Sifati tegishli darajada boʻlmagan mahsulot (tovar)larni yetkazib berish bilan bogʻliq nizolarni hal etish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida
(resolution, 2018-05-19)

Tegishli darajada sifatli boʻlmagan mahsulot (tovar)larni yetkazib berish bilan bogʻliq boʻlgan ishlar boʻyicha sud amaliyotining bir xilligini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi: 1. Sifati tegishli darajada boʻlmagan mahsulot (tovar)larni yetkazib berish bilan bogʻliq boʻlgan nizolarni hal qilishda iqtisodiy sudlar Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi), “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni (bundan buyon matnda Qonun deb yuritiladi) va boshqa qonun hujjatlarini qoʻllashi lozim. 2. Tegishli darajada sifatli boʻlmagan mahsulot (tovar)larni yetkazib berish deb, sifatsiz, nostandart va but boʻlmagan mahsulot (tovar)larni yetkazib berish anglanilishi sudlarga tushuntirilsin. Toʻliq yoki jiddiy qayta ishlovsiz, vazifasiga muvofiq foydalanilishi mumkin boʻlmagan mahsulot (tovar) sifatsiz deb tan olinishi lozim. Belgilangan tartibda tasdiqlangan standartlar va metrologiya qoidalari, texnik shartlar va namunalar (etalonlar)ga xilof ravishda chiqarilgan mahsulot (tovar), bunday mahsulot (tovar) belgilangan maqsadlarda foydalanilishi mumkinligi yoki mumkin emasligidan qatʼi nazar, nostandart hisoblanadi. Standartlar, texnik shartlar, namunalar (etalonlar) bilan nazarda tutilgan ayrim detallarsiz, ehtiyot qismlarsiz va boshqa elementlarsiz chiqarilgan mahsulot (tovar) butlanmagan mahsulot (tovar) hisoblanadi. 3. FKning 446-moddasiga asosan sotib oluvchi (oluvchi) shartnomaga muvofiq yetkazib berilgan tovarlarning qabul qilinishini taʼminlaydigan barcha zarur harakatlarni amalga oshirishi lozim. Sotib oluvchi (oluvchi) oʻzi qabul qilgan tovarni qonun hujjatlarida, mahsulot yetkazib berish shartnomasida yoki ish muomalasi odatlarida belgilangan muddatda koʻzdan kechirishi lozim. Sotib oluvchi (oluvchi) xuddi shu muddatda qabul qilingan tovarlarning miqdori va sifatini qonun hujjatlarida, mahsulot yetkazib berish shartnomasida yoki ish muomalasi odatlarida belgilangan tartibda tekshirishi va tovarning aniqlangan nomuvofiqliklari va kamchiliklari toʻgʻrisida tovar yetkazib beruvchini darhol yozma ravishda xabardor qilishi lozim. Yetkazib berilgan tovarlar transport tashkilotidan olingan taqdirda sotib oluvchi (oluvchi) tovarlarning transport va yuk hujjatlarida koʻrsatilgan maʼlumotlarga muvofiqligini tekshirishi, shuningdek, bu tovarlarni transport tashkilotidan belgilangan qoidalarga rioya etgan holda qabul qilishi lozim. 4. Sotib oluvchiga sifati tegishli darajada boʻlmagan tovar sotilganida, agar uning kamchiliklari shartnoma tuzish paytida maʼlum qilinmagan boʻlsa, FKning 434-moddasiga binoan sotib oluvchi oʻz xohishiga koʻra: xuddi shu markadagi (modeldagi, artikuldagi) sifati tegishli darajada boʻlgan tovarga almashtirishni; xarid narxini tegishincha qayta hisoblagan holda boshqa markadagi (modeldagi, artikuldagi) sifati tegishli darajada boʻlgan tovarga almashtirishni; tovarning kamchiliklarini tekinga bartaraf etishni yoki sotib oluvchi yoxud uchinchi shaxs tomonidan tovarning kamchiliklarini bartaraf etish uchun qilingan xarajatlar qoplanishini; xarid narxini mutanosib ravishda kamaytirishni; koʻrilgan zarar oʻrnini qoplagan holda shartnoma bekor qilinishini talab qilish huquqiga ega. 5. Sudlarning eʼtibori Qonunning 26 va 27-moddalarida nazarda tutilgan sifati, assortimenti va navi lozim darajada boʻlmagan tovarlarni, shuningdek but boʻlmagan tovarlarni yetkazib berganlik uchun javobgarlik choralari mazkur Qonunning 24-moddasiga muvofiq, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqa tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, qoʻllanilishiga qaratilsin. 6. Sudlar shuni hisobga olishlari lozimki, Qonunning 26-moddasiga muvofiq, agar yetkazib berilgan tovarlar sifati, assortimenti va navi boʻyicha standartlar, texnik shartlar, namunalarga (etalonlarga), qonun hujjatlarida yoki xoʻjalik shartnomasida belgilangan boshqa majburiy shartlarga mos kelmasa, sotib oluvchi tovarlarni qabul qilish hamda ularning haqini toʻlashni rad etib, yetkazib beruvchidan sifati, assortimenti va navi lozim darajada boʻlmagan tovarlar qiymatining 20 foizi miqdorida jarima undirib olishga, agar tovarlar haqi toʻlab qoʻyilgan boʻlsa, toʻlangan summani belgilangan tartibda qaytarishni talab qilishga haqlidir. Sifati, assortimenti va navi lozim darajada boʻlmagan tovarlar yetkazib berganlik uchun jarima yetkazib beruvchidan akseptsiz tartibda undirib olinadi. Jarimani undirish toʻgʻrisidagi toʻlov talabnomasi bank muassasasiga tovarlarning sifati, assortimenti va navi lozim darajada emasligi toʻgʻrisidagi dalolatnoma tuzilgandan keyin oʻn kun ichida taqdim etiladi. Jarimani undirish toʻgʻrisidagi toʻlov talabnomasi belgilangan oʻn kunlik muddatni buzgan holda taqdim etilgan hollarda, jarimani undirish belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 7. But boʻlmagan tovarlar yetkazib berilgan taqdirda sotib oluvchi Qonunning 27-moddasiga koʻra: tovarlarni butlab berishni talab qilishga haqli. Yetkazib beruvchi sotib oluvchining talabini olgan paytdan boshlab, agar taraflarning kelishuvida oʻzga muddat belgilangan boʻlmasa, oʻn besh kunlik muddat ichida tovarlarni butlab berishi shart; bundan buyon tovarlar butlab berilgunga qadar ularning haqini toʻlashdan bosh tortishga, agar tovarlarning haqi toʻlab qoʻyilgan boʻlsa, belgilangan tartibda toʻlangan summalar qaytarilishini talab qilishga haqli; yetishmayotgan qismlar qiymatini qoʻshgan holda, yetkazib beruvchidan but boʻlmagan tovarlar qiymatining 20 foizi miqdorida jarima undirishga haqli. Tovarlarni yetkazib beruvchi belgilangan muddatda tovarlarni butlab bermasa, sotib oluvchi but boʻlmagan tovarlarni qaytarib berishga hamda but boʻlmagan tovarlarni but tovarlarga almashtirishni talab qilishga haqlidir. 8. Daʼvogar sifatsiz yoki but boʻlmagan mahsulot (tovar)larning yetkazib berilishidan kelib chiquvchi talablarni va boshqa asoslardan (masalan, kamomaddan, narxlardagi tafovutdan) kelib chiquvchi talablarni, bu talablar ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi)ning bitta hisob-kitob hujjati boʻyicha mahsulot yetkazib berishi bilan bogʻliq boʻlgan hollarda, bitta daʼvo arizasida birlashtirishga haqli. 9. Tegishli darajada sifatli boʻlmagan mahsulot (tovar)larning yetkazib berilishi bilan bogʻliq boʻlgan daʼvo talablarini asoslash uchun daʼvo arizasiga quyidagi hujjatlar ilova qilinadi: IPKning 151-moddasida nazarda tutilgan hujjatlar; mahsulot (tovar)lar yetkazib berish nazarda tutilgan shartnoma, bitim, kontrakt yoki qayd etib oʻtilgan hujjatlardan tasdiqlangan nusxa; ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi)dan olingan, yetkazib berilgan mahsulot (tovar)lar sifatini tasdiqlovchi hujjat (pasport, sertifikat, sifat toʻgʻrisida guvohnoma va h.k.); yetkazib berilgan mahsulot (tovar)larning sifati va butligi (komplektligi) standartlar, texnik shartlar, namunalar (etalonlar)ga, shuningdek shartnomada nazarda tutilgan talablarga nomuvofiqligini belgilovchi dalolatnoma; tijorat dalolatnomasi, agar transportda amal qiluvchi qoidalarga muvofiq ana shunday dalolatnoma tuzilgan boʻlsa; qayta tekshirish dalolatnomasi, agar ishlab chiqaruvchi tomonidan unga qaytarilgan mahsulot (tovar)lar belgilangan tartibda qayta tekshirishdan oʻtkazilgan boʻlsa va bu qayta tekshirish dalolatnomasi daʼvogarda boʻlsa; zarur hollarda — yetkazib berilgan mahsulot (tovar) muvofiq kelishi kerak boʻlgan standartlar yoki texnik shartlar yoxud ulardan tasdiqlangan koʻchirmalar, namunalar olish dalolatnomasi va laboratoriya tahlillari; toʻlov talabnoma-topshirigʻi, akkreditiv, yetkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi)ning pattasi yoki uning tegishli tartibda tasdiqlangan nusxasi; daʼvo summasining asosli hisob-kitobi; mahsulot (tovar)lar narxi tushirilganda yoki ular sifati boʻyicha pastroq toifaga oʻtkazilganda — ularning haqiqatda olingan sort — sifat boʻyicha kirim qilinganligini tasdiqlovchi hujjatlar; mahsulot (tovar)larni temir yoʻl, suv yoki havo transporti bilan yetkazib berishda — transport yuk xati (konosament), mahsulot (tovar)larni avtomobil transportida yetkazib berishda — tovar-transport yuk xati yoki qayd etib oʻtilgan hujjatlarning tegishli tartibda tasdiqlangan nusxalari; oluvchi — korxona jamoatchilik vakiliga yoki boshqa korxona vakiliga berilgan guvohnoma Ishlab chiqarish-texnik maqsadlarga moʻljallangan mahsulotlar va xalq isteʼmoli tovarlarini sifati boʻyicha qabul qilish tartibi toʻgʻrisidagi Yoʻriqnomaga mos holda berilgan boʻlib, agar u mahsulot (tovar)larni qabul qilib olishda qatnashgan va shartnoma shartlariga koʻra mahsulot (tovar)ni qabul qilib olish ham mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim boʻlsa; ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi) yoki boshqa tashkilotlarning vakilini mahsulot (tovar)larning sifati yoki butligini tekshirishda va dalolatnoma tuzishda qatnashish uchun chaqirish toʻgʻrisidagi xat, telegramma yoki telefonogrammaning nusxasi, agar bunday chaqirish qayd etilgan Yoʻriqnomada, tomonlar uchun majburiy boʻlgan qoidalarda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa. Daʼvo savdo korxonasi tomonidan berilgan boʻlsa, qayd etib oʻtilgan hujjatlardan tashqari, u: narx pasaytirilishining isteʼmolchiga maʼlum qilinganligi toʻgʻrisidagi dalillarni; tez buziladigan sifatsiz mahsulot (tovar)larning qayta baholanganligi yoki yoʻq qilinganligi toʻgʻrisidagi dalillarni; mahsulot (tovar)larning ular oʻtkazilgan sort (sifat)dagi narx boʻyicha sotilganligi yoki ularning qayta baholanganligi toʻgʻrisida korxona rahbari va bosh hisobchisi tomonidan imzolangan maʼlumotnomani; agar mahsulot (tovar)lar hali sotilmagan boʻlsa, koʻrsatilgan mansabdor shaxslar tomonidan imzolangan mahsulot (tovar)larning tegishli sort (sifat)ga qayta markirovka qilinganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani; tez buziladigan sifatsiz mahsulotni yoʻq qilinganligi toʻgʻrisida belgilangan tartibda tuzilgan dalolatnomani yoki shu dalolatnomaning tasdiqlangan nusxasini taqdim etishi shart. 10. Mahsulot (tovar)larning tegishli darajada sifatli boʻlmaganligi sababli qiymatini toʻlashni toʻla yoki qisman rad etganligi yuzasidan savdo korxonasiga nisbatan daʼvo berilganda, sud bunday rad etishning asosliligini tekshirishi lozim. Savdo korxonasining ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi, sotuvchi)ga nisbatan mahsulot (tovar)larning kafolat muddati tamom boʻlishidan oldinroq ishdan chiqqan va xaridor tomonidan savdo tarmogʻiga qaytarilgan mahsulot (tovar)larning qiymatini undirish bilan bogʻliq daʼvolari taqdim etilganda, sudlar kafolatli tuzatishni amalga oshiradigan maishiy xizmat koʻrsatish korxonalarining maʼlumotnomalari mavjudligini tekshirishlari lozim. Sotib oluvchi (oluvchi)ning mahsulot (tovar)larning kamchiliklarini beminnat bartaraf qilish yoki ularni bartaraf etish bilan bogʻliq xarajatlarni qoplash haqidagi talablari qanoatlantirilgan taqdirda, savdo korxonasining tovar ishlab chiqaruvchiga nisbatan qaytarma talab qilish (regress) huquqi yuzaga keladi. 11. Oluvchi korxona transport organidan yuklarni qabul qilib olishda transportda amal qiluvchi yuk tashish qoidalariga muvofiq tashish paytida yukning saqlanishi taʼminlanganligini tekshirishi shart. Mazkur toifadagi nizolarni hal etishda iqtisodiy sud transport tashkilotlaridan yukni qabul qilib olishning belgilangan qoidalariga rioya qilinganligani tekshiradi, tijorat dalolatnomalariga, tashish paytida mahsulot (tovar)lar sifatining saqlanishi taʼminlanganligi yoki taʼminlanmaganligidan dalolat beruvchi boshqa hujjatlarga huquqiy baho beradi. 12. Ishdagi mavjud hujjatlar, shu jumladan ekspertiza, ilmiy-tadqiqot institutlari, vazirlik va idoralarning xulosalari sud tomonidan tanqidiy baholanishi kerak. Sud, xususan, mahsulot (tovar)larni sifat va butligi boʻyicha qabul qilib olishda, shu jumladan mahsulot (tovar)larning sifati va butligini tekshirishda ishtirok etgan shaxslar tomonidan mahsulotdan namuna olishda sinov uslublarida, shuningdek ish boʻyicha tomonlar oʻrtasida kelib chiqqan kelishmovchiliklar mohiyati yuzasidan xulosa bergan shaxslar tomonidan standartlar, texnik shartlar, boshqa normativ-texnik hujjatlar talablariga rioya qilinganligini tekshiradi. 13. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, mahsulot (tovar)larning sifatini tanlab tekshirish natijalari, agar bunday tekshirish sotib oluvchi (oluvchi) tomonidan standartlar, texnik shartlar va tomonlar uchun majburiy boʻlgan boshqa qoidalar yoki shartnoma asosida va belgilangan tartibga rioya qilingan holda amalga oshirilgan boʻlsa, butun turkumga taalluqli boʻladi. Qolgan hollarda tanlab tekshirishning natijalari yetkazib berilgan butun turkumga tatbiq etilmaydi va faqat mahsulot (tovar)larning tekshirilgan qismiga nisbatan qoʻllanilishi mumkin. 14. Agar standartlar, texnik shartlar va shartnoma bilan mahsulot (tovar)larning sifati va butligi boʻyicha, shuningdek mahsulot (tovar)lar oʻralgan idishlarni qabul qilish tartibi kelishilgan boʻlsa, sotib oluvchi (oluvchi) ushbu hujjatlarda nazarda tutilgan barcha talablarni aniq bajarishi shart. 15. Daʼvo muddati sotib oluvchi (oluvchi) tomonidan unga yetkazib berilgan mahsulot (tovar)larning kamchiliklari yoki but emasligi belgilangan tartibda aniqlangan kundan boshlab hisoblanadi. Yetkazib berilgan mahsulotning tegishli darajada sifatga ega emasligini yoki but emasligini belgilovchi dalolatnoma oʻz vaqtida tuzilmagan hollarda, daʼvo muddati dalolatnoma tuzilishi kerak boʻlgan kundan boshlab hisoblanishi lozim. Agar mahsulot (tovar)larning ishlab chiqaruvchisi boʻlmagan yetkazib beruvchi sotib oluvchi (oluvchi)ga yuklab joʻnatishdan oldin mahsulot (tovar)larning sifati yoki butligini yalpi yoki tanlab (qisman) tekshirishi shart boʻlgan boʻlsa, yetkazib beruvchi tomonidan joʻnatilgan mahsulot (tovar)larning tegishli darajada sifatga ega emasligi yoki butligi bilan bogʻliq sotib oluvchi (oluvchi)ning ishlab chiqaruvchiga nisbatan daʼvosi uchun daʼvo muddati tegishli darajada sifatga ega boʻlmagan yoki but boʻlmagan mahsulot (tovar)lar haqidagi dalolatnoma joʻnatuvchi tomonidan tuzilishi kerak boʻlgan kundan boshlab hisoblanadi. Agar tegishli darajada sifatli boʻlmagan yoki but boʻlmagan mahsulot (tovar)larning yetkazib berilishi yuzasidan sotib oluvchi (oluvchi) tomonidan yetkazib beruvchiga daʼvo qilinsa, daʼvo muddati yetkazib berilgan mahsulotning tegishli darajada sifatli boʻlmaganligini yoki but boʻlmaganligini aniqlaydigan dalolatnoma sotib oluvchi (oluvchi) tomonidan tegishli tartibda tuzilgan yoki tuzilishi lozim boʻlgan kundan boshlab hisoblanadi. Qachonki, mahsulotning ishlab chiqaruvchisi boʻlmagan yetkazib beruvchi uning uchun belgilangan tartibga muvofiq oʻz omborida ishlab chiqaruvchidan olingan mahsulot (tovar)larning sifatini yoki butligini tekshirishga majbur boʻlmasa, sotib oluvchi (oluvchi) tomonidan ishlab chiqaruvchiga ham, yetkazib beruvchiga ham daʼvo qilishi uchun daʼvo muddati mazkur bandning birinchi xatboshisida nazarda tutilgan tartibda hisoblanadi. 16. Sotib oluvchi-fuqarolar tomonidan tovarlarning kafolatli taʼmirini amalga oshiradigan maishiy xizmat koʻrsatish korxonalarining maʼlumotnomalari asosida tovarlarning qaytarilishi bilan bogʻliq boʻlgan savdo korxonalarining daʼvolari boʻyicha daʼvo qilish muddati sotib oluvchi-fuqaroning savdo korxonasiga belgilangan tartibda maʼlumotnomani ilova qilib murojaat qilgan kundan boshlab hisoblanadi. 17. Regress tartibida daʼvo qilish muddati daʼvogar tegishli mablagʻlarni uchinchi shaxsga oʻtkazish yuzasidan bankka topshiriqnoma bergan kunidan yoki tan olingan mablagʻni oʻtkazish uchun topshiriq berilmagan boʻlsa, eʼtirozning tan olingan kunidan yoki regress daʼvoni taqdim etish uchun asos boʻlgan iqtisodiy sudning qarorini olgan kunidan yoxud tegishli mablagʻni akseptsiz (soʻzsiz) tartibda hisobdan oʻchirish toʻgʻrisidagi bankning xabarnomasi olingan kundan boshlab hisoblanadi. 18. Agar sotib oluvchining yetkazib beruvchiga nisbatan yaroqsiz deb topilgan va yetkazib beruvchiga qaytarilgan mahsulot (tovar)lar qiymatini qaytarish toʻgʻrisidagi daʼvosini hal etishda mahsulot (tovar)larning asossiz ravishda yaroqsiz deb topilganligi aniqlansa, sud berilgan daʼvoni qanoatlantirishni rad eta turib, aynan shu qaror bilan sotib oluvchining zimmasiga unga tegishli boʻlgan va yetkazib beruvchining masʼul saqlanishida boʻlgan mahsulot (tovar)larni muayyan muddatda tasarruf etish majburiyatini yuklaydi. 19. Yetkazib beruvchi sotib oluvchining farmoyishini bajarishdan bosh tortgan holda. sotib oluvchi daʼvo muddati davomida mahsulot (tovar)lar uchun toʻlangan summani qaytarish toʻgʻrisida yetkazib beruvchiga nisbatan daʼvo qoʻzgʻatishga haqlidir. Bu muddat mahsulot (tovar)lar sotib oluvchi tomonidan yetkazib beruvchiga qaytarib berilgan kundan boshlab hisoblanadi. 20. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining 1993-yil 3-iyundagi “Sifati lozim darajada boʻlmagan mahsulotlar (tovarlar) yetkazib berish bilan bogʻliq nizolarni hal qilish tartibi toʻgʻrisida”gi 18-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.