda sovutgichli vitrinalarning har tomonlari zich yopiladigan boʻlishi zarur. Goʻshtning rastalarga sigʻmagan qismi sovutgichli xonalar yoki katta hajmdagi sovutgichlarda saqlanishi lozim. Goʻshtni maydalash va ajratish maxsus yogʻoch moslamalarda (kundalar) amalga oshirilishi lozim. Kundalarning yuzasi tekis boʻlishi, ular muntazam ravishda pichoq bilan tozalanib turilishi, issiq suv bilan yuvilishi hamda ish kuni yakunlangandan keyin ustiga katta zarrachali tuz sepilishi va doka bilan qoplanishi lozim. Savdo obyektlari va turgʻun savdo shahobchalari quvur orqali keluvchi issiq va sovuq suv, qoʻl yuvgich va boshqa zarur asboblar (pichoq, bolta, tarozi va boshqalar) bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 148. Sotuvchi toʻliq boʻlgan maxsus kiyim boshda ishlashi hamda xaridorga goʻsht mahsuloti toʻgʻrisidagi zaruriy va aniq axborotni berishi, xususan quyidagilarni maʼlum qilishi shart: goʻsht va goʻsht mahsuloti olingan hayvonning turi, soʻyilgan sanasi; isteʼmolga yaroqliligini tasdiqlovchi veterinariya maʼlumotnomasi. Har bir sovutgichli vitrina ustida ushbu goʻsht olingan hayvon turi toʻgʻrisidagi maʼlumot yozuvi boʻlishi shart. 149. Xaridorning talabiga binoan sotuvchi, shuningdek yetkazib beruvchining firma nomi hamda joylashuvi (yuridik manzili) toʻgʻrisidagi maʼlumotni ham taqdim qilishi shart. 150. Bozor maʼmuriyati, doʻkonlar va goʻsht sotish shahobchalari rahbarlari, mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, tibbiy koʻrikdan oʻtmagan va veterinariya-sanitariya kurslarida tahsil olmagan shaxslarning ishlashiga yoʻl qoʻyganligi uchun javobgar boʻladi. 151. Mazkur qoidalarning talablarini buzishda aybdor shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi. T/r Hududlar nomi Tuman va shaharlarda quriladigan ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalari soni Tashkil etilgan zamonaviy ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonalar soni Foydalanishga topshiriladigan yili * jami tuman shahar jami tuman shahar 2019-yil 2020-2021-yil 1. Qoraqalpogʻiston Respublikasi 15 14 1 1 1 2 13 2. Andijon viloyati 17 14 3 1 1 1 16 3. Buxoro viloyati 13 11 2 2 2 2 11 4. Jizzax viloyati 13 12 1 2 2 1 12 5. Qashqadaryo viloyati 14 13 1 5 5 2 12 6. Navoiy viloyati 10 8 2 4 3 1 1 9 7. Namangan viloyati 11 11 2 2 1 10 8. Samarqand viloyati 16 14 2 4 3 1 2 14 9. Sirdaryo viloyati 11 8 3 3 1 2 2 9 10. Surxondaryo viloyati 14 13 1 2 1 1 1 13 11. Xorazm viloyati 12 10 2 2 1 1 1 11 12. Fargʻona viloyati 19 15 4 2 1 1 1 18 13. Toshkent viloyati 21 15 6 4 4 2 19 14. Toshkent shahri 11 11 4 4 11 Jami: 197 169 28 38 23 15 19 178