Sudlar tomonidan fuqarolik ishlarini apellyatsiya tartibida koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida
(resolution, 2024-03-25)

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi, sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan, shuningdek qonun normalari bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 17-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, fuqarolik ishini apellyatsiya tartibida qayta koʻrib chiqish sud protsessi ishtirokchilarining qonuniy kuchga kirmagan sud hujjati ustidan shikoyat berishga boʻlgan huquqini kafolatlovchi muhim huquqiy institut hisoblanadi. 2. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 383-moddasiga muvofiq, apellyatsiya instansiyasi sudida ish yuritish: a) daʼvo tartibida yuritiladigan ishlar boʻyicha: daʼvogar, javobgar, uchinchi shaxs shikoyati boʻyicha; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil shikoyati boʻyicha, bundan tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan nizolar mustasno; b) alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha: arizachi, manfaatdor shaxs, ular vakillarining shikoyati boʻyicha; v) hakamlik sudining hal qiluv qarori bilan bogʻliq boʻlgan ishlar boʻyicha: hakamlik muhokamasi taraflari, ular vakillarining shikoyati boʻyicha qoʻzgʻatiladi. Apellyatsiya tartibida ish yuritish, shuningdek, ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxsning shikoyati boʻyicha ham qoʻzgʻatilishi mumkin. Ushbu shaxs sud hujjatida koʻrsatilmagan hollarda ham, uning ustidan shikoyat qilish huquqidan foydalanadi. Sud hujjati ustidan apellyatsiya tartibida shikoyat qilish huquqiga, shuningdek, taraflar, uchinchi shaxslar hamda ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxsning huquqiy vorislari ham ega. Bunday holda shikoyatga huquqiy vorislikni tasdiqlovchi hujjat ilova qilinishi lozim. Ishda qatnashayotgan shaxs vakili, shu jumladan, advokat sud hujjati ustidan apellyatsiya tartibida shikoyat qilishga bunday huquq vakolat beruvchi tomonidan berilgan ishonchnomada maxsus koʻrsatilgan holdagina haqli (FPK 69-moddasi ikkinchi qismi). Prokuror ishtirokisiz koʻrilgan ish boʻyicha apellyatsiya protesti tarafning murojaati mavjud boʻlganda keltirilishi mumkin. 3. Qonunga muvofiq, sudning hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya shikoyati (protesti) hal qiluv qarori chiqarilgan kundan eʼtiboran bir oy ichida berilishi yoki elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan elektron hujjat tarzida yuborilishi mumkin. Apellyatsiya shikoyati (protesti) berish muddati oʻtishining boshlanishi, tegishlicha hal qiluv qarori qabul qilingan kunning ertasidan hisoblanadi (FPK 152-moddasi). FPK 262-moddasi uchinchi va toʻrtinchi qismlari mazmuniga koʻra, qoʻshimcha hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya shikoyati (protesti) berish muddati ham asosiy hal qiluv qarori chiqarilgan kundan hisoblanadi. 4. FPK 264-moddasiga muvofiq, birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya shikoyati (protesti) berilgan taqdirda, u ish apellyatsiya instansiyasi sudi tomonidan koʻrib chiqilganidan keyin qonuniy kuchga kiradi. Sudlar shuni inobatga olishi lozimki, mazkur qoida apellyatsiya shikoyati (protesti) hal qiluv qarorining bir qismiga berilgan hollarda ham qoʻllaniladi. 5. Apellyatsiya shikoyati (protesti) apellyatsiya instansiyasi sudi nomiga yoʻllanadi, biroq hal qiluv qarori, ajrim, qarorni qabul qilgan sudga topshiriladi (FPK 385-moddasi). Bevosita apellyatsiya instansiyasi sudiga berilgan shikoyat (protest) FPK 389-moddasida nazarda tutilgan harakatlarni amalga oshirish uchun sud hujjatini qabul qilgan sudga yuborilishi lozim. Har bir shikoyat (protest) kelib tushgan sanasi koʻrsatilgan holda roʻyxatga olinishi lozim. 6. Apellyatsiya shikoyati (protesti) berish muddatini tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnoma ham birinchi instansiya sudiga beriladi va FPK 155-moddasi qoidalari boʻyicha koʻrib chiqiladi. Apellyatsiya shikoyati (protesti) berish muddatini tiklash yoxud rad qilish haqida sud ajrim chiqaradi. Apellyatsiya shikoyati (protesti) berish muddati tiklanganda, sud hal qiluv qarori ijrosini toʻxtatish masalasini hal qiladi, darhol ijro etilishi lozim boʻlgan hal qiluv qarori bundan mustasno. Oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklashni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan FPK 155-moddasi oltinchi qismiga koʻra, xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin. Sudning oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklashni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan shikoyat (protest) berilganda, apellyatsiya instansiyasi sudi shikoyatni (protestni) asosli deb topsa, birinchi instansiya sudi ajrimini bekor qilib, oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklaydi va shikoyat (protest) FPK 386-moddasi talabiga muvofiqligini tekshirish hamda FPK 389-moddasida koʻrsatilgan harakatlarni bajarish uchun ishni birinchi instansiya sudiga yuboradi. 7. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, FPK 155 va 396-moddalari mazmuniga koʻra, ish boʻyicha biror-bir shaxs iltimosnomasi boʻyicha apellyatsiya shikoyati (protesti) berish muddati sud tomonidan uzrli deb topilgan sabablarga asosan tiklanganda, ish boʻyicha boshqa shaxslar tomonidan oʻtkazib yuborilgan muddatni, oʻtkazib yuborilishi sabablaridan qatʼiy nazar, tiklash toʻgʻrisidagi masalani, qoʻshimcha ravishda koʻrib chiqish talab etilmaydi. Bunday shaxslarning apellyatsiya shikoyati (protesti) FPK 386, 387-moddalari talablariga rioya etgan holda apellyatsiya muhokamasi boshlanguniga qadar berilishi va umumiy asoslarda koʻrib chiqilishi lozim. 8. Sudlarga tushuntirilsinki, qonunda apellyatsiya tartibida ish yuritish predmeti borasida muayyan istisnolar belgilangan. Jumladan, quyidagilar ustidan apellyatsiya tartibida shikoyat (protest) berilmaydi: 1) sud buyrugʻi; 2) ustidan shikoyat berilishi qonunda nazarda tutilmagan yoki ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qilmaydigan birinchi instansiya sudi ajrimlari (masalan, nikohdan ajratish haqidagi ishlar boʻyicha er-xotinga yarashish uchun muddat tayinlanishi munosabati bilan ish muhokamasini keyinga qoldirish haqidagi ajrim). 9. FPK 386, 387-moddalarida apellyatsiya shikoyati (protesti)ning mazmuni, shuningdek, unga ilova qilinishi lozim boʻlgan hujjatlar yuzasidan muayyan talablar belgilanganligi sababli, birinchi instansiya sudi shikoyat (protest) bergan shaxs tomonidan ushbu talablarga rioya etilganligini tekshirishi shart. Mazmuni FPK 386-moddasi talablariga javob bermaydigan, shuningdek, FPK 387-moddasi talablari buzilgan holda berilgan shikoyat (protest) sudyaning ajrimi bilan harakatsiz qoldirilib, kamchiliklarini bartaraf etish uchun muddat beriladi. Bu muddat shikoyat (protest) kamchiliklari bartaraf etilishi uchun real imkoniyatlar hisobga olingan holda tayinlanishi lozim. Ajrimda koʻrsatilgan kamchiliklar belgilangan muddatda bartaraf etilsa, shikoyat (protest) dastlab sudga taqdim etilgan kunda berilgan hisoblanadi, aks holda, shikoyat (protest) berilmagan hisoblanib, sudyaning ajrimi bilan qaytariladi. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qonunda “dastlabki” apellyatsiya shikoyati (protesti) berilishi nazarda tutilmagan. Apellyatsiya shikoyati (protesti) birinchi instansiya sudi tomonidan FPK 385 — 387-moddalari talablari bajarilmagan holda apellyatsiya instansiyasi sudiga yuborilgan holda, ish tegishli tarzda rasmiylashtirish uchun birinchi instansiya sudiga yuboriladi. Apellyatsiya instansiyasi sudi tomonidan ish apellyatsiya tartibida koʻrilayotganda boshqa shaxsdan shikoyat (protest) kelib tushgan holda ham ish FPK 389-moddasi talablarini bajarish uchun birinchi instansiya sudiga yuboriladi. 10. Qonunga muvofiq, shikoyat (protest) yuzasidan sudga tushuntirishlar (eʼtirozlar) taqdim etish ishda ishtirok etuvchi shaxs huquqi ekanligini inobatga olib, ularning birinchi instansiya sudiga taqdim etilmaganligi ishni apellyatsiya instansiyasi sudiga yuborishga toʻsqinlik qilmaydi. Shikoyat (protest) yuzasidan tushuntirishlar (eʼtirozlar) ish apellyatsiya instansiyasi sudiga yuborilgandan soʻng kelib tushganda, ular apellyatsiya instansiyasi sudiga qoʻshimcha tarzda joʻnatilib, bir vaqtning oʻzida nusxalari ishda ishtirok etuvchi shaxslarga yuboriladi. 11. FPK 393-moddasiga koʻra, apellyatsiya shikoyati bergan shaxs apellyatsiya instansiyasi sudi maslahatxonaga kirguniga qadar shikoyatni toʻldirishga, oʻzgartirishga yoki undan voz kechishga, protest keltirgan prokuror, shuningdek, yuqori turuvchi prokuror esa, protestni toʻldirishga, oʻzgartirishga yoki qaytarib olishga haqli. Shikoyatdan voz kechilganda, protest qaytarib olinganda, sud apellyatsiya tartibida ish yuritishni tugatish haqida ajrim chiqaradi. Shikoyatdan voz kechilishi (protest qaytarib olinishi) munosabati bilan apellyatsiya tartibida ish yuritishni tugatish masalasi sud majlisida shaxsning shikoyatdan voz kechish (protestni qaytarib olish) vakolati tekshirilgandan soʻng hal qilinadi. Bunda shuni inobatga olish lozimki, FPK 69-moddasi mazmuniga koʻra, vakilning ishonchnomada koʻrsatilgan sud hujjati ustidan shikoyat berish huquqi oʻz-oʻzidan, basharti bu holat ishonchnomada maxsus koʻrsatilgan boʻlmasa, shikoyatdan voz kechish huquqini bermaydi. Agar ish boʻyicha boshqa shaxsning shikoyati mavjud boʻlsa, shikoyatdan voz kechilishi (protest qaytarib olinishi) apellyatsiya tartibida ish yuritish tugatilishiga olib kelmaydi. Agar apellyatsiya shikoyatiga (protestiga) boshqa shaxslar (sherik ishtirokchilar, uchinchi shaxslar) qoʻshilgan boʻlib, ular oʻz arizasidan voz kechmagan hollarda ham apellyatsiya tartibida ish yuritish tugatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunday holda sud ishni koʻrishni qoldiradi va uni birinchi instansiya sudiga FPK 386, 387-moddalari talablariga muvofiq, apellyatsiya shikoyatini rasmiylashtirish uchun yuboradi. Apellyatsiya shikoyatidan voz kechilganda (protest qaytarib olinganda), apellyatsiya instansiyasi sudi tarafga shikoyatdan voz kechilishi (protest qaytarib olinishi) munosabati bilan apellyatsiya tartibida ish yuritish tugatilishi uni kassatsiya shikoyati (protesti) berish huquqidan mahrum etishini tushuntirishi lozim. Apellyatsiya shikoyatidan voz kechilishi (protest qaytarib olinishi) munosabati bilan apellyatsiya tartibida ish yuritish tugatilganda, sud hujjati apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimi chiqarilgan kundan qonuniy kuchga kiradi. 12. Apellyatsiya shikoyati (protesti) berilgandan keyin daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olishi, taraflarning kelishuv bitimi yozma shaklda yoxud elektron hujjat tarzida taqdim etilishi kerak. Bunda taraflarning tasdiqlash uchun taqdim etilayotgan kelishuv bitimi FPK 166, 167-moddalari talablariga javob berishi lozim. Agar daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishi, javobgar tomonidan arz qilingan talablar tan olinishi yoxud taraflarning kelishuv bitimiga erishishi ish apellyatsiya instansiyasi sudida muhokama qilinayotganda amalga oshirilsa, bu haqda sud majlisi bayonnomasiga yozib qoʻyiladi. Apellyatsiya instansiyasi sudi daʼvogarning daʼvodan voz kechishini qabul qilishdan yoki kelishuv bitimini tasdiqlashdan oldin daʼvogarga (taraflarga) ish yuritishni tugatishning FPK 126-moddasida nazarda tutilgan huquqiy oqibatlarini tushuntirishi shart. Apellyatsiya instansiyasi sudi daʼvogarning daʼvo talablaridan voz kechishini qabul qilishda, taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlashda hal qiluv qarorining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligi masalasini muhokama qilishga kirishmasdan, uni bekor qiladi va ish boʻyicha ish yuritishni tugatadi. Agar daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishi, javobgarning arz qilingan talablarni tan olishi yoki taraflarning kelishuv bitimi qonunga zid boʻlsa yoxud boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga xilof boʻlsa, sud bunday voz kechishni qabul qilmaydi yoxud tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlashni rad etadi va ishni apellyatsiya tartibida mazmunan koʻrib chiqadi. 13. Sudning ishda ishtirok etuvchi shaxslarni shikoyat (protest) boʻyicha ishni apellyatsiya instansiyasi sudida koʻrish vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilishi majburiy ekanligi qonunda belgilanganligi sababli ishni koʻrish vaqti va joyi haqida belgilangan tartibda xabardor qilinganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda ishda ishtirok etuvchi shaxslardan biror-birining sud majlisiga kelmaganligi FPK 397-moddasiga muvofiq, ishni koʻrishni keyinga qoldirishga sabab boʻladi. Apellyatsiya instansiyasi sudi ishda ishtirok etuvchi shaxslar ishni koʻrish vaqti va joyi haqida tegishlicha xabardor qilinganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlganda ham, agar ulardan biror-biri kelmaganligi sababini uzrli deb topsa, ishni koʻrishni keyinga qoldirishga haqli. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisiga kelmaganligi sabablari uzrsiz deb topilgan holda, shuningdek kelmaganlik sabablari haqida maʼlumotlar yoxud bu sabablar uzrli ekanligini tasdiqlovchi dalillar mavjud boʻlmaganda, apellyatsiya instansiyasi sudi shikoyat (protest) boʻyicha ishni ularning ishtirokisiz koʻrishga haqli. 14. Taraflardan biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili nizoli huquqiy munosabatdan chiqib ketganda (fuqaroning oʻlimi, yuridik shaxsning qayta tashkil qilinishi, boshqa shaxs foydasiga talabdan voz kechish, qarzning boshqa shaxsga oʻtkazilishi va h.k.) apellyatsiya instansiyasi sudi FPK 47-moddasiga koʻra, protsessual huquqiy vorislik sud protsessining har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkinligini inobatga olgan holda, bunday shaxslarni ularning huquqiy vorislari bilan almashtirishga yoʻl qoʻyadi va ularga ishdagi barcha materiallar bilan tanishishga imkoniyat beradi. Huquqiy vorisning protsessga kirganligi haqida apellyatsiya instansiyasi sudi ajrim chiqaradi. 15. Sudlarning eʼtibori FPK 395-moddasida belgilangan ishni koʻrish muddatlariga rioya qilish zarurligiga qaratilsin. Apellyatsiya shikoyati (protesti) boʻyicha ishni koʻrish muddati alohida hollarda ish oʻta murakkab boʻlgan yoki boshqa alohida hollarda (masalan, bir nechta talablarning bitta ish yuritishga birlashtirilishi, sud jarayoni ishtirokchilarining koʻpligi, qoʻshimcha dalillarni talab qilib olish va tekshirish, ishga mutaxassislarni jalb qilish, sud topshiriqlarini yuborish zarurati va h.k.). apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimi bilan qonunda nazarda tutilgan muddat doirasida uzaytirilishi mumkin (FPK 395-moddasi). 16. Qonunga koʻra, ish apellyatsiya tartibida koʻrilayotganda quyidagilar aniqlanishi lozim: birinchi instansiya sudi ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni toʻliq tekshirgan-tekshirmaganligi; sud aniqlangan deb hisoblagan, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar isbotlangan-isbotlanmaganligi; sudning hal qiluv qarorida, ajrimida, qarorida bayon etilgan xulosalarning ish holatlariga muvofiqligi; moddiy va (yoki) protsessual huquq normalarining buzilgan-buzilmaganligi, ular toʻgʻri qoʻllanilgan-qoʻllanilmaganligi; birinchi instansiya sudi tomonidan qabul qilingan sud hujjatlarining qonun talablariga muvofiqligi. FPK 396-moddasiga muvofiq, apellyatsiya instansiyasi sudi sud hujjatining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini toʻliq hajmda tekshiradi. Sud hujjatini toʻliq hajmda tekshirish deganda, shikoyat (protest) vajlaridan qatʼiy nazar, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida birinchi instansiya sudi tomonidan ishning haqiqiy holatlari toʻliq aniqlanganligi, moddiy va protsessual qonun normalari toʻgʻri qoʻllanilganligi tekshirilishini tushunish lozim. Apellyatsiya instansiyasi sudi shikoyat (protest) vajlaridan qatʼiy nazar, shuningdek arizani koʻrmasdan qoldirish yoki ish yuritishni tugatish uchun asoslar bor-yoʻqligini tekshiradi. 17. Apellyatsiya instansiyasi sudi xolislik va begʻarazlikni saqlagan holda taraflarga oʻz protsessual huquq va majburiyatlarini amalga oshirishi uchun zarur sharoit yaratib berishi shart. Apellyatsiya instansiyasi sudida ishning koʻrilishi kollegial tarzda uch nafar sudyadan iborat tarkibda birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari asosida, biroq FPK 397-moddasida nazarda tutilgan alohida xususiyatlar inobatga olingan holda amalga oshiriladi. Bunda dastlab shikoyat bergan shaxs va uning vakili tushuntirishlari tinglanadi. Sud hujjati ustidan har ikkala taraf shikoyat qilgan boʻlsa, birinchi boʻlib daʼvogar va uning vakili soʻzga chiqadi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlarining tushuntirishlarida shikoyatda (protestda) koʻrsatilmagan vajlarni keltirishga va qoʻshimcha materiallar taqdim etishga haqli. Bunday holda sud boshqa taraf iltimosnomasiga koʻra, yangi vajlar va materiallar boʻyicha tayyorlanish va tushuntirishlar (eʼtirozlar) taqdim etish uchun sud majlisida tanaffus eʼlon qiladi. 18. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, apellyatsiya instansiyasi sudi har qanday dalillarni, shu jumladan, birinchi instansiya sudi muhokamasida boʻlgan va yangidan taqdim etilgan dalillarni tekshirishga haqli. Dalillar birinchi instansiya sudi uchun belgilangan tartib boʻyicha tekshiriladi. Apellyatsiya instansiyasi sudi ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ekspertiza oʻtkazish, dalillarni taʼminlash va talab qilib olish, guvohlarni soʻroq qilish haqidagi va boshqa iltimosnomalarini ular birinchi instansiya sudi tomonidan rad etilganligi sababli, qanoatlantirmasdan qoldirishga haqli emas. Apellyatsiya instansiyasi sudi yangi taqdim qilingan dalillarni tekshirishni rad qilishni ajrimda asoslantirishi lozim. 19. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, apellyatsiya instansiyasi sudi tomonidan birinchi instansiya sudida arz qilinmagan yangi talab, shuningdek, daʼvo muddatini qoʻllash haqidagi talab qabul qilinishi va koʻrilishi mumkin emas. 20. Apellyatsiya instansiyasi sudi tomonidan ish yuritishni toʻxtatib turish FPK 10-bobida nazarda tutilgan asoslar va tartibda amalga oshiriladi. Ish yuritish tiklanganligi toʻgʻrisida apellyatsiya instansiyasi sudi ajrim chiqaradi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarni ish koʻriladigan kun toʻgʻrisida xabardor qiladi. 21. Apellyatsiya instansiyasi sudi ishni koʻrish natijalari boʻyicha ajrim chiqaradi. Apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimda shikoyatning (protestning) har bir vajini muhokama qilishi, uning asosli yoki asossiz ekanligi haqidagi oʻz xulosasini bayon etishi shart. Shuni inobatga olish lozimki, asoslantirilgan ajrim tuzilishi keyinga qoldirilgan va sud majlisida uning xulosa qismi eʼlon qilinganda apellyatsiya instansiyasi sudi majlisida raislik qiluvchi ishda ishtirok etuvchi shaxslar asoslantirilgan ajrim bilan qachon tanishishi mumkinligini tushuntirishi kerak. Apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimining xulosa qismida FPK 399-moddasida belgilangan vakolatlar doirasida ishni koʻrish natijalari toʻgʻrisidagi xulosalar, shu jumladan, sud xarajatlari taqsimlanishi nazarda tutilishi lozim. Apellyatsiya instansiyasi sudi qabul qilingan ajrimni eʼlon qilganidan soʻng, sud protsessi ishtirokchilariga uning mazmun-mohiyatini tushuntirishi shart. 22. FPK 3991-moddasiga muvofiq, sud hujjatini apellyatsiya tartibida bekor qilishga yoki oʻzgartirishga quyidagilar asos boʻladi: 1) ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar toʻliq aniqlanmaganligi; 2) sud aniqlangan deb hisoblagan, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarning isbotlanmaganligi; 3) sudning hal qiluv qarorida bayon etilgan xulosalarning ish holatlariga muvofiq kelmasligi; 4) moddiy va (yoki) protsessual huquq normalarining buzilganligi yoki notoʻgʻri qoʻllanilganligi. Qonunga koʻra, mazmunan toʻgʻri boʻlgan sud hujjati faqat rasmiy, yaʼni ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatli boʻlmagan asoslar (masalan, sud muzokaralarini oʻtkazish tartibi buzilganligi, davlat bojining asossiz kamaytirilganligi yoki toʻlovi kechiktirilganligi va h.k.) boʻyicha bekor qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 23. Moddiy huquq normalarini buzish yoki notoʻgʻri qoʻllash deganda, birinchi instansiya sudi tomonidan qoʻllanilishi lozim boʻlgan qonun yoki boshqa qonun hujjati qoʻllanilmaganligi yoxud qoʻllanilishi lozim boʻlmagan qonun yoki boshqa qonun hujjati qoʻllanilganligi, qonunning yoki boshqa qonun hujjatining notoʻgʻri talqin qilinganligi tushuniladi. Shuni nazarda tutish lozimki, protsessual huquq normalari buzilishi yoki notoʻgʻri qoʻllanilishi ishning notoʻgʻri hal etilishiga olib kelgandagina, hal qiluv qarori, ajrim, qarorni bekor qilishga asos boʻladi. Protsessual huquq normalari buzilishi yoki notoʻgʻri qoʻllanilishi, FPK 3993-moddasi ikkinchi qismida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda ham sud hujjatini bekor qilishga asos boʻlishi mumkin. 24. FPK 399-moddasiga muvofiq, apellyatsiya instansiyasi sudi quyidagilarga haqli: 1) hal qiluv qarorini oʻzgarishsiz qoldirishga, shikoyatni (protestni) esa qanoatlantirmaslikka; 2) ishni yangidan koʻrish uchun yubormasdan hal qiluv qarorini oʻzgartirishga yoki uni butunlay yoki qisman bekor qilishga va yangi hal qiluv qarori chiqarishga; 3) hal qiluv qarorini qisman yoki butunlay bekor qilishga hamda FPK 122 va 124-moddalarida koʻrsatilgan asoslarga koʻra arizani koʻrmasdan qoldirishga yoxud ish yuritishni tugatishga; 4) FPK 3993-moddasi ikkinchi qismi 2 va 4-bandlarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, hal qiluv qarorini bekor qilishga va ishni yangidan koʻrish uchun yuborishga haqli. 25. Apellyatsiya instansiyasi sudi arz qilingan daʼvo talabi doirasida ishda mavjud va qoʻshimcha taqdim qilingan hujjatlar (dalillar) asosida ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan yangi holatlarni aniqlashi va shundan kelib chiqib, oʻz vakolati doirasida qaror qabul qilishga haqli. 26. Apellyatsiya instansiyasi sudi, agar birinchi instansiya sudi ish holatlarini har tomonlama va toʻliq aniqlab, qonuniy, asosli hamda adolatli sud hujjati chiqargan, degan xulosaga kelsa, birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini, ajrimni, qarorni oʻzgarishsiz, shikoyatni (protestni) esa qanoatlantirmasdan qoldiradi. Apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimida shikoyat (protest) vajlari asossiz va sud hujjatining bekor qilinishi yoxud oʻzgartirilishiga asos boʻlmaydi deb topilganligi sabablari koʻrsatib oʻtilishi lozim. 27. Apellyatsiya instansiyasi sudi, agar shunday qaror qabul qilinishiga sabab boʻluvchi holatlar aniqlansa, FPK 122 va 124-moddalarida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha hal qiluv qarorini butunlay yoki qisman bekor qilishga, arizani koʻrmasdan qoldirishga yoxud ish yuritishni tugatishga haqli. 28. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 3993-moddasi ikkinchi qismi 2 va 4-bandlarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgandagina, apellyatsiya instansiyasi sudi tomonidan ish yangidan koʻrish uchun birinchi instansiya sudiga yuborilishiga yoʻl qoʻyiladi. FPK 3993-moddasi ikkinchi qismi 4-bandida nazarda tutilgan asos boʻyicha ishni yangidan koʻrish uchun asossiz yuborilishiga yoʻl qoʻyilishi holatlarini oldini olish maqsadida, apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimida oʻz xulosalarini asoslantirishi, shuningdek, birinchi instansiya sudi tomonidan ishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari toʻgʻrisidagi masala hal qilingan shaxsning protsessual holatini (qoʻshimcha daʼvogar, qoʻshimcha javobgar, nizo predmetiga nisbatan mustaqil talab bilan arz qiladigan uchinchi shaxs, manfaatdor shaxs) koʻrsatishi lozim. Apellyatsiya instansiyasi sudi ish boʻyicha FPK 3993-moddasi ikkinchi qismida nazarda tutilgan boshqa holatlarni aniqlasa, birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori, ajrimi, qarorini bekor qilishi va yangi sud hujjati qabul qilishi mumkin. 29. Shuni nazarda tutish lozimki, sud xarajatlarini taqsimlash masalasining hal etilmaganligi yoki notoʻgʻri hal etilganligi oʻz-oʻzidan sudning hal qiluv qarorini bekor qilishga yoxud oʻzgartirishga asos boʻlmaydi. Bunday holda apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimining xulosa qismida sud xarajatlarini FPK 138 — 141-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha yangidan taqsimlash haqida koʻrsatiladi. 30. Apellyatsiya instansiyasi sudi FPK 261, 262 va 263-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda oʻz tashabbusi bilan yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslar arizasiga binoan quyidagilarga haqli: apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimi yozuvida yoʻl qoʻyilgan xatolarni va aniq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni tuzatishga; qoʻshimcha ajrim chiqarishga; ajrimni tushuntirishga. Ushbu masalalar sud majlisida ishda ishtirok etuvchi shaxslarni uni oʻtkazish vaqti va joyi haqida xabardor qilgan holda koʻriladi. Biroq, mazkur shaxslarning kelmaganligi bu masalalarni hal etish uchun toʻsqinlik qilmaydi. 31. FPK 400-moddasiga muvofiq, taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar, shuningdek, ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxslar birinchi instansiya sudi ajrimi ustidan faqat quyidagi hollarda xususiy shikoyat (protest) berishi mumkin: agar bunday huquq FPK normasida bevosita nazarda tutilgan boʻlsa; agar sudning ajrimi ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qilsa. Birinchi instansiya sudining boshqa ajrimlari ustidan xususiy shikoyat (protest) berilmaydi, biroq bunday ajrimlarga nisbatan eʼtirozlar apellyatsiya shikoyatiga (protestiga) kiritilishi mumkin. Birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan apellyatsiya tartibida xususiy shikoyat (protest) berish va koʻrish hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya shikoyati (protesti) berish va koʻrish uchun nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha amalga oshiriladi. 32. Birinchi instansiya sudi ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berish uchun FPK 400-moddasi birinchi qismida belgilangan yigirma kunlik muddat sud ajrimi taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga topshirilgan yoki yuborilgan kundan hisoblanadi. 33. FPK 402-moddasiga muvofiq, apellyatsiya instansiyasi sudi xususiy shikoyatni (protestni) koʻrib chiqib: 1) ajrimni oʻzgarishsiz qoldirishga; 2) ajrimni bekor qilishga va ishni mazmunan koʻrish uchun birinchi instansiya sudiga yuborishga; 3) ajrimni butunlay yoki qisman oʻzgartirishga yoxud bekor qilishga va masalani mazmunan hal qilishga haqli. Birinchi instansiya sudi tomonidan ariza sudning ish yurituviga qabul qilinib, ish qoʻzgʻatilgandan soʻng chiqarilgan ajrim bekor qilinganda (masalan, daʼvoni taʼminlash, arizani koʻrmasdan qoldirish, ish yuritishni tugatish va h.k.) apellyatsiya instansiyasi sudi ishni mazmunan koʻrib chiqish uchun birinchi instansiya sudiga yuboradi. Birinchi instansiya sudining ish qoʻzgʻatilgunga qadar chiqarilgan ajrimi (masalan, arizani qaytarish yoxud qabul qilishni rad qilish toʻgʻrisidagi) bekor qilinganda, apellyatsiya instansiyasi sudi bekor qilingan ajrim chiqarilishiga sabab boʻlgan protsessual masalani oʻzi mazmunan hal qiladi. 34. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 4021-moddasiga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha birinchi instansiya sudi qarori ustidan berilgan apellyatsiya shikoyati (protesti) birinchi instansiya sudi ajrimi ustidan shikoyat (protest) berish uchun qonunda nazarda tutilgan qoidalar va tartibda koʻrib chiqiladi. 35. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, apellyatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudi tomonidan ish boʻyicha chiqarilgan xususiy ajrimning qonuniyligi va asosliligini tekshirishga hamda u asossiz chiqarilganligi aniqlangan taqdirda, uni bekor qilishga haqli. 36. FPK 276-moddasi talablariga muvofiq, apellyatsiya instansiyasi sudining har bir majlisida, shuningdek, sud majlisidan tashqarida amalga oshirilgan protsessual harakati toʻgʻrisida bayonnoma tuziladi. 37. Ish boshqa shaxsning apellyatsiya shikoyati yoki apellyatsiya protesti boʻyicha koʻrilgandan soʻng sudga kelib tushgan shikoyat (protest) uni bergan shaxsga sud hujjatlari ustidan kassatsiya tartibida shikoyat qilish (protest keltirish) huquqi tushuntirilgan holda qaytariladi. 38. Fuqarolik ishlarini oʻz vaqtida va toʻgʻri hal etilishini taʼminlash maqsadida Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlariga ishlarni apellyatsiya tartibida koʻrish boʻyicha sud amaliyotini har chorakda umumlashtirish tavsiya etilsin. 39. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2001-yil 1-iyundagi “Fuqarolik ishlarini apellyatsiya, kassatsiya va nazorat tartibida koʻrish amaliyoti haqida”gi 4-sonli, 2018-yil 30-noyabrdagi “Sudlar tomonidan fuqarolik ishlarini apellyatsiya va kassatsiya tartibida koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida”gi 33-sonli qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.