Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan 1997-yil 26-dekabrda tasdiqlangan Bojxona kodeksining qabul qilinishi munosabati bilan sud amaliyotida vujudga kelgan ayrim masalalar toʻgʻrisida
(code, 2013-09-06)

Sudlar tomonidan yangi Bojxona kodeksi meʼyorlarining qoʻllanishi munosabati bilan Oliy sud Plenumining rahbariy tushuntirishlarini talab qiluvchi ayrim masalalar vujudga keldi. Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Bojxona faoliyati sohasidagi jinoyatlar va boshqa huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqayotganda sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, bojxona ishi haqidagi qonunlar Bojxona kodeksi va boshqa qonun hujjatlaridan, shu jumladan, davlat Bojxona qoʻmitasining hujjatlaridan iborat. Bojxona organlari davlat boshqaruv organlari tizimiga kirishi, ularning vakolat doirasida qabul qilingan qarorlari, mulk shaklidan qatʼi nazar, barcha yuridik va jismoniy shaxslarga ijro etish uchun majburiy ekanligi tushuntirilsin. Ayni vaqtda shuni nazarda tutish kerakki, Davlat bojxona qoʻmitasining meʼyoriy hujjatlari Adliya vazirligidan roʻyxatdan oʻtgandan soʻng yuridik kuchga ega boʻladi. 2. Bojxona qonunlarining buzilishiga doir ishlar, basharti ularda jinoyat tarkibi boʻlmasa, Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisida va Bojxona kodeksida koʻzda tutilgan tartibda koʻrib chiqiladi va ular bojxona organlariga taalluqlidir. Jumladan, jarima tariqasidagi maʼmuriy jazolarni qoʻllash, shuningdek, roʻyxati qonunlarda koʻrsatilgan tovarlarni musodara qilish bojxona organining boshligʻi va uning oʻrinbosari vakolatiga kiradi. Shuni nazarda tutish kerakki, Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 245-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq maʼmuriy ishlar boʻyicha sudyalar, basharti huquqbuzar, huquqbuzarlik faktini inkor etsa, bunday ishlarni ham bevosita koʻrib chiqadilar. 3. Sudlarning eʼtibori Oʻzbekiston Respublikasining qonunlarida bojxona chegarasi orqali tovarlarni olib oʻtayotgan fuqarolar huquqlarining muhim kafolatlari nazarda tutilganiga qaratilsin. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 315-moddasiga muvofiq bojxona organining maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ish yuzasidan chiqargan qarori ustidan yuqori turuvchi organga (mansabdor shaxsga) yoki maʼmuriy ishlar boʻyicha tuman (shahar) sudyasiga, sudyaning maʼmuriy ishlar boʻyicha qarori ustidan esa tuman (shahar) sudi raisiga yoki yuqori turuvchi sudga shikoyat berilishi mumkin. Maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish yuzasidan chiqarilgan qaror xususida shikoyat bergan shaxs davlat boji toʻlashdan ozod etiladi. Bojxona kodeksining 189-moddasida nazarda tutilgan, belgilangan muddatda shikoyat berilishi yoki eʼtiroz bildirilishi, basharti qonunlarda boshqa yoʻllar koʻzda tutilmagan boʻlsa, shikoyat yoki eʼtiroz koʻrib chiqilgunga qadar taʼsir chorasini qoʻllash haqidagi qarorning ijrosi toʻxtatib qoʻyilishi toʻgʻrisidagi meʼyorlar ham fuqarolarning huquqlarining muhim kafolati hisoblanadi. Bojxona kodeksining 192-moddasiga muvofiq, bojxona qonunlarining buzilganligi toʻgʻrisidagi qaror bekor qilinib ish tugatilganda, undirib olingan pul summalari, olib qoʻyilgan va musodara qilingan narsalarning qaytarib berilishiga, shuningdek, ilgari qabul qilingan qaror bilan bogʻliq boshqa cheklashlarning bekor qilinishga olib keladi. 4. Bojxona kodeksining 183-moddasiga muvofiq bojxona qonunlarining buzilganligi toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqishda javobgarlikka tortilayotgan shaxsdan tashqari uning vakili, advokat, ekspert, mutaxassis, tarjimon, guvoh, xolis ishtirok etishi mumkinligi sudlarga tushuntirilsin. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 294-moddasi 2-qismiga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish, maʼmuriy javobgarlikka tortilayotgan shaxsga ishni koʻrib chiqish joyi va vaqti haqida xabar qilinganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlgan va undan ishni koʻrib chiqishni kechiktirish xususida hech qanday iltimos tushmagan hollardagina uning ishtirokisiz koʻrib chiqilishi mumkin. Ayni vaqtda bojxona organlari va sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, musodara qilish bilan bogʻliq bojxona qonunlarining buzilganligi toʻgʻrisidagi ishlar faqat favqulodda hollardagina, buning oldini olish uchun barcha choralar koʻrilgandan keyingina, aybdor shaxs yoki uning vakili ishtirokisiz koʻrib chiqilishi mumkin. Aybdor shaxsning Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqarida ekanligi yoxud uning qayerdaligini aniqlashning iloji yoʻqligi shunday hollarga kirishi mumkin. 5. “Tovarlarni yoki boshqa qimmatliklarni Oʻzbekiston Respublikasi bojxona chegarasi orqali bojxona nazoratini chetlab yoki undan yashirib yohud bojxonaning hujjatlari yoki vositalariga oʻxshatib yasalgan hujjatlardan aldash yoʻli bilan foydalanib, deklaratsiyasiz yoki boshqa nomga yozilgan deklaratsiya bilan olib oʻtish” kabi tushunchalarning izohi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 27-fevraldagi “Kontrabanda va bojxona qonunlarini buzish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi 2-son qarorida bayon etilganini nazarda tutish lozim. Tovarlarni koʻp yoki juda koʻp miqdorda qonunga xilof ravishda bojxona chegarasi orqali olib oʻtgan shaxslarning xatti-harakatlari Jinoyat kodeksi 182-moddasining tegishli qismlari boʻyicha jinoiy javobgarlikka tortiladi. Huquqbuzarlik predmeti boʻlgan tovarlarning qiymati 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan “Bojxona tarifi haqida”gi Qonuni, shuningdek, Bojxona kodeksining 179-moddasi bilan belgilangan tartibda bozor bahosidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. 6. Tovarlar gʻayriqonuniy ravishda Oʻzbekiston Respublikasi bojxona chegarasi orqali amalda olib oʻtilgan vaqtdan eʼtiboran jinoyat tugallangan hisoblanadi. Ana shunday olib oʻtishga tayyorgarlik koʻrishga qaratilgan harakatlar jinoyatga suiqasd deb tasniflanishi lozim. Tovarlarni gʻayriqonuniy ravishda Oʻzbekiston Respublikasining bojxona chegarasi orqali olib oʻtish gʻayriqonuniy ravishda chegaradan tashqariga chiqish, Oʻzbekiston Respublikasiga kirish yoki belgilangan tartiblarni buzib chegaradan oʻtish bilan bogʻliq boʻlsa, bunday harakatlar Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 182 va 223-moddalarida koʻzda tutilgan jinoyatlarning yigʻindisi sifatida tasniflanishi lozim. Jinoyat kodeksining 182-moddasi dispozitsiyasi mazmuni boʻyicha hamda shu xildagi huquqbuzarliklar uchun javobgarlik koʻzda tutilgan Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks va Bojxona kodeksi qoidalari boʻyicha tovarlarni bojxona nazoratini chetlab olib oʻtish faqat qasddan sodir etilishi mumkin. 7. Chiqarilgan. 8. Jinoyat kodeksining 246-moddasida javobgarlik koʻzda tutilgan kontrabanda bojxona qonunlarini buzish turlaridan biri boʻlib, jamiyat uchun koʻproq xavf tugʻdirishini, shu sababli Jinoyat kodeksining 182-moddasi bilan qoʻshimcha tasniflashni talab qilmasligini sudlarga tushuntirilsin. 9. Sudlarning eʼtibori jinoyatlarni sodir etishda va bojxona qonunlarini boshqacha buzishda aybdor shaxslarga qonuniy va adolatli jazolar tayinlanishi ishni toʻgʻri hal etishda muhim ahamiyatga ega ekanligiga qaratilsin. Maʼmuriy jazo tariqasidagi maʼmuriy huquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa boʻlgan ashyoni musodara qilish Mamuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 33-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirdagina qoʻllanmasligi mumkin. 10. Sudlar bojxona qonunlarining buzilishiga doir jinoiy va maʼmuriy ishlarni koʻrib chiqish muddatlarining buzilish hollariga barham berishlari, sud qarorlarining soʻzsiz ijro etilishini taʼminlashlari lozim. Ayni vaqtda sud qarorining bir nusxasi jinoiy yoki maʼmuriy ishni qoʻzgʻatgan organga yuborilishi shart. 11. Mazkur toifadagi ishlarni koʻrib chiqish vaqtida sudlar bojxona qonunlarining buzilishiga olib kelgan sabab va shart-sharoitlarni aniqlashlari va xususiy ajrimlar chiqarish yoʻli bilan ularni bartaraf etish choralarini koʻrishlari lozim. 12. Qoraqalpogʻiston Respublikasi jinoyat ishlari boʻyicha Oliy sudi, jinoyat ishlari boʻyicha viloyat, Toshkent shahar sudlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi bojxona sohasidagi jinoyatlar va boshqa huquqbuzarilik toʻgʻrisidagi ishlarning sudlar tomonidan bexato koʻrilishi ustidan tegishli sud nazoratini taʼminlasinlar. 13. Nazorat instansiyasi sudlari ushbu toifadagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini, yoʻl qoʻyilgan sud xatolarini oʻz vaqtida tuzatgan holda, muntazam ravishda oʻrganib va umumlashtirib borsinlar.