Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida
(resolution, 2025-04-29)

Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar boʻyicha qonuniy, asosli va adolatli hal qiluv qarorlarini chiqarish fuqarolarning huquqlarini himoya qilishni taʼminlaydi. Sudlar fuqarolarni va davlatni qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari himoyasini taʼminlab, bu ishlarni asosan toʻgʻri hal qilmoqdalar. Shu bilan birga, qator hollarda ishlarni koʻrishda sudlar tomonidan qonunni qoʻllashda xatoliklarga yoʻl qoʻyilmoqda. Sudga taalluqli boʻlmagan arizalarni ish yuritishga qabul qilish hollari bor. Faktni belgilash qanday huquqiy oqibatlar tugʻdirishi, shuningdek, yoʻqotilgan hujjatlarni sudsiz tartibda olish yoki tiklash imkoniyati yoʻqligi har doim ham aniqlanmaydi. Faktni belgilash bilan bogʻliq boʻlgan holatlar yetarli darajada tekshirilmaydi, manfaatdor shaxslar ishda ishtirok etishga jalb qilinmaydilar, oqibatda qator ishlar boʻyicha fuqarolarning arizalarini qanoatlantirish toʻgʻrisida asossiz hal qiluv qarorlari chiqariladi. Yuridik faktni belgilash bilan fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlaridagi notoʻgʻrilikni belgilash oʻrtasidagi, faktni tan olish bilan faktni roʻyxatga olinganligini belgilash oʻrtasidagi farq sudlar tomonidan ravshan aniqlanmaydi. Bayon etilgan jiddiy kamchiliklarni bartaraf etish, qonunlarni toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi: 1. Sudlarning eʼtibori yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda qonunchilikka qatʼiy amal qilishga, fuqarolarning va tashkilotlarning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini qoʻriqlashni har taraflama taʼminlashga qaratilsin. 2. Sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 295-moddasida nazarda tutilgan sud tartibida aniqlanadigan yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlar roʻyxati tugal emasligini inobatga olishlari lozim. Sud yuridik ahamiyatga ega boʻlgan boshqa faktlarni ham, agar bu qonun bilan boshqa organning vakolatiga berilmagan boʻlsa, aniqlashga haqli. Xususan, sud: 1968-yil 1-oktabrgacha tugʻilgan bolalarga nisbatan otalikni tan olganlik, otalik va otalikni qayd qilish; ixtironi joriy etish, taklifni ratsionalizator sifatida tavsiflash; binoga, payga, avtomobilga va boshqa maxsus roʻyxatdan oʻtkaziladigan mulkka egalik qilish; sugʻurta guvohnomasining tegishliligi; fuqaroni yoki uning ota-onasining Ikkinchi jahon urushi davrida Oʻzbekiston Respublikasiga evakuatsiya qilinganligi; chet davlat fuqaroligida boʻlmagan shaxsning Oʻzbekiston Respublikasida doimiy yashash joyi boʻyicha roʻyxatga olinganligini tasdiqlovchi hujjatlari mavjud boʻlmagan hollarda Oʻzbekiston Respublikasida doimiy yashaganligi faktini tasdiqlashi mumkin. 3. Amaldagi qonunlarda belgilashning boshqacha (sudsiz) tartibi nazarda tutilgan faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi arizalar sud tartibida koʻrilishi mumkin emas. Jumladan, quyidagi faktlar sud tartibida aniqlanmaydi: a) haqiqiy harbiy xizmatni oʻtaganlik, partizan otryadida boʻlganlik, janglarda yarador boʻlganlik; b) odamning yoshini belgilash toʻgʻrisidagi; v) oliy oʻquv yurtini, texnikumni, oʻrta maktabni va boshqa oʻquv yurtlarini bitirganlik faktlarini belgilash; g) partiya, kasaba uyushmalari harbiy hujjatlarni, pasport va fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarni tegishliligi faktlari. 4. FPK 295-moddasi mazmuniga koʻra, sud yuridik faktni aniqlash haqidagi arizani, agar: a) qonunga koʻra bunday fakt arizachi uchun maʼlum yuridik oqibatlar keltirib chiqarsa (fuqarolar yoki tashkilotlarning shaxsiy yoki mulkiy huquqlarini vujudga keltirsa, oʻzgartirsa yoki tugatsa); b) fakt sudga taalluqli huquq toʻgʻrisidagi nizoni hal qilish bilan bogʻliq boʻlmasa; v) arizachi yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni hujjat bilan tasdiqlashning boshqa imkoniyatiga ega boʻlmasa; g) qonunchilikda ularni belgilashning oʻzgacha tartibi nazarda tutilgan boʻlmasa, koʻrishga qabul qiladi. Sud Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi boʻyicha yuridik ahamiyatga ega boʻlmagan faktni boshqa mamlakatning qonunchiligi boʻyicha ushbu fakt huquqiy oqibatlarni keltirib chiqarsa va bu borada oʻzaro huquqiy yordam koʻrsatish boʻyicha xalqaro bitim mavjud boʻlsa, aniqlashga haqli. 5. FPK 295-moddasiga binoan yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlar sud tartibida faqat fuqarolarning emas, balki tashkilotlarning ham arizalari boʻyicha aniqlanishini sudlar nazarda tutishlari lozim. 6. Ishni sud muhokamasiga tayyorlash jarayonida sudya: ushbu fakt qanday maqsadda aniqlanishi lozimligini; qaysi fuqarolar va tashkilotlar bu ishni hal qilinishidan manfaatdor boʻlishlari mumkinligi va sud majlisiga qatnashishga jalb qilinishi lozimligini; ushbu fakt qaysi dalillar bilan tasdiqlanishini aniqlashi shart. Sudya, shuningdek arizachidan faktni tasdiqlovchi hujjatlarni olish yoki tiklashni imkoniyati yoʻqligini isbotlovchi qoʻshimcha dalillarni taqdim etishni talab qilishga haqli. Yuridik faktni aniqlash haqidagi ish boʻyicha manfaatdor shaxs FPK 40-moddasida nazarda tutilgan barcha huquq va majburiyatlarga ega. Yuridik faktni aniqlash haqidagi ishlar, sudlar tomonidan FPK 27-28-boblarida nazarda tutilgan istisno va qoʻshimchalar bilan fuqarolik sud ishlarini yuritishning umumiy qoidalari boʻyicha koʻriladi. 7. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 1-bandiga koʻra, qarindoshlik munosabatlari deganda bir-biridan kelib chiqqan odamlar oʻrtasida mavjud boʻlgan qon-qarindoshlikka bogʻliqlik (katta bobo, bobo, ota, oʻgʻil, nevara, chevara, katta buvi va boshqalar) yoki bitta umumiy ajdoddan kelib chiqqanlar (akalar-ukalar, opa-singillar, togʻa, amaki, amma, xola, jiyanlar va boshqalar) nazarda tutilganligi sudlarga tushuntirilsin. Qon-qarindoshlikning yoʻqligi qarindoshlikning yoʻqligidan dalolat beradi. Qarindoshlik munosabatlari sud tartibida bevosita yuridik oqibatlarni keltirib chiqarsagina, masalan, agar bunday faktni aniqlash arizachiga merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma olish, boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan nafaqa rasmiylashtirish uchun va boshqa hollarda zarur boʻlsa aniqlanadi. Merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnomani olish maqsadida qarindoshlik munosabatlari faktini aniqlashda, sudlar vorislik huquqini tartibga soluvchi fuqarolik qonunchiligida belgilangan qarindoshlik doirasidan kelib chiqishlari lozim. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida doimiy yashagan meros qoldiruvchilar bilan qarindoshlik munosabatlari faktini aniqlashda, sud vorislik munosabatlari va vorislar doirasini belgilashda, meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashash joyidagi mamlakatning qonunchiligiga amal qilishi lozim. Boquvchisini yoʻqotganlik munosabati bilan pensiyani rasmiylashtirish maqsadida qarindoshlik munosabatlari faktini aniqlashda, pensiya qonunchiligida nazarda tutilgan va kengaytirilgan talqinga yoʻl qoʻyilmaydigan oʻlganning oila aʼzolari doirasidan kelib chiqilmogʻi lozim. 8. Qarindoshlik munosabatlari faktini belgilash haqidagi arizani qabul qilishda sudya fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarining yoʻqotilgan tugʻilganlik haqidagi dalolatnoma yozuvini tiklashini rad etganlik toʻgʻrisidagi xulosasini yoki arizachining yoxud ularga nisbatan ariza berilgan shaxslarning tugʻilganlik yoki nikoh haqidagi guvohnomasini olishning iloji yoʻqligi toʻgʻrisidagi maʼlumotni albatta talab qilib olishi lozim. Agarda arizachi fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarda familiyasi, ismi yoki otasining ismi notoʻgʻri yozilganligini koʻrsatib, qarindoshlik munosabatlari faktini belgilashni soʻrasa, sud bunday arizani yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash tartibida koʻrishga haqli emas, chunki talab mazmunan dalolatnoma yozuvidagi notoʻgʻriliklarni tuzatish zaruriyatidan iborat. 9. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, oʻlganning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilash, agarda berib kelingan yordam arizachining hayot kechirishi uchun doimiy va asosiy manba boʻlgan boʻlsa, meros olish, pensiya tayinlash yoki zararni toʻlatish uchun ahamiyatga egadir. Arizachi ish haqi, pensiya, stipendiya olib kelgan yoki boshqa daromad manbaiga ega boʻlgan hollarda, yordam koʻrsatib kelgan shaxs tomonidan berilgan yordam arizachining hayot kechirishi uchun doimiy va asosiy manba boʻlgan-boʻlmaganligini aniqlash kerak. Boquvchisining vafoti munosabati bilan nafaqa tayinlash uchun birovning qaramogʻida boʻlganlik fakti qonunchilik bilan vakolat berilgan organning (xususan fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi) maʼlumotnomasi bilan tasdiqlanadi. Maʼlumotnomani berishni rad qilinishi yoki shaxsni vafot etganning qaramogʻida boʻlmaganligi haqida maʼlumotnoma berilishi, qaramogʻida boʻlganlik faktini sud tartibida belgilash imkoniyatini istisno etmaydi. 10. Pensiya tayinlash uchun birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda, vafot etganning qaramogʻida boʻlgan oila aʼzolari boquvchisining oʻlimi munosabati bilan pensiya olish huquqiga ega ekanliklarini nazarda tutish kerak (vafot etganning qaramogʻida boʻlgan-boʻlmaganligidan qatʼi nazar pensiya tayinlanadigan, frontda halok boʻlgan harbiy xizmatchilarning ota-onalari, er-xotinlari va bolalari bundan mustasno). Pensiya qonunchiligi bilan oʻrnatilgan, boquvchisining vafot etganligi munosabati bilan pensiya olishga huquqi boʻlgan mehnatga layoqatsiz oila aʼzolarining doirasi qatʼiy va kengaytirilgan talqinga yoʻl qoʻyilmaydi. Shuning uchun sudlar bu roʻyxatda koʻrsatilmagan shaxslardan birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilash haqidagi arizalarni qabul qilishga haqli emaslar. Qaramogʻida boʻlish muddati bu holatda ahamiyatsizdir. Oila aʼzolarining boshqa-boshqa yashashligi, arizachini boqishga majbur boʻlgan boshqa qarindoshlarining borligi, qaramogʻida boʻlganlik faktini istisno etmaydi. Sudlar meros qoldiruvchining qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda Fuqarolik kodeksining 1139, 1141-moddalari va Oliy sud Plenumining 2011-yil 20-iyuldagi “Sudlar tomonidan meros huquqiga oid qonunchilikning qoʻllanilishi toʻgʻrisida”gi qarorining 16-17-bandlarida bayon qilingan mehnatga qobiliyatsiz boqimlarining uch toifasi yuzasidan berilgan tushuntirishlarga amal qilishlari lozim. Bunda, meros qoldiruvchi bilan uning qaramogʻida boʻlgan shaxs oʻrtasida qarindoshlik munosabatlari bor-yoʻqligi ahamiyatga ega emas. Boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan zararni undirish uchun birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda sudlar Fuqarolik kodeksining 1009-moddasiga muvofiq zararni undirib olishga boʻlgan huquq boquvchi bilan uning qaramogʻida boʻlgan shaxs oʻrtasidagi qarindoshlik munosabatiga ham, qaramoqda boʻlganlik muddatiga ham bogʻliq emasligini inobatga olishlari lozim. 11. Yuridik faktlarni belgilash tartibida fuqarolarning yoshini aniqlash sudlarga taalluqli boʻlmay, Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari (FHDY) tomonidan Fuqarolik kodeksining 38, Oila kodeksining 228, 233-moddalari va fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalarining 139-140, 154-155, 185-bandlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 12. Sudlarning eʼtibori FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 4-bandiga muvofiq farzandlikka olish, nikoh, nikohdan ajratish va vafot etganlik faktini emas, balki ularni FHDY organlarida qayd etilganligi faktini aniqlash lozimligiga qaratilsin. Qayd etilgan faktlar agar FHDY organida tegishli yozuvlar arxiv hujjatlari yoʻqolganligi sababli saqlanmagan va bunday yozuvlarni tiklash FHDY organlari tomonidan rad qilingan boʻlsa, sud tomonidan aniqlanadi. Nikohni yoki nikohdan ajratishni qayd etilganlik faktini aniqlashni soʻrab sudga er-xotinning ikkalasi murojaat qilishi mumkin. Bu haqda sudga er-xotindan biri ariza bilan murojaat qilgan taqdirda, ikkinchisi ishga manfaatdor shaxs sifatida jalb qilinadi. Sudlar farzandlikka olishni qayd etilganlik faktini, shuningdek farzandlikka olish haqida tegishli organ tomonidan qaror qabul qilinganligi faktini aniqlash haqidagi talablarni ham koʻrishi mumkin. Faktik ravishda farzandlikka olinganlik yuridik ahamiyatga ega emas va bunday faktni aniqlash toʻgʻrisidagi arizalarni qabul qilish rad etilishi lozim. 13. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 5-bandi va Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining 1944-yil 22-avgustdagi Farmoniga koʻra faktik nikoh munosabatlarida boʻlganlik fakti faqat bunday munosabatlar 1944-yil 8-iyulgacha vujudga kelgan boʻlsa va nikohni fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida er-xotindan birining vafoti tufayli roʻyxatdan oʻtkazish mumkin boʻlmasagina belgilanadi. Yuqorida koʻrsatilgan vaqtdan keyin vujudga kelgan faktik nikoh munosabatlari yuridik oqibat keltirib chiqarmaydi va bunday faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi arizalar sud tartibida koʻrishlik uchun qabul qilinmaydi. Agar er-xotindan biri 1944-yil 8-iyulgacha boshqa faktik nikohga kirgan yoki bir vaqtning oʻzida qonuniy nikohda boʻlgan boʻlsa, shuningdek, bu munosabatlar tomonlardan birining vafotiga qadarli tugatilgan boʻlsa, bunday faktlarni sud belgilashi mumkin emas. Sud majlisida nikoh munosabatlarining mavjudligini (birgalikda yashash, umumiy xoʻjalik yuritish, bolalarning borligi va ularni tarbiyalash va boshqalarni) isbotlovchi dalillar tekshiriladi. Faktik munosabatlarni haqiqatda boʻlgan deb topib, sud uni mazkur shaxslar oʻrtasida vujudga kelgan vaqti va ulardan birining vafot etgan kuniga qadar davom etganini aniqlaydi. 14. Shaxsni huquqini belgilovchi hujjatlarda koʻrsatilgan ismi, otasining ismi yoki familiyasi shu shaxsning pasportdagi yoxud tugʻilish guvohnomasidagi ismi, otasining ismi yoki familiyasiga mos kelmagan taqdirda, (FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 6-bandi) arizachiga mazkur huquqni belgilovchi hujjatni tegishli ekanligi, hujjatni bergan tashkilot unga tegishli oʻzgartirish kirita olmasligini tasdiqlovchi dalillar taqdim qilgandagina, sud tomonidan aniqlanadi. Agar arizachida tegishli faktni aniq tasdiqlaydigan boshqa hujjatlar boʻlsa, sud huquqni belgilovchi hujjatni unga tegishli ekanligi faktini aniqlash toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishga haqli emas. Sud tomonidan jamoat birlashmalariga aʼzolik biletlari, harbiy hujjatlar (harbiy bilet, harbiy xizmatchining shaxsini tasdiqlovchi guvohnoma) pasport, FHDY organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarni shaxsga tegishli ekanligi faktini aniqlash haqidagi arizalar koʻrib chiqilmaydi. Sud guvohnomani orden yoki medalga tegishli ekanligi faktini aniqlash haqidagi arizalarni ham koʻrishga haqli emas. Bunday hujjatlardagi xatolar faqatgina ularni bergan organ va tashkilotlar tomonidan bartaraf etilishi mumkin. Mansabdor shaxslarning va davlat boshqaruvi organlarining ushbu hujjatlarga tuzatish kiritishni rad etganligi haqidagi qarorlari ustidan maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida belgilangan qoida va tartib boʻyicha shikoyat qilinishi mumkin. Hujjatni tegishliligi faktini aniqlash oʻrniga hujjatlarda nomi turlicha koʻrsatilgan fuqaroni aynan bir shaxs deb tanish mutlaqo mumkin emas, chunki (shaxslarni) aynan bir kishi deyishlik yuridik ahamiyatga ega emas. 16. Mehnat daftarchasini tegishli ekanligi faktini belgilashda korxona, tashkilot va muassasalarda mehnat daftarchasini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi qoʻllanmaning 22-bandida koʻrsatilgan, yaʼni mehnat daftarchasiga hujjat (tugʻilish, nikoh, nikohni bekor qilish haqidagi guvohnomalar, pasport va boshqa)larga asosan arizachining oxirgi ish joyi maʼmuriyati tomonidan uning familiyasi, ismi, otasining ismi va tugʻilgan vaqti haqidagi oʻzgartirishlarni kiritish mumkinligi toʻgʻrisidagi dastlabki hal qilish tartibiga arizachi rioya qilgan-qilmaganligini sud aniqlashi kerak. 17. Sud baxtsiz hodisa faktini aniqlash haqidagi ishni koʻrishda (FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 7-bandi), baxtsiz hodisa faktini sudsiz tartibda aniqlashni imkoniyati boʻlmasa va aniqlash imkoni yoʻqligi tegishli hujjat bilan tasdiqlansagina, uni aniqlashga haqli ekanligini nazarda tutish lozim. Sud baxtsiz hodisa faktini belgilash haqidagi arizani quyidagi holatlardan biri mavjud boʻlganida qabul qilishi lozim: baxtsiz hodisa haqida dalolatnoma umuman tuzilmagan yoki ayni vaqtda uni tuzish imkoniyati boʻlmasa; baxtsiz hodisa haqida dalolatnoma tuzilgan, lekin keyinchalik arizachi tomonidan yoʻqotilgan va uni boshqacha tartibda tiklash mumkin boʻlmasa; dalolatnoma tuzishda xatolikka yoki uni isbotlovchi kuchidan mahrum qiluvchi noaniqlikka yoʻl qoʻyilgan boʻlsa va buni tegishli organ tuzata olmasa. Mehnatda mayib boʻlishga, yaʼni ishchi yoki xizmatchining sogʻligiga shikast yetkazilishiga olib kelgan, korxona, tashkilot, muassasadagi faoliyat bilan bogʻliq baxtsiz hodisagina yuridik ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. Sud baxtsiz hodisa faktini aniqlashda mehnatga layoqatsizlikning sabablari va darajasini, shuningdek nogironlik sababi, guruhi va kelib chiqish vaqtini belgilashga haqli emas. 18. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 8-bandiga muvofiq imoratga xususiy mulk huquqi asosida egalik qilish faktini aniqlash haqidagi ishlar tegishli davlat organi bunday faktni aniqlashni rad qilgan va huquq toʻgʻrisida nizo mavjud boʻlmasagina sudga taalluqlidir. Bunday ish boʻyicha sud egalik huquqini emas, balki imoratni arizachiga xususiy mulk huquqi asosida tegishli ekanligi faktini, arizachida oʻz vaqtida egalik huquqi toʻgʻrisidagi hujjat boʻlganligi, lekin ular yoʻqolgan va ularni tiklash imkoni boʻlmagan hollarda aniqlaydi. Qonunchilikda belgilangan tartibda qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkalarida, shuningdek imorat qurish uchun zarur ruxsatnoma olmasdan yoki arxitektura va qurilish normalari hamda qoidalarini jiddiy buzgan holda qurilgan uy-joy, boshqa bino, inshootga nisbatan xususiy mulk huquqi asosida egalik qilish fakti aniqlanmaydi. Qonunda belgilangan tartibda imoratga egalik huquqi roʻyxatdan oʻtkazganligi toʻgʻrisida maʼlumot boʻlmasa, qurilgan imoratga egalik huquqi haqidagi masala sud tomonidan daʼvo ishi yuritish tartibida hal qilinadi. Foydalanishga qabul qilinmagan yoki boshqa shaxs nomiga roʻyxatga olingan yoxud qonun talab qiladigan shakl boʻyicha rasmiylashtirilmagan bitim asosida qoʻlga kiritilgan qurilmaga egalik huquqini belgilash haqidagi ariza ham sud tomonidan daʼvo ishi yuritish tartibida koʻrilishi lozim. 19. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 9-bandiga asosan merosni qabul qilish va merosning ochilish joyi faktini belgilashga agarda notarius manfaatdor shaxs meros va mulkni egallash huquqiga kirishganligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim eta olmasligi sababli merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisida guvohnoma berishni rad etgan hollarda zarurat vujudga keladi. Meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashab turgan joyi, yaʼni fuqaroning doimiy yashab kelgan joyi, merosning ochilish joyi hisoblanadi, agar uning oxirgi yashab turgan joyi nomaʼlum boʻlsa, unga tegishli boʻlgan koʻchmas mulk yoki uning asosiy qismi turgan koʻchmas mulk mavjud boʻlmagan hollarda esa koʻchar mulkning asosiy qismi joylashgan joy meros ochilgan joy deb hisoblanadi. 20. Sudlar oʻlganlik faktini aniqlash ishlarini oʻlimni qayd etilganlik faktini aniqlash ishlaridan farqlashlari lozim (FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 4-bandi). Sud oʻlimni qayd etilganlik faktini, agar bunday qayd qilish tegishli hujjatlar asosida muqaddam amalga oshirilgan boʻlib, lekin dalolatnoma yozuvi saqlanmagan, yoʻqolgan va tiklanishi mumkin boʻlmagan taqdirda aniqlaydi. Oʻlganlik faktini aniqlashda, oʻlganlik holatining oʻzi (oʻlim sodir boʻlgan aniq holatlar, shuningdek oʻlimning aniq sanasi) aniqlanishi lozim. Oʻlganlik fakti FHDY organlari tomonidan oʻlimni qayd qilish rad qilinganligi, shuningdek shaxsning oʻlimini haqiqatda tasdiqlovchi dalillar mavjud boʻlganda sud tomonidan aniqlanadi. Sudning oʻlganlik faktini aniqlash ishlari boʻyicha hal qiluv qarorida FHDY organlari tomonidan kelgusida oʻlim faktini qayd etish uchun zarur boʻlgan barcha aniq va toʻliq maʼlumotlar boʻlishi kerak. 22. Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan fakt aniqlanganligi toʻgʻrisidagi ish boʻyicha hal qiluv qarori FPK 253-moddasida nazarda tutilgan talablarga muvofiq boʻlishi lozim. Hal qiluv qarorida ishning holati toʻgʻrisidagi xulosalarni tasdiqlovchi ishni hal etish uchun ahamiyatga ega boʻlgan dalillar koʻrsatilishi, ariza qanoatlantirilgan taqdirda, belgilangan fakt aniq ifoda etilishi lozim. Hal qiluv qarori xulosa qismining bayoni sud tomonidan FPK 295-moddasi ikkinchi qismining tegishli bandida yozilganidek aniq ifoda etilishi lozim. FPK 16-moddasiga koʻra, yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, bunday faktlarni roʻyxatga oluvchi yoki sud tomonidan faktni belgilanishi munosabati bilan vujudga kelgan huquqni rasmiylashtiruvchi organlar uchun majburiydir. FHDY organlarida qayd qilinishi yoki boshqa organlarda rasmiylashtirilishi lozim boʻlgan faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi sudning hal qiluv qarori ushbu organlar tomonidan beriladigan hujjatlarning oʻrniga oʻtmasdan, balki bunday faktni qayd qilish yoki rasmiylashtirish uchun asos boʻlib xizmat qiladi (FPK 297-moddasi). 23. FPK 275-moddasiga amal qilgan holda sudlar ishlarni koʻrishda fuqarolarning pensiya va yordam pullarini olish, egalik huquqi, vorislik huquqi va qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa huquq va manfaatlarining buzilishi aniqlanishi munosabati bilan xususiy ajrim chiqarish borasida oʻzlarining faoliyatlarini jadallashtirishlari zarur. Xususiy ajrim tegishli tashkilot va mansabdor shaxslarga yoʻl qoʻyilayotgan kamchiliklarni bartaraf qilish uchun kerakli choralarni koʻrish maqsadida yuborilishi lozim. 24. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlariga yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirish va bunday toifadagi ishlarni koʻrib chiqish va hal etishda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan choralarni koʻrish tavsiya etilsin. 25. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan, Oʻzbekiston SSR Oliy sudi Plenumining 1979-yil 22-iyundagi “Oʻzbekiston SSR sudlarida SSSR Oliy sudi Plenumining 1966-yil 25-fevraldagi Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisidagi qarorini bajarilishi toʻgʻrisida”gi qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.