Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ni tasdiqlash haqida
(order, 2025-02-11)

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq yuridik shaxslarga (bundan buyon matnda tashkilot deb yuritiladi) mulk huquqida tegishli boʻlgan tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya hisobini yuritish va ularni moliyaviy hisobotda aks ettirish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Standart moliyaviy instrumentlar hisobini yuritishga nisbatan tadbiq etilmaydi. 2. Quyidagilar tovar-moddiy zaxiralar hisobining asosiy qoidalari hisoblanadi: tan olish paytini aniqlash, tasniflash, balans qiymatini baholash; tovar-moddiy zaxiralar tannarxiga kiritiladigan xarajatlarni aniqlash, kelgusida xarajatlarni, shu jumladan tovar-moddiy zaxiralar qiymatini xarajat sifatida tan olish; tovar-moddiy zaxiralar qiymatini realizatsiya qilishning sof qiymatiga qadar kamaytirish (baholash); tovar-moddiy zaxiralarning chiqib ketishidan moliyaviy natijalarni aniqlash hamda moliyaviy hisobotda ular boʻyicha axborotni yoritib berish tartibi. 3. Mazkur Standartda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: tovar-moddiy zaxiralar — faoliyat yuritish jarayonida keyinchalik sotish maqsadida saqlab turiladigan va ishlab chiqarish jarayonida boʻlgan, shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar koʻrsatish jarayonida yoxud maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar; realizatsiya qilishning sof qiymati — tovar-moddiy zaxiralarni maqsadiga koʻra ishlatiladigan holatga keltirish va realizatsiya qilish boʻyicha baholangan xarajatlar chegirilgan holda joriy qiymati; joriy qiymat — maʼlum bir sanada amalda boʻlgan bozor narxlari boʻyicha tovar-moddiy zaxiralarning qiymati yoki bir-biridan mustaqil, xabardor va bunday bitimni amalga oshirishni xohlovchi taraflar oʻrtasida bitimni amalga oshirishda aktivni sotib olish yoki majburiyatni bajarish uchun yetarli boʻlgan summa; bevosita xarajatlar — alohida turdagi tovar-moddiy zaxiralarni ishlab chiqarish (xizmatlar koʻrsatish va ishlar bajarish) jarayoni bilan bevosita bogʻliq boʻlgan hamda ularning birligi tannarxiga toʻgʻridan-toʻgʻri kiritiladigan ishlab chiqarish xarajatlari; bilvosita xarajatlar — bir necha turdagi tovar-moddiy zaxiralarni ishlab chiqarish (xizmatlar koʻrsatish va ishlar bajarish) jarayoni bilan bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarish xarajatlari boʻlib, ularni muayyan tovar-moddiy zaxiralar birliklari tannarxiga bevosita kiritib boʻlmaydi, buning oqibatida ular xarajatlar obyektlari va ularning birliklari tannarxi oʻrtasida hisob-kitob yoʻli bilan taqsimlanadi; boʻlinish nuqtasi — birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulotlarni ishlab chiqarishda alohida turdagi mahsulotlar aniq identifikatsiya qilinadigan ishlab chiqarish jarayonining muayyan payti; tara — mahsulotlarni (tovarlarni) saqlash, oʻrash va transportda tashish uchun ishlatiladigan buyumni ifoda etuvchi moddiy obyekt. 4. Tovar-moddiy zaxiralar tashkilotlarda: mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatish, ishlab chiqarishga xizmat koʻrsatish, maʼmuriy ehtiyojlar va boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan xom ashyo va materiallar, xarid qilinadigan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar, yoqilgʻi, tara va tarabop materiallar, ehtiyot qismlar, inventar va xoʻjalik jihozlari, boshqa materiallar zaxiralari; boquvdagi va yaylovdagi yosh hayvonlar, katta yoshdagi hayvonlar, parrandalar, asalari oilalari, sotish uchun asosiy podadan yaroqsizga chiqarilgan katta yoshdagi chorva mollari, sotish uchun chetdan qabul qilingan chorva mollari; mexanizm qismlari, qurilmalar, buyumlarga tugallanmagan ishlov berilishi va ularning yigʻilishi hamda tugallanmagan texnologik jarayonlar koʻrinishida tugallanmagan ishlab chiqarish. Xizmatlar koʻrsatuvchi va ishlar bajaruvchi tashkilotlarda tugallanmagan ishlab chiqarishning qiymati sifatida qabul qilish-topshirish hujjatlari rasmiylashtirilmagan va tashkilot tomonidan tegishli daromad sifatida tan olinmagan tugallanmagan xizmatlar (ishlar) boʻyicha xarajatlardan tashkil topadi; tashkilotda tayyorlangan tayyor mahsulot (realizatsiya qilish uchun moʻljallangan va shartnomada yoki qonunchilik hujjatlarida belgilangan hollarda boshqa hujjatlarning talablarida nazarda tutilgan texnik va sifat tavsiflariga muvofiq keladigan ishlov berilishi (butlanishi) tugallangan aktiv); boshqa yuridik yoki jismoniy shaxslardan xarid qilingan (olingan) va tashkilotning odatiy faoliyati davomida qoʻshimcha ishlov berishsiz sotish yoki qayta sotish uchun moʻljallangan tovarlar. Bunda uzoq muddatli aktivlar obyektlari (binolar, inshootlar, transport vositalari, mulkiy (mutlaq) huquqlar va boshqalar) ham keyinchalik sotish yoki qayta sotish maqsadida xarid qilingan hollarda tovar boʻlib hisoblanishi mumkin. 5. Inventar va xoʻjalik jihozlari tarkibiga quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan aktivlar kiritiladi: xizmat muddati bir yildan oshmaydigan; xizmat muddatidan qatʼi nazar xarid qilish paytida qiymati bir birlik (komplekt) uchun Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravarigacha miqdorda boʻlgan aktivlar. Tashkilot rahbari hisob siyosatida aktivlarni inventar va xoʻjalik jihozlari tarkibida hisobga olish uchun qiymatining bundan past chegarasini belgilash huquqiga egadir. 6. Xizmat muddati hamda qiymatidan qatʼi nazar inventar va xoʻjalik jihozlari tarkibiga quyidagilar kiritiladi: maxsus asboblar va moslamalar (muayyan buyumlarni seriyali va ommaviy ishlab chiqarish yoki yakka tartibdagi buyurtmani tayyorlash uchun moʻljallangan maqsadli asboblar va moslamalar). Bunda maxsus asboblar va moslamalar tarkibiga asbob-uskunalar, shtamplar, press-shakllar, prokat oʻtkazuvchi vallar, moslama uskunalari modellari, opoklar, andozalar va boshqa turli maxsus asboblar va moslamalar kiradi; maxsus va sanitariya kiyimlari, maxsus poyabzal. Maxsus va sanitariya kiyimlari, maxsus poyabzal tarkibiga saqlovchi moslamalar, kombinezonlar, kostyumlar, kurtkalar, shimlar, xalatlar, jun poʻstinlar, har xil poyabzallar, qoʻlqoplar, koʻzoynaklar, respiratorlar, boshqa turli maxsus va sanitariya kiyimlari hamda maxsus poyabzal kiradi; koʻrpa-toʻshaklar; kanselyariya ashyolari (kalkulyatorlar, stol jihozlari va hokazo); oshxona inventari, shuningdek, oshxona choyshablari; barpo etish xarajatlari qurilish-montaj ishlarining tannarxiga kiritiladigan vaqtinchalik (notitul) inshootlar, moslamalar va qurilmalar; foydalanish muddati bir yildan kam boʻlgan almashtiriladigan uskunalar; ovlash qurollari (trallar, yoyma toʻrlar, toʻrlar, jihozlar va hokazo). 7. Tovar-moddiy zaxiralar buxgalteriya hisobining birligi zaxiralar toʻgʻrisida toʻliq va ishonchli maʼlumotlarni shakllantirish hamda ularning mavjudligi va harakati ustidan lozim darajada nazoratni taʼminlash maqsadida tashkilot tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi. Tovar-moddiy zaxiralarning xususiyatlari, ularni xarid qilish va ulardan foydalanish tartibidan kelib chiqib tovar-moddiy zaxiralarning birligi nomenklatura raqami, partiya, bir turdagi guruh va hokazo boʻlishi mumkin. 8. Tovar-moddiy zaxiralar aktiv sifatida tan olinadi, agar: tashkilotga aktiv bilan bogʻliq kelgusidagi iqtisodiy naf kelishiga ishonch mavjud boʻlsa; aktiv qiymatini ishonchli baholash mumkin boʻlsa; ularga boʻlgan mulk huquqi oʻtsa. 9. Tovar-moddiy zaxiralarga boʻlgan mulk huquqi, ular bilan bogʻliq tavakkalchilik va mukofotlarning oʻtish payti mahsulot yetkazib berish (oldi-sotdi) shartlari kelishiladigan mahsulot yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomasi asosida belgilanadi. 10. Mulk huquqi tashkilotga tegishli boʻlmagan, biroq shartnoma shartlariga muvofiq uning ixtiyorida boʻlgan tovar-moddiy zaxiralar balansdan tashqari schetlarda shartnomada nazarda tutilgan baho boʻyicha aks ettiriladi. 11. Tovar-moddiy zaxiralar tashkilotning buxgalteriya balansiga quyidagilar natijasida kiritilishi lozim: mahsulot yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomasi boʻyicha xarid qilish; taʼsischilardan tashkilotning ustav kapitaliga ulush sifatida kelib tushishi; taʼsischilar tarkibidan chiqishda yoki tugatilayotgan tashkilotning mol-mulki uning ishtirokchilari oʻrtasida taqsimlanayotganda tashkilotning ilgari boshqa tashkilotning ustav kapitaliga kiritilgan taʼsis ulushi qaytarilishidan kelib tushishi; bepul kelib tushish (hadya shartnomasi boʻyicha); ayirboshlash; uzoq muddatli aktivlar tarkibidan oʻtkazish; ortiqcha (hisobga olinmagan) tovar-moddiy zaxiralarni aniqlash; ilgari berilgan tovar qarzining qaytarilishi yoki tovar qarzini olish; tashkilotning oʻzida tayyorlanishi; hisobot davri oxirida tugallanmagan ishlab chiqarish sifatida hisobga olinadigan ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatish; tovar-moddiy zaxiralarga boʻlgan mulk huquqi olinishiga olib keladigan boshqa operatsiyalar va hodisalar. 12. Tovar-moddiy zaxiralarni baholash quyidagi ikkita qiymatlardan eng pasti boʻyicha amalga oshiriladi: balans tuzilayotgan sanadagi tannarx (sotib olish narxi yoki ishlab chiqarish tannarxi); balans tuzilayotgan sanadagi realizatsiya qilishning sof qiymati. 13. Buxgalteriya hisobida tovar-moddiy zaxiralarning tegishli tarzda tan olingan tannarxi qonunchilik hujjatlari va mazkur Standart bilan belgilangan hollardan boshqa holatlarda oʻzgartirilmaydi. 14. Tovar-moddiy zaxiralar tashkilotning buxgalteriya balansiga tannarxi boʻyicha kiritiladi hamda ular xarid qiymatini (yetkazib beruvchiga toʻlanadigan summa) va xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi. 15. Tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan va ularning tannarxiga kiritiladigan xarajatlarga quyidagilar kiritiladi: bojxona bojlari va yigʻimlari; tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan soliq va yigʻimlar summalari (agar ular qoplanmasa (hisobga olishga qabul qilinmasa); tovar-moddiy zaxiralar taʼminotchi va vositachi tashkilotlar orqali xarid qilinganda ularga toʻlanadigan toʻlovlar (vositachilik haqi); tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan tovar-moddiy zaxiralarni sertifikatlash va ularni texnik shartlarga muvofiq sinash boʻyicha xarajatlar; tovar-moddiy zaxiralarni tayyorlash va ularni ayni paytdagi joylashish yoki foydalanish joyiga yetkazib berish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari. Ular tayyorlash, yuklash-tushirish ishlari va tovar-moddiy zaxiralarni barcha turdagi transport bilan ularni ayni paytdagi joylashish yoki foydalanish joyiga transportda tashish uchun (fraxt) toʻlovlarni amalga oshirish boʻyicha xarajatlar, shu jumladan tovar-moddiy zaxiralarni transportda tashishda xatarlarni sugʻurtalash boʻyicha xarajatlardan tashkil topadi. Tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan va ularning tannarxiga boshqa xarajatlar ham kiritilishi mumkin. 16. Shartnomaga muvofiq tovar-moddiy zaxiralar chegirma bilan xarid qilinganda, ular mazkur bandda nazarda tutilgan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. Xaridor tomonidan tovar-moddiy zaxiralarni qabul qilish sanasida foydalanilgan chegirmalar, agar tasdiqlovchi birlamchi hisob hujjatlari mavjud boʻlganda, ular xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralari qiymatini kamaytirishga olib boriladi (sotib olish xarajatlari tarkibiga kiritilmaydi). Tovar-moddiy zaxiralari qabul qilingan sanadan soʻng ularni xarid qilish boʻyicha shartnoma shartlarini bajarish natijasida yuzaga kelgan (olingan) chegirmalar, tashkilotning moliyaviy natijalariga olib boriladi va sotib olingan tovar-moddiy zaxiralar qiymatini kamaytirmaydi. Qoʻshimcha tovar-moddiy zaxiralar bepul olinganda, agar tasdiqlovchi birlamchi hisob hujjatlari mavjud boʻlganda, sotib olingan tovar-moddiy zaxiralar qiymati barcha olingan tovar-moddiy zaxiralar miqdoriga (bepul olingan tovar-moddiy zaxiralarini ham hisobga olgan holda) taqsimlash orqali ularning tannarxi aniqlanadi. Avval yetkazib berilgan tovar-moddiy zaxiralar hisobidan qoʻshimcha tovar-moddiy zaxiralar bepul olinganda, mazkur bandda belgilangan tartibda hisoblab chiqarilgan qoʻshimcha olingan tovar-moddiy zaxiralar tannarxi hisobot davrining moliyaviy natijalariga olib boriladi. Agarda tovar-moddiy zaxiralarini sotib olish paytida avvalgi xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralarini hisobga olgan holda qoʻshimcha tovar-moddiy zaxiralari bepul olinganda, avval xarid qilingan va oxirgi xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralariga toʻgʻri keladigan qoʻshimcha bepul olingan tovar-moddiy zaxirlari ulushlari aniqlanadi. Bunda oxirgi xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralari qiymati ularga toʻgʻri keladigan qoʻshimcha bepul olingan tovar-moddiy zaxiralari ulushini hisobga olgan holda kirim qilinadi. 17. Xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralar uchun haq toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar (akkreditiv ochish xarajatlari, oʻtkazmalar uchun bank komissiyasi, tovar-moddiy zaxiralarni chet el valyutasiga xarid qilishda uni ayirboshlash boʻyicha komissiya va boshqa bank xizmatlari), tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish boʻyicha shartnomalarni tayyorlash, roʻyxatdan oʻtkazish va yopish bilan bogʻliq xarajatlar hamda aktivlarni xarid qilish bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa xarajatlar tovar-moddiy zaxiralarning tannarxiga kiritilmaydi hamda ular yuzaga kelgan hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olinadi. 18. Tovar-moddiy zaxiralar qarz mablagʻlari hisobiga xarid qilinganda yoki ishlab chiqilganda qarzdan foydalanganlik uchun foizlar koʻrinishidagi xarajatlar qarz mablagʻlari hisobidan toʻliq yoki qisman sotib olingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxiga kiritilmaydi. 19. Tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish boʻyicha xarajatlar ularning yuzaga kelishini tasdiqlovchi boshlangʻich hujjatlar asosida belgilanadi. 20. Agar shartnoma shartlarida xarid qilinadigan tovar-moddiy zaxiralar uchun toʻlovni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash nazarda tutilgan boʻlsa, ular buxgalteriya hisobiga toʻlovni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash taqdim etilmasdan sotiladigan qiymat boʻyicha kirim qilinadi. Bunda tovar-moddiy zaxiralarning toʻlovni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash taqdim etilmasdan sotiladigan qiymati bilan sotib olinayotgan tovar-moddiy zaxiralar boʻyicha umumiy toʻlov summasi oʻrtasidagi farq toʻlovni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash davri mobaynida joriy toʻlovning kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash boʻyicha toʻlovlarning umumiy summasidagi salmogʻidan kelib chiqib moliyaviy xarajatlar (foizlar boʻyicha xarajatlar) sifatida tan olinadi. 21. Tovar-moddiy zaxiralarga qoʻshimcha ishlov berish va ularni foydalanishga yaroqli holga keltirish boʻyicha ishlar bilan bogʻliq xarajatlar tashkilotning mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlmagan navlarga ajratish, oʻrab-joylash va ularni tovar koʻrinishiga keltirish boʻyicha xarajatlarini oʻz ichiga oladi. Yaroqli holga keltirish boʻyicha ishlar bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar tovar-moddiy zaxiralarning tannarxiga kiritiladi. 22. Tashkilotning transport-tayyorlov xarajatlari quyidagi usullardan biri boʻyicha hisobga olinadi yoki xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralar qiymatiga kiritiladi: a) transport-tayyorlov xarajatlarini tovar-moddiy zaxiralar tannarxiga bevosita (toʻgʻridan-toʻgʻri) kiritish (shartnoma narxiga qoʻshish, ustav kapitaliga kiritilgan ulushning pul bahosiga qoʻshish, tekinga olinganlarning joriy qiymatiga qoʻshish va boshqalar). Transport-tayyorlov xarajatlarini tovar-moddiy zaxiralar tannarxiga bevosita (toʻgʻridan-toʻgʻri) kiritish usuli nomenklaturasi koʻp boʻlmagan tovar-moddiy zaxiralarga ega boʻlgan tashkilotlarda, shuningdek, tovar-moddiy zaxiralarning alohida turlari va guruhlarining qiymati muhim ahamiyatga ega boʻlgan hollarda qoʻllanilishi mumkin; b) yetkazib beruvchining hisob-kitob hujjatlariga binoan transport-tayyorlov xarajatlarini “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” sintetik schetida aks ettirish va keyinchalik ularni materiallar turi boʻyicha tovar-moddiy zaxiralar tannarxiga yoki ishlatilishiga qarab ishlab chiqarish xarajatlariga yoxud davr xarajatlariga kiritish. Transport-tayyorlov xarajatlarining summasi alohida yigʻiladi va tovar-moddiy zaxiralarning tegishli nomlari (ushbu transport-tayyorlov xarajatlari olib boriladigan partiyalar, guruhlar) oʻrtasida taqsimlanadi. Alohida yigʻiladigan transport-tayyorlov xarajatlari summasi tashkilotning hisob siyosatida belgilangan davrga bogʻliq holda davr oxiridagi tovar-moddiy zaxiralar qoldigʻi summasi va ushbu davrda chiqib ketgan (ishlatilgan, sotilgan, bepul berilgan va boshqalar) tovar-moddiy zaxiralar summasi oʻrtasida taqsimlanadi. Chiqib ketayotgan tovar-moddiy zaxiralarga tegishli boʻlgan transport-tayyorlov xarajatlar summasi chiqib ketgan tovar-moddiy zaxiralar qiymatidan transport-tayyorlov xarajatlarning oʻrtacha foizini hisoblash orqali aniqlanib, ushbu tovar-moddiy zaxiralarning chiqib ketishi aks ettirilgan buxgalteriya hisobi schetlari bilan bogʻlangan schetlarida aks ettiriladi. Transport-tayyorlov xarajatlarning oʻrtacha foizi davr boshidagi transport-tayyorlov xarajatlar qoldigʻi va davr ichida qilingan transport-tayyorlov xarajatlar summalarini davr boshidagi tovar-moddiy zaxiralar qoldigʻi va davr ichida kelib tushgan tovar-moddiy zaxiralar summasiga boʻlish bilan aniqlanadi. Transport-tayyorlov xarajatlarini hisobga olishning qoʻllaniladigan usuli tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. 23. Xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi qoplanadigan (hisobga olishga qabul qilinadigan) soliqlarni chegirgan holda shartnomaga yoki ularning xarid qilinganligi, ishlar bajarilganligi, xizmatlar koʻrsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlarga muvofiq yetkazib beruvchiga (sotuvchiga) toʻlanadigan summa hamda unga mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlarni qoʻshgan holda aniqlanadi. 24. Chet el valyutasida xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan tegishli xarajatlarni qoʻshgan holda, ularning xarid qilinganligini tasdiqlovchi boshlangʻich hisob hujjatlarida (tovarning kuzatuv hujjatlari yoki bojxona yuk deklaratsiyasida) koʻrsatilgan qiymatidan kelib chiqib, ularni buxgalteriya hisobiga qabul qilish sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha qayta hisoblash yoʻli bilan soʻmda belgilanadi, bundan toʻlangan boʻnak summasi mustasno. Bunda, tovar-moddiy zaxiralar toʻliq yoki qisman oldindan chet el valyutasida toʻlangan boʻnak hisobiga xarid qilinganda, ularning qiymatining ushbu boʻnak miqdoriga teng summasi boʻnak toʻlangan sanadagi Markaziy bank kursida tan olinadi. 25. Tashkilotning ustav kapitaliga ulush sifatida olingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi, agar qonunchilik hujjatlarida boshqa tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, tashkilot taʼsischilari (ishtirokchilari) tomonidan kelishilgan qiymat asosida aniqlanadi. Agar tashkilot tomonidan tovar-moddiy zaxiralar ustav kapitaliga ulush sifatida olinayotganda mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan xarajatlar mavjud boʻlsa, tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi ushbu xarajatlar summasiga oshiriladi. 26. Taʼsischilar tarkibidan chiqishda yoki tugatilayotgan tashkilotning mol-mulki uning ishtirokchilari oʻrtasida taqsimlanayotganda tashkilotning ilgari boshqa tashkilotning ustav kapitaliga kiritilgan taʼsis ulushi qaytarilishidan kelib tushgan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi, agar qonunchilik hujjatlarida boshqa holatlar nazarda tutilmagan boʻlsa, tashkilot taʼsischilari (ishtirokchilari) tomonidan kelishilgan ularning pulda ifodalangan bahosida aniqlanadi. Agar tashkilot tomonidan tovar-moddiy zaxiralar taʼsischilar tarkibidan chiqishda yoki tugatilayotgan tashkilotning mol-mulki uning ishtirokchilari oʻrtasida taqsimlanishida tashkilotning ilgari boshqa tashkilotning ustav kapitaliga kiritilgan taʼsis ulushi qaytarilishida olinayotganda mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan xarajatlar mavjud boʻlsa, tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi ushbu xarajatlar summasiga oshiriladi. Olinayotgan tovar-moddiy zaxiralarning qiymati boshqa tashkilotning ustav kapitalidagi taʼsis ulushi boʻyicha qarz summasidan yuqori boʻlgan hollarda, farq taʼsischilar tarkibidan chiqib ketayotgan taʼsischi tomonidan qoplanadi. Boshqa tashkilotning ustav kapitalidagi taʼsis ulushi boʻyicha qarz summasi olinayotgan tovar-moddiy zaxiralarning qiymati yuqori boʻlgan hollarda, farq berayotgan tashkilot tomonidan qoplanadi. 27. Tashkilot tomonidan bepul (hadya shartnomasi boʻyicha) olingan hamda asosiy vositalar va boshqa mol-mulkning chiqib ketishi natijasida olingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi ularning buxgalteriya hisobiga qabul qilinish sanasidagi joriy qiymatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Agar tashkilot tomonidan tovar-moddiy zaxiralar bepul (hadya shartnomasi boʻyicha) yoki asosiy vositalar va boshqa mol-mulkning chiqib ketishi natijasida olinayotganda mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan xarajatlar amalga oshirilsa, tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi ushbu xarajatlar summasiga oshiriladi. 28. Tovar-moddiy zaxiralar xuddi shunday tovar-moddiy zaxiralarga ayirboshlash yoʻli bilan olingan hollarda, ularning tannarxi berilgan tovar-moddiy zaxiralarning balans qiymatiga teng boʻladi. Tovar-moddiy zaxiralar xuddi shunday boʻlmagan tovar-moddiy zaxiralarga ayirboshlash yoʻli bilan olingan hollarda, ularning tannarxi berilgan tovar-moddiy zaxiralarning joriy qiymatiga teng boʻladi. Tovar-moddiy zaxiralar qoʻshimcha toʻlov bilan ayirboshlangan holatlarda olingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi berilgan tovar-moddiy zaxiralarning ayirboshlanishda oʻtkazilgan (olingan) pul mablagʻlari yoki ularning ekvivalentlari summasiga oshirilgan (kamaytirilgan) joriy qiymatiga teng boʻladi. 29. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlarni (toʻlovni) pul koʻrinishida boʻlmagan mablagʻlar bilan bajarish nazarda tutiladigan shartnomalar boʻyicha olingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi deb tashkilot tomonidan berilgan yoki berilishi lozim boʻlgan aktivlarning joriy qiymati yoki bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlarning joriy qiymati boʻyicha tan olinadi. Tashkilot tomonidan berilgan yoki beriladigan aktivlarning qiymatini belgilash imkoniyati mavjud boʻlmagan taqdirda, majburiyatlarni (toʻlovni) pul koʻrinishida boʻlmagan mablagʻlar bilan bajarishni nazarda tutadigan shartnomalar boʻyicha tashkilot tomonidan olingan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi xuddi shunday tovar-moddiy zaxiralar xarid qilinadigan joriy qiymatdan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Agar tashkilot tomonidan tovar-moddiy zaxiralar ayirboshlash yoʻli bilan olinayotganda mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan xarajatlar amalga oshirilsa, ularning tannarxi ushbu xarajatlar summasiga oshiriladi. 30. Tashkilot tomonidan boshqa shaxslardan qayta sotish uchun xarid qilingan tovarlar xarid qiymati boʻyicha hisobga olinishi mumkin. Bunda mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan tovarlarni xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar ular yuzaga kelgan hisobot davrida tashkilotning davr xarajatlariga (sotish boʻyicha) kiritiladi. Moddiy javobgar shaxslarning faoliyati ustidan tegishlicha nazorat oʻrnatish maqsadida savdo va umumiy ovqatlanish bilan shugʻullanuvchi tashkilotlarga ustamalarni (chegirmalarni) buxgalteriya hisobi schetlarida alohida hisobga olgan holda, xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralarni hisobda sotish qiymati boʻyicha aks ettirilishiga ruxsat beriladi. Tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olishning qoʻllaniladigan tartibi tashkilotning hisob siyosatida aks ettiriladi. 31. Uzoq muddatli aktivlar tarkibidan tovar-moddiy zaxiralar tarkibiga oʻtkazilgan aktivlarning tannarxi ushbu uzoq muddatli aktivlarning balans (qoldiq) qiymati boʻyicha belgilanadi. 32. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha (hisobga olinmagan) tovar-moddiy zaxiralarining tannarxi ular aniqlangan sanadagi joriy qiymatdan kelib chiqqan holda aniqlanadi. 33. Bitta umumiy summaga xarid qilingan barcha tovar-moddiy zaxiralardan har birining tannarxi ushbu summani alohida tovar-moddiy zaxiraning joriy qiymatiga mutanosib ravishda taqsimlash yoʻli bilan aniqlanadi. 34. Tashkilotning oʻzi tomonidan ishlab chiqariladigan (tayyorlanadigan) tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi sifatida ularning ishlab chiqarish tannarxi tan olinadi. Tovar-moddiy zaxiralarning ishlab chiqarish tannarxiga ularni ishlab chiqarish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan, ishlab chiqarish texnologiyasi va uni tashkil etish sifatidagi xarajatlar kiritiladi. Bunda ushbu xarajatlarga quyidagilar kiradi: bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar; bevosita va bilvosita mehnat xarajatlari; ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar. 35. Mahsulot (ish, xizmat)larning ishlab chiqarish tannarxini hosil qiluvchi xarajatlar ularning iqtisodiy mazmuniga koʻra quyidagi elementlar boʻyicha guruhlarga ajratiladi: ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan chiqindilar qiymati chiqarib tashlangan holda); ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan mehnatga haq toʻlash xarajatlari; ishlab chiqarishga moʻljallangan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi; ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan boshqa xarajatlar. 36. Realizatsiya xarajatlari, tashkilotni boshqarish boʻyicha umumiy xarajatlar (maʼmuriy xarajatlar), boshqa operatsion xarajatlar, moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar va favqulodda zararlar mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) ishlab chiqarish tannarxiga kiritilmaydi. 37. Tovar-moddiy zaxiralar (mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) tannarxini aniqlash usullari ularning turi, ishlab chiqarish turi, uning murakkabligi, tugallanmagan ishlab chiqarishning mavjudligi, ishlab chiqarishning davomiyligi, tovar-moddiy zaxiralar nomenklaturasiga bogʻliqdir. Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) tannarxini aniqlashning asosiy usullari boʻlib oddiy, meʼyoriy, buyurtmali, bosqichli usullar hisoblanadi, savdo tashkilotlarida esa xarajatlarni inventar baholash usuli qoʻllanilishi mumkin. 38. Tannarxni aniqlashning oddiy usuli bir turdagi mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqaradigan hamda yarim tayyor mahsulotlar va tugallanmagan ishlab chiqarishga ega boʻlmagan tashkilotlarda qoʻllaniladi. Ushbu usul qoʻllanilganda hisobot davridagi barcha ishlab chiqarish xarajatlari barcha ishlab chiqarilgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritiladi. Mahsulot (ishlar, xizmatlar) birligining tannarxi ishlab chiqarish xarajatlari summasini ishlab chiqarilgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) birliklarining umumiy miqdoriga boʻlish yoʻli bilan hisoblab chiqariladi. 39. Tannarxni aniqlashning meʼyoriy usuli xom ashyo, materiallar, mehnat va ishlab chiqarish quvvatidan foydalanishning belgilangan meʼyorlari boʻyicha xarajatlarni hisobga olishga asoslangan. Meʼyorlar vaqti-vaqti bilan tahlil qilinib turiladi va zarur hollarda joriy shart-sharoitlarga muvofiq qaytadan koʻrib chiqiladi. 40. Tannarxni aniqlashning buyurtmali usuli yakka tartibdagi va koʻp seriyali boʻlmagan ishlab chiqarishga ega boʻlgan tashkilotlarda qoʻllanadi, bunda ishlab chiqarish xarajatlari mahsulotga (ishga, xizmatga) (bir xildagi mahsulotlar guruhiga) doir alohida buyurtmalar boʻyicha identifikatsiyalanadi va hisobga olinadi. Buyurtmaning obyekti boʻlib mahsulot (ish, xizmat), bir xildagi mahsulot (ish, xizmat)ning mayda turkumlari yoki taʼmirlash, montaj va eksperimental ishlar hisoblanadi. Ishlab chiqarish jarayoni uzoq davom etadigan yirik mahsulotlarni tayyorlashda buyurtmalar yaxlit mahsulotga emas, balki uning tugallangan konstruksiyalarga ega boʻlgan alohida agregatlari, uzellariga berilishi mumkin. Tannarxni aniqlashning ushbu usulida barcha xarajatlar buyurtmaning yakunlanishiga qadar toʻlaligicha tugallanmagan ishlab chiqarish deb hisoblanadi. Buyurtma birligining tannarxi uning bajarilishi (mahsulot ishlab chiqarilishi, ishlar bajarilishi yoki xizmatlar koʻrsatilishi) tugallangandan keyin aniqlanadi. Buyurtma boʻyicha xarajatlarning butun summasi uning tannarxini tashkil qiladi. Agar ushbu buyurtma bir xildagi mahsulot (ishlar, xizmatlar) turkumidan iborat boʻlsa, mahsulot (ishlar, xizmatlar) birligining tannarxi mazkur buyurtma boʻyicha xarajatlar summasini mahsulot birliklari miqdoriga boʻlish orqali aniqlanadi. Buyurtmalar qisman bajarilib, ular buyurtmachilarga topshirilganda qisman ishlab chiqarish tannarxi ularning konstruksiyalari, texnologiyalari, ishlab chiqarish shart-sharoitlaridagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda ilgari bajarilgan buyurtmalarning tannarxi boʻyicha baholanadi. 41. Tannarxni aniqlashning bosqichli usuli boshlangʻich xom ashyo va materiallar ishlab chiqarish jarayonida bir qator bosqich, faza, pogʻonalardan oʻtadigan tashkilotlarda qoʻllanadi. Ushbu usulda avval barcha mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) tannarxi, soʻngra uning birligi tannarxi aniqlanadi. Bosqichli usul tashkilotning tarmoqqa mansubligiga bogʻliq holda yarim tayyor mahsulotli va yarim tayyor mahsulotsiz turlarda amalga oshirilishi mumkin. Yarim tayyor mahsulotli turda har bir bosqich boʻyicha mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxi hisoblab chiqariladi hamda u avvalgi bosqichlar mahsuloti (ishlar, xizmatlar) tannarxi va mazkur bosqich boʻyicha xarajatlardan iborat boʻladi. Oxirgi bosqich mahsulotining tannarxi barcha tayyor mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxi hisoblanadi. Yarim tayyor mahsulotsiz turda faqat oxirgi bosqich boʻyicha mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxi hisoblab chiqariladi. Bunda xarajatlar avvalgi bosqichlar mahsuloti (ishlar, xizmatlar) tannarxini hisobga olmasdan, har bir bosqich boʻyicha alohida hisobga olinadi. Tayyor mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga barcha alohida bosqichlar boʻyicha uni ishlab chiqarish xarajatlari kiritiladi. 42. Bir texnologik jarayonda bitta xom ashyo va materiallardan turli xildagi, ulardan har biri oʻzining sotish narxiga ega boʻlgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) bir vaqtning oʻzida ishlab chiqarilganda ushbu turdagi mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulot (ishlar, xizmatlar) deb hisoblanadi. Asosiy mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan va sotish qiymati asosiy mahsulotga (ishlarga, xizmatlarga) qaraganda oʻta past boʻlgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) qoʻshimcha mahsulot (ishlar, xizmatlar) deb hisoblanadi. Birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulotlarni (ishlarning, xizmatlarning) taqsimlash nuqtasiga yetgunga qadar turli xildagi mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sifatida identifikatsiya qilish mumkin emasligi ularning qoʻshimcha mahsulotdan (ishlardan, xizmatlardan) farqi hisoblanadi. 43. Birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) sotish qiymatini boʻlinish nuqtasida aniqlash mumkin boʻlgan hollarda birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) ishlab chiqarish tannarxini aniqlash maqsadida ishlab chiqarish xarajatlarini boʻlinish nuqtasida taqsimlash quyidagi usullardan biri orqali amalga oshiriladi: natura koʻrsatkichlaridan foydalanish usuli; boʻlinish nuqtasidagi realizatsiya qilish qiymati asosidagi usul. 44. Natura koʻrsatkichlaridan foydalanish usulida boʻlinish nuqtasiga qadar qilingan xarajatlar asosiy mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) har bir turiga uning natura koʻrsatkichlarida ifodalangan ishlab chiqarishning umumiy hajmidagi ulushiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. Boʻlinish nuqtasidagi realizatsiya qilish qiymati asosidagi usulda boʻlinish nuqtasiga qadar qilingan xarajatlar asosiy mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) har bir turiga uni realizatsiya qilishdan kutilayotgan tushum umumiy summasidagi ulushiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. 45. Birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) alohida turlari keyingi qayta ishlov berishga oʻtkazilgan hamda boʻlinish nuqtasida ularni sotishning joriy qiymatini (realizatsiya qilish qiymatini) aniqlashning imkoni boʻlmagan hollarda ishlab chiqarish xarajatlarini boʻlinish nuqtasida birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulot (ishlar, xizmatlar) turlari oʻrtasida taqsimlash quyidagi usullardan biri orqali amalga oshiriladi: realizatsiya qilishning sof qiymati usuli. Ushbu usulda birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulot (ishlar, xizmatlar) turlari boʻyicha xarajatlar ularni realizatsiya qilishning sof qiymatiga mutanosib ravishda taqsimlanadi; realizatsiya qilishdan yalpi foydaning doimiy ulushi usuli. Ushbu usuldan foydalanilganda xarajatlar har bir alohida mahsulot (ishlar, xizmatlar) uchun umumiy yalpi foydaning foiz ulushi bir xil boʻlishi hamda umumiy yalpi foyda koʻrsatkichiga teng boʻlishi kerak. Yalpi foydaning foiz ulushi birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulot (ishlar, xizmatlar) turlarining umumiy tannarxini ushbu mahsulot turlarini sotishdan taxmin qilingan umumiy tushumdan chiqarib tashlab, soʻngra foyda miqdorini sotishdan taxmin qilingan umumiy tushumdan foiz koʻrinishida aks ettirish yoʻli bilan hisoblab chiqariladi. 46. Agar ishlab chiqarishning bir texnologik jarayonida bir vaqtning oʻzida bir qancha turdagi mahsulot (ishlar, xizmatlar) chiqib, mahsulotlardan (ishlar, xizmatlar) biri yoki bir qancha turi asosiy (maqsadli) turga tegishli boʻlsa, unda qolgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) turlari qoʻshimcha mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sifatida qaralishi mumkin. Asosiy mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxini aniqlashda qoʻshimcha mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) joriy qiymati yoki realizatsiya qilishning sof qiymati ishlab chiqarish jarayonlarining umumiy xarajatlaridan chegiriladi, xarajatlarning qolgan qismi esa asosiy mahsulotga (ishlarga, xizmatlarga) tegishli boʻladi. 47. Mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) qoʻshimcha turlarini hisobga olish quyidagi usullardan biri boʻyicha amalga oshiriladi: qoʻshimcha mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) haqiqatda realizatsiya qilish; qoʻshimcha mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) haqiqatda ishlab chiqarish. Qoʻshimcha mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) haqiqatda realizatsiya qilish usulida joriy davrda sotilgan asosiy mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) tannarxi qoʻshimcha mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) haqiqatda realizatsiya qilish (realizatsiya qilishning sof) summasiga kamaytiriladi. Qoʻshimcha mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) sotilmagan zaxiralari qoldigʻi boʻlinish nuqtasidan keyin qoʻshimcha mahsulotlarni keyingi qayta ishlanishiga qilingan xarajatlar summasidan kelib chiqqan holda hisobga olinadi. Qoʻshimcha mahsulot (ishlar, xizmatlar) qoldigʻini haqiqatda realizatsiya qilish (realizatsiya qilishning sof) summasi qoʻshimcha mahsulot (ishlar, xizmatlar) realizatsiya qilinganda tan olinadi; Qoʻshimcha mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) haqiqatda ishlab chiqarish usulidan foydalanilganda asosiy mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) ishlab chiqarishda sarflangan xarajatlar ishlab chiqarilgan qoʻshimcha mahsulot (ishlar, xizmatlar) barcha miqdorining realizatsiya qilishning sof summasiga darhol kamaytiriladi. Sotilmagan qoʻshimcha mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) qoldigʻi realizatsiya qilishning sof qiymati boʻyicha hisobga olinadi. 48. Ishlab chiqarish tarmogʻining xususiyatlaridan kelib chiqib, tovar-moddiy zaxiralar, shu jumladan qoʻshimcha mahsulotlar tannarxini aniqlashning qoʻllanadigan usullari tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. 49. Tovar-moddiy zaxiralar, agar realizatsiya qilishning sof qiymati ularning tannarxidan past boʻlsa, realizatsiya qilishning sof qiymati boʻyicha aks ettiriladi. Realizatsiya qilishning sof qiymati tovar-moddiy zaxiralarning har bir birligi (turi) boʻyicha aniqlanadi. 50. Realizatsiya qilishning sof qiymatini aniqlash maqsadida davriy ravishda tovar-moddiy zaxiralari qayta baholanadi va ularning qiymati joriy qiymatga muvofiqlashtiriladi. 51. Tovar-moddiy zaxiralar ularning alohida birliklari tannarxini qayta baholashni oʻtkazish sanasida shakllangan oʻxshash baholanadigan tovar-moddiy zaxiralarning hujjat bilan tasdiqlangan joriy qiymatlari boʻyicha qayta hisoblash yoʻli bilan qayta baholanadi. Qayta baholash tashkilot tomonidan mustaqil ravishda yoki qonunchilik hujjatlariga muvofiq baholovchi tashkilotni jalb etish orqali amalga oshiriladi. 52. Tovar-moddiy zaxiralar birligining joriy qiymatini hujjatli tasdiqlash uchun tashkilotning ixtiyoriga koʻra quyidagilardan foydalanish mumkin: ishlab chiqaruvchilar va ularning rasmiy dilerlari, tovar-xom ashyo birjalaridan yozma shaklda olingan tovar-moddiy zaxiralar oʻxshash birligining joriy qiymati (narxi) toʻgʻrisida maʼlumotlar; xarid qilish sanasida (tasdiqlovchi hujjat mavjud boʻlganida) chet el valyutasida tovar-moddiy zaxiralar birligining tannarxi toʻgʻrisida maʼlumotlar, bunda chet el valyutalari kurslarining Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan qayta baholashni oʻtkazish sanasi va tovar-moddiy zaxiralarning tegishli birligini xarid qilish sanasida belgilangan milliy valyutaga (soʻmga) nisbati sifatida aniqlanadigan hisob-kitob koeffitsiyenti qoʻllaniladi; tegishli davlat organlaridagi mavjud boʻlgan narxlar darajasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; qayta baholashni oʻtkazish davrida ommaviy axborot vositalari va maxsus adabiyotlarda chop etilgan narxlar darajasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; baholovchining tovar-moddiy zaxiralar tegishli birligining joriy qiymati toʻgʻrisidagi hisoboti. 53. Tovar-moddiy zaxiralar, agar ular shikastlangan, toʻliq yoki qisman eskirgan yoki ularni realizatsiya qilishning sof qiymati pasaygan boʻlsa, shuningdek tan olingan butlash xarajatlari, zaxiralarni tovar koʻrinishiga keltirish boʻyicha ishlar yoki moʻljallangan sotish xarajatlari oshgan boʻlsa tovar-moddiy zaxiralarning qiymati arzonlashtiriladi. Tovar-moddiy zaxiralarni realizatsiya qilishning sof qiymatiga qadar tannarxdan past arzonlashtirish ularning haddan tashqari toʻplanishi va sekin aylanuvchanligi hollarida tovar-moddiy zaxiralar moliyaviy hisobotda ularni realizatsiya qilish yoki ishlatishdan kutiladigan summadan yuqori aks ettirilmasligi uchun qoʻllaniladi. 54. Tovar-moddiy zaxiralar odatda moddalar boʻyicha usul asosida realizatsiya qilishning sof qiymatiga qadar arzonlashtiriladi. Bunda bir turdagi yoki oʻzaro bogʻlangan tovar-moddiy zaxiralarni guruhlashdan, xususan, mahsulotning birgina assortimentiga taalluqli boʻlgan, bir xil vazifa yoki pirovardda bir xil ishlatishga ega boʻlgan, birgina geografik hududda ishlab chiqariladigan yoki birgina geografik hududdagi bozorga chiqariladigan, mahsulotning ushbu assortimentida boshqa materiallardan amalda alohida baholanishi mumkin boʻlmagan tovar-moddiy zaxiralardan foydalanish mumkin. Tovar-moddiy zaxiralarni muayyan tarmoq yoki birgina geografik hududdagi tayyor mahsulot (ishlar, xizmatlar) yoki tovar-moddiy zaxiralarga tasniflashga asoslanib arzonlashtirilmaydi. 55. Mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarishda foydalaniladigan xom ashyo va boshqa materiallar, agar ulardan tayyorlangan mahsulot joriy qiymatda sotilsa, tannarxdan past qilib arzonlashtirilmaydi. Agar materiallar narxining tushishi munosabati bilan tayyor mahsulot narxi pasaytirilsa, yaʼni ushbu materiallardan tayyorlangan tayyor mahsulotning tannarxi mazkur tayyor mahsulotni realizatsiya qilishning sof qiymatidan oshsa, materiallar qiymati kamaytiriladi. Bunda, realizatsiya qilishning sof qiymatini baholashning eng ishonchlisi boʻlib ularga oʻxshash materiallarni sotib olish xarajatlari hisoblanadi. 56. Tovar-moddiy zaxiralar tannarxining ushbu tovar-moddiy zaxiralarni realizatsiya qilishning sof qiymati summasidan oshadigan summasi, yaʼni qayta baholash natijasida tovar-moddiy zaxiralarning arzonlashish summasi u yuzaga kelgan hisobot davrining xarajatlariga kiritiladi. 57. Har bir keyingi davrda realizatsiya qilishning sof qiymatini yangidan qayta baholash oʻtkazilishi mumkin. Iqtisodiy holatning oʻzgarganligi sababli tashkilotga tegishli boʻlgan ilgari qiymati pasaytirilgan tovar-moddiy zaxiraning realizatsiya qilishning sof qiymati oshgan holda tegishli hisobdan chiqarish summasi yangi balans qiymatini mazkur Standartning 55-bandida nazarda tutilgan tartibda quyidagi ikki qiymatning eng kamiga qadar keltirish orqali tiklanadi (tiklash dastlabki hisobdan chiqarish miqdorlari bilan cheklangan): tannarx; qayta koʻrib chiqilgan realizatsiya qilishning sof qiymati. 58. Chiqib ketayotgan tovar-moddiy zaxiralarning qiymati chiqib ketish fakti aniqlangan paytda balansdan hisobdan chiqariladi. Tovar-moddiy zaxiralar tashkilotning balansidan: realizatsiya qilish; boshqa tashkilotning ustav kapitaliga taʼsis ulushi koʻrinishida berish; taʼsischining taʼsischilar tarkibidan chiqishida yoki tugatilayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektning mol-mulkini uning ishtirokchilari oʻrtasida taqsimlayotganda ilgari tashkilotning ustav kapitaliga kiritilgan ulushni taʼsischiga qaytarish; bepul berish; ayirboshlash; saqlash muddati tugagach yaroqsizligi sababli, jismonan va maʼnan eskirganligi natijasida tugatish (yoʻq qilish); kamomad, yoʻqotish yoki shikastlanish (sinish, boʻlinish) aniqlanishi; tovar qarzi koʻrinishida taqdim etish yoki ilgari olingan tovar qarzini qaytarish; boshqa operatsiyalar va hodisalar natijasida hisobdan chiqariladi. 59. Tovar-moddiy zaxiralarning chiqib ketishidan moliyaviy natija (foyda yoki zarar) ularning chiqib ketishidan olingan daromaddan ularning balans qiymati va chiqib ketishi bilan bogʻliq bilvosita soliqlarni chegirish orqali aniqlanadi. 60. Chiqib ketayotgan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi xarajat sifatida ular bilan bogʻliq daromad olingan hisobot davrida tan olinadi. Chiqib ketish munosabati bilan tovar-moddiy zaxiralarni istalgan hisobdan chiqarish summasi va ularga doir barcha zararlar hisobdan chiqarish yuz bergan yoki zarar yetkazilgan hisobot davri mobaynida xarajat sifatida hisobga olinishi kerak. Realizatsiya qilishning sof qiymatini oshirish natijasida yuzaga keladigan, ilgari hisobdan chiqarilgan tovar-moddiy zaxiralarning qiymatini tiklash summasi oshish yuz bergan hisobot davrida xarajat sifatida tan olingan, chiqib ketgan (shu jumladan, realizatsiya qilingan) tovar-moddiy zaxiralar tannarxining pasayishi sifatida tan olinadi. 61. Savdo va umumiy ovqatlanish tashkilotlari tomonidan tovar-moddiy zaxiralar hisobi sotish qiymati boʻyicha yuritilganda sotilgan tovar-moddiy zaxiralar tannarxi sotilgan tovar-moddiy zaxiralarning sotish qiymati bilan ularga toʻgʻri keluvchi savdo ustamasi summasi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Sotilgan tovar-moddiy zaxiralarga toʻgʻri keluvchi savdo ustamasining summasi sotilgan tovar-moddiy zaxiralarning sotish qiymati (tovar aylanmasi) va savdo ustamasining oʻrtacha foizi koʻpaytmasi sifatida aniqlanadi. Savdo ustamasining oʻrtacha foizi hisobot davri boshidagi savdo ustamalarining qoldigʻi va hisobot davrida kelib tushgan tovar-moddiy zaxiralar boʻyicha savdo ustamalari summasini hisobot davri boshida tovar-moddiy zaxiralar qoldigʻining sotish qiymati va hisobot davrida olingan tovar-moddiy zaxiralarning sotish qiymati summasiga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi. 62. Tovar-moddiy zaxiralar qoldiqlari va chiqib ketayotgan (ishlab chiqarishga berilgan) tovar-moddiy zaxiralar qiymatini aniqlash quyidagi usullardan biri orqali amalga oshiriladi: tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi boʻyicha; oʻrtacha tortilgan qiymat boʻyicha (AVECO); tovar-moddiy zaxiralar xarid qilingan vaqt boʻyicha dastlabki zaxiralar tannarxi boʻyicha (FIFO). 63. Tovar-moddiy zaxiralarning har bir guruhi (turi) boʻyicha hisobot yili mobaynida qiymatni aniqlashning faqat bir usuli qoʻllanadi. Tovar-moddiy zaxiralarning guruhi (turi) boʻyicha qiymatni aniqlash usullaridan birini qoʻllash, hisob siyosatini qoʻllashda yoʻl qoʻyilgan izchillikdan kelib chiqib amalga oshiriladi. 64. Tashkilot tomonidan alohida tartibda foydalaniladigan (qimmatbaho metallar, qimmatbaho toshlar va hokazo) va bir-birining oʻrnini bosmaydigan (almashtirilmaydigan), shuningdek, maxsus loyihalar uchun ishlab chiqarilgan va moʻljallangan (ishlatiladigan) tovar-moddiy zaxiralar tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi usuli boʻyicha baholanadi. Mazkur usulda oʻziga xos xarajatlar muayyan tovar-moddiy zaxiralarga olib boriladi hamda tovar-moddiy zaxiralar sotib olinganligi yoki ishlab chiqarilganligidan qatʼi nazar maxsus loyihalar uchun moʻljallangan mahsulotlar uchun qoʻllaniladi. 65. Oʻrtacha tortilgan qiymat (AVECO) usuli boʻyicha tovar-moddiy zaxiralar har bir birligining qiymati davr boshida aynan bir xil birliklarning oʻrtacha tortilgan qiymati va davr mobaynida xarid qilingan yoki ishlab chiqarilgan aynan bir xil birliklarning qiymatidan kelib chiqib aniqlanadi. Tovar-moddiy zaxiralar har bir birligi qiymatini oʻrtacha tortilgan qiymat (AVECO) usuli boʻyicha aniqlash davr boshidagi tovar-moddiy zaxiralar qoldigʻining tannarxi va miqdori hamda ushbu davr mobaynida kelib tushgan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi va miqdoridan shakllanadigan, aynan bir xil birliklarning umumiy tannarxini ularning umumiy miqdoriga boʻlish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Oʻrtacha qiymat tashkilot tomonidan tanlangan usulga qarab davriy yoki tovar-moddiy zaxiralarning har bir yangi partiyasi kelib tushishiga koʻra hisoblab chiqarilishi mumkin. 66. Tovar-moddiy zaxiralar xarid qilingan vaqt boʻyicha dastlabki zaxiralar tannarxi (FIFO) usuli boʻyicha tovar-moddiy zaxiralarning chiqib ketayotgan birliklari tannarxiga birinchi navbatda xarid qilingan yoki ishlab chiqarilgan zaxiralarning qiymati kiradi, davr oxiridagi tovar-moddiy zaxiralar qiymati esa oxirgi boʻlib xarid qilingan yoki ishlab chiqarilgan zaxiralar birliklarining umumiy qiymatidan tashkil topadi. 67. Hisobot davri oxirida tovar-moddiy zaxiralar qiymatini aniqlash ularning chiqib ketishida tovar-moddiy zaxiralar qiymatini aniqlashning qabul qilingan usuliga bogʻliq holda amalga oshiriladi. Tovar-moddiy zaxiralarning chiqib ketishida ularning qiymatini aniqlashning qoʻllaniladigan usuli tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. 68. Inventar va xoʻjalik jihozlarini foydalanishga topshirishda ularning qiymati vazifasiga qarab ishlab chiqarish xarajatlariga yoki davr xarajatlariga toʻliq hisobdan chiqarilib, keyin tashkilot tomonidan oddiy shakl boʻyicha (bir tomonlama tartibda), tannarxi boʻyicha nomlar (nomenklatura raqamlari) yoki guruhlar (yiriklashtirilgan komplektlar) kesimida tezkor miqdoriy hisob yuritiladi, bunda foydalanishga kelib tushish sanasi (oy, yil), foydalanish joyi (boʻlinmalar boʻyicha) va ulardan foydalanish muddati mobaynida moddiy javobgar shaxslar koʻrsatiladi. 69. Agar inventar va xoʻjalik jihozlarining qiymati bir birlik (komplekt) uchun xarid qilish paytidagi bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan ortiq boʻlsa, tashkilot ularni foydalanishga berishda ushbu inventar va xoʻjalik jihozlarining qiymatini muddati kechiktirilgan xarajatlarga kiritishi mumkin. Bunda kechiktirilgan xarajatlarni kamaytirish, yaʼni ularni xarajatlarga hisobdan chiqarish quyidagi usullardan birini qoʻllash orqali amalga oshiriladi: qiymatni ishlab chiqarilgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmiga mutanosib ravishda hisobdan chiqarish; teng meʼyorda. 70. Qiymatni ishlab chiqarilgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmiga mutanosib ravishda hisobdan chiqarish usulida kechiktirilgan xarajatlar summasini hisobdan chiqarish hisobot davrida ishlab chiqarilgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmining natural koʻrsatkichidan va inventar hamda xoʻjalik jihozlari tannarxining koʻrsatilgan inventar va xoʻjalik jihozlarini foydali ishlatishning butun kutilayotgan muddatida mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarishning taxmin qilinayotgan hajmiga nisbatidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Qiymatni teng meʼyoriy usulda hisobdan chiqarish inventar va xoʻjalik jihozlarining tannarxidan hamda ushbu inventar va xoʻjalik jihozlarini foydali xizmat muddatini hisobga olgan holda hisoblab chiqarilgan meʼyorlardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. 71. Inventar va xoʻjalik jihozlarining qiymatini xarajatlarga hisobdan chiqarish usullaridan birini qoʻllash inventar va xoʻjalik jihozlaridan foydali ishlatishning butun muddati mobaynida amalga oshiriladi. 72. Agar mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish muddatidan avval toʻxtatilgan va uni tiklash kutilmayotgan boʻlsa, kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadigan inventar va xoʻjalik jihozlarining qoldiq qiymati (inventar va xoʻjalik jihozlari qiymatining hisobdan chiqarilmagan miqdori qoldigʻi) tashkilotning moliyaviy natijalariga boshqa operatsion xarajatlar sifatida hisobdan chiqariladi. 73. Tashkilotning inventar va xoʻjalik jihozlarini taʼmirlash hamda ularga xizmat koʻrsatish boʻyicha xarajatlari (masalan, maxsus asbobni charxlash, alohida uzel va detallarni almashtirish va hokazolar) inventar va xoʻjalik jihozlarining vazifasidan kelib chiqib ishlab chiqarish xarajatlari yoki davr xarajatlariga kiritiladi. 74. Foydalanish jarayonida inventar va xoʻjalik jihozlari tannarxini ularning alohida qismlarini almashtirish orqali oʻzgartirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Inventar va xoʻjalik jihozlarining ayrim qismlarini almashtirish va taʼmirlash xarajatlari mazkur toʻplamni taʼmirlash va texnik xizmat koʻrsatish xarajatlari sifatida belgilanadi. 75. Foydalanishda boʻlgan, biroq keyinchalik oʻz vazifasi boʻyicha foydalanilmayotgan inventar va xoʻjalik jihozlari boshqa operatsion daromad sifatida realizatsiya qilishning sof qiymati boʻyicha kirim qilinishi mumkin. Bunda, ushbu inventar va xoʻjalik jihozlari boʻyicha kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarda summa qoldigʻi boʻlsa, ular ham hisobot davrining xarajatlari sifatida moliyaviy natijalarga kiritiladi. 76. Inventar va xoʻjalik jihozlarining qiymatini ularni foydalanishga berish paytida toʻliq ishlab chiqarish xarajatlariga yoki davr xarajatlariga hisobdan chiqarishda, foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlarining keyinchalik saqlanishini taʼminlash maqsadida ularning hisobini sex omborchilari va alohida foydalanuvchilar boʻyicha balansdan tashqari schyotlarda yuritish lozim. 77. Inventar va xoʻjalik jihozlari qiymatining ularni foydalanishga berishda hisobdan chiqarish tartibi, shuningdek, ularning qiymatini xarajatlarga kiritishning foydalanilayotgan usuli tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. 78. Inventar va xoʻjalik jihozlarini qiymatini balansdan tashqari hisobvaraqlardan chiqarish u xaqiqatda hisobdan chiqarilganda va birlamchi hisob hujjatlar bilan tasdiqlangan taqdirdagina amalga oshiriladi. 79. Taralar oʻz vazifasiga koʻra quyidagilarga boʻlinadi: tovar-moddiy zaxiralarni omborlarda saqlash yoki mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatish texnologik jarayonini amalga oshirish uchun moʻljallangan tara (saqlash uchun tara); tovar-moddiy zaxiralarni ishlab chiqarish jarayonida, omborlarda yoki savdo joylarida oʻrash uchun moʻljallangan tara (oʻrash uchun tara); tovar-moddiy zaxiralarning ishlab chiqaruvchidan isteʼmolchiga qadar harakati jarayonida tashish va saqlash uchun moʻljallangan tara (tashish uchun tara). 80. Yetkazish sharoitlari va foydalanish soniga (marotabasiga) koʻra koʻp marotaba va bir marta ishlatiladigan taralarga ajratiladi. Koʻp marotaba ishlatiladigan taralar yetkazib beruvchidan (ishlab chiqaruvchidan) isteʼmolchiga koʻp marotaba aylanadi va tovar-moddiy zaxiralardan boʻshatilgandan soʻng yetkazib beruvchi tashkilotga qonunchilik hujjatlarida yoki shartnomada belgilangan tartibda qaytariladi. Bir marta ishlatiladigan taralar ishlab chiqarishga berilganda yoki tovar-moddiy zaxiralar chiqib ketganda tashkilot tomonidan xarajatlarga hisobdan chiqariladi va qaytarilmaydi. 81. Ishlab chiqarish jarayonida mahsulotlarni oʻrash uchun moʻljallangan bir marta ishlatiladigan taralar qiymati tannarx tarkibiga, savdo joylari va omborlarda tovarlarni oʻrash uchun ishlatiladigan taralar esa sotish xarajatlariga kiritiladi. 82. Garov summasi oʻrnatilgan koʻp marotaba ishlatiladigan taralar hisobvaraq-faktura va (yoki) boshqa hujjatlarda (tovarlarni kuzatib boruvchi) tegishli shartnomalarda koʻrsatilgan garov summasi boʻyicha alohida qatorda, unda qadoqlangan mahsulotlarning (tovarlarning) sotish bahosiga qoʻshilmagan holda koʻrsatiladi. Yetkazib beruvchilar tomonidan koʻp marotaba ishlatiladigan taralar qaytarilganda ular balans qiymati boʻyicha kirim qilinadi. Xaridor tomonidan taralar qayta ishlatish uchun yetkazib beruvchiga ishga yaroqli (buzilmagan) holatda qaytarilganda, unga (tarani topshiruvchiga) ushbu taralar uchun toʻlangan summalar qaytariladi. Bunda taralarning xaridor tomonidan qaytarilishi va ushbu taralardagi tovar-moddiy zaxiralarni sotib olgan yetkazib beruvchi tomonidan taralarning olinishi daromad keltiruvchi operatsiya sifatida qaralmaydi. Qaytariladigan taralar boshqa yetkazib beruvchiga yoki tara tayyorlovchi tashkilotga sotilgan taqdirda, ushbu operatsiya buxgalteriya hisobida daromad keltiruvchi bitim sifatida tan olinadi. 83. Agar garov summasi oʻrnatilgan koʻp marotaba ishlatiladigan taralar belgilangan muddatda va sonda qaytarilmasa, buxgalteriya hisobida ularni berish asosiy faoliyatdan daromad va xarajatlar sifatida ular yuzaga kelgan hisobot davrida aks ettiriladi, yaʼni xaridor tomonidan yetkazib beruvchiga garov summasi oʻrnatilgan koʻp marotaba ishlatiladigan taralar qaytarilmagan hollarda mazkur taralar uchun garov summasi qaytarilmaydi va mol yetkazib beruvchi mazkur garov summasini moliyaviy natijalariga olib boradi. 84. Taralar tarkibida, shuningdek, taralarni tayyorlash va taʼmirlash uchun maxsus moʻljallangan materiallar va detallar hisoblanuvchi tarabop materiallar ham hisobga olinadi. Yuklanadigan mahsulotlarning (tovarlarning) saqlanishini taʼminlash maqsadida vagonlar, kemalar, transport vositalarini qoʻshimcha jihozlash uchun moʻljallangan buyumlar taraga kiritilmaydi. 85. Koʻp marotaba ishlatiladigan taralarni taʼmirlash va ularga xizmat koʻrsatish boʻyicha xarajatlar (ayrim detallar, qismlarni tozalash, almashtirish va boshqalar) davr xarajatlariga kiritiladi. Olingan koʻp marotaba ishlatiladigan taralarni xaridorlar qaytarib berganda ularni ishchi holatga keltirish uchun amalga oshirilgan taʼmirlar va ularga xizmat koʻrsatish boʻyicha xarajatlar (tozalash, ayrim detallar, qismlarni almashtirish va boshqalar) shartnomada nazarda tutilgan tartibda xaridorlar tomonidan qoplanishi mumkin. 86. Tabiiy eskirishi, sinishi (shikastlanishi) yoki buzilishi natijasida yaroqsiz holga kelgan va tashkilot tomonidan ishlatilmaydigan taralar tegishli dalolatnoma rasmiylashtirilgan holda xarajatlarning tegishli moddalariga hisobdan chiqariladi. 87. Oʻstirishdagi va boquvdagi hayvonlarni hisobga olish obyektlari boʻlib nasl, ortgan vazn va oʻsish, yosh hayvonlarning katta yoshdagi guruhlarga va asosiy podaga oʻtkazilishi, asosiy podadan yaroqsizga chiqarilgan chorva mollarning boquvga qoʻyilishi hisoblanadi. 88. Asosiy podaning yaroqsizga chiqarilgan va boquvga qoʻyilgan chorva mollari yaroqsizga chiqarilgan mahsuldor hayvonlarning balans qiymati va yaroqsizga chiqarilgan katta yoshdagi ishchi hayvonlarning sotilishidan kutilayotgan summa boʻyicha kirim qilinadi. Kelib tushgan hayvonlarning oʻstirishga va boquvga kirim qilinishi mazkur Standartning 3-bobida belgilangan tartibda oʻtkaziladigan baholash boʻyicha amalga oshiriladi. 89. Boquvdagi hayvonlarning tirik vazni oʻstirish va boqish natijasida oshadi va hayvonlar tirik vaznning oʻsishini hisobga olgan holda muntazam ravishda qoʻshimcha baholanadi. Tirik vaznning oʻsishi hayvonlar biriktirilgan moddiy javobgar shaxslar boʻyicha turlari va hisob-ishlab chiqarish guruhlari boʻyicha aniqlanadi. Buning uchun mazkur guruh hayvonlarining hisobot davri oxirida belgilangan tirik vazniga mazkur yoshdagi guruhdan hisobot davri mobaynida chiqib ketgan hayvonlarning tirik vazni qoʻshiladi va mazkur guruhga tegishli hisobot davrida kelib tushgan hayvonlarning tirik vazni hamda hisobot davri boshida mavjud boʻlgan hayvonlarning tirik vazni ayriladi. Olingan natija hisobot davri mobaynida oʻstirishda yoki boquvda va yaylovda boʻlgan hayvonlarning yosh guruhi boʻyicha tirik vaznining oʻsishini aks ettiradi. 90. Tovar-moddiy zaxiralarning haqiqatda mavjudligini aniqlash, ularning realizatsiya qilish sof qiymatini tasdiqlash va ularning but saqlanishini nazorat qilish maqsadida tashkilotlar tomonidan yilida kamida bir marotaba tovar-moddiy zaxiralar inventaraziya qilinadi. 91. Tovar-moddiy zaxiralarni inventarizatsiya qilish Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining Milliy standarti (19-sonli BHMS) (roʻyxat raqami 833, 1999-yil 2-noyabr) belgilangan tartibda oʻtkaziladi. Tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi natijasida aniqlangan kamomadlar ularning (balans) qiymati boʻyicha hisobdan chiqariladi. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan tovar-moddiy zaxiralar kamomadi summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan hollarda tabiiy yoʻqolish meʼyorlari chegarasida, shuningdek, kamomadning aniq aybdorlari aniqlanmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirish imkoniyati boʻlmagan hollarda uni boshqa operatsion xarajatlarga hisobdan chiqarish toʻgʻrisidagi qaror qabul qilingan hisobot davridagi moliya natijalariga kiritiladi. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan tovar-moddiy zaxiralar kamomadi aniq aybdor shaxslar aniqlanmaganda yoki moddiy javobgar shaxslardan undirish imkoni boʻlmaganda kamomad summasi moliyaviy natijalarga olib boriladi. 92. Inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha tovar-moddiy zaxiralarning qiymatini kirim qilish boshqa operatsion daromadlar sifatida aks ettiriladi. Kamomadi inventarizatsiya vaqtida aniqlangan yetishmaydigan tovar-moddiy zaxiralarning balans qiymati aybdor shaxslar aniqlanishiga qadar kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlarni hisobga oluvchi schyotda aks ettiriladi. 93. Tashkilot tomonidan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda yetkazib beruvchilardan tovar-moddiy zaxiralar olish uchun ishonchli shaxsga yozma ishonchnoma beradi. Ishonchli shaxs unga ishonchnoma boʻyicha berilgan vakolatlar doirasida harakat qiladi. 94. Tovar-moddiy zaxiralarni olishga ishonchnomalar tashkilot ixtiyoriga koʻra mazkur Standartning 1-ilovasiga muvofiq shaklda (berilgan ishonchnomalar ishonchnomalar daftarida hisobga olingan hollarda) yoki mazkur Standartning 2-ilovasiga muvofiq shaklda (berilgan ishonchnomalar ishonchnomalar jurnalida hisobga olingan hollarda) rasmiylashtiriladi. Ishonchnomalar tashkilot rahbari yoki boshqa masʼul boʻlgan vakolatli shaxslar tomonidan imzolanadi. 95. Tegishli texnik vositalar mavjud boʻlganda, ishonchnoma axborot tizimlari va axborot texnologiyalarini qoʻllagan holda elektron shaklda rasmiylashtirilishi mumkin. Texnik vositalar hamda axborot tizimlari va axborot texnologiyalarini qoʻllagan holda elektron ishonchnomalar mazkur Standartning ilovalariga muvofiq shaklda tuziladi. Elektron ishonchnomalarni saqlashda ularni olish va qogʻoz shaklidagi nusxalarini taqdim etish imkoniyati taʼminlangan boʻlishi shart. Elektron ishonchnomalar javobgar shaxsning elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlanishi lozim. 96. Ishonchnomani berishda tashkilot tanlagan shaklga bogʻliq holda ishonchnoma ishonchnomalar daftarida yoki berilgan ishonchnomalarni hisobga olish jurnalida roʻyxatdan oʻtkaziladi. Ishonchnomalar daftari raqamlanadi va ip bilan tikiladi. Daftarning soʻnggi varagʻida tashkilot rahbari yoki u tomonidan belgilangan shaxslarning imzosidan keyin “Mazkur daftarda ... varaq raqamlandi” degan yozuv qayd etiladi. Varaqlar soni yozuv bilan koʻrsatiladi. Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish mazkur Standartning 3-ilovasiga muvofiq shaklda raqamlangan va ip bilan tikilgan jurnalda olib boriladi. Jurnalning soʻnggi varagʻida tashkilot rahbari yoki u tomonidan belgilangan shaxslarning imzosidan keyin “Mazkur jurnalda ... varaq raqamlandi” degan yozuv qayd etiladi. Varaqlar soni yozuv bilan koʻrsatiladi. “Ishonchnomalar daftari” va “Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish jurnali” ishonchnomalarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun masʼul boʻlgan shaxsda saqlanishi lozim. Toʻliq yoki qisman toʻldirilmagan ishonchnomalarni berish taqiqlanadi. Ishonchnoma elektron shaklda rasmiylashtirilganda ishonch bildirilayotgan shaxsning imzo namunasi rekviziti toʻldirilishi talab etilmaydi. 97. Ishonchnomaning amal qilish muddati tovar-moddiy zaxiralarni olish va olib chiqib ketish imkoniyatiga bogʻliq ravishda belgilanadi, biroq qonunchilik hujjatlarida belgilangan muddatdan oshmasligi kerak. 98. Ishonchli shaxsni unga berilgan amal qilish muddati hali tugamagan ishonchnomalar boʻyicha tovar-moddiy zaxiralarni olish huquqidan mahrum qilishda ularni oluvchi darhol tegishli ishonchnomalarning bekor qilinganligi haqida yetkazib beruvchini xabardor qiladi. Bunday xabarnoma olingan paytdan boshlab bekor qilingan ishonchnoma boʻyicha tovar-moddiy zaxiralarni berish toʻxtatiladi. 99. Ishonchli shaxs tovar-moddiy zaxiralarni olgandan soʻng topshiriqlar bajarilganligi va u olgan tovar-moddiy zaxiralar omborga (omborxonaga) topshirilganligi toʻgʻrisidagi hujjatlarni tashkilot buxgalteriyasiga yoki tegishli moddiy javobgar shaxsga taqdim etadi. Foydalanilmagan ishonchnomalar amal qilish muddati tugagan kundan keyingi sanada uni bergan tashkilotga qaytarilishi kerak. Foydalanilmagan ishonchnomaning qaytarilganligi toʻgʻrisida ishonchnomalar daftarida (“Topshiriq bajarilganligini tasdiqlaydigan hujjatning raqami va sanasi” ustunida) yoki berilgan ishonchnomalarni hisobga olish jurnalida (“Ishonchnoma boʻyicha topshiriqlar bajarilganligi toʻgʻrisidagi qaydlar” ustunida) qayd etiladi. Qaytarilgan foydalanilmagan ishonchnomalar “foydalanilmagan” yozuvi bilan soʻndiriladi va ularni roʻyxatdan oʻtkazish uchun javobgar boʻlgan shaxs tomonidan hisobot yili oxiriga qadar saqlanadi. Hisobot yili tugagach foydalanilmagan ishonchnomalar yoʻq qilinadi va bu haqda tegishli dalolatnoma tuziladi. Amal qilish muddati tugagan ishonchnomalardan foydalanish toʻgʻrisida hisobot bermagan shaxslarga yangi ishonchnomalar berilmaydi. 100. Ishonchnomalar amal qilish muddatidan qatʼi nazar tovar-moddiy zaxiralarning dastlabki berilishida yetkazib beruvchida qoldiriladi. Tovar-moddiy zaxiralarni qismlarga boʻlib berishda har bir berilgan qismga yukxat (qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yoki boshqa tegishli hujjat) tuziladi, unda ishonchnoma raqami va u berilgan sana koʻrsatiladi. Bunday hollarda yukxatning (qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yoki boshqa tegishli hujjatning) bir nusxasi tovar-moddiy zaxiralarni oluvchiga beriladi, boshqasi yetkazib beruvchida qoladi hamda ishonchnomaga koʻra boyliklarni berish ustidan kuzatuv va nazorat uchun qoʻllaniladi. Tovar-moddiy zaxiralar berilganidan keyin ishonchnoma ishonchnomalar boʻyicha topshirilayotgan boyliklarning oxirgi turkumini berish uchun hujjat bilan birga buxgalteriyaga topshiriladi. 101. Tashkilot ishonchnomalari boʻyicha tovar-moddiy zaxiralar quyidagi hollarda berilmaydi: toʻldirish tartibini buzgan holda yoki toʻldirilmagan rekvizitlar bilan berilgan ishonchnomalar taqdim etilganda; tuzatilgan va boʻyalgan joylari mavjud boʻlgan ishonchnomalar taqdim etilganda; ishonchnomada koʻrsatilgan shaxsning pasporti taqdim etilmaganda; ishonchnoma berilgan muddat tugaganda; qabul qilib oluvchidan ishonchnoma bekor qilinganligi toʻgʻrisida xabar olinganda; uning nomidan ishonchnoma berilgan yuridik shaxsning faoliyati toʻxtatilganda. 102. Ishonchnomalar berishning belgilangan tartibiga rioya etilishi hamda tovar-moddiy zaxiralarni ishonchnomalar boʻyicha berish ustidan nazorat qilish tashkilot rahbari tomonidan belgilangan masʼul shaxs zimmasiga yuklanadi. 103. Mahsulot ishlab chiqarish, tovarlarni sotish, ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatish jarayonining xarakteri va xususiyatlaridan kelib chiqib, tovar-moddiy zaxiralar hisobi uzluksiz (doimiy) yoki davriy hisobga olish tizimlaridan biri boʻyicha amalga oshirilishi mumkin. 104. Tovar-moddiy zaxiralarning uzluksiz (doimiy) hisobga olish tizimidan foydalanilganda tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olish schyotlarida ularning kelib tushishi va chiqib ketishi boʻyicha operatsiyalar batafsil aks ettirib boriladi. Tovar-moddiy zaxiralarni uzluksiz (doimiy) hisobga olish tizimida butun hisobot davri mobaynida tovar-moddiy zaxiralarning qoldigʻi summalari va sotilgan (chiqib ketgan) zaxiralarning tannarxi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar olinishi mumkin. Sotilgan tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi, ular sotib borilishiga qarab sotilgan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmatlar) tannarxini hisobga olish schyotlarida aks ettiriladi. 105. Davriy hisobga olish tizimi qoʻllanilganida hisobot davri mobaynida tovar-moddiy zaxiralarni hisobga oluvchi schyotlarda ularning kelib tushishi va chiqib ketishining batafsil hisobi yuritilmaydi. Tovar-moddiy zaxiralarning haqiqatdagi mavjudligi ularni inventarizatsiya qilish natijalari boʻyicha aniqlanadi. Sotilgan (chiqib ketgan) tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi ularni inventarizatsiya qilish yakunlanishiga qadar aniqlanishi mumkin emas. Sotilgan (chiqib ketgan) tovar-moddiy zaxiralarning tannarxi davr boshidagi qoldiq summasi va davr mobaynida tushumlarni qoʻshish hamda davr oxiridagi qoldiq summasini ayirish yoʻli bilan aniqlanadi. Tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olishning qoʻllaniladigan tizimi tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. 106. Moliyaviy hisobotda quyidagilar yoritib berilishi lozim: tovar-moddiy zaxiralar qiymatini aniqlashda qabul qilingan hisob siyosati, shu jumladan tovar-moddiy zaxiralar qiymatini baholashning qoʻllanadigan usullari; tovar-moddiy zaxiralarning yakuniy balans summasi va balans summasi tashkilotga muvofiq keladigan tasnifda; sabablarini bayon etgan holda, tovar-moddiy zaxiralarni realizatsiya qilishning sof qiymatiga qadar jiddiy hisobdan chiqarish; har qanday qisman hisobdan chiqarilgan summani tiklash summasi; xoʻjalik faoliyatining hisobdan chiqarilgan tovar-moddiy zaxiralarni tiklashga olib kelgan holatlari yoki voqealari; majburiyatlar uchun kafolat sifatida garovga qoʻyilgan tovar-moddiy zaxiralarning balans qiymati; hisobot davrida chiqib ketadigan tovar-moddiy zaxiralar tannarxi. Berilgan ishonchnomani hisobga olish jurnali T/r Berilgan sana Amal qilish muddati Ishonchnoma kimga berilgan (lavozimi, F.I.O.) Yetkazib beruvchining nomi Shartnoma yoki boshqa bitimlarning raqami va sanasi Ishonchnomani olgan shaxsning imzosi Ishonchnoma boʻyicha topshiriqning bajarilishi toʻgʻrisidagi belgi 1. 2.