XODIMLARGA ULARNING MEHNAT VAZIFALARINI BAJARISH BILAN BOGʻLIQ HOLDA JAROHATLANISHI, KASB KASALLIKLARIGA CHALINISHI YOKI SALOMATLIKNING BOSHQA XIL SHIKASTLANISHI TUFAYLI YETKAZILGAN ZARARNI TOʻLASH QOIDALARINI TASDIQLASH TOʻGʻRISIDA
(resolution, 2025-09-17)

“Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida” 2000-yil 12-iyuldagi 267-son qarorini bajarish yuzasidan Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash qoidalari 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Belgilab qoʻyilsinki, qayta tashkil etilgan yoki tugatilgan qishloq xoʻjaligi kooperativlari (shirkat xoʻjaliklari), fermer va dehqon xoʻjaliklarining xodimning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash boʻyicha mazkur qaror qabul qilingungacha boʻlgan qarzlari Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlari hisobiga belgilangan tartibda toʻlanadi. 3. Vazirliklar, idoralar, mulkchilik va ishlab chiqarish shakllaridan qatʼi nazar, xoʻjalik yurituvchi subyektlar mazkur Qoidalarning oʻz tarkibiy boʻlinmalari va tuzilmalariga yetkazilishini, shuningdek ularning toʻgʻri qoʻllanishini taʼminlasinlar. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 2-ilovaga muvofiq baʼzi qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin va ayrim qarorlariga qoʻshimchalar kiritilsin. 5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining birinchi oʻrinbosari R.S. Azimov zimmasiga yuklansin. 1. Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi* tufayli yetkazilgan zararni toʻlash boʻyicha munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, boshqa normativ-huquqiy hujjatlar, shuningdek mazkur Qoidalar bilan tartibga solinadi. Mazkur Qoidalarning amal qilishi Oʻzbekiston Respublikasi Hududida joylashgan yollanma mehnatdan foydalanayotgan ish beruvchilarga, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Hududida mehnat shartnomasi boʻyicha ishlagan yoki ishlayotgan hamda mehnat jarohati olgan xodimlarga joriy etiladi. 2. Ish beruvchi ish beruvchining hududida va uning tashqarisida, shuningdek ish beruvchi bergan transportda ishga kelish yoki ishdan ketish vaqtida xodimning sogʻligiga mehnat jarohati bilan yetkazilgan zarar uchun moddiy javobgar boʻladi. Ish beruvchi, mehnat jarohati yoki boshqa mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq ravishda xodim sogʻligiga yetkazilgan zararni, agar u yetkazilgan zarar uchun oʻzining aybdor emasligini isbot qila olmasa, xodimga yetkazilgan zararni toʻlashi shart. 3. Ish beruvchi tomonidan ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy-texnik, sanitariya-gigiyena va davolash-profilaktika choralari hamda sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitlari yaratish tadbirlari taʼminlanmaganligi (mehnatni muhofaza qilish, texnika xavfsizligi, sanoat sanitariyasi qoidalari va shu kabilarga rioya qilmaslik) tufayli olingan mehnat jarohati uning aybi bilan sodir etilgan deb hisoblanadi. 4. Quyidagi hujjatlar mehnat jarohati uchun ish beruvchining aybdorligini yoki javobgarligini isbotlovchi dalil boʻlishi mumkin: baxtsiz hodisani maxsus tekshirish dalolatnomasi; baxtsiz hodisa va ishlab chiqarishda sogʻliqqa yetkazilgan boshqa xil shikastlar toʻgʻrisida dalolatnoma; sud qarori; mehnatni muhofaza qilish va mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishini, sogʻliqqa yetkazilgan zarar sabablarini nazorat qilishni amalga oshiruvchi davlat mehnat texnika inspektori yoxud boshqa mansabdor shaxslar (organlar)ning xulosasi; kasb kasalligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa; aybdor shaxslarga maʼmuriy yoki intizomiy jazo berish toʻgʻrisidagi qaror; kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki korxona xodimlarining boshqa vakolatli organi qarori. Kelishmovchilik paydo boʻlganda yoki ish beruvchi zararni toʻlashni rad etganda, ushbu masala qonunchilikda belgilangan tartibda sud tomonidan hal qilinadi. Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va xodimlar sogʻligiga yetkazilgan boshqa shikastlarni tekshirish va hisobga olish tartibi Hukumat tomonidan belgilanadi. 5. Jabrlanuvchining qoʻpol ehtiyotsizligi zararning kelib chiqishiga yoki uning koʻpayishiga sabab boʻlgan taqdirda, zararning toʻlov miqdori summasi jabrlanuvchining aybiga qarab kamayishi mumkin, lekin kamayish ellik foizdan koʻp boʻlmasligi lozim. Jabrlanuvchining qoʻpol ehtiyotsizligi tufayli hamda ish beruvchining aybi boʻlmagan hollarda, ish beruvchining javobgarligi, aybidan qatʼi nazar (yaʼni uning mehnat vazifalarini bajarishda yuqori xavfli manbalar tomonidan xodim sogʻligiga yetkazilgan zarar), zararni toʻlash summasi jabrlanuvchining aybdorligi darajasiga qarab kamayishi ham mumkin, lekin kamayish ellik foizdan koʻp boʻlmasligi lozim. Bunda zararni toʻlashdan bosh tortishga yoʻl qoʻyilmaydi. Jabrlanuvchining aybdorligi darajasi korxona, muassasa, tashkilot kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakolatli organi qarori bilan, mazkur masala boʻyicha kelishmovchilik paydo boʻlganda esa — sud tomonidan belgilanadi. Zararni toʻlashning qoʻshimcha turlariga, bir yoʻla nafaqa toʻlashga, shuningdek boquvchisining vafoti tufayli yetkazilgan zarar toʻlovlariga nisbatan aralash javobgarlik qoʻllanilmaydi. 6. Jabrlanuvchining mehnat jarohati tufayli kasbiy mehnat layoqatining yoʻqotilish darajasi Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi (TIEK) tomonidan belgilanadi. Kasbiy mehnat layoqatining yoʻqotilish darajasini belgilash bilan bir vaqtda, TIEK asoslari mavjud boʻlganda, nogironlikning tegishli guruhi belgilanadi hamda jabrlanuvchining qoʻshimcha yordam turlariga boʻlgan muhtojligi aniqlanadi. 7. Mazkur Qoidalarga muvofiq zararni toʻlash uchun zarur boʻlgan pul summasi, qoʻshimcha xarajatlarni qoplash hamda bir yoʻla toʻlanadigan nafaqa miqdori jamoa shartnomasi (bitimlari) asosida oshirilishi mumkin. 8. Belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori* oshirilganda, sogʻliqning shikastlanishi bilan bogʻliq zarar yoki boquvchisining vafoti bilan bogʻliq ravishda beriladigan yoʻqotilgan ish haqi, boshqa toʻlovlarni qoplash summasi mehnatga haq toʻlashning belgilangan eng kam miqdorining oshirilgan summasiga mutanosib ravishda koʻpaytiriladi. 9. Mehnat jarohati olgandan keyin mehnat munosabatlarini toʻxtatish zararni toʻlashdan ozod qilmaydi. 10. Quyidagilar jabrlanuvchiga yetkazilgan zararni toʻlashda summani toʻlash manbalari hisoblanadi: budjet tashkilotlari va muassasalari uchun — qonunchilikka muvofiq davlat budjeti mablagʻlari; boshqa ish beruvchilar uchun — oʻz mablagʻlari. 11. Xodimga jarohat yoki sogʻligʻiga boshqa shikast yetkazilganda jabrlanuvchining olgan yoxud olishi mumkin boʻlgan yoʻqotgan ish haqi (daromadi) toʻlanadi. Zarar har oyda jabrlanuvchining kasbiy mehnat faoliyatini yoʻqotish darajasiga tegishli ravishda mehnat jarohati olgunga qadar uning oʻrtacha oylik ish haqiga foizlarda, sogʻligiga shikast yetkazilishi sababli qilingan qoʻshimcha xarajatlar kompensatsiyalarda, shuningdek belgilangan hollarda bir martalik nafaqalar toʻlashda qoplanadi. Ish haqi yoki uning bir qismi toʻlanayotganda, jarohat olishi tufayli tayinlangan nogironlik pensiyalari, shuningdek mehnat jarohati olgunga qadar va undan keyin tayinlangan pensiyalar, nafaqalar va boshqa shunga oʻxshash toʻlovlarning boshqa turlari yetkazilgan zararni toʻlashda hisobga olinmaydi. Shuningdek jabrlanuvchining jarohat olgandan keyingi ish haqi ham zararni toʻlashda hisobga olinmaydi. Bunda jabrlanuvchilarga — mehnat jarohati boʻyicha nogironligi boʻlgan shaxslarga zararni toʻlash miqdori belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorining ellik foizidan kam boʻlishi mumkin emas. 12. Jabrlanuvchining yoʻqotgan ish haqi tarkibiga: ham asosiy, ham daromad soligʻi undiriladigan oʻrindoshlik ish joyi boʻyicha mehnat va fuqarolik-huquqiy shartnomalar boʻyicha barcha mehnat haqi turlari; tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan daromadi (soliq inspeksiyasi maʼlumotlari asosida); mualliflik haqi; vaqtinchalik mehnatga layoqatsizligi hamda homiladorlik va tugʻuruq taʼtillari davri uchun toʻlangan nafaqalar kiritiladi. Barcha ish haqi turlari soliqlar ushlab qolingunga qadar hisoblangan summalarda hisobga olinadi. Oʻqish davrida toʻlanadigan stipendiya (zararni qoplash toʻgʻrisida murojaat qiluvchining xohishiga koʻra) ish haqiga tenglashtiriladi. 13. Jabrlanuvchining yoʻqotgan ish haqi tarkibiga quyidagilar kiritilmaydi: yuridik shaxslarning ustav fondlaridagi qoʻyilmalari yoki paylari boʻyicha ular tomonidan olinadigan dividendlar va foizlar, shuningdek qimmatli qogʻozlar boʻyicha daromadlari; bir martalik tusdagi toʻlovlar (foydalanilmagan taʼtil uchun pul kompensatsiyalari, mehnat shartnomasi toʻxtatilganda beriladigan yordam nafaqalari). 14. Oʻrtacha oylik ish haqi mehnat jarohati olish yoki mehnat jarohati tufayli mehnatga layoqatsizlikdan yoxud mehnatga layoqat darajasi pasayishidan (fuqaroning tanlovi boʻyicha) oldingi oxirgi oʻn ikki oy mobaynidagi ish (xizmat, muddatli harbiy xizmatdan tashqari) boʻyicha aniqlanadi. Kasb kasalligiga chalingan taqdirda oʻrtacha oylik ish haqi ham bunday kasallikka sabab boʻlgan ishni toʻxtatishdan oldingi oxirgi oʻn ikki oy boʻyicha belgilanishi mumkin. Oʻrtacha oylik ish haqi hisoblab chiqariladigan oylar sonidan (fuqaroning xohishiga koʻra) ish oyning birinchi kunidan boshlanmaganligi yoki toʻxtatilmaganligi munosabati bilan toʻliqsiz ish oylari hamda uch yoshgacha boʻlgan bolani parvarish qilish munosabati bilan beriladigan taʼtil oylari (shu jumladan, toʻliq boʻlmagan oylar), shuningdek xodim nogironligi boʻlgan shaxs hisoblangan yoki mehnat jarohati tufayli yetkazilgan zarar toʻlovini olib kelgan, I guruh nogironligi boʻlgan shaxs, 18 yoshgacha nogironligi boʻlgan bolani yoki davolash muassasasining oʻzganing parvarishiga muhtojlik haqidagi xulosasiga koʻra qariyalarni parvarish qilish mobaynidagi ish vaqti chiqarib tashlanadi. Bunda chiqarib tashlangan oylar bevosita boshqa oldingi oylar bilan almashtiriladi yoki ularni almashtirish imkoni boʻlmaganda hisoblashdan chiqarib tashlanadi. Bunday almashtirish, jarohatlanishdan yoki kasb kasalligiga chalinishdan oldingi ish joyidan qatʼi nazar, oxirgi ikki yil doirasida amalga oshiriladi. 15. Oʻn ikki oydagi ish uchun oʻrtacha oylik ish haqi mazkur Qoidalarning 14-bandida koʻrsatilgan ish haqining umumiy summasini oʻn ikkiga boʻlish yoʻli bilan hisoblab chiqariladi. Jabrlanuvchi zarar yetkazilgan vaqtda oʻn ikki oydan kam ishlagan taqdirda, oʻrtacha oylik ish haqi haqiqatda ishlagan umumiy ish haqini ishlagan oylar soniga boʻlish yoʻli bilan hisoblab chiqariladi. Ish davri toʻliq oydan kam vaqtni tashkil qilgan taqdirda, zararni toʻlash miqdori shartli oylik ish haqi (daromad) miqdoridan kelib chiqqan holda hisoblab chiqiladi. U quyidagi tartibda aniqlanadi: butun ishlangan vaqt davomida olingan ish haqi (daromad) kunlar soniga boʻlinadi, hosil boʻlgan summa bir yil uchun oʻrta hisobda hisoblab chiqilgan bir oydagi ish kunlari soniga koʻpaytiriladi. Haqiqiy ish haqi miqdori toʻgʻrisidagi hujjatlarni olish imkoniyati boʻlmagan taqdirda zararni toʻlash miqdori zararni toʻlash toʻgʻrisida murojaat qilingan vaqtda belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kelib chiqqan holda hisoblab chiqiladi. Jabrlanuvchining oʻrtacha oylik ish haqi miqdori mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan koʻp boʻlmagan hollarda ham yetkazilgan zararni toʻlash miqdori xuddi shu tartibda hisoblab chiqiladi. 16. Voyaga yetmaganlar mehnat jarohati olgan taqdirda, zarar uning ish haqi (daromadi) miqdoridan kelib chiqqan holda, ammo qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorining besh baravaridan kam boʻlmagan miqdorda toʻlanadi. 17. Agar bir ish beruvchida ishlangan davrda mehnat jarohati takroran olingan taqdirda oʻrtacha oylik ish haqi jabrlanuvchining xohishiga koʻra birinchi yoki takroriy mehnat jarohati olingandan ilgarigi tegishli davrlar boʻyicha hisoblab chiqiladi. Zararni toʻlash miqdori kasbga doir mehnatga layoqatsizlikning umumiy foiziga qarab hisoblab chiqiladi. Agar mehnat jarohatlari turli ish beruvchilarda ishlaganda olingan boʻlsa, u holda zararning toʻlov miqdorini aniqlash har bir ish beruvchi tomonidan, tegishli mehnat jarohati boʻyicha kasbga doir mehnatga layoqatsizlik foiziga qarab alohida amalga oshiriladi. 18. Chet ellarda ishlagan xodimlarning oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi) chet elda ishlaganlik uchun toʻlovlarni chiqarib tashlagan va mazkur Qoidalarning 8-bandini hisobga olgan holda umumiy asoslarda hisoblab chiqiladi. 19. Ishlab chiqarish taʼlimini (amaliy mashgʻulotni) oʻtash davrida mehnat jarohati olgan fuqarolarning oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi) jabrlanuvchining qaysi kasb (mutaxassislik) boʻyicha oʻqiganligiga qarab, shu kasb (mutaxassislik) stavkasi (maosh)dan kelib chiqqan holda (ammo 2 razryaddan past emas) hisoblab chiqiladi. Oʻqish (amaliy mashgʻulot) davomida ish haqi (daromad) olgan shaxslarga, ularning xohishiga koʻra, oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi) shu davr uchun hisoblab chiqiladi. Jabrlanuvchilarning xohishiga koʻra, oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi) oʻqish davrida toʻlangan stipendiya boʻyicha ham hisoblab chiqilishi mumkin. 20. Mehnat jarohati tufayli oʻzining roziligi bilan vaqtincha yengilroq, kam haq toʻlanadigan ishga oʻtkazilgan jabrlanuvchiga ish haqi mehnatga layoqati tiklangunga qadar mehnat jarohati olgandan avvalgi oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi)dan kam boʻlmagan miqdorda toʻlanadi. 21. Agar jabrlanuvchi mehnat jarohati tufayli avvalgi ishini bajara olmagan taqdirda ish beruvchi jabrlanuvchini uning xohishiga koʻra tibbiyot muassasaning xulosasiga muvofiq, oʻz hisobidan yangi kasbga oʻqitishi shart. Yangi kasbga oʻqitish davrida jabrlanuvchiga mehnat jarohati olgunga qadar olgan oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi) toʻlanadi. Mazkur davrda zararni qoplash summasini toʻlash umumiy asoslarda amalga oshiriladi. 22. Yetkazilgan zarar uchun javobgar boʻlgan ish beruvchi jabrlanuvchiga, oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi)dan tashqari, mehnat jarohati tufayli qilingan qoʻshimcha xarajatlarni ham toʻlashga majburdir. Toʻlanadigan bunday xarajatlarga davolash, protezlash, qoʻshimcha ovqatlanish, dori-darmonlar sotib olish, sanatoriya-kurortda davolanish, shu jumladan jabrlanuvchining davolanadigan joyga borish va kelish yoʻl xarajatlari, zarur hollarda esa shuningdek oʻzganing parvarishiga muhtoj boʻlganda, kuzatib boruvchi shaxsning ham yoʻl xarajatlari, maxsus transport vositalarini sotib olish va boshqa turli yordam xarajatlari, agar u TIEK tomonidan yordamning ushbu turlariga muhtoj deb topilgan boʻlsa va ularni tegishli tashkilotlardan bepul olish huquqi boʻlmasa, shuningdek jabrlanuvchi bilan ish beruvchi oʻrtasida zararni toʻlash boʻyicha bahs paydo boʻlganda hamda bahs jabrlanuvchi foydasiga hal boʻlgan hollarda advokat yollash uchun qilingan xarajatlar kiradi. Dori-darmonlar sotib olish uchun qilingan xarajatlar davolovchi shifokor tomonidan yozib berilgan belgilangan shakldagi retsept hamda pul toʻlanganligi toʻgʻrisidagi chek taqdim etilganda ish beruvchi tomonidan jabrlanuvchiga toʻlanadi. I guruh nogironligi boʻlgan shaxslar uchun TIEKning uy sharoitida parvarishga muhtojlik haqidagi xulosasi talab qilinmaydi (ular maxsus tibbiy parvarishga muhtoj boʻlgan hollar bundan mustasno). Mazkur bandda koʻrsatilgan yordamning bir nechta turlariga muhtoj boʻlgan jabrlanuvchiga yordamning har bir turini olish bilan bogʻliq xarajatlar toʻlanadi. 23. Maxsus tibbiy parvarishga muhtoj boʻlgan jabrlanuvchilar uchun qoʻshimcha xarajatlar har oyda pensiyani hisoblashning bazaviy miqdorining ikki baravari miqdorida belgilanadi. Uy sharoitida parvarish qilish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlar har oyda pensiyani hisoblashning bazaviy miqdorining ellik foizi miqdorida belgilanadi. Ham maxsus tibbiy parvarishga, ham uy sharoitidagi parvarishga muhtoj boʻlgan jabrlanuvchiga uy sharoitidagi parvarish bilan bogʻliq xarajatlar maxsus tibbiy parvarish xarajatlariga qoʻshimcha ravishda toʻlanadi. Jabrlanuvchini parvarish qilish uchun qoʻshimcha xarajatlar, ularning kim tomonidan amalga oshirilishidan qatʼi nazar, toʻlanadi. Maxsus transport vositalarini sotib olish xarajatlari ularning qiymati doirasida toʻlanadi. Boshqa qoʻshimcha xarajatlar miqdori tegishli tashkilotlarning schyotlari va boshqa hujjatlar asosida yoxud jabrlanuvchi tomonidan ushbu xarajatlar qilingan vaqtdagi narxlarga muvofiq aniqlanadi. 24. Jabrlanuvchining sanatoriy-kurortda davolanishga muhtojligi haqida TIEK xulosasi mavjud boʻlgan taqdirda, unga har yilgi mehnat taʼtilidan tashqari davolanish uchun qoʻshimcha taʼtil beriladi. Davolanish uchun berilgan taʼtil vaqti uchun toʻlov har yilgi taʼtil toʻlovi uchun belgilangan qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi. Davolanish davridagi zararni toʻlash umumiy asoslarda amalga oshiriladi. Mehnat jarohati olgan xodim boshqa ishga oʻtganda, davolanish uchun berilgan qoʻshimcha taʼtil uchun toʻlov zarar yetkazilgani uchun masʼul boʻlgan ish beruvchi tomonidan amalga oshiriladi. Jabrlanuvchi, shuningdek uni kuzatib boruvchi shaxsning yoʻl kira xarajatlarini toʻlash miqdori xizmat safari toʻgʻrisidagi normativ hujjatlarga muvofiq aniqlanadi. 25. Yoʻqotilgan ish haqi (daromadi)ni toʻlashdan zararni toʻlashning boshqa turlaridan tashqari, ish beruvchi jabrlanuvchiga bir yoʻla beriladigan nafaqa toʻlaydi. Xodim sogʻligʻiga yetkazilgan zarar bilan bogʻliq holda ish beruvchi tomonidan toʻlanadigan bir yoʻla beriladigan nafaqa miqdori jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa — ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakolatli organi oʻrtasidagi bitim boʻyicha aniqlanadi. Bir yoʻla beriladigan nafaqa miqdori jabrlanuvchining bir yillik ish haqidan kam boʻlmasligi kerak. Yillik ish haqi miqdori mazkur Qoidalarning 14 va 15-bandlariga muvofiq hisoblab chiqilgan oʻrtacha oylik ish haqini oʻn ikkiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi. 26. Xodim mehnat jarohatiga bogʻliq holda vafot etgan taqdirda, ish beruvchi marhumning qaramogʻida boʻlgan mehnatga layoqatsiz, shuningdek oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarga yoki marhum vafot etgan kungacha undan pensiya (nafaqa) olish huquqiga ega boʻlgan shaxslarga, marhumning vafotidan soʻng tugʻilgan farzandiga, shuningdek ota-onalaridan biriga, umr yoʻldoshiga yoki oilasining ishlamaydigan va vafot etganning 3 yoshga toʻlmagan bolalari, ukalari, singillari yoki nabiralari parvarishi bilan band boʻlgan boshqa aʼzosiga zararni toʻlashi shart. Bolalarning boqimandaligi nazarda tutiladi va buning uchun dalillar talab qilinmaydi. Quyidagilar mehnatga layoqatsiz hisoblanadi: 18 yoshdan oshgan shaxslar, agar ular shu yoshga yetgunga qadar nogironligi boʻlgan shaxs boʻlib qolgan boʻlsa; 60 yoshga toʻlgan erkaklar hamda 55 yoshga toʻlgan ayollar; belgilangan tartibda nogironligi boʻlgan shaxs deb eʼtirof etilgan shaxslar. Oila aʼzosining mehnatga layoqatsizligi boshlangan vaqt (boquvchining vafotigacha yoki vafotidan keyin) uning zarar toʻlovini olish huquqiga taʼsir etmaydi. 18 va undan katta yoshdagi oʻquvchilar oʻquv yurtlarining tugatgunlariga qadar, ammo koʻpi bilan 23 yoshgacha zarar toʻlovini olish huquqiga egadirlar. 27. Vafot etgan boquvchining qaramogʻida boʻlgan va boquvchining vafoti tufayli zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan mehnatga layoqatsiz shaxslar uchun zarar miqdori vafot etgan shaxsning oʻrtacha oylik ish haqi miqdoridan uning oʻziga va qaramogʻidagi mehnatga layoqatli, ammo zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlmagan fuqarolarga toʻgʻri keladigan ulushni chegirib tashlagan holda belgilanadi. Zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning har biriga beriladigan zarar toʻlovlari miqdorini aniqlash uchun boquvchi ish haqining koʻrsatib oʻtilgan shaxslarning hammasiga toʻgʻri keladigan ulush ularning soniga taqsimlanadi. Vafot etgan shaxsning qaramogʻida boʻlmagan, ammo zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan mehnatga layoqatsiz shaxslar uchun zarar toʻlovi miqdori sud tartibida belgilanadi. Vafot etgan shaxsning qaramogʻida boʻlgan va boʻlmagan shaxslar ayni bir vaqtda zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlishgan taqdirda zarar toʻlovlari miqdori eng avvalo vafot etgan shaxsning qaramogʻida boʻlmagan shaxslar uchun belgilanadi. Ular uchun belgilangan zarar toʻlovi summasi boquvchining ish haqidan chegirib tashlanadi, soʻng ish haqining qolgan miqdoriga qarab vafot etgan shaxsning qaramogʻida boʻlgan shaxslar uchun zarar toʻlovi miqdori mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshida nazarda tutilgan tartibga muvofiq belgilanadi. Boquvchisini yoʻqotganlik tufayli zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar uchun ularga boquvchi vafoti tufayli tayinlangan pensiya, shuningdek boshqa pensiyalar, ish haqi, stipendiyalar va boshqa daromadlar zarar toʻlovi hisobiga kiritilmaydi. Bunda qaramogʻida boʻlgan har bir shaxs hisobiga zarar toʻlovi miqdori qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorining ellik foizidan kam boʻlishi mumkin emas. 28. Boquvchisini yoʻqotganlik tufayli zarar toʻlovi olishga huquqi boʻlganlardan har biriga belgilangan zarar miqdori keyinchalik hisob-kitob qilinmaydi, quyidagi holatlar bundan mustasno: chaqaloq boquvchining vafotidan keyin tugʻilganda; vafot etgan boquvchining farzandlarida, nabiralari, ukalari va singillarini uch yoshga toʻlgungacha parvarish qilish bilan band boʻlgan shaxslarga zarar toʻlovlari belgilanganda yoki toʻxtatilganda; vafot etganning qaramogʻida boʻlgan yoki u vafot etgan kungacha uning taʼminotida boʻlish huquqiga ega boʻlgan mehnatga layoqatsiz shaxslar soni oʻzgarganda. Koʻrsatib oʻtilgan hollarda zararni toʻlash miqdori, zararni undirish huquqiga ega boʻlgan shaxslar soni koʻpayishi yoki kamayishi hisobga olingan holda, mazkur Qoidalarning 27-bandiga muvofiq qayta hisoblab chiqiladi. 29. Boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan zararni undirish huquqiga ega boʻlgan shaxslarga ish beruvchi vafot etganning kamida oltita oʻrtacha yillik ish haqining ushbu shaxslar soniga boʻlingan summasida bir yoʻla beriladigan nafaqa toʻlaydi. Oltita oʻrtacha yillik ish haqi miqdori mazkur Qoidalarning 14 va 15-bandlariga muvofiq hisoblab chiqilgan vafot etganning oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi)ni yetmish ikkiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi. 30. Sogʻliq shikastlanganligi tufayli bir yoʻla beriladigan nafaqa olingandan keyin xodim mehnat bilan bogʻliq holda jarohatlanishi munosabati bilan vafot etgan taqdirda, ish beruvchi vafot etganning kamida beshta oʻrtacha yillik ish haqi miqdorida bir yoʻla beriladigan nafaqa toʻlashi shart. 31. Xodim mehnat bilan bogʻliq holda jarohatlanishi munosabati bilan vafot etgan taqdirda ish beruvchi qoʻshimcha ravishda dafn etish uchun zarur xarajatlarni ushbu xarajatlarni sarflagan shaxsga toʻlashi shart. Dafn etish uchun zarur xarajatlar zararni toʻlash hisobiga kiritilmaydi. 32. Ish beruvchi kasb boʻyicha mehnat layoqatini yoʻqotgan xodimga ishlab chiqarishda nobud boʻlganning oila aʼzolariga amaldagi qonunchilikka muvofiq ularning zararni toʻlashga boʻlgan huquqlarini va ushbu masalalar bilan ish beruvchiga murojaat qilish tartibini tushuntirishi hamda zararni toʻlash toʻgʻrisidagi talablarni berish uchun zarur boʻlgan hujjatlarni olishda ariza beruvchiga koʻmaklashishi va tegishli hollarda ushbu hujjatlarni boshqa tashkilotlardan talab qilishi shart. 33. Zararni toʻlash toʻgʻrisidagi ariza ish beruvchiga beriladi. Zararni toʻlash toʻgʻrisidagi arizaning nusxasi kasaba uyushmasi qoʻmitasiga yoxud korxona xodimlarining boshqa vakolatli organiga beriladi. 34. Ish beruvchi zararni toʻlash toʻgʻrisidagi arizani ariza olingan kundan boshlab 10 kun muddatda koʻrib chiqishi va tegishli qaror qabul qilishi shart. Qaror ish beruvchining buyrugʻi (farmoyishi) bilan rasmiylashtiriladi. Buyruq asoslangan boʻlishi zarur, unda zarar toʻlovini oladigan shaxslar, oilaning har bir aʼzosi uchun uning miqdorlari va toʻlash muddatlari koʻrsatiladi. Ish beruvchining zararni toʻlash yoki asoslangan rad etish haqidagi buyrugʻi nusxasi xodimga yoki manfaatdor shaxslarga buyruq chiqarilgan kundan boshlab 3 kun muddatda topshiriladi. 35. Zararni toʻlash toʻgʻrisidagi arizaga Davolash-mehnat ekspertiza komissiyasining kasb boʻyicha mehnatga layoqatsizlik darajasi toʻgʻrisidagi hamda tegishli hollarda jabrlanuvchining qoʻshimcha yordam turlariga muhtojligi haqidagi xulosasi ilova qilinadi. Zarar toʻlovlari muddatini uzaytirish uchun ham yuqorida qayd etilgan hujjatlar taqdim qilinadi. 36. Davolash-mehnat ekspertiza komissiyasida sogʻliqni tekshiruvdan oʻtkazish va qayta tekshirishdan oʻtkazish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 37. Boquvchisini yoʻqotganlik tufayli zarar toʻlanishi huquqiga ega boʻlgan shaxslarga zararni toʻlash haqidagi arizaga fuqarolik holati dalolatnomlarini yozish organi (FHDY) tomonidan boquvchining vafoti toʻgʻrisida berilgan guvohnoma nusxasi ilova qilinadi. 38. Tegishli hujjatlar boʻlmaganda hamda ularni tiklash imkoniyati boʻlmagan taqdirda, qaramogʻida boʻlganlik holati sud tomonidan belgilanadi. 39. Jabrlanuvchining yoki boshqa manfaatdor shaxslarning iltimosiga koʻra korxona kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlar tomonidan vakil qilingan boshqa vakolatli organ ish beruvchi bilan muzokaralarda jabrlanuvchi tomonidan qatnashish uchun oʻz vakilini ajratadi. 40. Xodim yoki manfaatdor shaxslar ish beruvchining qaroridan norozi boʻlgan yoki belgilangan muddatda javob olinmagan taqdirda ushbu nizoni hal etish uchun sudga murojaat qilishlari mumkin. Korxonaning kasaba uyushma qoʻmitasi yoki xodimlar tomonidan vakil qilingan vakolatli organ manfaatdor shaxslarning roziligiga koʻra ariza bilan sudga murojaat qilishi va sud jarayonida qatnashishi mumkin. Zararni toʻlash haqidagi ariza sudga qonunchilikda belgilangan tartibda beriladi. 41. Chet elda ishlagan davrda mehnat jarohati olgan xodimlar va boquvchisi vafot etgan taqdirda ularning oila aʼzolari tomonidan zarar toʻlovini olish toʻgʻrisidagi ariza xodimni chet elga ishga yuborgan vazirlikka, idoraga, tashkilotga, korxonaga beriladi. 42. Belgilangan tartibda xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zarar uchun javobgar deb eʼtirof etilgan yuridik shaxs qayta tashkil etilgan (qoʻshib yuborish, qoʻshib olish, birlashtirish, boʻlish, ajratib chiqarish, oʻzgartirish) taqdirda zararni toʻlash boʻyicha tegishli toʻlovlarni toʻlash majburiyati uchun uning huquqiy vorisi javob beradi. Zararni toʻlash toʻgʻrisidagi talab ham unga beriladi. 43. Xodim mehnat majburiyatlarini bajarishi munosabati bilan uning hayoti va sogʻligʻiga zarar yetkazilishida, bu belgilangan tartibda qayta tashkil etish komissiyasi tomonidan tasdiqlangan taqdirda, javobgar boʻlgan qayta tashkil etilayotgan qishloq xoʻjaligi kooperativi (shirkat xoʻjaligi), fermer xoʻjaligi, yuridik shaxs tashkil etgan dehqon xoʻjaliklarida mablagʻlar mavjud boʻlmagan yoki yetarli boʻlmagan taqdirda zararni toʻlash summasi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining tuman (shahar) boʻlimlari (keyingi oʻrinlarda budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlari deb yuritiladi) tomonidan budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlaridan toʻlanadi. Xodim mehnat majburiyatlarini bajarishi munosabati bilan uning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zarar uchun javobgar boʻlgan qishloq xoʻjaligi kooperativi (shirkat xoʻjaligi) fermer xoʻjaliklariga aylantirilganda Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlariga muvofiq zararni toʻlash summasi, qayta tashkil etilayotgan qishloq xoʻjaligi kooperativi (shirkat xoʻjaligi)da mablagʻ bor-yoʻqligidan qatʼi nazar, budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlari tomonidan ushbu jamgʻarma mablagʻlaridan toʻlanadi. Qayta tashkil etish komissiyasi yuqorida koʻrsatilgan organlarga toʻlovni bundan keyin amalga oshirish uchun jabrlanuvchining zarur boʻlgan barcha hujjatlarini beradi. 44. Mehnat jarohati uchun javobgar boʻlgan yuridik shaxs tugatilgan taqdirda tugatish komissiyasi zararni toʻlash summasini bundan keyin toʻlash uchun zarur summani tugatilayotgan yuridik shaxs roʻyxatdan oʻtkazilgan joy boʻyicha budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining mablagʻlari jamlanadigan budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlarining maxsus maqsadli budjetdan tashqari hisob raqamlariga oʻtkazishi kerak. 45. Agar jabrlanganga yoki zararni undirishga huquqi boʻlgan shaxslarga zarar summasini toʻlash muayyan davrga belgilangan boʻlsa, u holda budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga oʻtkazish uchun mazkur summani hisoblab chiqish yuridik shaxs tugatilgan kunda mazkur Qoidalarda belgilangan miqdorda, biroq kamida besh yil uchun amalga oshiriladi. 46. Agar yuridik shaxs tugatilgan kunda jabrlanuvchilarga yoki bunga huquqi boʻlgan shaxslarga zarar summasini toʻlash muddatsiz belgilangan boʻlsa, u holda budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga toʻlash uchun mazkur summani hisoblab chiqish Oʻzbekiston Respublikasida oʻrtacha umr koʻrish yoshi hisobga olingan holda yuridik shaxs tugatilgan kunda mazkur Qoidalarda belgilangan miqdorda, biroq kamida 5 yil uchun amalga oshiriladi. Hisob-kitob qilish uchun qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasida oʻrtacha umr koʻrish yoshi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining manfaatdor organlari va tashkilotlari eʼtiboriga yetkaziladi. 47. Zararni toʻlash uchun summalarni oʻtkazish tugatilayotgan yuridik shaxsning mablagʻlari yoki mol-mulki mavjud boʻlmaganligi yoki yetarli emasligi sababli mumkin boʻlmagan hollarda va zararni toʻlash uchun summalarni oʻtkazish tugatilayotgan qishloq xoʻjaligi kooperativi (shirkat xoʻjaligi), fermer xoʻjaligi, dehqon xoʻjaligida mablagʻ yoʻqligi yoki yetarli emasligi tufayli mumkin boʻlmagan hollarda, bu tugatish komissiyasi tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlangan taqdirda, shuningdek agar yuridik shaxs tugatilgandan keyin jabrlanganlarda yoki zarar toʻlanishi huquqiga ega boʻlgan shaxslarda, mazkur Qoidalarga muvofiq, ularni olish uchun qoʻshimcha yoki yangi huquqlar paydo boʻlganda zararni toʻlash summasi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlari tomonidan ushbu jamgʻarma mablagʻlaridan toʻlanadi. Tugatish komissiyasi bundan keyin toʻlovni amalga oshirish uchun jabrlanganlarning zarur boʻlgan barcha hujjatlarini yuqorida koʻrsatilgan organlarga beradi. 48. Budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlari zarar toʻlanishi huquqiga ega boʻlgan shaxslarning yashash joylari boʻyicha zarar summasi toʻlovini mazkur Qoidalarga muvofiq hisoblab chiqilgan miqdorda amalga oshiradilar. 49. Yuridik shaxs qayta tashkil etilgan yoki tugatilgan taqdirda zarar summasini toʻlash tartibi Moliya vazirligi tomonidan belgilanadi. 50. Zararni qoplash toʻlovlari: a) jabrlanuvchilarga — ular mehnat jarohati oqibatida kasb boʻyicha mehnatga layoqatini toʻliq yoki qisman yoʻqotgan kundan boshlab; b) boquvchining vafoti tufayli zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan shaxslarga — boquvchining vafot etgan kunidan, ammo faqat zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlingan vaqtdan boshlab toʻlanadi. 51. Zararni undirish toʻgʻrisida ariza jabrlanuvchining mehnat jarohati tufayli kasb boʻyicha mehnatga layoqati yoʻqotilgandan yoki boquvchining vafotidan 3 yildan keyin berilgan taqdirda zararni toʻlash bu haqda murojaat qilingan kundan boshlab amalga oshiriladi. Ariza berilgan kun zararni toʻlash toʻgʻrisida murojaat qilingan kun hisoblanadi. 52. Zarar toʻlovlarini olish muddatini uzaytirish zarur hujjatlar taqdim etilishi boʻyicha avvalgi toʻlovlar muddati tugagan kundan boshlab amalga oshiriladi. 53. Oʻrtacha oylik ish haqi (daromad) boʻyicha zararni toʻlash mehnat jarohati tufayli jabrlanuvchi kasb boʻyicha mehnat layoqatini yoʻqotganlik belgilangan muddat uchun, qoʻshimcha xarajatlarni toʻlash esa ularga muhtojlik belgilangan muddat davomida amalga oshiriladi. 54. Ish beruvchi jabrlanuvchini yoki manfaatdor shaxslarni zararni toʻlash miqdori qayta hisoblanishiga sabab boʻlgan maʼlumotlar bilan tilxat boʻyicha tanishtirishi shart, jabrlanuvchi yoki manfaatdor shaxslar esa oʻz navbatida zarar toʻlovi miqdori qayta hisoblanishiga sabab boʻlgan oʻzgarishlar toʻgʻrisida yozma ravishda maʼlum qilishlari shart (mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori oshgan hollar bundan mustasno). 55. Joriy oy uchun zarar toʻlovlari ushbu oy tugashidan kechikmay toʻlanadi. Bir yoʻla toʻlanadigan nafaqa zararni undirish huquqi olingan kundan boshlab bir oy mobaynida toʻlanadi. Zarar toʻlovlari summasini oluvchiga yetkazib berish va joʻnatish xarajatlari yetkazilgan zarar uchun javobgar boʻlgan ish beruvchi hisobidan amalga oshiriladi. Ushbu summalar, oluvchilarning xohishiga koʻra, ularning bankdagi hisob raqamiga oʻtkazilishi mumkin. 56. Zararning belgilangan toʻlovlari quyidagi muddatlardan boshlab qayta hisoblab chiqiladi: zararni qoplash miqdorini oshirish huquqi vujudga kelganda — tegishli holatlar yuzaga kelgan oydan keyingi oyning birinchi kunidan boshlab; qoplash miqdorining kamaytirilishiga sabab boʻluvchi holatlar yuzaga kelganda — tegishli holatlar yuzaga kelgan oydan keyingi oyning birinchi kunidan boshlab. 57. Zararni undiruvchi shaxs keksalar yoki nogironligi boʻlgan shaxslar uyiga (pansionatga) joylashtirilgan taqdirda, unga zararni qoplash miqdori bilan u yerdagi parvarish qilish qiymati oʻrtasidagi farq toʻlanadi, ammo bu tayinlangan zarar qoplanishi summasining 25 foizidan kam boʻlmasligi kerak. Agar koʻrsatib oʻtilgan shaxslarning qaramogʻida mehnatga layoqatsiz kishilar bor boʻlsa zarar quyidagi tartibda qoplanadi: qaramogʻidagi mehnatga layoqatsiz bir kishi hisobiga — belgilangan qoplash summasining chorak qismi, ikki kishi hisobiga — uchdan bir qismi, uch va undan koʻp kishi hisobiga yarmi qoplanadi. Toʻlovning qolgan qismi keksalar va nogironligi boʻlgan shaxslar uyida (pansionatda) parvarish qilish qiymatini chegirib tashlagan holda, ammo zarar qoplanishi miqdorining 25 foizidan kam boʻlmagan miqdorda, jabrlanuvchining oʻziga toʻlanadi. 58. Sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum etilib jazo muddatini oʻtash davrida qoplanishi kerak boʻlgan zarar summasi oluvchining maxsus hisob raqamiga oʻtkaziladi va unga ozodlikdan mahrum etilgan joydan chiqqandan keyin toʻlanadi. 59. Tayinlangan, ammo jabrlanuvchi yoki zararni undirish huquqiga ega boʻlgan shaxslar tomonidan oʻz vaqtida olinmagan toʻlov uni olish haqida murojaat qilingan oldingi 3 yildan koʻp boʻlmagan vaqt uchun toʻlanadi. Zarar uchun javobgar boʻlgan ish beruvchining aybi bilan oʻz vaqtida olinmagan zararni qoplash summasi biron-bir muddat bilan chegaralanmagan holda oʻtgan davr uchun toʻlanadi. 60. Jabrlanuvchiga yoki boquvchining vafoti tufayli zararni undirish huquqiga ega boʻlgan shaxslarga tegishli boʻlgan va vafot etish tufayli ular tomonidan toʻliq olinmay qolgan zarar undirish summasi umumiy asoslarda ularning merosxoʻrlariga toʻlanadi. 61. Jabrlanganlarga yoki zararni undirish huquqiga ega boʻlgan shaxslarga ortiqcha toʻlangan zarar toʻlovi summasi, agar ular tomonidan suiisteʼmol qilish oqibatida (qasddan notoʻgʻri maʼlumotlar mavjud boʻlgan hujjatlar taqdim etilishi, boquvchisini yoʻqotgan taqdirda zarar summasini undirish tayinlangan oila tarkibidagi oʻzgarishlar toʻgʻrisida maʼlumotlar taqdim etilmasligi natijasida va boshqalar) yoxud sanoqdagi xato oqibatida asossiz toʻlangan boʻlsa, qaytarib olinishi mumkin. Notoʻgʻri olingan zarar toʻlovi summasini qaytarib olish mehnatga haq toʻlash summasidan chegirib qolishda qonunchilikda belgilangan kafolatlarga rioya qilingan holda amalga oshiriladi. Zararni qoplash summasini toʻlash toʻxtatilgan taqdirda ortiqcha toʻlangan summa boʻyicha qarzning qolgan qismi sud tartibida undiriladi. 62. Zarar summasini toʻlash davrida zararni qoplash tayinlanishi toʻgʻrisidagi buyruqning nusxasi (sudning qarori), jabrlanuvchi va boshqa manfaatdor shaxslarning zararni qoplash tayinlanishi toʻgʻrisidagi arizasi barcha zarur hujjatlar bilan birgalikda ish beruvchining buxgalteriyasida har bir oluvchining alohida hujjatlar yigʻmajildida, ish beruvchi tugatilgan taqdirda esa — ish beruvchi roʻyxatdan oʻtkazilgan joydagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlarida saqlanadi. Zarar summasini toʻlash toʻxtatilgandan ikki yil keyin koʻrsatib oʻtilgan hujjatlar yigʻmajildlari ish beruvchining arxiviga yoki budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga doimiy saqlash uchun topshiriladi. 63. Oʻzbekiston Respublikasi tashqarisiga doimiy yashash uchun joʻnab ketgan shaxslarga zararni toʻlash Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga muvofiq amalga oshiriladi. 1. Vazirlar Mahkamasining “Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni ish beruvchilar tomonidan toʻlash Qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida” 1994-yil 1-fevraldagi 48-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1994-y., 2-son, 7-modda) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin. 2. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek ularning baʼzilarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblash toʻgʻrisida” 2001-yil 1-martdagi 103-son qaroriga ilovaning 2-bandi (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2001-y., 3-son, 13-modda) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.