OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TRANSPORT VOSITALARI VA BOShQA OʻZI YuRAR MAShINALAR VA MEXANIZMLAR EGALARINING JAVOBGARLIGINI DAVLAT MAJBURIY SUGʻURTASI TOʻGʻRISIDA
(other, 2008-07-27)

1. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasining “Sugʻurta toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 30-dekabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasida transport vositalari va boshqa oʻzi yurar mashina hamda mexanizm egalari fuqarolik javobgarligining davlat * majburiy sugʻurtasi toʻgʻrisida”gi 632-sonli qaroriga binoan Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligining davlat majburiy sugʻurtasining amalga oshirish tartibini belgilab beradi. 2. Ushbu Yoʻriqnoma qoidalari boʻyicha, kuchda boʻlgan fuqarolik qonunchiligidagi transport vositalari egalarining yuridik javobgarligi asosida, transport vositalari egalarini, sugʻurta toʻlovlarini hisobotini olib borish va uchinchi shaxslarga zarar yetkazilgan taqdirda sugʻurta qoplamasini toʻlash tartibi amaldagi fuqarolik qonunchiligiga binoan aniqlanadi. 3. Mexanik transport vositalari egalarini jismoniy shaxslarning hayotiga va sihat-salomatligiga hamda ularning mol-mulkiga va yuridik shaxslarni mulkiga maʼlum miqdorda zarar yetkazilishi mumkinligi yuzasidan fuqarolik javobgarligi sugʻurta obyekti boʻlib hisoblanadi, Mexanik transport vositalariga, dvigatelga ega boʻlgan transport vositalari kiradi, Traktor va oʻzi yurar mashinalarga ham ushbu termin qoʻllaniladi. Pritsep — bu mexanik transport vositalari bilan birgalikda harakatlanishga moʻljallangan transport vositasidir. Ushbu termin yarim pritseplar va ajratiladigan pritseplarga ham qoʻllaniladi. 4. Quyidagilar sugʻurta qildiruvchilar boʻlib hisoblanadilar: a) Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, Xorijiy fuqarolar va fuqarolikka ega boʻlmagan shaxslar; b) Oʻzbekiston Respublikasi korxona, birlashma va boshqa tashkilotlari— xoʻjalik faoliyatining turi va mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, transport vositalari egalari; v) Oʻzbekiston Respublikasi hududida transport ekspluatatsiya qilinayotgan (ishlatilayotgan) xorijiy yuridik shaxslar; g) Oʻzbekiston Respublikasi hududida faoliyat yuritayotgan qoʻshma korxonalar, xalqaro birlashma va tashkilotlar; d) Oʻzbekiston Respublikasi orqali tranzit bilan oʻtuvchi transport vositalari haydovchilari. 5. Sugʻurtalovchi boʻlib Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Davlat sugʻurta bosh boshqarmasi va uning joylardagi boʻlinmalari hisoblanadi. 6. Transport vositasi egasi boʻlgan uchinchi shaxsga yetkazilgan talofatni qoplashini koʻzda tutuvchi voqea (yoki holat) sugʻurta hodisasi deb hisoblanadi, Quyidagilar sugʻurta hodisalariga kiradi: a) Fuqarolar hayoti, sihat-salomatligiga keltirilgan zarar; b) transport vositasini, hamda mulkni ishdan chiqarilishi, yoʻq qilinishi. Talofat miqdori(hajmi)ga ishdan chiqarilgan transport vositasini eng yaqin masofadagi texnik xizmat koʻrsatish stansiyasiga olib borish va uni taʼmirlashga ketgan sarf xarajatlar ham kiritiladi. 7. Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligi sugʻurta shartnomasi bir kalendar yili mobaynida kuchda boʻladi. 8. Agarda sugʻurta shartnomasi kuchda boʻlgan davrda transport vositasidan, belgilangan tartibda foydalanish taqiqlansa yoki u keyingi paytda foydalanishga yaroqsiz holatga kelib qolgan taqdirda, sugʻurta shartnomasi sugʻurta qildiruvchining xohishiga koʻra harakatdan toʻxtatiladi hamda unga sugʻurta toʻlovining maʼlum qismi sugʻurta muddati tugagunga qadar qolgan toʻliq oylar uchun yillik sugʻurta toʻlovining 1/12 qismi hisobidan qaytariladi. 9. Transport vositasi yangi egalik qiluvchiga oʻtsa, sugʻurta shartnomasi oʻz-oʻzidan (avtomatik ravishda) bekor qilinadi va sugʻurta toʻlovining, avvalgi sugʻurta qildiruvchini transport vositasiga egalik qilgan muddatiga mos ravishda chegirilgandan qolgan qismi qaytariladi. 10. Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligi sugʻurtasi obyektlarini hisobga olish, transport vositalari mavjud boʻlgan va ular qayd etilgan Oʻzbekiston Respublikasining shahar va tumanlaridan davlat sugʻurta muassasalari tomonidan amalga oshiriladi. 11. Hisobga olish yilning 1-yanvariga boʻlgan holatda, har yil 1-martigacha amalga oshiriladi. 12. Hisobni olish uchun davlat sugʻurta muassasasi, transport vositalarini qayd etish va hisobga olish bilan shugʻullanuvchi tashkilotdan, ularni soni, turlari hamda kimga qarashliligi va boshqalar haqida maʼlumotlarini olishi shart. Davlat sugʻurta muassasalari olingan maʼlumotlar asosida har bir sugʻurta qildiruvchiga, tegishli kitobda belgilangan namunadagi (1-sonli ilova) shaxsiy hisobini ochadi va sugʻurta toʻlovini hisoblab chiqadi. 13. Yillik hisobga olish va sugʻurta toʻlovini hisoblash natijalari 8-GS (2-sonli ilova) hisobotida koʻrsatib oʻtiladi. 8-GS hisoboti davlat sugʻurta muassasasi tomonidan yilning 15-martigacha tuzilib, oʻzidan yuqori davlat sugʻurta boshqarmasiga taqdim etiladi. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar davlat sugʻurta boshqarmalari oʻz navbatida, yilning 1-apreligacha Oʻzdavsugʻurtaga jamlama (umumiy) hisobotlarini taqdim etadilar. 14. Sugʻurta qildiruvchini, fuqaroning hayotiga yoki sihat-salomatligiga hamda uni mol-mulki va yuridik shaxsning mulkiga yetkazilgan zarar yuzasidan fuqarolik javobgarligi, har bir sodir boʻlgan yoʻl-transport hodisasi boʻyicha alohida keltirilgan toʻgʻridan toʻgʻri zarari miqdorida sugʻurtalangan hisoblanadi, ammo uning miqdori Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan yetkazilgan zararni qoplash uchun belgilangan sugʻurta puli miqdoridan oshib ketmasligi shart. 15. Davlat sugʻurta tashkilotlari uchun umumiy sugʻurta hodisasi yuz bergan vaqtdagi meʼyorlangan umumiy sugʻurtaviy javobgarligining hajmi — Oʻzbekiston Respublikasidagi eng kam oylik ish haqining 50 baravari miqdorida belgilangan. Shu jumladan: mulkka yetkazilgan zararni qoplash uchun — eng kam oylik ish haqining 20 baravari miqdorida; fuqaroni sihat-salomatligiga yetkazilgan zararni qoplash uchun — eng kam oylik ish haqining 30 baravari miqdorida belgilangan. 16. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan, bitta transport vositasi uchun bir yilda bir marta undiriladigan sugʻurta badallari quyidagi stavkalari miqdori belgilanadi: 17. Ayrim toifadagi fuqarolarga sugʻurta badallarini toʻlashda imtiyozlar beriladi. 50 foizlik toʻlov imtiyozli (siylovi) huquqini oluvchilar: a) ijtimoiy taʼminot tashkilotlari orqali, pul bilan boshqaruvchi avtomobillar va motokolyaskalar olgan fuqarolar; b) Ulugʻ Vatan urushi nogironlari va qatnashchilari, hamda ularga tenglashtirilgan huquqli shaxslar (Afgʻoniston va Chernobil voqealari qatnashchilari va boshqalar); 18. Toʻlov imtiyozi (siylovi) — transport vositalari egalari tomonidan, imtiyozlar berilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etganlardagina belgilanadi. 19. Transport vositasini 2 va undan ortiq yillar mobaynida uzluksiz avariya sodir etmasdan va uchinchi shaxslarga zarar yetkazmasdan ekspluatatsiya (boshqargan) qilgan sugʻurta qildiruvchilarga quyidagi miqdorlarda toʻlov imtiyozi (siylovi) belgilanadi: 20. Bir yil muddat ichida sugʻurta qildiruvchining yoki uni oʻziga tegishli boʻlgan transport vositasini boshqarishni ishonib topshirgan, boshqa shaxsning aybi bilan, uchinchi shaxsga zarar keltirilib sodir etilgan yoʻl-transport hodisasi yuz bergan taqdirda joriy yilda berilishi lozim boʻlgan imtiyozlar bekor qilinib, sugʻurta toʻlovi miqdori 20 foizga, hamda yoʻl-transport hodisasini ikki va undan ortiq marotaba sodir etilgan taqdirda esa 30 foizga oshiriladi. 21. Transport vositalari egalari sugʻurta toʻlovlarini, toʻlov toʻlanayotgan kundagi eng kam oylik ish haqi miqdoridan kelib chiqqan holda, quyidagi muddatlarda toʻlaydilar: Yuridik shaxslar tomonidan — har yili 1-iyuldan kechiktirmay; jismoniy shaxslar tomonidan — har yili 1-sentabrdan kechiktirmay toʻlanadi. Kalendar yili mobaynida eng kam oylik ish haqining miqdori oʻzgargan taqdirda ham, toʻlangan sugʻurta toʻlovlari yuzasidan qayta hisoblash amalga oshirilmaydi. 22. Sugʻurta badali transport vositalari egalari tomonidan transport vositalarini ekspluatatsiya qilgunga qadar toʻlanishi kerak. Transport vositalari egalari, ularni roʻyxatga olishni, takror roʻyxatdan oʻtkazishni yoki texnik koʻrikdan oʻtkazishni amalga oshirayotgan davlat avtomobil nazorati (DAN) yoki vakolatli boshqa tashkilotlarga, joriy va bundan oldingi yil ( texnik koʻrik ikki yilda bir marta oʻtkazilayotgan taqdirda, ) uchun sugʻurta toʻlovi toʻlanganligi haqidagi toʻlov topshiriqnomasini, (yoki yagona namunadagi sugʻurta guvohnomasini) pattalari (kvitansiyasi)ni taqdim etishlari shart. Transport vositalari egalari fuqarolik javobgarligi boʻyicha sugʻurta shartnomasiga ega boʻlmay (sugʻurta toʻlovini toʻlamasdan) transport vositasini ekspluatatsiya qilish man etiladi. 23. Turli xilda xoʻjalik faoliyatini yurituvchi yuridik shaxslar uchun sugʻurta toʻlovi miqdori transport vositalarini, har yilning 1-yanvariga boʻlgan soni haqidagi hisobot maʼlumotlari asosida hisoblanadi. 24. Sugʻurta toʻlovini transport vositalarining sonidan, turidan va markasidan kelib chiqqan holda, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilangan stavkalari asosida hisoblab chiqiladi. 25. Sugʻurta toʻlovlari quyidagicha toʻlanishi mumkin: naqd pul bilan — davlat sugʻurta muassasalariga, ularni sugʻurta vakillari (nazoratchilar)ga, Oʻzbekiston Respublikasining Jamgʻarma banki boʻlinmalariga, hamda qishloq (ovul)lar, mahalla orqali, fuqarolari yigʻini orqali; naqd pulsiz hisob-kitob yoʻli orqali — davlat sugʻurta muassasalari hisob schyotiga oʻtkazish yoʻli bilan. 26. Hisobga olish muddati oʻtgandan keyin sotib olingan transport vositalari uchun sugʻurta toʻlovlari belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Davlat sugʻurta muassasasi qoʻshimcha hisob varaqasini ochadi. 27. Davlat sugʻurta tashkilotlari toʻlovlar hisob schyotiga kelib tushgan (yoki toʻlangan)dan soʻng belgilangan namunadagi sugʻurta polisini (guvohnomasini) yozib beradilar. 28 Sugʻurta qildiruvchi oʻz vaqtida toʻlanmagan sugʻurta toʻlovlari yuzasidan javobgardir. Belgilangan vaqtda sugʻurta toʻlovini amalga oshirmagan (toʻlanmagan) javobgar sugʻurta qildiruvchi (yuridik va jismoniy shaxslar) — har bir kechiktirgan kun uchun sugʻurta toʻlovi hajmi miqdorining 0,1 foizi hisobida jarima (penya) toʻlaydi. 29. Oʻz vaqtida toʻlanmagan toʻlovlar jarima bilan birgalikda, soliqlar va soliqlar tarkibiga kirmagan toʻlovlarni undirib olish tartibida undirib olinadi. Belgilangan vaqtda, toʻlanmagan qarzlar sud qarori bilan undirib olinganda, mazkur qaror chiqarilgan kundan boshlab jarima hisoblash bekor qilinadi. Transport vositalarini xorijiy egalarining fuqarolik javobgarligi sugʻurtasi 30. Oʻzbekiston Respublikasi hududiga kirish paytida, mazkur transport vositalari egalari fuqarolik javobgarligi sugʻurtasi yuzasidan sugʻurta toʻlovlarini toʻlashlari shart. Bu holda sugʻurta toʻlovini hajmi transport vositasining markasi (turi)ga va respublika hududida boʻlish muddatiga bogʻliq.Eng kam sugʻurta toʻlovi hajmi yillik toʻlovning 1/12 qismini tashkil qiladi. 31. Davlat sugʻurta muassasasi tomonidan sugʻurta qoplamasi yuz bergan yoʻl harakati yoki baxtsiz hodisasi quyidagi oqibatlarga olib kelganda toʻlanadi: jabrlanuvchining shikastlanishi yoki sogʻligiga zarar yetkazilishi; jabrlanuvchining vafoti; uchinchi shaxslar mulkining yoʻqolishi, nobud boʻlishi yoki zararlanishi. Transport vositasi yurib ketayotganda yuzaga keltirilgan zarar: transport vositasiga chiqayotganda yoki tushayotganda; transport vositasi turgan yoki yoʻlni harakatlanish qismida taʼmirlash davrida. 32. Sugʻurta muassasasi quyidagi hollarda zarar boʻyicha javobgarlik olib bormaydi: aybdor shaxsni transport vositasidagi yukka zarar keltirilganda; yoʻl harakati hodisasi natijasida atrof-muhitga zarar keltirilganda; yongʻin kelib chiqishi natijasida oʻrmonlarga, koʻchalarga va istirohat bogʻlariga zarar keltirilganda; har turdagi hujjatlarga, qimmatbaho qogʻozlarga, bijuteriya, hamda filatelistik, numizmatik va boshqa kolleksiyalar, naqd pul yoʻqolganda. 33. Jabrlanuvchini oʻzi ataylab jinoyat sodir qilganida sugʻurta qoplamasi toʻlanmaydi. 34. Etkazilgan zarar boʻyicha sugʻurta qoplamasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining transport vositalari haydovchilari va egalari fuqarolik javobgarligi tomonidan belgilagan hajmlarda aniqlanadi va toʻlanadi. 35. Davlat sugʻurta muassasasi tomonidan zarar miqdori aybdor, jabrlanuvchi shaxs yoki uning ishonchli vakili ishtirokida aniqlanadi. Davlat sugʻurta muassasasi va yuqori davlat sugʻurta boshqarmasi lozim boʻlganda zararni aniqlash uchun betaraf ekspertni jalb qilish huquqiga ega. Ziddiyatlar vujudga kelgan hollarda zarar miqdori sud orqali aniqlanadi. 36. Etkazilgan ziyon uchun sugʻurta puli, jabrlanuvchiga uni boshqa sugʻurta shartnomalari yuzasidan mazkur hodisa uchun toʻlanishi lozim boʻlgan pulidan qatʼi nazar, toʻlanadi. Jabrlanuvchini sihat-salomatligiga yetkazilgan ziyon uchun toʻlov miqdori, sugʻurta tashkiloti tomonidan davolash muassasasi bergan tegishli hujjati asosida olingan tan jarohatini ogʻir yoki yengilligidan kelib chiqqan holda aniqlanadi yoki uning vafoti toʻgʻrisidagi guvohnoma nushasi asosida belgilanadi, Sihat-salomatligi yetkazilgan ziyon uchun toʻlov quyidagi miqdorda amalga oshiriladi: Uchinchi shaxs mulkining yoʻq qilinishi yoki zararlanishi uchun toʻlanadigan sugʻurta qoplamasi sugʻurta hodisasi yuz bergan kundagi Oʻzbekiston Respublikasida amalda boʻlgan eng kam oylik ish haqining 20 baravari miqdorigacha, tegishli tashkilotlarning hujjatlari asosida aniqlanadi. Har bir konkret sugʻurta hodisasi tufayli mulkka yetkazilgan zarar va jabrlanuvchini sihat-salomatligiga keltirilgan ziyon uchun sugʻurta qoplamasi toʻlovi bir yoʻla amalga oshiriladi. 37. Sugʻurta qoplamasi shartnoma tuzgan davlat sugʻurta muassasasi yoki sugʻurta hodisasi yuz bergan yaqinidagi sugʻurta muassasasi sugʻurta qoplamasini toʻlash uchun zarur boʻlgan barcha hujjatlar jamlangan kundan boshlab 72 soat ichida toʻlaydi. Sugʻurta muassasasi xodimlarining aybi bilan toʻlashda har bir kechiktirilgan kun uchun, hisoblangan sugʻurta qoplamasining 0,1 foizi miqdorida jarima (penya) toʻlanadi. 38. Sugʻurta hodisasi natijasida jabrlanuvchi shikastlangan yoki halok boʻlgan taqdirda sugʻurta qoplamasi baxtsiz hodisalardan sugʻurta qilish qoidalariga muvofiq toʻlanadi. 39. Transport vositasi haydovchisi yoki uning egasi yoʻl-transport hodisasi (baxtsiz hodisa) yuz berganda quyidagilarni amalga oshirishga majbur: yoʻl-transport hodisasi (baxtsiz hodisa) yuz bergan joyda, qatnovni xavf-xatarsiz davom etishini taʼminlash maqsadida tegishli choralarini koʻrishi, yuz bergan falokat oqibatlarini yengillashtirish choralarini koʻrishi hamda jabrlangan shaxslarga tibbiy yordam koʻrsatilishiga va shu bilan birgalikda ularni mulki toʻkisligini taʼminlashga iloji boricha harakat qilishi; talofat ortishini imkoniyati boricha oldini olishi; jabrlangan shaxslarga fuqarolik javobgarligi sugʻurtasi shartnomasi tuzgan davlat sugʻurta muassasasi toʻgʻrisida tegishli axborot berishi shart; sugʻurta shartnomasi tuzgan yoki hodisa yuz bergan joydagi sugʻurta tashkilotiga tezlik bilan xabar yetkazishi va uzogʻi bilan keyingi ish kuni mobaynida sugʻurtalovchiga tegishli maʼlumot va tushuntirishlar yetkazilishini taʼminlashga majbur. 40. Transport vositasi haydovchisi, uning egasi yoki daʼvo qilayotgan shaxs sugʻurta tashkilotiga yoʻl-transport hodisasi (baxtsiz hodisa)ni tasdiqlovchi dalil-ashyolarni taqdim etishga sugʻurtalovchi tomonidan sodir boʻlgan hodisani va uning oqibatida keltirilgan talofat miqdorini aniqlanishida hamda sugʻurtalanuvchini yoʻl-transport hodisasi (baxtsiz hodisasi) aybdorlari ishi yuzasidan tekshiruv oʻtkazishiga yordam koʻrsatishga majburdirlar. 41. Sugʻurta tashkiloti yoʻl-transport hodisasi (baxtsiz hodisa) sodir boʻlganligi toʻgʻrisida xabar olinganidan soʻng, sodir boʻlgan hodisa haqidagi tafsilotlarni toʻliq aniqlash choralarini koʻradi va hodisaga daxldor boʻlgan shaxslar ishtirokida belgilangan tartibdagi sugʻurta dalolatnomasini tuzadi (3-sonli ilova). Transport vositasi egasini va daʼvogar shaxsni keltirilgan ziyon miqdorlarini aniqlash uchun qanday hujjatlar taqdim qilinishi zarurligi haqida xabardor qiladi. 42. Jabrlanuvchi shaxs yoki uning topshirigʻi bilan vakolatli shaxs hodisaga aybdor boʻlgan shaxs tomonidan berilgan maʼlumotlarga asoslangan holda yetkazilgan zarar va transport vositasi haqida — davlat sugʻurta muassasasiga yoki sugʻurta hodisasi yuz bergan joy yaqinidagi sugʻurta muassasasiga ariza bilan murojaat qilishi shart. 43. Agar yetkazilgan zarar nomaʼlum transport vositasi tomonidan sodir qilinganda, jabrlanuvchi bu haqda militsiyaga yoki DANga, sugʻurta tashkilotiga tezlik bilan xabar berishi va tergov tashkilotlaridan yetkazilgan zarar nomaʼlum transport vositasi tomonidan sodir qilinganligini tasdiqlovchi hujjat olishi shart. 44. Jabrlanuvchi tomonidan mazkur majburiyatlar bajarilmagan taqdirda, sugʻurta tashkiloti hodisa sodir boʻlganligini tasdiqlovchi dalili va ashyolar boʻlmaganligi sababli, sugʻurta qoplamasini toʻlashga majbur emas. 45. Agar aybdor shaxs (transport vositasi egasi yoki haydovchisi) fuqarolik javobgarligi majburiy sugʻurtasi boʻyicha sugʻurtalanmagan boʻlsa, jabrlanuvchi oʻzining daʼvosi bilan hodisa roʻy bergan istiqomat qilayotgan joydagi davlat sugʻurta muassasasiga murojaat qiladi. 45. Davlat sugʻurta muassasasi ariza-daʼvoni qabul qilmaslikka haqi yoʻq. 47. Quyidagi hollarda haydovchi toʻlangan sugʻurta qoplamasini uni toʻlagan sugʻurta tashkilotiga qaytaradi: uchinchi shaxsga ataylab zarar yetkazilganda; transport vositasini mast holda yoki narkotik modda taʼsirida boshqarishi natijasida sugʻurta hodisasi roʻy berganda; transport vositasini boshqarishga huquqi boʻlmaganda; transport vositasi egasining xohishiga qarshi, uni transportdan foydalanib va buni natijasida shu transport vositasi bilan zarar yetkazilganda. 48. Agar sugʻurtalanuvchi davlat sugʻurta muassasasiga qurilgan zarar haqida xabar yetkazmasa yoki kechikib xabar yetkazsa, sugʻurta tashkiloti sugʻurtalangan shaxsga buning natijasida sarflangan qoʻshimcha mablagʻ va sud xarajatlari boʻyicha daʼvo qilishi mumkin. 49. Sugʻurtalanuvchi va jabrlanuvchining ariza, shikoyatlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan muddatlarda koʻrib chiqiladi. 50. Sugʻurta shartnomasi yuzasidan vujudga kelgan nizolar yuqori sugʻurta tashkilotlari yoki sud tomonidan talab qilish muddatlari ichida koʻrib chiqiladi. 51. Shikoyat qilinishi sugʻurta toʻlovini undirish ishlarini amalga oshirishga toʻsqinlik qila olmaydi. Shikoyatni koʻrib chiqayotgan tashkilot, sugʻurta toʻlovini undirishni, shikoyat hal qilingunga qadar toʻxtatib turish huquqiga ega. 52. Mazkur Yoʻriqnoma 1995-yilning 1-yanvaridan boshlab kuchga kiritiladi.