TIJORAT BANKLARIDA QIMMATLI QOGʻOZLAR BILAN AMALGA OShIRILADIGAN OPERATSIYALARNING BUXGALTERIYA HISOBI TOʻGʻRISIDAGI YOʻRIQNOMANI TASDIQLASh HAQIDA
(resolution, 2023-04-25)

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Qonunining 7 va 51-moddalariga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi: 1. Tijorat banklarida qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshiriladigan operatsiyalarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Ushbu qaror kuchga kirgan kundan boshlab, quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin: “Tijorat banklarida qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshiriladigan operatsiyalarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi nizom (1999-yil 5-mart, roʻyxat raqami 662); “Tijorat banklarida qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshiriladigan operatsiyalarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi nizomga 1-son oʻzgartirish va qoʻshimchalar (2000-yil 22-fevral, roʻyxat raqami 662-1); Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2008-yil 3-maydagi 11/4-sonli “Tijorat banklarida qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshiriladigan operatsiyalarning buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi nizomni qisman oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish haqida”gi qarori (2008-yil 3-iyun, roʻyxat raqami 662-3 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008-yil, 22-23-son, 217-modda). 3. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kundan soʻng kuchga kiradi. Ushbu Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi hamda “Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq, tijorat banklari tomonidan qimmatli qogʻozlarni chiqarish va qimmatli qogʻozlar bozorida vositachilik bilan bogʻliq operatsiyalar hamda qimmatli qogʻozlar bilan muddatli bitimlarga oid operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish tartibini belgilaydi. 1. Qimmatli qogʻozlar chiqarilishi davlat roʻyxatidan oʻtkazilganidan keyin qimmatli qogʻozlarni chiqarish toʻgʻrisidagi qarorning emitent bankka berilgan nusxasiga asosan quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 2. Obuna qilinganda va aksiya oldi-sotdi shartnomasi tuzilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: a) imtiyozli aksiyalar boʻyicha: b) oddiy aksiyalar boʻyicha: 3. Aksiya uchun toʻlov toʻliq yoki qisman olinganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 4. Toʻlov toʻliq olingandan soʻng bitim amalga oshirilganda, aksiya boʻyicha egalik huquqi oʻtkazilganligini tasdiqlovchi depo hisobvaragʻidan olingan tegishli koʻchirmaga asosan bir vaqtning oʻzida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: a) imtiyozli aksiyaning nominal qiymatiga: b) oddiy aksiyaning nominal qiymatiga: v) obuna bahosi va nominal qiymat oʻrtasidagi ijobiy farq summasiga: g) joylashtirilgan aksiyalar boʻyicha: 5. Aksiyalarni chiqarilishi bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar 56795 — “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvaragʻining “Aksiyalarni chiqarish bilan bogʻliq xarajatlar” alohida shaxsiy hisobvaragʻida hisobga olinadi. 6. Agar aksiyalar chiqarilishidan avval aksiyaning qiymati potensial aksiyadorlar tomonidan toʻliq yoki qisman toʻlanganda, aksiyalar boʻyicha oldindan toʻlovlar, aksiyalar chiqarilishiga qadar majburiyatlarda aks ettiriladi. Shuningdek, bankning yangi aksiyalariga obunada ishtirok etish kafolati uchun potensial aksiyadorlar tomonidan omonat (depozit) qoʻyilishi mumkin. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: a) oldindan toʻlov amalga oshirilganda: b) aksiyalar sotilganda, aksiya boʻyicha egalik huquqi oʻtkazilganligini tasdiqlovchi depo hisobvaragʻidan olingan tegishli koʻchirmaga asosan: v) bir vaqtning oʻzida ushbu Yoʻriqnomaning 4-bandi “g” kichik bandida koʻrsatilgan buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi. 7. Eʼlon qilingan dividendlarning hisoblanishi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali amalga oshiriladi: 8. Dividendlar toʻlanganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 9. Hisoblangan dividendlar qonunchilikda belgilangan tartibda bank ustav kapitalini oshirishga yoʻnaltirilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Bir vaqtning oʻzida ushbu Yoʻriqnomaning 4-bandi “g” kichik bandida koʻrsatilgan buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi. 10. Aksiyalarning nominal qiymatini oshirish hisobiga ustav kapitali koʻpaytirilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 11. Taqsimlanmagan foydani kapitallashtirish hisobiga qoʻshimcha aksiyalar joylashtirilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 12. Ilgari chiqarilgan qimmatli qogʻozlarga erkin ayirboshlash hisobiga bank aksiyalari joylashtirilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: a) imtiyozli aksiyalarni oddiy aksiyalarga yoki imtiyozli aksiyalarni boshqa turdagi imtiyozli aksiyalarga ayirboshlanganda: b) erkin ayirboshlanadigan obligatsiyalar ayirboshlash uchun taqdim etilganda: 13. Aksiyalarni nominal qiymatini kamaytirish hisobiga ularning sonini koʻpaytirishda (maydalashda), banklar har bir aksiyadorning aksiyasi soniga muvofiqlashtirish uchun shaxsiy hisobvaraqlarda tegishli tuzatishlarni amalga oshiradi. Bu holda ular boʻyicha bosh kitobda buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshirilmaydi. Aksiyalarni sonini kamaytirish hisobiga ularning nominal qiymatini oshirishda (yiriklashtirishda), bosh kitobda hech qanday buxgalteriya oʻtkazmalarini amalga oshirish talab etilmaydi va faqat shaxsiy hisobvaraqlarda tuzatishlar amalga oshiriladi. 14. Agar bank oʻz aksiyalarini ularni qayta sotish yoki bekor qilish maqsadida sotib olsa, u holda bankning oʻz kapitali aksiyani sotib olish qiymatiga kamayadi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 15. Agar bank oʻz aksiyalarini bekor qilish maqsadida sotib olsa, u holda aksiyalar 90329 — “Bankning hujjatsiz qimmatli qogʻozlari” hisobvaragʻiga 1 soʻm shartli bahoda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali kirim qilinadi: 16. Agar bank oʻz aksiyalarini keyinchalik qayta sotish maqsadida sotib olsa, u holda aksiyalar 90337 — “Bankning sotib olingan qimmatli qogʻozlari” hisobvaragʻiga nominal qiymatida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali kirim qilinadi: 17. Sotib olingan bankning oʻz aksiyalari keyinchalik ikkilamchi bozorda qayta sotilganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: a) sotib olish bahosiga nisbatan qimmat bahoda sotilganda: b) sotib olish bahosiga nisbatan arzon bahoda sotilganda: v) bir vaqtning oʻzida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 18. Aksiyalar bekor qilinganda yoki bankning aksiyadorlik kapitali kamaytirilganda (ustav hujjatlariga kiritiladigan tegishli oʻzgartirishlar Markaziy bankda roʻyxatga olingandan soʻng), quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Oʻz aksiyalarini sotib olish bilan ularning nominal qiymati oʻrtasidagi ijobiy yoki salbiy farq 30603 — “Qoʻshilgan kapital” hisobvaragʻining mos ravishda debeti yoki kreditiga olinadi. Hisobvaraqning kredit qoldigʻi yetarli boʻlmaganda, yetmagan salbiy farq 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)” hisobvaragʻiga olinadi. Bir vaqtning oʻzida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 19. Tijorat banklari qonunchilik hujjatlariga muvofiq obligatsiyalar, depozit sertifikatlari, veksellar va bozorda muomalada boʻladigan boshqa qarz qimmatli qogʻozlarini chiqarishi mumkin. Bank tomonidan chiqarilgan qarz qimmatli qogʻozlarining hisobi ularning nominal qiymati boʻyicha 23600 — “Bank tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar” balans hisobvaragʻining tegishli hisobvaraqlarida yuritiladi. 20. Hujjatsiz yoki hujjatli qimmatli qogʻozlarning blankalari Markaziy depozitariyda hisobga olinganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 21. Qimmatli qogʻozlar nominal qiymati boʻyicha joylashtirilganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: 22. Qimmatli qogʻoz nominal qiymatidan yuqori bahoda sotilganda sotish bahosi va nominal qiymat oʻrtasidagi farq (mukofot) 23696 — “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha mukofot (premiya)” hisobvaragʻining kreditiga sotish kunida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali oʻtkaziladi: Bir vaqtning oʻzida blanka yozib berilganda yoki investorning depo hisobvaragʻiga oʻtkazilganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 23. Qimmatli qogʻoz nominal qiymatidan past bahoda sotilsa, nominal qiymati va sotish bahosi oʻrtasidagi farq (diskont) 23698 — “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha diskont (kontr-passiv)” hisobvaragʻining debetiga sotish sanasida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali oʻtkaziladi: Diskontlar balans hisobotida chiqarilgan qimmatli qogʻozlarning umumiy summasidan chegirma koʻrinishida aks ettiriladi. 24. Mukofotni amortizatsiya qilish va foizli daromadlarni tan olish hamda diskontni amortizatsiya qilish va foizli xarajatlarni tan olish real foiz stavkalarini qoʻllagan holda “Tijorat banklarida foizlarni hisoblash toʻgʻrisida”gi nizomga (2004-yil 30-yanvar, roʻyxat raqami 1306 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil yanvar, 4-son) muvofiq amalga oshiriladi. 25. Agar qimmatli qogʻozlar foizlarni toʻlash davrlari orasida sotilgan boʻlsa, sotilgan va toʻlanishi lozim boʻlgan foizli majburiyatlar quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali sotish sanasida hisobga olinadi: 26. Qimmatli qogʻozlar soʻndirish yoki qayta sotish shartlari bilan sotib olinganda, qimmatli qogʻozlar balansdan chiqariladi. Agar sotib olish balans qiymatida boʻlsa, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: a) ilgari nominal qiymatda sotilgan qimmatli qogʻozlar sotib olinganda: b) ilgari diskont bilan sotilgan qimmatli qogʻozlar sotib olinganda: v) ilgari mukofot bilan sotilgan qimmatli qogʻozlar sotib olinganda: g) hisoblangan foizlarni toʻlashda: 27. Agar bank qimmatli qogʻozni nominal qiymatidan past bahoda sotib olsa, nominal qiymat va sotib olish bahosi oʻrtasida ijobiy farq 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar” hisobvaragʻining “Chiqarilgan qarz majburiyatlari bilan bogʻliq operatsiyalardan olingan daromadlar” alohida shaxsiy hisobvaragʻining kreditida aks ettiriladi. Agar bank tomonidan qimmatli qogʻoz balans qiymatidan yuqori bahoda sotib olinsa, balans qiymati va sotib olish bahosi oʻrtasidagi salbiy farq 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar” hisobvaragʻining “Chiqarilgan qarz majburiyatlari bilan bogʻliq operatsiyalar boʻyicha qilingan xarajatlar” alohida shaxsiy hisobvaragʻining debetida aks ettiriladi. 28. Agar bank qimmatli qogʻozni bekor qilish maqsadida sotib olgan boʻlsa, u holda qimmatli qogʻozlar 1 soʻm shartli bahoda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali hisobga olinadi: 29. Agar bank qimmatli qogʻozlarni qayta sotish maqsadida sotib olgan boʻlsa, u holda qimmatli qogʻozlar 90337 hisobvaragʻida nominal qiymat boʻyicha, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali kirim qilinadi: 30. Mijozdan yoki bank-korrespondentdan mahalliy (ichki) yoki xorijiy (ichki) veksellar inkassoga qabul qilinganda bank tomonidan vekselning nominal qiymatiga koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 31. Vekselni toʻlash muddati kelganda bank vekselni toʻlovchiga taqdim etadi. Veksel boʻyicha toʻlov toʻliq yoki qisman amalga oshirilganda yoki toʻlovsiz qaytarilganda (toʻlashdan bosh tortish yoki hisobvaragʻida mablagʻ yetishmaslik hollarida) quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Veksel boʻyicha qisman toʻlov amalga oshirilganda vekselning toʻlanmagan summasi 90963 — “Muddatida toʻlanmagan hisob-kitob hujjatlari” hisobvaragʻiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali oʻtkaziladi: 32. Veksel boʻyicha ushbu bankda oʻz hisobvaragʻiga ega boʻlmagan toʻlovchilar yoki vakil — banklardan toʻlovni olish uchun veksellar inkassoga joʻnatilganda, ularning nominal qiymatiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 33. Veksel toʻlovchisi tomonidan veksel boʻyicha toʻlov amalga oshirilgandan soʻng quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 34. Banklar qimmatli qogʻozlar bilan bogʻliq inkasso operatsiyalaridan daromadlar va xarajatlar koʻrishi mumkin. Bu holda, daromadlar 45257 — “Mijozlarga inkasso operatsiyalari boʻyicha koʻrsatilgan xizmatlar uchun olingan daromadlar” hisobvaragʻida va xarajatlar 55158 — “Inkasso operatsiyalarini amalga oshirish boʻyicha va vositachilik xarajatlari” hisobvaraqlarida hisobga olinadi. 35. Banklar mijozlar bilan tuzilgan vositachilik yoki topshiriq shartnomalari asosida qimmatli qogʻozlar oldi-sotdisi boʻyicha operatsiyalarni bajarishi mumkin. Qimmatli qogʻozlarni sotib olish uchun mijozlar tomonidan oʻtkazilgan pul mablagʻlari, hamda vositachilik va topshiriq shartnomalari boʻyicha mijozlarning qimmatli qogʻozlarini sotishdan olingan pul mablagʻlarining hisobi 22608 — “Mijozlarning qimmatli qogʻozlar bilan boʻladigan operatsiyalar boʻyicha mablagʻlari” balans hisobvaragʻining “Qimmatli qogʻozlar bilan brokerlik operatsiyalari boʻyicha mijozlar mablagʻlari” alohida hisobvaragʻida yuritiladi. 36. Sotish uchun yoki mijoz topshirigʻiga asosan sotib olingan qimmatli qogʻozlar 93616 — “Davlatning shartli tarzda saqlanayotgan qimmatli qogʻozlari” va 93623 — “Saqlanayotgan xususiy qimmatli qogʻozlar/tijorat hujjatlari” koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida nominal qiymat boʻyicha hisobga olinadi: 37. Mijozlarning topshirigʻi koʻra sotish uchun olingan qimmatli qogʻozlar sotilmaganda, ularni mijozlarga qaytarilganda, shuningdek, mijozlarga ularning topshirigʻi boʻyicha sotib olingan qimmatli qogʻozlarni topshirishda qimmatli qogʻozlarning nominal qiymatiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 38. Banklar tomonidan vositachilik operatsiyalarini bajarishdan olingan daromadlar 45209 — “Qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshirilgan investitsiyaviy vositachilik operatsiyalari boʻyicha daromadlar” hisobvaragʻining kreditida hisobga olinadi. 39. Banklar anderrayting operatsiyalarini, yaʼni qimmatli qogʻozlarni ularning birinchi egalariga sotish boʻyicha (emissiyaning dastlabki joylashtirilishi) operatsiyalarini bajarishi hamda emitent topshirigʻiga koʻra qimmatli qogʻozlarni soʻndirish operatsiyalarini amalga oshirishi mumkin. 40. Qimmatli qogʻozlar emitentdan joylashtirish uchun olinganda, quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 41. Emitentning qimmatli qogʻozlarini joylashtirishdan olingan pul mablagʻlarining hisobi 22608 — “Mijozlarning qimmatli qogʻozlar bilan boʻladigan operatsiyalar boʻyicha mablagʻlari” balans hisobvaragʻining “Qimmatli qogʻozlarning chiqarilishiga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq emitentlar mablagʻlari” alohida shaxsiy hisobvaragʻida hisobga olinadi. 42. Qimmatli qogʻozlarni ularning birinchi egalariga joylashtirishda, shuningdek, joylashtirilmagan qimmatli qogʻozlarni emitentga qaytarishda qimmatli qogʻozlarning nominal qiymati boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 43. Bank qimmatli qogʻozlarni emitent topshirigʻiga asosan emitent mablagʻlari hisobiga soʻndiradi. Emitentdan olingan mablagʻlar 22608 — “Mijozlarning qimmatli qogʻozlar bilan boʻladigan operatsiyalar boʻyicha mablagʻlari” hisobvaragʻining “Qimmatli qogʻozlarni chiqarish boʻyicha emitentlarning mablagʻlari” alohida shaxsiy hisobvaragʻida hisobga olinadi. Emitentning qimmatli qogʻozlari soʻndirilganda, soʻndirish summasiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi. Bir vaqtning oʻzida soʻndirilgan qimmatli qogʻozlarning blankalari koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlariga 1 soʻm shartli bahoda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali kirim qilinadi: 44. Emitent topshirigʻiga koʻra soʻndirilgan qimmatli qogʻozlarning blankalarini emitentga oʻtkazishda yoki bekor qilishda 1 soʻm shartli bahoda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 45. Anderrayting xizmatlarini amalga oshirishdan olingan daromadlar 45294 — “Boshqa koʻrsatilgan xizmatlar va vositachilik uchun olingan daromadlar” hisobvaragʻining “Qimmatli qogʻozlarni chiqarilishiga xizmat koʻrsatish boʻyicha bank operatsiyalaridan olingan daromadlar” alohida shaxsiy hisobvaragʻida hisobga olinadi. 46. Banklar mijozlar bilan tuziladigan shartnomalar asosida qimmatli qogʻozlarni saqlashi mumkin. Mijozlardan qimmatli qogʻozlar saqlash uchun qabul qilinganda nominal qiymati boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 47. Qimmatli qogʻozlar saqlashdan chiqarilib mijozga qaytarilganda nominal qiymat boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 48. Saqlash operatsiyalarini amalga oshirishdan olingan daromadlar 45294 — “Boshqa koʻrsatilgan xizmatlar va vositachilik uchun olingan daromadlar” hisobvaragʻining “Bankning qimmatli qogʻozlarni saqlash boʻyicha bajargan operatsiyalaridan olingan daromadlar” alohida shaxsiy hisobvaragʻining kreditida hisobga olinadi. 49. Hisobga olish maqsadida, qimmatli qogʻozlar bilan muddatli bitimlar deganda bitimni tuzish sanasidan farq qiluvchi hisob-kitoblarni amalga oshirishning aniq sanasi koʻrsatilgan holda shartnomalar bilan rasmiylashtirilgan qimmatli qogʻozlarning oldi-sotdi bitimlari (REPO bitimlari, qimmatli qogʻozlarga doir fyucherslar va h. k.) tushuniladi. Bunda, muddatli bitim tuzishda hisob-kitobni amalga oshirish sanasi bitimni tuzish sanasi bilan mos kelmaydi. Muddatli bitimlar Markaziy bankning meʼyoriy hujjatlariga muvofiq bitim tuzish sanasidan boshlab, hisob-kitoblarni amalga oshirish muddatiga qadar koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida hisobga olinadi. Hisob-kitoblar boshlangan kuni bir vaqtning oʻzida belgilangan tartibda balans hisobvaraqlarida aks ettirish bilan birga bitimlarni koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida hisobga olish toʻxtatiladi. 50. REPO (qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlarning oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuv) bitimi deganda maʼlum muddatdan soʻng oldindan kelishilgan bahoda sotib olish majburiyati bilan qimmatli qogʻozlarni sotish boʻyicha tuzilgan bitim tushuniladi. REPO bitimlari quyidagi tamoyillarning biri bajarilgan holda moliyalashtirish operatsiyalari sifatida hisobga olinadi: 1) avval sotilgan qimmatli qogʻozlarning oʻzi qayta sotib olinsa; 2) agar qayta sotib olinayotgan qimmatli qogʻozlar barcha jihatlariga koʻra sotilgan qimmatli qogʻozlarga oʻxshasa. Qimmatli qogʻozlar quyidagi shartlar bajarilsa “barcha jihatlariga koʻra oʻxshash” deb qaraladi: a) qimmatli qogʻozlar oʻz zimmasiga majburiyatlar olgan bir shaxsga ega boʻlishi lozim; b) qimmatli qogʻoz egalari bir xil tavakkalchilik va huquqlar bilan taʼminlanishlari uchun ushbu qogʻozlar shakl va koʻrinishi jihatidan bir xil boʻlishi kerak; v) qimmatli qogʻozlar bir xil foiz stavkasiga ega boʻlishi kerak; g) qimmatli qogʻozlar bir xil toʻlash muddatiga ega boʻlishi kerak; d) qimmatli qogʻozlar bir xil nominal qiymatga ega boʻlishi kerak. Aks holda REPO bitimlari qimmatli qogʻozlar oldi-sotdisi operatsiyalari sifatida hisobga olinadi. 51. REPO bitimlari hisobi moliyalashtirish operatsiyalari hisobining bir qismi hisoblanadi. REPO bitimlarining yuridik shakli oldi-sotdi bitimi boʻlganligi sababli, ushbu operatsiyalarning iqtisodiy mohiyati sotib olingan (sotilgan) qimmatli qogʻozlar bilan taʼminlangan moliyalashtirishdir. REPO bitimlari qimmatli qogʻozlar garovi asosida kreditlash operatsiyalaridan (lombard krediti) shu bilan farq qiladiki, qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimi toʻgʻrisidagi kelishuvning birinchi qismini bajarishda qimmatli qogʻozlarga egalik qilish huquqi qarzdor (qimmatli qogʻozlar sotuvchisi)dan kreditor (qimmatli qogʻozlarni sotib oluvchi)ga oʻtadi. Ushbu operatsiyalarda qimmatli qogʻozlar sotuvchisi qarzdor, sotib oluvchi esa pul mablagʻlari kreditori rolini bajaradi. REPO kelishuvida koʻrsatilgan muddat tugagach, qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismi bajarilgan taqdirda qimmatli qogʻozlarga egalik qilish huquqi qayta kreditordan qarzdorga oʻtadi. 52. REPO bitimlari boʻyicha sotilgan qimmatli qogʻozlar 22300 — “REPO bitimlari boʻyicha sotilgan qimmatli qogʻozlar” balans hisobvaragʻining tegishli hisobvaragʻida hisobga olinadi. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlarning oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning birinchi qismini bajarishda qimmatli qogʻozlarni sotuvchi bank tomonidan bitimning birinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni sotish summasida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi: Dt Bankning vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning hisobvaragʻi; Bir vaqtning oʻzida koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlari boʻyicha: 53. Kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni qayta sotib olish bahosi va kelishuvning birinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni sotish bahosi oʻrtasidagi farq oʻz mohiyatiga koʻra olingan pul mablagʻlari uchun toʻlov hisoblanadi. Koʻrsatilgan farq amortizatsiya qilinadi va sotuvchi bank tomonidan har oyda qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimi toʻgʻrisidagi kelishuvning amal qilish muddati davomida foizli xarajatlar hisobvaragʻiga olib boriladi: 54. Agar REPO kelishuvning birinchi qismi boʻyicha REPO summasi foiz (kupon) daromadlari miqdorida kamayishi koʻzda tutilgan boʻlsa, u holda REPO summasi dastlabki sotib oluvchi tomonidan olingan foiz (kupon) daromadlari miqdorida kamayadi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Kt REPO bitimining obyekti boʻlgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan foizlarning tegishli hisobvaragʻi. 55. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda bank tomonidan kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qayta sotib olingan qimmatli qogʻozlar summasiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Kt Bankning vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning hisobvaragʻi. Bir vaqtning oʻzida koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida, kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qayta sotib olingan qimmatli qogʻozlar qiymatida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 56. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuv har bir tomon oʻz majburiyatlarini bajarmasa, odatda jarima choralari koʻzda tutiladi. Kelishuvning ikkinchi qismi bajarilmagan hamda qimmatli qogʻozlar sotib oluvchi portfeliga oʻtkazilgan taqdirda sotuvchi bank quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshiradi: Kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni sotib olish bahosi va uning balans qiymati oʻrtasidagi farq tegishli foyda yoki zarar hisobvaragʻida aks ettiriladi. Bir vaqtning oʻzida koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 57. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning birinchi qismini bajarishda, qimmatli qogʻozlarni sotib oluvchi bank kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarning sotib olish summasiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini bajaradi: Kt Bankning vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning hisobvaragʻi. Bir vaqtning oʻzida bank tomonidan sotib olingan va qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda bank sotishi lozim boʻlgan qimmatli qogʻozlar qiymatiga koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshiradi: 58. Kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni qayta sotish bahosi va kelishuvning birinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlar sotib olish bahosi oʻrtasidagi farq oʻz mohiyatiga koʻra berilgan pul mablagʻlari uchun toʻlov hisoblanadi. Koʻrsatilgan farq amortizatsiya qilinadi va oluvchi bank tomonidan har oyda qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimi toʻgʻrisidagi kelishuvning amal qilish muddati davomida foizli daromadlar hisobvaragʻida hisobga olinadi: Banklar REPO bitimi boʻyicha kontragentning moliyaviy ahvoli yomonlashgan holda, qimmatli qogʻozlarni qayta sotib olishi bankda shubha uygʻotsa, foizlarni oʻstirmaslik tamoyillaridan foydalanishlari lozim. Bunda foizli daromad bank balansidan quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan hisobdan chiqarilishi kerak: Hisobdan chiqarilgandan soʻng kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni qayta sotish bahosi va kelishuvning birinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni sotib olish bahosi oʻrtasidagi farq amortizatsiyasi koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida hisobga olinadi: Koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻida yuritiladigan hisob REPO kelishuvining ikkinchi qismi bajarilganidan soʻng toʻxtatiladi: 59. Balans hisoboti sanasida kelishuvning birinchi qismi boʻyicha sotib olingan qimmatli qogʻozlarning bozor qiymati balans qiymati (yaʼni 11800 — “REPO bitimlari boʻyicha sotib olingan qimmatli qogʻozlar” hisobvaragʻida hisobga olingan summa) bilan tenglashtiriladi. Bozor qiymati balans qiymatidan tushib ketsa, bank xarajatlari hisobidan ehtimoliy yoʻqotishlar zaxirasi tashkil etiladi. Bunda balans qiymati va bozor qiymati oʻrtasidagi farq 56824 — “REPO bitimlari boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” hisobvaragʻining debetida hisobga olinadi: Bozor qiymati balans qiymatidan oshib ketsa zaxira nolga tenglashtiriladi: REPO bitimiga doir ehtimoliy yoʻqotishlar zaxirasi har bir REPO kelishuvi boʻyicha alohida belgilanadi. Agar avval tashkil etilgan ehtimoliy yoʻqotishlar zaxirasi miqdori yangi hisoblangan ehtimoliy yoʻqotishlar zaxirasidan oshib ketsa, zaxira oshib ketish summasiga kamaytiriladi. Agar avval tashkil etilgan ehtimoliy yoʻqotishlar zaxirasi miqdori yangi hisoblangan ehtimoliy yoʻqotishlar zaxirasidan kam boʻlsa, zaxira hisoblangan hajmgacha qoʻshimcha ravishda koʻpaytiriladi. 60. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda bank quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshiradi: Dt Bankning vakillik hisobvaragʻi yoki mijozning hisobvaragʻi; Bir vaqtning oʻzida qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda bank tomonidan sotilgan qimmatli qogʻozlar qiymatiga koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻi boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 61. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvda har bir tomon oʻz majburiyatlarini bajarmagan taqdirda odatda jarima choralari koʻzda tutiladi. Agar bank foizlarni oʻstirmaslik tamoyillariga amal qilgan boʻlsa, kelishuvning ikkinchi qismini bajarish sanasida 11800 — “REPO bitimlari boʻyicha sotib olingan qimmatli qogʻozlar” hisobvaragʻida hisobga olingan qimmatli qogʻozlarning balans qiymati kelishuvning birinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni sotib olish summasiga teng boʻlishi lozim. Bunda kelishuvning ikkinchi qismi bajarilmagan va qimmatli qogʻozlar sotib oluvchi bank portfeliga oʻtkazilgan taqdirda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 1) qimmatli qogʻozlar bozor qiymati kelishuvning birinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlarni sotib olish summasidan oshib ketsa: a) ehtimoliy yoʻqotishlar zaxirasi miqdorini toʻgʻrilashga doir buxgalteriya oʻtkazmasi (zarur boʻlsa) ushbu Yoʻriqnomaning 61-bandiga muvofiq amalga oshiriladi; b) qimmatli qogʻozlarni bank portfeliga oʻtkazish boʻyicha buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 2) qimmatli qogʻozning bozor qiymati kelishuvning birinchi qismi boʻyicha sotib olingan qiymatidan kam boʻlganda: a) zaxira miqdorini oʻzgartirish boʻyicha buxgalteriya oʻtkazmasi (lozim boʻlganda) ushbu Yoʻriqnomaning 61-bandida koʻrsatilgan buxgalteriya oʻtkazmasiga muvofiq amalga oshiriladi; b) qimmatli qogʻozlarni bank portfeliga oʻtkazish boʻyicha buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: Bir vaqtning oʻzida koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 62. Bank foizlarni oʻstirmaslik tamoyillarini qoʻllamagan boʻlsa, kelishuvning ikkinchi qismini bajarish sanasida 11800 — “REPO bitimlari boʻyicha sotib olingan qimmatli qogʻozlar” hisobvaragʻida hisobga olingan qimmatli qogʻozlarning balans qiymati kelishuvning ikkinchi qismi boʻyicha qimmatli qogʻozlar qayta sotuvi summasiga teng boʻlishi lozim. Kelishuvning ikkinchi qismi bajarilmagan holda bank foizli daromadlarni balansdan chiqarishi, yaʼni foizlarni oʻstirmaslik tamoyillarini qoʻllashi shart: Qimmatli qogʻozlarni sotib oluvchi bank portfeliga oʻtkazish uchun ushbu Yoʻriqnomaning 63-bandida koʻrsatilgan buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi. 63. REPO bitimlarini qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi operatsiyalari sifatida hisobga olishi mumkin: a) qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning birinchi qismini bajarishda qimmatli qogʻozlar sotuvchisi boʻlgan bank qimmatli qogʻozlarni sotish boʻyicha tegishli buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshiradi. Bunda sotilgan qimmatli qogʻozlar bank balansidan chiqariladi. Bir vaqtning oʻzida bank tomonidan sotilgan va qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda bank sotib olishi lozim boʻlgan qimmatli qogʻozlar qiymatiga koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: b) Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda bank qimmatli qogʻozlarni sotib olish boʻyicha tegishli buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshiradi. Bir vaqtning oʻzida qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda bank tomonidan sotib olingan qimmatli qogʻozlar qiymatiga koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻi boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 64. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning birinchi qismini bajarishda qimmatli qogʻozlar sotib oluvchisi boʻlgan bank qimmatli qogʻozlarni sotish boʻyicha tegishli buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshiradi. Bir vaqtning oʻzida bank tomonidan sotib olingan va qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda, bank sotishi lozim boʻlgan qimmatli qogʻozlar qiymatiga koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻida quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: 65. Qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda, bank qimmatli qogʻozlarni sotish boʻyicha tegishli buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshiradi. Bunda sotilgan qimmatli qogʻozlar bank balansidan chiqariladi. Bir vaqtning oʻzida qayta sotib olish sharti bilan qimmatli qogʻozlar oldi-sotdi bitimlari toʻgʻrisidagi kelishuvning ikkinchi qismini bajarishda, bank tomonidan sotilgan qimmatli qogʻozlar qiymatiga koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻi boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi: