Temir yoʻl transporti toʻgʻrisida
(law, 2025-05-29)

1. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi temir yoʻl transporti sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

2. Temir yoʻl transporti toʻgʻrisidagi qonunchilik
Temir yoʻl transporti toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transporti toʻgʻrisidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

3. Asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: bagaj — yoʻlovchiga tegishli boʻlgan, bagaj vagonida tashish uchun yoʻl hujjati (chipta) boʻyicha qabul qilinadigan buyumlar; vagonlar (konteynerlar) operatori — mulk huquqi asosida yoki boshqa qonuniy asoslarda vagonlarga (konteynerlarga) egalik qiladigan, temir yoʻl transportining tashuvchisi bilan tuzilgan shartnoma asosida xizmatlar koʻrsatish orqali tashish jarayonida ishtirok etadigan va tashish hujjatlarida koʻrsatilgan yuridik shaxs; yoʻlovchi — yoʻl hujjatiga ega boʻlgan, poyezdda safarni amalga oshirayotgan yoki temir yoʻl vokzali (stansiyasi) yoxud yoʻlovchilar platformasi hududida bevosita safarga ketishdan avval yoki bevosita safardan keyin turgan jismoniy shaxs; yoʻl hujjati (chipta) — umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida yoʻlovchi tashish shartnomasi tuzilganligini tasdiqlovchi belgilangan namunadagi tashish hujjati; tashuvchi — temir yoʻl transportida ichki hamda xalqaro qatnovlarda yoʻlovchilarni va yuklarni tashish faoliyati boʻyicha litsenziyaga ega boʻlgan, temir yoʻl transportida tashish shartnomasi boʻyicha yoʻlovchini, yuk joʻnatuvchi (joʻnatuvchi) tomonidan oʻziga ishonib topshirilgan bagajni, yuk bagajini, yukni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini joʻnatish punktidan moʻljallangan punktga yetkazish, shuningdek bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini yukni oluvchiga (oluvchiga) berish majburiyatini oʻz zimmasiga olgan yuridik shaxs; tashish jarayoni — umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchi, vagonlar (konteynerlar) operatori, infratuzilma operatori tomonidan yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashishga tayyorgarlik koʻrishda, ushbu tashishni amalga oshirishda va yakunlashda bajariladigan, tashkiliy va texnologik jihatdan oʻzaro bogʻliq boʻlgan harakatlar va operatsiyalar majmui; tashish hujjati — yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish shartnomasi tuzilganligini tasdiqlaydigan yoʻl hujjati (chipta), bagaj kvitansiyasi, temir yoʻl transporti yuk xati, elektron axborot tashuvchi karta yoki boshqa axborot tashuvchi tarzidagi hujjat; temir yoʻl stansiyasi — poyezdlarni qabul qilish, joʻnatish, kesishtirish va quvib oʻtish operatsiyalarini, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini qabul qilish, berish hamda yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish operatsiyalarini, poyezdlarni tarqatish va tuzish boʻyicha manyovr ishlarini hamda poyezdlar bilan texnik operatsiyalarni amalga oshirish imkonini beradigan, asosiy temir yoʻllardan tashqari temir yoʻllarning qoʻshimcha guruhlariga ega boʻlgan alohida punkt; temir yoʻl transporti — umumiy foydalanishdagi va umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl transportidan iborat boʻlgan hamda jismoniy va yuridik shaxslarning temir yoʻllar boʻylab tashishlarga boʻlgan ehtiyojini taʼminlash uchun moʻljallangan transport turi; temir yoʻl transporti infratuzilmasi — texnologik majmua boʻlib, u ushbu majmua faoliyatini taʼminlovchi temir yoʻllarni, temir yoʻl stansiyalarini, elektr taʼminoti qurilmalarini, aloqa tarmoqlarini, signalizatsiya, markazlashtirish va bloklash tizimlarini, axborot majmualarini, harakatni boshqarish tizimini, binolar, inshootlar, qurilmalar, jihozlar va uskunalarni oʻz ichiga oladi; temir yoʻl transporti obyekti — foydalanishda boʻlgan temir yoʻl transporti infratuzilmasi va uning tarkibiy qismlari, vokzallar, harakatdagi tarkib, umumiy foydalanishdagi va umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl transporti; umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar — yukni joʻnatuvchilarga (joʻnatuvchilarga) va yukni oluvchilarga (oluvchilarga) shartnoma shartlari asosida xizmat koʻrsatish yoki egalik qiluvchining oʻz ehtiyojlari uchun texnologik ishlarni bajarishga moʻljallangan umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarga bevosita yoki boshqa temir yoʻl shoxobcha yoʻllari orqali tutashadigan shoxobcha temir yoʻllar, shuningdek umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarga tutashmaydigan temir yoʻllar; umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl transporti — yuridik shaxslarga tegishli boʻlgan, harakatdagi temir yoʻl tarkibini va umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl transporti infratuzilmasi obyektlarini oʻz ichiga olgan, shartnoma asosida yuridik va jismoniy shaxslarning ehtiyojlarini taʼminlash, shuningdek umumiy foydalanishda boʻlmagan joylardagi shaxsiy ehtiyojlar uchun moʻljallangan ishlab chiqarish-texnologik komplekslar majmui; umumiy foydalanishdagi temir yoʻllar — umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatli tashkilotga va uning boʻlinmalariga tegishli boʻlgan, poyezdlarni oʻtkazish, qabul qilish va joʻnatish, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini qabul qilish hamda berish va yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish boʻyicha tegishli operatsiyalarni, manyovr ishlarini bajarish uchun ochiq boʻlgan, ajratilgan mintaqa doirasida peregonlar, temir yoʻl stansiyalari, razyezdlar, quvib oʻtish punktlari joylashgan temir yoʻllar; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti — temir yoʻl transporti infratuzilmasini, harakatdagi temir yoʻl tarkibini, boshqa mol-mulkni oʻz ichiga olgan hamda ommaviy shartnomalar asosida yuridik va jismoniy shaxslarning tashishlarga boʻlgan ehtiyojini taʼminlash uchun moʻljallangan yagona ishlab chiqarish-texnologik majmua; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasining operatori (bundan buyon matnda infratuzilma operatori deb yuritiladi) — umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatli tashkilotga tegishli boʻlgan, umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarning va umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasi boshqa obyektlarining foydalanilishini, joriy saqlanishini va modernizatsiyasini, qurilishini amalga oshiradigan, shuningdek infratuzilmadan foydalanish xizmatlarini, shu jumladan harakatdagi tarkibni oʻtkazish va olib oʻtish uchun umumiy foydalanishdagi temir yoʻllardan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan xizmatlarni koʻrsatadigan yuridik shaxs; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari — umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatli tashkilotning asosiy faoliyati bevosita tashish jarayoniga tayyorgarlik koʻrish va tashishni taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan tarkibiy boʻlinmalari va shoʻba xoʻjalik jamiyatlari; yuk — umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi tomonidan temir yoʻlda tashish uchun qabul qilingan, oʻz vaqtida yetkazib berilishi hamda but saqlanishi uchun ushbu korxona va tashuvchi javobgar boʻlgan obyekt; yuk bagaji — yoʻlovchilar poyezdlarida va pochta-bagaj poyezdlarida tashiladigan temir yoʻl tashish obyekti; yuk joʻnatuvchi (joʻnatuvchi) — oʻz nomidan yoxud yukning yoki yuk bagajining egasi nomidan ish yuritadigan va tashish hujjatlarida koʻrsatilgan yuridik yoki jismoniy shaxs; yukni oluvchi (oluvchi) — yukni yoki yuk bagajini olish huquqiga ega boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxs; qoʻl yuki — yoʻlovchining vazn va oʻlchovlar boʻyicha cheklovlar mavjud boʻlgan, u oʻzi bilan yoʻlovchilar vagonida toʻlovsiz olib yuradigan shaxsiy buyumlari; harakatdagi temir yoʻl tarkibi (bundan buyon matnda harakatdagi tarkib deb yuritiladi) — lokomotivlar, tortish lokomotivining yuk, bagaj, yoʻlovchi tashish vagonlari va motorvagonli harakatdagi tarkib, shuningdek tashishlarning amalga oshirilishini va temir yoʻl transportining faoliyat koʻrsatishini taʼminlash uchun moʻljallangan boshqa transport vositalari.

4. Temir yoʻl transportiga oid faoliyatning asosiy prinsiplari
Temir yoʻl transportiga oid faoliyatning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: qonuniylik; xavfsizlik; ochiqlik va shaffoflik; barqarorlik; ekologik jihatdan tozalik; temir yoʻl transporti xizmatlarining qulayligi va sifati; temir yoʻl transporti infratuzilmasidan foydalanishdagi tenglik; temir yoʻl transporti infratuzilmasining yaxlitligi va uzluksiz ishlashi.

5. Temir yoʻl transporti sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari
Temir yoʻl transporti sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari quyidagilardan iborat: temir yoʻlda yoʻlovchilarni va yuklarni tashish xavfsizligini taʼminlash; temir yoʻl transporti obyektlarini qurish va ulardan foydalanishda tabiatni muhofaza qilishga doir qonunchilikka rioya etish; temir yoʻl transporti sohasidagi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish; temir yoʻl transportining erkin bozor munosabatlari asosida ishlashi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish va tarmoqdagi xususiy sektor ulushini oshirish; temir yoʻl transportida raqobatni hamda u bilan bogʻliq ishlar va xizmatlarni rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish; temir yoʻl transportining safarbarlik shayligini saqlab turish; temir yoʻl transportini rivojlantirish strategiyasini belgilash; temir yoʻl transporti sohasida faoliyatni amalga oshirishi uchun tadbirkorlik subyektlariga teng shart-sharoitlar yaratish; temir yoʻl tarmogʻini qurish, modernizatsiya va rekonstruksiya qilish maqsadida chet el investitsiyalarini jalb etish; temir yoʻl transportiga oid ilmiy-tadqiqot, tajriba-konstruktorlik ishlarini tashkil etish, davlat-xususiy sheriklik asosida temir yoʻl tarmogʻini rivojlantirish boʻyicha ustuvor loyihalarni amalga oshirish; temir yoʻl transporti sohasida kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini takomillashtirish, joriy va istiqboldagi ehtiyojlarni hisobga olgan holda taʼlimning zamonaviy innovatsion usullari va standartlarini tizimli ravishda joriy etish.

6. Temir yoʻl transporti sohasini davlat tomonidan tartibga solish usullari
Temir yoʻl transporti sohasini davlat tomonidan tartibga solish litsenziyalash, ruxsat berish tartib-taomillarini qoʻllash, texnik jihatdan tartibga solish, tarif siyosati, temir yoʻl transporti toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishi ustidan davlat nazoratini taʼminlash, shuningdek qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa usullarni qoʻllash orqali amalga oshiriladi. Davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari temir yoʻl transporti xodimlarining tashish jarayoni bilan bogʻliq faoliyatiga aralashishga hamda ularni boshqa ishlarga jalb etishga haqli emas, bundan tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar yuzaga kelgan, favqulodda holat joriy etilgan hollar mustasno.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi: respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining temir yoʻl transporti sohasidagi faoliyatini muvofiqlashtiradi; temir yoʻl transporti sohasidagi barqaror rivojlanish strategiyasini belgilaydi; chet el hukumat moliya tashkilotlarining va xalqaro moliya institutlarining mablagʻlari hisobidan davlat kafolati ostida bajariladigan hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladigan investitsiya loyihalari dasturini tasdiqlaydi; davlat tomonidan tartibga solinadigan umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti xizmatlari uchun tariflarni shakllantirish tartibini tasdiqlaydi; davlat tomonidan tartibga solinadigan tariflar boʻyicha yoʻlovchilarni tashish xizmatlarini koʻrsatishdan koʻrilgan zararlarni Oʻzbekiston Respublikasining davlat budjeti mablagʻlari hisobidan kompensatsiya qilish tartibini tasdiqlaydi; temir yoʻl transporti sohasidagi litsenziyalash va ruxsat berish tartib-taomillaridan oʻtish tartibini belgilaydi; tashish jarayoni ishtirokchilarining, temir yoʻl transporti xizmatlaridan foydalanuvchi yuridik va jismoniy shaxslarning huquqlari, majburiyatlari va masʼuliyatini nazarda tutuvchi Temir yoʻl transporti ustavini tasdiqlaydi; temir yoʻl transportida yoʻlovchilarni, bagajni va yuk bagajini tashish qoidalarni tasdiqlaydi; temir yoʻl vokzallaridagi (stansiyalaridagi) yoʻlovchilarning va tashrif buyuruvchilarning qoʻl yukini va bagajini tekshirish, ularning temir yoʻl vokzallarida (stansiyalarida) boʻlishi tartibini tasdiqlaydi; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasiga kirish va uning xizmatlaridan foydalanish qoidalarini tasdiqlaydi; temir yoʻl transporti sohasidagi xalqaro hamkorlikni rivojlantirish choralarini koʻradi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.

8. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligining temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi: temir yoʻl transporti sohasidagi yagona davlat siyosatini amalga oshiradi; temir yoʻl transporti sohasini rivojlantirish, texnik va texnologik jihatdan modernizatsiya qilish dasturlarini tasdiqlaydi; foydalanuvchilarining manfaatlarini inobatga olgan holda, temir yoʻl transporti sohasini rivojlantirish boʻyicha investitsiya loyihalarini va boshqa dasturlarni, konsepsiyalarni va strategiyalarni, kompleks yechimlarni ishlab chiqadi, kelishadi hamda ularning amalga oshirilishini tashkil etadi; temir yoʻlda tashishlar xavfsizligini taʼminlash choralarini muvofiqlashtirishni amalga oshiradi; temir yoʻl transporti sohasida oʻz vakolatlari doirasida xalqaro hamkorlikni amalga oshiradi; vagonlar (konteynerlar) operatorlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning yagona reyestrini yuritadi; temir yoʻl transportida yuklarni tashish qoidalarini tasdiqlaydi; temir yoʻl transportidan texnik jihatdan foydalanish qoidalarini tasdiqlaydi; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatli tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan temir yoʻl transporti tariflari boʻyicha takliflar kiritadi; temir yoʻl transporti sohasidagi litsenziyalashni, ruxsat berish tartib-taomillarini qonunchilikka muvofiq amalga oshiradi. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.

9. Mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatlari
Mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari: temir yoʻl transportida xavfsizlik talablariga, yongʻinga va ekologiyaga oid xavfsizlik talablariga rioya etish masalalari boʻyicha axborot-tushuntirish ishlarini tashkil etish hamda oʻtkazishda ishtirok etadi; tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda, favqulodda holat joriy etilganda, temir yoʻl transportida harakatlanish va tashishlar xavfsizligi talablari buzilishi bilan bogʻliq hodisalarda respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarining hududiy boʻlinmalari hamda xoʻjalik birlashmalari ishini muvofiqlashtiradi, mazkur favqulodda vaziyatlarni, hodisalarni va ularning oqibatlarini bartaraf etishda yordam beradi, jabrlanganlarga tibbiy yordam koʻrsatilishini tashkil etadi; shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq temir yoʻl transportining muhofaza zonalariga doir talablarga rioya etilishini, shuningdek temir yoʻl transportining muhofaza zonalarida umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatli tashkilotning roziligisiz yer uchastkalari ajratilishiga va ularning ijaraga berilishiga yoʻl qoʻyilmasligini taʼminlaydi. Mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.

10. Temir yoʻl transporti sohasidagi davlat nazorati organining vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Transport nazorati inspeksiyasi hamda uning hududiy boʻlinmalari temir yoʻl transporti sohasidagi davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlardir (bundan buyon matnda davlat nazorati organi deb yuritiladi). Davlat nazorati organi: umumiy foydalanishdagi hamda umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarda ushbu Qonunning hamda temir yoʻl transporti sohasidagi boshqa qonunchilik hujjatlarining yoʻlovchilarni va yuklarni tashish xavfsizligini taʼminlash boʻyicha talablariga temir yoʻl transporti korxonalari va tashkilotlari tomonidan rioya etilishi ustidan davlat nazoratini amalga oshiradi; temir yoʻl transportida yoʻlovchilarni, bagajni va yuk bagajini, yuklarni tashish qoidalariga rioya etilishi ustidan davlat nazoratini oʻz vakolatlari doirasida amalga oshiradi; korxonalar va tashkilotlarda temir yoʻl mahsulotini taʼmirlashning barcha turlarini amalga oshirishda texnologik jarayonlarga rioya etilishini texnik jihatdan tartibga solish toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq nazorat qiladi; harakatdagi tarkibni va temir yoʻl transporti infratuzilmasi obyektlarini roʻyxatdan oʻtkazish orqali ularning hisobga olinishini hamda Harakat tarkibining va temir yoʻl transporti infratuzilmasi obyektlarining yagona reyestri yuritilishini, shuningdek harakatdagi tarkibni boshqarish huquqiga doir guvohnomalar berilishini amalga oshiradi; temir yoʻl transporti infratuzilmasi obyektlarini qabul qilib olishda ishtirok etadi; temir yoʻl transportida harakatlanish va tashishlar xavfsizligi talablari buzilishi bilan bogʻliq hodisalar boʻyicha xizmat tekshiruvlarini tashkil etadi hamda amalga oshiradi. Davlat nazorati organi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.

11. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatli tashkilotning vakolatlari
“Oʻzbekiston temir yoʻllari” aksiyadorlik jamiyati umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti sohasidagi vakolatli tashkilotdir (bundan buyon matnda vakolatli tashkilot deb yuritiladi). Vakolatli tashkilot: umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportini rivojlantirishning umumiy yoʻnalishlarini belgilaydi hamda umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasi operatorining, korxonalarining, tashuvchilarining va oʻzi bilan affillangan boshqa yuridik shaxslarning faoliyati yoʻnalishlari muvofiqlashtirilishini taʼminlaydi; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining barqaror va samarali ishlashini, tashishlar xavfsizligini taʼminlaydi, koʻrsatilayotgan transport xizmatlarining sifatini oshiradi; keng jamoatchilik va temir yoʻl transportidan foydalanuvchilar oʻrtasida temir yoʻl transportidan xavfsiz foydalanish, yongʻinga va ekologiyaga oid xavfsizlik talablariga rioya etish masalalari boʻyicha axborot-tushuntirish ishlarini amalga oshiradi; moddiy-texnika bazasini mustahkamlaydi, temir yoʻllar tarmogʻini yanada rivojlantirishga hamda ularning oʻtkazuvchanlik qobiliyatini oshirishga koʻmaklashadi, ilgʻor texnologiyalarni va menejmentning zamonaviy usullarini keng joriy etadi; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportini modernizatsiya qilish, takomillashtirish va rivojlantirish uchun investitsiyalarni jalb etadi; tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda, favqulodda holat joriy etilganda, shuningdek harbiy holat joriy etilganda, shu jumladan harbiy harakatlar olib boriladigan butun davrda temir yoʻl transporti sohasida safarbarlik tayyorgarligi va fuqaro muhofazasi boʻyicha tadbirlarning bajarilishini taʼminlaydi; zarur boʻlganda, tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlarning, favqulodda holat joriy etilishining shuningdek harbiy holat joriy etilishining oqibatlarini, shu jumladan harbiy harakatlar olib boriladigan butun davrdagi oqibatlarni bartaraf etish uchun temir yoʻlning harakatdagi tarkibini, korxonalar va tashkilotlarning, vazirliklar va idoralarning boshqa texnikasini jalb etadi; normativ-texnik talablarga muvofiq boʻlmagan harakatdagi tarkibni umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarga qoʻymaydi; normativ-texnik talablarga muvofiq boʻlmagan harakatdagi tarkibning umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarga chiqarilishiga yoʻl qoʻymaydi; tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda, favqulodda holat va harbiy holat joriy etilganda, shu jumladan harbiy harakatlar olib boriladigan butun davrda harbiy tashishlarni temir yoʻl transportida tezkor (operativ) amalga oshirish uchun maxsus harbiy poyezdlarga ustuvorlik beradi; tegishli davlat organlariga temir yoʻl transportida tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganligi, favqulodda holat joriy etish zarurligi, transportga oid va boshqa hodisalar toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabar beradi hamda ularning oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha tezkor choralar koʻradi; temir yoʻl transporti sohasida hamda yuklarni va yoʻlovchilarni xalqaro tashish sohasida oʻz vakolatlari doirasida xalqaro hamkorlikni tashkil etadi va taʼminlaydi. Vakolatli tashkilot qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.

12. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasi
Tashuvchilar umumiy foydalanishdagi temir yoʻllar boʻylab tashishlarni Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasiga kirish va uning xizmatlaridan foydalanish qoidalariga muvofiq amalga oshiradi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasi xizmatlaridan foydalanishga doir ruxsat infratuzilma operatori tomonidan beriladi. Infratuzilma operatori umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasi xizmatlaridan kamsitishlarsiz foydalanilishini taʼminlashi va tashuvchilarga ushbu infratuzilmadan foydalanishda teng huquq berishi shart. Infratuzilma operatorining tashuvchilarga yoki vagonlar (konteynerlar) operatorlariga nisbatan kamsituvchi harakatlari aniqlangan taqdirda, infratuzilma operatori bunday harakatlar uchun qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi. Infratuzilma operatori umumiy foydalanishdagi temir yoʻllardan va umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasining boshqa obyektlaridan foydalanishni, ularning joriy taʼminotini va modernizatsiya qilinishini, qurilishini amalga oshiradi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasidan foydalanish va uning joriy taʼminoti umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasidan foydalanish xizmatlaridan olingan mablagʻlar hisobidan ustuvor tarzda moliyalashtiriladi.

13. Temir yoʻl qatnovlari va tashishlarning turlari
Temir yoʻl qatnovlari va tashishlar quyidagi turlarga boʻlinadi: ichki qatnovlar — yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini Oʻzbekiston Respublikasi doirasida tashish; xalqaro qatnovlar — yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini Oʻzbekiston Respublikasi va boshqa davlatlar oʻrtasida tashish; toʻgʻridan-toʻgʻri aralash qatnovlar — yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini butun harakatlanish yoʻli uchun rasmiylashtirilgan yagona tashish hujjati boʻyicha transportning har xil turlarida aralash tashish. Toʻgʻridan-toʻgʻri aralash qatnovlar ham ichki, ham xalqaro boʻlishi mumkin; tranzit tashishlar — yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini Oʻzbekiston Respublikasi hududi orqali temir yoʻl transportida olib oʻtishni taʼminlaydigan tashish, agar bunday olib oʻtish joʻnatish va yetkazish punktlari Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida boʻlgan yoʻlning faqat bir qismi boʻlsa, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida chet davlatlar hududi orqali amalga oshiriladigan tashishlar; maxsus tashishlar — oʻta muhim davlat ehtiyojlari, shu jumladan mudofaa ehtiyojlari uchun maxsus turdagi yuklar transportda tashilishini taʼminlaydigan tashishlar.

14. Temir yoʻl transportida yoʻlovchilar, bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalari tashilishini tashkil etish
Temir yoʻl transportida yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchi, infratuzilma operatori, vagonlar (konteynerlar) operatori, umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar egasi, yoʻlovchi, yuk joʻnatuvchi (joʻnatuvchi), yukni oluvchi (oluvchi), ekspeditor (bundan buyon matnda tashish jarayoni ishtirokchilari deb yuritiladi) ushbu Qonunga, Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transporti sohasidagi xalqaro shartnomalariga, Temir yoʻl transporti ustaviga, tashishlar qoidalariga, umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasiga kirish va uning xizmatlaridan foydalanish qoidalariga va boshqa qonunchilik hujjatlariga asosan amalga oshiriladi. Tashuvchi yoʻl haqini yoki bagajning, yuk bagajining, yuklarning, pochta va kuryerlik joʻnatmalarining tashish haqini toʻlagan hamda tashish hujjatlarini toʻgʻri rasmiylashtirgan yoʻlovchiga, yuk joʻnatuvchiga (joʻnatuvchiga), yukni oluvchiga (oluvchiga), ekspeditorga tashishni rad etishga haqli emas, bundan qonunchilikda nazarda tutilgan hollar mustasno. Tashish jarayonining oʻz shaxsiy harakatdagi tarkibiga ega boʻlmagan ishtirokchilari shartnomaga asosan vagonlar (konteynerlar) operatori, infratuzilma operatori xizmatlaridan foydalanadi. Temir yoʻl transportida yuklarni tashish yuk joʻnatuvchilarning buyurtmanomalariga muvofiq amalga oshiriladi. Yuklarni tashish uchun buyurtmanomalarning shakllari, buyurtmanomalarni berish, bajarish va hisobga olish tartibi, shuningdek temir yoʻl transportida tashiladigan yuklar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida yuklarni tashish qoidalari bilan belgilanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining harbiy yuklarini va shaxsiy tarkibini harbiy holat joriy etilganda, shu jumladan harbiy harakatlar olib boriladigan butun davrda temir yoʻllarda tashish birinchi navbatda amalga oshiriladi.

15. Yuklar tashilishini tashkil etish
Yuk tashish shartnomasiga muvofiq umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar uni tashish shartlariga rioya etgan holda yuk joʻnatuvchi tomonidan ularga ishonib topshirilgan yukni belgilangan temir yoʻl stansiyasiga oʻz vaqtida va but saqlangan holatda yetkazib berish hamda yukni oluvchiga topshirish, yuk joʻnatuvchi (yukni oluvchi) esa yukni tashish uchun pul toʻlash va uning qabul qilinishini taʼminlash majburiyatini oʻz zimmasiga oladi. Yukni temir yoʻl transportida tashish shartnomasi temir yoʻl transporti yuk xatini tuzish orqali rasmiylashtiriladi. Yuk tashish shartnomasi temir yoʻl transporti yuk xatiga (qogʻozda va elektron tashuvchilarda) joʻnatish stansiyasining kalendar muhri bosilgan holda yuk qabul qilinganligi toʻgʻrisidagi kvitansiya yuk joʻnatuvchiga taqdim etilgan paytdan eʼtiboran tuzilgan hisoblanadi. Yuk belgilangan manzilga yetib kelganligi toʻgʻrisida xabardor qilingan paytdan eʼtiboran tashish shartnomasiga doir huquq va majburiyatlar yukni oluvchiga oʻtadi. Yukni oluvchi yuk joʻnatuvchining notoʻgʻri xatti-harakatlari oqibatida tashuvchiga toʻlangan xarajatlar va zararlarning oʻrni qoplanishini yuk joʻnatuvchidan talab qilishga haqli.

16. Temir yoʻl transporti yuk xati
Yuk joʻnatuvchi tashish uchun yuk taqdim etilganda tashuvchiga har bir joʻnatma uchun temir yoʻl transporti yuk xatini, qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan zarur hollarda esa boshqa hujjatlarni (sertifikat, litsenziya, veterinariya sertifikatini, bojxona deklaratsiyalarini) ham taqdim etishi shart. Temir yoʻl transporti yuk xatining va boshqa tashish hujjatlarining shakli, ularni rasmiylashtirish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida yuklarni tashish qoidalari bilan belgilanadi. Yuk joʻnatuvchi oʻzi tomonidan temir yoʻl transporti yuk xatiga kiritilgan maʼlumotlarning toʻgʻriligi uchun javobgardir.

17. Yuk tashish uchun haq
Yukni tashish uchun haq, agar yuk tashish shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, yuk joʻnatuvchi, ekspeditor tomonidan yukni joʻnatish paytiga qadar toʻlanadi. Yuk joʻnatuvchi, yukni oluvchi, ekspeditor talabi bilan bajariladigan yuk tashish va topshirish bilan bogʻliq qoʻshimcha ishlar va xizmatlar uchun toʻlov taraflarning kelishuviga muvofiq amalga oshiriladi. Yuklarni tashish uchun haq yuklarni tashish amalga oshiriladigan eng qisqa masofa uchun hisob-kitobdan kelib chiqqan holda undiriladi. Yirik gabaritli (nogabarit) va ogʻir vaznli yuklarni tashish amalga oshiriladigan eng qisqa masofani aniqlash umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarning bunday yuklarni tashish uchun texnik imkoniyatlarini va oʻtkazuvchanlik qobiliyatini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchi yuk tashish uchun haqni va toʻlanishi lozim boʻlgan boshqa toʻlovlarni taʼminlash maqsadida tashish uchun ularga berilgan yuklarni ushlab qolish huquqiga ega. Yuk joʻnatuvchining, yukni oluvchining, ekspeditorning tashish uchun qarzi mavjud boʻlganda, shuningdek toʻlovlar oʻz vaqtida toʻlanmaganda umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi keyinchalik qarz toʻlanguniga qadar tashish shartnomasini tuzishni rad etishi mumkin. Ushbu moddaning beshinchi qismida nazarda tutilgan harakatlarni amalga oshirishda aybdor boʻlgan taraf (yuk joʻnatuvchi, yukni oluvchi, ekspeditor) temir yoʻl transporti korxonasiga, tashuvchiga vagonlar va konteynerlardan foydalanganlik uchun butun kechiktirilgan vaqt uchun haq toʻlaydi.

18. Yuklarni yetkazib berish muddatlari
Tashuvchi Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida yuklarni tashish qoidalariga muvofiq yuk tashish shartnomasida belgilangan muddatda yukni belgilangan temir yoʻl stansiyasiga yetkazib berishi shart. Agar yetkazib berish muddati tugashiga qadar yuk belgilangan manzilga yetkazib berilgan va yukni oluvchiga topshirilgan yoki qabul qilish-topshirish (qoʻyib berish) yoʻllariga keltirilgan boʻlsa, yuk muddatida yetkazib berilgan hisoblanadi. Agar yukni qabul qilish-topshirish (qoʻyib berish) yoʻllariga yetkazib berish yuk joʻnatuvchining, yukni oluvchining, umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar egasining aybi bilan kechiktirilgan boʻlsa (yuk tushirish frontining bandligi, yuk tashish shartnomasiga muvofiq yuklarni tashish uchun haq va umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasiga, tashuvchiga toʻlanishi lozim boʻlgan boshqa toʻlovlar toʻlanmaganligi), yuk muddatida yetkazib berilgan hisoblanadi.

19. Vagonlardan, konteynerlardan foydalanganlik va umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarda harakatdagi tarkib bekor ushlab turilganligi (toʻxtab turganligi, kechiktirilganligi) uchun haq
Vagonlardan, konteynerlardan foydalanganlik va umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarda harakatdagi tarkib bekor ushlab turilganligi (toʻxtab turganligi, kechiktirilganligi) uchun haq umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasiga, tashuvchiga yuk joʻnatuvchi, yukni oluvchi, umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl egasi tomonidan: vagonlar, konteynerlar yuk ortish (tushirish) va manyovr ishlarini amalga oshirish uchun yuk joʻnatuvchilarda, yukni oluvchilarda va umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl egalarida boʻlgan butun vaqt uchun; yuk joʻnatuvchilarning, yukni oluvchilarning, umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar egalarining aybi bilan umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarda harakatdagi tarkibning bekor ushlab turilganligi (toʻxtab turganligi, kechiktirilganligi) vaqti uchun toʻlanadi. Haq miqdorlari qonunchilikka muvofiq belgilanadi.

20. Yoʻlovchilar, bagaj va yuk bagaji tashilishini tashkil etish
Yoʻlovchi tashish shartnomasiga koʻra umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi yoʻlovchini yoʻl hujjatiga (chiptaga) binoan unga poyezdda joy bergan holda, belgilangan manzilga yetkazish majburiyatini oʻz zimmasiga oladi, yoʻlovchi esa yoʻl haqini toʻlashi shart. Bagajni, yuk bagajini tashish shartnomasiga koʻra umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi bagajni, yuk bagajini belgilangan manzilga yetkazib berishi, yoʻlovchi (joʻnatuvchi) esa uni tashish uchun haq toʻlashi shart. Yoʻlovchi tashish shartnomasi yoʻl hujjati (chipta), bagaj tashish shartnomasi bagaj kvitansiyasi, yuk bagajini tashish shartnomasi esa yuk bagaji kvitansiyasi bilan rasmiylashtiriladi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi yoʻl hujjati (chipta) yoʻlovchi tomonidan koʻrsatilgan belgilangan stansiyagacha sotilishini taʼminlashi shart. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida yoʻlovchilarni, bagajni va yuk bagajini tashish qoidalarida belgilangan tartibda yoʻl hujjatlarini (chiptalarni) sotish kassalari, elektron terminallar va Internet jahon axborot tarmogʻidagi rasmiy veb-sayti orqali yoʻl hujjatlari (chiptalar) sotilishini tashkil etishi mumkin. Yoʻl hujjatiga (chiptaga) binoan yoʻlovchiga joy bermagan yoki tashishni davom ettirishni rad etgan, shuningdek bagaj va yuk bagaji kvitansiyasiga koʻra bagajni va yuk bagajini koʻrsatilgan belgilangan joyga yetkazib bermagan umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi oʻz hisobidan yoʻlovchini, bagajni, yuk bagajini belgilangan manzilga yetkazishi yoki shartnomaning lozim darajada bajarilmaganligi sababli yoʻlovchiga (joʻnatuvchiga) yetkazilgan barcha zararlarning oʻrnini unga qoplashi shart. Yoʻlovchilar poyezdlarning joʻnash va kelish vaqti, yoʻl haqining, bagajni, yuk bagajini tashish haqining qiymati, yoʻl hujjatlarini (chiptalarni) sotish boʻyicha temir yoʻl kassalarining, vokzal xonalarida joylashgan saqlash kameralarining ish vaqti, yoʻlovchilarga koʻrsatiladigan xizmatlar toʻgʻrisida oʻz vaqtida va ishonchli axborot bilan, shuningdek umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalarining ishi toʻgʻrisidagi boshqa zarur axborot bilan taʼminlanishi kerak. Yoʻlovchilarning va temir yoʻl transporti xodimlarining hayoti va sogʻligʻini muhofaza qilish, temir yoʻl transportida tashishlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida vokzalga kirishda vakolatli organlar belgilangan tartibda qoʻl yukini, bagajni koʻzdan kechirishni hamda yoʻlovchilarni va boshqa shaxslarni shaxsiy koʻzdan kechirishni amalga oshirishi mumkin. Koʻzdan kechirish rad etilganda vokzalga kirish taqiqlanadi, yoʻlovchilar esa tashishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida yoʻlovchilarning imtiyozli yurishi
Temir yoʻl transportida yoʻl hujjatlari (chiptalar) yoʻlovchilarga toʻliq qiymatida sotiladi. Qonunchilikka muvofiq ayrim toifadagi fuqarolarga temir yoʻl transportida yurish uchun imtiyozlar belgilanishi mumkin. Bunday hollarda umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchi bilan hisob-kitob qilish tartibi qonunchilikda belgilanadi.

22. Temir yoʻl transportida yoʻlovchining huquq va majburiyatlari
Yoʻlovchi quyidagi huquqlarga ega: poyezdlarning qatnov yoʻnalishlari boʻylab yoʻlovchilarni tashish uchun ochiq boʻlgan, oʻzi koʻrsatgan belgilangan stansiyagacha har qanday poyezdga va har qanday vagonga yoʻl hujjatini (chiptani) sotib olish; sotib olingan yoʻl hujjatiga (chiptaga) binoan poyezd vagonida joy olish; oʻzi bilan birga besh yoshgacha boʻlgan bir bolani alohida joy berilmagan holda bepul olib yurish. Yoʻlovchi bilan birga besh yoshgacha boʻlgan bittadan ortiq bola ketayotgan boʻlsa, ulardan biri bepul olib yuriladi, qolganlariga esa bolalar tarifi boʻyicha alohida joy berilgan holda yoʻl hujjati rasmiylashtiriladi. Besh yoshdan oʻn yoshgacha boʻlgan bolalarga ham alohida joy berilgan holda bolalar tarifi boʻyicha yoʻl hujjati rasmiylashtiriladi; bitta toʻliq yoʻl hujjati yoki bolalar tarifi boʻyicha yoʻl hujjati uchun ogʻirligi oʻttiz olti kilogrammdan ortiq boʻlmagan qoʻl yukini oʻzi bilan bepul olib yurish. Mazkur ogʻirlikdan ortiq boʻlgan qoʻl yuki bagaj vagoniga topshirilishi lozim. Nogironligi boʻlgan shaxslar va aholining imkoniyati cheklangan guruhlari jumlasidagi yoʻlovchilar oʻzi bilan qoʻshimcha ravishda shaxsiy foydalanish uchun moʻljallangan texnik yordamchi (kompensatorli) vositalarni va maxsus harakatlanish vositalarini bepul olib yurish huquqiga ega; Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida yoʻlovchilarni, bagajni va yuk bagajini tashish qoidalarida belgilangan tartibda tashuvchiga yoʻl hujjatini (chiptani) qaytarish va tashuvchidan yoʻl haqi va bagajni tashish uchun toʻlovni (joʻnatuvchi esa bagajni, yuk bagajini tashish uchun toʻlovni) qaytarib olish; Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida yoʻlovchilarni, bagajni va yuk bagajini tashish qoidalarida belgilangan tartibda yoʻl hujjatining (chiptaning) amal qilish muddatini uzaytirish; boʻsh joylar mavjud boʻlganda va yoʻl hujjatiga (chiptaga) oʻzgartirishlar kiritilganda yoʻl hujjati (chipta) sotib olingan poyezddan avvalroq ketadigan yoʻlovchi poyezdida yoʻlga chiqish; belgilangan haq evaziga bagajni tashish uchun topshirish; avval sotib olingan yoʻl hujjati (chipta) shikastlangan, yoʻqolgan taqdirda, Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl transportida yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini tashish qoidalarida belgilangan tartibda yozma talabnoma boʻyicha tashuvchidan (yoʻl hujjatlarini (chiptalarni) sotish kassalaridan yoki yoʻlovchi agentliklaridan) uning dublikatini olish. Avval qaytarilgan yoʻl hujjatlariga (chiptalarga) doir dublikat berilmaydi. Yoʻlovchi: yoʻl hujjatini (chiptani) sotib olishda, poyezdga chiqishda va safar davomida yoʻl hujjatini (chiptani) tekshirishda shaxsni tasdiqlovchi hujjatni koʻrsatishi, bundan shahar atrofiga qatnaydigan poyezdlar mustasno; poyezdga chiqishda va safar davomida safar yakuniga qadar yoʻl hujjati (chipta) mavjud boʻlishi; jamoat tartibiga, yoʻlovchi vagonlaridan va yoʻlovchilarni tashish xizmatlari koʻrsatish uchun moʻljallangan obyektlardan foydalanish qoidalariga rioya etishi, shuningdek tashuvchining mol-mulkiga ehtiyotkorona munosabatda boʻlishi va safar davomida ham, kutish joylarida ham yongʻin xavfsizligi qoidalariga rioya etishi shart. Yoʻlovchining zimmasida qonunchilikka va tashish shartnomasiga muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.

23. Bagajni va yuk bagajini tashish
Tashuvchi yoʻlovchidan yoki joʻnatuvchidan bagajni va yuk bagajini qabul qilishi hamda mazkur operatsiyalar uchun ochiq boʻlgan har qanday temir yoʻl stansiyasigacha joʻnatishi shart. Yoʻlovchining bagaji yoʻl hujjati (chipta) boʻyicha qabul qilinadi, joʻnatuvchining yuk bagaji esa yoʻl hujjati (chipta) taqdim etilmagan holda tashish hujjati (yuk bagaji kvitansiyasi) boʻyicha qabul qilinadi. Yoʻlovchining (joʻnatuvchining) bagaji, yuk bagaji bagaj vagoni mavjud boʻlgan eng birinchi poyezdda joʻnatiladi. Bunda tashuvchi yoʻlovchining (joʻnatuvchining) bagaji, yuk bagaji birinchi navbatda joʻnatilishini taʼminlashi shart. Tashish hujjatlarida (yoʻl hujjatida, bagaj va yuk bagaji kvitansiyasida) koʻrsatilgan yoʻnalish boʻyicha tashilayotgan bagaj, yuk bagaji yoʻlovchi ketayotgan poyezdda yoki tarkibida bagaj vagoni mavjud boʻlgan eng birinchi poyezdda joʻnatilishi kerak. Yoʻlovchi (joʻnatuvchi) bagajni topshirganda uning qiymatini eʼlon qilishga haqli, yuk bagajini topshirganda esa uning qiymatini eʼlon qilishi shart. Oʻzining oʻlchamlari, qadogʻi va xususiyatlari boʻyicha bagaj vagoniga qiyinchiliklarsiz yuklanishi va joylashtirilishi mumkin boʻlgan hamda tashuvchining mol-mulkiga va boshqa yoʻlovchilarning (joʻnatuvchilarning) bagajiga, yuk bagajiga ziyon yetkaza olmaydigan shunday buyumlar va predmetlar bagajda, yuk bagajida tashishga qabul qilinadi.

24. Bagajni va yuk bagajini yetkazib berish muddati
Bagajni va yuk bagajini yetkazib berish muddati tashish amalga oshirilayotgan yoʻlovchi tashish poyezdining belgilangan temir yoʻl stansiyasigacha harakatlanishi vaqti bilan poyezdlar harakati jadvaliga koʻra belgilanadi. Agar bagajni, yuk bagajini tashish safar davomida qayta yuklash orqali amalga oshirilayotgan boʻlsa, yetkazib berish muddati har bir qayta yuklash uchun bir sutkaga koʻpaytiriladi. Bagaj, yuk bagaji yoʻlovchiga, oluvchiga belgilangan stansiyada bagaj, yuk bagaji kvitansiyasi va olish vakolati berilgan shaxsning shaxsini tasdiqlovchi hujjat taqdim etilganda beriladi. Bagajni, yuk bagajini berish temir yoʻl stansiyasi yoʻlovchi tashish operatsiyalari uchun ochiq boʻlgan davr ichida amalga oshiriladi.

25. Temir yoʻl transportida pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish
Temir yoʻl transportida pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish qonunchilikda belgilangan tartibda pochta vagonlarida amalga oshiriladi.

26. Tashuvchining huquq va majburiyatlari
Tashuvchi quyidagi huquqlarga ega: narx belgilash qoidalariga muvofiq tashish narxlarini erkin belgilash, bundan tartibga solinadigan tariflar belgilangan hollar mustasno; fuqarolarning hayoti va sogʻligʻiga, harakat xavfsizligiga tahdid, ekologiya va sanitariya normalari buzilishi yoki boshqa gʻayrihuquqiy harakatlar (harakatsizlik) yuzaga kelishiga sabab boʻladigan holatlarda tashishni rad etish. Tashuvchi qonunchilikka va tashish shartnomasiga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. Tashuvchi: ichki va xalqaro qatnovlardagi temir yoʻl transportida yoʻlovchilar va yuklarni tashishga doir faoliyat uchun tegishli litsenziyaga ega boʻlishi; davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan, tashishlarni amalga oshirish uchun moʻljallangan harakatdagi tarkibga mulk huquqi asosida yoki boshqa qonuniy asosda ega boʻlishi; tashishlarni belgilangan tartibda sertifikatlashtirilgan harakatdagi tarkibda amalga oshirishi; harakat va temir yoʻl transportidan foydalanish xavfsizligi talablari bajarilishini taʼminlashi; yoʻlovchining xavfsizligini, unga zarur qulayliklar va xizmat koʻrsatish sharoitlari yaratilishini, yoʻlovchi tomonidan bagaj hamda yuk bagaji topshirilgan taqdirda esa ularning oʻz vaqtida tashilishi hamda but saqlanishini taʼminlashi; nogironligi boʻlgan shaxslar va aholining imkoniyati cheklangan guruhlari jumlasidagi yoʻlovchilarning harakatdagi tarkibdan, axborotdan, shuningdek aloqa vositalaridan foydalanish imkoniyatini taʼminlashi, temir yoʻl orqali tashish bilan bogʻliq boshqa xizmatlar koʻrsatish chogʻida zarur shart-sharoitlar yaratishi; majburiy ravishda sertifikatlashtirilishi lozim boʻlgan joʻnatilayotgan yuk uchun muvofiqlik sertifikatining koʻchirma nusxasini yuk joʻnatuvchidan talab qilishi; qonunchilikka muvofiq oʻz fuqarolik javobgarligi sugʻurta qilinishini amalga oshirishi shart. Tashuvchining zimmasida qonunchilikka va tashish shartnomasiga muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.

27. Vagonlar (konteynerlar) operatorining huquq va majburiyatlari
Vagonlar (konteynerlar) operatori quyidagi huquqlarga ega: oʻziga tegishli boʻlgan vagonlarni (konteynerlarni) pulli asosda taqdim etish boʻyicha xizmatlarni mazkur vagonlardan (konteynerlardan) foydalangan holda tashishlarni amalga oshirishdan manfaatdor boʻlgan yuk joʻnatuvchiga, yukni oluvchiga, tashuvchiga, boshqa yuridik yoki jismoniy shaxslarga tegishli shartnomalarga asosan koʻrsatish; oʻz xizmatlarini koʻrsatish uchun narxlarni narx belgilash qoidalariga muvofiq erkin belgilash. Vagonlar (konteynerlar) operatori qonunchilikka va vagonlar (konteynerlar) operatorining xizmatlarini koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. Vagonlar (konteynerlar) operatori: ushbu Qonun qoidalariga, shuningdek boshqa qonunchilik hujjatlarida belgilangan temir yoʻl transportidagi xavfsizlik talablariga rioya etishi; vagonlarga (konteynerlarga) mulk huquqi asosida yoki boshqa qonuniy asosda egalik qilishi; operator faoliyatini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan vagonlarni (konteynerlarni), boshqa obyektlarni oʻz hisobidan lozim darajadagi texnik holatda saqlashi; malakali xodimlarga ega boʻlishi; tegishli malaka talablariga javob beradigan va koʻrsatilgan ishga nisbatan tibbiy qarshi koʻrsatmalarga ega boʻlmagan shaxslarni ishga qoʻyishi; harbiy va bojxona tashishlarini, davlatning mudofaa qobiliyatini taʼminlash, tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlarning, joriy etilgan favqulodda holatning oqibatlarini bartaraf etish bilan bogʻliq tashishlarni amalga oshirish majburiyati yuklatilgan tashuvchilarga ustuvor tartibda bunday tashishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan vagonlarni (konteynerlarni) shartnoma asosida taqdim etishi; Davlat nazorati organiga yoki uning hududiy boʻlinmasiga operatorning vagonlaridan (konteynerlaridan) foydalangan holdagi tashishlar chogʻida sodir boʻlgan temir yoʻl transporti hodisalari va temir yoʻl transporti harakat xavfsizligi va ekspluatatsiyasi qoidalarini buzish bilan bogʻliq boshqa hodisalar, ularning yuzaga kelish sabablari va koʻrilgan choralar toʻgʻrisida axborot taqdim etishi shart. Vagonlar (konteynerlar) operatorlari tashuvchilar va (yoki) infratuzilma operatori bilan hamkorlik qiladi, shu jumladan tashish jarayonini amalga oshirish chogʻida shartnomalar asosida hamkorlik qiladi.

28. Temir yoʻl transportida tashish tariflari
Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida quyidagi tashish tariflari turlari qoʻllaniladi: yuklarni tashish tariflari; yoʻlovchilarni tashish tariflari; bagaj va yuk bagajini tashish tariflari; pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish tariflari. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti tashish tariflari ichki qatnovlarda tashish tariflariga va xalqaro qatnovlarda tashish tariflariga boʻlinadi. Temir yoʻl transportida tashish tariflari turlarining tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasi xizmatlari; tortish lokomotivi xizmatlari; vagon xarajatlarini qoplash qismi. Xalqaro qatnovda (shu jumladan tranzit tashuvlar) umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida tashish tariflari Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga muvofiq belgilanadi. Ushbu Qonunga muvofiq tartibga solinmaydigan temir yoʻl transporti tariflari, yigʻimlari va toʻlovlari shartnoma asosida belgilanadi va raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq nazorat qilinadi. Vakolatli tashkilot umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida qoʻllaniladigan tashish tariflarining turlari boʻyicha maʼlumotlarni va ularning oʻzgarish dinamikasini yuklar, harakatdagi tarkib turlari kesimida ommaviy axborot vositalarida doimiy ravishda eʼlon qilinishini taʼminlaydi.

29. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida davlat tomonidan tartibga solinadigan tashish tariflari
Quyidagilar uchun belgilangan tashish tariflari davlat tomonidan tartibga solinadigan tariflardir: ichki qatnovlarda umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining infratuzilmasi xizmatlarini koʻrsatish; ichki qatnovlarda umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarda lokomotiv tortish xizmatlarini koʻrsatish; yoʻlovchilarni ichki qatnovlarda tashish, bundan yoʻlovchilarni yuqori tezlikdagi va tezyurar poyezdlarda tashish mustasno. Davlat tomonidan tartibga solinadigan tashish tariflari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolat bergan kollegial organ tomonidan belgilanadi. Davlat tomonidan tartibga solinadigan tashish tariflari quyidagilarni hisobga olgan holda shakllantiriladi: iqtisodiy jihatdan asoslanganlikni (tannarx, faoliyatning zarar koʻrilmasligini taʼminlaydigan zarur foydani, shuningdek vakolatli tashkilotni saqlash, umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportini rivojlantirish va modernizatsiya qilish xarajatlarini); shaffoflik va prognoz qilishni; temir yoʻlda tashishlar sohasida raqobatdosh muhit rivojlantirilishini taʼminlashni; davlat tomonidan tartibga solinadigan tashish tariflari boʻyicha xizmatlar koʻrsatuvchi subyektlarni harakat xavfsizligi taʼminlanishiga va xizmatlar sifati yaxshilanishiga zarar yetkazmagan holda xarajatlarni maqbullashtirishga ragʻbatlantirishni.

30. Tashuvchining zararlari oʻrnini qoplash
Davlat tomonidan tartibga solinadigan tariflar boʻyicha yoʻlovchilarni tashishdan koʻrilgan zararning oʻrni toʻliq hajmda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan qoplanadi. Ichki qatnovlarda temir yoʻl transportida yuklarni tashish tariflariga chegirmalar berilmaydi. Xalqaro qatnovlarda umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida yuklarni tashish tariflariga chegirmalar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga muvofiq belgilanadi. Ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan zararlarning oʻrnini Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan qoplash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

31. Temir yoʻl transportida moliyaviy-xoʻjalik faoliyati
Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida moliyaviy-xoʻjalik faoliyati oʻz xoʻjalik faoliyati daromadlari hisobidan, yoʻlovchilarni ichki qatnovlarda tashish (bundan yoʻlovchilarni yuqori tezlikdagi va tezyurar poyezdlarda tashish mustasno) bilan bogʻliq zararlarning oʻrnini qoplash qismida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari, shuningdek qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan amalga oshiriladi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportini rivojlantirish vazifalarini hal qilish uchun vakolatli tashkilot tomonidan markazlashtirilgan sugʻurta va zaxira jamgʻarmalari tashkil etilishi mumkin. Yuk joʻnatuvchilarning (joʻnatuvchilarning) va yukni oluvchilarning (oluvchilarning), ekspeditorlarning yuklarni va yuk bagajini tashiganlik, yuk operatsiyalari, transport-ekspeditorlik xizmatlari va harakatdagi tarkibdan foydalanganlik uchun umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar, infratuzilma operatori bilan hisob-kitoblari, shuningdek shartnoma majburiyatlarini bajarmaganlik va umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalariga, tashuvchilarga, infratuzilma operatoriga yetkazilgan zarar uchun neustoykalar toʻlash qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Shahar atrofidagi yoʻlovchilarni tashishni moliyalashtirish mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan mahalliy budjet mablagʻlari hisobidan yoxud manfaatdor yuridik yoki jismoniy shaxslar tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Tashuvchilar, vagonlar (konteynerlar) va infratuzilma operatorlari faoliyatining davlat ulushi boʻyicha, shuningdek vokzallar xoʻjalik faoliyatidan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetiga toʻlanadigan dividendlar, temir yoʻl transporti obyektlarini rivojlantirishga yoʻnaltirish sharti bilan ularning oʻz ixtiyorida qoldiriladi. Bundan konsessiya shartnomasi yoki davlat-xususiy sheriklik toʻgʻrisidagi kelishuv asosida amalga oshiriladigan loyihalar mustasno.

32. Temir yoʻl transportiga investitsiyalar
Davlat temir yoʻl transportini rivojlantirishga investitsiyalarni jalb qilish uchun shart-sharoitlar yaratadi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti obyektlarini qurish, yangilash, rekonstruksiya qilish va modernizatsiya qilish vakolatli tashkilotning, infratuzilma operatorining oʻz mablagʻlari hisobidan, jumladan davlat ulushi hisobiga Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetiga toʻlanadigan dividendlar tarzidagi mablagʻlar, chet el hukumat moliya tashkilotlarining va xalqaro moliya institutlarining davlat kafolati ostida jalb qilinadigan mablagʻlari va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti hisobidan, shuningdek davlat-xususiy sheriklik toʻgʻrisidagi kelishuvlar, yuridik va jismoniy shaxslarning mablagʻlari hamda qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar asosida amalga oshiriladi. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarni, toʻxtash punktlarini, yuk saroylarini va umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining boshqa obyektlarini qurish manfaatdor yuridik va jismoniy shaxslarning tashabbusiga koʻra hamda ularning mablagʻlari, shuningdek qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Temir yoʻl transporti obyektlarini qurish, yangilash, rekonstruksiya qilish va modernizatsiya qilish uchun ajratilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlaridan temir yoʻl transporti faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan har qanday boshqa faoliyatni moliyalashtirish uchun foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

33. Temir yoʻl transportida davlat-xususiy sheriklik
Temir yoʻl transporti obyektlari va temir yoʻl transporti ehtiyojlari uchun ajratilgan yer uchastkalari davlat-xususiy sheriklik shartnomalari asosida qurish, modernizatsiya qilish va boshqarish uchun xususiy sherikka topshirilishi mumkin. Temir yoʻl transporti obyektlari va temir yoʻl transporti ehtiyojlari uchun ajratilgan yer uchastkalari konsessiya shartnomasi yoki davlat-xususiy sheriklik kelishuvlari amal qiladigan muddatga ijara, egalik qilish va foydalanish huquqlari asosida xususiy sherikka topshiriladi. Temir yoʻl transporti obyektlarini va temir yoʻl transporti ehtiyojlari uchun ajratilgan yer uchastkalarini topshirish tartibi “Davlat-xususiy sheriklik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan belgilanadi.

34. Temir yoʻl transporti xodimlarining mehnatga oid munosabatlari
Temir yoʻl transporti xodimlarining mehnatga oid munosabatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan tartibga solinadi. Ishi bevosita poyezdlar harakati bilan bogʻliq boʻlgan temir yoʻl transporti ayrim toifadagi xodimlarining ish vaqti rejimi, dam olish rejimi va boshqa mehnat sharoitlari xususiyatlari Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi. Umumiy foydalanishda boʻlgan temir yoʻl transporti va umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl transporti egalari, tashuvchilar ishi poyezdlar harakati bilan bogʻliq boʻlgan va mehnat sharoiti noqulay ishlarda band boʻlgan xodimlar dastlabki tarzda va davriy tibbiy koʻriklardan oʻtkazilishini tashkil etadi. Bunday lavozimlar va ishlar roʻyxati, shuningdek tibbiy koʻriklarni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilanadi.

35. Temir yoʻl transporti xodimlari ishining sayyor xususiyati bilan bogʻliq kafolatlar, kompensatsiyalar va ularga beriladigan imtiyozlar
Mehnati sayyor xususiyatli boʻlgan temir yoʻl transporti xodimlariga beriladigan kafolatlar va kompensatsiyalar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, jamoa kelishuvlariga yoki jamoa shartnomasiga muvofiq belgilanadi. Temir yoʻl transporti harbiylashtirilgan qoʻriqlash boʻlinmalarining xodimlari xizmat vazifalarini bajarishda qonunchilikda belgilangan huquqiy va ijtimoiy himoya kafolatlariga ega. Temir yoʻl transporti xodimlari jamoa shartnomalari yoki tarmoq jamoa kelishuvi bilan belgilanadigan tartibda va shartlarda temir yoʻl transportida har yilgi bepul yurish huquqidan foydalanadi. Mehnatda mayib boʻlish yoki kasb kasalligi oqibatida boshqa ishga oʻtkazilgan yoxud mehnatda mayib boʻlish, kasb kasalligi yoki xodimning aybi boʻlmagan sababga koʻra, sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast yetishi munosabati bilan nogironlik pensiyasiga chiqqan temir yoʻl transporti xodimlari uchun temir yoʻl transportida har yilgi bepul yurish huquqi va qonunchilikda belgilangan boshqa imtiyozlar saqlanib qoladi. Ushbu moddaning uchinchi, toʻrtinchi qismlarida belgilangan imtiyozlar umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalarining, tashuvchilarning mablagʻlari hisobidan taʼminlanadi.

36. Temir yoʻl transportida intizom
Temir yoʻl transporti xodimlarining intizomi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan temir yoʻl transporti xodimlarining intizomi toʻgʻrisidagi nizom bilan tartibga solinadi. Temir yoʻl transportida jamoa mehnat nizolarini hal qilish vositasi sifatida ishni toʻxtatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

37. Temir yoʻl transportida hisoblash-hisobot vaqti
Tashishlarda bevosita ishtirok etuvchi temir yoʻl transporti korxonalarida tashish jarayonini markazlashtirilgan holda uzluksiz boshqarishni taʼminlash maqsadida, ularning joylashgan yeridan qatʼi nazar, mamlakatda amal qiluvchi yagona hisoblash-hisobot vaqti — Toshkent vaqti belgilanadi.

38. Harakat xavfsizligini taʼminlash, temir yoʻl transporti va boshqa texnika vositalaridan foydalanish
Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar yoʻlovchilar hayoti va sogʻligʻi uchun xavfsiz qatnov, bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish shart-sharoitlarini, poyezdlar va temir yoʻl transporti boshqa vositalarining harakat xavfsizligini, shu jumladan manyovr ishlari chogʻidagi, tashish jarayoni bilan bogʻliq transport va boshqa texnika vositalaridan foydalanish chogʻidagi xavfsizlikni, shuningdek temir yoʻl transporti xodimlarining mehnati va atrof tabiiy muhit muhofaza qilinishini taʼminlaydi. Temir yoʻl transportida poyezdlar harakati xavfsizligini taʼminlashni nazorat qiluvchi maxsus tarkibiy boʻlinmalar, shuningdek temir yoʻl transportida hodisalar oqibatlarini tugatuvchi avariya-tiklash boʻlinmalari tashkil etilishi mumkin. Ushbu boʻlinmalar toʻgʻrisidagi nizom tegishli yuridik shaxs tomonidan davlat nazorati organi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi. Temir yoʻl transportida harakat va tashishlar xavfsizligi talablarining buzilishi bilan bogʻliq hodisalarni tasniflash, xizmat tekshiruvini oʻtkazish va hisobga olish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi tomonidan belgilanadi.

39. Temir yoʻlda tashish xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan davlat nazorati
Temir yoʻlda tashish xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan davlat nazorati va boshqa choralar ichki ishlar organlari, Davlat xavfsizlik xizmati hamda davlat nazorati organi tomonidan ularning vakolatlari doirasida amalga oshiriladi.

40. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarni qurish va ulardan foydalanish
Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarni qurish va umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarga tutashtirish, ularni foydalanish uchun ochish, shuningdek umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl transportining harakatdagi tarkibini umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarga chiqarish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda amalga oshiriladi. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllardan foydalanish tartibi normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shuningdek shaharsozlik normalari va qoidalari bilan belgilanadi. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarning mulkdorlari va umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari va (yoki) infratuzilma operatori, tashuvchi oʻrtasidagi munosabatlar shartnoma bilan belgilanadi.

41. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar xizmatlari
Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar egalari (bundan buyon matnda shoxobcha yoʻl egalari deb yuritiladi) umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar xizmatlarini koʻrsatish shartnomasi asosida tashish jarayoni ishtirokchilariga harakatdagi tarkibni oʻtkazish, toʻxtab turishini taʼminlash, vagonlar, konteynerlarni berish va qaytarib olish, yuklarni qabul qilish, ortish (tushirish), berish, manyovr ishlari va boshqa operatsiyalar uchun umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar xizmatlarini koʻrsatishga haqlidir. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar xizmatlarini koʻrsatganlik uchun shoxobcha yoʻl egalari haq oladi. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar xizmatlaridan foydalanganlik uchun toʻlov raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan tartibga solinadi. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarning harakatdagi tarkibni bir yoʻldan boshqasiga oʻtkazish uchun moʻljallangan inshootlari, qurilmalari va elementlaridan foydalanganlik uchun alohida haq olish taqiqlanadi. Shoxobcha yoʻl egalari tashish jarayoni ishtirokchilari uchun umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllar xizmatlaridan foydalanishda teng huquqni taʼminlashi shart. Shoxobcha yoʻl egalari raqobatdosh umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl mavjud boʻlmaganda tashish jarayoni ishtirokchilariga umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻl xizmatlari koʻrsatilishini toʻxtatishga olib keladigan harakatlarga (harakatsizlikka) yoʻl qoʻymasligi shart, bundan qonunchilikda nazarda tutilgan hollar mustasno. Shoxobcha yoʻl egasi shartnomalar boʻyicha, shu jumladan kontragent bilan tuzilgan shartnomalar boʻyicha majburiyatlarni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi uchun toʻliq mulkiy javobgarlikni oʻz zimmasiga oladi. Umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarda xizmat vazifalarini bajarayotgan xodimlar manyovr ishlarini tashkil etish masalalari boʻyicha infratuzilma operatorining farmoyishlarini bajarishi shart.

42. Temir yoʻl transporti harakati va undan foydalanish xavfsizligiga doir asosiy talablar
Temir yoʻl transportining infratuzilma obyektlariga nisbatan xavfsizlikka doir majburiy talablar, ularni nazorat qilish usullari, shuningdek ularning muvofiqligini baholash shakli qonunchilik hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar bilan belgilanadi. Temir yoʻl transportida yoʻlovchilar va yuklarni tashish boʻyicha xizmatlar koʻrsatish litsenziyalanadigan faoliyat turidir. Temir yoʻl stansiyalari, vokzallar va temir yoʻl transportining tashish jarayoni bilan bogʻliq boshqa boʻlinmalari hududlari, poyezdlar harakati amalga oshiriladigan hamda manyovr va yuk ortish-yuk tushirish ishlari bajariladigan yoʻlovchi platformalari va temir yoʻllar oʻta xavfli zonalar hisoblanadi va zarurat boʻlganda atrofi oʻrab qoʻyiladi hamda nazorat qilish texnika vositalari bilan jihozlanadi. Oʻta xavfli zonalarda fuqarolarning boʻlishi va obyektlarning joylashtirilishi, bunday zonalarda ishlarning bajarilishi, temir yoʻllar orqali transportda va piyoda kesib oʻtish qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi. Harakatdagi tarkib, shu jumladan harakatdagi maxsus tarkib va konteynerlar, temir yoʻllarning yer ustki qurilmalari qismlari hamda boshqa texnika vositalari va mexanizmlar, shuningdek temir yoʻl transportida koʻrsatiladigan xizmatlar temir yoʻl transportining avariyasiz ishlashini, harakat xavfsizligini, mehnatni muhofaza qilish va ekologik xavfsizlik talablarini tartibga soluvchi qonunchilik hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Harakatdagi tarkib va temir yoʻl transporti infratuzilmasi obyektlari qonunchilikda belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi kerak. Roʻyxatdan oʻtkazilmagan harakatdagi tarkibdan va temir yoʻl transporti infratuzilmasi obyektlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Harakatdagi tarkibni boshqarish huquqi tegishli malakaga ega boʻlgan hamda belgilangan tartibda tibbiy tekshiruvdan oʻtgan jismoniy shaxslarga beriladi. Harakatdagi tarkibni boshqarish huquqini berish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Temir yoʻl transporti faoliyatida foydalaniladigan texnika vositalari va mexanizmlarni, shuningdek koʻrsatiladigan xizmatlarni sertifikatlashtirish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Hududida xavfli yuklarni ishlab chiqarish, saqlash, ortish, tashish va tushirish ishlari amalga oshiriladigan obyektlar umumiy foydalanishdagi temir yoʻllardan va inshootlardan ularning xavfsiz ishlashini taʼminlaydigan masofada uzoqlashtirilgan boʻlishi kerak. Umumiy foydalanishdagi yoʻllarning quvurlar, aloqa, elektr uzatish tarmoqlari hamda boshqa inshootlar bilan kesishgan joylarida mazkur obyektlardan umumiy foydalanishdagi temir yoʻllar va inshootlargacha boʻlgan eng kam masofa, shuningdek temir yoʻllar bilan kesishish hamda yaqinlashish joylarida bunday obyektlarni qurish va saqlash normalari tegishli davlat organi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi bilan kelishilgan holda qabul qilinadigan normativ-huquqiy hujjatlarda va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilanadi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻllarni kesib oʻtuvchi yoki bevosita ularning yaqinida joylashgan gaz, neft quvurlari va boshqa inshootlarni qurish hamda ulardan foydalanish chogʻida belgilangan normativlarni taʼminlash, shuningdek mazkur inshootlardan foydalanish xavfsizligi uchun ularning egalari javobgar boʻladi. Mazkur inshootlarning egalari harakat xavfsizligiga tahdid soluvchi avariya holatlari yuzaga kelganligi haqida umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalarini, Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi va Transport vazirligi boʻlinmalarini oʻz vaqtida xabardor qilishi shart. Temir yoʻl transportida umumiy foydalanishdagi va umumiy foydalanishda boʻlmagan yoʻllar orqali tashilayotgan xavfli hamda maxsus yuklarning egalari, bunday yuklarni joʻnatuvchilar va oluvchilar ularning tashilishi, ortilishi va tushirilishi xavfsizligini avariya vaziyatlarini va avariya oqibatlarini tugatish uchun zarur boʻlgan vositalar va harakatchan boʻlinmalarni jalb etgan holda hamda bu yuklarni tashish chogʻida avariya holatlari yuzaga kelgan taqdirda kafolatlashi kerak. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar xavfli va maxsus yuklarni tashish xavfsizligini taʼminlashi hamda ushbu yuklarni tashish chogʻida avariya hollari yuzaga kelgan taqdirda, ularning oqibatlarini tugatishda ishtirok etishi shart. Temir yoʻllarning avtomobil yoʻllari bilan kesishgan joylari (temir yoʻl kesishuvi joylari) temir yoʻl transportidan texnik foydalanish qoidalari hamda shaharsozlik normalari va qoidalari bilan belgilanadi. Temir yoʻl kesishuvi joylaridan foydalanish, ularni ochish va yopish qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Temir yoʻl transporti va tashish jarayoni bilan bogʻliq boshqa texnika vositalarining harakat xavfsizligi hamda ulardan foydalanish qoidalarini buzganlikda aybdor shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi.

43. Temir yoʻl transportida yuklar va obyektlarni qoʻriqlash
Yoʻl davomida va temir yoʻl stansiyalarida yuklarni, temir yoʻl transporti obyektlarini qoʻriqlash, shuningdek umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida yongʻinning oldini olishga qaratilgan ishlarni oʻtkazish, yongʻinga qarshi nazorat va yongʻinlarni bartaraf etish umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining idoraviy harbiylashtirilgan qoʻriqlash boʻlinmalari tomonidan amalga oshiriladi (bundan harbiy tashishlar va davlatning mudofaa qobiliyatini taʼminlash, favqulodda vaziyatlarning, joriy etilgan favqulodda holatning oqibatlarini bartaraf etish bilan bogʻliq tashishlar mustasno). Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining idoraviy harbiylashtirilgan qoʻriqlash boʻlinmalari toʻgʻrisidagi nizom vakolatli tashkilot tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda tasdiqlanadi. Qoʻriqlanishi va kuzatib borilishi lozim boʻlgan yuklar roʻyxati, bu yuklarni qoʻriqlash va kuzatib borish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi. Kuzatib borish talab etiladigan yuklarni umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining idoraviy harbiylashtirilgan qoʻriqlash guruhlari Oʻzbekiston Respublikasi doirasida kuzatib boradi. Oʻzbekiston Respublikasi chegaralarini kesib oʻtish chogʻida kuzatib boriladigan yuklarni topshirish tartibi va joyi Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida belgilanadi. Temir yoʻl transportining eng muhim obyektlarini va maxsus yuklarni qoʻriqlash umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining idoraviy harbiylashtirilgan qoʻriqlash boʻlinmalari, ichki ishlar organlarining transportda xavfsizlikni taʼminlash boʻlinmalari va respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarining boshqa vakolatli boʻlinmalari tomonidan amalga oshiriladi. Bunday obyektlar va yuklar roʻyxatlari qonunchilik hujjatlari bilan tasdiqlanadi. Yuklarning ayrim turlarini, shu jumladan qimmatbaho, tez buziladigan hamda boshqa yuklarni qoʻriqlash va kuzatib borish butun yoʻl davomida yuk joʻnatuvchining yoki yukni oluvchining kuzatuvchilari tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Bunday yuklarni qoʻriqlash va kuzatib borish tartibi yuk joʻnatuvchilar (yukni oluvchilar) tomonidan vakolatli tashkilot bilan kelishilgan holda belgilanadi. Zarur boʻlganda vakolatli tashkilot yuk joʻnatuvchilardan (yukni oluvchilardan) avariya vaziyatlari va boshqa favqulodda holatlar hamda vaziyatlarning yuzaga kelishi xavfini, shuningdek ularning yuklarini tashish chogʻidagi ehtimol tutilgan zararlarni kamaytiradigan qoʻshimcha choralar koʻrilishini talab qilishga haqlidir.

44. Favqulodda holatlar va vaziyatlarda temir yoʻl transportining ishlashi
Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar temir yoʻl transportida harakat va tashishlar xavfsizligi talablari buzilishi bilan bogʻliq hodisalar, tabiiy ofatlar (shamol hosil qilgan tuproq-qum bosishlari, toshqinlar, yongʻinlar) va temir yoʻl transporti ishining buzilishiga olib kelgan boshqa favqulodda vaziyatlar oqibatlarini bartaraf etish uchun shoshilinch chora-tadbirlar koʻradi. Davlat hokimiyati organlari odamlar hayoti va sogʻligʻiga, atrof tabiiy muhitga, harakat xavfsizligiga hamda yuklarning saqlanishiga tahdid soluvchi temir yoʻl transportida harakat va tashishlar xavfsizligi talablari buzilishi bilan bogʻliq hodisalar, tabiiy ofatlar hamda boshqa favqulodda holatlar va vaziyatlarning oqibatlarini tugatishda umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalariga, tashuvchilarga yordam koʻrsatadi. Agar yengib boʻlmas kuch taʼsirida, harbiy harakatlar, qamal, epidemiyalar va boshqa favqulodda vaziyatlar, favqulodda holat joriy etilishi natijasida bagajni, yuk bagajini va yuklarni belgilangan manzilga yetkazish yoki tegishli yukni oluvchiga (oluvchiga) topshirish imkoniyatidan mahrum etadigan toʻsiqlar vujudga kelgan boʻlsa, xuddi shuningdek ushbu sabablarga koʻra bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini saqlashning eng oxirgi muddatlari oʻtib ketsa, mazkur tashuvchi qonunchilikda belgilangan tartibda bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini yuk joʻnatuvchining (joʻnatuvchining) yoki yukni oluvchining (oluvchining) topshirigʻiga binoan, shuningdek mazkur topshiriq belgilangan muddatda olinmagan taqdirda esa bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini topshirishga (realizatsiya qilishga) yoki buning imkoni boʻlmagan taqdirda yuk joʻnatuvchining (joʻnatuvchining) oʻziga qaytarib yuborishga haqlidir. Bunda topshirilgan (realizatsiya qilingan) bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalari uchun tashuvchi tomonidan olingan summa ushbu tashuvchiga tegishli boʻlgan summalar chegirib qolingan holda, qiymat haqi toʻlangan taqdirda tashish hujjatlarida koʻrsatilgan yukni oluvchining (oluvchining) hisobiga, boshqa barcha hollarda esa yuk joʻnatuvchining (joʻnatuvchining) hisobiga oʻtkaziladi. Hujjatlari boʻlmagan bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini realizatsiya qilishdan tashuvchi tomonidan olingan mablagʻlar ushbu tashuvchi foydasiga oʻtkaziladi hamda undan belgilangan manziliga yetib kelmagan bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalari uchun tashuvchi tomonidan yuk joʻnatuvchiga (joʻnatuvchiga) yoki yukni oluvchiga (oluvchiga) toʻlangan mablagʻlarning oʻrnini qoplash uchun foydalaniladi. Ushbu moddaning uchinchi qismida koʻrsatilgan summa yukni oluvchi (oluvchi) yoki yuk joʻnatuvchi (joʻnatuvchi) tomonidan talab qilib olinmagan taqdirda, daʼvo muddati tugaganidan soʻng mablagʻlar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetiga oʻtkaziladi.

45. Temir yoʻl transportida safarbarlik tayyorgarligi va fuqarolar muhofazasi
Temir yoʻl transportida safarbarlik tayyorgarligi va fuqarolar muhofazasiga rahbarlik qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. Temir yoʻl transportida safarbarlik tayyorgarligi va fuqarolar muhofazasi boʻyicha tadbirlarni moliyalashtirish Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan amalga oshiriladi.

46. Ixtiyoriy va majburiy sugʻurta
Temir yoʻl transportining ishi sayyor xususiyatga ega boʻlgan xodimlari, shuningdek oʻz lavozim vazifalarini hayot uchun xavfli sharoitlarda bajaruvchi xodimlar va idoraviy harbiylashtirilgan qoʻriqlash boʻlinmalarining xodimlari oʻz xizmat vazifalarini bajarishi davrida majburiy shaxsiy sugʻurta qilinishi kerak. Temir yoʻl transporti xodimlarining ayrim toifalarini majburiy shaxsiy sugʻurta qilish tartibi va shartlari qonunchilik bilan belgilanadi. Temir yoʻl transportida yoʻlovchilar ixtiyoriy shaxsiy sugʻurta qilinishi, shuningdek bagaj, yuk bagaji, yuk, pochta va kuryerlik joʻnatmalari ixtiyoriy sugʻurta qilinishi mumkin. Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish tashuvchi tomonidan amalga oshiriladi.

47. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalarining, tashuvchilarning javobgarligi
Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar yoʻl haqini hamda bagaj, yuk bagaji, yuk, pochta va kuryerlik joʻnatmalarining tashish haqini toʻlagan va yoʻl hujjatlarini toʻgʻri rasmiylashtirgan yoʻlovchiga va yuk joʻnatuvchiga (joʻnatuvchiga), agar ushbu Qonunda yoki boshqa qonunchilik hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, tashishni rad etishga haqli emas. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar yoʻlovchining yoki temir yoʻl transporti xizmatlaridan foydalanuvchi boshqa shaxsning, xuddi shuningdek temir yoʻl transporti faoliyati natijasida jabrlangan shaxsning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zarar uchun qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar yuklarni tashish chogʻida yuklarni tashish uchun olingan buyurtmanomalarni bajarmaganlik, vagonlarni umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllarga keltirib bermaganlik va ularni umumiy foydalanishda boʻlmagan temir yoʻllardan olib ketishni kechiktirganlik, yuklarni yuk joʻnatuvchilar va yukni oluvchilarga tegishli boʻlgan yoki ular tomonidan ijaraga olingan vagonlar va konteynerlarni oʻzboshimchalik bilan egallaganlik, bu vagonlar va konteynerlarga shikast yetkazganlik yoki ularni yoʻqotganlik uchun qonunchilikda belgilangan tartibda neustoyka toʻlash tarzida javobgar boʻladi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar yuklarni tashishda yukni yetkazib berish muddatlarini buzganlik uchun mulkiy javobgarlik bilan bir qatorda tashilayotgan yukning saqlanishini taʼminlamaganlik uchun ham qonunchilikda belgilangan tartibda va miqdorlarda mulkiy javobgar boʻladi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar yoʻlovchilar, bagaj, yuk bagaji, yuk, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish boʻyicha majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun qonunchilikda belgilangan tartibda va miqdorlarda javobgar boʻladi. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar atrof tabiiy muhitga yetkazilgan zarar uchun hamda temir yoʻl transporti ehtiyojlari uchun ajratilgan yerlarni lozim darajada saqlamaganlik va ulardan foydalanmaganlik uchun qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi.

48. Yuk joʻnatuvchilarning (joʻnatuvchilarning), yukni oluvchilarning (oluvchilarning), yoʻlovchilarning, boshqa yuridik va jismoniy shaxslarning umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar oldidagi javobgarligi
Yuk joʻnatuvchilar (joʻnatuvchilar) va yukni oluvchilar (oluvchilar) quyidagilar uchun qonunchilikda belgilangan miqdorlarda neustoyka toʻlash tarzida javobgar boʻladi: tashishlar haqini oʻz vaqtida toʻlamaganlik uchun; yuklarni taqdim etmaganlik uchun, yuk tashishga berilgan vagonlardan, konteynerlardan foydalanmaganlik yoki buyurtmanomada koʻrsatilgan vagonlarni, konteynerlarni rad etganlik uchun; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalariga, tashuvchilarga qarashli vagonlar va konteynerlardan ruxsatsiz foydalanganlik uchun; vagonlar va konteynerlarni yukni ortish, tushirish yoki qayta yuklash paytida belgilangan texnologiya normalaridan ortiqcha kechiktirganlik (bekor ushlab turganlik) uchun, shuningdek ularni yukni ortish, tushirish, qayta yuklash uchun yetkazib berish paytida kuttirib qoʻyish orqali yoki yuk joʻnatuvchiga (joʻnatuvchiga) bogʻliq boʻlgan boshqa sabablarga koʻra kechiktirganlik (bekor ushlab turganlik) uchun; mahsulotlarni eksportga yetkazib berish boʻyicha bojxona, chegara organlari yoki boshqa davlat organlari tomonidan belgilangan talablarni vagonlar va konteynerlarning kechiktirilganligiga sabab boʻlgan tarzda buzganlik uchun; vagonlarga, konteynerlarga koʻtaradigan yukidan va yuk tashish shartnomasida koʻrsatilgan vazndan ortiqcha yuk ortganlik uchun; vagonlar va konteynerlarni yuklar tushirilganidan keyin tozalamaganlik uchun; umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalari, tashuvchilar tomonidan berilgan vagonlar yoki konteynerlarga, chiqarib olinadigan tashish moslamalari va oʻrash-joylash vositalariga shikast yetkazganlik yoki ularni yoʻqotganlik uchun; tashish taqiqlangan yukni taqdim etganlik yoki tashish chogʻida oʻta ehtiyotkorlik choralari koʻrishni talab etuvchi yukni uning nomi yoki xossalarini notoʻgʻri koʻrsatib taqdim etganlik uchun. Yoʻlovchilar, boshqa yuridik va jismoniy shaxslar temir yoʻl transporti vositalaridan foydalanish, harakat xavfsizligi, yongʻin xavfsizligi qoidalarini, temir yoʻl transportidagi sanitariya-gigiyena va sanitariya-epidemiyaga qarshi qoidalarni buzganlik, qurilmalarga, harakatdagi tarkibga va ularning ichki jihozlariga shikast yetkazganlik uchun qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladi. Temir yoʻl transportiga uning kommunikatsiyalarini qasddan toʻsib (uzib) qoʻyish yoki temir yoʻl transportining moneliksiz va xavfsiz ishlashiga xalal beruvchi qonunga xilof boshqa xatti-harakatlar natijasida yetkazilgan zararning oʻrni umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalariga, tashuvchilarga aybdor yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda qoplanadi.

49. Talablar va daʼvolarni koʻrib chiqish
Yoʻlovchilar, bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish boʻyicha majburiyatlar buzilgan taqdirda, yoʻlovchilar, yuk joʻnatuvchilar (joʻnatuvchilar) va yukni oluvchilar (oluvchilar) tegishli umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalariga, tashuvchiga qonunchilikda belgilangan tartibda hamda muddatlarda talablar va daʼvolar taqdim etishga haqlidir. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasi, tashuvchi talabni toʻliq yoki qisman qanoatlantirishni rad etgan taqdirda yoki umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasidan, tashuvchidan talabni koʻrib chiqish muddati tugaganidan keyin javob olinmaganda umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonasiga, tashuvchiga nisbatan tashish jarayonidan kelib chiqadigan daʼvolar berilishi mumkin. Daʼvo muddati yuk, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish shartnomasi boʻyicha — bir yil, yoʻlovchi, bagaj, yuk bagajini tashish shartnomasi boʻyicha — olti oy. Daʼvo muddati daʼvo arizasini berish uchun asos boʻlgan hodisa boshlanganidan keyingi kundan eʼtiboran hisoblanadi. Tashish shartnomasi bilan bogʻliq boʻlmagan yuklarni yetkazib berish boʻyicha majburiyatlardan kelib chiqadigan talablar boʻyicha daʼvo muddati yetkazib berish muddati tugagan kundan eʼtiboran hisoblanadigan ikki oyni tashkil etadi. Temir yoʻl transportida tashishlar boʻyicha talablar va daʼvolarni koʻrib chiqishning oʻziga xos xususiyatlari, shuningdek umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalariga, tashuvchiga yoʻlovchilar, bagaj, yuk bagaji, yuklar, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashishda yuzaga keladigan talablarni taqdim etish muddatlari Temir yoʻl transporti ustavida va xalqaro qatnovlarda temir yoʻl transportida tashishlar toʻgʻrisidagi bitimlarda (shartnomalarda) nazarda tutiladi.

50. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportida mulkchilik
Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transportining infratuzilmasi va magistral lokomotivlari infratuzilma operatori mulkidir. Umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasi obyektlarining va magistral lokomotivlarning uchinchi shaxslarga sotilishiga yoki boshqa shaxsga berilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

51. Temir yoʻl transporti korxonalari va tashkilotlarining mol-mulki
Temir yoʻl transporti korxonalari va tashkilotlarining mol-mulki asosiy va aylanma mablagʻlardan, shuningdek qiymati oʻz mustaqil balansida koʻrsatiladigan boshqa moddiy boyliklardan iborat boʻladi. Temir yoʻl transporti korxonalari va tashkilotlarining mol-mulkidan foydalanish, unga egalik qilish va uni tasarruf etish huquqi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

52. Temir yoʻl transporti ehtiyojlari uchun yerlar
Temir yoʻl transporti ehtiyojlari uchun yerlar vakolatli tashkilotga, umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti korxonalariga, infratuzilma operatoriga, shoxobcha yoʻl egalariga temir yoʻl transporti obyektlaridan foydalanish, ularni saqlash, qurish, rekonstruksiya qilish, taʼmirlash, takomillashtirish (yaxshilash) va rivojlantirish uchun qonunchilikda belgilangan tartibda beriladi. Temir yoʻl transporti ehtiyojlari uchun berilgan yer uchastkalari yer, shaharsozlik va ekologiya toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Temir yoʻllarga tutashgan, temir yoʻllar bilan band boʻlgan yoki bunday yoʻllarni joylashtirish uchun moʻljallangan, shuningdek temir yoʻl stansiyalarini, suv chiqarish va mustahkamlash qurilmalarini, temir yoʻllar boʻylab himoya chiziqlarini, aloqa liniyalarini, elektr taʼminoti qurilmalarini, harbiy yuklarni ortish va tushirish joylarini, ishlab chiqarishga oid va boshqa binolarni, imoratlar, inshootlar va temir yoʻl transportining boshqa obyektlarini joylashtirish uchun moʻljallangan yer uchastkalari ajratilgan mintaqa hisoblanadi. Temir yoʻl transporti yerlaridan ajratilgan mintaqa doirasida foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

53. Temir yoʻl transportining muhofaza zonalari
Aholi, temir yoʻl transporti xodimlari, yoʻlovchilar, hayvonlar xavfsizligini, shuningdek temir yoʻl stansiyalaridan, temir yoʻllardan, elektr taʼminoti va aloqa liniyalaridan foydalanishda xavfsizlikni, temir yoʻl transporti inshootlari, qurilmalari va boshqa obyektlarining, shu jumladan siljuvchi tuproqli hududlarda va qum uyumlari, yer koʻchishi, yer choʻkishi, suv oqizib ketishi, sel olishi va tabiiy xususiyatdagi boshqa xavfli taʼsirlarga moyil boʻlgan hududlarda joylashgan obyektlarning but saqlanishi, mustahkamligi va bardoshliligini taʼminlash maqsadida muhofaza zonalari — ajratilgan mintaqaga ikki tomondan tutashgan hududlar belgilanadi. Muhofaza zonalari chegaralaridagi yer uchastkalari uchun yerdan foydalanishning maxsus rejimi belgilanadi, bunda ushbu yer uchastkalarining egalari, foydalanuvchilari yoki ijarachilari quyidagi cheklovlar bilan ulardan xoʻjalik maqsadida foydalanish huquqiga ega: sanoatga oid va fuqaroviy qurilishni amalga oshirish taqiqlanadi; temir yoʻllarning davlat kadastrini yuritish boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan vakolat berilgan organning roziligisiz har qanday ishni bajarish taqiqlanadi. Muhofaza zonalarini, ularning oʻlchamlarini, ushbu maqsadlar uchun ajratilgan yerlardan foydalanish rejimini belgilash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

54. Nizolarni hal etish
Temir yoʻl transporti sohasida yuzaga keladigan nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.

55. Temir yoʻl transporti toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Temir yoʻl transporti toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

56. Ushbu Qonunning ijrosini, yetkazilishini, mohiyati va ahamiyati tushuntirilishini taʼminlash
Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi va boshqa manfaatdor tashkilotlar ushbu Qonunning ijrosini, ijrochilarga yetkazilishini hamda mohiyati va ahamiyati aholi oʻrtasida tushuntirilishini taʼminlasin.

57. Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish
Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin: 1) Oʻzbekiston Respublikasining 1999-yil 15-aprelda qabul qilingan “Temir yoʻl transporti toʻgʻrisida”gi 766-I-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1999-yil, № 5, 118-modda); 2) Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1999-yil 15-aprelda qabul qilingan “Temir yoʻl transporti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga kiritish toʻgʻrisida”gi 767-I-sonli Qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1999-yil, № 5, 119-modda); 3) Oʻzbekiston Respublikasining 2006-yil 6-aprelda qabul qilingan “Mahsulotlar va xizmatlarni sertifikatlashtirish tartib-taomillari soddalashtirilganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-31-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2006-yil, № 4, 157-modda) 4-moddasi; 4) Oʻzbekiston Respublikasining 2011-yil 8-sentabrda qabul qilingan “Temir yoʻl transporti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga temir yoʻlda tashish xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan oʻzgartishlar va qoʻshimcha kiritish haqida”gi OʻRQ-293-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2011-yil, № 9, 246-modda); 5) Oʻzbekiston Respublikasining 2015-yil 9-iyunda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek ayrim qonun hujjatlarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-388-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2015-yil, № 6, 228-modda) 8-moddasi; 6) Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 18-fevralda qabul qilingan “Xavfsizlik va mudofaa sohasidagi baʼzi davlat organlari faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-522-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2019-yil, № 2, 47-modda) 24-moddasi; 7) Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 23-mayda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga jinoyat protsessi ishtirokchilarining huquqlari himoya qilinishini taʼminlash bilan bogʻliq oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-542-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2019-yil, № 5, 267-modda) 18-moddasi; 8) Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 21-aprelda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartishlar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-683-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2021-yil, 4-songa ilova) 104-moddasi.

58. Qonunchilikni ushbu Qonunga muvofiqlashtirish
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi: ushbu Qonun 7-moddasi birinchi qismining sakkizinchi xatboshisida nazarda tutilgan Temir yoʻl transporti ustavini ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran olti oy ichida ishlab chiqsin va tasdiqlasin; ushbu Qonun 7-moddasi birinchi qismining oʻn birinchi xatboshisida nazarda tutilgan umumiy foydalanishdagi temir yoʻl transporti infratuzilmasiga kirish va uning xizmatlaridan foydalanish qoidalarini ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran olti oy ichida ishlab chiqsin va tasdiqlasin; ushbu Qonun 34-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan ishi bevosita poyezdlar harakati bilan bogʻliq boʻlgan temir yoʻl transporti ayrim toifadagi xodimlarining ish vaqti rejimi, dam olish rejimi va boshqa mehnat sharoitlari xususiyatlari ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran olti oy ichida ishlab chiqilishi va tasdiqlanishini taʼminlasin; ushbu Qonun 42-moddasining yettinchi qismida nazarda tutilgan harakatdagi tarkibni boshqarish huquqini berish tartibini ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran olti oy ichida ishlab chiqsin va tasdiqlasin; ushbu Qonun 52-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan temir yoʻl transporti yerlaridan ajratilgan mintaqa doirasida foydalanish tartibini ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran olti oy ichida ishlab chiqsin va tasdiqlasin; ushbu Qonun 53-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan muhofaza zonalarini, ularning oʻlchamlarini, ushbu maqsadlar uchun ajratilgan yerlardan foydalanish rejimini belgilash tartibini ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran olti oy ichida ishlab chiqsin va tasdiqlasin; hukumat qarorlarini ushbu Qonunga muvofiqlashtirsin; respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari ushbu Qonunga zid boʻlgan oʻz normativ-huquqiy hujjatlarini qayta koʻrib chiqishlari va bekor qilishlarini taʼminlasin.

59. Ushbu Qonunning kuchga kirishi
Ushbu Qonun 2025-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi. Ushbu Qonuning 1 — 29, 31 — 57-moddalari ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran olti oy oʻtgach amalga kiritiladi.