Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseylariga oʻqishga kirayotgan fuqarolar hamda tahsil olayotgan oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-10-12)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 11-avgustdagi 508-son “Temurbeklar maktabi” harbiy-akademik litseylariga oʻqishga kirayotgan (tahsil olayotgan) nomzodlarni (oʻquvchilarni) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati va Sogʻliqni saqlash vazirligi qaror qiladi: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseylariga oʻqishga kirayotgan fuqarolar hamda tahsil olayotgan oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseylariga (bundan buyon matnda litseylar deb yuritiladi) oʻqishga kirayotgan fuqarolar (bundan buyon matnda nomzodlar deb yuritiladi) va tahsil olayotgan oʻquvchilarni (bundan buyon matnda oʻquvchilar deb yuritiladi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibini belgilaydi. 1. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish nomzod va oʻquvchilarning sogʻligʻining holatiga koʻra litseyga oʻqishga kirish yoki tahsil olishga yaroqliligini aniqlash maqsadida amalga oshiriladi. 2. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish: nomzodlarning tibbiy koʻrigi — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyat (shahar) sogʻliqni saqlash boshqarmasi boshligʻi bilan kelishilgan holda, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati (bundan buyon matnda DXX deb yuritiladi) boshqarmasi (organi) rahbari tomonidan tasdiqlangan harbiy-tibbiy komissiya (bundan buyon matnda HTK deb yuritiladi); oʻquvchilarning tibbiy koʻrigi — DXX tasarrufidagi HTK tomonidan amalga oshiriladi. 3. Nomzod va oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazuvchi HTK tarkibiga Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent shahar va viloyatlar oʻsmirlar va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordam koʻrsatish muassasalari (boʻlimlari) shifokor-mutaxassislari (jarroh, terapevt, dermatovenerolog, stomatolog, oftalmolog, otorinolaringolog, psixiatr va nevropatolog) jalb qilinadi. Oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazuvchi HTK tarkibini shakllantirishda Toshkent shahar sogʻliqni saqlash bosh boshqarmasi va Surxondaryo viloyati sogʻliqni saqlash boshqarmasidan tegishli bosh mutaxassislar jalb etilishi mumkin. DXX boshqarmasi (organi) masʼul xodimlari HTK raisi va kotibi hisoblanadi. 4. HTKning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: nomzodlar va oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish; ruhiy-asab, teri-tanosil kasalliklari va narkologik dispanserlari, ftiziatriya va pulmonologiya (silga qarshi dispanserlar) hamda OITSga qarshi kurash markazlari, shuningdek Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining hududiy boshqarmalarida hisobda turishi yoki turmasligi toʻgʻrisida olingan maʼlumotnomalarning mavjudligini tekshirish; nomzodlar va oʻquvchilarni qoʻshimcha tekshiruv va davolashga yoʻnaltirish, qoʻshimcha tekshiruv va davolashdan soʻng ularning HTKga kelishlarini nazoratga olish; sogʻligʻining holatiga koʻra nomzodlarni litseylarga oʻqishga kirishga, oʻquvchilarni litseylarda oʻqishga yaroqliligi yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida xulosalar qabul qilish; tibbiy va ekspert hujjatlarni sifatli rasmiylashtirish; nomzodlar va oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari boʻyicha hisobot tayyorlash va ushbu hisobotni DXX markaziy harbiy-tibbiy komissiyasiga (bundan buyon matnda MHTK deb yuritiladi) taqdim etish. 6. HTKga uslubiy hamda amaliy yordam koʻrsatish Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Oʻsmirlar va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markazi huzuridagi respublika muqobil tibbiy komissiyasi (bundan buyon matnda RMTK deb yuritiladi) va MHTKga yuklanadi. 7. Nomzod va oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy diagnostik tekshiruvlar roʻyxatiga muvofiq tahliliy (laboratoriya) va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar, zarurat tugʻilganda esa tibbiy koʻrsatmalarga koʻra boshqa tibbiy tekshiruvlar DXX tasarrufidagi harbiy-tibbiy muassasalarda bepul amalga oshiriladi. Mazkur majburiy diagnostik tekshiruvlarni DXX tasarrufidagi harbiy-tibbiy muassasalarda amalga oshirishning iloji boʻlmagan hollarda, ushbu tekshiruvlar HTK raisi tomonidan berilgan yoʻllanmaga asosan davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasalarida amalga oshiriladi. 8. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzodlar yoki oʻquvchilar tomonidan ularning sogʻligʻi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilgan, shuningdek dispanser kuzatuviga oid turli tibbiy hujjatlarning taqdim etilishi ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishidan ozod etmaydi. 9. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida HTK tomonidan nomzod va oʻquvchilarning yaroqlilik darajasini aniqlash maqsadida mazkur Nizomning 2-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha koʻrsatmalar, mazkur Nizomning 3-ilovasida keltirilgan kasalliklar, jismoniy nuqsonlar jadvali va ayrim moddalarga beriladigan sharhlar (bundan buyon matnda kasalliklar jadvali deb yuritiladi), mazkur Nizomning 4-ilovasida keltirilgan nomzod va oʻquvchilar sogʻligʻi va jismoniy rivojlanishining holatiga nisbatan qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar roʻyxati hamda mazkur Nizomning 5-ilovasida keltirilgan boʻy va tana vazni nisbatidan (meʼyorda va oziqlanish buzilishida) foydalangan holda yozma xulosa qabul qilinadi. 10. Sirtdan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish taqiqlanadi. 11. HTK xulosalari maslahatlashilgan holda, HTK aʼzolarining koʻpchilik ovozi bilan qabul qilinadi. Nomzod yoki oʻquvchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jarayonida aniqlangan kasalliklar, jarohatlar va jismoniy nuqsonlar natijasidagi aʼzolar faoliyatining buzilishi darajasini aniqlash uchun tor doiradagi shifokor-mutaxassislar koʻrigidan oʻtkazishga zarurat tugʻilganda, ular HTK tomonidan RMTKga yuboriladi. 12. HTK tomonidan chiqarilgan xulosa, agar xulosada boshqa muddat belgilangan boʻlmasa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sanasidan boshlab olti oy mobaynida haqiqiy hisoblanadi. 13. Nomzod yoki oʻquvchining oʻzi yoxud uning qonuniy vakili HTK tomonidan chiqarilgan xulosadan norozi boʻlgan hollarda MHTKga yoxud belgilangan tartibda sudga shikoyat qilishlari mumkin. Bunda, HTK tomonidan berilgan xulosalarni MHTK qayta koʻrib chiqadi. 14. Nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish DXX tasarrufidagi harbiy-tibbiy muassasalarda quyidagi bosqich va muddatlarda amalga oshiriladi: dastlabki — joriy yilning noyabr oyida; yakuniy — keyingi yilning may oyida. 15. Nomzodlarni tibbiy koʻrikka yoʻllashda DXX organi va boʻlinmasi shaxsiy tarkib bilan ishlash xodimlari tomonidan HTKga quyidagilar taqdim etiladi: a) ruhiy-asab, teri-tanosil kasalliklari va narkologik dispanserlari, ftiziatriya va pulmonologiya (silga qarshi dispanserlar) hamda OITSga qarshi kurash markazlari, shuningdek Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining hududiy boshqarmalaridan, nomzodning ushbu muassasalarda hisobda turish yoki turmasligi toʻgʻrisida maʼlumotnomalar; b) davolash-profilaktika muassasalaridan — ambulator bemorning tibbiy kartalari va ularga ilova qilingan varaqlarni (025-1u-shakli), kasallik tarixidan koʻchirmalar, dispanser va shifokor kuzatuvi haqidagi maʼlumotlar, shifokorlarning xulosalari, nomzodning oxirgi profilaktik emlashlar haqidagi varaqasidan koʻchirma (profilaktik emlashlar rejasiga asosan), shuningdek qon guruhi va rezus mansubligi (faktori) haqidagi maʼlumotlari hamda nomzodlarning sogʻligʻini tavsiflovchi boshqa tibbiy hujjatlar; v) nomzod tahsil olgan umumiy oʻrta taʼlim tashkilot sinf rahbari tomonidan beriladigan tavsifnoma; g) nomzodning familiyasi, ismi, otasining ismi, tugʻilgan yili va oyi, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish maqsadi koʻrsatilgan, mazkur Nizomning 6-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanma. 16. Nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan oldin davlat sogʻliqni saqlash tizimi tasarrufidagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan ularda ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi amalga oshiriladi. 17. Boʻyi 165 santimetrdan past boʻlgan nomzod tibbiy koʻrikka qoʻyilmaydi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun taqdim etilgan yoʻllanmada nomzodning boʻyi koʻrsatilib, HTK raisi imzosi hamda muhri bilan tasdiqlangan holda, tibbiy koʻrikka yoʻllagan DXX organi va boʻlinmasi shaxsiy tarkib bilan ishlash xodimlariga qaytariladi. Nomzodlar soni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jarayonida bir ish kuni mobaynida 50 nafardan oshmasligi lozim. Nomzodlar HTK shifokor-mutaxassislari tomonidan mazkur Nizomning 2-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha koʻrsatmalarga muvofiq tibbiy tekshiruvlardan oʻtkaziladi. Tibbiy tekshiruv natijalari mazkur Nizomning 7-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyiga oʻqishga kirayotgan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi. 18. Nomzodning yaroqlilik toifasini aniqlashda shifokor-mutaxassislar bir toʻxtamga kela olmagan hollarda, ambulator yoki statsionar ravishda tibbiy tekshiruv oʻtkazish uchun HTK raisi tomonidan berilgan yoʻllanmaga asosan davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasasiga yuboriladi. Yoʻllanmada dastlabki tashxis va tibbiy tekshiruvda aynan nimaga aniqlik kiritilishi lozimligi koʻrsatiladi. Davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan sogʻlik holatini tekshirish dalolatnomasiga kiritiladi. Dalolatnoma davolash-profilaktika muassasasi bosh shifokori va tibbiy tekshiruv oʻtkazgan shifokor-mutaxassis tomonidan imzolanadi hamda unga davolash-profilaktika muassasining gerbli muhri qoʻyiladi. HTK taqdim qilingan tibbiy tekshiruv natijalarini koʻrib chiqadi, nomzodning sogʻligi, jismoniy rivojlanish holati va boshqa barcha maʼlumotlarni inobatga olgan holda uning oʻqishga kirishga yaroqlilik masalasini hal qiladi. 19. Nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalariga koʻra HTK tomonidan quyidagi xulosalardan biri qabul qilinadi: nomzod “Temurbeklar maktabi” yoki “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyiga oʻqishga kirishga yaroqli; nomzod “Temurbeklar maktabi” yoki “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyiga oʻqishga kirishga yaroqsiz. 20. DXX boʻlinma yoki organlari nomzodlarning yigʻmajildlari va tibbiy tekshiruvdan oʻtkazishga oid barcha hujjatlarini litseyga yuboradi. 21. Oʻquvchilar tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi uchun litsey direktori tomonidan mazkur Nizomning 6-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanmaga muvofiq HTKga yuboriladi. 22. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yoʻllanayotgan oʻquvchining quyidagi hujjatlari HTKga taqdim etiladi: yoʻllanma; tibbiy tavsifnoma; ambulator bemorning tibbiy varaqasi (kartasi). 23. Oʻquvchi quyidagi holatlarda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi: oʻqish mobaynida olingan yoki oʻqishga kirish vaqtida aniqlanmagan, litseyda oʻqishga monelik qiladigan kasallik yoki shikastlanish (jarohat) yoki uning asoratlari aniqlanganda; ikki oy va undan ortiq muddatda salomatligiga koʻra oʻqish jarayonida qatnashmagan hollarda. 24. HTK oʻquvchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda uning barcha tibbiyotga oid hujjatlarini oʻrganib chiqadi va oʻquvchini litseyda tahsil olishga yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida xulosa qabul qiladi. HTK tashxisga aniqlik kiritish maqsadida oʻquvchilarni qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlardan oʻtishi uchun davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi hududiy davolash-profilaktika muassasalariga yuborishi mumkin. Bunda, ushbu muassasalar tomonidan oʻtkazilgan qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar natijalari mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan sogʻliq holatini tekshirish dalolatnomasida koʻrsatiladi. 25. Tibbiy koʻrik yakuniga koʻra HTK quyidagi xulosalardan birini qabul qiladi: oʻquvchi “Temurbeklar maktabi” yoki “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyida tahsil olishga yaroqli; oʻquvchi “Temurbeklar maktabi” yoki “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyida tahsil olishga vaqtincha yaroqsiz, keyingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan statsionar (ambulator) ravishda davolanishga muhtoj; oʻquvchi “Temurbeklar maktabi” yoki “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyida tahsil olishga yaroqsiz. 26. HTK tomonidan oʻquvchining tahsil olishga vaqtincha yaroqsizligi toʻgʻrisida xulosa chiqarilganda, oʻquvchi litseyning tibbiyot punktida ambulator ravishda yoki davlat sogʻliqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasasida davolanadi. Oʻquvchining statsionar yoki ambulator ravishda davolanish muddati tugaganidan soʻng uni vaqtincha tahsil olishga yaroqsiz deb topgan HTKda takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. 27. Kasalliklar jadvaliga muvofiq oʻquvchining tahsil olishiga toʻsqinlik qiladigan kasalliklar yoki shikastlanish (jarohat) oqibatlari mavjud boʻlganda tekshiruv natijalari HTK tomonidan mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyi oʻquvchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi, shuningdek mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma toʻrt nusxada rasmiylashtiriladi va MHTK ga tasdiqlash uchun yuboriladi. MHTK tomonidan tasdiqlangan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning uch nusxasi uni tuzgan HTKga qaytariladi (birinchi nusxasi litsey uchun, ikkinchi nusxasi oʻquvchiga berish uchun, uchinchi nusxasi HTK uchun) va toʻrtinchi nusxasi MHTKda qoladi. 28. HTK tomonidan takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan oʻquvchi kasalliklar jadvaliga muvofiq litseyda tahsil olishga yaroqli deb topilsa, tekshiruv natijalari mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyi oʻquvchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi, shuningdek unga mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi. Maʼlumotnoma MHTK tomonidan tasdiqlangandan keyin litseyning yuridik manziliga yuboriladi. 29. Oʻquvchilarni sogʻligʻining holati yoki boshqa sabablarga koʻra HTK tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishning imkoni boʻlmasa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish MHTK raisi tomonidan belgilanadi. 30. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchilar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ularning salomatlik holati, HTK hamda RMTKning xulosalari quyidagi tibbiy hujjatlarda qayd etiladi: a) nomzodlarga: mazkur Nizomning 7-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyiga oʻqishga kirayotgan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasida; mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan sogʻliq holatini tekshirish dalolatnomasida, ambulator bemorning tibbiy kartasi va unga ilova qilinadigan varaqada (025-1u-shakli); mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomada; mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida; b) oʻquvchilarga: mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan sogʻliq holatini tekshirish dalolatnomasida, ambulator bemorning tibbiy kartasi va unga ilova qilinadigan varaqada (025-1u-shakli); mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyi oʻquvchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasida; mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomada; mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomada; mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida. 31. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobi HTKlarning kotiblari tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan barcha nomzodlar va oʻquvchilar uchun yuritiladi. Yigʻilish bayonnomalari kitobida yigʻilish oʻtkazilgan sanada HTK yigʻilishining bayonnomasi HTK raisi, yigʻilishda qatnashgan HTK aʼzolari (kamida ikki nafar) va HTK kotibi tomonidan imzolanadi. HTK va RMTK xulosalari nomzod va oʻquvchilarga tibbiy koʻrik yakunlangan vaqtda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasida imzo qoʻydirib yetkaziladi. 32. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzodlar va oʻquvchilarning tugʻilganligi toʻgʻrisidagi guvohnomasi (biometrik pasporti, identifikatsiya ID-kartasi) maʼlumotlari, shikoyatlari, kasallikning anamnezi, obyektiv tekshiruv natijalari, toʻliq holda tashxisi hamda HTK va RMTK xulosasi qayd etiladi. Ushbu kitobning “Shikoyatlar va kasallik anamnezi” ustunida kasallik tarixining tartib raqami va statsionar sharoitda davolanishda boʻlgan davri koʻrsatiladi. 33. HTK shifokor-mutaxassislari koʻrigi natijalari va xulosalari ambulator bemorning tibbiy varaqasiga, mazkur Nizomning 7-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyiga oʻqishga kirayotgan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga yozib qoʻyiladi va shifokor-mutaxassislarning shaxsiy muhri bilan tasdiqlanadi. Soʻng HTK raisi va kotibi tomonidan imzolanib, HTK muhri bilan tasdiqlanadi. Zarurat tugʻilganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi. 34. HTK tomonidan nomzodlarni litseyga oʻqishga kirishga, oʻquvchilarni tahsil olishga yaroqli deb topilgan taqdirda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilish bayonnomalari kitobiga obyektiv maʼlumotlarni qayd etmagan holda “sogʻlom” deb yoziladi. Nomzodlarni oʻqishga kirishga, oʻquvchilarni tahsil olishga yaroqliligini cheklamaydigan baʼzi kasalliklar yoki jismoniy nuqsonlar aniqlansa, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilish bayonnomalari kitobida ularga qisqacha taʼrif berish va tashxisni koʻrsatishga ruxsat etiladi. 35. HTKlar nomzodlarni litseyga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topganda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilish bayonnomalari kitobiga qisqa yozuvlar (nomzodlarning tugʻilganlik toʻgʻrisidagi guvohnomasi (biometrik pasporti, identifikatsiya ID-kartasi) maʼlumotlari, tashxis, HTK xulosasi) kiritiladi. 36. HTK tomonidan oʻquvchiga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma rasmiylashtirilganda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida qisqa yozuvlarni (oʻquvchining tugʻilganlik toʻgʻrisidagi guvohnoma (biometrik pasport, ID-kartasi) maʼlumotlari, tashxis, HTK xulosasi) kiritiladi. Bunda, mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning bir nusxasini mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilish bayonnomalari kitobida ilova sifatida saqlanishi lozim. 37. Nomzodlar yoki oʻquvchilar takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida MHTK tomonidan chiqarilgan xulosa, uning bayonnomasi raqami va sanasi yozib qoʻyiladi. 38. Nomzodlar va oʻquvchilarga rasmiylashtirilgan, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma xamda oʻquvchilarga rasmiylashtirilgan mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma tasdiqlash uchun MHTKga taqdim qilinadi. Mazkur maʼlumotnoma va kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma MHTK tomonidan tasdiqlangandan soʻng yuridik kuchga ega boʻladi. 39. HTKda yuritiladigan harbiy-tibbiy komissiyaning yigʻilish bayonnomalari kitobi uch yil, HTKning hujjatlari besh yil davomida saqlanadi. Saqlash muddati tugagandan soʻng yuqorida keltirilgan hujjatlar belgilangan tartibda yoʻq qilinadi. 40. Mazkur Nizom talablarini buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradi. 1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan. 2. Umumiy peshob tahlili. 3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili 4. “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili. 5. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili. 6. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITSga qarshi kurash markazlaridan). 7. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili. 8. Elektrokardiografiya (kardiolog yoki shifokor-funksional tekshiruvlar oʻtkazadigan mutaxassisning yozuv xulosasi bilan). 9. Fibroezofagogastroduodenoskopiya. 10. Ichki aʼzolar ultratovush tekshiruvi. 11. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi, otasining ismi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi). 12. Ruhiy-asab, silga qarshi, teri-tanosil kasalliklari va narkologik dispanserlar, shuningdek OITSga qarshi kurash markazlaridan maʼlumotnomalar. 1. Litseyga oʻqishga kirayotgan nomzodlarning yaroqlilik toifasini belgilashda kasallik yoki jismoniy nuqsonlarning xususiyati, ularning jismoniy rivojlanish darajasi, organizmning mehnatga layoqati va funksional moslashuv saviyasi, taʼlim jarayonining oʻziga xos shart-sharoitlari va kelgusi xizmat istiqbolini inobatga olish lozim. 2. Mutaxassis shifokorlar tomonidan oʻtkaziladigan tibbiy tekshiruvlar maxsus ajratilgan yorugʻ, issiq va keng xonalarda kunduzgi yorugʻlikda amalga oshiriladi. Kunduzgi yorugʻlikdan foydalanishning imkoni boʻlmasa, xona mutaxassis shifokorlar ishi uchun yetarli darajada sunʼiy ravishda yoritilishi lozim. Har bir shifokorga alohida xona ajratiladi. 3. Tibbiy tekshiruv nomzod va oʻquvchining tibbiyotga oid va boshqa hujjatlari oʻrganib chiqilgandan soʻng oʻtkaziladi. Tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchilar salomatligining holati, ular oʻz salomatliklari holatiga shikoyat qilish-qilmasliklaridan qatʼiy nazar savol-javob oʻtkazish, anamnez yigʻish va har tomonlama obyektiv tekshiruv yoʻli bilan aniqlanadi. 4. Tibbiy tekshiruv ommaviy tarzda oʻtkazilganda shifokorlar harbiy-tibbiy ekspertiza uslubidan foydalanadi. Ushbu uslubiyat tibbiy tekshiruvdan oʻtkazilayotgan nomzod va oʻquvchi salomatligi haqida maʼlumot olishga kam vaqt sarflashga imkon beradi, ammo nomzod va oʻquvchining sogʻligʻi holati boʻyicha barcha maʼlumotni yigʻishga monelik qilmaydi. 5. Tibbiy tekshiruv jarayonida nafaqat jismoniy nuqsonni aniqlash va kasallik xususiyatini belgilash, balki xastalangan aʼzo va tizim faoliyatining buzilishi va uning kompensatsiyalanish darajasi hamda organizmning umumiy funksional moslashuvini belgilash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa tegishli ekspert xulosasini qabul qilishga asos boʻladi. 6. Kasallik yoki jismoniy nuqson gumon qilinayotgan barcha hollarda nomzodning (oʻquvchining) sogʻligʻi holatiga oid oʻzgarishlarni aniqlash maqsadida tegishli shifokorlar tomonidan tekshirilishi, shuningdek tibbiy uskunalar yordamida tadqiqotlardan oʻtkazilishi shart. 7. Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida quyidagi asosiy antropometrik koʻrsatkichlar baholanadi: tananing boʻyi va vazni, koʻkrak qafasining aylanasi, oʻpkalarning hayotiy sigʻimi, qoʻl panjasining kuchi va tananing koʻtarish kuchlari hisoblanadi. Antropometrik tekshiruvlar oʻrta tibbiyot xodimlari tomonidan, texnik soz va metrologiya tekshiruvidan oʻtkazilgan oʻlchov uskunalari yordamida amalga oshiriladi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchilar yechingan boʻlib, faqat pastki ichki kiyimda boʻlishlari lozim. Harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlarida baholanadigan asosiy antropometrik koʻrsatkichlar: inson boʻyi va vazni, koʻkrak qafasi aylanasi, oʻpkalarning hayotiy hajmi, qoʻl panjalari kuchi va tik turish harakatining kuchi hisoblanadi. 8. Nomzod va oʻquvchi boʻyi tik holatda oʻlchanadi. Boʻyni tik holatda oʻlchash uchun tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi boʻy oʻlchagichning tagligi ustiga boshning ensa sohasi, kuraklar oraligʻi, dumbasi, boldiri (oyoqlari tekis turgani tizzasi bukilmaganligidan dalolat beradi) va tovoni bilan vertikal ustunga tekkan holda turadi. Boʻyi oʻlchanganida, nomzod qaddini rostlashi uchun ozgina qorniga bosiladi yoki chuqur nafas olishi soʻraladi. Quloqning yuqori qirrasi va koʻz oraligʻining tashqi burchagi bitta gorizontal chiziqda turilgan tarzda bosh toʻgʻri tutiladi. Boʻy oʻlchagichning harakat taxtachasi boshning tepa suyagiga zich tegib turishi lozim. 9. Tana vazni tibbiy tarozida oʻlchanadi. Tekshiruvdan oʻtkazilayotgan nomzod va oʻquvchi tarozi maydonining oʻrtasida turadi. Koʻrsatkichlar 0,1 kg aniqlikkacha yoziladi. 10. Koʻkrak qafasi aylanasi rezinalanmagan oʻlchov tasmasi yordamida, orqa tomonda kuraklar burchagi osti, old tomonda — koʻkrak uchi doiralarining ostki qirrasi boʻyicha oʻlchanadi. Tekshiruv paytida nomzod va oʻquvchi qoʻllarini tushirib turadi. Bunda, quyidagi uchta koʻrsatkich: nafas olish orasidagi tanaffus holati; maksimal nafas olish holati; maksimal nafas chiqarish holatida qayd etiladi. 11. Oʻpkalarning hayotiy hajmi spirometr yordamida aniqlanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi maksimal olgan nafasini spirometr nayiga toʻliq chiqaradi. 12. Qoʻl panjalari kuchi dastakli prujinali dinamometr vositasi bilan oʻlchanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi gorizontal uzatilgan dastlab oʻng, soʻng chap qoʻlining panjasi bilan dinamometrni maksimal zoʻr berib siqadi. Tik turish harakatining kuchi dinamometr vositasi yordamida oʻlchanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi oyoqlarini bukmagan holda tizza boʻgʻinlari sathida turgan dinamometr dastasini ikkala qoʻli bilan maksimal kuch bilan tortadi. 13. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining ruhiy holati, uni tavsiflovchi hujjatlarni (umumiy oʻrta taʼlim tashkiloti tomonidan rasmiylashtirilgan tavsifnomani, ota-onasidan, davolash-profilaktik muassasalaridan olingan maʼlumotlarni) oʻrganib chiqish asosida va shifokorning tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi bilan muloqot orqali tadqiq qilinadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi bilan oʻtkazilayotgan suhbat va uni koʻzdan kechirib chiqish mobaynida yuzida aks etayotgan qiyofasi, yuz mushaklarining maʼnoli harakatlari, imo-ishoralari, qadam tashlashi, gavdani tutib turish holati va xatti-harakatlarining oʻziga xos xususiyatlariga, reaksiyalarining adekvatligi va shifokor bilan oʻtayotgan suhbatga bildirayotgan munosabatiga eʼtibor qaratiladi. 14. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining ruhiy holatiga baho berish mobaynida tadqiqotning klinik uslubi yetakchi uslub deb hisoblanadi. Ushbu uslubni tadqiqotning anʼanaviy paraklinik uslublari bilan uygʻunlashtirib borish zarur. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining ruhiy holati quyidagi izchillikda tadqiq qilinadi: ong, diqqat-eʼtibor, xotira, tafakkur, idrok, his-hayajon va shijoat holatiga baho beriladi; psixopatologik alomatlari bor-yoʻqligi aniqlanadi. Nomzod va oʻquvchining diqqat-eʼtiborini tadqiq etish mobaynida diqqat-eʼtiborning turgʻunligi (toliqish, chalgʻish, uzoq tutilib qolish) va jamlanish qobiliyati qayd etiladi. Nomzod va oʻquvchi xotirasini tadqiq etishda tez va aniq yodlab olish, oʻtgan va joriy hodisalarni xotirada tiklash qobiliyati, xotirasi pand berish holatlarining mavjudligi, amneziya turi (retrograd yoki antiretrograd turi) va shu kabilar aniqlanadi. Nomzod va oʻquvchi tafakkuriga baho berishda mulohaza va xulosa chiqarish qobiliyatining mantiqiyligi, izchilligi, mufassalligi, tutilib qolishi, safsatabozligi, bejamdorligi, mavhum tafakkurning muayyan tafakkurdan ustun kelishi va aksincha holatiga eʼtibor qaratiladi. Fikr yuritish surʼati (jadal, odatdagiday, sust) va uning yoʻnalishi (muammolar, manfaatlar) aniqlanadi. His-hayajon holatini aniqlashda nomzod va oʻquvchining kayfiyati (koʻtarinki, bir maromli, tushkun, beqaror), kayfiyatning patologik oʻzgarib borishi, bunday oʻzgarishlarning davomiyligi va qanday tusda kechishi baholanadi. His-hayajonning tashqi koʻrinishi boʻyicha muayyan holatga mos kelish-kelmasligi, nomzod va oʻquvchining oʻz tuygʻularini bildirmaslik yoki tiya olish qobiliyati baholanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining shijoati, qiziqish va xatti-harakatlarining oʻziga xos xususiyatlariga koʻra baholanadi. Nomzod va oʻquvchi taʼsirchanligida ogʻishlar bor-yoʻqligi, xususan: borliqni, voqelikni notoʻgʻri idrok qilishdan hosil boʻlgan soxta tushuncha, tasavvur hamda yoʻq narsalarning koʻrinishi, eshitilishi, sezilishi va bularning mazmuni, bunday holatlarga nisbatan (tanqidiy, asabiy, befarq) munosabati; makon, vaqt, oʻzlikni idrok qilish sifatining oʻzgarishi va shu kabilar aniqlanadi. Bunday ogʻishlar, shuningdek miyaga oʻrnashib qolgan gʻoya va vasvasa mavjudligini aniqlash uchun tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi bilan muayyan maqsadga qaratilgan savol-javob oʻtkazish talab qilinadi. 15. Tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining asab tizimini tadqiq qilish amallari uning tibbiy hujjatlarini oʻrganib chiqish, u bilan savol-javob oʻtkazish va klinik-nevrologik koʻrik oʻtkazishdan iborat. Savol-javob davomida tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining shikoyati, hayot anamnezi aniqlanadi, ushbu anamnezda hushdan ketish va tomir tortishish xurujlari, nutq, eshitish va koʻrish qobiliyatida oʻzgarishlar, markaziy va periferik asab tizimida jarohatlar mavjudligiga hamda ruhiy kasallik va nevrologik muassasalarda davolanganligiga eʼtibor qaratiladi, tungi siydik tuta olmasligi tugagan vaqti aniqlanadi. Nomzod va oʻquvchining irsiyati oʻrganiladi, xususan: qarindosh-urugʻlar orasida tutqanoq xurujlari, hushdan ketish holatlari, mushaklar nimjonligi, ruhiy kasallikka chalinganlar, spirtli ichimliklarni suiisteʼmol qiluvchilar, giyohvand moddalarni isteʼmol qilganlar bor-yoʻqligi yoki boʻlgan-boʻlmaganligi aniqlanadi. Tashqi koʻrikdan oʻtkazish davomida gavda bichimiga, teri, shilliq parda va mushak tizimining holati, qadam bosishiga baho beriladi. Tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi bosh miya sohasi jarohatlanganligini rad etishiga qaramay uning bosh suyagida jarohatlar yoʻqligiga ishonch hosil qilish zarur. 16. Nevrologik koʻrik bosh miya nervlari faoliyatini tekshirishdan boshlanadi. Koʻzni harakatlantiruvchi nerv faoliyati va koʻzlarning simpatik innervatsiyasi tadqiq qilinadi. Koʻz olmasining holati, yuqori, past, ichkari va tashqari tomonlarga harakati tekshiriladi. Koʻz qorachiqlarining shakli va kattaligi, bir tekis rivojlanganligi, konvergensiya (ikkala koʻz oʻq chizigʻining bir nuqtada uchrashuvi) va akkomodatsiya (koʻz moslashuvi) mobaynida yorugʻlikka (toʻgʻridan-toʻgʻri va hamjihat) taʼsirchanligi aniqlanadi. Uch shoxli nervi faoliyati (bosh suyagi nervlarining beshinchi jufti) tekshiruvdan oʻtayotganida yuz sezuvchanligi va chaynash mushaklarining holati, iyak harakatlarining hajmi, korneal va konyunktival reflekslar tadqiq qilinadi. Shundan soʻng bosh miyaning qolgan nervlari faoliyati tekshiriladi. Peshona teri qoplamasining ikkala tomondagi ajinlar bir xilda ifodalanishi, koʻz oraliqlarining kengligi, koʻz qisish, qoshlarni chimirish imkoni borligi, tishlar koʻrsatilayotganida burun va lab burishiqlarining simmetrikligi tekshiriladi. Vestibulyar apparatning (ichki quloqda joylashgan, bosh va gavda muvozanatini idora qiladigan organ) harakatga keltiruvchi (nistagm, muvozanatni saqlash, yanglish) ishi aniqlanadi. Asosiy taʼm, yaʼni shirin, nordon va achchiqni toʻgʻri bilish qobiliyati tadqiq qilinadi. Buning uchun shakar va osh tuzi eritmalari, limon kislotasi qoʻllaniladi. Yumshoq tanglayning fonatsiya mobaynidagi harakatchanligi, ovozning jarangdorligi, yutinish qobiliyati, boshni burish va yelkalarni koʻtarish imkoni borligi, chiqarilgan til harakatining hajmi, tilning fibrillyar tortilishlari, mushaklarining atrofiyasi (quriganligi) tadqiq qilinadi. 17. Harakatlantiruvchi sohani tekshirish mobaynida qoʻl va oyoqlarning faol va sust harakatlari hajmi, harakatga soluvchi aktlar muvofiqligi (statik va dinamik ataksiya), mushaklar kuchi, faolligi, trofikasi tekshiriladi. Shundan soʻng pay, periostal, teri va shilliq pardalar reflekslari tekshiriladi. Har bir refleks oʻng va chap tomonlardan tekshiriladi, ularning ildamligi va maromi taqqoslanadi. Patologik reflekslar bor-yoʻqligi aniqlanadi. Vegetativ asab tizimi (asab tizimining ichki aʼzolar faoliyatini idora qiluvchi qismi) tadqiq qilinayotgan fursatda teri qoplamasining tusi, trofik kasalliklar mavjudligiga eʼtibor qaratiladi, namligi va harorati qoʻl tekkizib tekshiriladi. Terining vegetativ reflekslari tekshiriladi. Asab tizimini obyektiv tadqiq etishning zikr etilgan minimumi ambulator sharoitlarda majburiy sanaladi. 18. Ichki aʼzolar tekshiruvi oʻz ichiga shikoyat va anamnezni oʻrganib chiqish hamda umumiy koʻzdan kechirib chiqish bilan boshlanadigan tadqiqot amallarini mujassam etadi. Gavda tuzilishi, teri qoplamasining tashqi koʻrinishi, tusi, elastikligi va namligi, soʻngra paypaslab koʻrish usuli bilan teri osti yogʻ toʻqimalari, limfatik tugunlar, mushaklar holatiga eʼtibor qaratiladi. 19. Nafas olish aʼzolari. Shikoyatlarga baho berish fursatida hansirash xususiyati, yoʻtalning oʻziga xos xususiyatlari, koʻkrak sohasidagi ogʻriqlar keng tus olganligi, jadalligi, ogʻriqning xastalangan aʼzodan boshqa yerlarga tarqalgandek tuyulishiga va ushbu ogʻriqlarning nafas olish va yoʻtalish harakatlari bilan bogʻliqligiga eʼtibor qaratiladi. Koʻzdan kechirish davomida teri va koʻrinuvchi shilliq pardalarning tusi, koʻkrak qafasining shakli, oʻmrov suyagi, oʻmrov usti va osti chuqurchalari hamda kuraklarning joylashgan joyi, koʻkrak qafasining ikkala yarmi simmetrikligi, nafas olish turi, nafas olish harakatlarining tezligi, maromi va chuqurligi, nafas olish harakatlarida koʻmakchi mushaklar ishtirokiga baho beriladi. Paypaslash mobaynida koʻkrak qafasidagi ogʻriqning keng tus olganligi va uning rezistentligi (elastikligi), ovoz titrashi ifodalanganligi, oʻpka pardasi ishqalanish tovushi va plevra boʻshligʻidagi suyuqlikning shovullashi aniqlanadi. Taqqoslash perkussiya (badanga barmoq bilan urib koʻrib eshitish, aniqlash) paytida oʻpka chegaralari, quyi oʻpka qirralarining harakatchanligi, oʻpkaning tepa qismi qayerda joylashganligi va uning kengligi aniqlanadi, shuningdek patologik (qisqargan, zaiflashgan) holatda oʻpkaning perkutor tovushi oʻzgarishi aniqlanadi. Eshitib koʻrish (askultatsiya) mobaynida nafas olish harakatlarining turli davrlarida nafas tovushlarining xususiyati, kuchi va davomiyligi aniqlanadi. Asosiy va ikkinchi darajali nafas tovushlariga baho beriladi. Oʻpka kasalliklariga gumon qilinadigan alomatlar aniqlanganda rentgenologik, maxsus diagnostik uskunalar yordamida va tahliliy (laboratoriya) tekshiruv uslublaridan qoʻllaniladi. 20. Qon aylanish tizimi aʼzolari. Qon tomirlarni tadqiq qilish amallari arteriya va venalarni koʻzdan kechirib chiqish va paypaslash, yirik qon tomirlarini eshitib koʻrish va tomirlar tizimini tekshiruv uskunalari yordamida oʻrganib chiqish yoʻli bilan oʻtkiziladi. Tomir urishining maromi, tezligi, kuchi va toʻliqligi tekshiriladi, arteriya va venalarning turli sohalarda yurak yoki yirik qon tomirlarning kasallanganligidan dalolat beruvchi alomatlar aniqlanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining tinch (oʻtirgan) holatidagi qon (arterial) bosimi oʻlchanadi. Qon bosimini bir marotaba oʻlchash davomida uning tasodifiy oshgan holati qayd etilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida qon bosimini bir necha bor oʻlchash va soʻnggi eng kichik koʻrsatkichni (raqamni) hisobga olish zarur. Paypaslab koʻrish va perkussiya orqali yurak chegaralari, uning tepa qismida urishi mavjudligi, ushbu urishning kengligi, kuchi va rezistentligi, koʻkrak qafasining qaltirashi, yurak sohasi va unga chegaradosh joylarda mavjud boshqa urishlar aniqlanadi. Tibbiy tekshiruvdan oʻtkazilayotgan nomzod va oʻquvchi yuragiga, uning turli holatlari (yotgan, tik turgan va h.k.) va jismoniy zoʻriqishdan soʻnggi holatida quloq tutib koʻrish davomida yurak urish tovushlarining jarangdorligi (kuchaygani, zaiflashgani, aksenti) va xususiyatlariga, jumladan yurakning noaniq urishlari mavjudligiga baho beriladi. Yurakning noaniq urishiga quloq tutilayotganida, ushbu noaniq urish yurak faoliyatining davriga nisbatan qanday kechishi, xususiyati, kuchi, davomiyligi, keng tus olayotganligi va boshqa joyga tarqalgandek tuyulishi (irradiatsiyasi) ustuvorligini aniqlash zarur. 21. Qorin boʻshligʻi aʼzolari. Shikoyat va anamnezga alohida eʼtibor qaratiladi. Tekshiruv oʻtkazish davomida ogʻiz boʻshligʻining holatiga (tish, milk, til, shilliq pardalar) baho beriladi. Qorin boʻshligʻi aʼzolarini koʻzdan kechirish va paypaslab koʻrish amallari nomzod va oʻquvchining tik turgan va yotgan holatida bajariladi. Yuzaki, soʻngra chuqurroq sirgʻanma paypaslash usuli orqali qorin pardasining ogʻriqliligi va bezovta qilishi, qorin chizigʻida churra mavjudligi, qorin devorlarining zoʻriqqanligi, shuningdek qorin boʻshligʻidagi ayrim aʼzolar va paydo boʻlgan shishlarning shakllari, zichligi, kengligi aniqlanadi. Qorin boʻshligʻi aʼzolarining kasallanganligidan dalolat beruvchi alomatlar aniqlanganida qoʻshimcha (laboratoriya, rentgenologik, maxsus uskunalar yordamida oʻtkaziladigan) tadqiqotlar amalga oshiriladi. 22. Siydik ajratish tizimi aʼzolari. Buyraklar xastalanganida bemorlar ahvoli uzoq vaqt qoniqarli boʻladi. Buyraklar xastalanganligining tez-tez uchrab turadigan alomatlari — ikkala qoʻlda oʻlchash kerak boʻlgan arterial bosim hisoblanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi qornini koʻzdan kechirish va paypaslab koʻrish amallari uning turli holatlarida (tik turgan, beliga yotgan, yonboshlagan) bajariladi. Gipertoniya kasalligi (arteriyada qon bosimining oshib ketishi) bilan xastalangan bemorning qornini eshitib koʻrish majburiy hisoblanadi. Qoʻl-oyoqlardagi arterial bosim asimmetriyasi bilan uygʻunlashgan epigastral soha va kindik atrofidagi sistologik tovush — buyrak arteriyasi stenozining eng muhim alomatidir. Siydik ajratish tizimi aʼzolarining kasalliklarini istisno qilish uchun tadqiqotning tahliliy (laboratoriya) va maxsus uskunalar yordamida oʻtkaziladigan usullari qoʻllaniladi. 23. Tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi yalangʻoch holatda koʻzdan kechirib chiqiladi. Gavdaning saggital va frontal yuzalari oʻrganib chiqiladi. Gavdaning toʻgʻri tuzilishi boshning toʻgʻri holati va boʻyin-yelka chiziqlarining simmetrik koʻrinishi, qiltiqli oʻsiqlar chizigʻining oʻrtalikdagi vaziyati, kurak burchaklarining bir xil darajasi va simmetrik joylashuvi, bel uchburchaklarining bir xil qiyofasi, koʻkrak qafasi shakllarining biroz oldinga chiqib turishi, oyoqlarning toʻgʻri shaklga ega boʻlishi bilan kuzatiladigan xususiyatlarga ega. Teri qoplamalari holati oʻrganiladi. Chandiqlar mavjud boʻlsa, ularning xususiyatlari va kelib chiqishiga baho beriladi. Koʻkrak qafasi koʻzdan kechirilayotganda umurtqa suyagining qiyshayishi bilan bogʻliq yoki tabiiy shakl buzilishlari (deformatsiya) mavjudligiga eʼtibor qaratiladi. Oʻmrovlarning holati aniqlanadi. Qorin koʻzdan kechiriladi. Jinsiy aʼzolar koʻzdan kechirilayotganda jinsiy aʼzo, siydik yoʻli va moyaklar rivojlanishining meʼyordan chetga chiqqanligiga eʼtibor beriladi. Kuraklar asimmetriyasi kuzatilganida, ushbu asimmetriyaning umurtqa pogʻonasi shakl buzilishi (deformatsiyasi) yoki kurakning tugʻma koʻtarilganligi, yaʼni Shprengel kasalligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin ekanligiga eʼtibor qaratish lozim. Umurtqa pogʻonasi shakli buzilishi (deformatsiyasi) kuzatilsa, koʻkrak boʻlimida aksariyat hollarda kifoz, kam hollarda — lordoz, bel sohasida esa koʻproq lordozning, kamdan-kam hollarda — kifozning kuchayib ketganligi aniqlanadi. Skolioz mavjudligi va yaqqol ifodalanib turishiga eʼtibor qaratiladi. 24. Tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi gavdasining vaziyatiga baho beriladi. Gavdaning toʻgʻri holatga majburiy keltirilishida ogʻriqni his qilish, anatomik oʻzgarishlar yoki kompensatsiya natijasida uning patologik jihatdan oʻrnashib qolganligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Qoʻl (oyoq) ichki yoki tashqi rotatsiya holatida yaqin kelgan yoki uzoqlashgan, bukilgan yoki rostlangan holatda boʻlishi mumkin. Suyak va boʻgʻimlarning eski singan, chiqqan va boshqa koʻrinishda jarohatlangan joylarini aniqlash uchun suyak singanligi bilinadigan joylar, suyak boʻrtib chiqqan joylar va tabiiy suyak boʻrtmalarining joylashishiga eʼtibor qaratiladi. Tirsak boʻgʻimi meʼyoriy boʻlsa, bilak rostlanganda yelka suyagining tabiiy suyak boʻrtmalari bilan bilak butogʻining tepa qismi bir chiziqda joylashadi. Bilak boʻgʻimi bukilganida suyak singanligi bilinadigan ushbu joylar bilak butogʻining tepa qismi bilan birgalikda teng yonli uchburchak hosil qiladi. 25. Tos (dumgʻaza) suyagining shakli va holati oʻrganib chiqiladi. Shuni yodda tutish zarurki, aksariyat odamlarning bir oyogʻi ikkinchisiga nisbatan qisqa boʻladi. Bir oyoq 2 sm va bundan ortiq qisqa boʻlsa, tos suyagining qiyshiqligi kuzatiladi. Umurtqa pogʻonasining bunday holatda kompensatorli qiyshayishini, uning shakl buzilishi (deformatsiyasi) sifatida qabul qilinmaydi. Oyoqlar uzunligi bir xil boʻlib, tos suyagining shakl buzilishi (deformatsiyasi) kuzatilsa, umurtqa pogʻonasining shakl buzilishi (deformatsiyasi) istisno qilinadi. Dumba burmalarining simmetrikligi va son suyaklari ustidagi yirik koʻst boʻrtiqlari qayd etiladi. Dumgʻaza-dum suyagi va orqa teshik (anus) sohasi unda epitelial dum yoʻllari va ularning asorati, surunkali paraproktit namoyon boʻlishi, orqa teshikning lang ochilib qolishi mumkinligini tekshirish uchun qarab chiqiladi. Toʻgʻri ichak va jinsiy tizim bezlarini barmoq bilan tekshirish amallari tibbiy koʻrsatmaga koʻra bajariladi. 26. Oyoqlarni koʻzdan kechirish davomida, ular oʻqlarining holati aniqlanadi. Inson oyoqlari: toʻgʻri oyoqlarga; agar tizzalar ikki yonga ochilgan boʻlsa — “O”-simon oyoqlarga; agar tizzalar bir-biriga yaqin joylashgan boʻlib, son oʻqlari bilan tizzalar tashqariga ochilgan burchak hosil qilgan boʻlsa — “X”-simon oyoqlarga farq qiladi. Oyoqlar teri qoplamasi rangi, ularning shishganligi, trofik kasalliklar mavjudligi, teri osti venalarining varikoz kengayishiga eʼtibor qaratiladi. Oyoq kaftlari koʻzdan kechirib chiqiladi. 27. Bosh suyagini paypaslab koʻrish davomida gumbaz suyaklarining nuqsonlari yoki jarrohlik amaliyoti qilingan joylar oʻrni, yumshoq toʻqima va suyaklarda shish mavjudligini aniqlash mumkin. 28. Periferik limfatik tugunlar va qalqonsimon bez holati, teri tarangligi va harorati, mushaklarning rivojlanganligi aniqlanadi. 29. Qorin sohasini paypaslash yoʻli bilan qorin tinch qoʻyilgan va zoʻriqish paytida uning oldingi devorlari holati, ichki aʼzolar va tashqi chov halqalarining holati tekshiriladi. Churra doʻppayib chiqqan boʻlsa, uning kattaligi, nimadan iborat ekanligi va oʻrniga tushishi baholanadi. 30. Tayanch-harakat apparati va umurtqa suyagiga baho berish mobaynida nafaqat anatomik oʻzgarganligi, balki funksional imkoniyatlarini ham aniqlash mumkin. 31. Qoʻl-oyoqlar boʻgʻinlari bajaradigan harakatlar hajmini oʻrganish amallari barcha tekisliklarda amalga oshiriladigan faol va sust harakatlar, shuningdek supinatsion va pronatsion harakatlar bajarish bilan boshlanadi. Mushaklar kuchi panja va umurtqaga oid dinamometriya oʻlchovlari bilan aniqlanadi. 32. Qoʻl-oyoqlar aylanasini oʻlchash amallari, ularning simmetrik sohalarida santimetrli oʻlchov tasmasi yordamida bajariladi. Sonda — yuqori, oʻrta va quyi qismlari, yelka va boldirda — boʻrtma joylari oʻlchanadi. 33. Bugʻimlarning harakat hajmini oʻlchash mobaynida xatoliklarga yoʻl qoʻymaslik uchun quyidagi uslubiyatga amal qilinadi: yelka bugʻimi: bukish — tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi shifokorga yon tomoni bilan turadi. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi yelka suyagining katta doʻngligini uning tashqi tomondagi tabiiy suyak boʻrtmasi bilan bogʻlab turuvchi chiziq markaziga parallel oʻrnatiladi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi yelka suyagini ishga solmagan va tanasini ogʻdirmagan tarzda qoʻlini oldinga maksimal koʻtaradi. Rostlash — xuddi shu shart bilan qoʻl maksimal orqaga tortiladi. Yonga chiqarish — tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi shifokorga orqa tomoni bilan turadi. Kuraklar burchaklari bir saviyada tutib turiladi. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi gavdaning vertikal oʻqiga parallel, harakatchan qismi esa — akramionni tirsak suyagining tirsak oʻsigʻi bilan bogʻlab turuvchi chiziqqa parallel oʻrnatiladi. Qoʻllar oxirigacha ikki yonga chiqariladi; tirsak bugʻimi: bukish va rostlash — tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi shifokorga yon tomoni bilan turadi, qoʻllar pastga kaftlarni oldinga qaratib tushiriladi. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi yelka suyagining tashqi tomondagi tabiiy suyak boʻrtmasi bilan bilak suyagining bigizsimon oʻsigʻini bogʻlab turuvchi chiziqqa parallel oʻrnatiladi. Bilak asta sekinlik bilan oxirigacha bukiladi. Burchak oʻlchagichning oʻqi tirsak bugʻimining koʻndalang oʻqiga mos kelishi lozim; bilak bugʻimi: ortga tortish va kaftni bukish — bilak gorizontal tekislikka koʻtarilgan boʻlib, qoʻl panjasi uning davomi sanaladi. Birinchi barmoq bukilgan. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi bilak suyagining bigizsimon oʻsigʻini ikki boshli mushak payining tashqi cheti bilan bogʻlab turuvchi chiziqqa parallel, harakatchan qismi esa — ikkinchi panja suyagi uzunligi boʻyicha oʻrnatiladi; chanoq-son bugʻimi: bukish va rostlash — tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi orqasiga yotadi, oʻrganilayotgan oyoq uzatilgan, ikkinchisi esa bukilgan va shu tomondagi qoʻl bilan tutib olingan. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi yon bosh suyagi qanot osti chuqurchasini yirik koʻst bilan tutashtiruvchi chiziqqa parallel, harakatchan qismi esa — yirik koʻstni son suyagining tabiiy boʻrtib chiqqan tashqi oʻsigʻi bilan tutashtiruvchi chiziqqa parallel oʻrnatiladi. Oʻlchash amallari vaqtida tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi oyoq tos suyagi bilan son suyagini tutashtirgan boʻgʻinda bukiladi. Oyoqni yon tomonga chiqarish — tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi orqasiga yotib oyoqlarini uzatadi, tovonlarini juftlaydi, qoʻllarini gavda boʻylab uzatadi. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi qilichsimon oʻsiq — qov boʻgʻini — son suyagining tabiiy boʻrtib chiqqan ichki oʻsigʻi chizigʻiga oʻrnatiladi. Tadqiq qilinayotgan oyoq yon tomonga maksimal chiqariladi; tizza boʻgʻini: bukish va rostlash — tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi orqasiga yotadi. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi yirik koʻstni son suyagining tabiiy boʻrtib chiqqan tashqi oʻsigʻi bilan tutashtiruvchi chiziqqa parallel, harakatchan qismi esa — kichik boldir suyagining kallagini tashqi toʻpiq suyagi bilan tutashtirib turgan chiziqqa parallel oʻrnatiladi. Boldirni dastlab bukish, soʻngra toʻliq rostlash amallari bajariladi; boldir suyagi bilan tovon suyagini biriktiruvchi boʻgʻin: oyoq kaftini bukish va ortga tortish — tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi orqasiga yotadi, oyogʻining kaftini 90 gradus burchak hosil qilib tutadi. Burchak oʻlchagichning qoʻzgʻalmas qismi kichik boldir suyagini tabiiy boʻrtib chiqqan tashqi oʻsiq bilan tutashtirib turuvchi chiziqqa parallel, harakatchan qismi esa — oyoq kaftining tashqi qirrasi boʻylab oʻrnatiladi. Boldir suyagi bilan tovon suyagini biriktiruvchi boʻgʻin dastlab ortga tortiladi, soʻngra oyoq kafti tomon bukiladi. 34. Qoʻl va oyoqlar uzunligi santimetrli oʻlchov tasmasi bilan oʻlchanadi. Qoʻlning bunday oʻqi yelka suyagi kallagi va yelkaning boshli supasi markazi, bilak suyagi va tirsak suyaklari orqali oʻtadi. Oyoqning bunday oʻqi qovurgʻa bilan qorin orasidagi suyakning oldingi yuqori oʻqi, taqimning (tizza ostining) ichki qirrasi va birinchi barmoq orqali oʻtib, ushbu nuqtalarni tutashtirib turuvchi toʻgʻri chiziq boʻyicha oʻlchanadi. Ankilozlar, boʻgʻinlar kontrakturalari, tos suyagi bilan son suyagini tutashtirgan boʻgʻinining patologik holati kuzatilganida kasal va sogʻlom qoʻllarning (oyoqlarning) anatomik uzunligi bir xil boʻlishi, kasal qoʻlning (oyoqning) nisbiy uzunligi esa qisqa boʻlishi mumkin. Anatomik uzunlik boʻgʻinlar boʻylab, nisbiy uzunlik esa — qoʻl yoki oyoqning boshidan oxirigacha toʻgʻri chiziq boʻylab oʻlchanadi. Yelkaning anatomik uzunligi yelka suyagining yirik doʻngligidan tirsak oʻsigʻiga qadar, bilak uzunligi — tirsak oʻsigʻidan bilak suyagining bigizsimon oʻsigʻiga qadar oʻlchanadi. Sonning anatomik uzunligi yirik koʻstdan tizza boʻgʻinining boʻgʻin oraligʻiga qadar, boldir uzunligi — tizza boʻgʻinining boʻgʻin oraligʻidan tashqi toʻpiqning quyi uchiga qadar oʻlchanadi. Har bir boʻgʻin uzunliklarining yigʻindisi — qoʻl yoki oyoqning anatomik uzunligini hosil qiladi. Qoʻlning nisbiy uzunligi kurakning akromial oʻsigʻidan uchinchi barmoq uchiga qadar tortilgan, oyoqning nisbiy uzunligi esa — qovurgʻa bilan qorin orasidagi suyakning oldingi yuqori oʻqidan oyoq kaftining tovon qirrasiga qadar tortilgan toʻgʻri chiziqni oʻlchash bilan aniqlanadi. 35. Umurtqa pogʻonasini tadqiq qilish amallari unga oʻqli yuklama berish va ogʻriq sezish nuqtalarini aniqlashdan boshlanadi. Bunday nuqtalarga qiltiqli oʻsiqlar uchi sohasiga urib koʻrish va paravertebal nuqtalarni paypaslash bilan aniqlik kiritiladi. Meʼyoriy holatda bosh oldinga 40 gradusgacha egilishi mumkin boʻlib, iyak koʻkrak suyagiga qadar yetadi; orqaga tortilganda — gardan gorizontal holatni egallaydi; yonga tashlanganda — yelkaning tepa qismiga tegadi. Bosh ikki tomonga 85 gradusga qadar burilishi mumkin. Umurtqa koʻkrak va bel sohalari bilan 25 — 30 gradusgacha burilishi mumkin. Umurtqa pogʻonasining shakl buzilishini (deformatsiyasini) obyektiv qayd etish maqsadida oʻtkazilgan tadqiqotlarni tananing vertikal va gorizontal holatidagi rentgenografiyasi bilan tasdiqlanishi lozim. 36. Yassi oyoqlik darajasi rentgenologik usuli asosida aniqlanadi. Tovonlar nomzod va oʻquvchi yuklama bilan poyafzalsiz tik turgan holatda uzunasiga suratga olinadi. Bunda, gumbaz balandligi, yaʼni tovon suyagining past-baland yuzasini birinchi oyoq kafti suyagi kallagining kaft yuzasi bilan tutashtiruvchi chiziq hosil qilgan uchburchak asosiga boʻylama gumbaz burchagining choʻqqisidan tushirilgan perpendikulyar chiziq uzunligi aniqlanadi. Meʼyoriy holatda aniqlanadigan burchak 125 — 130 gradusga, gumbaz balandligi 39 — 36 mm ga teng. Yassi oyoqlikning I (birinchi) darajasi: ichki boʻylama kaft gumbazining burchagi 131 — 140 gradus, gumbaz balandligi — 35 — 25 mm. Yassi oyoqlikning II (ikkinchi) darajasi: ichki boʻylama kaft gumbazining burchagi 141 — 155 gradus, gumbaz balandligi — 24 — 17 mm. Yassi oyoqlikning III (uchinchi) darajasi: ichki boʻylama kaft gumbazining burchagi 155 gradusdan koʻproq, gumbaz balandligi — 17 mm dan kam boʻlgan holatlarda hisoblanadi. Tekshiruv paytida oyoq kafti koʻndalang gumbazining yassilanish darajasi, birinchi barmoqning chetga chiqib qolgan kontrakturasi ham qayd etiladi. Kaft rotatsiyalashgan va tashqariga ogʻib chiqqanligi kuzatiladi. Nomzod va oʻquvchi yotgan holatida uning magistral qon tomirlarining urishi palpator va askultativ yoʻl bilan tekshiriladi. Zarurat tugʻilganida ossillografiya va nitroglitserin bilan oʻtkaziladigan sinov amallari, angiografiya, flebografiya, reovazografiya, dopplerografiya kabi qon aylanish tizimi holatining obyektiv koʻrsatkichlarini namoyon qiluvchi tadqiqotlar oʻtkaziladi. 37. Quloq, burun va tomoqni tadqiq qilish amallari uzunligi 6 m keladigan, turli shovqinlardan xolis xonada oʻtkaziladi. Anamnez maʼlumotlari yigʻilayotganida quloq, burun va tomoq sohasida oʻtgan kasalliklar aniqlanib, bir vaqtning oʻzida nutqdagi nuqsonlar fosh etiladi. Obyektiv tadqiqotlar yon tomonda sunʼiy yorugʻlik manbasi oʻrnatilgan qorongʻilashtirilgan xonada oʻtkaziladi. Xonada tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan 2 nafar nomzod va oʻquvchidan ortiq odam boʻlmasligi lozim. Tadqiqot tashqi koʻrikdan boshlanib, soʻngra hid bilish, burundan nafas olish va eshitish qobiliyatlari tekshiriladi. 38. Quloq tadqiq qilinayotganida quloq suprasi va gʻuddasimon oʻsiqlar koʻzdan kechirilib, ularning sezgirligi aniqlanadi. Quloq pardasi oʻzgarganligi kuzatilsa, pnevmatik voronka vositasida tadqiq oʻtkaziladi. 39. Yuqori nafas olish yoʻllari nafas olish va ovoz hosil qilish nuqtai nazaridan tekshiriladi. Burun, halqum, dimogʻ va boʻgʻizning tashqi tomonlari va ichki boʻshliqlari koʻzdan kechirib chiqiladi. Ayni vaqtda tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi chiqarayotgan nafas hidiga eʼtibor qaratiladi. 40. Burun boʻshligʻi koʻzdan kechirilayotganida burun tekshirish koʻzgusidan foydalaniladi. Shilliq parda holati tekshiriladi, yiring yoki oʻsimta bor-yoʻqligiga ishonch hosil qilinadi. Burun pardevorining holati baholanib, unda burun yoʻllarini toraytirib qoʻyadigan oʻrkach va tishlar mavjudligi tekshiriladi. Burun orqali nafas olish keskin buzilganligi, burundan badboʻy hid chiqayotganligi, ovozning boʻgʻiqligi, tovushning manqaligi, bodomsimon bezlar oʻzgarganligi, halqumda shishlar yoki shilliq pardada yarali jarohatlar mavjudligi kuzatilsa, batafsil tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi duduqlanayotgan boʻlsa, nevropatolog, zarurat tugʻilganida — psixiatr va logoped maslahatlari oʻtkaziladi. 41. Hid bilish qobiliyati quyidagi 4 ta standart hid qoʻllanilib tadqiq qilinadi: 0,5 foizli sirka kislotasi (kuchsiz hid); toza vino spirti (oʻrtacha hid); oddiy valeriana damlamasi (oʻtkir hid); nashatir spirti (oʻta oʻtkir hid). Sanab oʻtilgan suyuqliklar shakli va rangiga koʻra bir xil boʻlib, raqamlangan shishalarda saqlanadi. Tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining hid bilish qobiliyati yaqqol sustlashib ketgan hollarda nevrologik tekshiruvdan oʻtkazilishi zarur. 42. LOR aʼzolar koʻrikdan oʻtkazilganidan soʻng pichirlab talaffuz etilayotgan nutqni eshitish qobiliyatining kuchliligi aniqlanadi. Tadqiqot oʻtkazish uchun 21 dan 99 gacha sonlar talaffuz etilishi mumkin. Ayni vaqtda tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi shifokor lablarining harakatlarini koʻrmasligi shart. Pichirlab talaffuz etilayotgan nutq balandligi imkon qadar bir xil chiqishi uchun shifokor oʻz soʻzlarini oʻpkasidagi havoni chiqarib yuborganidan soʻng talaffuz etadi. Tadqiqot 6 metrli masofadan boshlanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi shifokor pichirlab aytgan soʻzlarning hammasini yoki aksariyatini takrorlagan masofa — eshitish qobiliyati kuchining yakuniy chegarasi sanaladi. 43. Zaruriyat tugʻilganida audiometriya oʻtkaziladi, quloq tekshirish manometri yordamida yoki barokamerada quloqning barofaoliyati tekshiriladi hamda Barani kursisi yoki Xilov argʻimchogʻi qoʻllanilib quloqning vestibulyar ishi tadqiq qilinadi. 44. Ogʻiz boʻshligʻi va jagʻlarning tekshiruvi tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi shikoyatlarini eshitish, ularga baho berish, anamnez maʼlumotlarini yigʻish, klinik va faoliyatga oid tadqiqotlar tashkil etadi. U boshdan kechirgan kasalliklar aniqlanadi. 45. Obyektiv tadqiqotlar nomzod va oʻquvchi qomatiga, tanasi, boshi va oyoqlarining vertikal tekislikka nisbatan holatiga baho berishdan boshlanadi. Shundan soʻng ehtimoliy nuqsonlar, shakl buzilishlar (deformatsiyalar), chandiqlar va asimmetriya mavjudligini aniqlash uchun nomzod va oʻquvchi yuzi koʻrikdan oʻtkaziladi. Boʻyin limfatik tugunlarining tadqiqoti nomzod va oʻquvchi boshini bir oz tushirgan holatda palpator usul bilan, shuningdek shifokorning ushbu tugunlarni nomzod va oʻquvchi orqasiga oʻtib paypaslashi bilan oʻtkaziladi. Chakka-quyi jagʻ boʻgʻinining harakati va holati paypaslash bilan, zarur holatlarda esa — rentgenologik va funksional usullar qoʻllanilib tadqiq qilinadi. 46. Tibbiy tekshiruv davomida tish-jagʻ tizimining asosiy funksiyalari, xususan: nafas olish, nutq, yutinish, chaynash ham tekshiriladi. Chaynash faoliyatining buzilishi chaynash jarayoni davrlarining oʻzgarishi, tishlar bosimi bir maromda boʻlmasligi, chaynash harakatlari sonining ortishida va ovqatni chaynash vaqti ortib ketishida ifodalanadi. Zaruriy holatlarda N.I. Agapovning shartli koeffitsiyentlari yordamida chaynash unumdorligidagi yoʻqotishlar darajasi aniqlanadi. Bunda, jamiki tishlarning chaynash quvvati 100% deb qabul qilinib, har bir tishning quvvati quyidagi raqamli qiymatlar bilan ifodalanadi: yon tomondagi kesuvchi (kurak) tish — 1%, markaziy kesuvchi (kurak) tish — 2%, qoziq tish — 3%, kichik jagʻ (oziq) tishi — 4%, birinchi katta jagʻ (oziq) tishi — 6%, ikkinchi katta jagʻ (oziq) tishi — 5%. Tishlar sonida yoʻqotishlar boʻlsa, chaynash samaradorligi saqlangan darajasi yoʻq tishlar va ularga qarama-qarshi tishlarni 100% li koeffitsiyentlar summasidan ayirish yoʻli bilan aniqlanadi. 47. Ogʻiz boʻshligʻi va tishlarning obyektiv tadqiqoti koʻzdan kechirish, paypaslab koʻrish va urib koʻrishdan tashkil topadi. Zarurat tugʻilganida elektroodontodiagnostika, tishlarning yorugʻlik yordamida tadqiqoti va parodont tekshiruvi, Pisarev-Shillerning applikatsion sinovlari qoʻllaniladi. Tishlar tishlami, yaʼni tish qatorlarining markaziy okklyuziyada tutashishi (yuqorigi va pastki tishlarning bir-biriga qanday tegib turishi) uchta oʻzaro perpendikulyar (sagittal, vertikal va gorizontal) tekisliklarda aniqlanadi. Tishlam anomaliyasi kuzatilganda, ushbu anomaliyaning turi va darajasi tish qatorlari siljishini chiziqli oʻlchovlar yordamida oʻlchash bilan aniqlanadi. Tishlam anomaliyasinin I (birinchi) darajasida — tish qatorlarining 5 mm ga qadar, II (ikkinchi) darajasida — 5 mm dan 10 mm ga qadar va III (uchinchi) darajasida — 10 mm dan ortiq siljigan holatlar kuzatiladi. Millimetrlarda oʻlchangan ushbu kattalik anomaliya darajasidan soʻng qavs ichiga olinib koʻrsatiladi. 48. Koʻrish aʼzosining tadqiqotlari 5 metrli masofadan koʻrishning oʻtkirligini aniqlash imkonini beruvchi yaxshi yoritilgan xonada oʻtkaziladi. Oftalmoskopiya, skiaskopiya usullarini qoʻllash uchun qorongʻilashtirilgan qoʻshni xona boʻlishi lozim. 49. Anamnez maʼlumotlari yigʻilayotganida koʻrish qobiliyatining oʻziga xos xususiyatlari aniqlanadi, xususan: oʻtkazgan kasalliklar va jarohatlar, oilada koʻrish aʼzosining irsiy kasalliklari boʻlganligiga eʼtibor qaratiladi. 50. Rangni farqlash darajasi kunduzgi yorugʻlik yoki lyuminessensiyali sunʼiy yorugʻlik bilan yoritilgan xonada tadqiq qilinadi. Yorugʻlik manbasi tibbiy tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining koʻrish maydonidan tashqarisida joylashgan boʻlib, jadvallarni yaxshi yoritib turishi lozim. Rangni farqlash darajasini tadqiq qilish uchun Rabkinning toʻqqizinchi yoki undan ham keyin nashr etilgan rangli jadvallari qoʻllaniladi. 51. Koʻrishning oʻtkirligi Golovin-Sivsev jadvallari yordamida aniqlanadi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchi koʻrishining oʻtkirligi jadvaldagi u toʻgʻri oʻqiy olgan eng kichik belgilar qatori boʻyicha hisobga olinadi. Koʻrish oʻtkirligining 0,7 dan 1,0 ga qadar darajalariga mos keluvchi belgilar qatoridagi bitta belgidan ortiq boʻlmagan belgi xato oʻqilganida — koʻzning oʻtkirligi toʻliq sanaladi. Mazkur oʻtkirliklar korreksiyasiz oʻng va chap koʻz uchun alohida yoziladi. 52. Refraksiya anomaliyasining darajasi va xususiyati skiaskopiya orqali aniqlanadi. Refraksiyaning anomaliyaga yaqin va munozarali holati kuzatilganida avtorefraktometriya oʻtkazilishi zarur. Skiaskopiya oʻtkazilib olingan maʼlumotlar subyektiv usul bilan tekshiriladi. Skiaskopiya bilan subyektiv tadqiqot maʼlumotlarida 1,0 D dan ortiq ixtilof yuzaga kelsa, eng yaqin aniq koʻrish nuqtasining holati belgilanadi. Shundan soʻng: koʻz chanogʻi, koʻz kosasi, koʻz oraligʻi-koʻz yorigʻi, qovoqlar jildi-qovoqlar konyunktivasi, koʻz yoshi nuqtalarining holati tekshiruvdan oʻtkaziladi; koʻz yoshi qopchigʻining holati uni bosib koʻrish bilan tekshiriladi; koʻz olmalarining kattaligi va koʻz chanogʻida joylashgan holatiga, qovoqlar jildiga (shilliq pardasiga) eʼtibor qaratiladi. Nomzod va oʻquvchining yon tomonini yoritgan holda lupa orqali koʻzning oq pardasi, muguz parda (koʻzning eng ustki tiniq pardasi), oldingi kamera, koʻzning rangdor pardasi (koʻz rangini belgilovchi parda); koʻz qorachigʻi va koʻz gavhari koʻrikdan oʻtkaziladi. Koʻz gavhari va shishasimon moddaning holati oʻtuvchi yorugʻlikda tekshiriladi. 53. Refraksiyaning aniqlanishi refraktometriya usuli bilan oʻtkazilayotgan yoki koʻz qorachigʻining torligi tufayli skiaskopiya oʻtkazilishi murakkab kechayotgan hollarda tadqiqot oʻtkazish tartibini oʻzgartirish darkor. Dastlab shishalar yordamida refraksiyaning subyektiv oʻlchovi oʻtkazilib, eng yaqin aniq koʻrish nuqtasi aniqlanadi va shundan soʻng koʻz jildi boʻshligʻiga atropinning 0,1%li eritmasi yuboriladi. 54. Munozarali hollarda skiaskopiya sikloplegiya, yaʼni ikkala koʻz jildi boʻshligʻiga gomotropinning 1 foizli eritmasi tomizilib erishiladigan koʻz moslashuvi toʻla zaiflashtirilgan sharoitlarida oʻtkaziladi. Tekshiruvdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining koʻz akkomodatsiyasi qisilib qolgani aniqlanganida yoki subyektiv koʻrsatkichlar toʻgʻri ekanligiga shubha tugʻilganida koʻz refraksiyasi va oʻtkirligiga yakuniy aniqlik kiritish uchun ametropiya tuzatishlar taʼsirida oʻzgarayotganida atropinning 1 foizli eritmasini qoʻllash zarur. 55. Midriatikalar bilan kengaytirilgan koʻz qorachiqlariga ega koʻzning oʻtkirligi, qoida tariqasida, diafragmalar qoʻllanilmay tadqiq qilinadi. Bunda, diafragma taqalgan paytida koʻrish oʻtkirligining oshib ketishi — korreksiya qilinmaydigan ametropiya borligidan dalolat berishini nazarda tutmoq lozim. Bunday hollarda korreksiya qiluvchi shishalarni tanlash yoʻli bilan koʻrishning oʻtkirligini diafragma yordamida erishilgan oʻtkirligidan past boʻlmagan darajada yaxshilash imkoni bor. 56. Koʻz moslashuvining falajligi va midriazga barham berish uchun ikkala koʻzga bir marotaba 1:20000 li armin eritmasi, 1 foizli atropin eritmasining taʼsirini yoʻqotish uchun esa — xuddi shunday armin eritmasini 3 marotaba har 30 daqiqada tomiziladi. 57. Teri kasalligi bilan xastalangan bemorni kunduzgi yorugʻlik bilan yoritilgan xonada koʻrikdan oʻtkazish lozim boʻlib, ogʻiz boʻshligʻi shilliq pardasini koʻzdan kechirish uchun yoʻnaltiriladigan yorugʻ elektr chirogʻini qoʻllash hamda ogʻiz boʻshligʻi shilliq pardasining koʻzdan kechirilayotgan joylaridagi soʻlakni yaxshi quritish imkonini beruvchi yogʻoch shpateldan foydalanish tavsiya etiladi. Tekshiruvdan oʻtkazilayotgan nomzod va oʻquvchini koʻrikdan oʻtkazish mobaynida tanasidagi toshmalarning xususiyati, tarkibiy elementlari, qay darajada tus olib ketganligi, elementlarining rangi, joylashgan joyi, teridagi oʻsimtalar va shu kabilarga eʼtibor qaratish darkor. 58. Toshmaning morfologik elementlariga yanada obyektiv baho berish uchun tadqiqotning maxsus usullari qoʻllaniladi, jumladan: rangi giperemiya bilan niqoblanishi mumkin boʻlgan toshma elementlarining haqiqiy tusini aniqlash uchun — diaskopiya yoki vitropressiya qoʻllaniladi. Bu maqsadda shisha tayoqcha yoki buyum shishasi (mikroskopda qoʻllaniladigan shisha) tadqiq qilinayotgan element ustiga bosiladi va uning haqiqiy rangi aniqlanadi. Mazkur usul tomirli elementlarni pigment va gemorragik elementlardan farq qilib olish imkonini beradi, shuningdek diaskopiya qilinganida qoʻngʻir-sariq tus oladigan teri sili boʻrtmachasi diagnostikasida muayyan ahamiyat kasb etadi (olma dirildogʻi hodisasi). Qirtishlash usuli — shoʻralash xususiyatiga, xususan: psoriaz, parapsoriaz, qizil teri sili kabilarni aniqlash uchun qoʻllaniladi. Yorugʻlik nurini tutish usuli — toshmadagi morfologik elementlarning ravshan ifodalanmagan xususiyatlari yaxshiroq namoyon boʻlishi uchun qoʻllaniladi. Element yuzasiga vazelin moyi surtish yoki suv bilan namlash mumkin. Mazkur usul qoʻllanilganida misol uchun, Uikxem toʻri — papul qizil yassi temiratki uchun patognomik alomat aniq namoyon boʻladi. Nikolskiy fenomeni — pufak shakllanishi akantolizm bilan kechadigan haqiqiy pufak toshmalar va boshqa dermatozlar diagnostikasida qoʻllaniladi. Kebner fenomeni — doimiy terining yalligʻlangan (timdalangan, ultrabinafsha nurlar bilan nurlangan) joyida 7 — 14 kundan soʻng psoriazga xos toʻkilma paydo boʻladi. Tashxis uchun qoʻshimcha maʼlumotlarni dermografizm va mushak-soch refleksi xossalarini oʻrganish orqali olinadi. 5% yod (Balser) sinamasi — patologik dogʻlar va ular atrofidagi sogʻlom teriga yod surtiladi. Bunda patologik dogʻlar yuzasidagi tangachalar yodni koʻproq singdiradi, shuning uchun uning rangi sogʻlom joyga qaraganda toʻqroq boʻlib qoladi. Bu rang-barang temiratki kasalligiga xosdir. Kasalliklar jadvalining bir yoʻllantiruvchi chizma ekanligini, uning kasallik holatlarining barcha shakl va turlarini nazarda tuta olmasligi hamda ularning kechish jarayonini hisobga ola olmasligini eʼtiborga olish kerak. Kasalliklarning barcha ehtimoliy shakllarini toʻliq roʻyxatini tuzish nafaqat imkonsiz, balki maqsadga ham muvofiq emasdir. Shuning uchun kasalliklar jadvalida patologik oʻzgarishlarning ifodalanganlik darajasi, faoliyatning buzilishi, qaytalanishlar soni va davolashning samaradorligiga eʼtibor qaratilgan holda umumlashtirilgan koʻrinishda kasalliklarni asosiy shakllari sanab oʻtilgan. Bunday tizim shifokorni oʻtkazilgan tibbiy tekshiruvlar natijalariga jiddiy yondashish barcha holatlarni hisobga olgan holda ularni chuqur tahlil qilish, har bir holatda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchining litseyga oʻqishga kirishga va tahsil olishga yaroqlilik toifasini yakka tartibda xolisona baholashga majbur qiladi. Kasalliklar jadvaliga nomzod va oʻquvchining litseyga oʻqishga kirishga va tahsil olishga yaroqlilik darajasini aniqlashda boshlangʻich koʻrsatmalar beruvchi, shuningdek komissiya va shifokor xulosalarini toʻgʻri rasmiylashtirish uchun imkoniyat yaratadigan bir hujjat sifatida qarash lozim. Kasalliklar jadvalida va uning sharhlarida qoʻllaniladigan shartli qisqartmalar: D — dioptriy KT — kompyuter tomografiyasi; LOR — laringo-oto-rinologik; MRT — magnit-rezonansli tomografiya; OIV — odam immunitet tanqisligi virusi; OPOʻB — oyoq panjasining oʻrta boʻlimi; TVI — tana vazni indeksi; UTT — ultratovush tekshiruvi; EKG — elektrokardiografiya; ExoKG — exokardiografiya; EEG — elektroensefalografiya. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning yaroqlilik toifalari ushbu Kasalliklar jadvalining quyidagi ikkita ustunlari boʻyicha aniqlanadi: I-ustun: litseyga oʻqishga kirayotgan nomzodlar; II-ustun: litseyda tahsil olayotgan oʻquvchilar. Moddaning “a” bandiga taalluqli: brutsellyozning surunkali, qaytalanuvchi shakllari; trixotsefalyoz, amebiaz va bezgakning yaqqol klinik alomatlar bilan kechayotgan surunkali shakllari; qorin tifi, paratiflar va salmonellyozlarning qaytalanuvchi, asoratli shakllari; surunkali dizenteriya; ichki aʼzolarning zararlanishi hamda markaziy asab tizimidagi oʻchoqli oʻzgarishlar bilan kechayotgan sitomegalovirus, oddiy gerpes virusi va toksoplazmoz kasalliklari; exinokokkoz. Mazkur bandga davolab boʻlmaydigan, bir necha marotaba tahliliy (laboratoriya) tekshiruv usullari bilan tasdiqlangan yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining turgʻun tashuvchilari ham kiradi. Moddaning “a” bandi statsionar sharoitda davolangandan soʻng bemorda umumiy astenizatsiya, holsizlik va oziqlanishdagi buzilishlar saqlangan, faoliyatiga oid buzilishlar mavjud boʻlgan oʻtkir yuqumli, parazitar kasallik va intoksikatsiyalardan keyingi holatlarni nazarda tutadi. Qorin tifi, paratiflar bilan avval xastalangan nomzodlarda meʼda-ichak yoʻllarining faoliyati buzilmagan boʻlsa ular statsionar sharoitdagi davolanish tugagandan soʻng, kamida 12 oy oʻtgach litseyga oʻqishga kirishga yaroqli deb topilishi mumkin. Agar virusli gepatit markerlari aniqlansa nomzod litseyga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladi. Oʻquvchilarda klinik koʻrinishlar va tahliliy (laboratoriya) tekshiruvlaridagi oʻzgarishlar (fermentlarning oshib ketishi, boshqa biokimyoviy tahlil koʻrsatkichlar) aniqlangan holda ular kasalliklar jadvalining 55-moddasiga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi Mazkur moddaga oʻpka hamda boshqa aʼzo va tizimlar sil kasalligi kiradi. Sil kasalligidan tuzalgandan keyin uch yil mobaynida faollik belgilari boʻlmaganda nomzodlar litseyga oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladilar Moxov tashxisi qoʻyilganda, tahsil olishga yaroqsiz deb topiladi va davlat sogʻliqni saqlash tizimi tasarrufidagi maxsus davolash-profilaktika muassasasiga oʻtkaziladi. Moddaga aktinomikoz, ichki aʼzolar kandidozi, koksidoidoz, gistoplazmoz, blastomikoz, sporotrixoz, xromomikoz, feomikotik abssess, mitsetoma, dermatofitiya va boshqa zamburugʻ kasalliklari kiradi. Zamburugʻ kasalliklariga chalingan nomzodlar, davolangandan soʻng 12 oy muddatga litseyga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Koʻrsatilgan muddatdan soʻng, zararlangan aʼzolar va tizimlarda oʻzgarishlar topilmasa, nomzodlar litseyga oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladilar. Mazkur moddada koʻrsatilgan terining zamburugʻli kasalliklari bilan takroran statsionarda davolanish samara bermagan nomzod va oʻquvchilar kasalliklar jadvalining 58-moddasiga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Dermatofitiyaga chalingan oʻquvchilar davolanishlari lozim. Davolangandan soʻng ular tahsil olishga yaroqli deb topiladilar. Mikoz tashxisi tahliliy (laboratoriya) tekshiruvlar bilan tasdiqlanishi lozim. Moddaning “b” bandiga aʼzolar va tizimlar faoliyatining buzilishisiz kechadigan, harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtirmaydigan xavfsiz oʻsmalar yoki ularning radikal davolanishdan keyingi holatlari kiradi. Harbiy libos, poyafzal va harbiy anjomlarni kiyishga monelik qilmaydigan gemangioma, nevus, osteoma, xondromalar, ichki aʼzolar faoliyatining buzilishisiz kechadigan ovqat hazm qilish yoʻllarining yakka poliplari, siydik qopining xavfsiz papillomalari hamda boshqa xavfsiz oʻsmalar oʻquvchilarning yaroqlilik darajasini cheklamaydi. Mazkur modda quyidagilarni koʻzda tutadi: orttirilgan va irsiy kamqonlikning barcha turlari; eritrotsitlar yoki gemoglobin tuzilishining kompensatsiyalangan orttirilgan va irsiy buzilishlari; trombotsitlar, leykotsitlar faoliyatining orttirilgan va irsiy buzilishlari; sitopenik sindromlar (shu jumladan leykopeniya, idiopatik trombotsitopenik qirmizi va boshqa trombotsitopeniyalar, transfuziyadan keyingi autoimmunli asoratlar); koʻp qon ketishi bilan kechadigan, gemostaz tizimining buzilishlari (shu jumladan gemofiliya, boshqa koagulopatiyalar va trombotsitopatiyalar); tromb paydo boʻlish xavfining kuchayishi bilan kechadigan trombofiliyalar va boshqa gemostaz tizimidagi buzilishlar; kapillyarlarning irsiy moʻrtligi, tomir psevdogemofiliyasi; tugʻma va orttirilgan turgʻun immunitet tanqisligi holatlari (OIV qoʻzgʻatgan kasalliklar bundan mustasno). Tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan kelib chiqqan moʻtadil ifodalangan kamqonlik, leykopeniya, turli etiologiyali trombotsitopeniya hamda hujayra va gumoral immunitetning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan immunitet tanqisligiga chalingan, vazn pasayishi kuzatilmagan, mehnat qobiliyati saqlangan nomzodlarga litseyga oʻqishga kirishga yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Boshqa aʼzolar va tizimlarning kasalliklarida (oʻzga surunkali, autoimmun, oʻsma, yuqumli kasalliklar, sarkoidoz va boshqa granulematoz, jarohat yoki ularning davolashdagi asoratlari), taloq olib tashlangandan keyin va boshqa tashxis yoki davolash uchun oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kuzatilgan ikkilamchi immunitet tanqisligi, qon tarkibi, uning ivishida oʻzgarishlar boʻlganda tahsil olishga yaroqlilik darajasi zararlangan aʼzo yoki aʼzolar tizimi faoliyatining buzilish darajasiga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha aniqlanadi. Mazkur modda endokrin buzilishlar boʻlmagan, diffuzli, tugunli yoki kistali boʻqoq mavjudligida, shuningdek jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan soʻngi holatlarda qoʻllaniladi. Endokrin buzilishlar boʻlmagan qalqonsimon bezning 0 va I darajali diffuz kattalashishi ushbu moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, litseyga oʻqishga kirishga va tahsil olishga toʻsqinlik qilmaydi. Endokrin buzilishlar mavjud boʻlganda ushbu Kasalliklar jadvalining 11-moddasi qoʻllaniladi. Oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish faqat statsionar tekshiruv va davolanishdan soʻng amalga oshiriladi. Moddaning “a” bandiga gipofiz, buyrak usti, qalqonsimon oshqozon osti va jinsiy bezlar kasalliklari, kasallik tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin qalqonsimon bezning (boshqa endokrin aʼzoning) yoʻqligi, zaharlovchi boʻqoqning kasalligi va gipotireoz, qandli diabet, alimentar semizlikning I darajasidan yuqori semizlik darajalari hamda boshqa endokrin kasalliklari kiradi. Oʻtkir va oʻtkir osti tireoidit tufayli davolangan nomzodlar litseyga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Oʻquvchida tibbiy tekshiruv natijasida vaznning pasayishiga sabab boʻladigan kasalliklar aniqlanmasa, ular moddaning “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Kelib chiqish sababi boshqa boʻlgan semizlikda nomzodlarni litseyga oʻqishga kirishga yaroqlilik asosiy kasallikning ogʻirligi va kechishi boʻyicha ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha aniqlanadi. Oziqlanish holati nomzodni va oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 5-ilovaga muvofiq aniqlanadi. 18 yoshga toʻlgan oʻquvchilarning antropometrik koʻrsatkichlari qonunchilik hujjatlariga muvofiq aniqlanadi. Modda bosh miyaning shikastlanishi va faoliyatining buzilishidan (jarohatlar, bosh miya oʻsmalari, ensefalit, meningit, asab tizimining zaxmi hamda senil va presenil psixozlar, qon tomir, degenerativ va bosh miyaning boshqa organik kasalliklari va jarohatlari) kelib chiqqan psixozlar, boshqa ruhiy buzilishlar, shaxs va xulq-atvor oʻzgarishlarini nazarda tutadi. Bosh miyaning organik kasalliklari, jarohatlanishi, asab tizimining yalligʻlanishi va zararlanishi tufayli davolanish (murojaat) tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlanadi. Shizofreniya tashxisini qoʻyishga ehtiyotkorlik bilan yondashish lozim. Shizofreniya kasalligiga gumon boʻlgan har bir holatda yuqori malakali mutaxassislarni jalb qilib, albatta, statsionar sharoitda tekshirish lozim, chunki tajribadan maʼlumki, koʻpincha shaxsning yakka tartibdagi xususiyatlariga xos boʻlgan feʼl va xulq-atvorning biron-bir kasallik jarayoniga aloqasi boʻlmagan baʼzi belgilari shizofreniya belgilari deb qayd qilinadi. Shizofreniya alomatlariga, baʼzan yuqumli kasalliklar va intoksikatsiyalar tufayli kelib chiqadigan ruhiy faoliyatning oʻtkinchi buzilishlari notoʻgʻri kiritiladi, aslida, bu holatlar yuqumli kasallik va intoksikatsiya genezli psixozlarga taalluqli va kasalliklar jadvalining 14-moddasi boʻyicha koʻriladi. Shuning uchun tashxis qoʻyishda xatoliklarga yoʻl qoʻymaslik maqsadida, bemorlarning somatik holatiga va tahlil tekshiruvlar xulosasiga katta eʼtibor berish lozim. Agar shizofreniya bilan boshqa koʻrinishdagi ruhiy buzilishlarni (paranoid holatlarni, shaxsning paranoyyal rivojlanishini va boshqalar) differensial tashxislash qiyin boʻlsa tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalarini qoʻllash lozim. Modda intoksikatsion (ruhiyatga faol taʼsir etuvchi moddalarni isteʼmol qilishdan keyingi holatlar bundan mustasno) va yuqumli kasalliklar hamda somatogen psixozlarni nazarda tutadi. Tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari toʻgʻrisidagi hujjatlarda ruhiy buzilishning rivojlanishiga olib kelgan kasallik koʻrsatiladi. Mazkur moddaga ruhiy-asab tizimi va ichki aʼzolar tomonidan patologik oʻzgarishlar boʻlmagan, anamnezida ushbu moddada qayd etilgan ruhiy buzilishlar mavjud boʻlganlar kiradi. Bu ruhiy buzilishlarning asoratsiz yakuni tibbiy muassasada tekshirilish bilan tasdiqlanishi lozim. Modda, reaktiv psixozlarni, nevrotik, dissotsiativ va somatik shakldagi buzilishlarni, psixogen depressiv holatlar va reaksiyalarni, shaxsning nevrotik rivojlanishini, surunkali reaksiyadan keyingi shaxs oʻzgarishlarini hamda jarohatdan keyingi stress buzilishlarini nazarda tutadi. Modda shaxs buzilishlari, psixopatiyalar, shaxsning patologik rivojlanishi, ruhiy infantilizmning (hamma shakllarini, kasalliklar jadvalining 74-moddada qayd etilgani bundan mustasno) nazarda tutadi. Shaxs oʻzgarishlarini tashxislash uchun, sinchkovlik bilan va obyektiv yigʻilgan anamnez zarur hamda ruhiy kasalliklarni statsionar sharoitda oʻtkaziladigan har tomonlama tekshiruv lozim. Oʻquvchilarni mazkur modda boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazish shaxsiy yigʻma jildi, xizmat va tibbiy tavsifnomalari oʻrganilganidan soʻng amalga oshiriladi. Muayyan boʻlgan tashqi zararlar (infeksiya, intoksikatsiya, jarohatlar va boshqalar) bilan sababiy bogʻliq boʻlgan psixopatiyaga oʻxshash holatlar hamda maylning buzilishlari boʻlgan shaxslar ushbu Kasalliklar jadvalida koʻzda tutilgan asab-ruhiy patologiyasiga tegishli nozologik shakllarga binoan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Shaxsning butun patologik tuzilishidan kelib chiqmagan, maqsad qoʻyilgan xulq-atvor xatti-harakatlari, intizomsizlik koʻrinishlarini kasallikning buzilish alomatlari deb baholab boʻlmaydi. Modda bir yoki bir nechta ruhiyatga faol taʼsir etuvchi moddalarni isteʼmol qilish natijasida kelib chiqqan ruhiy buzilishlarni nazarda tutadi. Oʻquvchilarga statsionarda surunkali alkogolizm (bosqichidan qatʼiy nazar) yoki giyohvandlik tashxisi qoʻyilganda yaroqsiz deb topiladilar. Moddaga darajasidan qatʼiy nazar aqliy qoloqlikning hamma shakllari kiradi. Intellektning yaqqol va aniq nuqsonlari mavjudligida oʻquvchilarning yaroqsizlik masalasi statsionar sharoitda tekshiruvlarsiz hal qilinishi lozim. Tashxis qoʻyishda, tafakkur va intellektning klinik tashxis mezonlari eksperimental-psixologik tadqiqot natijalari birgalikda yetakchi ahamiyatga ega. Agar, tashxis qoʻyishda shifokor tekshiruvining natijalari tavsiflovchi maʼlumotlarga mos kelmasa, statsionarda tekshiruvdan oʻtish majburiydir. Aqliy rivojlanishning psixometrik koeffitsiyentining tekshiruvi D. Veksler usuli va Raven jadvali boʻyicha oʻtkaziladi. Epilepsiya — bu aniq qoʻzgʻatuvchisiz, qaytalanuvchi (2 va undan koʻp) epileptik xurujlar bilan kechuvchi holat. Epileptik tutqanoq — bosh miya neyronlaridan anomal yoki ortiqcha chaqnash tufayli paydo boʻlgan klinik koʻrinishni ifodalaydi. Klinik manzara toʻsatdan paydo boʻladigan va tranzitor patologik fenomenlar (bemor yoki uni kuzatuvchisi tomonidan qayd etilgan ong, harakat, sezuvchanlik, vegetativ oʻzgarishlar, ruhiy alomatlar) bilan namoyon boʻladi. Mazkur moddaga spirtli ichimliklar isteʼmolini toʻxtatish oqibatida, bosh miya jarohatidan keyin yoki uning erta davrida (10 haftagacha) rivojlangan, bosh miya oʻsmalaridan kelib chiqadigan, dori vositalari yoki boshqa kimyoviy moddalar taʼsirida, somatogen boʻlgan metabolik ensefalopatiyalar, nomuvofiq fizik omillar taʼsiridan kelib chiqqan ensefalopatiyalar, febril talvasalar bilan bogʻliq tutqanoqlar kirmaydi. Epilepsiyaning klinik manzarasini tahlil qilishda epileptik tutqanoqlarni differensial tashxislash lozim boʻladi. Tutqanoq mavjudligi shifokor kuzatuvi orqali tasdiqlanishi lozim hamda epileptik tutqanoqni tasdiqlovchi boshqa tibbiy hujjatlar ham eʼtiborga olinishi lozim. Agar tutqanoqning ifodalanishi uni epilepsiya deb hisoblash uchun asos boʻlsa, epilepsiya tutqanogʻi mavjudligini tasdiqlash uchun guvohlarning yozma maʼlumotlari ham eʼtiborga olinishi mumkin. Bunday holatlarda epileptik tutqanoq guvohlarining imzosi haqiqiyligi litsey direktori tomonidan tasdiqlanishi lozim. Modda markaziy asab tizimining yuqumli va parazitar kasalliklarini, bosh va orqa miyaning umumiy yuqumli kasalliklarida, oʻtkir va surunkali intoksikatsiyalarda zararlanishini, markaziy asab tizimining miyelinsizlanuvchi kasalliklarini nazarda tutadi. Mazkur moddada koʻrsatilgan buzilishlar mavjudligi tibbiy hujjatlar, oʻqish joyidan ushbu buzilishlarning oʻqish jarayoniga taʼsiri toʻgʻrisidagi tavsifnomalardan olingan maʼlumotlar bilan tasdiqlanishi lozim, tashxis esa klinik va maxsus tekshiruvlarning natijalari asosida tasdiqlanishi lozim. Mazkur holatlarda xulosa statsionar sharoitda tekshiruvdan soʻng chiqariladi. Kalla suyagi ichki bosimi darajasini baholashda kasallikning klinik koʻrinishlari (bosh ogʻrishi, qusish, koʻz harakatidagi, kognitiv, yurish harakati, chanoq aʼzolari faoliyatining buzilishi), lyumbal punksiya orqali aniqlangan orqa miya likvorining bosimi, koʻz tubida dimlanish alomatlari, koʻruv nervi diskining ikkilamchi atrofiyasi, KT (MRT) maʼlumotlari asosida gidrotsefaliya mavjudligi hisobga olinadi. Bosh miyaning organik zararlanishi, yuqumli kasallik yoki intoksikatsiyadan soʻng yuzaga kelgan hissiy-irodaviy yoki intellekt-xotira buzilishlari mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ushbu Kasalliklar jadvalining 12-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi. Bosh miya qorinchalari tizimining kengayishi KT (MRT) maʼlumotlariga koʻra baholanadi. Oldingi shoxlar maksimal kengligining, peshona suyaklari ichki plastinkalararo masofasiga nisbati shu sathda 0,5 sm dan ortiq boʻlganda (0,4 dan kam — meʼyorda, 0,4-0,5 — chegara koʻrsatkichi, 0,5 dan ortiq boʻlsa — gidrotsefaliya), Evans indeksi (oldingi shoxlar kengligining, chakka suyaklar ichki devorlararo maksimal masofasiga nisbati) 26 dan ortiq, III-qorincha indeksi (20 yoshgacha — 3,0 dan yuqori) gidrotsefaliya alomatlari deb hisoblanadi. Periventrikulyar shishning mavjudligi KT (periventrikulyar oq modda zichligining kamayishi), MRT (T2-tasvirda yuqori intensivdagi signal) maʼlumotlariga asosan baholanadi. Quyidagilar kalla suyagi ichki bosimi oshishi sindromining kuchli ifodalangan klinik koʻrinish mezonlari hisoblanadi: bosh ogʻrigʻi, qusish, koʻz harakatining, kognitiv, yurish harakatining, chanoq aʼzolari faoliyatining buzilishlari, koʻz nerv disklarining dimlanishi yoki koʻruv nervlari disklarining ikkilamchi atrofiyasi mavjudligi, lyumbal punksiyada likvor bosimining 300 mm suv ustunidan yuqori boʻlishi; paraventrikulyar shish. Quyidagilar kalla suyagi ichki bosimi oshishi sindromining moʻtadil ifodalangan klinik koʻrinish mezonlari hisoblanadi: bosh ogʻrigʻi, koʻz tubida dimlanishning boshlangʻich alomatlari, lyumbal punksiyada likvor bosimining 200 mm suv ustunidan yuqori boʻlishi. Modda serebral degeneratsiya, Parkinson kasalligi, ekstrapiramidal tizimning (essensial titrash ham kirgan holda) boshqa kasalliklari, tortilish bilan kechadigan kasalliklar (de la Turetta sindromi — tibbiy koʻrikdan oʻtkazish shifokor-psixiatrlar hamkorligida amalga oshiriladi), orqa miya degeneratsiyalari, bosh va orqa miya oʻsmalari, bolalarning serebral falaji, tugʻma anomaliyalar (rivojlanish nuqsonlari), asab-mushak birikmalari va mushak kasalliklari hamda markaziy asab tizimining boshqa kasalliklarini (gidrotsefaliya, bosh miya kistalari va boshqalar) nazarda tutadi. Modda subaraxnoidal, miya ichi va kalla suyagi ichiga qon quyilishlarini, miya infarktini, miya qon aylanishining oʻtib ketuvchi buzilishlarini, dissirkulyator ensefalopatiyalarni (bosh miya surunkali ishemiyasi), vegetativ-tomir distoniyalarini, shuningdek bosh va orqa miya tomirlari zararlanishlarini nazarda tutadi. Hushdan ketishga moyil boʻlgan oʻquvchilar chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan oʻtishi va davolanishi lozim. Vegetativ asab tizimining buzilishlari bilan kechadigan boshqa kasalliklar aniqlanmaganda, vegetativ-tomir distoniyasi tashxisi qoʻyiladi. Boshqa kasalliklar yoki buzilishlar (yuqumli kasalliklar, jarohatlar, intoksikatsiyalar va boshqalar) tufayli hushidan ketishlar mavjud boʻlganda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha amalga oshiriladi. Bosh miya qon tomir yetishmovchiligi va dissirkulyator ensefalopatiya tashxisini qoʻyishda quyidagi mezonlarni qoʻllash lozim: etiologik omillardan birining mavjudligi (arterial gipertenziyasi, qandli diabet, giperxolesterinemiya, gipergomotsisteinemiya, yurak kasalliklari (revmatik zararlanishlar, yurak ritmlarining buzilishi va boshqalar), qon kasalliklari, jarohat, yuqumli va tizimli kasalliklardan kelib chiqqan bosh miya qon tomirlarining zararlanishi, qon tomirlar rivojlanishi anomaliyalari, umurtqa pogʻonasining boʻyin boʻlimi patologiyasi, bosh miya jarohatlari va boshqalar); bosh miya faoliyati buzilishini aks etuvchi shikoyatlarning mavjudligi; bosh miya organik zararlanishining klinik alomatlari mavjudligi; serebrovaskulyar oʻzanining zararlanish alomatlari mavjudligi; MRT yoki KT maʼlumotlariga asosan bosh miya tuzilmalarida (strukturasida) oʻzgarish alomatlari mavjudligi. Qoʻshimcha tekshiruvlar natijasida aniqlangan oʻzgarishlar va uchtadan kam boʻlmagan klinik belgilar asosida tashxis qoʻyiladi. Modda bosh yoki orqa miya jarohati tufayli kelib chiqqan markaziy asab tizimining oʻzgarishlari va faoliyatining buzilishi mavjudligi, markaziy asab tizimining havo portlash toʻlqini va boshqa tashqi omillar taʼsiri tufayli kelib chiqqan zararlanish asoratlarini nazarda tutadi. Bosh miyaning jarohatidan kelib chiqqan hissiy-irodaviy yoki intellekt-xotira buzilishlari mavjud boʻlganda ushbu Kasalliklar jadvalining 12-moddasiga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Kalla suyagining shikastlanishi va nuqsonlari mavjudligida ushbu moddadan tashqari ushbu Kasalliklar jadvalining 68-moddasi qoʻllaniladi. Bosh yoki orqa miya oʻtkir jarohatini oʻtkazgan nomzod va oʻquvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi ushbu Kasalliklar jadvalining 26-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi. Modda bosh miya nervlari (II va VIII juftliklari bundan mustasno), orqa miya nervlari, ildizcha va gangliyalarning birlamchi va ikkilamchi zararlanishi oqibatida kelib chiqqan kasalliklarini nazarda tutadi. Moddaga nervlarning shikastlanishdan keyingi oqibatlari kiradi, qoʻl yoki oyoq faoliyatini cheklamaydigan shikastlangan nerv taʼminlaydigan mushaklardagi kuchning kam darajada zaiflashishi yoki reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlari alomatlari kiradi. Moddada asab tizimining oʻtkir yuqumli, parazitar va boshqa kasalliklar, intoksikatsiyali zararlanishi va jarohatlanishi, shuningdek bosh yoki orqa miyaning oʻtkir tomir kasalliklardan keyingi holatlari nazarda tutiladi. Nomzodlar oʻtkir meningit yoxud meningoensefalit oʻtkazgan, davolanishni tamomlaganiga 12 oydan kam muddat boʻlganda litseyga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Nomzodlarda rezidual alomatlar mavjud boʻlmaganda ushbu Kasalliklar jadvalining 20-moddasiga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Nomzodlar oʻtkir kalla-miya yoki umurtqa-orqa miya jarohatidan keyingi holatda jarohat ogʻirligi darajasi va faoliyatining buzilishi ifodalanganligidan qatʼiy nazar, 12 oydan kam boʻlmagan muddatda litseyga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Nomzodlar, periferik nervlarning kasalliklari yoki jarohatlaridan keyin kasallik yoki jarohatning ogʻirlik darajasi, jarohatlangan nerv taʼminlaydigan qoʻl-oyoq (aʼzolar) faoliyatining buzilishidan qatʼiy nazar, 12 oydan kam boʻlmagan muddatda litseyga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlar yoki jarohatlangan nerv bilan taʼminlaydigan mushaklar zaifligi kuzatilmasa, mazkur nomzodlar ushbu Kasalliklar jadvalining 24, 25-moddalari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Qovoqlar joylashuvining turli yetishmovchiliklarida (bitishi, ichkariga qayrilishi, tashqariga qayrilishi, haqiqiy ptoz, lagoftalm) koʻzning koʻrish va harakat faoliyatining buzilish darajasi ham hisobga olinadi. Jarrohlik yoʻli bilan davolashdan ijobiy natija kutilgan holatlarda, ekspert xulosasi qabul qilinishiga qadar jarrohlik amaliyoti oʻtkazilishi lozim. Alohida tangachalar va qovoq chetlarini kam ifodalangan qizarishi bilan kechadigan oddiy blefarit litseyga oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻla olmaydi Moddaga surunkali konyuktivitlar, koʻz yoshi yoʻllarining kasalliklari, konyunktivaning traxomatoz zararlanishi kiradi. Koʻz faoliyatining turgʻun buzilishlari boʻlgan traxomaning turli asoratlarida, mazkur buzilishlarni nazarda tutuvchi moddalarga (ushbu Kasalliklar jadvalining 27-moddasi boʻyicha — qovoqlar faoliyatining buzilishlari; mazkur modda boʻyicha — koʻz yosh yoʻllari, 29-moddasi boʻyicha — muguz parda faoliyatlarining buzilishlari, 34-moddasi boʻyicha — koʻrish oʻtkirligining pasayishi) asosan xulosa qabul qilinadi. Nomzod va oʻquvchilarga davolanish tayinlanadi, yaroqlilik toʻgʻrisida xulosa faqat kasallikni statsionar sharoitda davolanish uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat talab qilingan holatlarda qabul qilinadi. Davolash samara berganda va xuruj davridan tashqari boʻlgan surunkali shakllardagi konyunktiva kasalliklari mavjud boʻlganda nomzodlar oʻqishga kirishga, oʻquvchilar esa tahsil olishga yaroqli deb topiladilar. Yagona follikulalar mavjud boʻlgan follikulyar konyunktivit, qovoqlarning burchaklari va yuqori qismi konyunktivasining baxmalga oʻxshash mayinligi, traxomadan kelib chiqmagan konyunktivaning alohida mayda yuzaki chandiqlari hamda traxomadan kelib chiqqan konyunktiva va shox pardadagi boshqa oʻzgarishlar boʻlmagan silliq chandiqlar, yil davomida traxomatoz jarayonning retsidivsiz kechishi litseyga oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻla olmaydi. Koʻzning bahorgi katar kasalligi mavjud boʻlganda nomzodlar yaroqsiz deb topiladilar. II-III darajali haqiqiy qanotsimon parda (pterigium) litseyga oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻladi. Samarali boʻlmagan jarrohlik amaliyotidan soʻng, qanotsimon pardaning oʻsish retsidivlarida xulosa mazkur modda asosida qabul qilinadi. Nomzodlarning koʻz yosh apparati oʻzgarishsiz boʻlishi lozim. Modda surunkali, davolanishi murakkab boʻlgan yoki davolanmaydigan kasalliklar, jarohat va kuyishlarning oqibatlarini nazarda tutadi. Moddaga surunkali uveit va uveopatiyalar, keratoglobus va keratokonus, bir yoki ikkala koʻzda keratoprotezlashdan soʻnggi holatlar, ikkala koʻzdagi afakiya va artiafakiya, koʻzning degenerativ-distrofik oʻzgarishlari (toʻr pardaning chetlari degeneratsiyasi, koʻp sonli xorioretinal oʻchoqlar, ortki stafiloma va boshqalar) mavjudligi, yalligʻlanish yoki distrofik oʻzgarishlar chaqirmaydigan koʻz ichidagi yot jism, koʻz faoliyatidan qatʼiy nazar tapetoretinal abiotrofiyalar kiradi. Kasalliklar jarayoni tugallangan yoki kam xurujli (yilda 2-martadan kam boʻlgan) jarayonning rivojlanishisiz boʻlgan holatlarda, shuningdek toʻqimalar koʻchirib oʻtkazilganda oʻquvchilarning tahsil olishga yaroqliligi koʻzlar faoliyatining buzilishlariga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi. Koʻz va uning qoʻshimcha apparatining oʻsmalari mavjud boʻlganda ularning tavsifi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ushbu Kasalliklar jadvalining 7 yoki 8-moddalari boʻyicha amalga oshiriladi. Koʻz faoliyatining buzilishga olib kelmaydigan xavfsiz oʻsmalar oʻqishga kirishga monelik qilmaydi. Periferik xorioretinal distrofiyalar, toʻr pardaning toʻsiq lazerli koagulyatsiya oʻtkazgan parda koʻchmasdan yirtilishi mavjud boʻlgan, shuningdek intraokulyar korreksiyasi bilan nomzodlar oʻqishga kirishga, oʻquvchilar esa tahsil olishga yaroqsiz deb topiladilar. Gavharning joyidan toʻliq yoki qisman chiqishi afakiya deb baholanadi. Bir koʻzda afakiya boʻlib, ikkinchi koʻz gavharining xiralashishi hisobiga koʻrish oʻtkirligi 0,4 va undan past boʻlganda, bir koʻzdagi afakiya ikki tomonlama deb baholanadi. Faqat zich yorugʻlik beradigan chiroq yordamida oʻtkazilgan tekshiruvda gavharda aniqlanadigan, koʻrish oʻtkirligini pasaytirmaydigan ranglar jilosi, kamalak tovlanishi, toshchalar, donachalar va pufakchalar, shuningdek gavharning oldingi pardasida tugʻma pigment yigʻilganligi, mazkur moddani qoʻllashga asos boʻla olmaydi, hamda oʻqishga kirishga va tahsil olishga monelik qila olmaydi. Bir yoki ikki koʻzdagi mutloq markaziy va atrofdagi turgʻun skotomalar mavjud boʻlganda nomzod va oʻquvchilarning yaroqliligi koʻz faoliyatining holatiga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi. Zaxm tufayli kelib chiqqan parenximatozli keratit bilan xastalangan nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ushbu Kasalliklar jadvalining 5-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi. Koʻrish faoliyati yaxshi saqlanib qolgan, jarohatdan kelib chiqmagan toʻr pardaning koʻchishi mavjud boʻlgan nomzodlar oʻqishga kirishga, oʻquvchilar esa tahsil olishga yaroqsiz deb topiladilar. Glaukoma mavjudligi statsionarda zoʻriqtiruvchi sinamalar va kompyuter perimetriyasi qoʻllanilib tasdiqlanishi lozim. Mazkur modda boʻyicha ikkilamchi glaukomasi mavjud nomzod va oʻquvchilar ham tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddaga diplopiya boʻlmagan gʻilaylikning barcha turlari, nistagm va koʻzning boshqa gʻayri ixtiyoriy harakatlari, koʻzning mushaklari shikastlanishi bilan koʻz kosasining jarohatidan soʻnggi turgʻun diplopiya kiradi. Agar nistagm asab tizimi yoki vestibulyar apparatning zararlanish belgilaridan biri boʻlganda, xulosa asosiy kasallik boʻyicha qabul qilinadi. Koʻrishning yaqqol pasayishida xulosa ushbu Kasalliklar jadvalining 34-moddasi yoki mazkur moddaga muvofiq qabul qilinadi. Koʻz olmalarining chetga burishdagi koʻzning nistagmsimon titrashi oʻqishga kirishga toʻsiq boʻla olmaydi. Hamkor gʻilaylikda tashxis binokulyar koʻrishning tekshiruvi (Fridmanning rangli moslamasi yoki Kalf usulida zoʻraki harakatni aniqlash) bilan tasdiqlanishi lozim. Binokulyar koʻrishning mavjudligi, hamkor gʻilaylik yoʻqligini koʻrsatadi. Diplopiyasiz boʻlgan hamkor gʻilaylik, paralitik gʻilaylikda va binokulyar koʻrishning boshqa buzilishlarida yaroqlilik toifasi koʻzning faoliyatiga qarab ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi. Mazkur moddaga qaysi koʻzligidan qatʼiy nazar meridianlardan birida 3,0 D dan 5,0 D (kirgan holda) gacha boʻlgan miopiya yoki gipermetropiya, shuningdek qaysi koʻzligidan qatʼiy nazar ikki bosh meridianlardagi refraksiya farqi 2,0 D dan 3,0 D gacha (kirgan holda) boʻlgan astigmatizmning har qanday turi kiradi. Refraksiya anomaliyalarining turi va darajasi sikloplegiya holatida skiaskopiya yoki refraktometriya yordamida aniqlanadi. Akkomodatsiyaning turgʻun spazmida, parezi yoki falajida tibbiy tekshiruv shifokor-terapevt, shifokor-nevrolog va zarurat boʻlganda boshqa shifokor-mutaxassislar ishtirokida amalga oshiriladi. Agar akkomodatsiyaning turgʻun spazmi, parez yoki falaji asab tizimi, ichki aʼzolar kasalliklari tufayli boʻlsa tibbiy koʻrikdan oʻtkazish asosiy kasallik boʻyicha amalga oshiriladi. Akkomodatsiyaning spazmi faoliyatga oid kasallik boʻlib hisoblanadi, bunda sikloplegiyada aniqlangan refraksiya, sikloplegiyagacha boʻlgan maqbul salbiy korreksiyalovchi linzaning kuchidan zaifroqdir. Statsionar sharoitda davolanish samarasiz boʻlgan bir yoki ikkala koʻzning akkomodatsiya spazmi yoki falajida yaroqlilik toifasi ushbu Kasalliklar jadvalining mazkur yoki 34-moddalari boʻyicha aniqlanadi, bunda bir necha marta oʻtkazilgan sikloplegiyalardan keyin avvalgi sathiga qaytadigan korreksiya qilingan koʻrish oʻtkirligi va ametropiya darajasiga qarab aniqlanadi. Bir koʻzda akkomodatsiyaning turgʻun falajida yaroqlilik toifasi koʻzning faoliyatiga koʻra aniqlanadi. Akkomodatsiyaning spazm yoki falaji ifodalanganlik darajasidan qatʼiy nazar, oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻladi. Oʻquvchining tahsil olishga yaroqlilik uchun korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi bir koʻzda 0,5 va ikkinchisida 0,1 dan koʻp boʻlishi lozim. Munozarali holatlarda koʻrish oʻtkirligi nazorat tekshiruvlari yordamida aniqlanadi. Nomzod va oʻquvchilarning yaroqlilik toifasini aniqlashda har bir koʻz uchun har qanday linzalar bilan korreksiya qilingan koʻrish oʻtkirligi hisobga olinadi, shu jumladan kombinatsiyalangan hamda intraokulyar yoki kontakt linzalar bilan (linza taʼsirini yaxshi oʻtkazgan holatda — sutkada 20 soatdan kam boʻlmagan, diplopiya va koʻzning taʼsirlanishi yoʻq, binokulyar koʻrish mavjud boʻlganda). Koʻrishni oddiy sferik shishalar bilan korreksiya qilishda ushbu Kasalliklar jadvalining ikkala ustunlarida nazarda tutilgan nomzod va oʻquvchilar uchun amalda chidamli binokulyar korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi hisobga olinadi, yaʼni yaxshi va yomon koʻradigan koʻzlar uchun shishalar kuchi farqi yoki silindrli yoki kombinatsiyalangan shishalar bilan yomon koʻradigan koʻzda asosiy ikki meridianlarda linza nur sindirish kuchining farqi 2,0 D dan ortiq boʻlmasligi lozim. Nomzodlarda korreksiyalangan koʻrish oʻtkirligi faqat miopiya yoki miopiyalik astigmatizm (oddiy yoki murakkab) mavjud boʻlganda, shu jumladan qayd etilgan refraksiya chegarasining sathdan oshmagan kontaktli linzalar boʻlganda, koʻrish oʻtkirligi pasayishining boshqa sabablarida esa (jumladan gipermetropiyada, gipermetropik va aralash astigmatizmda) — uzoqni koʻrish uchun korreksiya qilinmasdan aniqlanadi. Nomzodlarda har bir koʻzda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi uzoqni koʻrish uchun 0,8 dan kam boʻlmasligi va yaqin uchun 1,0 boʻlishi lozim, yomon koʻradigan koʻzdagi miopiya yoki eng koʻp ametropiya boʻlgan meridianida gipermetropiya 1,0 D dan koʻp boʻlmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 0,5 D dan oshmasligi lozim. Har qanday etiologiyadan kelib chiqqan koʻz gavhari xiralashganda, ular nafaqat tirqishli lampa yordamida, balki kengaytirilgan qorachiqda oʻtayotgan nur yordamida va yonbosh yoritish bilan ham aniqlanishi lozim. Tekshiruv vaqtida faqat tirqishli lampa yordamida aniqlanadigan, gavhardagi rangli tovlanish, kamalak jilosi, toshchalar, donachalar va vakuolalar deb atalmish oʻzgarishlar mavjud boʻlganda nomzodlar oʻqishga kirishga va oʻquvchilar tahsil olishga yaroqsiz deb topilishga asos boʻladi. Biomikroskopiya yordamida gavharning orqa qobigʻi ostida xiralashishlar aniqlanganda nomzodlar oʻqishga kirishga va oʻquvchilar tahsil olishga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Koʻrish oʻtkirligining pasayishiga olib kelmaydigan gavharning oldingi qobigʻida tugʻma pigment mavjudligi oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻlmaydi. Rang ajrata olishning pasayish darajalari va turlarini tashxis qoʻyishda 9-chi va undan keyingi nashrlardagi Rabkinning polixromatik jadvallariga ilova qilingan uslubiy koʻrsatmalarni qoʻllash lozim. “S” turdagi anomal trixromaziya degan holatlar bu — tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzodlar 9-chi va undan keyingi nashrdagi Rabkinning jadvallarida XVIII-sonli jadvalni aniqlashi muqarrar boʻlgan holda 12 dan ortiq jadvallarni toʻgʻri aniqlashlari lozim. “S” turdagi anomal trixromaziya oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻlmaydi. Modda shox pardani, rangdor pardani va koʻzning boshqa qavatlarining oʻtkazgan oʻtkir kasalliklari hamda jarohat va jarrohlik amaliyotidan keyingi koʻrishning vaqtincha buzilishini nazarda tutadi. Nomzodlar shox, oqsil pardalarda optik qayta tiklash jarrohlik amaliyotidan oʻtgan boʻlib, agar jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyin 12 oy muddat oʻtmagan boʻlsa, nomzodlar oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin oʻquvchilarning yaroqlilik toifasi ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari, koʻz olmalarining ultratovush biometriyasi natijalarini hisobga olgan holda koʻz faoliyatlarining holati va jarrohlik amaliyotigacha boʻlgan hujjatlar bilan rasman tasdiqlangan ametropiya darajasiga koʻra aniqlanadi. Nomzodlar shox pardada oʻtkazilgan lazer korreksiyasi jarrohlik amaliyotidan keyin 1 yildan kam boʻlmagan muddat oʻtgan boʻlsa, hamda shox parda va koʻz tubida jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar va degenerativ oʻzgarishlar kuzatilmasa, oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladilar. Bir yil davomida yaroqlilik toifasi jarrohlik amaliyotigacha qanday boʻlsa shunday saqlanadi. Shuningdek, mazkur moddaga bir yoki ikkala koʻzlardagi koʻz yoshi yoʻllarining davolanadigan kasalliklari kiradi. Nomzodlarga davolanish tayinlanadi, mazkur modda boʻyicha oʻqishga kirishga yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa tiklanuvchi davolanishga bir oydan kam boʻlmagan muddat zarur boʻlganda chiqariladi. Oʻquvchilar, statsionarda uzoq muddat davolanishi lozim boʻlmagan va koʻz faoliyatlarining buzilishiga olib kelmaydigan kasalliklari mavjud boʻlganda tahsil olishga yaroqli deb topiladilar. Mazkur moddaga ikki yoki bir tomonlama mikrotiya, tashqi quloq eshituv yoʻli va quloq suprasi ekzemasi, surunkali diffuz tashqi otit, tashqi eshituv yoʻlining tugʻma va orttirilgan torayishlari kiradi. Nomzod va oʻquvchilar — birinchi va undan yuqori toifali sportchilar (hujjat bilan tasdiqlanganlar) eshitish faoliyati buzilmagan holda quloq suprasining kam ifodalangan shakl buzilishi mavjud boʻlganda, yaʼni sogʻlom tarafdagi quloq supralari nisbatdan oʻlchamlari teng, togʻay relyefi buzilmagan, terida qoʻpol chandiqli tortilishlari mavjud boʻlmaganda, yaroqlilik toifasi yakka tartibda aniqlanadi. Tashqi eshituv yoʻli, quloq suprasi, quloq atrofi sohasida surunkali qaytalanuvchi ekzema mavjud boʻlgan, oʻquvchilarda statsionar davolanish samara bermaganda, tashqi eshituv kanalining orttirilgan torayishida yaroqsiz deb topiladilar. Tashqi eshituv yoʻlining zamburugʻli zararlanishi mavjud boʻlgan oʻquvchilar davolanishi lozim, nomzodlar esa oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur modda oʻrta quloq va soʻrgʻichsimon oʻsiqning poliplari, nogʻora boʻshligʻi granulyatsiyalari, ikki yoki bir tomonlama surunkali oʻrta quloq otiti, bir tomonlama turgʻun quruq teshilishi, adgezivli oʻrta otiti, timpanosklerozni nazarda tutadi. Mazkur moddaga 12 oy va undan ortiq muddat oldin oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotidan yoki bitta quloqda ochiq usul bilan oʻtkazilgan timpanoplastikadan keyingi davrda jarrohlik amaliyotidan qolgan boʻshliqning toʻliq epidermizatsiyasi kuzatiladigan holatlar ham kiradi. Oʻrta quloqning surunkali yiringli yalligʻlanishlari otoskopiya maʼlumotlari (nogʻora pardasining teshilishi, nogʻora boʻshligʻidan chiqadigan ajralmalar), nogʻora boʻshligʻi ajralmalarining mikroflorasini aniqlash uchun ekish, chakka suyagini Shyuller va Mayer usuli bilan rentgenografiya qilish yoki shu suyaklar KT oʻtkazilishi yoʻli bilan tasdiqlanishi lozim. Adgeziv jarayonda nogʻora boʻshligʻida yoki oʻrta quloqning surunkali katarida otoskopiyada bir quloqning nogʻora pardasida teshik yoki chandiqlar eshitish va barofunksiyaning buzilishi bilan birga aniqlanadi. Quloq barofunksiyasining buzilishi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzod va oʻquvchilarning shikoyatlari, LOR-aʼzolarining koʻrigi, quloq manometriyasi asosida aniqlanadi. Oʻtkazilgan perforatsiyadan keyin hosil boʻlgan nogʻora pardadagi kichik chandiq va ohaklanish (yagona petrifikatlar), pardaning harakatchanligi, eshitish va quloq barofunksiyasi buzilmagan holatlarda mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Quloq barofunksiyasining turgʻun buzilishi qayta oʻtkaziladigan tadqiqotlarning maʼlumotlariga koʻra aniqlanadi. Vestibulyar buzilishlarda tekshiruv maʼlumotlari, shuningdek vestibulometriya natijalari shifokor-nevropatolog bilan hamkorlikda baholanadi. Vestibulyar buzilishlarni vaqtincha xususiyatga egaligi koʻrsatilganda, statsionar sharoitda har tomonlama tekshirish va davolash lozim. Barcha nomzodlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda vestibulyar apparatni uch karralik otolit reaksiyasining tekshiruvi yoki Koriolis tezlanishlarning uzluksiz kumulyatsiyasi sinamasi bilan tekshirib koʻrish shart. Ikki quloqdagi karlik yoki karsoqovlik davolash-profilaktika, ilmiy-tadqiqot muassasalari yoki karsoqovlar uchun boʻlgan taʼlim muassasalari tomonidan tasdiqlanishi lozim. Karlik deb quloq suprasi oldidagi baqirishni eshitmaslik hisoblanadi. Eshitish qobiliyatining pastligi darajasini aniqlashda tadqiqotning maxsus usullarini, shivirlash va suhbatlashish nutqi, kamertonlar, boʻsagʻa audiometriyasi, quloqlar barofaoliyatini majburiy ravishda aniqlash bilan birga qoʻllash lozim boʻladi. Yaroqlilik toifasini oʻzgarishiga olib keluvchi eshitishning pasayishida yuqoridagi tadqiqotlar bir necha marotaba (tekshiruv davrida yilda kamida 3-marta) oʻtkazilishi lozim. Bir yoki ikkala quloqdagi karlikka gumon qilinganda, Govseyev, Lombar, Shtenger, Xilov va boshqa tekshiruvlar yoki obyektiv audiometriya usullari (chaqirilgan eshitish potensiallarini roʻyxatga olish, otoakustik emissiyalar va boshqalar) qoʻllanadi. Shivirlab gapirishni eshitishda quloqlardagi farq 3 metrdan koʻp boʻlganda, Stenvers usuli boʻyicha chakka suyaklarda rentgenografiya yoki chakka suyaklarda KT tekshiruvi oʻtkaziladi. Oʻquvchilarning yaroqlilik toifasi toʻgʻrisida xulosa oʻtkazilgan kasalliklar, jarohatlar, jarrohlik amaliyotlaridan keyin ularning umumiy ahvoli yaxshilanishi va maxsus davolash tadbirlari tugagandan soʻng, ammo eshitish, vestibulyar apparat faoliyatining toʻliq tiklanishi uchun kerak boʻladigan 1 oy muddatdan keyin qabul qilinadi. Timpanoplastika jarrohlik amaliyotini oʻtkazgan nomzod va oʻquvchilar yaroqsiz deb topiladilar. Moddaga yurak yetishmovchiligi mavjudligidan qatʼiy nazar, ritm va oʻtkazuvchanligi buzilishlari bilan kechadigan yurak kasalliklari (miokarditdan keyingi kardioskleroz, surunkali miokardit va boshqalar), yurakning tugʻma va orttirilgan nuqsonlari, shuningdek dekstrakardiya, ichki aʼzolarning toʻliq teskari joylashuvi kiradi. Kasallik alomatlarining tahlili bilan qoʻshilgan holda ExoKG, sutkalik EKG Xolter monitoring testi, veloergometriya yoki tredmil-test bilan tasdiqlanishi lozim. I-darajali faoliyatga oid (vagusli) atrioventrikulyar qamali (jismoniy zoʻriqishida (yurakning qisqarishlar soni hisobidan) yoki tananing 1 kg ogʻirligiga nisbatidan 0,020 — 0,025 mg atropin sulfati qon tomiriga yuborilganidan soʻng atrioventrikulyar oʻtkazuvchanligi meʼyorlashishi), mazkur moddaning qoʻllanilishi uchun asos boʻlmaydi, oʻqishga kirishiga monelik qilmaydi. Nomzodlarda gemodinamikasi buzilishisiz kechadigan yurakning ikki tavaqali va boshqa klapanlarining 5 mm gacha boʻlgan birlamchi prolapsi aniqlanganida ular oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Moddaga yirik tomirlarning arterial va arteriovenoz anevrizmalari, oyoq, qoʻl tomirlarining obliteratsiyalovchi trombangiiti, aortoarteriiti, venalarning tromboflebiti, flebotrombozi, trombozdan keyingi holat, varikoz kasalligi, “filoyogʻi”, angiotrofonevrozlar, yorgʻoq venalarining II-III-darajali varikoz kengayishi, qon tomirlarining shikastlanishlaridan keyingi holatlar kiradi. Vena yetishmovchiligi belgilarisiz kechadigan alohida qismlardagi silindr yoki elastik boʻrtma koʻrinishida oyoqlar teri osti venalarining kengayishi, I-darajali varikotsele mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi va oʻqishga kirishga toʻsqinlik qilmaydi. Nomzodlarning oʻqishga kirish va oʻquvchilarning tahsil olishga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa obyektiv natija beradigan tekshiruv usullari (nitroglitserin sinamasi bilan oʻtkazilgan reovazografiya, angio-, flebo-, limfografiya va boshqa usullar) qoʻllanilib tibbiy tekshiruv oʻtkazilganidan keyin chiqariladi. Moddaning “a” bandiga tez-tez xurujli, asoratlangan (yalligʻlanish, tromboz), konservativ va jarrohlik yoʻli bilan davolanish ijobiy samara bermagan, shuningdek gemorroidal tugunlarini tashqariga tushishi bilan kechadigan bavosil kiradi. Moddaning “b” bandiga samarali davolangan, asoratlari mavjud boʻlmagan, kam xurujli tashqi gemorroy kiradi. Yagona, yalligʻlanish belgilari boʻlmagan, ozgina kattalashgan gemorroy tugunlari mavjud boʻlganda, shikoyatlar boʻlmaganda, anamnezda oxirgi uch yil davomida kasallikning xurujlari toʻgʻrisida maʼlumotlar qayd etilmagan holatlar mazkur moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, hamda oʻqishga kirishga va tahsil olishga toʻsqinliq qilmaydi. Neyrotsirkulyator asteniya bu — subyektiv va obyektiv-faoliyati oʻzgarishsiz xilma-xil klinik koʻrinishi bilan kechadigan yurak tomirlar tizimi faoliyatining buzilishlari boʻlib, yurak-qon tomir tizimida organik oʻzgarishlarsiz, koʻproq tomirlar tonusi va qon-tomir tizimi boshqaruvining buzilishi bilan kechayotgan umumiy nevrozdir. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipotenziv turini sogʻlom nomzodlarning fiziologik gipotoniyasidan farq qiladi, ular sogʻligining holatiga hech qanday shikoyat qilmaydi, arterial bosim koʻrsatkichi 90/50 — 100/60 mm. simob ustunida ish qobiliyatini saqlab qoladi. Bunday nomzodlar oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladi. Barcha holatlarda boshqa aʼzolar va tizimlarning kasalliklari tufayli kelib chiqqan simptomatik gipotoniyani istisno qilish lozim. Nomzodlarda neyrotsirkulyator asteniya tashxisi nevropatolog, okulist ishtirokida, zarurat tugʻilganda boshqa mutaxassislarni ham jalb etib majburiy ravishda faoliyatga oid (jismoniy zoʻriqish, giperventilyatsiya, ortostatik va boshqalar) va dori vositalari bilan sinamalar oʻtkazilgandan keyin qoʻyilishi lozim. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipertenziv turi tashxisini qoʻyishda qalqonsimon bez va buyrak faoliyatini tekshirish lozim. Moddaga yaqqol va moʻtadil ifodalangan alomatlari bilan kechayotgan neyrotsirkulyator asteniyaning har qanday turi — (neyrotsirkulyator asteniyaning gipotenziv turida — arterial bosim turgʻun holatda 105 — 100/60 — 55 mm. simob ustuni; gipertenziv turida — arterial bosim turgʻun holatda 140 — 150/90 mm simob ustuni gacha), shu jumladan turgʻun yoki oʻtib ketuvchi yurakning ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlari bilan kechadigan va mehnat qobiliyatini pasaytirmaydigan holatlar kiradi. Birinchi va yuqori razryadli sportchilarda (hujjatlar bilan tasdiqlangan) arterial bosim oshgani va yurak boʻshliqlarining oʻlchamlari kattalashganligi aniqlanganda, tibbiy uskunalar yordamida har tomonlama tekshirilganlaridan soʻng yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. Miokardning organik oʻzgarishlari (yalligʻlanish, distrofik va boshqalar) tufayli yurakning ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlarida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ushbu Kasalliklar jadvalining 41-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi. Nomzodlar statsionar sharoitda davolanishdan soʻng norevmatik boʻlgan miokarditlarni oʻtkazganlarida 12 oy muddatga yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu muddat tugaganidan soʻng, yuqorida koʻrsatilgan nomzodlarda yurakning zararlanish alomatlari (oʻchoqli miokardioskleroz, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishining turli shakllari, klapan apparatining zararlanishlari va boshqalar) boʻlmasa oʻqishga kirishga yaroqliligi yakka tartibda aniqlanadi. Nomzodlar asoratsiz oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin (varikotselektomiya, gidrotsele tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlari va boshqalar) davolash muassasasidan chiqqanlaridan keyin oʻqishga kirishga toʻrt oy muddatga yaroqsizdirlar. Moddaga yiringli (yiringsiz, polipozli) sinusitlar, burun orqali nafas olishni qiyinlashtiruvchi va burunning yondosh boʻshliqlari barofunksiyasining buzilishlari bilan kechadigan burun boʻshligʻi va burun-halqum kasalliklari, surunkali tonzillitning II-darajali toksik-allergik shakli, surunkali atrofik, gipertrofik, granulezli faringit (nazofaringit) kiradi. Surunkali polipli gaymorit mavjudligi rentgen tekshiruvi yordamida tasdiqlanishi lozim, alohida holatlarda esa, burun yondosh boʻshliqlari KT, surunkali yiringli (yiringsiz) sinusit-rinoskopik maʼlumotlar yordamida, burunning yondosh boʻshliqlarining ikki koʻrinishda rentgenografiyasi, imkon darajasida burun yondosh boʻshligʻi KT, yuqori jagʻ sinusitida — tashxis qoʻyish maqsadida punksiya qilinadi. Bundan tashqari surunkali jarayonning mavjudligi statsionar sharoitda va oldingi 6 oydan kam boʻlmagan avvalgi dispanser kuzatuv natijalari bilan tasdiqlanadi. Burun toʻsigʻining qiyshayishi, nafas olish erkin boʻlgan holda yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining noturgʻun subatrofik alomatlari, tashxis qoʻyish maqsadida oʻtkaziladigan punksiyada yiring yoki transsudat olinmagan va yuqori jagʻ boʻshligʻi chiqish yoʻlining oʻtkazuvchanligi saqlangan holda yuqori jagʻ boʻshligʻi devorining shilliq qavati qalinlashuvi hamda yuqori jagʻ boʻshliqlaridagi oʻtkazilgan jarohat amaliyotidan keyingi qolgan alomatlar (ogʻiz dahlizi oʻtuvchi burmasining chiziqli chandigʻi, jarrohlik amaliyoti qilingan boʻshliqning burun boʻshligʻi bilan tutashuvi yoki rentgenogrammadagi “parda”) mavjudligi oʻqishga kirishga monelik qilmaydi. Yuqori jagʻ boʻshligʻida kistalari mavjudligi, shu jumladan ularning barofunksiyasi buzilmaganda, nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzodlarning shikoyatlari, burun boʻshligʻi ahvoli, burun yondosh boʻshliqlarini sinashgacha va sinashdan soʻnggi rentgen tekshiruvlari natijalari bilan birgalikda barokamerada bosim tushib chiqishini koʻtara olishi, burun yondosh boʻshliqlari barofunksiyasining turgʻun buzilishi aniqlanadi. Ikki tomonlama burun bilan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechadigan burun toʻsigʻining qiyshayishi, ikki tomonlama yuqori nafas yoʻllarining distrofik jarayoni mavjudligi oʻqishga kirishga qarshi koʻrsatma boʻladi. Bir tomonlama burun bilan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechadigan burun toʻsigʻining qiyshayishi, burundan erkin nafas olish bilan kechadigan yuqori nafas yoʻllari shilliq qavati subatrofik alomatlari mavjudligi mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi, hamda oʻqishga kirishga monelik qilmaydi. Burunning nafas olish faoliyatining buzilishisiz va kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan pollinozlar va allergik rinitlar mavjudligi mazkur moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. Pollinozlar va allergik rinitlar bilan xastalangan nomzodlarni tekshiruviga shifokor-allergolog majburiy holda jalb etilishi lozim. II darajali toksik-allergik shakldagi surunkali tonzillit tez-tez xurujlar, tonzillogen intoksikatsiya (subfebrilitet, tez charchash, soʻlgʻinlik, holsizlik) mavjudligi, bodomsimon bezlar atrofidagi toʻqimalarni, regionar limfa tugunlarini (paratonzillyar abssess, regionar limfadenit) yalligʻlanish jarayoniga qoʻshilishi va metatonzillyar asoratlar bilan tavsiflanadi. Surunkali tonzillitning faqat shu shakli oʻqishga kirishga monelik qiladi. Surunkali tonzillitning boshqa shakllari boʻlgan nomzodlar oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladilar. Modda nafas yetishmovchiligi darajasidan qatʼiy nazar, shuningdek tovush hosil boʻlishning qiyinlashuvi bilan kechadigan hiqildoq yoki traxeyaning boʻyin qismi tugʻma va orttirilgan kasalliklari hamda ularning shikastlanish oqibatlarini nazarda tutadi. Tovush hosil boʻlishning turgʻun qiyinlashuvini tasdiqlash uchun koʻp marotaba (tekshiruv mobaynida 3-martadan kam boʻlmagan) tovushning jarangdorligini tekshirish lozim. Moddaga bronx-oʻpka apparati va plevraning surunkali kasalliklari (shu jumladan surunkali bronxit, oʻpkalarning surunkali obstruktiv kasalligi, bronxoektatik kasallik), oʻpkalarning yiringli kasalliklari, nafas olish aʼzolarining tugʻma anomaliyalari, oʻpkaning mikozi, sarkoidoz, gistologik tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan alveolyar proteinoz, mukovissidoz, oʻpkaning Langergans hujayrali gistiotsitozi, oʻpkaning limfangioleyomiomatozi, Gudpascher sindromi, oʻpkaning alveolyarli mikrolitiazi, idiopatik fibrozlovchi alveolit va boshqa idiopatik interstitsial zotiljamlar, oʻpkaning emfizemasi, oʻpkaning polikistozi, nafas olish aʼzolarining jarrohlik amaliyotidan keyingi holatlar kiradi. Bronxial astma tashxisi majmuaviy statsionar tekshiruvdan keyin qoʻyilishi lozim. Kasallik anamnezini tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlmagan turgʻun remissiyasidagi bronxial astma tashxisini aniqlovchi testlar sifatida farmakologik va (yoki) jismoniy bronx qoʻzgʻatuvchi testlar hisoblanadi. Qoʻshimcha mezon sifatida qonda umumiy va (yoki) spetsifik “E” immunoglobulinni aniqlash tekshiruvi boʻlishi mumkin. Bronxspastik sindromlar (obturatsion, endokrin-gumoral, asab tizimining buzilishlari, zaharlanishlar va boshqalardan kelib chiqqan) boshqa kasalliklar asorati boʻlganda, asosiy kasallikninig kechishiga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha yaroqlilik toifasi aniqlanadi. Boshqa allergik kasalliklarda zararlangan aʼzo yoki tizim faoliyatining holatiga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Asoratli zotiljamni (infeksion-toksik shok, yiringlashlar, plevritlar, atelektazlar, keng tarqalgan plevra qatlamlanishi va boshqalar) boshdan kechirgan nomzodlar davolanish yakunidan soʻng 12 oy muddatga yaroqsiz deb topiladi, mazkur muddatdan soʻng asoratlar saqlangan hollarda ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalariga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Modda bitta jagʻda 4 va undan ortiq tishlarning yoʻqligi yoki bir qatorda ikkinchi kesuvchi, kurak va birinchi kichik oziq tishning ketma-ket yoʻqligi, shuningdek koʻp sonli asoratlangan kariyes mavjud boʻlganda qoʻllanadi. Jagʻlarda periodont yalligʻlanishning (perimplantit) klinik va rentgenologik belgilari boʻlmagan jagʻlarning implantatsiyasi va protezlash imkoniyati mavjud boʻlgan nomzod va oʻquvchilarda tishlarning umumiy soni sanalganda ular qoʻshib hisoblanadi. Tishlarning umumiy sanogʻida 18, 28, 38, 48-tishlar hisoblanmaydi. Tish ildizlarini protezlash imkoni boʻlmasa, ular yoʻq tishlar deb hisoblanadi. Kariyesli, olib tashlangan va plomba qoʻyilgan tishlarning umumiy soni 9 dan koʻp va bunda 4 dan kam boʻlmagan tishlar — pulpa va periodontning zararlanishi bilan kechadigan surunkali yalligʻlangan, ildiz kanallariga plomba qoʻyilgan tishlar ham qoʻshib hisoblanganda nomzod va oʻquvchilar yaroqsiz deb topiladilar. Modda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzodlarda lab va tanglayning tugʻma yoriqlari, parodontit yoki paradontozning barcha shakllari, stomatit, xeylit, gingivit, leykoplakiya va boshqa prekanserozli kasalliklari mavjudligida qoʻllaniladi. Parodontit yoki paradontozning mavjudligi tish-jagʻ tizimining rentgenografiyasiga asosan toʻliq tekshiruvi va birga kechuvchi kasalliklarning aniqlanishi bilan qayd etiladi. Moddaga yuz-jagʻ sohasining tugʻma hamda orttirilgan nuqson va deformatsiyalari shuningdek jagʻ, soʻlak bezlari, chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlarining surunkali kasalliklari, chaynash faoliyatining buzilishi yoki chaynash samaradorligi 60 foizdan kam boʻlmaganligi bilan birga kechadigan tish qatorlarining 5 dan 10 mm gacha (ikkinchi daraja) siljigan tishlash anomaliyalari kiradi. Soʻlak-tosh kasalligi, yuz-jagʻ sohalarida tugʻma oqmalari va kistalari, chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlarining artroz-artritlari mavjud boʻlgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladilar. Nomzodlarda tish qatorlarining 5 mm gacha (birinchi daraja) siljishi, chaynash samaradorligi N.I. Agapov boʻyicha 60 foizdan koʻp boʻlishi bilan kechadigan tishlash nuqsonlari, yuqori labning alohida, toʻliq boʻlmagan yoriqlari tufayli majmuaviy davolashdan keyin faoliyatning buzilishi kuzatilmasa, ular oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladilar. Moddaga qiziloʻngach, ichaklar, qorin pardasining oqmalari, kiziloʻngach, ichaklarning striktura yoki chandiqli torayishlari yoki asab-mushak kasalliklari, qorin pardasining yopishib qolishi (yopishish jarayoni laparotomiya yoki rentgenologik yoki endoskopik tekshiruvlar natijalari bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim), surunkali ezofagitlar, enteritlar, kolitlar, toʻgʻri ichak qatlamlarining tushishi, paraproktitlar, orqa chiqarish teshigi sfinkterining yetishmovchiligi, shuningdek qiziloʻngach, ichaklar (oʻn ikki barmoqli ichakdan tashqari) va qorin pardaning boshqa tugʻma hamda ortirilgan kasallik va anomaliyalari kiradi. Moddaning “a” bandiga tana vaznining yetishmasligi bilan kechadigan surunkali gastroduodenitlar, meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi, jigar sirrozi, surunkali gepatitlar, pankreatitlar, xoletsistitlar, oʻt pufagining xolesterozi, oʻt qopi va oʻt chiqarish yoʻllarining tosh kasalligi, oʻt va meʼda osti bezi oqmalari, shuningdek faoliyatning buzilishlari bilan kechadigan meʼda, oʻn ikki barmoqli ichak, jigar, oʻt qopi, oʻt chiqarish yoʻllari va meʼda osti bezining boshqa orttirilgan hamda tugʻma kasallik va anomaliyalari kiradi. Yara kasalligining remissiya davri uchun ishonchli belgi boʻlib, fibrogastroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiq va (yoki) sunʼiy gipotoniya sharoitida oʻtkazilgan duodenografiyada aniqlangan qoʻpol chandiqli shakl buzilishining mavjudligi, meʼda yarasida esa — fibroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiqning mavjudligi hisoblanadi. Surunkali gepatit mavjudligi statsionar sharoitda jigarning zararlanishini isbotlovchi tahliliy (laboratoriya) va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar kompleksi asosida tasdiqlanishi lozim. Moddaning “b” bandiga oziqlanish buzilishisiz kechadigan remissiya davridagi gastrit va gastroduodenitlar, oʻt chiqarish yoʻllarining diskineziyasi, fermentopatiyali (xavfsiz) giperbilirubinemiya kiradi. Mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha nomzod va oʻquvchilar yaroqlilik darajasi yakka tartibda aniqlanadi. Moddaga tashqi, diafragma (kardiya bilan meʼda oldi qismi koʻkrak qafasida joylashgan, orttirilgan diafragmaning relaksatsiyasi), ventral churralar kiradi. Muvaffaqiyatsiz davolanish natijalari (kasallikning qaytalanishi) yoki davolanishdan bosh tortilsa, hamda uni oʻtkazish uchun qarshi koʻrsatmalar mavjudligi moddaning qoʻllanilishiga asos boʻladi. Yirik boʻlmagan (fiziologik halqa chegarasida) kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zoʻriqish va kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasining kengayishi mazkur moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi va oʻqishga kirishga toʻsiq boʻla olmaydi. Tashqi churralari mavjud boʻlgan nomzodlar 12 oydan kam boʻlmagan muddatga yaroqsiz deb topiladilar. Nomzodlar asoratsiz oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin (appendektomiya, gernioplastika, moyakni pastga tushirish va boshqalar) davolash muassasasidan chiqqanlaridan keyin oʻqishga kirishga ikki oy muddatga yaroqsizdirlar. Moddaga ekzema, psoriaz, lixenifikatsiya bilan ifodalangan atopik dermatit, bullali dermatitlar, surunkali eshakemi, retsidivli Kvinke shishlari, barcha piodermiyalar, konglabatli husnbuzar, qizil boʻrichaning teri shakli, fotodermatoz, qizil yassi temiratki, ekssudativ eritema, surunkali kechadigan gemorragik vaskulitning teri shakli, follikulit, perifollikulit, chegaralangan sklerodermiya, kserodermiya, ixtioz, keratodermiya, uyali alopetsiya, follikulali keratoz, pes, Setton nevusi — nevus atroflari vitiligoga xos boʻlgan shakli, terining irsiy kasalliklari va neyrodermatozlar — neyrodermit, pochesuxa kasalligi kiradi. Atopik dermatitning (neyrodermatitning) tarqalgan lixenifikatsiyasi deganda, yuz, tirsak va tizza osti chuqurchalaridagi terining zararlanishi, hamda teri qoplamasining ommaviy zararlanish tushuniladi. Anamnezida atopik dermatit (neyrodermit) mavjud boʻlib, oxirgi 5 yil mobaynida retsidiv boʻlmaganligi teri-tanosil dispanserlari tomonidan tasdiqlanishi ushbu moddani qoʻllashga asos boʻlmaydi. “Chegaralangan sklerodermiya” surunkali va tizimli kasallik boʻlganligini inobatga olgan holda, nomzodlar oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Cheklangan shaklida kechadigan husnbuzar mavjud boʻlgan nomzodlarning yaroqlilik toifasi yakka tartibda aniqlanadi. Mazkur modda revmatoid artriti, serologik manfiy boʻlgan spondiloartritlar (anikilozlovchi spondiloartrit — Bexterev kasalligi, reaktiv artritning surunkali kechishi, psoriatik artropatiya) biriktiruvchi toʻqimaning diffuz kasalliklari, tizimli vaskulitlar (ulkan hujayrali arteriit, tugunli poliarteriit, Kavasaki kasalligi, Vegener granulematozi, mikroskopik poliangiit, eozinofilli angiit, krioglobulinli vaskulit, gemorragik vaskulitni visseral shakli), surunkali podagrik artrit, pirofosfatli artropatiya va boshqalarni nazarda tutadi. Allergiya, autoimmun, modda almashuv buzilishlari va boshqa sabablardan kelib chiqqan boʻgʻimlar zararlanishini nomzod va oʻquvchilar davolagandan keyin boʻgʻimlar faoliyatining buzilish darajasiga koʻra baholanadi, boshqa aʼzo va tizimlarning qoʻshma zararlanishida ushbu Kasalliklar jadvalining asosiy kasallikka tegishli moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Ichki aʼzolar zararlanishi boʻlmagan biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklaridagi boʻgʻimlar zararlanishining oʻtkir shaklidan nomzodlarga nisbatan yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Oʻtkir shaklidan soʻng 12 oy mobaynida, kasallikning alomatlari boʻlmaganda nomzodlar oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladi. Boʻgʻimlarning oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari yoki gemorragik vaskulitning teri va teri-boʻgʻim shaklidan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ushbu Kasalliklar jadvalining 73-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi. Suyak va boʻgʻimlarning kasalliklaridan keyin oʻqishga kirishga yaroqlilik toifasi toʻgʻrisida xulosa tibbiy tekshiruvdan va zarurat boʻlganida esa davolanishdan keyin chiqariladi. Bunda kasallikning xurujlarga, rivojlanishga moyilligi, davolanishning turgʻunligi hisobga olish kerak boʻladi. Moddaga boʻgʻimning ankilozi, sunʼiy boʻgʻim, boʻgʻimning barqarorsizligi, artrozlar,boʻgʻimning kontrakturasi, boʻgʻim togʻayining yemirilishi, boʻgʻimning aseptik nekrozi, sekvestrlar, osteomiyelitlar, osteoxondropatiyalar, klinik tekshiruvi va nur yordamida tashxislanish bilan aniqlanadigan boʻgʻimning oddiy chiqishi, shuningdek boʻgʻim, togʻay va paylarning boshqa orttirilgan va tugʻma kasalliklari va shikastlanish oqibatlari kiradi. Boʻgʻimlar faoliyati buzilishsiz kechadigan Osgud-Shlatter kasalligi mavjud boʻlgan nomzodlar va oʻquvchilar yaroqsiz deb topiladilar. Moddaga umurtqaning degenerativ-distrofik va yalligʻlanish kasalliklari, tugʻma va orttirilgan shakl buzilishlari (deformatsiya), rivojlanish nuqsonlari kiradi. Ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha umurtqa faoliyatining buzilishini baholash vertebrogen nevrologik buzilishlarining ifodalanganligiga koʻra oʻtkaziladi. Skolioz darajasi rentgenolog tomonidan rentgenogrammalarda skolioz burchaklarini oʻlchash orqali aniqlanadi: I darajasi — 1 — 10 gradus, II darajasi — 11 — 25 gradus, III darajasi — 26 — 50 gradus, IV darajasi — 50 gradusdan ortiq (V.D. Chaklin boʻyicha). S-simon skoliozda qiyshayish maksimal yoy boʻyicha aniqlanadi. Skolioz burchaklarining oʻlchovi Fergyusson yoki Kobb usulida aniqlanadi. Yonbosh proyeksiyali rentgenogrammalarda beshinchi koʻkrak pogʻonaning yuqori chekkasi va oʻn ikkinchi pogʻonaning pastki chekkasidan oʻtkazilgan chiziqlararo koʻkrak sohasidagi kifozli shakli buzilishining burchagi oʻlchanadi. Meʼyorda u 20 — 40 gradusni tashkil qiladi. 5 gradusgacha (qoʻshilgan holda) boʻlgan I-darajali skolioz litseyga oʻqishga kirishga monelik qilmaydi. Umurtqa pogʻonasining bir qismidagi umurtqalararo osteoxondroz bilan nomzodlar yaroqsiz deb topiladilar. Umurtqaning patologik oʻzgarishlari xususiyati koʻp oʻqli, zoʻriqishli, va harakatdagi faoliyatga oid rentgenologik, tibbiy koʻrsatmalar boʻlganda esa, boshqa tekshiruvlar (KT, MRT, radioizotop tekshiruvi, densitometriya va boshqalar) bilan tasdiqlanishi lozim. Tashqi nafas olish va koʻkrak qafasi aʼzolarining faoliyati buzilishisiz kechadigan koʻkrak qafasining deformatsiyasi (“tovuqsimon koʻkrak”, kilsimon, hunisimon deformatsiyalar va boshqalar) mavjud boʻlganda nomzodlarning yaroqlilik toifasi yakka tartibda aniqlananadi. Moddaga qoʻl panjasi, kaft boʻgʻimlari va barmoqlarning turgʻun kontrakturasi, soxta boʻgʻimlari, surunkali osteomiyelitlari, ularning barcha sathlarda yoʻqligi, boʻgʻimlarining yemirilishi, nuqsonlari va artroplastikadan keyingi holatlari, panja boʻgʻimlarining eski chiqishlari, osteoxondropatiyalari, qoʻl panjasi boʻgʻimlari va barmoqlarning tuzilishga oid nuqsonlari va shikastlanishlar oqibatlari, shuningdek boshqa qoʻl panjasi, kaft boʻgʻimlari va barmoqlarning orttirilgan va tugʻma nuqsonlari, hamda kasalliklari kiradi. Birinchi barmoq uchun — tirnoq falangasining yetishmasligi, boshqa barmoqlar uchun esa — ikki falanganing yetishmasligi qoʻl panjasida barmoqning yoʻqligi deb hisoblanadi. Falanganing proksimal boshchasi sathidan yoʻqligi uning umuman yoʻqligi deb hisoblanadi. Barmoq paylari yoki nervlarining shikastlanishi va kasalliklari oqibatida barmoq noqulay tomonga toʻliq tortishib qolganda yoki harakat toʻliq cheklanganda (turgʻun kontraktura mavjudligida) barmoq yoʻq deb hisoblanadi. Modda oyoq panjasining tugʻma va orttirilgan shakl buzilishlarini (“ot”, tovon, varusli, valgusli maymoqlik va boshqa tugʻma yoki orttirilgan oyoq panjasining shakl buzilishlarini) nazarda tutadi. Mazkur moddaga shuningdek panja suyaklarining ekzostozlari, boʻgʻimlarning artrozlari, yurishni yoki standart poyafzal kiyishni qiyinlashtiruvchi shikastlanish oqibatlari va kasalliklari, oyoqda barmoqlarning yetishmasligi, ularning qotib qolishi yoki harakatsizligi ham kiradi. Nomzodlarning oʻqishga kirishga yaroqliligini baholashda oyoq panjasi gumbazining balandroqligi koʻpincha meʼyor darajasi deb hisoblanishini nazarda tutish lozim. Baland gumbazli (“havol”) oyoq panjasi deb, shunday shakl oʻzgarishiga aytiladiki, bunda orqa boʻlim supinatsiya, oldingi boʻlim pronatsiya va yuqoriga tortilgan holatda, shu bilan birga ichki va tashqi gumbaz balandligi yuqori darajada (yaqqol buralgan oyoq panjasi deb ataluvchi); oyoq panjasining oldingi boʻlimi toʻliq yozilgan, keng va bir oz tortilgan, oyoq panjasining oʻrta suyaklari boshchalari ostida qadoqlar mavjud boʻladi. Oyoq panjasi gumbazining balandligi aniqlanadi, gumbaz eng baland nuqtasidan pastki uchburchak — tovon suyagining notekis yuzasini birinchi oyoq kafti suyagi boshchasining pastki kaft tomoni bilan birlashtiradigan chiziq asosiga tushirilgan perpendikulyarning uzunligi aniqlanadi. Meʼyorda bu burchak 125 — 130 gradusga teng, oyoq panjasi gumbazining balandligi 39 — 36 mm. Yassi oyoqlikning birinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 131 — 140 gradus, gumbazning balandligi — 35 — 25 mm. Yassi oyoqlikning ikkinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 141 — 155 gradus, gumbazning balandligi — 24 — 17 mm. Ponasimon suyak kaltalashgan, boʻyinchasi aniq ifodalanmagan. Yassi oyoqlikning uchinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 155 gradusdan ortiq, gumbazning balandligi — 17 mm dan kam. Shuningdek, oyoq panjasi koʻndalang gumbazi yassiligi, bosh barmoqning uzoqlashtiruvchi kontrakturasi kuzatiladi. Oyoq panjasi buralgan va tashqariga qayrilgan. Yassi oyoqlikning darajasini aniqlashda asosiy mezon boʻlib oyoq panjasi gumbazining balandligi hisoblanadi. Oyoq panjalari shaklni oʻzgartiruvchi artrozning I bosqichi rentgen tasvirlari boʻgʻim chetlaridan 1 mm dan koʻp chiqmaydigan suyakli oʻsiqlar va boʻgʻim yorigʻini 50 foizgacha torayishi bilan tavsiflanadi. Artrozning II bosqichida boʻgʻim yorigʻi kengligi — 50 foiz va undan koʻp toraygan, boʻgʻim chetlaridan 1 mm dan koʻp chiqadigan suyakli oʻsiqlar shakl oʻzgarishlari va tutash suyaklar boʻgʻim oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan kechadi. Oyoq panjalar artrozi III bosqichida boʻgʻim orasi kengligi deyarli obliteratsiyalangan, boʻgʻim chetlarida ogʻir ifodalangan suyakli oʻsiqlar chuqur shakl oʻzgarishlari va tutash suyaklar boʻgʻim oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan kechadi. Nomzodning bir oyogʻida II darajali yassi oyoqlik va ikkinchi oyogʻida esa I darajali yassi oyoqlik mavjudligida, ekspert xulosasi II-darajali yassi oyoqlik boʻyicha qabul qilinadi. OPOʻB boʻgʻimlarida I bosqichli osteoartroz belgilari bilan kechadigan I darajali, hamda osteoartroz belgilari mavjud boʻlmagan II darajali yassi oyoqlik ushbu moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi va oʻqishga kirishga toʻsqinlik qilmaydi. Modda tugʻma yoki orttirilgan qoʻl-oyoq kaltaligi va shakl buzilishlari, shu jumladan, suyaklar singandan keyingi burchakli shakl buzilishlaridan kelib chiqqan holatlarni, hamda qoʻl yoki oyoqning sathidan (sohasidan) qatʼiy nazar yoʻqligini nazarda tutadi. Oyoqlarning X-simon qiyshayishida boldirning ichki toʻpiqlararo masofasi 5 sm gacha, O-simon qiyshayishida son suyagi ichki oʻsiqlarining oraligʻidagi masofa 9 sm gacha, qoʻlning 2 sm gacha yoki oyoqning 1 sm gacha kaltaligi, pastki pogʻona (boldir, oyoq panjasi) ning 5 gradusdan kam rotatsiyali shakl buzilishi boʻlganda mazkur modda qoʻllanmaydi va nomzodlar oʻqishga kirishga yaroqli deb topiladi. Faoliyati saqlanganligi bilan kechadigan qoʻlning kam boʻlgan burchakli shakl buzilishi mavjud boʻlganda, nomzodlar oʻqishga kirishga, oʻquvchilar esa tahsil olishga yaroqsiz deb topiladilar Buyrak kasalliklari bilan xastalangan oʻquvchilar statsionar sharoitida tibbiy tekshiruv va davolanishdan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. “Surunkali piyelonefrit” tashxisi leykotsituriya, bakteriyauriya mavjudligi miqdorli usullar bilan aniqlanadigan, urolog va teri-tanosil kasalliklari shifokori ishtirokida hamda majburiy rentgenurologik tekshiruvi asosida, siydik chiqarish va jinsiy aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklarini istisno qilish sharti bilan qoʻyiladi. Zarurat tugʻilgan hollarda, buyrakning UTT va radioizotop tekshiruvlari oʻtkazilishi lozim. Mazkur modda boʻyicha nomzodlarda buyraklarning oʻtkir yalligʻlanishidan keyin turgʻun patologik siydik sindromi mavjudligida, shuningdek buyraklar faoliyatining buzilish darajasi, xususiyati, davomiyligi va kechishidan qatʼiy nazar oʻqishga kirishga va tahsil olishga yaroqsiz deb topiladilar. Siydik tosh kasalligi UTT (akustik soya mavjud boʻlganda) yoki rentgen tekshiruvi bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim. Mazkur moddaga qayta tosh hosil boʻlmagan, faoliyati buzilishisiz kechadigan yakka toshlarni tibbiy uskuna yordamida siydik yoʻllaridan (jomchadan, siydik chiqarish yoʻlidan, siydik qopidan) olib tashlash yoki oʻzlari chiqib ketgandan keyingi holatlardagi siydik tosh kasalligi ham kiradi. Modda qorin boʻshligʻi aʼzolari va qindagi siydik oqmalari, nefrostoma, epitsistostoma, ureterostoma, nefroptoz, buyraklarning distopiyasi, bir buyrakning yoʻqligi, buyraklarning yagona solitar kistalari yoki polikistozi, vazorenal arterial gipertenziyalar bilan kechadigan buyrak tomirlarining anomaliyalari, siydik nayi va uretraning strikturasi, buyraklarning displaziyasi, ularning va elementlarining ikkitaligi, “taqasimon” buyrak, yuqori siydik yoʻllari yoki siydik qopining anomaliyalarini nazarda tutadi. Buyraklar siydik ajratish faoliyatining buzilishi siydik va qonning tahliliy (laboratoriya) tekshiruvlari, rentgenologik (ekskretor urografiyasi, KT, angiografiya), UTT yoki radioizotop usullar (renografiya, dinamik nefrossintigrafiya, vositali angiografiya) bilan tasdiqlanishi lozim. Nefroptozning bosqichi rentgenolog tomonidan tekshiriluvchini vertikal holatida bajarilgan rentgenogrammalar orqali aniqlanadi: I-bosqich — buyrak pastki qutbining meʼyoridan ikki umurtqa pasayishi; II-bosqich — uch umurtqa pasayishi; III-bosqich — uch umurtqadan ortiq pasayishi. Yuqori siydik yoʻllarining notoʻliq boʻlinishi mavjud boʻlganda buyraklarning faoliyatga oid, shuningdek peshobda patologik oʻzgarishlar qayd etilmagan holatlarda nomzodlarning oʻqishga kirishga monelik qilmaydi. Modda prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi, yalligʻlanish va boshqa kasalliklari, moyakning suvli shishi, orxit, epididimit, olat chetki tanasining ortiqligi, fimoz, parafimoz, gipospadiya, shuningdek erkak jinsiy aʼzolarining boshqa kasalliklarini nazarda tutadi. Toj egatidan distal joylashgan gipospadiya (olat boshchasi shakli) moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, nomzodlarning oʻqishga kirishga toʻsqinlik qilmaydi. Mazkur modda bir moyak yoʻqligi va moyaklarning gipoplaziyasida ham qoʻllanadi. Moddaga kalla suyagi, yuz-jagʻ sohasining orttirilgan hamda tugʻma nuqson va shakl buzilishlari, chakka-pastki jagʻ boʻgʻimlarining ankilozlari, pastki jagʻning soxta boʻgʻimlari, yuz-jagʻ sohasining kontrakturalari kiradi. Mazkur moddada qayd etilmagan koʻz kosasi suyak devorlarining shikastlanish oqibatlari mavjud boʻlgan nomzod va oʻquvchilar ushbu Kasalliklar jadvalining 28-moddasiga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur moddada qayd etilmagan yuz-jagʻ sohasidagi shikastlanish oqibatlari mavjud boʻlgan nomzod va oʻquvchilar ushbu Kasalliklar jadvalining 53-moddasiga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Modda faoliyatga oid buzilishlari bilan kechadigan umurtqalar sinishlari oqibatlari, spondilo-va korporodez jarohat amaliyotlari oʻtkazilgan holatlar, boʻgʻimlarning chiqish va chiqish-sinishlar oqibatlari, chanoq suyaklarining sinish oqibatlari, qoʻl va oyoq naysimon va boshqa suyaklarining asoratlangan sinishlari oqibatlari, soxta boʻgʻimlar, suyak sinishlarining osteosintezidan keyin olib tashlanmagan metall moslamalarni nazarda tutadi. Chanoq halqasining shakli buzilishsiz kechadigan alohida chanoq suyaklarining bitgan yakka sinishlari, shuningdek faoliyatga oid buzilishsiz boʻlgan boshqa suyaklarning bitgan yakka sinishlari moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi va oʻqishga kirishga toʻsqinlik qilmaydi. Moddaga koʻkrak qafasi aʼzolari kasallik va jarohatlari tufayli torakotomiya amaliyoti oʻtkazilgan holatlar, qon ketishini toʻxtatish, pnevmotoraks yoki gemotoraksni bartaraf etish, kasallik va jarohatdan kelib chiqqan jarrohlik amaliyotlaridan keyingi holatlar, ichak, meʼda, taloq, jigar, buyraklar, chanoq aʼzolari va qorin boʻshligʻining boshqa aʼzolarida oʻtkazilgan laparotomiya va lyumbotomiya jarrohlik amaliyotidan keyingi holatlar kiradi. Organizmning aʼzo va tizimlaridan jarrohlik yoʻli bilan yot jismlarni olib tashlangandan keyingi oqibatlari mavjud boʻlganda ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari ham qoʻllaniladi. Siydik chiqarishga moyillik qilmaydigan olat boshchasining shikastlanish oqibatlari mavjudligi oʻqishga kirishga monelik qilmaydi. Moddaga teridagi kelloid, gipertrofik, atrofik hamda yuzning badburishligiga olib keladigan chandiqlar, boʻgʻimlarning harakatlarini cheklaydigan yoki harbiy libos, poyafzal va harbiy anjomlarni kiyishga toʻsqinlik qiladigan teri qoplamining kuyishlaridan keyingi holatlar kiradi. Mazkur moddaga tananing teri qoplamlarida rasm, yozuv va naqshlar (tatuirovka) mavjudligi ham kiradi. Jarrohlik amaliyoti samarasiz boʻlgan kauzalgiya alomatlari bilan kechadigan chandiqlar mavjud boʻlganda oʻqishga kirishga va tahsil olishga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa ushbu Kasalliklar jadvalining 24-moddasiga muvofiq chiqariladi. Koʻzlar, qoʻl yoki oyoq panjalarining shikastlanishi bilan kechadigan yuzning kuyishi va sovuq urishi oqibatlari mavjud boʻlgan nomzod va oʻquvchilar ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Boʻgʻimlardagi harakatlarni cheklamaydigan, harbiy libos, poyafzal, harbiy anjomlarni kiyishga toʻsqinlik qilmaydigan, uzoq yurish va boshqa jismoniy zoʻriqishlarda yaralanmaydigan teri qoplamalaridagi diametri 3 sm gacha boʻlgan atrofik chandiqlarga nisbatan ushbu modda qoʻllanilmaydi. Modda dori vositalari, oʻta zaharlovchi hamda boshqa zaharli moddalarning oʻtkir va surunkali taʼsirlari, shuningdek boshqa tashqi omillar oqibatlari va allergik reaksiyalarni nazarda tutadi. Oʻquvchilarning taʼminoti meʼyorda belgilangan asosiy ovqat mahsulotlariga klinik manzarasi ifodalangan ovqatlanish allergiyasi boʻlganda (statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvda tasdiqlangan) ularning tahsil olishga yaroqliligi yakka tartibda aniqlanadi. Boshqa allergik kasalliklarda (eshakem, pollinoz, allergik rinitlar, dermatitlar va boshqalar), zararlangan aʼzo yoki tizimga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Oʻtkir zaharlanishlar, toksik-allergik taʼsirlar, oʻtkir allergik kasalliklardan keyin (anafilaktik shok, qon zardobi kasalligi, Layell, Stivens-Djonson sindromi) va boshqa tashqi omillar (issiq urishi, sovuq qotish, havo, suvning ortiqcha bosimi va boshqalar) taʼsir etganda nomzod va oʻquvchilarning yaroqlilik toifasi statsionar sharoitda kasallikning yakuni, ovqatdan zaharlanish va tashqi omillar taʼsirida zararlangan aʼzo va tizimlar faoliyatining saqlanganligiga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha aniqlanadi. Boʻgʻimlarning oʻtkir yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan nomzodlar, davolanish tugagandan keyin 12 oy muddatga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur muddatdan soʻng boʻgʻimlarning yalligʻlanish kasalliklarining alomatlari boʻlmasa, nomzodlarning yaroqlilik toifasi yakka tartibda aniqlanadi. Oʻquvchilar boʻgʻimlarning oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari tufayli statsionar sharoitda davolash tugagandan soʻng, yalligʻlanishning klinik va tahliliy alomatlari mavjud boʻlganda (tinch holat va zoʻriqishlarda boʻgʻimlarda ogʻriq hislari boʻlgan va ularning ish qobiliyatlari cheklanganida) ularga yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Suyak va boʻgʻimlarni jarrohlik yoʻli bilan davolash, paylarning plastika yoki tendolizidan (qoʻl va oyoq barmoqlari bundan mustasno) keyin, suyaklarning sinishidan keyingi qotmagan suyak qadoqlari mavjud boʻlganda harakatlar hajmining vaqtincha pasayishi kuzatilganda va ish qobiliyatlari cheklanganida oʻquvchilarning tahsil olishga yaroqsizligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Uzun naysimon suyaklar sinishi oqibatlarini davolashda qoniqarsiz natijalar mavjud boʻlganda oʻquvchilarga yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa ushbu Kasalliklar jadvalining 70-moddasiga muvofiq chiqariladi. Qoʻl kafti, oyoq panjasining kichik suyaklari hamda boldir toʻpiqlarining sinishida oʻquvchilarga nisbatan chiqariladigan yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa yakka tartibda chiqariladi. Nomzodlarga umurtqalarning koʻndalang, qirrali oʻsiqlari, uzun naysimon suyakning sinishi tufayli oʻrnatilgan metall moslamalari (shtift, plastina, spitsa va boshqalar) mavjud boʻlganda, ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ushbu Kasalliklar jadvalining 70-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi. Statsionar davolash talab qilmaydigan, oʻquv darslarida qatnashishga toʻsqinliq qilmaydigan kichik suyaklarning asoratsiz yopiq sinishlari tufayli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyingi holatlarda oʻquvchilarga tahsil olishga yaroqli deb xulosa qabul qilinadi. Jagʻ suyaklari va yuzning yumshoq toʻqimalarida jarohatlarning oqibatlari mavjud boʻlganda, sinishlarning sekin bitishi, qattiq chandiqlarning mavjudligi yoki jarrohlik amaliyotini, ortopedik davolashning murakkab usullarini qoʻllashni talab qiladigan hamda jarohat osteomiyeliti bilan kechadigan holatlarda oʻquvchilar tahsil olishga yaroqsiz deb topiladi. Nomzodlar oʻtkir tashqi taʼsirlar va zaharlanishlardan keyingi qoldiq alomatlari mavjud boʻlganda, 12 oy muddatga oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Keyinchalik ularni oʻqishga kirishga yaroqlilik toifasi aʼzo va tizimlar faoliyatining tiklanganlik darajasiga koʻra ushbu Kasalliklar jadvalining 73-moddasiga muvofiq aniqlanadi. Bir necha anatomik sohalarning umumiy maydoni 20 foizdan koʻp boʻlgan, yuzaki (II va IIIa darajali) kuyishlaridan keyin mustaqil epitelizatsiya mavjud boʻlganda va maydoni 10 foizdan koʻp boʻlgan chuqur (IIIb va IV darajali) kuyishlar tufayli oʻtkazilgan autodermoplastikadan keyingi holatlarda nomzodlar oʻqishga kirishga yaroqsizligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi. Nomzodlarning jismoniy rivojlanishini baholashda ularning yoshini hisobga olish lozim, chunki organizmning jadal oʻsish davrida tana vazni boʻydan orqada qolishi mumkin. Boʻy va vazn nomutanosibligi oʻzicha jismoniy rivojlanish yetishmovchiligining koʻrsatkichi boʻlib hisoblanmaydi. Nomzodlarning jismoniy barkamolligi toʻgʻrisidagi xulosa, yakka tartibda, uning vazni, boʻyi, mushaklar tizimining rivojlanganlik darajasi va koʻkrak qafasi aylanasining oʻlchami mutanosibligiga koʻra beriladi. Mushaklar tizimining rivojlanganligini baholashda, teri osti-yogʻ qatlamining toʻplanish darajasini hamda kam ifodalangan mushaklari mavjud boʻlgan boʻyi baland shaxslarning suyak mushaklari xususiyatlari ham hisobga olinadi. Mushak tizimi rivojlanishining zaifligi mushaklarning boʻshashganligi, relyef konturlarining yoʻqligi va mushak hajmining yetishmovchiligi, qorin devorining osilib tushishi, ayniqsa, uning pastki qismi, kuchanganda chov sohasidagi qorin devorining boʻrtib chiqishi, oʻmrov suyaklari va kurak qirralarining doʻppayib chiqishi; kurakning pastki burchaklarini koʻkrak qafasidan ayrilib uzoqlashishi (qanotsimon kuraklar), mushaklar qisqarishida koʻndalang kesimini kam ifodalangan kattalashishi bilan tavsiflanadi. Boʻyi 165 sm dan past, vazni 55 kg dan kam boʻlgan nomzodlar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarini oʻtkazish, jismoniy rivojlanganligi ortda qolayotganligi sabablarini aniqlash uchun har tomonlama chuqur tibbiy tekshiruvlardan oʻtkazish (nomzodni tekshirishda qoʻllaniladigan barcha majburiy tahliliy va tibbiy vositalar yordamida tekshirishlar oʻtkazish, ExoKG, LOR kasalliklar shifokori va endokrinolog maslahatlarini olish) maqsadida sogʻligi holati boʻyicha oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Jismoniy rivojlanishning ortda qolayotganlik sabablari aniqlanganda, nomzodlarga ushbu Kasalliklar jadvalining tegishli moddasi qoʻllaniladi. Infantilizmdan (ikkilamchi jinsiy belgilar rivojlanishining yetishmovchiligida) kelib chiqqan jismoniy rivojlanishning ifodalangan alomatlari mavjud boʻlganda nomzodlar ushbu Kasalliklar jadvalining 11-moddasiga muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Mazkur modda boʻyicha fikrlash sayozligi, hissiy-irodaviy buzilishlari va yengil qisqa muddatli asteno-vegetativ qoʻzgʻalishlar bilan namoyon boʻlgan jismoniy rivojlanishning yetishmovchiligi va ruhiy infantilizm mavjud boʻlgan nomzodlar tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar. Ruhiy infantilizmning boshqa shakllarida ushbu Kasalliklar jadvalining 16-moddasi qoʻllaniladi. Ruhiy infantilizmning namoyon boʻlishining diagnostik va ekspertlik bahosini psixiatr berishi lozim. Tundagi siydikni tuta olmaslik bilan xastalangan nomzod va oʻquvchilar statsionar sharoitda tekshiruvdan oʻtish va davolanish uchun yuboriladilar. Tibbiy tekshiruv toʻliq boʻlishi lozim, shuningdek tekshirish jarayoniga urolog, nevropatolog va psixiatrni jalb etgan holda amalga oshirilishi lozim. Tekshiruv jarayonida asosiy eʼtibor skeletga (turk egari, umurtqa pogʻonasining bel qismi), tashqi jinsiy aʼzolariga (fimoz, oqmalar, siydik chiqarish nayining nuqsonlari), siydik chiqarish — jinsiy tizimining nuqsonlariga qaratiladi. Bundan tashqari, majburiy holda diurez (kunduzgi, tungi), siydik kopchasining hajmi va uning shakli (sistoskopiya, xromotsistoskopiya, sistografiya) tekshiriladi. Agar tungi siydikni tuta olmaslik biror bir ruhiy yoki siydik chiqarish — jinsiy aʼzolar tizimlari kasalliklarining alomati boʻlsa, xulosa asosiy kasallik boʻyicha qabul qilinadi. Duduqlik mavjud boʻlganda, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan nomzodlar chuqur tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi. Tekshiruv paytida oʻqish joyidan olingan hujjatlarni batafsil oʻrganish asosida oʻqishga kirishga yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosasi chiqariladi, shuningdek nevropatolog, psixiatr va otolaringolog (zarurat boʻlsa logopedni ham) oʻzaro maslahatlashuvi inobatga olinadi. Nomzodlar duduqlanishning barcha turlari mavjud boʻlganda oʻqishga kirishga yaroqsiz deb topiladilar. Moddaga uzoq muddatli tizimli davolanish samara bermaydigan tabiati faoliyatiga oid boʻlgan turgʻun afoniya va turgʻun faoliyatining buzilishi bilan kechadigan surunkali laringitlar va ovoz boylamlarining boshqa kasalliklari ham kiradi. Surat oʻrniHTK muhriOʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati “Temurbeklar maktabi”va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyiga oʻqishga kirayotgan nomzodlarni tibbiykoʻrikdan oʻtkazishVARAQASITibbiy koʻrik sanasi: 20___ y. “___”_____________1. Familiyasi, ismi, otasining ismi ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________2. Tugʻilgan yili________________________________________________________________________________________3. Yashash joyi (manzili) _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________4. Tibbiy tekshiruv natijalari:Laborator-tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlarTekshiruv natijalariUmumiy qon tahlili“___”_____________ 20___ y.Umumiy siydik tahlili“___”_____________ 20___ y.Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili“___”_____________ 20___ y.Qonning bioximik tahlili“___”_____________ 20___ y.Qonning RW hamda V va S gepatitlarning markerlari tahlili“___”_____________ 20___ y.Qonning OIVga tahlili“___”_____________ 20___ y.Koʻkrak qafasi aʼzolari flyuorografiyasi“___”_____________ 20___ y.EKG“___”_____________ 20___ y.UTT“___”_____________ 20___ y.EFGDS“___”_____________ 20___ y.Boshqa tekshiruvlar“___”_____________ 20___ y.5. Shifokorlar koʻrigi va xulosalari:121. Shikoyatlar va anamnezi2. Oʻtkazilgan kasalliklar va jarohatlar3. Antropometrik koʻrsatkichlarBoʻyiTana vazniSpirometriyaDinamometriya:Oʻng qoʻlChap qoʻlGavdaning tik turish paytida4. Jarrohlik tekshiruvi natijalari:Umumiy jismoniy rivojlanishiTeri va koʻrinadigan shilliq qavatlarLimfa tugunlariSuyak-mushak tizimiPeriferiktomirlarSiydik, jinsiy tizimAnus va yoʻgʻon ichakTashxis:Xulosa:Sana, jarrohning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi5. Ichki aʼzolar tekshiruvi natijalari:OziqlanishEndokrin tizimiYurak: chegaralariTonlarFaoliyat sinamalariPulsArterial bosimNafas aʼzolariOvqat hazm qilish aʼzolariJigarTaloqBuyraklarTashxisXulosaSana, terapevtning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi6. Asab tizimi tekshiruvi natijalari:Bosh-miya nervlariHarakat faoliyatiReflekslarSezishVegetativ asab tizimiTashxis:Xulosa:Sana, nevropatologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi7. Ruhiy holatni tekshiruv natijalari:OngDiqqat-eʼtiborXotiraTafakkurIntellektHissiy-irodaviy faoliyatTashxis:Xulosa:Sana, psixiatrning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi8. Koʻrish aʼzosining tekshiruv natijalari:Rang ajratish (Rabkin boʻyicha)Koʻrish oʻtkirligi korreksiyasizOʻng koʻzChap koʻzKoʻrish oʻtkirligi korreksiya bilanOʻng koʻzChap koʻzRefraksiya skiaskopikOʻng koʻzChap koʻzBinokulyar koʻrishYaqqol koʻrishning eng yaqin nuqtasiOʻng koʻzChap koʻzKoʻz yoshi yoʻllariQovoq va konyunktivaKoʻz olmalarining joylashuvi, harakatchanligiQorachiq va ularning taʼsirga javobiOptik muhitlarOʻng koʻzChap koʻzTashxis:Xulosa:Sana, oftalmologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi9. LOR-aʼzolarining tekshiruv natijalari:NutqBurun orqali nafasoʻngchapHid bilishoʻngchapShivirlab gapirishga eshitish oʻtkirligioʻngchapQuloqning barofaoliyatioʻngchapVestibullyar apparatining faoliyati (aylanish bilan ikki hissa tajriba)Tashxis:Xulosa:Sana, otolaringologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi10. Tishlar va ogʻiz boʻshligʻining tekshiruv natijalari:Tishlash holatiOgʻizning shilliq qavatiTishlarMilklarTashxis:Xulosa:Sana, stomatologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi11. Teri tanosil tekshiruv natijalariTashxis:Xulosa:Sana, dermatovenerologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi6. Tashxis: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________7. Harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi:20____yil “____”___________ ____________________________________________________ huzuridagi harbiy-tibbiy(DXX muassasasi nomlanishi)komissiyasi tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazildi.OʻR DXX, SSVning 20__ yil “____” ________dagi ___-sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining I ustuni _____ moddasi _____ bandi asosida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati _______________________________________________________________________________________________________(“Temurbeklar maktabi”, “Yosh chegarachilar” — koʻrsatilsin)harbiy-akademik litseyiga oʻqishga kirishga __________________________________________________(yaroqli, yaroqsiz — koʻrsatilsin)Komissiya raisi__________________________________________(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)Komissiya kotibi___________________________________________(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)M.Oʻ.Komissiyaning pochta manzili:___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Markaziy harbiy-tibbiy komissiya qarori: Surat oʻrniHTK muhriOʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati“Temurbeklar maktabi” va “Yosh chegarachilar” harbiy-akademik litseyi oʻquvchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishVARAQASITibbiy koʻrik sanasi: 20___ y. “___”_____________1. Familiyasi, ismi, otasining ismi_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________2. Tugʻilgan yili _________________________________________________________________________________________3. Yashash joyi (manzili) _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________4. Tibbiy tekshiruv natijalari:Laborator-tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlarTekshiruv natijalariUmumiy qon tahlili“___”_____________ 20___ y.Umumiy siydik tahlili“___”_____________ 20___ y.Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili“___”_____________ 20___ y.Qonning bioximik tahlili“___”_____________ 20___ y.Qonning RW hamda V va S gepatitlarning markerlari tahlili“___”_____________ 20___ y.Qonning OIVga tahlili“___”_____________ 20___ y.Koʻkrak qafasi aʼzolari flyuorografiyasi“___”_____________ 20___ y.EKG“___”_____________ 20___ y.UTT“___”_____________ 20___ y.EFGDS“___”_____________ 20___ y.Boshqa tekshiruvlar“___”_____________ 20___ y.5. Shifokorlar koʻrigi va xulosalari:1. Shikoyatlar va anamnezi2. Oʻtkazilgan kasalliklar va jarohatlar3. Antropometrik koʻrsatkichlarBoʻyiTana vazniSpirometriyaDinamometriya:Oʻng qoʻlChap qoʻlGavdaning tik turish paytida4. Jarrohlik tekshiruvi natijalari:Umumiy jismoniy rivojlanishiTeri va koʻrinadigan shilliq qavatlarLimfa tugunlariSuyak-mushak tizimiPeriferiktomirlarSiydik, jinsiy tizimAnus va yoʻgʻon ichakTashxis:Xulosa:Sana, jarrohning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi5. Ichki aʼzolar tekshiruvi natijalari:OziqlanishEndokrin tizimiYurak: chegaralariTonlarFaoliyat sinamalariPulsArterial bosimNafas aʼzolariOvqat hazm qilish aʼzolariJigarTaloqBuyraklarTashxisXulosaSana, terapevtning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi6. Asab tizimi tekshiruvi natijalari:Bosh-miya nervlariHarakat faoliyatiReflekslarSezishVegetativ asab tizimiTashxis:Xulosa:Sana, nevropatologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi 7. Ruhiy holatni tekshiruv natijalari:OngDiqqat-eʼtiborXotiraTafakkurIntellektHissiy-irodaviy faoliyatTashxis:Xulosa:Sana, psixiatrning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi8. Koʻrish aʼzosining tekshiruv natijalari:Rang ajratish (Rabkin boʻyicha)Koʻrish oʻtkirligi korreksiyasizOʻng koʻzChap koʻzKoʻrish oʻtkirligi korreksiya bilanOʻng koʻzChap koʻzRefraksiya skiaskopikOʻng koʻzChap koʻzBinokulyar koʻrishYaqqol koʻrishning eng yaqin nuqtasiOʻng koʻzChap koʻzQovoq va konyunktivaKoʻz olmalarining joylashuvi, harakatchanligiQorachiq va ularning taʼsirga javobiOptik muhitlarOʻng koʻzChap koʻzTashxis:Xulosa:Sana, oftalmologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi9. LOR-aʼzolarining tekshiruv natijalari:NutqBurun orqali nafasoʻng chapHid bilishoʻng chapShivirlab gapirishga eshitish oʻtkirligioʻng chapQuloqning barofaoliyatioʻng chapVestibullyar apparatining faoliyati (aylanish bilan ikki hissa tajriba)Tashxis:Xulosa:Sana, otolaringologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi10. Tishlar va ogʻiz boʻshligʻining tekshiruv natijalari: Tishlash holatiOgʻizning shilliq qavatiTishlarMilklarTashxis:Xulosa:Sana, stomatologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi11. Teri tanosil tekshiruv natijalariTashxis:Xulosa:Sana, dermatovenerologning imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi6. Tashxis: _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________7. Harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi:20_____ yil “____”____________ ____________________________________________________ huzuridagi harbiy-tibbiy(DXX muassasasi nomlanishi)komissiyasi tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazildi.OʻR DXX, SSVning 20__ yil “____” ________dagi ___-sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining II ustuni _____ moddasi _____ bandi asosida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati____________________________________________________________________________(“Temurbeklar maktabi”, “Yosh chegarachilar” — koʻrsatilsin)harbiy-akademik litseyida tahsil olishga ________________________________________________________________(yaroqli, yaroqsiz — koʻrsatilsin)Komissiya raisi___________________________________________(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)Komissiya kotibi___________________________________________(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)M.Oʻ.Komissiyaning pochta manzili:_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Markaziy harbiy-tibbiy komissiya qarori: