Fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2025-12-16)

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekistonda fermerlik faoliyatini tashkil qilishni yanada takomillashtirish va uni rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2012-yil 22-oktabrdagi PF-4478-son Farmonini bajarish yuzasidan hamda fermer xoʻjaliklarining yer maydonlarini maqbullashtirish jarayonida ularning huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini taʼminlash, fermer xoʻjaliklarini tugatishda qonunchilik normalariga rioya etish kafolatlarining ishonchli tizimini yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Fermer xoʻjaligining yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish tartibi toʻgʻrisidagi Nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashining Raisi, viloyatlar va tumanlar (shaharlar) hokimlari zimmasiga fermer xoʻjaliklarining yer maydonlarini maqbullashtirish qonunchilikka qatʼiy rioya qilingan holda amalga oshirilishi yuzasidan shaxsiy javobgarlik yuklansin. 3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qishloq va suv xoʻjaligi, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash hamda isteʼmol tovarlari masalalari axborot-tahlil departamentiga yuklansin. 1. Ushbu Nizom fermer xoʻjaligining yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish tartibini belgilaydi. 2. Fermer xoʻjaligi davlat mulki boʻlgan yer maydonini ijara shartnomasi tuzish asosida uzoq muddatli ijaraga berish, fermer tomonidan tegishli majburiyatlar qabul qilish yoʻli bilan tashkil etiladi. 3. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: fermer xoʻjaligining yer maydonini maqbullashtirish — yer-suv resurslaridan yanada oqilona foydalanish va fermer xoʻjaligining moliyaviy barqarorligini taʼminlash maqsadida uning yer maydoni hajmini oʻzgartirish; fermer xoʻjaligini tugatish — fermer xoʻjaligini ixtiyoriylik asosida yoki mazkur Nizom va boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq tugatish; tugatuvchi — fermer xoʻjaligi rahbari yoki iqtisodiy sud tomonidan tayinlanadigan tugatish komissiyasi yoki jismoniy shaxs; Komissiya – yer maydonlarini berish (realizatsiya qilish) masalalarini koʻrib chiqish boʻyicha tuman (shahar)) komissiyasi. 4. Fermer xoʻjaligi yer maydonini kamaytirishni nazarda tutgan holda ixtiyoriylik asosida uni maqbullashtirish fermer xoʻjaligi rahbarining tuman (shahar) hokimiga berilgan ariza asosida amalga oshiriladi. Oʻzining yer maydonini kengaytirgan holda uni ixtiyoriylik asosida maqbullashtirishni xohlovchi fermer xoʻjaligi davlat mulki boʻlgan yer maydonlarini uzoq muddatli ijaraga berish tanlovida qonunchilikda belgilangan tartibda qatnashishi kerak. Tuman (shahar) hokimi ariza tushgandan soʻng uch kun muddatda hujjatlarni tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashiga taqdim etadi. Tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi besh kun mobaynida arizalarni koʻrib chiqadi va ularni koʻrib chiqish natijalari boʻyicha xulosa chiqaradi. Tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi xulosasi arizalar bilan birgalikda tegishli xulosani olish uchun Komissiyaga yuboriladi. 5. Komissiya taqdim etilgan hujjatlar asosida fermer xoʻjaligi yer maydonini ixtiyoriylik asosida maqbullashtirish masalasini bir hafta muddatda koʻrib chiqadi. Bunda Komissiya fermer xoʻjaligiga birkitilgan yer maydonini yaxlit holda koʻrib chiqadi. koʻrib chiqish natijalari boʻyicha Komissiya qaror qabul qiladi, ushbu qaror protokol bilan rasmiylashtiriladi va barcha hujjatlar, shu jumladan tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashining qarori bilan birgalikda koʻrib chiqish uchun xalq deputatlari tuman Kengashiga yuboriladi. Xalq deputatlari tuman Kengashi eng yaqindagi sessiyada Komissiya tomonidan taqdim etilgan hujjatlarni koʻrib chiqadi va tegishli qaror qabul qiladi. Ushbu qaror tuman (shahar) hokimiga yuboriladi. 6. Tuman (shahar) hokimi xalq deputatlari tuman Kengashining ijobiy qarori asosida bir hafta muddatda ixtiyoriylik asosida fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Bunda boʻshab qolgan yer maydoni olib qoʻyiladi va kelgusida qonunchilikda belgilangan tartibda talabgorlarga tanlov asosida beriladi. 7. Ixtiyoriylik asosida amalga oshirilgan maqbullashtirishdan soʻng fermer xoʻjaligida qolgan yer maydoni “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan minimal miqdordan kam boʻlmasligi kerak, dehqonchilik mahsuloti yetishtirishga ixtisoslashtirilgan fermer xoʻjaligi uchun ijaraga beriladigan yer maydonining eng kam oʻlchami paxtachilik va gʻallachilik uchun — kamida 30 gektar, bogʻdorchilik, uzumchilik, sabzavotchilik va boshqa ekinlar yetishtirish uchun — kamida 5 gektar boʻladi. Fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirishda yer maydoni konturlarining yaxlitligi buzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. 8. Tuman (shahar) hokimining ixtiyoriylik asosida fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish toʻgʻrisidagi qarori yer maydonlarini berish (realizatsiya qilish) masalalarini koʻrib chiqish boʻyicha viloyat (Qoraqalpogʻiston Respublikasi) komissiyasiga koʻrib chiqish uchun yuboriladi, Komissiya oʻn kun mobaynida tuman (shahar) hokimining qarorini tasdiqlaydi yoki uni rad etish toʻgʻrisida asoslangan qaror chiqaradi. 9. Tuman (shahar) hokimining fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish toʻgʻrisidagi qarori yer maydonlarini berish (realizatsiya qilish) masalalarini koʻrib chiqish boʻyicha viloyat (Qoraqalpogʻiston Respublikasi) komissiyasi tomonidan tasdiqlangandan soʻng, tuman (shahar) hokimi va fermer xoʻjaligi rahbari oʻrtasida tuzilgan yer maydonini uzoq muddatli ijaraga berish shartnomasiga oʻzgartirishlar belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi. 10. Ixtiyoriylik asosida fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish ushbu Nizomning 1-ilovasiga muvofiq sxema boʻyicha amalga oshiriladi. 11. Fermer xoʻjaligini ixtiyoriylik asosida tugatish Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik subyektlarini ixtiyoriy tugatish va ularning faoliyatini toʻxtatish tartibini takomillashtirish toʻgʻrisida” 2007-yil 27-apreldagi PQ-630-son qaroriga muvofiq amalga oshiriladi. 12. Fermer xoʻjaligi tomonidan shartnoma intizomi buzilishining hamda xoʻjalik faoliyati samarasiz yuritilishining aniqlangan holatlari asosida fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tashabbusi bilan amalga oshiriladi. 121. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Qishloq xoʻjaligida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2019-yil 17-iyundagi PF-5742-son Farmoni bilan tasdiqlangan Qishloq xoʻjaligida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish konsepsiyasini amalga oshirish doirasida yer maydonlarini foydalanishga kiritishda mazkur yer maydonlari maqbullashtirilmaydi. 13. Yer maydonini uzoq muddatli ijaraga olish shartnomasini bekor qilish va fermer xoʻjaligini tugatish qonunchilikda belgilangan tartibda, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari (tuman (shahar) hokimi) tomonidan taqdim etiladigan daʼvolar asosida, iqtisodiy sud qaroriga binoan amalga oshiriladi. 14. Fermer tomonidan oʻz zimmasiga olingan shartnoma majburiyatlari bajarilishining chuqur tahlili natijasida quyidagi holatlarning aniqlanishi: a) yer maydonini ijaraga olish shartnomasi shartlarining qoʻpol ravishda buzilganligi, eng avvalo, fermer xoʻjaligiga ijaraga berilgan qishloq xoʻjaligi ekin maydonlaridan boshqa maqsadlarda foydalanilganligi — yer resurslari va davlat kadastri, qishloq xoʻjaligi organlari hamda tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi tomonidan; b) fermer xoʻjaligini shakllantirish chogʻida fermer xoʻjaligi ixtisoslashuvining buzilganligi — yer resurslari va davlat kadastri, qishloq xoʻjaligi organlari hamda tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi tomonidan; v) ijaraga berilgan qishloq xoʻjaligi ekin maydonlaridan oqilona foydalanmaslik, muntazam (ketma-ket uch yil mobaynida) normativ kadastr bahosidan past hosil olinganligi — qishloq xoʻjaligi, yer resurslari va davlat kadastri organlari hamda tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi tomonidan; g) fermer xoʻjaligi bilan tayyorlov tashkilotlari oʻrtasida, eng avvalo, davlat ehtiyojlari uchun qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini xarid qilish boʻyicha tuzilgan kontraktatsiya shartnomalari shartlarining muntazam (ketma-ket uch yil mobaynida) bajarilmaganligi (fors-major holatlarining vujudga kelishi holatlari bundan mustasno) — qishloq xoʻjaligi organlari, tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi, shuningdek tayyorlov tashkilotlari tomonidan; d) xoʻjalik faoliyatining samarasiz va past rentabellik bilan yuritilishi — qishloq xoʻjaligi organlari, davlat soliq xizmati organlari, shuningdek tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi tomonidan fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish bilan bogʻliq masalalar boʻyicha daʼvo arizalarini qoʻzgʻatish va iqtisodiy sudga berish uchun asos hisoblanadi. 15. Aniqlangan holatlar yuzasidan dalolatnoma tuziladi, unga yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishlari holatini tasdiqlovchi zarur hujjatlar va materiallar ilova qilinadi, dalolatnoma mazkur Nizomning 14-bandida koʻrsatilgan organlar (tashkilotlar) vakillari va fermer xoʻjaligi rahbari tomonidan imzolanadi. 16. Fermer xoʻjaligi rahbari dalolatnomani imzolashdan bosh tortgan taqdirda, dalolatnomada bu toʻgʻrida yozuv qayd qilinadi, u tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi raisi hamda ikki nafar jismoniy shaxs tomonidan tasdiqlanadi. Dalolatnoma ikki nusxada tuziladi, ulardan biri fermer xoʻjaligi rahbariga topshiriladi. 17. Dalolatnoma asosida mazkur Nizomning 14-bandida koʻrsatilgan organlar (tashkilotlar) bir kun mobaynida tegishli taqdimnomani dalolatnoma, shuningdek zarur hujjatlar va materiallar bilan birga tuman (shahar) hokimiga yuboradilar. 18. Tuman (shahar) hokimi uch kun muddatda barcha hujjatlar va materiallarni tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashiga yuboradi. Tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi ikki kun mobaynida hujjatlar va materiallarni koʻrib chiqadi va ularni koʻrib chiqish natijalari boʻyicha xulosa chiqaradi. Tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashining xulosasi hujjatlar va materiallar bilan birgalikda tegishli xulosani olish uchun Komissiyaga yuboriladi. 19. Dalolatnomada koʻrsatilgan holatlar tasdigʻini topmagan va (yoki) asoslanmaganligi aniqlangan taqdirda, Komissiya mazkur Nizomning 14-bandida koʻrsatilgan organlar (tashkilotlar)ning taqdimnomasini qaytarish toʻgʻrisida qaror qabul qilib, tuman (shahar) hokimiga va koʻrsatilgan organlar (tashkilotlar)ga bildirishnoma yuboradi va kiritilgan hujjatlarni qaytaradi. 20. Dalolatnomada koʻrsatilgan holatlar tasdigʻini topgan taqdirda, Komissiya bir hafta muddatda taqdim etilgan hujjatlar va materiallarni tahlil qilish asosida yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisida yoxud uning maydonini maqbullashtirish toʻgʻrisida xulosa tayyorlaydi, ushbu xulosa barcha hujjatlar bilan birgalikda koʻrib chiqish uchun xalq deputatlari tuman Kengashiga yuboriladi. Xalq deputatlari tuman Kengashi eng yaqindagi sessiyada Komissiya tomonidan taqdim etilgan hujjatlarni koʻrib chiqadi va tegishli qaror qabul qiladi, ushbu qaror Komissiya tomonidan taqdim etilgan hujjatlar bilan birgalikda tuman (shahar) hokimiga yuboriladi. 21. Tuman (shahar) hokimi xalq deputatlari tuman Kengashining yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasini bekor qilish yoxud yer maydonini maqbullashtirish toʻgʻrisidagi qarori asosida, qonunchilikda belgilangan tartibda, xalq deputatlari tuman Kengashining qarorini, Komissiyaning xulosasini, tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashining xulosasini, dalolatnomani va boshqa zarur hujjatlar hamda materiallarni ilova qilgan holda fermer xoʻjaligi rahbari bilan yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasini bekor qilish yoxud uning yer uchastkasi maydonini maqbullashtirish toʻgʻrisida fermer xoʻjaligi rahbariga taklif kiritadi. Shartnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi taklif fermer xoʻjaligi rahbari tomonidan rad etilganda yoki Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 384-moddasida belgilangan muddatda javob olinmaganda tuman (shahar) hokimi, qonunchilikda belgilangan tartibda, xalq deputatlari tuman Kengashining qarorini, Komissiyaning xulosasini, tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashining xulosasini dalolatnomani va boshqa zarur hujjatlar va materiallarni ilova qilgan holda fermer xoʻjaligi bilan yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasini bekor qilish yuzasidan iqtisodiy sudga daʼvo arizasini yuboradi. 22. Ijara shartnomasini bekor qilish yuzasidan daʼvo arizasi qondirilishi iqtisodiy sud tomonidan rad etilgan taqdirda tuman (shahar) hokimi ushbu Nizomning 14-bandida koʻrsatilgan organlar (tashkilotlar)ning taqdimnomasini rad etish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi hamda xalq deputatlari tuman Kengashiga, tuman fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashiga, Komissiyaga va tegishli organlarga (tashkilotlarga) bildirishnoma yuboradi va kiritilgan materiallarni qaytaradi. 23. Daʼvo arizasi sud tomonidan qoniqtirilgan taqdirda sud qarori qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab tuman (shahar) hokimi bir hafta muddatda fermer xoʻjaligi yer maydonini zaxiraga olib qoʻyish va fermer xoʻjaligini tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi, qarorga muvofiq fermer xoʻjaligi ishlarini boshqarish yuzasidan barcha vakolatlar tugatish komissiyasiga oʻtadi. Tugatilgan fermer xoʻjaligining yer maydoni olib qoʻyiladi va keyinchalik qonunchilikda belgilangan tartibda boshqa talabgorlarga tanlov asosida beriladi. 24. Fermer xoʻjaligini tugatishda mulk huquqi bilan unga qarashli boʻlgan imoratlar, inshootlar yoki ekinlar joylashgan yer maydonini olib qoʻyishga faqat qonunchilikda belgilangan hollarda va tartibda yoʻl qoʻyiladi. Tuman (shahar) hokimining qarori asosida mulkdorga olib qoʻyilgan mol-mulkka teng qiymatli mol-mulk berish va uning koʻrgan zararlarini qoplash, yer uchastkasida sarflangan xarajatlar yoki mulk huquqi bekor qilinishi tufayli yetkazilgan zararning oʻrnini toʻliq hajmda qoplash tegishli yer maydonini uni uzoq muddatli ijaraga berish tanlovi natijalari asosida olgan fermer xoʻjaligi, boshqa qishloq xoʻjaligi tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi. Bunda tuman (shahar) hokimining yer maydonini uzoq muddatli ijaraga berish haqidagi qarori yetkazilgan zarar summasi yoki yer uchastkasida sarflangan xarajatlar qiymati tegishli qishloq xoʻjaligi tashkilotining bankdagi hisobvaragʻida koʻringandan yoki qishloq xoʻjaligi tashkilotiga boshqa shaklda toʻliq qoplab berilgandan soʻng qabul qilinadi. 25. Fermer xoʻjaligi tomonidan shartnoma intizomining buzilishi va xoʻjalik faoliyatining samarasiz yuritilishi aniqlangan holatlar asosida fermer xoʻjaligi yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish ushbu Nizomning 2-ilovasiga muvofiq sxema boʻyicha amalga oshiriladi. 26. Tugatilayotgan fermer xoʻjaligining qarzlarini toʻlash qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 27. Fermer xoʻjaligi ixtiyoriylik asosida tugatilganda uning qarzlarini toʻlash tugatuvchi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik subyektlarini ixtiyoriy tugatish va ularning faoliyatini toʻxtatish tartibini takomillashtirish toʻgʻrisida” 2007-yil 27-apreldagi PQ-630-son qarori bilan tasdiqlangan Tadbirkorlik subyektlarini ixtiyoriy tugatish va ularning faoliyatini toʻxtatish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq amalga oshiriladi. 28. Kreditorlarning talablarini toʻliq qondirishning imkoni yoʻqligi aniqlangan taqdirda, tugatuvchi fermer xoʻjaligini bankrot deb topish toʻgʻrisidagi ariza bilan iqtisodiy sudga murojaat qilishi shart. Fermer xoʻjaligi bankrot deb topilgan vaqtdan boshlab ixtiyoriy tugatish toʻxtatiladi va bundan keyingi tartibot toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi. 29. Tugatilayotgan fermer xoʻjaligining mablagʻlari va mol-mulki yetarli boʻlmagan taqdirda, uning budjetga va budjetdan tashqari jamgʻarmalarga majburiy toʻlovlar boʻyicha toʻlanmagan qarzlari davlat soliq xizmati organlari tomonidan umidsiz soliq qarzlarini hisobdan chiqarish uchun belgilangan tartibda hisobdan chiqariladi. 30. Qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda, soliqlar va majburiy toʻlovlar boʻyicha toʻlanmagan qarzlarning paydo boʻlishiga yoʻl qoʻygan tugatilayotgan fermer xoʻjaligining mansabdor shaxslariga nisbatan materiallar davlat soliq xizmati organlari va budjetdan tashqari jamgʻarmalar tomonidan aybdor shaxslarni qonunda belgilangan javobgarlikka tortish va davlatga yetkazilgan moddiy zararni qoplash uchun huquqni muhofaza qilish organlariga beriladi. 31. Ushbu Nizomda tartibga solinmagan masalalar, shuningdek uni qoʻllashda yuzaga keladigan kelishmovchiliklar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi. 32. Mazkur Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javob beradilar.