Bank xizmatlari ommabopligini oshirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida
(resolution, 2022-06-10)

Amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida bank tizimida xizmatlar koʻrsatishning bozor mexanizmlari joriy etilmoqda, ularning turlari kengaytirilmoqda, tadbirkorlar va aholi uchun moliyaviy ochiqlik oshib bormoqda. Aholi uchun valyuta ayirboshlash amaliyotlarini amalga oshirishni yengillashtiruvchi yangi bank xizmatlari joriy etildi, yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan chet el valyutasini sotib olish uchun imkoniyatlar yaratildi. Shu bilan birga, bank xizmatlari isteʼmolchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlariga, ayniqsa, hududlarda rioya etish hamda moliyaviy ochiqlikni kengaytirish, shuningdek, xizmat koʻrsatish madaniyati va bank tizimiga boʻlgan ishonchni yanada oshirishda bir qator muammo va kamchiliklar kuzatilmoqda. Xususan: birinchidan, kreditlarni ajratish boʻyicha qarorlar qabul qilishda vakolatlarning haddan tashqari markazlashganligi bosh banklar va ularning filiallari oʻrtasidagi javobgarlikning aniq chegaralanishiga toʻsqinlik qilmoqda; ikkinchidan, kredit buyurtmalarini koʻrib chiqishning murakkablashgan mexanizmlari kreditlarni tezkor olish imkoniyatini chegaralamoqda; uchinchidan, tijorat banklari tomonidan mikroqarzlar ajratilishi imkoniyatining mavjud emasligi mikroqarzlar olish darajasini oshirish imkonini bermayapti, mikrokredit tashkilotlar va lombardlarning xizmatlari boʻyicha yuqori foiz stavkalari aksariyat holatlarda isteʼmolchilarning moliyaviy holati yomonlashishiga olib kelmoqda; toʻrtinchidan, chakana bank xizmatlari bozorining past darajada rivojlanganligi va mijozlar bilan hamkorlik munosabatlarini yoʻlga qoʻyishning zamonaviy yondashuvlari mavjud emasligi ortiqcha byurokratiya va sansalorlik uchun zamin yaratmoqda; beshinchidan, bank kartalari asosida naqd pulsiz hisob-kitoblarni amalga oshirish boʻyicha davlat protsessing tashkilotining mavjud emasligi chakana toʻlov tizimlarining xavfsizlik, uzluksizlik va ishonchlilik darajasiga taʼsir koʻrsatmoqda hamda aholining keng qatlamlari uchun ochiq boʻlgan innovatsion loyihalarni amalga oshirishda zamonaviy texnologik yechimlarni ilgari surishga toʻsqinlik qilmoqda; oltinchidan, kreditlarni (mikroqarzlarni) koʻrib chiqish va ajratish uchun xizmat haqi hamda boshqa toʻlovlarning undirilishi qarzning real qiymati oshishiga olib kelmoqda; yettinchidan, shartnomalarga xizmatlar tariflarini, ajratilgan kreditlar va jalb qilingan depozitlar boʻyicha foizlarni bir tomonlama oʻzgartirish huquqini nazarda tutuvchi shartlarning kiritilishi, shuningdek, bir xizmatning qoʻshimcha xizmatdan foydalanish sharti bilan koʻrsatilishi bank xizmatlari isteʼmolchilarining huquqlarini buzmoqda; sakkizinchidan, bank toʻlov kartalaridan chet el valyutasini yechish boʻyicha cheklovlarning mavjudligi va bankomatlar sonining yetarli emasligi valyuta ayirboshlash amaliyotlarini bajarishda talab darajasida xizmat koʻrsatish imkonini bermayapti. Mazkur muammolarni bartaraf etish, bank xizmatlari isteʼmolchilarining huquqlarini himoya qilishni taʼminlash mexanizmlarini yanada takomillashtirish va innovatsion rivojlanishning tendensiyalarini inobatga olgan holda moliyaviy ochiqlik darajasini oshirish, shuningdek, 2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida belgilangan vazifalarni amalga oshirish maqsadida: 3. Belgilab qoʻyilsinki, 2018-yil 1-iyuldan tijorat banklari: dastlabki ruxsatlarsiz va shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarsiz mijozlarga bevosita xizmat koʻrsatish hududiga toʻsqinliksiz kirish; mijozlarni dastlabki qabul qilish maʼmuriyat xodimlaridan koʻrsatilayotgan bank xizmatlari toʻgʻrisida dastlabki maslahatlarni olish; kredit (mikroqarz) berish toʻgʻrisida qaror qabul qilishning bosqichma-bosqich jarayonini va kredit (mikroqarz) berish toʻgʻrisida xabardor qilish yoki uni berishni asoslantirilgan holda rad etish tartibini koʻrsatgan holda kredit buyurtmalarini shaffoflik asosida roʻyxatdan oʻtkazish va koʻrib chiqish uchun shart-sharoitlar yaratadi. 4. Kredit tashkilotlariga: mikroqarz shartnomalari, shuningdek, lombardlar tomonidan tuzilgan kredit shartnomalari boʻyicha yillik qarz summasining yarmidan koʻp miqdorida foizlar hisoblash, komissiya va neustoyka (shtraf, penya) undirish, javobgarlikning boshqa choralarini qoʻllash; kredit buyurtmalarini koʻrib chiqish, ssuda hisob raqamlariga xizmat koʻrsatish, kreditlar ajratish uchun toʻlovlar, shuningdek, jismoniy shaxslar va kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan kreditlar (mikroqarzlar)ni muddatidan ilgari uzilganligi uchun neustoyka undirish taqiqlanadi. 5. Tijorat banklariga: bank faoliyatining ilgʻor xalqaro tajribasini oʻrganish hamda bank xizmatlari va mahsulotlarining yangi turlarini joriy etish; banklar filiallari va mini-banklar qoplanishini hamda bank xizmatlariga boʻlgan ehtiyojlarni hisobga olgan holda banklar filiallari va mini-banklari tarmogʻini kengaytirish; filiallarning kredit ajratishda bosh banklar bilan qoʻshimcha kelishuvsiz mustaqil qarorlar qabul qilish boʻyicha huquqlarini kengaytirish tavsiya etilsin. 6. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki: a) 2018-yil 1-aprelga qadar Oʻzbekiston Respublikasi hududida jismoniy shaxslar tomonidan xalqaro toʻlov kartalariga sotib olingan xorijiy valyutani tijorat banklari tomonidan belgilangan limitlar doirasida naqd shaklda yechib olish mexanizmini joriy etsin; b) 2018-yil 1-aprelga qadar tijorat banklari bilan birgalikda xorijiy valyutaning oldi-sotdi operatsiyalarini amalga oshirilishini va xalqaro toʻlov kartalaridan pul mablagʻlarining xorijiy va milliy valyutadagi muddatli omonatlarga oʻtkazilishini taʼminlovchi jismoniy shaxslarning hisobvaraqlarini masofadan turib boshqarish tizimini joriy etsin; v) 2018-yil 1-mayga qadar: Bank xizmatlari isteʼmolchilari bilan oʻzaro munosabatlarni amalga oshirishda tijorat banklarining faoliyatiga qoʻyiladigan minimal talablar toʻgʻrisidagi nizomni ishlab chiqsin va tasdiqlasin; qonun hujjatlariga tijorat banklariga mikroqarzlar ajratish huquqi berilishini nazarda tutuvchi oʻzgartish va qoʻshimchalar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin; bank xizmatlari isteʼmolchilarining huquqlari kredit tashkilotlari tomonidan buzilgan taqdirda ularga nisbatan Markaziy bank tomonidan sanksiyalar qoʻllanilishiga doir normativ-huquqiy hujjatlarga qoʻshimchalar kiritsin; tijorat banklari tomonidan potensial qarz oluvchining kreditga layoqatlilik darajasini baholash hamda jismoniy shaxslarga va kichik tadbirkorlik subyektlariga kreditlar (mikroqarzlar) ajratish muddatlarini qisqartirish imkonini beruvchi oʻz skoring modelini yaratish imkoniga ega boʻlgan kredit byurosida skoring modeli mavjudligi boʻyicha talab oʻrnatilishini nazarda tutuvchi nizomni ishlab chiqsin va tasdiqlasin; g) 2018-yil 1-iyulga qadar Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Loyiha boshqaruvi milliy agentligi bilan birgalikda banklar — mahalliy va xalqaro bank kartalari boʻyicha hisob-kitoblar ishtirokchilari oʻrtasida axborot va texnologik oʻzaro munosabatlarni taʼminlovchi Milliy bank protsessing markazini tashkil etish konsepsiyasini ishlab chiqsin, uning asosiy vazifalari etib quyidaglar belgilansin: tranzaksiyalarning xavfsiz va uzluksiz amalga oshirilishini taʼminlovchi milliy chakana toʻlov tizimini tuzish va rivojlantirish; qulay toʻlov xizmatlarini yaratish va rivojlantirish; naqd pulsiz toʻlovlarni amalga oshirishda innovatsion mahsulotlarni, shu jumladan bevosita muloqotsiz va mobil texnologiyalarni rivojlantirish hamda ilgari surish; bevosita muloqotsiz va mobil texnologiyalarni, birinchi navbatda, ijtimoiy-maishiy xizmat koʻrsatish, transport, savdo, umumiy ovqatlanish sohalarida, ayniqsa, hududlarda joriy etish; xalqaro toʻlov tizimlari bilan oʻzaro hamkorlikni taʼminlash; d) 2018-yil 1-iyulga qadar Oʻzbekiston banklari assotsiatsiyasi va tijorat banklari bilan birgalikda mahalliy toʻlov tizimlarini norezidentlarning toʻlov kartalarini barcha toʻlov terminallari tarmogʻi orqali qabul qilish imkonini beradigan asosiy xalqaro toʻlov tizimlari bilan integratsiyalash jarayonini tugallasin; e) 2018-yil 1-noyabrga qadar tijorat banklari bilan birgalikda, ayniqsa turistlar koʻproq boradigan joylarda kunu-tun ishlaydigan avtomatlashtirilgan valyuta ayirboshlash shoxobchalari tashkil etilishini taʼminlasin. 7. Oʻzbekiston banklari assotsiatsiyasiga uning bank xizmatlari ommabopligini oshirishdagi va bank faoliyatini takomillashtirishdagi rolini kuchaytirishga qaratilgan, shu jumladan quyidagilarni nazarda tutuvchi chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqish va uni amalga oshirish tavsiya etilsin: Oʻzbekiston banklari assotsiatsiyasi faoliyati samaradorligini yanada oshirish konsepsiyasini tasdiqlash; bank tizimi xodimlarining kasbiy mahoratini oshirish, ilgʻor xalqaro tajribadan kelib chiqib, xorijiy banklar bilan tajriba almashishni yoʻlga qoʻyish; mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan birgalikda xorijiy mutaxassislarni jalb qilgan holda aholining moliyaviy savodxonligini oshirish yuzasidan tadbirlarni amalga oshirish; bank xizmatlari ommabopligining dolzarb muammolari yuzasidan mavzuga oid izlanishlar olib borish, xalqaro tajribani oʻrganish va uni respublika bank xizmatlari bozorida qoʻllash yuzasidan takliflar ishlab chiqish, banklar va ularning mijozlari uchun axborot-tahliliy va konsalting xizmatlarini tashkil etish; masofaviy bank xizmatlari koʻrsatishni rivojlantirish boʻyicha zamonaviy va ilgʻor bank xizmatlari turlarini amaliyotda joriy etish tashabbuslarini ilgari surish, yangi axborot texnologiyalarini joriy etish; bank xizmatlarining yangi turlari va mahsulotlarini aniqlash hamda ularni keyinchalik respublika banklarida joriy etish maqsadida ilgʻor chet el bank faoliyatini oʻrganish. 8. Oʻzbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki va boshqa manfaatdor idoralar bilan birgalikda 2019-yil 1-yanvarga qadar muddatda: jamgʻarib boriladigan pensiya tizimidagi fuqarolar uchun hisoblangan mablagʻlar; Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga fuqarolarning hisoblangan sugʻurta badallari; soliq va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha hisoblangan qarzdorliklari; identifikatsiyalash uchun jismoniy shaxslar va tadbirkorlik subyektlari; jismoniy shaxslarning mulki va boshqa olgan daromadlari; yuridik shaxslarning moliyaviy holati toʻgʻrisidagi axborotlarni olish imkonini beruvchi davlat organlari va kredit byurosi oʻrtasida maʼlumotlarni qayta ishlash va elektron almashish Yagona idoralararo axborot tizimini yaratish. 9. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari tijorat banklariga filiallar, mini-banklar va avtomatlashtirilgan valyuta ayirboshlash shoxobchalarini tashkil etish uchun zarur boʻlgan yer uchastkalarini belgilangan tartibda ajratishda koʻmaklashsin. 10. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki, Oʻzbekiston banklari assotsiatsiyasi va tijorat banklari tomonidan ishlab chiqilgan bankomatlar tarmogʻini qoʻshimcha tarzda kengaytirishning 2018-yilga moʻljallangan prognoz koʻrsatkichlari 1-ilovaga muvofiq maʼqullansin. 11. Tijorat banklari va protsessing tashkilotlari tomonidan olib kiriladigan, bojxona toʻlovlari toʻlashdan (bojxona rasmiylashtiruvi yigʻimlaridan tashqari) 2020-yil 1-yanvargacha boʻlgan muddatga ozod etiladigan uskunalar, dasturiy taʼminot, butlovchi va boshqa materiallar roʻyxati 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 12. Vazirlar Mahkamasi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlash davlat jamgʻarmasi tomonidan taqdim etiladigan tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning amaldagi mexanizmini bank kreditlari boʻyicha foizli xarajatlarning ayrim qismlarini qoplashda respublika hududlarining ijtimoiy-iqtisodiy holatidan kelib chiqqan holda tabaqalashtirilgan yondashuv uslubini qoʻllash asosida qayta koʻrib chiqsin. 13. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Adliya vazirligi hamda boshqa manfaatdor idoralar bilan birgalikda bir oy muddatda qonun hujjatlariga mazkur qarordan kelib chiqadigan oʻzgartish va qoʻshimchalar toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin. 14. Mazkur qarorning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari J.A. Qoʻchqorov va Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining raisi M.B. Nurmuratov zimmasiga yuklansin.