BALANDLIKDA ISHLAGANDA MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI TASDIQLASH HAQIDA
(order, 2026-03-19)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mehnatni muhofaza qilishga doir qoida va normalarni qayta koʻrib chiqish, ishlab chiqish va joriy etish Dasturi” ijrosini taʼminlash maqsadida buyuraman: 1. Balandlikda ishlaganda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgach kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar aviatsiya texnikasiga texnik xizmat koʻrsatishda, taʼmirlashda, shuningdek, fuqaro aviatsiyasi tizimiga kiruvchi korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va oʻquv yurtlarida (bundan keyingi oʻrinlarda korxonalar deb yuritiladi) balandlikdagi qurilish-montaj va boshqa ishlarni bajarishda mehnatni muhofaza qilish talablarini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar yer, tom toʻsini yoki ishchi toʻshama yuzasidan 1,5 metr va undan balandlikda narvonlar, narvonchalar, supalar, maydonchalar, mashinalar va boshqa yordamchi uskunalarning ustida turib bajariladigan ishlarga, shuningdek, havo kemalari konstruksiyalari elementi hamda bino va inshootlarning ustida ularning balandligi chegarasidan 2 metrdan ortiq boʻlmagan masofadagi ishlarni bajarishga tatbiq etiladi. 2. Mazkur Qoidalar korxonalarda balandlikdagi texnik xizmat koʻrsatish, taʼmirlash, shuningdek, qurilish-montaj va boshqa ishlarni bajaruvchi shaxslar tomonidan qoʻllanishi shart. 3. Mazkur Qoidalarning bajarilishini nazorat qilish korxonaning rahbari va mehnatni muhofaza qilishga masʼul xodimlar zimmasiga yuklatiladi. 4. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 41. Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha nazorat Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi. 7. Korxonalarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 71. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati korxonaning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita korxona rahbariga boʻysunadi. 8. Korxonalarda balandlikda ishlarni bajaruvchi mehnatni muhofaza qilish xizmatining xodimlari (bundan keyingi oʻrinlarda xodimlar deb yuritiladi) lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas. 9. Korxonalarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni oʻrganish va hisobini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ishlab chiqarishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni oʻrganish va hisobini yuritish toʻgʻrisidagi nizom”ga (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlari toʻplami, 1997-y., 6-son, 21-modda) muvofiq amalga oshirilishi lozim. 11. Xodimlar oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha belgilangan tartibda oʻqishlari, yoʻl-yoʻriqlar olishlari, bilimlarini tekshiruvdan oʻtkazishlari hamda kasbiy-texnik tayyorgarlikdan oʻtgan boʻlishlari shart. 111. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 13. Har bir korxonada ishlab chiqarishning aniq shart-sharoitlari hisobga olingan holda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining roʻyxati tuziladi. 14. Balandlikda ishlarni bajarishda quyidagi xavfli va zararli omillar taʼsir qilishi mumkin: konstruksiyasi nosoz boʻlgan narvon, narvoncha, havoza, supa hamda boshqa yordamchi uskuna va moslamalar; balandlikdan tushib ketuvchi buyumlar (asboblar, materiallar va boshqalar); yuqori darajadagi sirpanishning mavjudligi (yer, pol, trap, havoza, soʻri va boshqa qoʻshimcha uskunalarning yuzasini muzlashi, namlanishi va moylanishi natijasida); harakatlanuvchi maxsus avtotransport vositalari, oʻzi yurar mexanizmlar, buyumlar va boshqa materiallar; ochiq havoda ishlaganda shamol tezligining oshishi; atmosferada elektrik razryadlarining hosil boʻlishi (yashinlar); ish zonasining yetarli darajada yoritilmasligi; ortiqcha jismoniy zoʻriqish va ruhiy charchash. 15. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli omillar kamayishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda roʻyxatga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 16. Korxona xodimlari ishlarni bajarishning xavfsiz uslublari va usullari hamda ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan jabrlanganlarga yordam koʻrsatishga oʻqitilib, olingan bilimlari tekshiruvdan oʻtkazilgandan soʻng ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etishga ruxsat etilishi lozim. Oʻta xavfli ishlarga tegishli kasbiy maʼlumotga ega boʻlmagan shaxslarni qabul qilish man etiladi. 17. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 19. Balandlikdagi barcha ishlarni bajarishga belgilangan tartibda dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtgan hamda tibbiy jihatdan sogʻlom boʻlgan shaxslar qoʻyiladi. 20. Korxona maʼmuriyati (yoki ish beruvchi) kasaba uyushmasi qoʻmitasi va vakolatli sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili dastlabki va davriy majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan balandlikdagi ishlarni bajaruvchi xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning koʻrikka kelishini taʼminlashi lozim. 21. Korxonalarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosida amalga oshirilishi lozim. Xodimlar majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishdan boʻyin tovlashga haqli emas. 22. Majburiy tibbiy koʻriklar korxonalarga tibbiy xizmatlar koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, ular boʻlmagan taqdirda esa korxona joylashgan yerdagi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan oʻtkaziladi. Majburiy tibbiy koʻriklar davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari belgilangan tekshirish dalolatnomasi bilan yakunlanishi lozim. Korxona maʼmuriyati (yoki ish beruvchi) va kasaba uyushmasi qoʻmitasi majburiy tibbiy koʻrik dalolatnomasi bilan tanishib chiqishi, ish beruvchi esa dalolatnomada koʻzda tutilgan barcha tadbirlar va koʻrsatmalarni bajarishi lozim. 23. Davriy majburiy tibbiy koʻriklar oʻz vaqtida, sifatli oʻtkazilishi va ularning natijalariga koʻra tavsiyalar bajarilishi uchun javobgarlik korxona maʼmuriyati zimmasiga yuklanadi. 24. Xodimlarni sogʻligʻi tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarda ishlatish taqiqlanadi. 25. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 26. Xodimlarning zararli va xavfli ishlab chiqarish muhiti omillaridan himoya qilish ishlovchilarni himoya qilish boʻyicha tegishli standartlar talablariga mos jamoaviy va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish orqali taʼminlanishi lozim. 27. Ishchi va xizmatchilar belgilangan tartib boʻyicha korxona tomonidan shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanadi. 28. Himoya vositalaridan foydalangan holda ishlovchilar ularning qoʻllanilishi, himoya xususiyatlari, amal qilish muddati toʻgʻrisida maʼlumotlarga ega boʻlishi hamda ulardan foydalanishga oʻrgatilishi lozim. 29. Xodimlar balandlikda toʻsiq oʻrnatish imkoniyati boʻlmagan qisqa muddatli ishlarni bajarayotganlarida saqlash kamarlaridan foydalanishlari shart. Bunday ishlar bajarilayotgan joyda boshqa ishlar bilan band boʻlmagan va ishlayotgan xodimga shoshilinch yordam koʻrsatishga tayyor hamda oʻzida saqlash kamari va tirnoqlari bor (yogʻoch machtada ish bajarilayotgan holatda) ishchi turishi lozim. 30. Kamarlar tasmali (yelka va son tasmalari) yoki tasmasiz boʻlishi mumkin. 31. Kamarlar uzunligi boʻyicha oʻzgaruvchan boʻlishi hamda tana bel qismining 640 mm. dan 1500 mm.gacha boʻlgan qismini oʻrab turishga moʻljallangan boʻlishi lozim. Shuningdek, kamar tasmasining kengligi 50 mm.dan, tasmasiz kamarlarning tana yelka qismidan oʻtadigan joyining eni 50 mm.dan, tana bel qismidagi eni esa 80 mm. dan kam boʻlmasligi lozim. 32. Kamar va uning amortizatori uchun ishlatiladigan materiallarning statik uzilish ogʻirligi 7000 N dan (700 kg.) kam boʻlmagan yuklanishga chidamli boʻlishi lozim. 33. Kamar massasi 100 kg. yukning kamar tasmasining ikki maksimal uzunligiga teng boʻlgan, balandlikdan qulashida yuzaga keladigan va dinamik ogʻirlikka bardosh berishi lozim. 34. Kamarning prujinali ilgagi qalin qoʻlqop kiyganda bir qoʻl bilan tez va mustahkam qotirish va yechishni taʼminlashi kerak. Bunda prujinali ilgakning qotirish va yechish ishlarining davom etish vaqti 3 soniyadan oshmasligi kerak. 35. Prujinali ilgak kutilmagan ochilish holatlarini istisno qiluvchi saqlash qurilmasi bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Prujinali ilgakni ochish uchun zarur boʻlgan harakat, 30 N dan (3 kg.) kam va 80 N dan (8 kg.) ortiq boʻlmasligi shart. Prujinali ilgak avtomat tarzda yopilishi kerak. 36. Har bir kamar oʻzining markirovkasiga ega boʻlishi kerak. Ishlovchi kamardan foydalanish jarayonida har 6 oydan keyin, navbatdagi foydalanishdan oldin har bir kamarni 2250 N ga (225 kg.) teng boʻlgan statik yukda sinab koʻrishi kerak va bu haqda navbatdagi sinovning sanasini koʻrsatib, markirovka qoʻyiladigan joyga belgilab qoʻyishi kerak. 37. Saqlash kamarlarining bogʻlab qoʻyadigan tasmalari boʻlmasa, muhofaza arqonlarini qoʻllash zarur boʻladi. 38. Balandlikda ishlarni bajarishda ishlovchilar sirpanishga qarshi ishlangan maxsus poyabzal hamda himoya kaskasi bilan taʼminlangan boʻlishlari kerak. 39. Balandlikda bajariladigan ishlarning (texnologik jarayonlar) taxminiy roʻyxati 1-ilovada keltirilgan. 40. Balandlikda bajariladigan texnologik jarayonlar texnologik hujjatlar, qoʻllanilayotgan mashina va mexanizm hamda ishchilarni ish jarayonida mavjud boʻlgan xavfli va zararli omillarning taʼsiridan himoya qilishni taʼminlovchi talablarga rioya qilgan holda tashkil etilishi va olib borilishi kerak. 41. Balandlikda bajariladigan ishlar har qanday turdagi ishlar uchun quyidagi maxsus toʻsiqlarga ega boʻlgan uskuna va moslamalar yordamida bajarilishi kerak: dok, supa va havozalar; koʻchma vishka, platforma va osma kajavalar; doimiy mustahkamlangan narvon; narvon va narvonchalar. Toʻsiq oʻrnatish imkoni boʻlmaganda balandlikdagi ishlarda qoʻllaniladigan saqlash kamarlaridan foydalaniladi. 42. Balandlikda ishlarni bajarishda turish uchun moʻljallangan toʻshamalarni bochkalar, yashiklarning ustiga va boshqa joylarga oʻrnatib ketaverish mumkin emas. Shuningdek, havoza, platforma va supalardan tal va bloklarni mustahkamlash uchun tayanch konstruksiyasi sifatida foydalanib boʻlmaydi. 43. Mustahkamlanmagan narvon bilan ishlarni bajarayotganda narvon ishchi tomonidan turgʻun holatda ushlab turilishi lozim. Narvonning yuqori qismini qoʻshimcha bogʻichsiz gorizontaliga 750S dan ortiq burchak ostida oʻrnatish man etiladi. 44. Quyidagi ishlarni bajarishda yuqori maydonchasida toʻsiq boʻlmagan narvon va narvonchalarda ishlash man etiladi: aylanadigan mexanizmlar, ishlab turgan mashinalar, transportyor, galvanik vannalar va boshqalarning oldida va tepasida; elektrik va pnevmatik asboblar, qurilish-montaj toʻpponchalaridan foydalanishda; gaz-elektr chilangarlik ishlarini bajarishda; ishlovchiga yiqitib yuborish holatlarini yuzaga keltiruvchi kuch taʼsirida (simlarni tarang tortishda va boshqa holatlarda). 45. Massasi 20 kg.dan ortiq yuklarni yuqoriga koʻtarish (tushirish) ishlari mexanizatsiya vositalari yordamida amalga oshiriladi. Massasi 20 kg. va undan kamroq yuklarni yuqoriga koʻtarish (tushirish) ishlari uzunligi koʻtarish (tushirish) balandligining uch baravaridan kam boʻlmagan arqon yordamida amalga oshiriladi. Arqondan foydalanishda yuk uning oʻrtasiga bogʻlanadi. 46. Buyumlarni narvonlarda qoʻl bilan koʻtarish va tushirish man etiladi. Massasi 10 kg.dan kam boʻlgan buyumlarni narvon orqali olib chiqish va tushirishda yelkaga taqiladigan xaltalardan foydalanishga ruxsat beriladi. 47. Zarurat boʻlganda ayni bir vaqtda detallarni ushlab turib ishlarni bajarishda ustki maydonchasi bor, uch tomonlama toʻsiqli (panjarali) narvon va narvonchalarni qoʻllash lozim. Narvon yoki narvonchaning yuqori pogʻonasida turib ishlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 48. Osma kajavalarga kirish va chiqish faqat yerda amalga oshiriladi. Deraza oʻrni, balkon, tomlardan shu maqsadlarda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 49. Momaqaldiroq, yaxmalak, tuman va ish fronti doirasida koʻrish qiyinlashganda, shuningdek, shamolning tezligi soatiga 15 m. va undan ortiq boʻlganda, ob-havo omillarining pasayishi tufayli qoʻshimcha cheklashlar mavjud boʻlmasa, balandlikdagi ishlarni ochiq maydonchalarda bajarish man etiladi. Shamolning tezligi soatiga 10 m. va undan ortiq boʻlganda tik tushgan panellarni koʻchirish va oʻrnatish boʻyicha ishlar toʻxtatiladi. Shamolning tezligi soatiga 7 m.dan ortiq boʻlganda samolyot fyuzelyajini (korpusi) va balandlikda joylashgan qismlarini gʻiloflash va gʻilofini yechish man etiladi. 50. Balandlikdagi ishlarni bajarishda qoʻllaniladigan yordamchi uskunalar standart va texnik sharoitlarga muvofiq boʻlishi lozim boʻlib, ular quyidagilardan iborat: havoza va roʻyxatga olingan supalar; narvon va narvonchalar; harakatlanuvchi kuzatuv minorasi, maydoncha, osma kajava va boshqalar. 51. Doklarning platformalari (maydonlari) dagʻal, yiqilib ketish holatlari taʼsiriga nisbatan mustahkam boʻlishi, uning ustida ishlagan vaqtda joyini oʻzgartirishni istisno qiluvchi autrigerlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 52. Doklarning har bir qavatida ishlash maydonchalari 1 m. balandlikdagi toʻsiqlar bilan oʻralgan boʻlishi lozim boʻlib, bunda 1 m. balandlikdagi toʻsiqlarni oʻrnatish mumkin boʻlmagan joylar istisno qilinadi. 53. Platformalarning ishlash maydonchalaridagi toʻshama va narvon zinalari yoqilgʻi-moy materiallari taʼsiriga chidamli, oson yuviladigan, olovga chidamli hamda sirgʻanib ketmaydigan boʻlishi kerak. Platformalarni koʻtarish uchun moʻljallangan tros-bloklari tizimi oʻzini oʻzi toʻxtatib qoluvchi mexanizmlarga ega boʻlishlari kerak. Platformalarda muhofaza kamarlarini mustahkam ilib qoʻyiladigan joy koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 54. Havoza va supalarning toʻshamalari qalinligi 40 mm.dan kam boʻlmagan taxtalardan qilinishi hamda taxtalarning oʻrtasi 5 mm.dan oshmaydigan oraliqli tekis yuzaga ega boʻlishi lozim. Bir-biriga birlashuvchi taxtalarning uchi tayanch joyda joylashgan boʻlishi va uni har tomonidan kamida 200 mm.dan yopib turishi kerak. 55. Yer sathi yoki tom toʻsinidan 1,5 m. hamda undan balandda joylashgan toʻshama, havoza, maydoncha va supalarning balandligi 1,5 m.dan kam boʻlmagan tutqich, oraliq elementi va yonbosh toʻsiqlari boʻlgan, balandligi 1 m.dan kam boʻlmagan panjaralar bilan toʻsiladi. Toʻshamaning eni 1 m.dan kam boʻlmasligi, tutqich ustunlarining oraligʻi esa 2 m.dan kam boʻlmasligi kerak. 56. Havozalarning toʻsiq va tutqichlari 700 N (70 kg.) statik yuklanishga bardosh berishi kerak. 57. Doklar va havozalar odamlarni va materiallarni koʻtarish hamda tushirish uchun mustahkam narvonga ega boʻlishi kerak. Doklar, platforma va havozalarning konstruksiyalariga massasi 20 kg.dan ortiq yuklarni koʻtarish uskunasini oʻrnatish man etiladi. Toʻshamadagi narvondan chiqish oʻrni 3 tarafdan toʻsilgan boʻlishi kerak. 58. Doklar, havoza va supalarning narvonlari va toʻshamalari ish tamom boʻlgandan keyin vaqti-vaqti bilan axlat, moy hamda material qoldiqlaridan tozalab turilishi kerak. Qish paytlarida toʻshama va narvonlar qordan, muzlamalardan tozalanishi hamda zarurat boʻlganda ularga qum sepilishi kerak. Ularda uchi qayirilgan mixlar, bosh qismi chiqib qolgan boltlar va boshqa chiqib turgan buyumlar hamda mustahkamlanmagan taxtalar boʻlmasligi kerak. 59. Doklar va metall havozalar pachoqlanmagan, yorilmagan va boshqa nuqsonlarga ega boʻlmagan toʻgʻri metall trubalardan tayyorlangan boʻlishi lozim. 60. Doklar va qismlarga ajraladigan metall havozalar ortib boradigan tiragichlarning ishonchli birikmalariga ega boʻlishi kerak. Doklar va havozalarni mustahkamlash uchun faqat metallardan yasalgan mustahkamlash elementlarini ishlatish kerak (boltlar, torlar va skobalar). 61. Doklar va metall havozalar yerga ulangan boʻlishi kerak. 62. Doklar va metall havozalarni ochiq havoda oʻrnatishda yashin qabul qiluvchi, tok oʻtkazgich va yerga ulagichdan iborat boʻlgan yashindan himoya qiluvchi qurilma mavjud boʻlishi kerak. Yerga ulash qarshiligi 15 OMdan oshmasligi kerak. 63. Osma kajavalardan foydalanishga ularni faqat hisoblangandan 50% oshiq statik yuklanishda hamda hisoblangandan 10% oshiq dinamik yuklanishda sinalgandan keyin ruxsat beriladi va bu haqda dalolatnoma tuziladi. Agar ishlab chiqaruvchining texnik shartlari yoki yoʻriqnomasi bilan boshqa muddatlar koʻzda tutilmagan boʻlsa, sinovlar kamida olti oyda bir marta oʻtkaziladi. 64. Odamlarni chiqarish va tushirish uchun qurilmalar toʻsiqlarga ega boʻlishi va xavfli zonalardan tashqarida joylashgan boʻlishi kerak. Osma kajavani koʻtarish uchun ishlatiladigan poʻlat simlar hisob bilan tekshirilgan boʻlishi va toʻqqiz baravardan kam boʻlmagan mustahkamlik darajasiga ega boʻlishi kerak. Osma kajavalarni koʻtarish uchun xizmat qiladigan yuk koʻtarish kranlari kranlarining tuzilishi va ulardan xavfsiz foydalanishning belgilangan talablariga javob berishi lozim. 65. Osma kajavalarning balandligi 1,2 m. boʻlgan toʻrt taraflama toʻsiqqa ega boʻlishi kerak. Ular osilib turadigan konsollar, devorga taglik orqali tayanib turishi kerak. Karnizlardan tayanch sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. 66. Metall machtalar ishlovchini koʻtarish uchun narvonlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Narvonlar tasma-tasma yoki dumaloq poʻlatdan boʻlgan, balandligi 700 — 800 mm.dan yoy koʻrinishidagi saqlash toʻsiqlariga ega boʻlishi kerak. Yoylar bir-biridan 800 mm. masofa uzoqlikda oʻrnatiladi va oʻzaro uchta poʻlat tasma yoki sim parchasi bilan birlashtiriladi. 67. Vertikal narvonlarning pogʻonalari diametri 18 mm. dumaloq poʻlatdan, uzunligi kamida 400 mm.dan kam boʻlmagan, sirpanishga qarshi nov shakliga ega boʻlishi kerak. Pogʻonalar oʻrtasidagi masofa 400 mm.dan ortiq boʻlmasligi kerak. Machtaga koʻtarilishda ishlovchining dam olishi uchun bir-biridan 20 m.dan ortiq boʻlmagan masofada joylashgan metall maydonchalar koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. Maydonchalarning balandligi 1 m.dan kam boʻlmagan panjaralar bilan oʻralgan boʻlishi kerak. 68. Narvon va narvonchalarning konstruksiyalari xavfsiz ish sharoitlarini taʼminlashi va quyidagilarni koʻzda tutishi kerak: oʻz-oʻzidan yigʻilish va surilib ketishni oldini oluvchi moslamaning mavjudligi; choʻkish va agʻdarilib ketishni oldini oluvchi moslamaning mavjudligi; 1,5 m. va undan balandda ishlayotganda panjara va saqlash kamarlarining mustahkamlanganligini taʼminlovchi moslamalarning mavjudligi; metall pogʻonalarning taram-taram yuzaga ega boʻlishi. 69. Metall narvon va narvonchalar ular haqida aniq maʼlumotlar bayon qilingan hujjatlarga ega boʻlgan materiallardan tayyorlangan boʻlishi kerak. Payvandlangan choklar uzunligi boʻyicha tekis hamda chokning mustahkamligini pasaytiruvchi, darz ketish, kuyish kabi nuqsonlarga ega boʻlmasligi zarur. Narvon va narvonchalarning yuzasida oddiy koʻz bilan koʻrinadigan pachoqlangan, qirilgan, shuningdek, oʻtkir qirra va gʻadir-budur joylar boʻlmasligi kerak. Poʻlat qismlari sifatli zanglamaydigan qoplamaga ega boʻlishi kerak. Pogʻonalar boʻshashib va aylanib ketmasligi lozim. 70. Koʻchma taxtadan yasalgan narvon va narvonchalar koʻzsiz 1-2 navli ninabarg jinsli chidamli quruq yogʻochdan tayyorlangan boʻlishi kerak. 71. Narvonning taxta detallariga keyinchalik ularni rangsiz lak bilan qoplanish uchun issiq sharoitda asl alifmoyga singdirilgan boʻlishi kerak. Narvonlarni boʻyoqlar bilan boʻyash man etiladi. 72. Taxtali narvonlarning uzunligi 5 m.dan oshmasligi, bunda narvonning umumiy uzunligi uning yuqori uchidan 1 m.dan kam boʻlmagan masofadagi pogʻonasidan turib ishlashga imkon berishi kerak. Narvonning balandlik joylashgan qismining kengligi 300 mm.dan, pastda joylashgan qismining kengligi 400 mm.dan kam boʻlmasligi kerak. 73. Narvonning yon tomon yogʻochlari yuqori va pastki pogʻonalar ostidan diametri 3 mm.dan kam boʻlmagan tortiluvchi boltlar bilan mahkamlanadi. Narvonlarning uzunligi 2 m.dan ortiq boʻlganda qoʻshimcha tortib turuvchi boltlar shunday oʻrnatilishi zarurki, ular orasidagi masofa 2 m.dan oshmasligi lozim. 74. Narvon va narvonchalarning pogʻonalari yon tomon yogʻochlariga yorib kirgiziladi. Pogʻonalari mix bilan qoqilgan narvonlarni qoʻllash mumkin emas. Narvonlarning pogʻonalari orasidagi masofa 250 mm.dan ortiq va 150 mm.dan kam boʻlmasligi lozim. 75. Gʻadir-budur beton pollarda ishlaganda pastki uchlari rezinali narvonlar qoʻllanadi. Taxtali va tuproqli pollarda ishlaganda pastki uchlarida oʻtkir poʻlat uchi bor narvonlarni qoʻllash kerak. 76. Ikki yoqqa ochiladigan narvonlarda, narvonning oʻz-oʻzidan ochilib ketishiga imkon bermaydigan, mustahkam birlashmalar koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 77. Havo kemasining konstruksiyasiga, quvur yoki troslarga qoʻyiladigan narvonlarning yuqori uchlari, maxsus bogʻlovchi kamarlar yoki ilib oluvchi prujinali ilgak bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. 78. Narvon yon yogʻochlari kesimining narvon uzunligiga tavsiya qilinayotgan nisbati 2-ilovada keltirilgan. 79. Foydalanishda boʻlgan har bir taxtali yoki metalldan yasalgan narvonlar, narvonchalar va arqonlarning birkalarida ularning inventar raqami, keyingi sinov muddati, qaysi boʻlinmaga (sex, xizmat, uchastka va hokazo) tegishli ekanligi koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Barcha narvonlar va narvonchalar 3-ilovaga muvofiq “Narvon va narvonchalarning hisobga olish va sinov jurnalining shakli”da roʻyxatga olingan boʻlishi kerak. 80. Barcha koʻchma narvon va narvonchalar tayyorlangandan keyin va taʼmirdan chiqqandan soʻng 1200 N (120 kg.) statik yuklanishda sinab koʻrilishi kerak. Sinab koʻrilayotganda foydalanish holatida boʻlgan narvonning oʻrtasidagi pogʻonalaridan biriga statik yuk qoʻyiladi. Foydalanish jarayonida taxtali narvon har yarim yilda, metall narvon esa yilda bir marta sinovdan oʻtkazilishi lozim. Narvonchalar sinovdan oldin tekis gorizontal maydonchaga oʻrnatiladi. Narvonchaning oʻrta qismidagi kuchaytirilmagan pogʻonasiga yuk ilinadi. Agar pogʻonalar narvonchaning ikkala yondosh tomonlarida ham boʻlsa, unda birinchi tomon sinalgandan soʻng aynan shu tarzda ikkinchisi sinaladi. Agar uning ikkinchi tomoni ishchi hisoblanmasa va faqat tayanch uchun xizmat qilsa, unda oʻsha tomon yon qismlarining har birining oʻrtasiga bevosita 1000 N (100 kg.) yuk osib qoʻyib sinaladi. 81. Nosoz holatda boʻlgan, shuningdek, navbatdagi sinov muddati oʻtib ketgan havoza, supa, maydonchalar, narvon, narvonchalar va boshqa yordamchi uskunalardan foydalanish man etiladi. 82. Narvon va narvonchalarning holati uchun nazoratni boʻlinma (sex, uchastka) boʻyicha buyruq bilan tayinlangan muhandis-texnik xodimlar orasidan tayinlangan shaxslar amalga oshiradi. 83. Barcha narvon va narvonchalar qoʻllanishdan oldin ish boshqaruvchi tomonidan koʻrib chiqiladi 84. Taxtali narvonni koʻrib chiqish jarayonida ularning texnik talablarga muvofiqliligi, taxtaning holatiga, shuningdek, shimdirilgan qoplamaning sifatiga eʼtibor qaratilishi lozim. Narvon pogʻonalari va yon tomon yogʻochlarida uzunligi 100 mm.dan, chuqurligi 5 mm.dan ortiq boʻlmagan yoriqlar boʻlishiga ruxsat beriladi, bunda yoriqlar narvonning yon tomonlarini va pogʻonalarini kuchsizlantirmasligi kerak. Yoriqli joylarni shpatlyovka, yelimlash yoki boshqa usullar bilan qandaydir yopib tekislash taqiqlanadi. Yon tomon yogʻochlarining tugaydigan qismidagi uchliklar mustahkam biriktirilgan boʻlishi va lyuft hosil qilmasliklari kerak. Metall boʻlmagan uchliklarni artishda ular yerga ulangan boʻlishi kerak, oʻtmaslashib qolgan metall uchlar charxlanishi kerak. 85. Metall narvon va narvonchalarni tekshirishda uning qismlarida deformatsiya yoʻqligiga ishonch hosil qilish kerak, metallda yoriqlar, gʻadir-budur, oʻtkir qirralar, pogʻonalarni yon tomon qismlariga mahkamlashda kamchiliklar yoʻqligiga ishonch hosil qilish lozim. 86. Saqlash kamarlarini tekshirganda navbatdagi sinov muddati toʻgʻrisidagi belgi boʻlgan birka borligiga ishonch hosil qilish lozim. Sinovdan oʻtganligi toʻgʻrisida belgi boʻlmaganda, muhofaza kamarlaridan foydalanish man etiladi. 87. Balandlikda ish joyi va ishlarni bajarishni tashkil qilish ishlovchilarga xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini istisno etishga qaratilgan boʻlishi kerak. 88. Ish joyini tashkil qilish ishlovchining mustahkam turishi, erkin harakat qilishi va faoliyatini vizual nazorat qilishni hamda mehnat operatsiyalarini xavfsiz bajarilishini taʼminlashi lozim. 89. Havo kemasi planerining yuqorida joylashgan qismlarida ishlarni bajarayotgan, xodimlarning muhofaza moslamalarini mahkamlash joylari koʻzda tutilishi kerak. 90. Balandlikdagi ish joylarini va ish maydonchalarini tashkil qilishda odamlarga xavfli ishlab chiqarish omillari doim taʼsir qiladigan yoki taʼsir qilishi mumkin boʻlgan xavfli zonalar aniqlanishi kerak. Xavfli joylar xavfsizlik belgilari va yozuvlar bilan aniqlanib koʻrsatilishi kerak. 91. Elektr qurilmalarining tok oʻtkazuvchi yoki kuchlanish ostida boʻlgan qismlari yaqinida va ularga bexosdan tegib ketishi xavfi boʻlganda, elektr liniyalari va elektr taqsimlagichlari kuchlanishdan oʻchirib qoʻyiladi. Bunda oʻchiruvchi uskunaga: “Yoqilmasin! Ish ketyapti!” deb yozilgan taxtacha osib qoʻyilishi kerak. Ish paytida kuchlanishni oʻchirib qoʻyish imkoniyati boʻlmagan hollarda metall narvon va narvonchalardan foydalanish man etiladi. 92. Havoza, supa trap va boshqa uskunalarda ularning hisoblangan yuk koʻtarish darajasidan oshiq miqdorlarda odamlarning toʻplanishi va materiallarning taxlanishi man etiladi. 93. Balandlikda ishlarni bajarishda texnologik oraliqlar, lift shaxtalari va toʻsiqlarda mavjud boʻlgan oraliqlar va tuynuklar toʻsiqlar yordamida toʻsilishi yoki yopilishi zarur. 94. Shaxsiy asbob-uskunalar sumkalarda yoki maxsus sortirovkalarda joylashgan boʻlishi kerak. Balandlikda ishlarni bajarayotganda ishchi asbob, qism yoki materiallarni pastda turgan odamlar ustiga tushib ketishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. Ish bajarilayotgan joyning ostida odamlar boʻlgan va ish joylarining ostida yaxlit toʻshama yoʻq boʻlgan holatda muhofaza qiluvchi toʻsiqlarni oʻrnatish lozim. 95. Dok, havoza, supalarni oʻrnatish yoki ajratish ishlari bajarilayotgan joydagi hududga begona odamlarning kirish yoʻli yopib qoʻyilishi va ogohlantirish belgilari osib qoʻyilishi lozim. 96. Narvondan machtalarga koʻtarilayotganda ishlovchi oʻzida muhofaza kamarlariga ega boʻlishi hamda ish vaqtida machtaning konstruksiyasiga zanjir bilan mahkamlanishi kerak. 97. Balandligi 15 m.dan ortiq boʻlmagan yogʻoch machtalarga montyorlarning tirnoqlar yordamida koʻtarilishiga ruxsat beriladi. Ishlovchi koʻtarilayotgan paytida muhofaza kamarining zanjiri bilan machtaga bogʻlangan boʻlishi kerak. Choʻzish orqali oʻtish davrida xavfsizlikni taʼminlash uchun ikkita zanjirli muhofaza kamarini qoʻllash zarur. 98. Ishlovchini osma kajavada machtaga koʻtarilayotganda, u muhofaza kamari bilan osma kajavaga bogʻlanishi kerak. 99. Ishlovchini 10 daqiqadan oshmagan tezlikda faqat uning koʻrsatmasi bilan koʻtarish va tushirish lozim. Yuqori balandlikda ishlayotgan ishlovchi megafon bilan taʼminlangan boʻlishi zarur. 100. Ishchi 1,5 m. va undan balandda koʻchma narvonlarda ishlashda biror konstruksiyaga yoki tirgakka muhofaza kamarining prujinali ilgagi bilan mahkamlanishi zarur. Mahkamlanmagan narvonga muhofaza kamarining prujinali ilgagi bilan bogʻlanish man etiladi. 101. Ikki yoki undan ortiq ishchiga bitta koʻchma narvonda yoki narvonning bir tarafida ishlash, shuningdek, birdaniga narvondan koʻtarilish va tushish man etiladi. 102. Transport vositalari va odamlar harakatlanadigan uchastkada koʻchma narvonlar ishlatilganda narvon oʻrnatilgan joy ish bajarilayotgan vaqtda toʻsib qoʻyilishi yoki qoʻriqlanishi lozim. 103. Balandlikda payvandlash ishlarini bajarishda havoza va maydonchalar yonmaydigan (qiyin yonadigan) materiallardan oʻrnatilishi kerak. Havoza (maydonchalar) boʻlmaganda elektrpayvandchilar olovga chidamli muhofaza kamarlari, arqonlari va karabinli muhofaza kanatlaridan, shuningdek, asbob va elektrodlarning qoldiqlari uchun moʻljallangan maxsus sumkalardan foydalanishlari kerak. 104. Bir vertikal boʻyicha turli balandliklarda bir vaqtda ishlar olib borilayotganda pastki qavatda ishlovchi xodimning metall parchalari va uchqunlaridan va boshqa narsalarning bexosdan tushib ketishidan himoya qilinishi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. 105. Balandlikdagi ishlarni bajarishda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunchilik hujjatlari hamda mazkur Qoidalarga rioya qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi korxonalar zimmasiga yuklatiladi. 106. Javobgarlikka instruktaj boʻyicha tegishli oʻqitish va uni roʻyxatga olish amalga oshirilganidan soʻng mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzgan hamda ishlarni xavfsiz olib borishga doir boshqa talablarni bajarmagan ishchilar ham tortilishlari mumkin. 107. Balandlikda ishlarni bajarishda jabrlangan xodimlarga yetkazilgan zararlar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qoplanadi. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, “Oʻzbekiston havo yoʻllari” milliy aviakompaniyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi hamda “Oʻzmontajmaxsusqurilish” uyushmasi bilan kelishilgan. 1. Havo kemasining balandlikda joylashgan qismida texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlari: 1.1. Havo kemasining planer, dvigatel, yoqilgʻi va boshqa yuqorida joylashgan tizimlariga, ularning aviatsion va radioelektron uskunalariga texnik xizmat koʻrsatish; 1.2. Havo kemalariga kema ustida turib yoqilgʻi moy mahsulotlarini quyish; 1.3. Havo kemasining balandlikda joylashgan qismlarini (qoʻl yordamida) yuvib chiqish; 1.4. Havo kemasining balandlikda joylashgan qismlarini (qoʻl yordamida) lak-boʻyoq bilan boʻyash (qoplash); 1.5. Havo kemasining balandlikda joylashgan qismlaridan lak-boʻyoq qoplamlarini qirib va tozalab yuvish; 1.6. Havo kemasining balandlikda joylashgan qismlarida chilangarlik-yigʻuv ishlarini olib borish; 1.7. Havo kemasining balandlikda joylashgan qismlarida payvandlash (uzellar va detallardagi yoriqlarni payvandlash) ishlarini olib borish; 1.8. Havo kemasining bagaj boʻlimlari, kabinalari jipsligini (germetikligini) tekshirish boʻyicha bajariladigan ishlar; 1.9. Havo kemasining balandlikda joylashgan qismlaridan muz qoplamlarini (qoʻl yordamida) olib tashlash. 2. Yuklash-tushirish ishlari (pochta, bagaj, ballast, konteynerlardagi aviadvigatellar, bort taomlari, bort jihozlari va boshqa yuklarni ortish va tushirish). 3. Taʼmirlash-qurilish va qurilish-montaj ishlari: 3.1. Beton ishlari; 3.2. Ventilyatsiya ishlari (ventilyatsiya tizimlarini montaj qilish, sozlash va taʼmirlash ishlarida); 3.3. Yuqorida bajariladigan ishlar (taʼmirlash-qurilish va qurilish-montaj ishlari uchun havozalarni qurish, demontaj va yigʻish ishlari); 3.4. Yerdagi ishlar (xandaq, kotlovan, oʻralarning tuprogʻini shibbalash); 3.5. Izolyatsiya ishlari; 3.6. Tosh ishlari; 3.7. Tom yopish ishlari; 3.8. Montaj ishlari (temir-beton konstruksiyalarining montaj va demontaj, metallkonstruksiyalarining montaj va demontaj, yorugʻlik-signal (machta) uskunalarini montaj va demontaj, elektr uskunalarining montaj va demontaj); 3.9. Boʻyoqchilik ishlari (bino va inshootlarni boʻyashda); 3.10. Qoplash ishlari; 3.11. Yuklash-tushirish ishlari (qurilish materiallari, quvur, taxta materiallarni ilib tushirishda); 3.12. Duradgorlik ishlari; 3.13. Ishga tushirish-sozlash ishlari; 3.14. Chuqurligi 1,5 m.dan ortiq boʻlgan oʻralar, xandaq va kotlovanlarning chetida hamda 1,5 m. dan ortiq tepaliklarda olib boriladigan ishlar; 3.15. Balandligi 1,5 m. dan ortiq boʻlgan tikka joylashgan sigʻimlarda olib boriladigan ishlar; 3.16. Mashina va mexanizmlarni qoʻllash bilan bogʻliq qurilish-montaj ishlari; 3.17.Sanitar-texnik ishlar (tashqi sanitar-texnik tarmoqlarning montaji boʻyicha); 3.18. Payvandlash ishlari (bino va inshootlarni plita, toʻsiq, kolonna, toʻsin, rigellarini montaj qilishda); 3.19. Deraza oʻrni, vitraj, fonarlarga oyna qoʻyish boʻyicha ishlarni olib borish; 3.20. Radiotelevizion markazlarning yongʻin-muhofaza qurilmalari signalizatsiyasi boʻyicha va qabul qiluvchi hamda uzatuvchi antenna-machta inshootlarini oʻrnatish boʻyicha maxsus ishlar; 3.21. Radioelektron uskunalar, elektr qurilmalar, elektr tarmoqlariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha ishlar; 3.22. Suvoqchilik ishlari; 3.23. Elektr montaj ishlari; 3.24. Vitraj, fonar derazalarni yuvish boʻyicha ishlar. 4. Vertikal joylashgan 1,5 m.dan ortiq balandlikdagi neft mahsulotlari, shuningdek, portlovchi va zaharli moddalarning sigʻimlari ichida taʼmirlash, tozalash va tekshirish boʻyicha ishlar. 5. Quyidagi yuk koʻtarish mashinalari, yuk ilib olish moslamalari va uskunalarining yuqori joylashgan qismi va konstruksiyalariga texnik xizmat koʻrsatish: 5.1. Kran-blok; 5.2. Telfer; 5.3. Avtokran; 5.4. Oyoqli kranlar; 5.5. Koʻprikli kran; 5.6. Minorali kran. 6. Yorugʻlik-signal tizimlari, radio maxsus uskunalari, yoritish machtalari va elektr uskunalariga texnik xizmat koʻrsatish hamda taʼmirlash.