Telefon va telegraf stansiyalari xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2026-01-14)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2010-y., 28-29-son, 234-modda) qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Telefon va telegraf stansiyalari xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar telefon va telegraf stansiyalari xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar telefon va telegraf stansiyalarini montaj hamda ekspluatatsiya qilish boʻyicha ishlarni amalga oshiruvchi barcha telefon va telegraf stansiyalarida (keyingi oʻrinlarda tashkilotlar deb yuritiladi) qoʻllaniladi. 2. Mazkur Qoidalar ishlab chiqarish binolarini va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish va ishlab chiqarish boʻyicha xavfsizlikka oid normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 5. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 6. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqiladi (tasdiqlanadi) va yuritiladi: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha boʻlimni oʻz ichiga olgan jamoaviy shartnoma; tasdiqlangan mehnat sharoitlarini baholash va ish oʻrinlarini attestatsiya qilish uslubiga muvofiq ish oʻrinlarini attestatsiya qilish kartalari; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha maʼmuriy-jamoatchilik nazoratini yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari boʻyicha mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari. 7. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. 9. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb etilishlari mumkin emas. 10. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 11. Tashkilot xodimlari oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 12. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 13. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 14. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02 boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 15. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnatning ogʻir sharoitlarini attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim. 16. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli omillar yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli omillar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 17. Tashkilot oʻta xavfli sharoitda bajariladigan ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. Roʻyxatga xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlar, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr uskunalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlar va amaldagi tarmoq roʻyxatlariga muvofiq boshqa ishlar kiritilishi shart. 18. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishi va ishlarni bajarish usullarini oʻzlashtirib olishi shart. 19. Oʻta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 20. Tashkilot rahbariyati oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishiga toʻla javobgardir. 21. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilish jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 22. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini meʼyorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 23. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari boʻlgan xonadagi barcha xodimlarga taʼsir qilganda qoʻllanishi shart va tashkilotni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim. 24. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi. 25. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 26. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; himoya vositalarini qoʻllash va toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi; himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi; yakka tartibdagi himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni dezinfeksiya qilinishi (bir marta qoʻllaniladigan himoya vositalari bundan mustasno). 27. Turli agressiv moddalar bilan ishlayotganda teri kasalliklarini oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish lozim. 28. Xodimlar Pochta va telekommunikatsiya xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalarini bepul berishning namunaviy meʼyorlariga (roʻyxat raqami 1965, 2009-yil 11-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 24-son, 277-modda) muvofiq yakka tartibdagi himoya vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 29. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 30. Xodimlar, ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 31. Bosim ostida ishlovchi asbob-uskunalar va xavfi yuqori boʻlgan ishlarda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtgan va tegishli guvohnomaga ega boʻlishi shart. 32. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 34. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. 35. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har-yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning koʻrikka kelishini taʼminlashi lozim. 36. Majburiy tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa korxona joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. Majburiy tibbiy koʻriklar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari belgilangan tekshirish dalolatnomasi bilan yakunlanishi lozim. 37. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 38. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklanadi. 39. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 40. Tashkilot xonalari ish hududidagi harorat, nisbiy namlik, havoning harakatlanish tezligi va boshqalar GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari” ga muvofiq boʻlishi kerak. 41. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari quyidagi sanitariya qoidalariga muvofiq saqlanishi lozim: xonalarda ruxsat etilgan harorat, nisbiy namlik va havoning harakatlanish tezligi, ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning ogʻirlik darajasiga koʻra toifasi, yil mavsumi hisobga olingan holda belgilanishi; ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy xonalarning, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorugʻligi SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorugʻlik kuchini taʼminlashi; xonalarda yoritish asboblari chang toʻplanishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega boʻlishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq boʻlishi. 42. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini tuzishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 43. Ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy xonalarni, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarini gigiyenik jihatdan toza saqlash va xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qoʻyiladigan talablar qonunchilik hujjatlarida belgilangan qoidalarga muvofiq boʻlishi lozim. 44. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi kerak. 45. Tashkilotda transport vositalarining va piyodalarning tashkilot hududida harakatlanishi chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi kerak. 46. Transport vositalari va tashkilot hududida piyodalarning harakati chizmasi tashkilotga kirish va chiqish hamda ish uchastkalari va sexlarning koʻrinarli joylariga osib qoʻyilishi kerak. 47. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 48. Tashkilot maydonidagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suvlar oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 49. Yilning yoz vaqtida yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan, qishda qordan tozalanib, qum sepilgan boʻlishi lozim. 50. Yoʻlovchilar uchun yoʻlak va tashkilotga kirish joyi tekis, kengligi kamida 1,5 m. yon tomonlarida devorcha va toʻsiqlar boʻlishi lozim. 51. Binolarning tomlarini qishki mavsumda qordan, karnizlarni qotgan muzlardan tozalab turish zarur. 52. Tashkilot hududida har kuni tozalab va dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi shart. 53. Hovlidagi hojatxonalarni ozoda saqlash, muntazam dezinfeksiya qilish, sutkaning qorongʻi paytida esa yoritilishi kerak. 54. Tashkilot joylashgan maydon butun chegara boʻylab toʻsilgan boʻlishi, uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim. 55. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 56. Yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 57. Ishlab chiqarish va yordamchi xonalarning (harorati, nisbiy namligi, havoni harakatlanish tezligi va boshqalar) mikroiqlimi GOST 12.1.005-88 talablariga javob berishi kerak. 58. Nam xonalarda hamda issiq oʻtkazuvchi pollarda (betonli, gʻishtli, plitali va boshqalar) muntazam ishlashga moʻljallangan ish joylarida yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi kerak. 59. Pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalanadigan boʻlishi kerak. 60. Binoga transport vositalarining kirish joylari darvozalar va signal asbob-uskunalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. 61. Darvoza tavaqalari yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi kerak. 62. Transport vositalarining binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari eni miqdoridan oshiq boʻlishi kerak. 63. Darvozalarning balandligi transport vositasining balandligidan kamida 0,2 m dan oshiq boʻlishi kerak. 64. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 65. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda ikki martadan (bahor va kuzda) kam boʻlmagan holda tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari ularda topilgan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va muddati koʻrsatilgan dalolatnomalar orqali rasmiylashtirilishi kerak. 66. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Xavfli hududlarda ishlab chiqarish jarayonlari halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi lozim, shuningdek xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 67. Kirish va chiqish yoʻllari, koridor, tambur, narvonlar turli jismlar va asbob-uskunalar bilan toʻsib qoʻyilmasligi lozim. Evakuatsiya chiqish yoʻllarining barcha eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha ochilishi lozim. 68. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari va omborxonalar avtomatik yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinlarni bartaraf etuvchi qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 69. Shamollatish va isitish tizimi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 70. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m. balandlikda bajarilishi lozim. 71. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan oʻtish yoʻlaklarining enini kamaytirmasligi lozim. 72. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21° C, oʻrtacha ogʻir ishda 17° C va ogʻir ishda 16° C dan past boʻlmasligi kerak. 73. Xodimlarining isinishi uchun xonalarda harorat 22° C dan kam boʻlmasligi kerak. 74. Isinish xonalarigacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan, bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 m. dan koʻp boʻlmasligi lozim. 75. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” talabiga mos kelishi kerak. 76. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar boʻlishi kerak. Suv quvurlari yoʻq boʻlganda baklarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 77. Ichimlik suvining harorati 8° C dan 20° C gacha boʻlishi kerak. 78. Tashkilot hududidagi hojatxonalar issiq suv va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga ulangan boʻlishi lozim. 79. Tashkilotda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi yoʻq boʻlganda davlat sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan holda tashkilotda yer qatlamini ifloslantirmagan holda dushxonalardan va yuz-qoʻl yuvgichlardan suv oqmaydigan qurilmali axlat oʻralarining mavjud boʻlishiga ruxsat etiladi. 80. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos boʻlishi lozim. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. 81. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak. Yorugʻlik tushuvchi oynalarni yilida kamida ikki marotaba tozalash lozim. 82. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni turli predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) bilan toʻsib qoʻyishga ruxsat etilmaydi. 83. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan (umumiy mahalliy bilan birgalikda) tizim orqali amalga oshiriladi. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 84. Uchastka va xonalarda portlash boʻyicha xavfli gaz va changlar konsentratsiyasi yigʻilib qolishi ehtimoli boʻlsa, elektr yoritish tizimi portlashdan alohida bajarilishi kerak. 85. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 86. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanishi lozim. 87. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi lozim. 88. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchamlari va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim. 89. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim. 90. Tashkilot maishiy xonalar, ovqatlanish xonalari, tibbiy punktlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 91. Kiyim almashtirish xonalari, dushxonalarning oʻlchamlari, dush setkalari, oyoq vannalari, bet-qoʻl yuvgichlari, isteʼmol suv taʼminoti qurilmalari, hojatxonalar va shu kabi qurilmalarning soni, smenadagi eng koʻp xodimlar soni hisobga olingan holda belgilanishi lozim. 92. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim. 93. Tashkilot atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim. 94. Tashkilotlarda ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda atrof muhitni chiqindilar (oqova suvlar, shamollatish tizimi chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 95. Tashkilotlarda chiqindilarni yigʻish uchun atrofi oʻralgan maxsus joy ajratilishi va konteynerlar bilan taʼminlanishi, konteynerlar chiqindilardan boʻshatilgandan soʻng xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak. 96. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilotlar tomonidan qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi 97. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlari GOST 12.3.002 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 98. Ishlab chiqarish jarayonlarining xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali taʼminlanadi: ishlab chiqarish uskunalariga xizmat koʻrsatish tartibidagi texnologik jarayonlarni (ish turlarini), ish usullari va rejimlarini qoʻllash; shikastlanish va kasb kasalliklari manbai boʻlmagan ishlab chiqarish uskunalarini qoʻllash; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qoʻllash; ishlab chiqarish uskunalarini toʻgʻri joylashtirish va ish joylarini toʻgʻri tashkil etish; xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining xususiyatiga mos keluvchi himoyalash vositalarini qoʻllash; ish bajarilayotgan paytdagi xavfli hududlarni belgilash. 99. Texnologik jarayonlarda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari paydo boʻlganda xodimlarga oldindan oʻzini bexatar tutish qoidalari haqida maʼlum qilinishi va ular tegishli tartibda oʻqitilishi va himoya vositalari bilan taʼminlanishi lozim. 100. Ishlab chiqarish jarayonlarining kechishi atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga, xavfli va zararli omillarning tegishli standart va normativ-huquqiy hujjatlarda belgilab qoʻyilgan chegaraviy yoʻl qoʻyiluvchi meʼyorlardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi shart. 101. Ishlab chiqarish texnologik jarayonlari soz asbob-uskunalar va nazorat-oʻlchash asboblari, himoya toʻsiqlari, blokirovkalar hamda ishga tushiruvchi apparatlari mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshirilishi lozim. 102. Ishlab chiqarish jarayonlari yongʻin va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.004-91 “Yongʻin xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga va ushbu Qoidalarga muvofiq taʼminlanishi lozim. 103. Ishlab chiqarishda sinalmagan yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni qoʻllash taqiqlanadi. 104. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatdan xavflilik toifalari loyiha tashkiloti tomonidan TLTM 24-86 “Texnologik loyihalashtirish tarmoq meʼyorlari”ga muvofiq har holat uchun alohida aniqlanishi lozim. 105. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yongʻinlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir boʻlishi hamda atrof muhit uning chiqindilari (oqova suvlari, shamollatish chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 106. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yongʻinni oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 107. Shamollatish tizimi yongʻindan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak. 108. Bino va yongʻin suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 109. Portlashning oldini olish uchun mashina va agregatlarining ishqalanuvchi qismlarini qizib ketishiga yoʻl qoʻymaslik lozim. 110. Aralashganda portlovchi modda hosil qilishi lozim boʻlgan gazlarni umumiy kollektorga chiqarish taqiqlanadi. 111. Ishlab chiqarish binolari va xonalari uchun hududiy yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va koʻrinadigan joyga osib qoʻyilishi lozim. 112. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va yongʻinning oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 113. Ishlab chiqarish binolarining barcha xonalari, ishlab chiqarish, omborxona va yordamchi binolarning koʻrinarli joylarida yongʻin xavfsizligi xizmatining telefon raqamlari yozilgan eslatma yozuvlari boʻlishi kerak. 114. Arxiv, omborxona va havo almashtirish uskunalari oʻrnatilgan xonalarining eshiklari yongʻinga chidamli qilib ishlangan boʻlishi kerak. 115. Tashkilot binolarining har bir qavatida yongʻin sodir boʻlganida xodimlarni va moddiy boyliklarni qutqarish chizmasi oʻrnatilishi shart. Chizmada xonalar, yoʻlaklar, birlamchi yongʻin oʻchirish vositalari, telefon joylashuvi, xodimlarning favqulodda holatda zaxira chiqish yoʻllaridan harakat qilish yoʻnalishlari koʻrsatilishi lozim. 116. Bino va inshootlarda kuyidagilar taqiqlanadi: yertoʻlada yonuvchi suyuqliklar, gaz sigʻimlari, portlash xavfi boʻlgan mollarni saqlash; chordoqlarda, texnik qavatlarda, ventkameralar va boshqa texnik xonalarda asbob-uskunalarni saqlash; zaxira chiqish yoʻllari devorlariga, shift va pollariga yengil yonuvchi materiallar bilan ishlov berish, boʻyash, shuningdek zinapoyalar va ular oldidagi xonalarga yonuvchi qurilish materiallaridan ishlov berish, yogʻoch panellar bilan bezash, turli qoʻshimcha xizmat xonalarini qurish; xonalardagi elektr isitkich asboblar, kompyuter va yordamchi asbob-uskunalarni elektr tarmogʻiga ulangan holda qoldirish; elektr asbob-uskunalar va jihozlardan foydalanishdan avval ularni ishlab chiqargan tashkilot tomonidan berilgan tavsiya va yoʻriqnomada keltirilgan foydalanish qoidalari bilan tanishib chiqmasdan ishlatish; 117. Yongʻin oʻchirish vositalaridan xoʻjalik ishlarini bajarish maqsadlarida foydalanish taqiqlanadi. 118. Tashkilot bino va inshootlarida oʻrnatilgan ichki yongʻin oʻchirish joʻmraklari suv tarmogʻiga ulangan boʻlib, ular yongʻin oʻchirish yeng va dastaklar maxsus yongʻin qutilari ichida joylashtirilishi kerak. Yeng va dastaklar yongʻin oʻchirish ichki joʻmragiga ulab qoʻyilgan boʻlishi kerak 119. Yongʻinga qarshi suv havzalari doimo soz holatda boʻlishi, ichidagi suv hajmi yongʻinni oʻchirish uchun yetarli boʻlishi kerak. Suv havzalarining ishga yaroqliligi yiliga kamida ikki marotaba, bahor va kuz mavsumlarida tekshirilishi lozim. 120. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatish va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilinishi kerak. 121. Elektr energiyasidan foydalanishda tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xoʻjaligi uchun javobgar xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi shart. 122. Kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodim elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga va kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda IV malaka guruhiga ega boʻlish talab etiladi. Masʼul xodim davriy ravishda va oʻrnatilgan tartibda elektr xavfsizligi boʻyicha tashkilotda tuzilgan komissiyada bilim sinovidan oʻtishi shart. 123. Elektr tok oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslarda montaj qilinishi lozim. 124. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart. 125. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi lozim. 126. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qoʻllanuvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim. 127. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qalpoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan kabel va elektr oʻtkazgichlar qoʻllanilishi lozim. 128. Kabellar va elektr oʻtkazgichlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokdan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va asboblar bilan oʻlchash orqali tekshirilib turilishi lozim. 129. Tok uzatilmagani sababli uskuna toʻxtatilgan hollarda elektr dvigatellar oʻchirilishi kerak. 130. Elektr apparatlari va agregatlarining nolga va yerga ulash simlarining butunligi kamida 6 oyda bir marta tekshirilishi lozim. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 131. Kam quvvatli elektr lampalari va asboblarini kattaroq quvvatlilariga almashtirish tarmoq uchun yoʻl qoʻyiluvchi yuklanishni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligi uchun masʼul xodimning ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 132. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 133. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun mashinalarning gʻiloflari, uning asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. 134. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻrlar bilan oʻralgan va toʻr yerga ulangan boʻlishi lozim. 135. Tashkilotning barcha turdagi bino va inshootlari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi lozim. Yashin qaytargichlar har yili bahorda tekshirilib turilishi va nosozliklari bartaraf etilishi lozim. 136. Momaqaldiroq vaqtida elektr oʻlchashlarni amalga oshirish taqiqlanadi. 137. Kommutatsiya javonlari va boshqa tashqi qurilmalar, shuningdek oʻlchash, sinash va tekshirish asboblari, telegraf apparatlari, nazorat-chaqiruv asboblarining barcha korpuslari yerga ulangan boʻlishi kerak. 138. Qurilmalardan kommutatsiya javonlarining eshiklari va gʻiloflari yopiq boʻlgandagina foydalanishga ruxsat etiladi. 139. Elektr taʼminot javonlarining eshiklarini ochiladigan tomonida va taqsimlovchi shchit yonida dielektrik gilamchalar toʻshalgan boʻlishi kerak. 140. Uskunani montaj qilish ishlari, yacheyka va bloklarni almashtirish kuchlanishdan toʻliq uzib qoʻyilgan holda bajarilishi kerak. 141. Ulovchi kabellar ajratkichlarini kuchlanish ostida ulash va ajratish taqiqlanadi. Kuchlanish uzib qoʻyilganidan soʻng tarmoq avtomatida “Ulanmasin! Odamlar ishlamoqda” yozuvli taqiqlovchi plakat osib qoʻyilishi kerak. Ishlar bajarilgandan soʻng ushbu plakatni osib qoʻygan (yoki uning oʻrnidagi) xodim plakatni olib qoʻyishi va kuchlanishni ulashi mumkin. 142. Taqsimlash shchitining saqlagichlarini shchitning ulab-uzgichi ulanmagan va yuklama olib qoʻyilgan holatda almashtirish zarur. 143. Uskunalarda kuchlanishni uzib qoʻymasdan ishlashga faqat ayrim hollarda sex (uchastka) boshligʻining buyrugʻi yoki profilaktika ishlarining tasdiqlangan jadvali boʻyicha yoʻl qoʻyiladi. Ushbu ishlarning bajarilishi toʻgʻrisida tegishli yozuv qayd qilish daftarida yozib qoʻyilishi kerak. 144. Yuklanishsiz (salt) ishlashning yoʻl qoʻyilgan vaqti ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnomalarda koʻrsatib oʻtilmagan boʻlsa, ishdagi tanaffus (30 daqiqa va undan ortiq boʻlgan vaqt)larda hisoblash mashinalari elektr tarmoqdan uzib qoʻyilgan boʻlishi kerak. 145. Perforatsiya mashinalarida ishlaganda takrorlash qurilmasining choʻtkalari toʻsilgan boʻlishi kerak. 146. Perforatsiya mashinalarida ishlash jarayonida quyidagilar taqiqlanadi: qurilma yoqilgan vaqtda perforatorni tozalash va moylash; ishlayotgan vaqtda tasmani taqish va olib tashlash hamda ulab-uzgichlarning holatini oʻzgartirish. 147. Perfokartalarni oʻrnatish va chiqarib olish, perfokartalarning qiyqimlari olib tashlanishiga kuchlanish uzib qoʻyilgan holdagina ruxsat beriladi. 148. Quyidagilar taqiqlanadi: dvigatel aylanayotganida alfavit raqamli bosma qurilma (bundan buyon matnda ARBQ deb yuritiladi)ni tozalash; magnit tasmalardagi toʻplagichlarda (bundan buyon matnda MTT deb yuritiladi) ishlaganda aylanayotgan kassetalarni qoʻl bilan toʻxtatish, shuningdek MTT eshikchasi ochiq va muhofazalovchi oynasi tushirilgan holatida foydalanish; manba ulangan holatda ARBQ da qogʻoz almashtirishni amalga oshirish; kommutatsiya taxtalarini maydonda mahkamlamasdan qoldirish; 149. ARBQ da ishlar uning ustki qopqogʻi yopiq holatdaligida amalga oshiriladi. 150. Kompyuterni yoqishda operator uskunani ulashni quyidagi ketma-ketlikda amalga oshirishi lozim: taʼminot blokini yoqishi; periferiya qurilmalarini (printer, monitor, skaner va boshqalar) yoqishi; tizim blokini (protsessor) yoqishi. 151. Quyidagi holatlarda operatorning ish boshlashi taqiqlanadi: uskunada nosozlik aniqlanganida; shaxsiy kompyuterida himoyaviy yerga ulashning yoʻqligida. 152. Operator ish vaqtida quyidagilarga majbur: faqat unga topshirilgan va yoʻl-yoʻriq olingan ishni bajarishga; ish joyini ozoda saqlashga; qurilmaning barcha shamollatish tuynuklarini ochiq holatda saqlashga; “sichqoncha” tashqi qurilmasini maxsus gilamchaning mavjudligida qoʻllash; muayyan vaqtga ishlarni toʻxtatish zarurati tugʻilsa, barcha aktiv topshiriqlarni tartib bilan yopishga; agar operator kompyuterda ishlash davomidagi tanaffus vaqtida bevosita monitor yaqinida (2 m. dan kam boʻlgan masofada) turishga majbur boʻlsa, manbani uzishga; SanMvaQ 0224 “Shaxsiy kompyuterlar, videodispleyli terminallar va orgtexnikada ishlashda sanitariya qoidalari va normalari” talablarini bajarish hamda ish va dam olish tartibiga rioya qilishga; hisoblash texnikasi bilan ishlaganda ekspluatatsiya qilish yoʻriqnomalariga amal qilishga; matnli axborotlar bilan ishlaganda qora belgilarni oq fonda koʻrsatishning fiziologik rejimini tanlashga; ish vaqtida belgilangan tanaffuslarga amal qilish va jismoniy tarbiya tanaffuslarida koʻz, boʻyin, qoʻl, gavda va oyoq uchun tavsiya etilgan mashqlarni bajarishga. 153. Operatorga ish vaqtida quyidagilar taqiqlanadi: bir vaqtning oʻzida monitor ekrani va klaviaturaga tegish; taʼminot ulangan vaqtda tizim bloki (protsessor)ning orqa paneliga tegish; qurilmalarning ustki panellarini qogʻoz va boshqa buyumlar bilan toʻldirib tashlash; ishlash vaqtida taʼminotni uzib qoʻyish; taʼminotni tez-tez oʻchirib yoqish; tizim bloki (protsessor), monitor yuzasiga, klaviatura, diskovod, printer va boshqa qurilmalarning ish yuzasiga nam tushishiga yoʻl qoʻyish; sovuqda qolgan (qish paytida tashqaridan olib kirilgan) uskunani ulash; oʻzboshimchalik bilan uskunani ochish va taʼmirlash. 154. Operator avariya holatlarda quyidagilarni amalga oshirishi lozim: taʼminot simlarining uzilishi, yerga ulashning nosozligi aniqlangan barcha holatlarda va elektr uskunaning boshqa shikastlanishlarida, kuyindi hidi paydo boʻlganda zudlik bilan taʼminotni uzib qoʻyish hamda avariya holati toʻgʻrisida rahbar va navbatchi elektrik xodimga xabar berishi; xodimlarning kuchlanish ostiga tushib qolish holati aniqlanganda, zudlik bilan elektr taʼminotini uzib qoʻyish yoʻli bilan uni tok taʼsiridan xalos etish va shifokor kelguniga qadar jabrlanuvchiga shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishi; dasturiy taʼminot texnik uskunasining ishidagi har qanday shikastlanish holatlarida zudlik bilan rahbar yoki masʼul xodimga xabar berishi; nigohni bir nuqtaga jamlaganda yoki uni oʻta ravshanlikka qaratganda - koʻzda ogʻriq paydo boʻlib, koʻrish qobiliyatining birdan yomonlashishi, barmoqlarda va qoʻl panjalarida ogʻriq paydo boʻlishida, yurak urishi tezlashish holatlarida zudlik bilan ish joyini tark etish, boʻlib oʻtgan hodisa toʻgʻrisida ish rahbariga xabar berish va shifokorga murojaat qilishi; uskuna yonayotganida taʼminotni uzib qoʻyishi hamda uglekislota va kukunli yongʻinni oʻchirish vositalari yordamida yongʻin oʻchogʻini oʻchirish choralarini koʻrish, yongʻin xavfsizligi xizmatini chaqirish va hodisa toʻgʻrisida rahbarga xabar berishi. 155. Ishlarni balandlikda bajarish Balandlikda ishlaganda mehnatni muhofaza qilish qoidalari (roʻyxat raqami 1890, 2009-yil 24-yanvar) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 5-son, 46-modda) talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 156. Balandlikda bajariladigan ishlar uchun maxsus qurilmalar (havoza, qoʻsh oyoqli narvon, koʻchma narvon va boshqalar)dan foydalaniladi. U yoki bu qurilmalar bajariladigan ishlarning shart-sharoitlari va xususiyatlariga bogʻliq holda qoʻllaniladi. Tasodifiy tayanchlar (qutilar, gʻishtlar va boshqalar)da vaqtinchalik toʻshamalarni oʻrnatish man etiladi. 157. Yogʻoch havozalar yaproqli va igna bargli daraxt turining tolalari qiyshiq boʻlmagan, yorilmagan va koʻzsiz quruq yogʻochdan tayyorlanishi kerak. Qoʻllaniladigan taxtalarning yoʻgʻonligi 4 sm. dan kam boʻlmasligi kerak. 158. Mix bilan qoqilgan, ustunlari boltlar bilan mahkamlanmagan va pogʻonalari ustunlarga oʻyib kiritilmagan yogʻoch narvon va qoʻsh oyoqli narvonlardan foydalanish taqiqlanadi. 159. Yogʻoch narvonlarni shaffof lok boʻyoqlar bilan boʻyash lozim. 160. Koʻchma narvonlarning yerga oʻrnatiladigan pastki uchlari oʻtkir uchliklarga ega temir qoplamalar bilan qoplangan boʻlishi kerak, ulardan tekis va gʻadir-budurli (parket, plita, beton va boshqalar) pollarda foydalanilganda esa, rezina va boshqa turdagi sirpanmaydigan materialdan ishlangan boshmoqlar boʻlishi kerak. Zarurat boʻlganda narvonning yuqori uchlarida maxsus ilgaklar boʻlishi kerak. 161. Ikki tomonga ochiladigan qoʻsh oyoqli narvonlar ishlash vaqtida oʻz-oʻzidan surilib ketish ehtimolidan holi boʻlishi lozim. 162. Toʻsiqlari yoki tayanchlari boʻlmagan qoʻsh oyoqli narvonlarning hamda tirab qoʻyiladigan narvonlarning yuqoridagi ikkita pogʻonalarida ishlash, shuningdek pogʻonalarda bittadan koʻp odam turishi man etiladi. Balandlikda tirab qoʻyiladigan narvondan yoki qoʻsh narvondan boshqasiga oʻtish taqiqlanadi. 163. Quyidagi holatlarda narvonlarda ishlash taqiqlanadi: ishlab turgan mashinalar, vallar hamda shkivlar, transportyorlar va boshqalarning oldida va ustida; mexanizatsiyalashtirilgan asbob-uskunalardan foydalangan holda (pnevmatik yoki elektr bolgʻa bilan teshik ochish) simlarni tortishda hamda yuqorida ogʻir detallarni koʻtarib turishda. Bunday ishlarni bajarish uchun maxsus havozalar yoki toʻsiqli qoʻshnarvonlardan foydalanish kerak. 164. Narvonda ish boshlashdan oldin, uning mustahkamligini taʼminlash, soʻngra koʻzdan kechirish va sinab koʻrish yoʻli bilan uning joyidan sirpanmasligiga yoki tasodifan qoʻzgʻalmasligiga ishonch hosil qilish kerak. 165. Agar narvonning yuqori qismini mustahkam qilib mahkamlashning iloji boʻlmasa, shuningdek odamlar serqatnov boʻlgan joylarda narvonning tasodifiy turtkilardan yiqilishini oldini olish uchun, uning pastki uchlaridagi metall uchliklar yoki rezinali boshmoqlarning mavjudligidan qatʼi nazar, narvonni boshqa xodim ushlab turishi kerak. 166. Balandlikda ishlash uchun pogʻonaning ikki qavat oʻrtasidagi zinapoyalariga maxsus toʻshamalar toʻshalishi kerak. 167. Kuchlanishni pasaytiruvchi transformatorlarning (bundan buyon matnda transformator deb yuritiladi) birlamchi chulgʻamlari rezina shlangga joylangan va tegishli shtepsel vilkasi (ulagich) bilan taʼminlangan, uzunligi ikki metrdan ortiq boʻlmagan shnur yordamida 127 va 220 B tarmoqqa ulanishi kerak. Rezina shlang transformator korpusiga kiritilishi va mustahkam qilib mahkamlanishi kerak. Chulgʻamning chiqishlari hamda shnurning ulanishlari kavsharlangan boʻlishi kerak. Kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan transformator chulgʻamlarining chiqishlari transformator korpusiga mahkamlangan shtepsel rozetkasiga ulangan boʻlishi kerak. 168. Koʻchma transformatorlar korpuslari yerga ulanishi lozim. Transformatorning ikkilamchi chulgʻamlari har bir chiqishlaridan biri transformatorning yerga ulovchi qisqichlariga ulanishi orqali yerga ulangan boʻlishi kerak. Transformatorlar elektr asbob-uskunalar bilan birgalikda quruq joyda saqlanishi kerak. 169. Koʻchma transformatorlarni foydalanishga qabul qilishda va kamida 12 oyda bir marta yuqori kuchlanish bilan tekshirilishi kerak. Koʻchma transformatorlar – 3 oyda bir marta, statsionar transformatorlar – 12 oyda bir marta izolyatsiya qarshiligiga tekshiriladi. Transformatorlar korpusida navbatdagi sinov sanasi koʻrsatiladi. 170. Transformatorlarning izolyatsiya qarshiligi boʻyicha sinash sinalayotgan transformatordan birlamchi chulgʻamga 1 daqiqa davomida 50 Gs chastotali kuchlanishni uzatish orqali amalga oshirilishi kerak. Bunda ikkilamchi chulgʻam qisqartirilgan va yerga ulangan korpusga ulangan boʻlishi kerak. 171. Transformatorlar izolyatsiyasining sinov kuchlanishining kattaligi quyidagicha boʻlishi kerak: birlamchi chulgʻam 127 va 220 V kuchlanishida – 1350 V, 380 va 500 V kuchlanishda – 1800 V; sanoat chastotasidagi elektr energiya manbai boʻlmaganda sinov 2500 V kuchlanishga moʻljallangan megommetr bilan amalga oshiriladi. 172. Sinov natijalari maxsus daftarlarda yoki oʻlchov bayonnomalarida qayd etilishi kerak. 173. Distansion taʼminot kuchlanishini oʻz vaqtida uzib qoʻyish va ulash uchun taʼminlovchi kuchaytirish punktining boshligʻi (yoki uning oʻrnidagi xodim) javobgardir. 174. Barcha farmoyishlar, distansion taʼminot kuchlanishini uzib qoʻyish va ulash vaqtlari taʼminlovchi kuchaytirish punkti yoki stansiyaning qayd qilish daftariga yozilgan boʻlishi kerak. 175. Taʼminlovchi xizmat koʻrsatiladigan kuchaytirish punkti (bundan buyon matnda XKKP deb yuritiladi) yoki oxirgi stansiyadagi distansion taʼminot texnik boshliqning farmoyishiga koʻra uzib qoʻyiladi. Kabeldagi avariya holatida distansion taʼminot kuchlanishi XKKP yoki stansiya boʻyicha masʼul navbatchi xodim tomonidan uzib qoʻyiladi. 176. XKKP yoki stansiyada distansion taʼminot kuchlanishini uskunadan va koaksial kabelning simmetrik signalli juftlaridan ishonchli uzib qoʻyilishini taʼminlash uchun distansion taʼminotning uzatish zanjirida tegishli yoylar yoki saqlagichlarni olib qoʻyish orqali koʻrinadigan qoʻshimcha uzilishlarni amalga oshirish zarur. 177. Distansion taʼminot kuchlanishi uzib qoʻyilgan kalit va tugmalarda “Ulanmasin! Tarmoqda ish bajarilmoqda” plakatlari osib qoʻyilgan boʻlishi kerak. Osib qoʻyilgan plakatlar soni bir vaqtning oʻzida liniyada ishlayotgan brigadalarning soniga mos kelishi kerak. Qayd qilish daftarida osib qoʻyilgan plakatlar soni toʻgʻrisida belgi qoʻyilishi kerak. 178. Kabeldan distansion taʼminot kuchlanishini uzishda bir vaqtning oʻzida teleboshqarish va signalizatsiya kuchlanishlari ham uzib qoʻyiladi. Shuningdek, teleboshqarish va signalizatsiya platalariga “Ulanmasin! Tarmoqda ish bajarilmoqda” plakati osib qoʻyiladi. 179. Xizmat koʻrsatishning ikki kabelli tizimida taʼminlovchi XKKP yoki stansiya xodimlari distansion taʼminot kerakli kabeldan uzib qoʻyilganligini alohida sinchiklab nazorat qilishlari kerak. 180. Distansion taʼminot kuchlanishi uzib qoʻyilganidan keyin kabel yerga ulangan holda zaryadsizlantirilishi lozim. Ushbu ish dielektrik qoʻlqoplar, dielektrik kalishlarda va himoyalovchi koʻzoynaklarni qoʻllagan holda olib boriladi. Kabel kuchaytirish uchastkasining ikki tomoni zaryadsizlantirilishi zarur. 181. Yuqori voltli kommutatsiya uskunasidagi qayta ulashlarni dielektrik qoʻlqoplarda, dielektrik gilamchada turgan holda yoki dielektrik kalishlarda amalga oshirish zarur. 182. Koʻchma voltmetr yoki indikator yordamida tok eltuvchi qismlarda kuchlanish yoʻqligiga ishonch hosil qilish zarur. 183. Impuls-kodli modulyatsiya apparaturasi bilan zichlangan shahar telefon stansiyasi (bundan buyon matnda SHTS deb yuritiladi) ulash liniyalari past chastotali kabellarining distansion taʼminot kuchlanishi taʼminlovchi avtomatlashtirilgan telefon stansiyalarida (bundan buyon matnda ATS deb yuritiladi), distansion taʼminotning tegishli ustunlari (bloklari va platalari)da uzib qoʻyiladi. Qoʻshimcha uzilish distansion taʼminot kuchlanishining stansion juftlardan liniya juftlariga kommutatsiyalanishiga yordam beruvchi yoylarning olib qoʻyilishi bilan amalga oshiriladi. 184. Kabel oxirgi stansiyada va ish bajarilayotgan joyda yerga ulanadi. 185. Distansion taʼminotni ulash uchun ishlarni bajaruvchi kabeldagi ishlar tugaganligi toʻgʻrisida XKKP yoki stansiyaga xabar yuborishi lozim. Distansion taʼminot kuchlanishini ulovchi XKKP yoki stansiya xodimi ish tugaganligi va distansion taʼminotni qabul qilishga tayyorligi toʻgʻrisidagi xabarni qayta tekshirib koʻrishi, qayta tekshirilganligini va distansion taʼminot ulangan vaqtni qayd qilish daftariga yozib qoʻyishi kerak. 186. Plakatni osib qoʻygan (yoki uning oʻrnidagi) xodim liniyadagi ishlarning tugaganligi toʻgʻrisidagi xabar olinganidan va qayta tekshirilganidan soʻng plakatni olib qoʻyishi va kuchlanishni ulashi mumkin. 187. Liniya-batareya kommutatorlari, konsentratorlarning metall karkaslari, shuningdek buzilishlarni oʻlchash asboblarining korpuslari yerga ulangan boʻlishi kerak. 188. Batareya va telegraf bokslari, ochiq tok eltuvchi qismlarga ega taqsimlash qutilari va shchitlar maxsus qopqoqlar bilan yopilishi kerak. 189. Batareya kuchlanishi ostida boʻlgan uyaga bitta shtepsel bilan ulangan shnur juftlarini kommutatorlar va konsentratorlarda qoldirish taqiqlanadi. 190. Liniya-batareya kommutatorida kuchlanish shnurlar yordamida ulanganda, avval shnurning bitta shtepselini liniya uyasi (yoki asbobi)ga, boshqasini esa kuchlanishli uya (yoki asbobi)ga ulash zarur. Shnurlar yordamida kuchlanishni uzib qoʻyish oldin kuchlanish uyasidagi shtepselni keyin esa liniya uyasidagi shtepselni chiqarib olish bilan amalga oshiriladi. 191. Shnurlar yordamida qayta ulashlarda sim shtepselining faqat izolyatsiyalangan qismidan ushlash kerak. Shtepsellarning izolyatsiyalangan qismini mahkamlovchi vintlarning kallaklari yashirin boʻlishi va izolyatsiyalovchi modda bilan qoplangan boʻlishi kerak. 192. Kommutatorlar va konsentratorlarning tok eltuvchi qismlarida kuchlanishning mavjudligi voltmetr yoki kuchlanish borligini koʻrsatadigan asbob bilan aniqlanadi. 193. Kuchlanish ostidagi kommutatorlar va konsentratorlarning tok eltuvchi qismlarida (taroqlar stripslarida, uyalar prujinalarida va boshqalarda) ishlar izolyatsiyalangan dastali asbob bilan amalga oshirilishi kerak. 194. Apparat bokslaridan apparat stollariga apparat qatorlari boʻylab oʻtkazilgan simlar shunday yopilgan boʻlishi kerakki, bunda xizmat koʻrsatuvchi xodimlar ularga tegib ketmasligi inobatga olingan boʻlishi kerak. 195. Pol ostidagi statsionar montaj tekshirilganda va shikastlanishlar tuzatilganda ochiq lyuklar vaqtincha toʻsilgan boʻlishi kerak. 196. Stativ (apparatlar oʻrnatiladigan metall konstruksiya) uskuna, kommutatorlar, koʻchma sinov asboblari, nazorat-oʻlchash asbob-uskunalari, telegraf apparatlari va chaqiruv asboblari yerga ulangan boʻlishi kerak. 197. Apparatlar ishlayotganida barcha gʻiloflar va qopqoqlar yopilgan boʻlishi kerak. 198. Stativlar, ustunlar va kommutatorlarning tok oʻtkazuvchi qismlarida bajariladigan ishlar kuchlanish uzib qoʻyilganda amalga oshirilishi kerak. Kuchlanishni uzib qoʻyish imkoniyati boʻlmasa, ishlar izolyatsiyalangan dastali asbob va dielektrik himoya vositalari yordamida bajariladi. 199. Uskunada ishlayotganda shtepsel va vilka, rele, taroqlar, chiroq tutqich kalitlari va boshqa detallarning tok eltuvchi qismlariga tegish mumkin emas. 200. Kommutatsiya qilish uchun shnurli juftliklar va oʻlchash simlari toʻliq soz holatda boʻlishi kerak. Shtepsellarning izolyatsiyali vtulkalarida yoriqlar boʻlmasligi, shnurlarda esa – izolyatsiyasi ochilib qolgan joylar boʻlmasligi kerak. 201. Shnur va simlarni ularning izolyatsiyalangan vtulkalaridan ushlab ulash mumkin. 202. Telegraf relelarini uyalardan chiqarish va uyalarga kiritishga faqat maxsus qisqichlar yordamida ruxsat beriladi. 203. Stativlar, ustunlar va kommutatorlardagi uzib qoʻyadigan saqlagichlar maxsus qisqichlar yordamida almashtirilishi lozim. 204. Stansiya stativlaridagi reostat va signal lampalarini almashtirganda yerga ulangan stativga ochiq qoʻl bilan tegish taqiqlanadi. 205. Sexning ustunli uskunasi, telegraf apparatlari, pultlarning korpuslari, shuningdek sinash va oʻlchash asboblarining korpuslari yerga ulangan boʻlishi kerak. 206. Taʼminotning taqsimlovchi shchiti, kabel kiritish ustuni va kanallarni kommutatsiya qilish ustuni oldida dielektrik gilamchalar toʻshalgan boʻlishi kerak. Telegraf kanallari apparatining ustunlari beton polga oʻrnatilganda, ularning oldida ham dielektrik gilamchalar toʻshalgan boʻlishi kerak. 207. Saqlagichlar, reostat va signal lampalarini, shuningdek elektr yoritish chiroqlarini almashtirish vaqtida asbob-uskunalarning yerga ulangan qismlariga qoʻl bilan tegish taqiqlanadi. 208. Saqlagichlar oʻrniga vaqtinchalik tutashtirgichlardan foydalanish taqiqlanadi. 209. Tonal telegraf uskunasi va apparatlarini tozalashda izolyatsiyalangan oboymali choʻtkalardan foydalanish kerak. 210. Shnur juftliklari bilan ishlaganda shtepselning izolyatsiyalanmagan qismidan ushlash taqiqlanadi. 211. Ustunlardagi telegraf relelarining almashtirilishi maxsus izolyatsiyalangan ajratkich yoki dielektrik qoʻlqoplar yordamida amalga oshirilishi kerak. 212. Xabarlarni kommutatsiya qilish markazlaridagi hisoblash kompleksi, aloqa kanallari bilan tutashish, magnit tasmalardagi toʻplagichlarning uchastkalarida ishlaganda ushbu Qoidalarni III bobining 2-§ talablariga rioya qilish kerak. 213. Toʻplagich va magnitli disklarda disklar paketi boʻshligʻi qopqogʻi ochiq turganida ishlash, uning toʻliq toʻxtaguniga qadar disk paketlarini olish taqiqlanadi. 214. Toʻplagich va magnitli disklar ustki qopqoqlarining ochiq holatida karetkani joyiga keltirish vaqtida mexanik uzellarni sozlash va rostlash boʻyicha har qanday ishlarni amalga oshirish taqiqlanadi. 215. Yozib olish va eshittirish kanallarining elektron qismlarini rostlash boʻyicha ishlarni bajarishda karetkani joyiga keltiradigan harakatlanuvchi elementlarga tasodifan tegib ketmaslik uchun ehtiyot choralariga rioya qilish kerak. 216. Oʻlchash asbobini toʻplagich va magnitli disklar boshqarish qurilmasining taʼminot bloki elementlariga ulashda taʼminot kabelini uzish va kondensatorlarni zaryadsizlantirish zarur. 217. Sinov stendida ishlaganda quyidagi talablarga rioya qilish zarur: stend oldida (ish joyida) dielektrik gilamchalar toʻshalgan boʻlishi kerak; prinsipial sxemani yigʻish, elementlarni almashtirish, ularning sozligini tekshirish stenddan kuchlanish uzib qoʻyilganda amalga oshiriladi. 218. Kuchlanish mavjudligini qoʻl bilan ushlab tekshirish, prinsipial sxema elementlarining chiqishlariga tegish taqiqlanadi. 219. Elektr tokini oʻzgartiruvchi (generator) xonalarga xizmat koʻrsatishga ushbu uskunalarni ekspluatatsiya qilish qoidalariga oʻrgatilgan va elektr xavfsizligi boʻyicha III dan past boʻlmagan malaka guruhiga ega boʻlgan xodimlarga yoʻl qoʻyiladi. Elektr tokini oʻzgartiruvchi (generator) xonadan elektr xavfsizligi boʻyicha II dan past boʻlgan malaka guruhiga ega xodimlarning foydalanishiga faqat ushbu uskunaga xizmat koʻrsatuvchi masʼul xodim kuzatuvi ostida ruxsat beriladi. 220. Elektr tokini oʻzgartiruvchi uskunalarga xizmat koʻrsatishda quyidagi ehtiyot choralariga rioya qilish zarur: elektr tokini oʻzgartiruvchi uskunalarga xizmat koʻrsatishga aloqasi boʻlmagan xodimlarni ularning yaqiniga kelishlariga yoʻl qoʻymaslik; elektr tokini oʻzgartiruvchi uskunalarni qutisidagi barcha taʼmirlash ishlarini oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tok kuchlanishlari oʻzgartirishda uzib qoʻyilganidan yoki taʼmirlash rubilnigi oʻchirib qoʻyilganidan keyin amalga oshirish; ishlayotgan elektr tokini oʻzgartiruvchi uskuna javonini yopiq holda saqlash. 221. Profilaktika yoki joriy taʼmirlash uchun elektr tokini oʻzgartiruvchi uskuna oʻchirib qoʻyilganidan keyin taʼminot shchitida taʼmirlash rubilnigi yordamida kuchlanish olib qoʻyilishi kerak, uzgich uzatmasida “Ulanmasin! Odamlar ishlamoqda” plakati osib qoʻyilishi kerak. 222. Uskunani taʼminlovchi tarmoqda kuchlanish yoʻqolishida avtomatik tarzda yoqilishi mumkin boʻlgan dizel qurilmasidan ham uzib qoʻyish kerak. 223. Kompensatsiyalovchi kondensator qurilmada ish bajarishdan oldin kondensatorlarni zaryadsizlash shtangasi bilan zaryadsizlantirish zarur. 224. Elektr tokini oʻzgartiruvchi (generator) xonalarda ishlaganda metall narvonlardan foydalanish taqiqlanadi. 225. Koʻchma asbob-uskunalar va tok oʻlchaydigan qisqichlar bilan oʻlchash ishlari ikkita xodim tomonidan bajarilishi kerak, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha IV dan past boʻlmagan malaka guruhiga, ikkinchisi esa III dan past boʻlmagan malaka guruhiga ega boʻlishi kerak. 226. Batareyali kichik shchitlar, elektr tokini oʻzgartiruvchi (generator) qurilmalar va tok taqsimlovchi shchitlar oldida elektr uskuna uzunligiga mos boʻlgan dielektrik gilamchalar toʻshalgan boʻlishi kerak. 227. Elektr tokini oʻzgartiruvchi (generator) xonalarning shamollatish tizimi ortiqcha issiqlikning assimilyatsiya qilinishiga moʻljallanishi kerak. Oqib kelayotgan havoning miqdori soʻrib olinadigan havo miqdoriga nisbatan 1,1 koeffitsiyent bilan qabul qilinishi kerak. 228. Elektr tokini oʻzgartiruvchi (generator) xonalar ishchi va avariya yoritqichlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 229. Statsionar akkumulyator batareyalar (kislotali va ishqorli) ular uchun maxsus moʻljallangan xonalarda oʻrnatilishi kerak. Kislotali va ishqorli akkumulyator batareyalarini bitta xonada joylashtirish taqiqlanadi. 230. Akkumulyator xonasi quyidagicha boʻlishi lozim: imkon qadar zaryadlovchi qurilmalarga va oʻzgarmas tokning taqsimlash shchitiga yaqin joylashishi; unga chang, bugʻ va gazlar kirishidan, shuningdek toʻsiq orqali suv kirishidan izolyatsiyalangan boʻlishi; xizmat koʻrsatuvchi xodimlar uchun qulay boʻlishi. 231. Akkumulyator xonasiga kirish tambur orqali amalga oshirilishi kerak. Tambur shunday oʻlchamlarga ega boʻlishi kerakki, bunda tamburdan qoʻshni xonaga kiradigan eshik yopiq turganda, akkumulyator xonasidan tamburga chiqiladigan eshik bemalol ochilib yopilishi kerak. Tambur maydoni 1,5 m.² dan kam boʻlmasligi kerak. Tambur, akkumulyatorli va kislotali xonaning eshiklari tashqariga ochilishi va ular ichki tomondan kalitsiz ochish mumkin boʻlgan oʻzi qulflanadigan qulflar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Eshiklarda “Akkumulyator xonasi”, “Yongʻindan xavfli”, “Olov bilan kirilmasin”, “Chekish taqiqlanadi” yozuvlari boʻlishi kerak. Tamburning tashqi eshigi temir bilan qoplangan boʻlishi kerak. 232. Akkumulyator xonasining yonida kislotani, separatorlarni va elektrolitni tayyorlashga kerak boʻlgan anjomlarni saqlash uchun maydoni 4 m.² dan kichik boʻlmagan alohida xona boʻlishi kerak. 233. Akkumulyator xonasi shiftlari, odatda gorizontal va silliq boʻlishi kerak. 234. Akkumulyator xonasining pollari gorizontal, beton asosda, kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) qoplamali (choklari kislotaga chidamli materiallar bilan toʻldirilgan kislotaga chidamli keramik plitkalar, asfalt va boshqalar) boʻlishi kerak. Stellajlar asfalt qoplamada oʻrnatilganda kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) mustahkam materialdan ishlangan tayanch maydonchalardan foydalanish kerak. Stellajlarni bevosita asfalt qoplamaga oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi. 235. Akkumulyator xonasining devorlari, shiftlari, eshik va oyna romlari, shamollatish tizimi qutilari (tashqi va ichki tomondan), stellajlar, metall konstruksiyalar va boshqalar kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) boʻyoq bilan boʻyalishi kerak. 236. Statsionar elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish uchun qoʻllaniladigan yopiq turdagi koʻchma akkumulyatorlar, shuningdek, nominal kuchlanishi 60 V dan, sigʻimi 72 A/soat dan koʻp boʻlmagan akkumulyator batareyalari aloqa apparaturalari bilan umumiy xonalarda tortib oluvchi shamollatish tizimli maxsus javonlarda oʻrnatilishi mumkin. 237. Akkumulyatorlarni tortib oluvchi shamollatish tizimli javonlarda joylashtirganda javonlarning ichki yuzasi kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) boʻyoqlar bilan boʻyalishi kerak. 238. Akkumlyatorlarni oʻrnatish uchun stellajlar belgilangan talablarga muvofiq bajarilishi va sinalishi kerak. Stellajlar orasidagi vertikal boʻyicha masofa akkumulyator batareyasiga xizmat koʻrsatish qulayligini taʼminlashi kerak. 239. Ishqorli akkumulyatorlar stellajlardan, stellajlar esa yerdan elektrolit va uning bugʻlari taʼsiriga chidamli boʻlgan izolyatsiyalovchi qistirmalar yordamida izolyatsiyalangan boʻlishi kerak. Kuchlanishi 48 V dan yuqori boʻlmagan akkumulyator batareyalari uchun stellajlar izolyatsiyalovchi qistirmalarsiz oʻrnatilishi mumkin. 240. Akkumulyator batareyalariga xizmat koʻrsatish uchun oʻtish yoʻlaklarining kengligi ikki taraflama joylashtirilishida 1 m. dan kam boʻlmasligi, bir taraflama joylashtirilishida 0,8 m. boʻlishi kerak. 241. Akkumulyatorlardan isitish uskunalarigacha boʻlgan masofa kislotali akkumulyatorlar uchun – 0,75 m. dan kam boʻlmasligi, ishqorli akkumulyatorlar uchun – 1 m. boʻlishi kerak. 242. Akkumulyatorlarning tok oʻtkazuvchi qismlari oʻrtasidagi masofa quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak: 65 V dan yuqori hamda 250 V gacha boʻlgan kuchlanishda – 0,8 m.; 250 V dan yuqori boʻlgan kuchlanishda – 1 m. Akkumulyatorlarni ikki qator qilib, qatorlar oʻrtasida oʻtish yoʻlagi qoldirmasdan joylashtirilganda turli qatorlardagi yondosh akkumulyatorlarning tok oʻtkazuvchi qismlari oʻrtasidagi kuchlanish 65 V dan oshmasligi kerak. 243. Izolyatsiyalanmagan yondosh shinalar oʻrtasidagi, shuningdek ulardan bino qismlari va yerga ulangan boshqa qismlargacha boʻlgan masofa 50 mm. dan kam boʻlmasligi kerak. 244. Shinalar izolyatorlarda yotqizilishi va ularda shina ushlagichlar bilan mahkamlanishi kerak. Istalgan profildagi shinalarning tayanch nuqtalari orasidagi masofa 2 m. dan oshmasligi kerak. 245. Akkumulyatorli va kislotali xonalar havo oqimini tortib oluvchi-soʻruvchi statsionar mexanik qoʻzgʻatgichli shamollatish tizimi bilan jihozlanishi kerak. Bundan tashqari, akkumulyatorli va kislotali xonalarni shamollatish uchun bir soatda havoni kamida bir karra almashishini taʼminlovchi tabiiy tortib oluvchi shamollatish tizimi boʻlishi kerak. 246. Shamollatish tizimi kislotali va ishqorli batareyalar uchun alohida jihozlanadi. Akkumulyator xonasi shamollatish tizimlarining uzib-ulagichlari tashqarida, xonaga kiraverishda joylashgan boʻlishi kerak. Zaryadlovchi toʻgʻrilagich bilan akkumulyator xonasining havo oqimini tortib oluvchi shamollatish tizimi bilan blokirovkalangan ulanishi va shamollatish tizimi ishlamaganda uning avtomatik tarzda oʻchirilishi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 247. Sigʻimi 500 raqamgacha boʻlgan ATSlarda, jumladan yopiq akkumulyatorlar bilan jihozlangan akkumulyator xonalarida havo almashish hajmi soatiga ikki karrali boʻlgan tabiiy shamollatishga ruxsat etiladi. 248. Akkumulyatorli va kislotali xonalar shamollatish tizimini moʻrilarga yoki binoning umumiy shamollatish tizimiga ulash taqiqlanadi. Gazlarning chiqarilishi bino tomidan kamida 1,5 m. balandlikka koʻtarilgan shaxta orqali amalga oshirilishi kerak. Shaxta atmosfera yogʻinlari tushishidan himoyalangan boʻlishi kerak. 249. Tortib oluvchi shamollatish tizimlarining uskunasi izolyatsiyalangan xonada joylashgan va portlashdan xavfsiz qilib bajarilishi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 250. Gazlarning tortib olinishi binoning yuqori qismidagi kabi, pastki qismidan ham toza havo oqimiga teskari boʻlgan tomondan amalga oshirilishi kerak. Agar shift turtib chiquvchi konstruksiyaga ega yoki nishab boʻlsa, bu holda har bir boʻlmadan yoki ship ostidagi boʻshliqning yuqori qismidan mos ravishda havoning soʻrib olinishi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. Ushbu shamollatish tizimi teshiklarining yuqori qirralaridan shipgacha boʻlgan masofa 100 mm. dan koʻp boʻlmasligi, pastki shamollatish teshiklarining pastki qirralaridan polgacha boʻlgan masofa esa 300 mm. dan koʻp boʻlmasligi kerak. Ventilyatsiya kanallaridan kelayotgan havo oqimi bevosita akkumulyatorlarning elektroliti yuzasiga yoʻnaltirilgan boʻlmasligi kerak. Metall ventilyatsion qutilar akkumulyatorlar tepasida joylashtirilmasligi kerak. 251. Akkumulyator xonasining shamollatish tizimi 25°C dan yuqori boʻlmagan haroratni, pol sathidan 1,5 m. balandlikda sulfat kislota aerozolining yoʻl qoʻyilgan chegaraviy konsentratsiyasi 1 mg/m.³ boʻlishini, tarkibidagi vodorod hajmga koʻra 0,7 foizdan koʻp boʻlmasligini taʼminlashi kerak. 252. Akkumulyator xonasini isitishni ushbu xonadan tashqarida joylashtirilgan shamollatish kanali orqali issiq havo uzatuvchi kalorifer qurilmasi yordamida amalga oshirish tavsiya etiladi, elektr isitishdan foydalanilganda kanal orqali uchqunlar kirishiga qarshi choralar koʻrilishi kerak. Bugʻ yoki suv bilan isitish tizimi oʻrnatilganda, u akkumulyator xonasi doirasida payvandlab biriktirilgan silliq quvurlardan bajarilgan boʻlishi kerak. Flanetsli tutashishlar va ventillarning oʻrnatilishi taqiqlanadi. 253. Akkumulyatorli va kislotali xonalardagi barcha quvurlar va isitish asboblariga kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) qoplama bilan ishlov berilishi kerak. 254. Akkumulyator batareyalarini tabiiy yoritilgan xonalarga oʻrnatish lozim. Akkumulyatorli va kislotali xonalarning derazalariga yaltiramaydigan yoki oq boʻyoq bilan qoplangan shisha qoʻllanilishi kerak. 255. Akkumulyatorli va kislotali xonalar portlashdan himoyalab ishlangan yoritqichlar qoʻllanilgan ishchi va avariyaviy yoritishlarga ega boʻlishi kerak. Yoritish simlari oʻrnatilgan akkumulyatorlarning turiga bogʻliq holda kislotaga yoki ishqorga chidamli qobiqdagi simlar boʻlishi kerak. 256. Yoritqichlarni akkumulyator batareyalarining tepasiga joylashtirish taqiqlanadi. Ulab-uzgichlar, shtepsel rozetkalari va saqlagichlar akkumulyator xonasidan tashqarida oʻrnatilishi kerak. 257. Akkumulyatorlarni koʻzdan kechirish uchun kuchlanishi 42 V dan yuqori boʻlmagan, himoyalovchi setkali koʻchma germetik lampadan yoki akkumulyatorli fonardan foydalaniladi. Lampa shnuri rezinali shlang ichiga joylangan boʻlishi kerak. 258. Kislota, ishqor yoki elektrolit bilan faqat rezinali qoʻlqop va kalishlarda, rezinalangan fartuk va kislotaga chidamli modda shimdirilgan ip-gazlama kostum (kislotali akkumulyatorlar uchun) hamda himoyalovchi koʻzoynaklarda ishlashi lozim. 259. Akkumulyatorlar xonasida sovun, paxta va sochiq, kislotali batareyalar ekspluatatsiya qilinganda yopiq idishda ichimlik sodasining 5–10 foizli neytrallashtiruvchi eritmasi (bir stakan suvga bir choy qoshiq ichimlik sodasi), ishqorli batareyalar ekspluatatsiya qilinganda yopiq idishda bor kislotasining 5–10 foizli eritmasi (bir stakan suvga bir choy qoshiq bor kislotasi) boʻlishi kerak. Koʻzlarni yuvish uchun kuchsizroq 2–3 foizli neytrallashtiruvchi eritmalardan foydalanish kerak. 260. Elektrolitli, distillangan suvli, sodali eritma yoki bor kislotali eritma solingan barcha idishlarda aniq yozuvlar (nomlar) boʻlishi kerak. Yopiq qutida yetarli miqdorda lattalar va qirindilar saqlanishi kerak. 261. Kislota yoki ishqorlar tananing ochiq joylariga tushganda tananing zararlangan qismini darhol 10–15 daqiqa ichida tez oqar suv oqimi bilan yaxshilab yuvish zarur. Bundan soʻng tananing zararlangan qismiga neytrallashtiruvchi (soda yoki bor kislotasi) eritma bilan hoʻllangan paxta qoʻyish kerak. 262. Stellajlarga toʻkilgan elektrolitni neytrallashtiruvchi eritmada hoʻllangan latta bilan artib olish kerak. Polga toʻkilgan elektrolit avval qirindilar yordamida toʻplab olinadi, keyin polning ushbu joyi neytrallashtiruvchi eritma (soda yoki bor kislota) bilan hoʻllanishi va quruq lattalar bilan artib olinishi kerak. 263. Kislota maxsus savatlarda (obreshyotka) joylashgan butilkalarda saqlanishi kerak. Kislotali butilkalar polda bir qator qilib joylashtirilishi kerak. Kislotalardan boʻshagan butilkalar ham shu tarzda saqlanishi kerak. 264. Kislotali butilkalar oʻrtasida teshigi boʻlgan, butilka savat (yoki quti) bilan birga oʻz balandligining uchdan ikki qismi baravarida sigʻishi kerak boʻlgan maxsus savatlar oʻrnatilgan zambillarda, ikki kishi tomonidan yoki maxsus aravachalarda tashilishi kerak. Kislotali butilkalarni qoʻlda yoki orqalab tashish taqiqlanadi. 265. Kislotali elektrolitlarni tayyorlash uchun ebonit idishlar (baklar)dan yoki ichi qoʻrgʻoshin bilan qoplangan yogʻoch idishlardan foydalanish kerak. Shuningdek, ishqorli elektrolitni tayyorlash uchun temir yoki choʻyandan ishlangan idishlardan foydalanish mumkin. Elektrolitlarni shisha idishlarda tayyorlash taqiqlanadi. 266. Kislotali elektrolitlarni tayyorlashda kislota 1-2 l. hajmli shisha yoki chinni krujkadan ingichka oqimda sekin-asta (elektrolitning tez qizib ketishini oldini olish maqsadida) distillangan suvli idishga quyilishi kerak. Bunda elektrolitni doim aralashtirib turish kerak. Elektrolitni kislotaga suv quyish yoʻli bilan tayyorlash taqiqlanadi. Elektrolitning harorati 50°C dan oshishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Harorat 50°C dan oshib ketganda elektrolitli idishni sovutish, polni hoʻllash va xonani tezlik bilan shamollatish kerak. 267. Ishqorni qattiq holatda va suvli eritma koʻrinishida tashish lozim. Qattiq ishqor (oʻyuvchi kaliy yoki oʻyuvchi natriy)ni faqat qisqich yoki pinset bilan olishga ruxsat etiladi. Ishqorni qoʻl bilan olish taqiqlanadi. 268. Qattiq ishqor boʻlaklarini parchalaganda mayda siniqlarining koʻzga va teriga tegishini oldini olish uchun ularni toza mato bilan qoplash va ularni toʻplash uchun maxsus kurakchadan foydalanish zarur. 269. Ishqorli elektrolitni hosil qilishda qattiq ishqor suvli idishga solinadi yoki tayyor eritma metall yoki shisha tayoqcha bilan quyiladi. 270. Shikastlanishlarning oldini olish uchun tayyor ishqor tarkibli flakonlarni kuch sarflamasdan ehtiyotkorlik bilan ochish kerak. Bunda flakonlarning ogʻzini issiq suvda hoʻllangan latta bilan isitib ochish lozim. 271. Elektrolit yoki distillangan suvni akkumulyatorga rezina sharli sifon, rezinali grusha, shisha yoki chinnidan ishlangan krujka yordamida quyish kerak. Akkumulyator 10°– 30° C haroratli elektrolit bilan toʻldirilishi zarur. Akkumulyatordagi elektrolitni rezinali grusha yordamida almashtirish kerak. Ifloslangan elektrolitni maxsus oldindan tayyorlab qoʻyilgan idishga toʻkish kerak. Ifloslangan elektrolitni oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga toʻkish taqiqlanadi. 272. Akkumulyator xonasining shamollatish tizimi har safar akkumulyator xonasiga kirishdan oldin, shuningdek akkumulyatorlarni zaryadlashdan oldin yoqilishi va barcha gazlar chiqarib yuborilganidan keyin oʻchirilishi kerak, biroq zaryad tugaganidan keyin 90 daqiqadan oldin oʻchirilmasligi kerak. Akkumulyator batareyalari doimiy zaryadlash usulida ekspluatatsiya qilinganida xonani shamollatish vaqti-vaqti bilan (mahalliy sharoitlarga bogʻliq holda) amalga oshirilishi kerak. 273. Akkumulyator xonasida ishlaganda, batareyalar zaryadlanayotganda yoki yigʻilayotganda respiratorlardan foydalanish zarur. Zaryadlash vaqtida elektrolitning harorati 40°C ga yetganda zaryadlashni toʻxtatish zarur, shuningdek zaryadlash tok kuchini harorat koʻtarilishiga yoʻl qoʻymagan holda kamaytirish lozim. 274. Akkumulyator xonasida plastinalarni kavsharlash ishlariga quyidagi sharoitlarda yoʻl qoʻyiladi: zaryadlash tugaganidan soʻng kamida ikki soatdan keyin kavsharlash; kavsharlash vaqtida qoʻrgʻoshin bugʻlarining 0,01 mg/m.³ dan yuqori boʻlmagan konsentratsiyasini taʼminlaydigan uzluksiz shamollatish; kavsharlash joyi qolgan batareyalardan oʻtga chidamli shchitlar bilan toʻsilgan boʻlishi kerak. Plastinalarni kavsharlash ishlarini faqat respiratorlarda bajarishga ruxsat beriladi. 275. Xonadagi havoning sulfat kislota bugʻlari bilan ifloslanish darajasini kamaytirish uchun akkumulyatorlarning elektrolit oynasi tegishli oʻlchamlardagi oynalar bilan berkitilgan boʻlishi kerak. 276. Akkumulyatorlar joylashgan stellajlar orasidagi oʻtish yoʻlaklarida buyum va materiallar boʻlmasligi kerak (taʼmirlash ishlari bajariladigan davr bundan mustasno). 277. Elektrolitning gazlari akkumulyator xonasidan ishlab chiqarish xonalariga kirmasligi uchun tambur va akkumulyator xonalarining eshiklari zich yopilgan boʻlishi kerak. 278. Akkumulyator xonasida chekish, unga ochiq olov bilan kirish, uchqun chiqarishi mumkin boʻlgan asbob-uskunalardan foydalanish taqiqlanadi (plastinalarni kavsharlash bundan mustasno). 279. Akkumulyator xonasida oziq-ovqat mahsulotlarini va ichimlik suvini saqlash hamda isteʼmol qilish taqiqlanadi. 280. Akkumulyator xonasida ish tugaganidan soʻng yuz va qoʻllar sovun bilan tozalab yuvilishi, soʻngra qoʻllar uksus kislotasining 1 foizli eritmasi bilan chayilishi, shuningdek ogʻiz boʻshliqlari suv bilan chayilishi zarur. 281. Telefon va telegraf stansiyalarida oʻrnatiladigan ishlab chiqarish uskunalari xavfsizlik boʻyicha GOST 12.2.003 talablari, uskunalarga qoʻyiladigan texnik shartlar talablariga muvofiq kelishi kerak. 282. Ish joylari qulay joylashuvi, texnik estetika va ergonomika talablariga mos ravishda taʼminlashi lozim. Shuningdek, xodimlar tomonidan harakat qilishda va ishlarni bajarishda qulayliklarni hisobga olgan holda GOST 12.2.032 va GOST 12.2.033 talablariga mos ravishda boʻlishi kerak. 283. Kross karkasining oʻtkir burchaklari xizmat koʻrsatuvchi xodimlar jarohatlanishining oldini olish uchun uning burchaklari yopilgan boʻlishi kerak. 284. Distansion taʼminotli kabelning past chastotali va yuqori chastotali juftliklari kavsharlanadigan kirish-kommutatsiya uskunasi (bundan buyon matnda KKU deb yuritiladi) ramkalari (past chastotali zanjirlar uchun kross ramkalari, IKM va boshqa uskunalarning yuqori chastotali zanjirlari uchun liniyali uzatish shchiti ramkalari) ikki tomonidan qizil boʻyoq bilan boʻyalgan boʻlishi kerak. 285. Distansion taʼminotli kabellar kiritiladigan KKUning yuza va montaj qilinadigan tomonlari (kross yacheykalari, liniyali uzatish shchiti va boshqalar) oldiga dielektrik gilamchalar qoʻyilgan boʻlishi kerak. 286. Elektr uzatish liniyalari (EUL) bilan kesishgan joylari boʻlgan abonentlik havo aloqa liniyalarining varaqchalari (TSH-2/2 shakl)da bu haqda tegishli belgi qoʻyilishi kerak. 287. KKU ramkalarida krosslash, oʻlchash va boshqa ishlar bajarilganda, dastlab voltmetr yoki kuchlanishni koʻrsatadigan izolyatsiyalangan dastali asbob yordamida boshqa kuchlanish yoʻqligini tekshirish lozim. 288. Ulovchi va abonent liniyalariga boshqa kuchlanish tushib qolgan hollarda ularni stansiya uskunasidan ajratkich (fibrali qistirma yoki izolyatsiya materialidan tayyorlangan vilka) yordamida uzib qoʻyish zarur. 289. Krossga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar telefon liniyasida boshqa kuchlanish mavjudligi toʻgʻrisida liniya elektromontyorini ogohlantirishga majburdirlar. Shikastlanish bartaraf etilgandan soʻng aloqa liniyalarida boshqa kuchlanishning yoʻqligini voltmetr yoki kuchlanishni koʻrsatadigan izolyatsiyalangan dastali asbob bilan tekshirish kerak. 290. Kross va kirish kommutatsion qurilmadagi termik gʻaltaklar, ATS-50/200M kirish kommutatsion qurilmadagi PS-0,25 saqlagichlar va boshqalar telefon liniyasi simlarining elektr tarmogʻi simlari bilan aloqasi bartaraf etilganidan soʻng almashtiriladi. Termik gʻaltaklar va saqlagichlar almashtirilguniga qadar telefon liniyasini stansiya uskunasidan uzib qoʻyuvchi ajratkichni olish taqiqlanadi. 291. KKUda krosslash ishlarini bajarishda izolyatsiyalangan dastali asboblardan foydalanish zarur. 292. Kirish-kommutatsiya uskunasi, distansion taʼminot kuchlanishi uzatiladigan ustunlar, kuchlanishning avtomat rostlagichlarida ishga tushirilgan anodli rostlagich mavjud boʻlgan ustunlari, tok taqsimlovchi ustunlarning oldiga dielektrik gilamchalar toʻshalgan boʻlishi kerak. 293. Taʼminot zanjirlaridagi kommutatsiya qilish uchun qoʻl bilan ushlanadigan qismi izolyatsiyalangan qoplamali yoylar yoki izolyatsiyalovchi korpusda ikki juftli vilkalar qoʻllanilishi kerak. Distansion taʼminot kuchlanishi ostidagi kirish-kommutatsiya uskunasining shtivlari izolyatsiyalangan trubkalarga kiritilgan boʻlishi, uyalari esa himoyalovchi izolyatsiyalangan qopqoqlar bilan yopilgan boʻlishi kerak. 294. Xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni elektr toki urish xavfi mavjudligi toʻgʻrisida ogohlantirish uchun KKUning qopqoqlarida, shuningdek distansion taʼminot kuchlanishi oʻtkazilgan uskunaning gʻiloflariga elektr kuchlanish belgisi tushirilgan boʻlishi kerak. 295. Shikastlanishlarni bartaraf etish yoki tekshirish uchun ish joylaridan taʼminlash bloklari yechib olinayotganida ushbu bloklarning filtr kondensatorlari oldindan zaryadsizlantirilgan boʻlishi kerak. 296. Distansion taʼminot zanjirlaridagi yoylarni olib tashlash va oʻrnini almashtirishni dielektrik qoʻlqoplarda, dielektrik gilamchada turgan holda yoki dielektrik kalishlarda amalga oshirish kerak. 297. Uzatish tizimi apparaturasining taʼminot tarmogʻi zanjirlaridagi saqlagichlarni almashtirish va ularning eruvchan qoʻyilmalarini almashtirishda ehtiyot choralariga rioya qilish, tok oʻtkazuvchi qismlarga va ochiq holdagi apparatiga tegmaslik kerak. 298. Elektr uzatish liniyalarining xavfli taʼsiri ostida boʻlgan havo aloqa liniyalari zanjirlarining elektr tokini oʻlchash va shikastlangan joylarini aniqlash ishlari kamida ikkita xodim ishtirokida amalga oshirilishi kerak. Induksiyalangan xavfli kuchlanish ostidagi kabel simlariga oʻlchash asbobini ulash va uzish dielektrik qoʻlqoplar va kalishlarda (yoki izolyatsiyalovchi asosda turgan holda) bajarilishi zarur. 299. Havo aloqa liniyalarining simlarida boshqa yuqori kuchlanish aniqlanganda aloqani uzatishni kuchaytirish punkti yoki shaharlararo telefon stansiyasining xodimlari bu toʻgʻrisida aloqani uzatishni kuchaytirish uchastkasining boshqa tomonidagi dispetcherini va xodimlarini ogohlantirish hamda yuqori voltli liniyadan kuchlanishni uzib qoʻyish uchun tegishli energiya tizimlarining dispetcherlari orqali choralar koʻrishi, aloqa liniyalaridagi shikastlanishlarni bartaraf etish vaqtida esa “Yuqori kuchlanish. Hayot uchun xavfli” plakatini osib qoʻyishi lozim. 300. Profilaktika ishlarini oʻtkazishda asbob-uskunalarni elektr tokidan uzib qoʻyish zarur. 301. Elektr toki taʼminot ustunlarining oldida dielektrik gilamchalar toʻshalgan boʻlishi kerak. 302. Uskunadan plata yechib olinayotganida ishga tushiruvchi kolodkalarni yuqoridagisidan boshlab birma-bir uzish lozim. Ulash esa teskari tartibda amalga oshiriladi. 303. Asbob-uskunalarning tok oʻtkazuvchi qismlaridagi kuchlanishning mavjudligini voltmetr yoki kuchlanishni koʻrsatadigan izolyatsiyalangan dastali asbob bilan tekshirish zarur. 304. Kommutatsion koʻchma shnurlar bilan ishlaganda shnur shtepselining izolyatsiyalangan qismlaridan ushlash zarur. 305. Kommutatorlar va stativlardagi signal lampalarini almashtirishda uskunaning yerga ulangan metall qismiga boʻsh qoʻl bilan tegish taqiqlanadi. 306. Xodimlarni akustik zarbalardan himoya qilish uchun mikrotelefon garnituralari telefoniga parallel ravishda akustik zarba cheklagichlari (fritterlari) ulanishi kerak. Shuningdek, telefon aloqasi soʻzlashuv punktlarining telefon apparatlari akustik zarba cheklagichlariga ega boʻlishi kerak. 307. ATS zallaridagi taʼminlovchi shinalar yaqinida qoʻsh narvonlarda ishlaganda taʼminlash shinalari va boshqa tok oʻtkazuvchi qismlarga tegish taqiqlanadi. 308. Stativdan asbob-uskuna uzib qoʻyilganda uning kontakt maydonini tozalash amalga oshiriladi. 309. Uskunalarni tozalashda spirtdan foydalanish zarur. Ushbu maqsadlar uchun benzindan foydalanish qatʼiyan man etiladi. 310. Koordinatali tizimning ATS avtomat zalida elektr boshqaruv mashinasining (EBM) yozib oluvchi qurilmasi oldida dielektrik gilamcha toʻshalgan boʻlishi kerak. 311. ATSdagi koʻp karrali koordinatali ulagich qopqoqlarini yondosh ulagichlardan xizmat koʻrsatuvchi xodimlarga tegishini oldini olgan holda ehtiyotkorlik bilan olib qoʻyish kerak. 312. Shchitlar koordinatali uskuna stativlarining montaj qilinadigan tomonidan oʻrnatilganda shchit pazga zich kirganligi va unga mahkamlanganligiga ishonch hosil qilish kerak. Shchitni yechib olishda tushib ketmasligi uchun uni ikkita qoʻl bilan ushlash kerak. 313. ATSdagi oddiy saqlagichlarni 63 A va 25 A saqlagichlarga almashtirishni barcha ehtiyotkorlik choralariga rioya qilgan holda amalga oshirish zarur. 314. Tarkibida elektr statik kuchlanish taʼsirchan boʻlgan komponentlari bor modullar bilan ishlaganda ehtiyotkorlik choralariga rioya qilish lozim. 315. Xodimlar sintetik kiyim va plastik tagcharmli poyabzaldan foydalanmasliklari kerak, chunki bu elektrostatik zaryad yigʻilishini kuchaytiradi. 316. Modullar bilan ishlashdan oldin xodimlar elektr statik kuchlanishni zaryadsizlashi kerak. 317. Modullarning quyma oʻtkazgichlari va komponentlariga tegish taqiqlanadi. Modullarni faqat chetlaridan ushlash kerak. 318. Uzib qoʻyilgan modullar bilan kontaktlanadigan barcha asbob-uskunalardan, oʻlchov asboblari va metall buyumlardan foydalanishdan oldin ularni zaryadsizlantirish kerak. 319. Saqlagichlar faqat xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan almashtiriladi. Foydalanishda ruxsat etilgan saqlagichlargina qoʻllaniladi. 320. Uzatish tizimlari apparaturalariga xizmat koʻrsatishda ularning texnik hujjatlarida bayon qilingan xavfsizlik talablariga amal qilish zarur. 321. Ish joylaridan taʼminot bloklari yechib olinayotganida shikastlanishlarni bartaraf etish yoki tekshirish uchun ushbu bloklar filtrlarining kondensatorlari oldindan zaryadsizlantirilishi kerak. 322. Distansion taʼminot zanjirlaridagi yoylarni olish va oʻrnini almashtirishni dielektrik qoʻlqoplarda, dielektrik gilamcha ustida turgan holda yoki dielektrik kalishlarda bajarish zarur. 323. Telegraf apparatlarining korpuslari yerga ulangan boʻlishi kerak. 324. Apparat shnurlari rezinali shlanglarda boʻlishi kerak. 325. Telegraf apparatini oʻchirayotganda taʼminot shnurining vilkasidan ushlash kerak. 326. Elektr dvigatelning choʻtkasini yoki apparat rostlagichini almashtirishda uning motor va liniya zanjirlari uzib qoʻyilgan boʻlishi kerak. 327. Apparat qabul qilgichni klaviatura platasidan yechib olishga va uni plataga oʻrnatishga kuchlanish uzib qoʻyilgandagina ruxsat beriladi. 328. Ish vaqtida apparatlardan gʻiloflarni yechish va apparatning kuzatish oynasiga ega apparat gʻilofining qopqogʻini koʻtarilgan holda qoldirish taqiqlanadi. 329. Motorli batareyaning saqlagichlarini, chaqiruv asboblari va signal lampalarini (apparat stollarida oʻrnatilgan) almashtirishda apparat stolining metall (yerga ulangan) karkasiga qoʻl bilan tegish taqiqlanadi. 330. Uzatkichning, shuningdek apparatlar avtomatik toʻxtatish tugmachasining kontaktli prujinalarini izolyatsiyalangan dastali asboblar yordamida rostlash zarur. 331. Oʻramli tasma va perfotasma, qogʻozli tasmaning yoritish lampasi hamda belgilar hisoblagichi signal lampasining almashtirilishi kuchlanish uzib qoʻyilganda amalga oshiriladi. 332. Apparat shchitlarining liniya-batareyali va motorli klemmalari apparatlarning ish joylarida izolyatsiyalovchi materialdan ishlangan gaykalarga ega boʻlishi kerak. 333. Apparatlarni apparat sexlari boʻylab va rostlash ustaxonasiga tashish uchun maxsus aravachalardan foydalanish zarur. 334. Telegraf apparatini aravachaga yuklash va uni tushirish ikki kishi tomonidan amalga oshirilishi zarur. 335. Tasmani oʻrash uchun moʻljallangan avtokonsolni stolning chetidan tashqariga surib chiqarish taqiqlanadi. 336. Stollarning surib chiqarilgan qopqoqlaridagi telegraf apparatlari va transmitterlarida ishlash taqiqlanadi. 337. Stolning ikkinchi qavatida joylashgan telegraf apparatlari va transmitterlar bilan ishlaganda maxsus skameykalardan foydalanish kerak. 338. Tashish vaqtida T-50 transmitterining kontakt prujinali kolodkasidan ushlash taqiqlanadi. 339. Elektromexanik taqsimlagich va T-50 transmitterining choʻtkalarini faqat ulardan kuchlanish uzib qoʻyilgandan soʻng almashtirish zarur. 340. Kirish-kommutatsiya shchitidagi saqlagichlarni almashtirishni tok oʻtkazuvchi qismlarga tegmasdan amalga oshirish kerak. 341. Kodli registr stoli, uzatishni nazorat qilish stoli va yuklanishni toʻgʻrilovchi stollarida mahkamlangan klemmali paneldagi oʻtkazgichlarni mahkamlovchi gaykalarni burab chiqarishda izolyatsiyalangan dastali maxsus kalitni qoʻllash zarur. 342. Kommutatsiya maydonlarida shnurli juftliklar bilan ishlaganda shtepselning izolyatsiyalanmagan qismidan ushlash taqiqlanadi. 343. Saqlagichlarni, reostat va signal lampalarini, shuningdek elektr yoritish lampalarini almashtirishda asbob-uskunalarning va apparaturaning yerga ulangan qismlariga qoʻl bilan tegish taqiqlanadi. 344. Kuchlanish ostidagi stativlar, ustunlar va kommutatorlarning tok oʻtkazuvchi qismlarida ishlarni bajarish zarur boʻlgan hollarda izolyatsiyalangan dastali asboblar va dielektrik himoya vositalari qoʻllanilishi kerak. 345. Izolyatsiyalangan dastali asboblar bilan ishni boshlashdan avval uning toʻliq sozligiga (bolgʻa, bosqon, bolta va boshqalar) toʻliq ishonch hosil qilish zarur. Lomlar toʻgʻri uchlari choʻzilgan va charxlangan boʻlishi kerak. 346. Bosqon va bolgʻalar uriladigan qismining yuzasi tekis, qiyshaymagan, sinmagan, oʻyiqlar, yoriqlar va gʻadir-budurlarsiz ozgina qavariq boʻlishi kerak. 347. Bolgʻa, bosqon va boshqa zarb beriladigan asboblarning dastalari qattiq va qayishqoq (qizil, qora qayin, yongʻoq, grab, qayin va boshqalar), koʻz va buralmalarsiz, silliq yuzali quruq yogʻochdan yasalgan va poʻlat ponalar bilan ponalangan boʻlishi kerak. Yumshoq va yirik qatlamli daraxt turlari (archa, qaragʻay va boshqalar)dan yasalgan dastalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Dastalar toʻgʻri boʻlishi koʻndalang kesimida esa oval shaklga ega boʻlishi kerak. 348. Asbobni siltaganda hamda zarbalarda dastasi qoʻldan sirgʻanib chiqib ketmasligi uchun dastaning boʻsh uchi bir muncha yoʻgʻonroq boʻlishi kerak (bosqonlar bundan mustasno). Bosqon dastasi boʻsh uchiga qarab bir muncha toraygan boʻlishi kerak. Asbobni dastaga mahkamlash uchun ponalar yumshoq poʻlatdan tayyorlangan boʻlishi kerak. 349. Asbobning uchli dum qismiga oʻrnatilgan dastalar bandajli xalqalarga ega boʻlishi kerak. 350. Zarb beriladigan asboblar (zubilo, teshib oʻtgich, kern va boshqalar) yoriqlarsiz, gʻadir-budurlarsiz, parchinlab ulangan joylarisiz tekis qismga ega va qiyshaymagan boʻlishi kerak. Ularning ishlatiladigan uchlari shikastlangan boʻlmasligi kerak. 351. Zubilo 150 mm. dan kalta boʻlmasligi, uning tortilgan qismi uzunligi 60 —70 mm. boʻlishi kerak. Zubiloning oʻtkir uchi 65° — 70° burchak ostida charxlangan boʻlishi, kesuvchi qirrasi toʻgʻri yoki salgina doʻngroq chiziq koʻrinishida boʻlishi, shuningdek qoʻl bilan ushlanadigan joydagi yon chekkalarida oʻtkir qirralar boʻlmasligi kerak. 352. Zubilo va boshqa izolyatsiyalangan dastali asboblar bilan ishlashda ishchilar metallarni qirqish vaqtida shishalari sinmaydigan saqlovchi koʻzoynaklar va ip-gazlamali qoʻlqoplar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Bosqonlar yordamida ponalar va zubilolar bilan ishlashda uzunligi 0,7 m. dan kam boʻlmagan dastali pona ushlagichlar qoʻllanilishi kerak. 353. Otvyortkalarning tigʻi vint kallagi kesimiga oraliq qoldirmay kirishi kerak. 354. Gayka kalitlari gayka va bolt kallaklarining oʻlchamiga qatʼiy mos kelishi kerak. Ularning ishchi yuzalari qiyshiq, charxlanmagan, dastalari esa gʻadir-budur boʻlmasligi kerak. Boltlar yoki gaykalarning tishlari va kallaklarining yuzalari orasida oraliq mavjud boʻlganda qistirmalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Gayka kalitlarini ikkinchi kalit yoki trubalar bilan uzaytirish yoʻli bilan gayka va boltlarni burab chiqarish va burab qotirish taqiqlanadi. 355. Ish joyidagi asbob-uskunaning holati uning dumalab yoki tushib ketishini oldini olishi kerak. Asbob-uskunani toʻsiq suyanchiqlari, maydoncha, havozalar va taxta toʻshamalarning toʻsilmagan chetlariga qoʻyish taqiqlanadi. 356. Izolyatsiyalangan dastali asboblardan foydalanganda barmoqlarning metall qismlar yoʻnalishiga qarab sirpanib ketishining oldini oluvchi tirgak va doʻnglikdan ushlash taqiqlanadi. 357. Dielektrik gʻilof yoki qoplamalari dastalarga zich yopishmagan, gʻovaklar, qatlamlarga ajralishlar, yoriqlar, kavaklar va boshqa shikastlanishlari boʻlgan izolyatsiyalangan dastali asboblardan foydalanish taqiqlanadi. 358. Izolyatsiyalangan dastali asboblar yopiq xonalarda tokcha yoki stellajlarda saqlanishi, isitish asbob-uskunalariga tegmasligi va quyosh nuri hamda namlikdan himoyalangan boʻlishi kerak. Atrof-muhitda kislota, ishqor va boshqa agressiv modda bugʻlari boʻlmasligi kerak. 359. Izolyatsiyalangan dastali asbob uning sozligi va qoʻllashga yaroqliligini taʼminlovchi shartlarga rioya qilgan holda ish joylariga tashilishi va olib borilishi kerak, yaʼni u ifloslanish, namlanish va mexanik shikastlanishdan himoyalangan boʻlishi kerak. 360. 0,7 kg-kuch/sm.² dan yuqori bosim ostida ishlovchi idishlar (gidrostatik bosimni hisobga olmagan holda) va siqilgan, suyultirilgan va eritilgan gazlarni 0,7 kg-kuch/sm.² dan yuqori bosim ostida tashish va saqlash uchun moʻljallangan maxsus ballonlar bosim ostida ishlaydigan idishlarni oʻrnatish va ulardan xavfsiz foydalanish qoidalariga muvofiq ishlab chiqarilishi va ekspluatatsiya qilinishi kerak. 361. Tashkilot rahbariyati idishlarni xizmat koʻrsatish xavfsizligini, soz holatini va ularning ishonchli ishlashini taʼminlagan holda bosim ostida ishlaydigan idishlarni oʻrnatish va ulardan xavfsiz foydalanish qoidalariga muvofiq saqlashga majburdir. 362. Ish paytida idish va uning elementlarini taʼmirlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 363. Bosim ostida ishlaydigan barcha apparat va idishlar manometr, saqlovchi klapanlar va reduktorlar bilan taʼminlanadi. 364. Havo kompressorlari havo toʻplagichda plombalangan manometrlar va saqlovchi klapanlar bilan hamda siqishning ikkala bosqichlarida soʻruvchi patrubokda moy ajratkichlar va havo filtrlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 365. Kompressor ishlayotganida bosimni har bir manometrning shkalasidagi qizil chiziq bilan belgilangan chegaraviy qiymatdan oshirish taqiqlanadi. 366. Manometrlarni tekshirish bilan birga ularni plombalash yoki tamgʻalash ishlari kamida 12 oyda bir marta amalga oshirilishi kerak. Bundan tashqari, ishchi manometrlarni nazorat manometri bilan kamida olti oyda bir marta qoʻshimcha tekshirib, tekshirish natijalarini nazorat tekshiruvlarini qayd etish daftariga qayd etish lozim. Nazorat manometri yoʻqligida qoʻshimcha tekshiruvni tekshirilgan ishchi manometr bilan amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi. 367. Ekspluatatsiyada boʻlgan ballonlar kamida besh yildan keyin davriy tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak. Statsionar, shuningdek doimiy koʻchma vositalarda oʻrnatilgan, siqilgan havo, kislorod, argon, azot va geliy saqlanadigan ballonlar va ballon-idishlar 150 kg-kuch/sm.² va undan yuqori bosimda oʻlchangan, shabnam nuqtasidagi harorati 35oS va undan past boʻlgan, shuningdek, suvsizlantirilgan uglekislotali balonlar 10 yildan keyin texnik tekshiruvdan oʻtkaziladi. 368. Ballonlarning davriy tekshirilishi toʻldiruvchi zavodlarda yoki toʻldiruvchi stansiyalarda (sinov punktlarida) tashkilot boʻyicha buyruq bilan ajratilgan, ushbu zavod (toʻldiruvchi stansiya)larning xodimlari tomonidan amalga oshirilishi kerak. 369. Xonalarda oʻrnatiladigan gazli ballonlar isitish radiatorlari va boshqa isitish asboblari hamda pechlardan 1 m. dan kam boʻlmagan masofada, ochiq alangali isitish manbalaridan esa – 5 m. dan kam boʻlmagan masofada joylashtirilishi kerak. 370. Payvandlash ustaxonasida 10 tadan koʻp boʻlmagan payvandlash joylari mavjudligida, har bir joyda bittadan kislorodli va atsetilenli zaxira ballonlari boʻlishi lozim. Zaxira ballonlari poʻlat shchitlar bilan toʻsilgan yoki ustaxonaga qoʻshimcha qurilgan maxsus xonalarda saqlanishi kerak. Ustaxonalarda 10 tadan ortiq payvandlash joylari mavjud boʻlganda markazlashgan gaz taʼminoti tashkil etilgan boʻlishi kerak. 371. Ballonlardan gazning kam bosimli sigʻimlarga chiqarilishi faqatgina ushbu gaz uchun moʻljallangan va muvofiq rangga boʻyalgan reduktor orqali amalga oshirilishi kerak. Reduktorning past bosimli kamerasi manometr hamda gaz qayta kiritiladigan sigʻimning ruxsat etilgan tegishli bosimiga rostlangan prujinali saqlovchi klapanga ega boʻlishi kerak. 372. Ventillarning nosozligi tufayli ballonlardagi gazni isteʼmol qilish joyiga chiqarish imkoni boʻlmaganda ular toʻldiruvchi stansiyaga qaytarilishi kerak. 373. Ballonlar (boshmoqlar va qopqoq halqalarini qayta oʻrnatish) va ventillarning taʼmirlanishi toʻldiruvchi zavodlarda amalga oshirilishi kerak. 374. Kislorodli va yonuvchi gazli ballonlarni omborxonaning bitta xonasida saqlash man etiladi. 375. Boshmoqlarga oʻtkazilgan, toʻldirilgan ballonlar vertikal holatda saqlanishi kerak. Ballonlarni yiqilishdan saqlash uchun maxsus jihozlangan joylarga oʻrnatilishi yoki toʻsiqlar bilan toʻsilishi kerak. 376. Boshmoqlari boʻlmagan ballonlar gorizontal holatda yogʻoch rom yoki stellajlarda saqlanishi mumkin. Ochiq maydonchada saqlaganda boshmoqli ballonlarni gorizontal qatorlar orasiga arqon, yogʻoch toʻsinlar yoki rezina qistirmalar qoʻygan holda taxlab joylashtirishga ruxsat etiladi. 377. Ballonlarni taxlab joylashtirganda ularning balandligi 1,5 m. dan oshmasligi kerak. Ballonlarning ventillari bir tomonga qaratilgan boʻlishi kerak. 378. Ballonlarning bir joydan boshqa joyga koʻchirilishi buning uchun maxsus moslashtirilgan aravachalar va boshqa qurilmalar yordamida amalga oshiriladi. 379. Gaz bilan toʻldirilgan ballonlarni tashish ressorli transportda yoki avtokranlarda gorizontal holatda amalga oshirilishi kerak, ballonlar orasiga qistirmalar qoʻyilishi shart. Qistirmalar sifatida ballonlar uchun kesilgan yogʻoch toʻsinlar, shuningdek qalinligi 25 mm dan kam boʻlmagan arqonli yoki rezinali halqalar (bitta ballonga ikkitadan halqa) yoki ballonlarni oʻzaro urilishidan saqlovchi boshqa qistirmalar qoʻllanilishi mumkin. Tashish vaqtida barcha ballonlar ventillari bir tomonga qaratib joylashtirilishi kerak. 380. Ballonlarni maxsus konteynerlarda, shuningdek konteynerlarsiz vertikal holatda tashishga ruxsat etiladi, ularning orasiga qistirmalar hamda agʻdarilish ehtimolining oldini oluvchi toʻsiqlar qoʻyilishi shart. 381. Ballonlarni yuklash, tushirish, tashish va saqlashda ballonlarning agʻdarilishi, shikastlanishi va ifloslanishining oldini olish choralari koʻrilishi kerak. 382. Sigʻimi 12 l. dan ortiq boʻlgan standart ballonlarni tashish va saqlash burab qoʻyiladigan qopqoqlar bilan amalga oshirilishi kerak. 383. Tashkilotning taʼmirlash xizmati uskunalarning, ularning pasportlari, texnik yoʻriqnomalari va ishlab chiqaruvchi tashkilotning boshqa hujjatlarining mehnat xavfsizligi standartlari tizimi talablariga mosligini taʼminlashi lozim. 384. Asbob-uskunalarni zarur texnik holatda tutib turish uchun tashkilotda unga xizmat koʻrsatishni yaxshilash, rejaviy-oldini oluvchi taʼmirlashning qatʼiy bajarilishi va taʼmirlash ishlarining sifatini yaxshilash boʻyicha choralar koʻrilishi lozim. 385. Asosiy asbob-uskunalarni kapital va joriy taʼmirlash, oʻrnatilgan tartibda ishlab chiqilgan va tasdiqlangan ishlarni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Ishlarni tashkil etish loyihalarida taʼmirlashni oʻtkazishga javobgar xodimlar, shuningdek taʼmirlash ishlarining tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlovchi choralar koʻrilishi lozim. 386. Taʼmirlash ishlarini oʻtkazish muddati tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlagan yillik rejali-taʼmirlash jadvaliga asosan belgilanadi. 387. Taʼmirlash ishlarini oʻtkazishda bajarilishi zarur boʻlgan ishlarning bajarilishi texnologik ketma-ketlikda koʻrsatilishi kerak. Bunda quyidagilarni koʻrsatish zarur: ishlarni bajarish usullari va uslublarini; taʼmirlash uchun zarur boʻlgan asbob-uskuna va anjomlarning turlarini; taʼmirlangan asbob-uskuna va anjomlar va ularning qismlarini texnik talablarga javob berishini. 388. Bajarilishi xavfsizlik choralari bilan bogʻliq va maxsus texnologik taʼmirlash jarayonlarini amalga oshirilishi koʻrsatmalari berilgan ishlar taʼmirlash hujjatlarida koʻrsatilishi kerak. 389. Tashkilotlarda pudratchi tashkilotlar tomonidan bajariladigan taʼmirlash, qurilish va montaj ishlari naryad-ruxsatnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim. 390. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarining bajarilish tartibi va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi kerak. 391. Taʼmirlash ishlari bajariladigan hudud toʻsilgan holatda boʻlishi va u yerda xavfsizlik belgilari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 392. Taʼmirlash ishlari boshlanishidan avval, taʼmirlashda band boʻlgan barcha xodimlar ishlarni tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavfsizlik choralariga rioya qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazilishi lozim. 393. Yechib olingan agregatlar, detallar va metall konstruksiyalar yigʻishtirib qoʻyilishi lozim. 394. Taʼmirlash paytida ish joylarini, yoʻllarni, yoʻlaklarni va zinapoyalarni turli narsalar bilan toʻsib qoʻyish taqiqlanadi. 395. Suyuq yonilgʻini saqlash uchun sigʻimlarda va boshqa sigʻimlarda ishlaganda, sigʻimni ulardan boʻshatish zarur. 396. Kompressorni qismlarga ajratish va ichini ochish bilan bogʻliq taʼmirlash ishlarini oʻtkazish uchun uni boshqa barcha texnologik jihozlardan uzib qoʻyish lozim. 397. Taʼmirlash ishlari balandlikda bajarilganda, havoza va taxta toʻshamalar oʻrnatilishi lozim. 398. Havoza va taglik oʻrnatishning imkoni boʻlmasa, xodimlar balandlikda ishlash uchun ehtiyot kamarlari va arqonlardan foydalanishlari shart. Ehtiyot kamarlari va arqonlarning mahkamlanish joyi konstruksiyalarda avvaldan belgilab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 399. Balandlikda taʼmirlash ishlarini bajarganda, asbob-uskuna va materiallarni maydoncha qirgʻogʻiga qoʻyish yoki yerga tashlash taqiqlanadi. Asbob-uskunalarni maxsus sumka yoki qutida saqlash zarur. 400. Xodimlarning quduqlarning ichiga kirgan holda taʼmirlash ishlarini olib borishida ularni shamollatib, ichidagi gazlar butunlay chiqarib yuborilgandan soʻng ruxsat etiladi. 401. Barcha taʼmirlash ishlari, tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan masʼul xodim rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi lozim. 402. Yoritish chiroqlarini taʼmirlash ishlarida faqat 12 V kuchlanishdagi koʻchma lampalar, portlashdan himoyalab yasalgan akkumulyatorli chiroqlardan foydalanish kerak. Yoritish maqsadida mashʼala, gugurt, kerosinli fonarlar, shamchiroqlardan foydalanish taqiqlanadi. 403. Kapital taʼmirlashdan soʻng asbob-uskunani ishga tushirish, tashkilot bosh mexanigi (bosh energetik), mehnat muhofazasi xizmati xodimi, kasaba uyushmasi vakili va bosh muhandis tasdiqlaydigan tegishli dalolatnoma tuzilib, qabul qilingandan soʻng ruxsat beriladi. 404. Taʼmirlash ishlari tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, asbob-uskunalar, materiallar va chiqindilar sexdan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi blokirovka moslamalari oʻz joyiga oʻrnatilishi kerak. 405. Barcha asbob-uskuna va apparaturalarni sozlash ulardan elektr toki uzib qoʻyilganda amalga oshirilishi lozim. 406. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 407. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar. 408. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi va Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi bilan kelishilgan.