DON VA DON MAHSULOTLARINI QABUL QILISH, SAQLASH VA SOTISH BOʻYICHA OPERATSIYALARNING BUXGALTERIYA HISOBI VA HISOBOTINI TASHKIL ETISH TOʻGʻRISIDAGI YOʻRIQNOMANI TASDIQLASH HAQIDA
(resolution, 2025-04-18)

Oʻzbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq qoʻmitasi qaror qiladi: 1. “Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilganidan soʻng oʻn kundan keyin kuchga kiradi. Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish tartibini belgilaydi. 1. Mazkur Yoʻriqnoma davlat ehtiyojlari uchun don xarid qilish, ularni saqlash, qayta ishlash hamda don va don mahsulotlarini sotish faoliyatini amalga oshiruvchi, mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlarga (keyingi oʻrinlarda — korxonalar) tatbiq etiladi. Bu korxonalar tarkibiga don qabul qilish korxonalari, elevatorlar, tegirmonlar, yorma, omixta yem va urugʻni qayta ishlash korxonalari va boshqa korxonalar (keyingi oʻrinlarda — don mahsulotlari korxonalari) kiradi. 3. Don mahsulotlari korxonalarida sohaning oʻziga xos xususiyatlari bilan belgilab beriladigan don va don mahsulotlari hisobining xususiyatlari sirasiga quyidagilar kiradi: don va don mahsulotlarining kirim qilinishi, saqlanishi va ishlatilishining xilma-xilligi; don va don mahsulotlarini hisobga olishda ularni hajmini natura holida oʻlchashning xususiyatlarini mavjudligi; ularning uzoq muddat saqlanishi, shu bilan bogʻliq holda saqlash vaqtida kamayishlar va yoʻqotishlar yuzaga kelishi; tayyor mahsulotning katta qismini ichki xoʻjalik aylanmasida xom ashyo va materiallar sifatida ishlatilishi va aksincha, ularning sotilishi (don, donni qayta ishlash mahsulotlari, urugʻlik, omixta yem, yem aralashmasi va h. k.); don va don mahsulotlari saqlanishi yuzasidan miqdor-sifat hisobi va nazorati zarurligining taʼminlanishi; don va don mahsulotlarining (tovar-moddiy zaxiralarning) dastlabki hisob hujjatlashtirilishini rasmiylashtirish tartibi; donni tahliliy hisobga olishni yuritishning ish tartibi, buxgalteriya registrlarining maxsus shakllarini qoʻllash; inventarizatsiyaning amalga oshirilishi va h. k. 4. Tovar-moddiy zaxiralar, shu jumladan don va don mahsulotlari, don mahsulotlari korxonalari buxgalteriya hisobotida Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ga (roʻyxat raqami 3259, 2020-yil 30-iyun) (bundan buyon matnda 4-sonli BHMS deb yuritiladi) muvofiq asosiy guruhlarga boʻlinadi. 5. Mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq don mahsulotlari korxonalari ichki nizomlar, qoʻllanmalar, boshqa tashkiliy-boshqaruv hujjatlari, shu jumladan don va don mahsulotlarining ishlatilishi yuzasidan hisob va nazoratni lozim darajada tashkil etish uchun zarur boʻlgan oʻzining hisob siyosatini ishlab chiqishlari mumkin. Koʻrsatib oʻtilgan hujjatlarda tovar-moddiy zaxiralarni qabul qilish, yuklab joʻnatish (sarf qilish) va boshqa joyga oʻtkazish (keyingi oʻrinlarda — tashish) boʻyicha dastlabki hisob hujjatlarini aylanish qoidalari belgilab berilishi mumkin. 6. Moddiy qiymatliklarni hisobga olish va saqlanishini taʼminlashni tashkil etish uchun quyidagilar zarur: a) don tegishli elevator-omborxona sigʻimlarida, don mahsulotlari, xom ashyo va materiallar jihozlangan omborxonalarda va kichik omborlarda yoki ochiq saqlanadigan maxsus moslashtirilgan maydonchalarda saqlanishi; b) materiallar omborxonalar boʻlimlarida, ichkarida esa — materiallarning alohida guruhlari boʻyicha joylashtirilishi, har bir material turiga esa saqlanayotgan tur nomi, oʻlchami va nomenklatura raqami yorliqlari yopishtirilishi; v) tayyor mahsulotlar omborlarini standart ogʻirlikdagi don mahsulotlari uchun tarozilar va zaruriy oʻlchash asboblari bilan taʼminlanishi; g) Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish”ga (roʻyxat raqami 3548, 2024-yil 12-avgust) muvofiq moddiy qimmatliklar qoldigʻini belgilangan muddatlarda inventarizatsiya qilish va oʻz vaqtida inventarizatsiya natijalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish; d) xom ashyo va materiallarning kirim qilinishi va yuklab joʻnatilishi boʻyicha operatsiyalarni, shuningdek dastlabki buxgalteriya hujjatlari va ijroga oid hujjatlar muddatlarini puxta rasmiylashtirish tartibini belgilash; e) omborxonadan xom ashyo va materiallar olishga va joʻnatishga huquqi boʻlgan, dastlabki hisob hujjatlarini rasmiylashtirish va imzolashga, shuningdek korxona hududidan moddiy qimmatliklarni olib chiqishga ruxsatnoma berishga vakolati boʻlgan tarkibiy boʻlinmalar mansabdor shaxslarining roʻyxatini belgilash; j) don va don mahsulotlarini qayta ishlash va sotish jarayonida tejamkorona va samarali sarf qilishni (foydalanishni) taʼminlash, dastlabki miqdor-sifat va buxgalteriya hisobini toʻgʻri yuritish, ularning harakati toʻgʻrisida hisobotlarning ishonchliligi va h. k. yuzasidan nazoratni amalga oshirish tartibi. 7. Korxonalarda don va don mahsulotlarini hisobga olishning asosiy vazifalari quyidagilardir: a) don va don mahsulotlarining saqlash joylarida va ular harakatining barcha bosqichlarida, kirim qilinishi, zaxira normalariga rioya qilinishi, qimmatliklarning belgilangan normalar doirasida toʻgʻri chiqarilishi va foydalanilishi, shuningdek ichki harakati (boshqa joyga oʻtkazilishi) yuzasidan muntazam nazorat oʻrnatish; b) xom ashyo (don) va materiallarning ishlab chiqarishda foydalanish meʼyorlariga rioya qilinishi, mahsulotni ishlab chiqarish tannarxining ishonchli koʻrsatkichlarini olish uchun ularning kalkulyatsiya obyektlari boʻyicha taqsimlanishi yuzasidan nazorat oʻrnatish; v) tegirmon — yorma ishlab chiqarish mahsulotlarini, omixta yem, yem aralashmasi, urugʻ va boshqa qayta ishlash mahsulotlarini oʻz vaqtida va toʻliq kirim qilish; g) xom ashyo (don) va materiallarni sotib olish bilan bogʻliq haqiqiy xarajatlarni aniqlash boʻyicha barcha operatsiyalarni oʻz vaqtida hujjatli rasmiylashtirish; d) asoslangan hisob narxlarini ishlab chiqish, ularning ishlab chiqarish tannarxidan (kalkulyatsiya farqi) farqlarini oʻz vaqtida, toʻgʻri aniqlash va buxgalteriya hisobotida aks ettirish; e) don va don mahsulotlarini maqsadli moʻljallanganligi boʻyicha ishlatilishi yuzasidan nazorat oʻrnatish hamda don va don mahsulotlari zaxiralaridan samarali foydalanilishini tahlil qilish; j) saqlash joylaridan don va don mahsulotlarining qoldiqlari toʻgʻrisida aniq maʼlumotni oʻz vaqtida olish va buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan davriy taqqoslash; z) moddiy javobgar shaxslar va boshqa xodimlar bilan dastlabki hisob hujjatlarini rasmiylashtirish, don va don mahsulotlari hamda boshqa tovar-moddiy zaxiralarni saqlash va hisobga olish toʻgʻrisida tushuntirish oʻtkazish; i) don va don mahsulotlarining omborxonada va miqdor-sifat jihatidan hisobi oʻz vaqtida va toʻgʻri yuritilishi yuzasidan nazorat oʻrnatish. 8. Don va don mahsulotlarini buxgalteriya hisobiga qoʻyiladigan asosiy talablar: don va don mahsulotlarining harakatini (kirim qilish, sarf qilish, tashish) va zaxiralar mavjudligini yaxlit, toʻxtovsiz va toʻliq aks ettirish; don va don mahsulotlarining miqdori, sifatini hisobga olish va zaxiralarni baholash; don va don mahsulotlari zaxiralari hisobining tezkorligi (oʻz vaqtida) va ishonchliligi; omborxona hisobi maʼlumotlarining korxona boʻlinmalarida don va don mahsulotlari harakatining tezkor maʼlumotlari hamda har oyning boshi va oxiridagi sintetik va analitik hisob maʼlumotlari (aylanmalar va qoldiqlar boʻyicha) bilan muvofiqligi. 9. Don va don mahsulotlarining harakati boʻyicha barcha operatsiyalar (kirim qilish, tashish, sarf qilish) tegishli dastlabki hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi lozim, ularni rasmiylashtirish boʻyicha asosiy talablar quyidagilardir: dastlabki hisob hujjatlari koʻp satrli (bir nechta nomenklatura raqamli) yoki bir satrli (bitta nomenklatura raqamli) boʻlishi mumkin, ular barcha zaruriy rekvizitlar toʻldirilgan holda lozim shaklda rasmiylashtirilgan va tegishlicha imzolangan boʻlishi zarur; koʻrsatib oʻtilgan dastlabki hisob hujjatlarning alohida rekvizitlari boʻyicha koʻrsatkichlar mavjud boʻlmagan taqdirda tegishli satr-grafalar oʻchirib qoʻyiladi; dastlabki hisob hujjatlari oldindan raqamlangan boʻlishi lozim yoxud hujjat rasmiylashtirilayotganida va qayd qilinayotganida raqam qoʻyiladi. Don mahsulotlari korxonalarida raqamlash tartibida dastlabki hisob hujjatlari bir hisobot davri mobaynida takroran raqamlanmasligi lozim. 10. Dastlabki hisob hujjatlari qogʻozda va axborotni elektron tashuvchilarida tuzilishi mumkin. Elektron tashuvchilarda hujjatlar maʼlumotlarini kodlashtirish, identifikatsiyalash va mashinada ishlash dasturlari himoya tizimiga ega boʻlishi va don mahsulotlari korxonalarida tegishli dastlabki hisob hujjatlarini saqlash uchun belgilangan muddat mobaynida saqlanishi lozim. 11. Don va don mahsulotlarini kirim qilinishi boʻyicha dastlabki hisob hujjatlari quyidagilar uchun zarur boʻlgan hisob maʼlumotlari toʻplanishini taʼminlashi lozim: don va don mahsulotlarini hisobga olish va fizik ogʻirligi boʻyicha kirim qilinganligi toʻgʻrisidagi tezkor maʼlumotlarning oʻz vaqtida tuzilishi; bir kunda qabul qilingan, qabul qilish kvitansiyalarida koʻrsatilgan donni fizik ogʻirligi boʻyicha omborxona hisobotlari bilan taqqoslash; kelib tushgan don mahsulotlari qiymatini aniqlash va yetkazib beruvchilar va boshqa tashkilotlar (tashib berish va boshqa xizmatlar) bilan pulli hisob-kitoblar oʻtkazishning toʻliqligini va toʻgʻriligini tekshirish; qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda davlat ehtiyojlari uchun don sotib olish toʻgʻrisida tezkor va statistik hisobotni tuzish; qabul qilish kvitansiyalari qatʼiy hisobda turuvchi blankalar sifatida ishlatilishi yuzasidan nazorat oʻrnatish. 12. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarni aniq hisobga olish maqsadida don mahsulotlari korxonalari schyotlar ish rejasida: a) materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000) guruhida 1011 “Yoʻldagi xom ashyo va materiallar” va 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyotlari; b) materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500) guruhida 1511 “Don sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; v) 1700 hisobga oluvchi schyotlar guruhida 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; g) 1800 hisobga oluvchi schyotlar guruhida 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” va 1820 “Respublika ichida ulgurji-sotish narxlari oʻzgarishi munosabati bilan donni narxini oshirish (kamaytirish)” schyotlari; d) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar (2300) guruhida 2311 “Donni quritish, tozalash va ishlov berish boʻyicha xarajatlari” va 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashtirilgan tozalash va ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyotlari; e) tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar (2900) guruhida 2911 “Don”, 2912 “Davlat zaxirasidagi don”, 2913 “Un”, 2914 “Yorma”, 2915 “Omixta yem va yem aralashmasi”, 2970 “Yoʻldagi tovarlar” schyotlari; j) Olinadigan joriy toʻlovlar (4000) guruhida 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizim ichida” va 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyotlari; z) davlat maqsadli jamgʻarmalariga va sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4500) guruhida 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik”, 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan donni narxi kamayishini qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyotlari; i) kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar va boshqa aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (5900) guruhida 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti; k) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar boʻyicha joriy majburiyatlar (6000) guruhida 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida”, 6013 “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar boʻyicha qarzdorlik” schyotlari; l) sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar (6500) guruhida 6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik”, 6592 “Donning narxi oshishi farqi boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyotlari; m) maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi schyotlar (8800) guruhida 8891 “Davlat zaxirasidagi donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti ochiladi. 13. Don qabul qilish korxonalarida tovarlarni (don va don mahsulotlarini) qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalar mazkur Yoʻriqnomada belgilangan tartibga muvofiq olib boriladi. Don qabul qilish korxonalari don sotib olish jarayonida vositachi boʻgʻin boʻlganligi va kelgusida donni qayta ishlamasdan sotish faoliyatini amalga oshirganliklari sababli, donni hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlari boʻyicha hisobga olish uchun 2911 “Don” schyoti ishlatiladi. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, harakati va sotish boʻyicha boshqa operatsiyalarni aks ettirish qonunchilik hujjatlariga va ushbu Yoʻriqnomaga asosan amalga oshiriladi. 14. Don hisobi uning miqdori, sifati, saqlanishi, samarali foydalanilishi ustidan nazorat oʻrnatish, don va uni qayta ishlash mahsulotlari uchun oʻzaro hisob-kitoblar toʻgʻriligini tasdiqlash maqsadida olib boriladi. 15. Miqdor-sifat hisobining yuritilishi barcha don mahsulotlari korxonalari uchun majburiy talab hisoblanadi. 16. Miqdor-sifat hisobini yuritishning umumiy qoidalari quyidagicha: don va uni qayta ishlash mahsulotlari bilan operatsiyalar hisob hujjatlarini tasdiqlangan sohaviy shakllari boʻyicha ularni toʻldirish qoidalariga muvofiq rasmiylashtiriladi; miqdor hisobi fizik ogʻirligida kilogrammlarda olib boriladi; dastlabki hisob hujjatlari operatsiya sodir qilingan kunda yoki bevosita u oʻtkazilganidan keyin tuziladi; hisob hujjatlari matnida va maʼlumotlarida oʻchirib yozishlar va oldindan kelishilmagan toʻgʻrilashlar qilishga yoʻl qoʻyilmaydi; miqdor-sifat hisobining maʼlumotlari don va uni qayta ishlash mahsulotlari saqlanadigan joylar tozalanayotganida axborotning toʻgʻri ekanligini tasdiqlash, shuningdek ularning ogʻirligi sifat koʻrsatkichlarining yaxshilangani (yomonlashgani)ga qarab oʻzgarishini aniqlash asosi hisoblanadi, bunda ular maxsus formulalar va qatʼiy ravishda tasdiqlangan normalarga muvofiq hisoblab chiqiladi; donni un va yorma qilib qayta ishlashda tayyor mahsulot chiqishi hisob-kitobini aniqlash majburiy hisoblanadi. 17. Don mahsulotlari korxonalarida don va don mahsulotlarining balans qiymati moliyaviy hisobotlarda ularning tannarxi boʻyicha aks ettiriladi. Don va don mahsulotlarining tannarxini buxgalteriya hisobotida tan olish, baholash va aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-yil, 2-son, 9-modda) “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga, shuningdek 4-sonli BHMSga muvofiq amalga oshiriladi. 18. Don tannarxining buxgalteriya hisobi xarid narxi boʻyicha sotib olish qiymatida va ulgurji-sotish narxlarigacha boʻlgan uni sotib olish bilan bogʻliq barcha xarajatlar hisobga olingan holda alohida schyotlarda aks ettirilishi yoʻli bilan amalga oshiriladi. 19. Don va don mahsulotlari qoldiqlari va harakati, shuningdek moddiy javobgar shaxslarning faoliyati ustidan yetarli nazorat oʻrnatish maqsadida korxonalar ularni buxgalteriya hisobining sintetik va analitik schyotlarda ulgurji-sotish narxlari boʻyicha hisobga olinadi. 20. Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida uning sifat koʻrsatkichlari oʻzgarishi natijasida donning ogʻirligi kamayishi (oshishi) donning fizik ogʻirligini kamayishi (oshishi)ga olib keladi. Oʻzgarish miqdori asosan inventarizatsiya va omborxonalar, ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari) hamda boshqa saqlash joylarini tozalash vaqtida aniqlanadi. Donni qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotni ishlab chiqarish xarajatlarini, shuningdek donni qabul qilish, ishlov berish, tozalash, saqlash va sotish boʻyicha xarajatlarni bir xilda shakllantirish maqsadida don mahsulotlari korxonalarida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga keladigan kamayishlar va yoʻqotishlarni qoplash zaxirasi (keyingi oʻrinlarda — moliyaviy zaxira) tashkil etiladi. 21. Moliyaviy zaxirani tashkil qilish qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilari bilan hisob-kitob qilinayotganida sotib olish narxlariga pul chegirmalari (ustamalar), shuningdek korxona tomonidan donni fizik ogʻirligi boʻyicha qabul qilishda ulgurji-sotish narxlariga pul koʻrinishda hisoblanadigan natura holidagi chegirmalar (ustamalar) qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Bunda korxonaga olib kelingan donning fizik ogʻirligiga barcha sifat koʻrsatkichlarini bazis normalaridan farqi boʻyicha birgalikda hisoblangan natura holidagi ustamalar, shuningdek don narxiga pul ustamalari summalari moliyaviy zaxira miqdorini kamaytiradi. 22. Moliyaviy zaxirani shakllantirilishi va foydalanilishi bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobotida aks ettirish uchun alohida 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” balans schyoti ochiladi. Ushbu schyot don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlariga qarshi kontraktiv schyot hisoblanadi va moliyaviy hisobotda (buxgalteriya balansida) don va don mahsulotlarining qiymati hisobga olinadigan schyotlardagi balans qiymatini korrektirovka qilish uchun xizmat qiladi. Mazkur schyotning debet qoldigʻi summasiga don va don mahsulotlarining balans qiymati koʻpayadi, kredit qoldigʻi summasiga esa kamayadi. 23. Davlat ehtiyojlari uchun don sotib olinganida sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari va ulgurji-sotish narxlari oʻrtasida ijobiy yoki salbiy farqlar yuzaga kelishi mumkin. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda don, donni qayta ishlashdan olingan qoʻshimcha mahsulotlar va birinchi ishlov berishdan olingan chiqitlarga ulgurji-sotish narxlarini koʻrib chiqishda don narxiga nisbatan farq (ijobiy yoki salbiy) kelib chiqishi mumkin, chunki “Oʻzdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi (keyingi oʻrinlarda — “Oʻzdonmahsulot” AK) tarkibiga kiruvchi barcha korxonalarda ularning amalda qolgan qoldiqlarini qayta baholash amalga oshiriladi. 24. Hisobga olingan ogʻirligi boʻyicha xarid qilish tariqasida don kirim qilinganida narxlardagi farqlar (ijobiy yoki salbiy) buxgalteriya hisobotida alohida 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” balans schyotida aks ettiriladi. Shunga oʻxshash tarzda don, qoʻshimcha mahsulotlar va dastlabki ishlov berishdan olingan chiqitlarning oshirilgan (kamaytirilgan) narx summalari ular qayta baholanganida buxgalteriya hisobotida alohida 1820 “Respublika ichida ulgurji-sotish narxlarining oʻzgarishi munosabati bilan don narxini oshirish (kamaytirish)” balans schyotida aks ettiriladi. 25. Ushbu schyot don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlariga qarshi kontraktiv schyot hisoblanadi va moliyaviy hisobotda (buxgalteriya balansida) don va don mahsulotlarining qiymati hisobga olinadigan schyotlardagi balans qiymatini korrektirovka qilish uchun xizmat qiladi. Mazkur schyotning debet qoldigʻi summasiga don va don mahsulotlarining balans qiymati koʻpayadi, kredit qoldigʻi summasiga esa kamayadi. 26. Don sotib olish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari 4-sonli BHMSning 22 bandi “b” kichik bandida nazarda tutilgan tartibga muvofiq materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) alohida sintetik schyotga tegishli boʻladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) schyotini tegishli xarajatlar elementlari boʻyicha donga alohida va boshqa ishlab chiqarish zaxiralariga alohida yuritish tavsiya etiladi. 27. Mazkur korxonaga tegishli boʻlmagan, biroq uning foydalanishida yoki tasarrufida boʻlgan (masalan, saqlash uchun javobgarlikni olgan, ulush qoʻshish asosida qayta ishlashga olgan va h. k.) don va don mahsulotlari shartnomada koʻzda tutilgan narxda yoki ularning egalari bilan kelishilgan narxda balansdan tashqari schyotlarda hisobga olinadi. 28. Don qoldiqlari va joʻnatilgan (shu jumladan, ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan) don zaxiralari qiymatini aniqlash 4-sonli BHMSda nazarda tutilgan tartibga muvofiq oʻrtacha qiymatda (AVECO) amalga oshiriladi. 29. Mulk egaligi huquqida korxonaga tegishli boʻlgan, biroq yoʻlda kelayotgan yoxud xaridorga garovga berilgan don va don mahsulotlari, buxgalteriya hisobiga kelgusida tannarxini aniqlashtirish bilan shartnomada koʻzda tutilgan narxda qabul qilinadi. 30. Donni qayta ishlash korxonalari tomonidan boshoqli ekinlar (bugʻdoy, javdar, suli, sholi, arpa) donini sotib olish qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan, kontraktatsiya shartnomalariga muvofiq, don qabul qilish va boshqa korxonalardan, shuningdek import tartibida kelib tushgan holatda yetkazib berish toʻgʻrisidagi (oldi-sotdi) shartnomalari (kontraktlar)ga muvofiq amalga oshiriladi. Bunda sotib olinadigan boshoqli ekinlarning doniga, shu jumladan markazlashtirilgan holda deklaratsiya qilinuvchi xarid qilish (preyskurant va shartnomaviy) narxlarini belgilash koʻrsatib oʻtilgan shartnomaviy-huquqiy baza toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuziladigan kontraktatsiya shartnomalarida, yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari (kontraktlar)da nazarda tutiladi. Shartnomalarda, shuningdek don yetkazib berish shartlari — sifati, yetkazib berish usuli, hisob-kitoblar tartibi va muddatlari koʻzda tutiladi. 31. Qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan don donni qayta ishlash korxonalari buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi: a) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan donning hisobga olingan ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; b) don mahsulotlari korxonasiga keltirilgan donning namligi va iflosligi aralashmasi sifat koʻrsatkichlari bazis normalaridan farq qilganda birgalikda hisoblab chiqiladigan, donning fizik ogʻirligiga natura holda ustamalar (chegirmalar) summasiga: natura holda ustamalar summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; natura holda chegirmalar summasiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; v) boshqa sifat belgilari (koʻrsatkichlari) boʻyicha bazis normalaridan farqlar boʻlganida (namlik va ifloslik aralashmasidan tashqari) hisoblab chiqiladigan narxga (narxdan) pul ustamasi (chegirmasi) summasiga: pul ustamasi summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; pul chegirmasi summasiga: debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; g) donni tayyorlash va keltirish boʻyicha donni joriy saqlash yoki foydalanish joyigacha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari; d) qoʻshilgan qiymat soligʻi (keyingi oʻrinlarda — QQS) toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga oʻtkaziladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha): debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyoti; e) QQS toʻlovchilari boʻlmagan korxonalar uchun donni sotib olish qiymatiga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha): debet 1511 “Don sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; j) donni normativ koʻrsatkichlarga qadar quritish va tozalash boʻyicha qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xizmatlar koʻrsatishdan olinadigan summaga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti. z) quritish va tozalash boʻyicha xizmatlar koʻrsatganlik uchun hisoblab chiqiladigan QQS summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti; i) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari oʻrtasidagi ijobiy farq boʻyicha: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va sotib olish narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti; k) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari oʻrtasidagi salbiy farq boʻyicha: debet 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va sotib olish narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti. 32. Donni qayta ishlash korxonalari donni ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida “Oʻzdonmahsulot” AK don qabul qilish korxonalaridan, shuningdek “Oʻzdonmahsulot” AK tarkibiga kirmaydigan boshqa korxonalardan sotib olishlari mumkin. 33. Buxgalteriya hisobotida ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida donni kirim qilinishi quyidagi tartibda aks ettiriladi: a) ichki tizim qayta joylashtirish tartibida sotib olingan donni amaldagi ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti; b) agarda ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida don yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan sifat koʻrsatkichlari farqlari boʻyicha (namlik va ifloslik aralashmasi) pul koʻrinishida hisoblanadigan chegirmalar yoki ustamalar berilishi (taqdim etilishi) nazarda tutilgan boʻlsa, ular buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi: taqdim etilgan ustamalar summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; (kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — ichki tizimda” schyoti; berilgan chegirmalar summasiga: debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — ichki tizimda” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; v) donni tayyorlash va keltirish boʻyicha donni joriy saqlash yoki foydalanish joyigacha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari; g) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga oʻtkaziladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha): debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti; kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari; d) QQS toʻlovchilari boʻlmagan korxonalar uchun donni sotib olish qiymatiga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha): debet 1511 “Don sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari. 34. Agarda donni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq xaridor tomonidan yetkazib beruvchiga donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlarni qoplashi nazarda tutilgan va sotib olinayotgan donning tannarxiga kiritiladigan boʻlsa, aynan: a) donni tayyorlash va yetkazib berish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari; b) kreditdan (qarzdan) foydalanganlik uchun foizlar koʻrinishidagi xarajatlar; v) donni sotib olish bilan bogʻliq boshqa xarajatlar; g) donni sotib olish jarayonidagi operatsion xarajatlari qoplanadigan don mahsulotlari korxonalarining tayyorlov-taʼminot ustama narxlari; koʻrsatib oʻtilgan xarajatlar buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari. 35. Agar donni tizim ichida qayta joylashtirish boʻyicha yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan xaridorga tozalash va quritish boʻyicha koʻrsatilgan xizmat xarajatlarini qoplash uchun pul ustamalari (chegirmalari) berilishi nazarda tutilgan boʻlsa, ular buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti; kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti. 36. Buxgalteriya hisobida import qilingan don va don mahsulotlarini sotib olish qiymatini shakllantirish va aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (22-sonli BHMS) “Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi”ga muvofiq (roʻyxat raqami 3587, 2024-yil 19-dekabr) amalga oshiriladi. 37. Korxona tomonidan kuzatuv hujjatlari olingan (hisob-faktura, tovar-transport yoki temir yoʻl yuk xatlari, va h. k.), mulk huquqi asosida korxonaga tegishli boʻlgan, biroq yoʻlda kelayotgan don, don mahsulotlari va idishlar yoʻlda kelayotgan tovarlar sifatida sanaladi va keyinchalik yuk yetib kelganida korrektirovka yozuvi kiritiladigan holatda 1011 “Yoʻldagi xom ashyo va materiallar” schyotida hisobga olinadi. Kuzatuv hujjatlari boʻlmasdan yetib kelgan don, don mahsulotlari va idishlar fakturalanmagan yetkazib berishlar kabi hisobga olinadi. 38. Don kuzatuv hujjatlarisiz kelib tushganida quyidagi maʼlumotlarga (mavjud boʻlganida) ega dalolatnoma tuzilishi mumkin: yetkazib beruvchining (topshiruvchining) nomi, avtomobil (vagon va yoki transportning boshqa turi) raqami va uning egasining nomi, don ekinlarining nomi, yetkazib berish masofasi, yoʻl varaqasi boʻyicha yuk ogʻirligi (temir yoʻl yuk xati) va topshirish turi. Buxgalteriya hisobida donni fakturalanmagan yetkazib berishlar ushbu paragrafda nazarda tutilgan tartibda lozim tarzda rasmiylashtirilgan qabul qilish dalolatnomalari asosida alohida analitik schyotda (6013) “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar boʻyicha qarzdorlik” schyoti bilan korrespondensiyalangan holda (1010) “Xom ashyo va materiallar” donni hisobga olish schyotida aks ettiriladi. Kuzatuv hujjatlari olingan zahoti ushbu schyotlar boʻyicha buxgalteriya yozuvlari toʻgʻrilanadi. 39. Natura holida va pul chegirmalari (ustamalari)ni hisoblab chiqarish, yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar, narxlardagi farqni aniqlash, quritish va tozalash uchun toʻlovlar miqdor va yuqorida koʻrsatilgan operatsiyalarni aks ettirish boʻyicha namunaviy buxgalterlik yozuvlari, shuningdek donni qayta ishlovchi va don qabul qilish korxonalari boʻyicha sotib olinadigan donning tannarxini shakllantirish boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 1 va 2-ilovalarida beriladi. 40. Kirim qilishda don va don mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni hisobga olish uchun asos sifatida kamomad va ortiqchaliklar faktlarini tasdiqlovchi tijorat hujjatlari va boshqa hujjatlar hisoblanadi. 41. Tashish davomida qabul qiluvchilar tomonidan aniqlangan don va uni qayta ishlash mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni analitik hisobi tegishli dastlabki hisobga olish hujjatlari asosida mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasiga muvofiq donni qayta ishlash korxonalari boʻyicha “Don, don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnalini yuritish boʻyicha tavsiyalar”ga muvofiq amalga oshiriladi. “Don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnali”dagi yozuvlar yetkazib beruvchilarning kuzatuv hujjatlari (hisob-faktura, tovar-transport yoki temir yoʻl yuk xatlari va h. k.) kelib tushishi va omborxona hisobotlarida 10-ustun “shu jumladan, ortiqchaliklar”, 13-ustun “shu jumladan, tashuv mobaynida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidagi kamomad” va 14-ustun “tabiiy yoʻqotishlar normasidan yuqori kamomad”larda aks ettirilgan holda yetib kelgan yukdagi kamomad va ortiqchaliklar hisobga olingan holda olib boriladi. 42. Buxgalteriya hisobida yetib kelgan don va don mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni aks ettirish quyidagicha amalga oshiriladi: a) kamomadni tasdiqlovchi hujjatlar asosida yetib kelgan don va don mahsulotlaridagi kamomad qiymatiga (shu jumladan QQS summasi): debet 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; b) tashuv mobaynida tabiiy kamayishlar normasi doirasidagi va undan oshiqcha don va don mahsulotlari kamomadi summasiga: debet 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; kredit 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti; debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti; tabiiy kamayishlar normalari amalda kamomad aniqlangan hollarda qoʻllanilishi mumkin. Bunda tashuv mobaynida qiymatliklarning belgilangan normalar doirasida kamayishi qiymatliklar qayta navlarga ajratilganidan keyingi ortiqchaliklar bilan birgalikda hisobga olinganidan keyin aniqlanadi. Bunday holda belgilangan tartibda oʻtkazilgan qayta navlarga ajratish hisobga olinganidan keyin ham kamomad mavjud boʻlsa, u holda tabiiy kamayishlar normalari faqatgina kamomad aniqlangan qimmatliklarga nisbatan qoʻllanilishi lozim; v) don va don mahsulotlari kamomadida korxona xodimini (moddiy javobgar shaxs yoki boshqa xodimni) aybdor deb tan olinganida, shuningdek kamomadda aybdor boʻlgan aniq shaxslar aniqlanmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoniyati mavjud boʻlmasa, don va don mahsulotlaridagi kamomad qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. 43. Don va don mahsulotlari kelib tushganida aniqlangan ortiqchaliklar lozim tarzda rasmiylashtirilgan tijorat hujjatlari asosida yuk qabul qiluvchi tomonidan kirim qilinadi va keyinchalik ortiqchalik yuzaga kelishining sabablari aniqlanib, sotib olish narxi (yetkazib berish qiymati) boʻyicha baholanadi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: debet (1000, 2900) don va don mahsulotlarini hisobga olish schyotlari; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti. 44. Kamomad va/yoki ortiqchalik boʻyicha tijorat hujjatlari asosida, yetkazib beruvchi tomonidan, olinadigan joriy toʻlovlar (4000), asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9000), sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlar (9100), materiallarni, tayyor mahsulotlarni va tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar (1000, 2800, 2900), materiallar tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500) korrektirovka qilinadi, shuningdek yetkazib beruvchi tomonidan don va don mahsulotlarining ortiqchaligi boʻyicha dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) QQSni hisoblab chiqarish uchun rasmiylashtiriladi. Ushbu dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) asosida xaridor tomonidan soliq qonunchilik hujjatlariga muvofiq don va don mahsulotlari ortiqchaligi boʻyicha QQS summasi hisoblab chiqiladi. 45. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan don va don mahsulotlarining kamomadi va ortiqchaligini buxgalteriya hisobida aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xoʻjalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnoma”ga (roʻyxat raqami 3593, 2024-yil 27-dekabr) muvofiq amalga oshiriladi. 46. Omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tasdiqlangunga qadar don va don mahsulotlarining kamomadi qiymati 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyotida hisobga olinadi. 47. Don partiyasi tugashi bilan omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini inventarizatsiya qilish, tozalash vaqtida aniqlangan va belgilangan shakldagi tozalash dalolatnomalari bilan rasmiylashtirilgan don va don mahsulotlarining kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi: a) kamomad tozalash dalolatnomalari bilan tasdiqlangunga qadar don va don mahsulotlarini hisobga olish schyotlari (1000, 2900)da hisobga olingan don va don mahsulotlarining kamomadini hisobga olish qiymatiga (ulgurji-sotish narxi boʻyicha): debet 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; b) donning tannarxiga kiritiladigan, yetishmaydigan don va don mahsulotlariga tegishli boʻlgan va 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga: debet 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti; kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; v) omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tasdiqlanganidan, shuningdek inventarizatsiya natijalari boʻyicha qarorlar qabul qilinganidan keyin 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyotida hisobga olinadigan don va don mahsulotlarining kamomadi quyidagi tarzda hisobdan chiqariladi: don va don mahsulotlarining kamomadini hisobga olish qiymatiga: debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti; kredit 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti; saqlash vaqtida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidagi qiymati summasiga: debet 2000 “Asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar, 9410 “Sotish xarajatlari” schyoti; kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti; namlik va ifloslik aralashmasi sifatini yaxshilash hisobiga hosil boʻladigan kamomad summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti; 48. Saqlash vaqtida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidan, shuningdek namlik va ifloslik aralashmasi sifatini yaxshilash hisobiga hosil boʻladigan kamomad miqdoridan oshgan kamomad summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadi. 49. Inventarizatsiya va saqlash joylarini vaqti-vaqti bilan tozalash vaqtida aniqlangan, hisobga olinmagan don va don mahsulotlarining ortiqchasi aniqlangan (kelgusida ortiqcha kelib chiqish sabablari va aybdor shaxslar aniqlangan holda) vaqtida (sanada) amalda boʻlgan hisob narxi boʻyicha baholanadi va buxgalteriya hisobida quyidagi tarzda aks ettiriladi: debet don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlari; kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti. 50. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan don va don mahsulotlari boʻyicha daromad summasi umumiy oʻrnatilgan tartibda soliqqa tortiladi. 51. Saqlash vaqtida “Don va don mahsulotlarining ortiqchasi” satriga, shuningdek don, un, yormaning yigʻilgan qoldiqlari ham kiradi. Yigʻilgan qoldiqlar korxona rahbari, laboratoriya mudiri, bosh buxgalter va omborxona mudiri tomonidan imzolangan dalolatnoma asosida sotish imkoniyati mavjud boʻlgan narxda kirim qilinadi. Dalolatnomada yigʻilgan qoldiq hosil boʻlgan un, yorma va donning turi va navi, ularning hosil boʻlish sabablari, bunga aybdorlar koʻrsatiladi. 52. Qayta navlash natijasida don va don mahsulotlarining ortiqchasi va kamomadining oʻzaro hisob-kitobi Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish”ga (roʻyxat raqami 3548, 2024-yil 12-avgust) bilan tartibga solinadi. 53. Donni don mahsulotlariga ayirboshlash qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Ayirboshlash operatsiyalari tegishli ruxsatnomalar boʻlganda qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda, asosan kelishayotgan tomonlar bir-birlariga qanaqa moddiy qimmatliklar berishlari, miqdori va qiymati aks ettirilgan tegishli shartnomalar bilan rasmiylashtiriladi. 54. Don mahsulotlari korxonalarida donning uni qayta ishlash mahsulotlariga ayirboshlanishi natijasida kelib tushishi mazkur Yoʻriqnomaning 55-bandida koʻzda tutilgan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. 55. Donga ayirboshlash hisobiga donni qayta ishlash mahsulotlarini sotish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobotida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: a) donni qayta ishlash mahsulotlarini sotishdan tushgan tushum summasiga (QQSsiz): debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti; b) sotilgan mahsulot boʻyicha hisoblab chiqilgan QQS summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti; v) sotilgan mahsulot tannarxiga: debet 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi” schyoti; kredit 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” schyoti; g) ayirboshlash operatsiyasi boʻyicha olingan don va sotilgan (yuklab joʻnatilgan) mahsulot boʻyicha qarzdorlikning oʻzaro hisobi summasiga: debet 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; kredit 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; Donni don mahsulotlariga ayirboshlash boʻyicha operatsiyalarni amalga oshirishda (qoʻshimcha toʻlovsiz) olingan donning qiymati sotilgan mahsulotning qiymatiga teng boʻlishi lozim. 56. “Oʻzdonmahsulot” AK tarkibiga kiruvchi don mahsulotlari korxonalari tomonidan kelgusida sotish uchun sotib olingan don mahsulotlari tovarlarni hisobga oluvchi schyotlarda (2900) (2913 “Un”, 2914 “Yorma”, 2915 “Omixta yem va yem aralashmasi” va h.k.) hisobga olinadi. 57. Don mahsulotlarining kelib tushishi, sotilishi va boshqa chiqimlari boʻyicha operatsiyalarni buxgalteriya hisobida tan olish, baholash va aks ettirish buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi. 58. Moddiy javobgar shaxslar faoliyati yuzasidan yetarli darajada nazorat oʻrnatish maqsadida, don mahsulotlari korxonalari, qayta sotish uchun sotib olingan don mahsulotlarini ustama narxlar (chegirmalar)ni hisobga olgan holda sotish narxida buxgalteriya hisobining alohida schyotlarida hisobga olishlari mumkin. Buxgalteriya hisobida sotib olingan don mahsulotlarining kelib tushishi va sotilishi boʻyicha ushbu tartib qoʻllanilganida quyidagicha aks ettiriladi: a) QQSsiz don mahsulotlarini sotib olish qiymatiga: debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; b) don mahsulotlarini sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar summasiga, shu jumladan QQS summasi (agarda ular qoplanmasa): debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari; v) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar (koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar) uchun hisobga olinadigan QQS summasiga: debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyoti; g) savdo (tayyorlov-taʼminot) ustamasi summasiga: debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti; kredit 2980 “Savdo ustamasi” schyoti; d) don mahsulotlarini sotish qiymatiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti; e) sotilgan savdo ustamasining summasiga: debet 2980 “Savdo ustamasi” schyoti; kredit 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti; j) sotilgan tovarlarning sotish qiymatiga: debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti; kredit 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti; 59. Sotib olingan don mahsulotlarini hisobga olishning qoʻllanilgan tartibi korxonaning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. 60. Ushbu schyotlar boʻyicha analitik hisobga olish assortiment, turlar, navlar, shuningdek moddiy javobgar shaxslar va saqlash joylari kesimida tashkil etilishi lozim. 61. Keyinchalik sotish uchun (don qabul qilish faoliyati) don va don mahsulotlarini ichki tizim ichida kelib tushishi boʻyicha operatsiyalarni namunaviy buxgalteriya yozuvlariga tegishli misollar mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasida (savdo ustamalarini hisobga olish schyotini qoʻllamasdan) keltiriladi. 62. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyo va materiallar deganda egalari tomonidan toʻlovlarsiz boshqa korxonalarga qayta ishlash (ishlov berish) uchun berilgan xom ashyo, materiallar, mahsulot tushuniladi. Agarda buyurtmachining majburiyati tayyor mahsulotning moddiy asosini tashkil qiluvchi materialning asosiy qismini yetkazib berish boʻlsa, xom ashyoni qayta ishlash shartnomasi deb sanalishi mumkin. 63. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash shartnomasiga muvofiq bir taraf (pudratchi) boshqa taraf (buyurtmachining) topshirigʻi boʻyicha ishlab chiqariladigan mahsulotning moddiy asosini tashkil etuvchi ulush qoʻshish asosidagi xom ashyoni qayta ishlash (ulush qoʻshish asosidagi xom ashyodan mahsulot ishlab chiqarish) ishini bajarish va uning natijalarini buyurtmachiga topshirish majburiyatini oladi. Buyurtmachi oʻz navbatida ishning natijasini qabul qilish va uning haqini toʻlash majburiyatini oladi. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlashda qisman qayta ishlovchining materiallari ham ishlatilishi mumkin. 64. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash shartnomasida berilayotgan donning miqdori, qiymati, sifati, saqlash, qayta ishlash va tayyor mahsulotni hamda donni qayta ishlashdagi boshqa mahsulotlarni qaytarish muddati, shuningdek qayta ishlash boʻyicha xizmatlarga haq toʻlash tartibi aks ettiriladi. Xom ashyoni qayta ishlash shartnomasining asosiy shartlarini quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha batafsil koʻrsatish mumkin: ishlab chiqariladigan mahsulotning nomlari va texnik tavsiflari, shu jumladan mahsulotni ishlab chiqarishga xom ashyolar sarfi meʼyorlari va qoʻshimcha (yoʻldosh) mahsulotlar va chiqitlar (yaroqli va yaroqsiz) hosil boʻlishining normalari: bitta buyurtma boʻyicha ishlab chiqariladigan mahsulotning miqdori; buyurtmani bajarish muddati, xom ashyo va materiallarni yetkazib berish jadvali; tayyor mahsulotni buyurtmachiga berish tartibi (bevosita ishlab chiqarilganidan keyin yoki maʼlum bir qismi (qismlab chiqarish) va h. k.); ishlab chiqarishning qaytariladigan (qaytarilmaydigan) qoʻshimcha mahsulotlari va chiqitlaridan foydalanish (yoʻq qilib tashlash) tartibi. Qaytariladigan qoʻshimcha mahsulotlar va chiqitlar buyurtmachiga berilishi yoxud haqi undiriladigan asosda pudratchida qolishi mumkin; bajarilgan ishlarga haq toʻlash tartibi (un tortish haqi toʻlovi) va h. k. 65. Qayta ishlov berish uchun olingan mahsulotni qayta ishlash shartnomasida ishlab chiqariladigan mahsulotning sifatini, tayyor mahsulotning va qaytariladigan qoʻshimcha mahsulotlar va chiqitlarning chiqish normalarini nazorat qilish imkonini taʼminlovchi shartlar boʻlishi mumkin. 66. Buxgalteriya hisobida qayta ishlov berish uchun olingan mahsulotni qayta ishlov berish boʻyicha operatsiyalarni aks ettirish tartibi taraflar tomonidan ular tuzayotgan shartnoma shartlariga bogʻliq. 67. Qayta ishlash uchun olingan don va don mahsulotlari korxona — qayta ishlovchi egaligiga oʻtmaydi, olingan donning qiymati 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” va 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” balansdan tashqari schyotlarida shartnomada nazarda tutilgan narxda hisobga olinadi. 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” schyoti boʻyicha analitik hisob buyurtmachilar, xom ashyo turlari, navlari hamda saqlash va foydalanish joylari boʻyicha olib boriladi. 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti boʻyicha analitik hisob korxona — egalar, turlar, navlar va saqlash joylari boʻyicha olib boriladi. 68. Donni saqlash va qayta ishlash boʻyicha xarajatlarning hisobi, agarda ushbu xizmat turi asosiy faoliyat hisoblansa, buyurtmachi tomonidan (2000) asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlarda, agarda korxonaning asosiy faoliyati uchun ushbu xizmatlar yordamchi boʻlsa (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlarda olib boriladi. 69. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish pudratchi (bajaruvchi) tomonidan quyidagi tarzda amalga oshiriladi: a) qayta ishlashga shartnoma bahosida kelib tushgan qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga: debet 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” balansdan tashqari schyoti; b) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni (don mahsulotlarini) qayta ishlashga berilganida: kredit 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” balansdan tashqari schyoti; v) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash xarajatlari summasiga: debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyot; (0200) asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi, (1000) materiallarni hisobga oluvchi, (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (6000) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar, (6700) mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar, (6500) sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar va boshqa tegishli schyotlar krediti; g) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyodan chiqarilgan mahsulotning ishlab chiqarishdan omborxonaga berilishi vaqtida, shartnoma bahosida saqlash uchun javobgarlikka topshirilganida: debet 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti; d) dastlabki hisob hujjatlariga (hisob-fakturalar, bajarilgan ishlar dalolatnomalari) muvofiq qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha xizmatlar uchun hisoblangan tushum (un tortish haqi toʻlovi) summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti; e) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha koʻrsatilgan xizmatlar boʻyicha hisoblab chiqarilgan QQS summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti; j) donni qayta ishlov berish asosida qayta ishlashdagi xizmatlar tannarxini hisobdan chiqarishda: debet 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti; kredit (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar; z) saqlash uchun javobgarlikdan, qayta ishlashga berilganligi dastlabki hisobga olish hujjatlari (qabul qilish-topshirish dalolatnomasi va tovar-transport yuk xati) bilan tasdiqlangan, mahsulotning hisobdan chiqarilishi: kredit 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti; 70. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash tugallanishi bilan qayta ishlovchi, qayta ishlashga beruvchining materiallari sarfi toʻgʻrisidagi hisobotni taqdim etadi. 71. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bilan bogʻliq operatsiyalar buyurtmachining (qayta ishlashga beruvchining) buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi: a) qayta ishlashga hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida berilgan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga: debet 1070 “Chetga qayta ishlashga berilgan materiallar” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; b) xizmatlar koʻrsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlarga asosan, qayta ishlashga berilgan xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha, koʻrsatilgan xizmatlar uchun xarajatlarni hisoblab chiqarishda: debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; v) bir vaqtning oʻzida ishlab chiqarish xarajatlariga chetga qayta ishlashga berilgan xom ashyo (don)ning balans qiymati hisobdan chiqariladi: donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi qiymatiga: debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar; kredit 1070 “Chetga qayta ishlashga berilgan materiallar” schyoti; qayta ishlashga berilgan donga tegishli boʻlgan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga: debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar; kredit (1500) “Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti; materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadigan donni tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga taalluqli misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida beriladi. g) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga: debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; d) qayta ishlashga berilgan xom ashyodan ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotni olishda: debet (2800) tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi schyotlari; kredit (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar; 72. Saqlab turuvchining javobgarligida boʻlgan don va don mahsulotlarini saqlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: a) shartnoma bahosida saqlash uchun javobgarlikka kelib tushgan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga: debet 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti; b) xom ashyoni saqlash bilan bogʻliq xarajatlar summasiga: debet (2000, 2300) ishlab chiqarishni va/yoki (9400) davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar; kredit (0200) asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi, (1000) materiallarni hisobga oluvchi, (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (6000) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar, (6700) mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar, (6500) sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar va boshqa tegishli schyotlar; v) dastlabki hisob hujjatlariga (hisob-fakturalari, bajarilgan ishlar dalolatnomalari) muvofiq shartnoma bahosida xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikka olish xizmatlarini koʻrsatganlik uchun hisoblab chiqarilgan tushum summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti; g) xom ashyoni saqlab turish uchun javobgarlikka olish boʻyicha hisoblab chiqilgan QQS summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti; d) xom ashyoni saqlab turish uchun javobgarlikka olish boʻyicha xizmatlar tannarxini hisobdan chiqarishda: debet 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti; kredit (2000, 2300) ishlab chiqarishni va/yoki (9400) davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar; e) tasdiqlovchi dastlabki hisob hujjatlari (qabul qilish-topshirish dalolatnomalari va tovar-transport yuk xatlari) bilan egasiga qaytarilganligi rasmiylashtirilgan xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikdan hisobdan chiqarilishi: kredit 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti; 73. Xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikka topshirish bilan bogʻliq operatsiyalar, egasining hisobida quyidagicha aks ettiriladi: a) hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan xom ashyo (don va don mahsulotlari)ni qiymatiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida ochilgan “Saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan (turlari, navlari va saqlash joylari boʻyicha) don (don mahsulotlari)” analitik schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; b) xizmatlar koʻrsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida xom ashyoni saqlash uchun javobgarligi boʻyicha xizmatlar uchun xarajatlarni hisoblab chiqarishda: debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni, (2300), yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, 9410 “Sotish xarajatlari” schyotlari; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; v) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga: debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti; g) xom ashyo ularning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi boʻyicha qaytarilganida: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida “Saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan (turlari, navlari va saqlash joylari boʻyicha) don (don mahsulotlari)” analitik schyoti. 74. Don, don boʻlmagan xom ashyo va tovar-moddiy qimmatliklarni ishlab chiqarishga berish deganda ularni bevosita elevator-omborxona sigʻimlaridan va omborxona (kichik ombor)lardan mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish (xizmatlar koʻrsatish) uchun berish tushuniladi. 75. Xom ashyo va materiallarni korxonaning alohida boʻlinmalariga (ishlab chiqarish sexlari, uchastkalar, omborxonalar) chiqarish, ichki qayta joylashtirish deb qaraladi. 76. Korxonaning (tarkibiy boʻlinmalarning) elevator-omborxona sigʻimlaridan ishlab chiqarishga chiqariladigan donning narxi har bir ekin (nomi) va sinfi boʻyicha hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida (transport-tayyorlov xarajatlari hisobga olinmagan holda) aniqlanadi. (1500) materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotning alohida schyotlarida hisobga olinadigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar, qayta ishlashga berilgan don miqdoriga teng ravishda hisobdan chiqariladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotda hisobga olingan don tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltiriladi. 77. Qolgan barcha ishlab chiqarish zaxiralari qiymatni aniqlashning tanlangan hisobga olish siyosati usuli boʻyicha hisobdan chiqariladi. 78. Don, don boʻlmagan xom ashyo, materiallar va boshqa tovar-moddiy zaxiralar elevator-omborxona sigʻimlari va omborxonalardan korxona tuzilmasiga qarab boʻlinmalar sigʻimlariga va omborxonalariga yoki bevosita korxona boʻlinmasiga (ularda sigʻimlar va omborxonalar boʻlmaganida) va sexlardan ishlab chiqarish dasturida (vazifalarida) belgilangan normalar va hajmlarga muvofiq ogʻirligi, hajmi yoki miqdori boʻyicha ishlab chiqarishga beriladi. Berish vaqtida ular tegishli oʻlchov birliklarida (ogʻirlik, hajm, liniyali, donabay) oʻlchanishi lozim. 79. Don, don boʻlmagan xom ashyo, materiallar va boshqa tovar-moddiy zaxiralar ombordan ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari)ga berilishi bilan ularning sarflanganligi tasdiqlangan taqdirda xom ashyo va materiallarni hisobga olish schyotlaridan hisobdan chiqariladi va tegishli ishlab chiqarishga boʻlgan xarajatlarni hisobga olish schyotlariga oʻtkaziladi. Boshqaruv ehtiyojlari uchun berilgan materiallar qiymati maʼmuriy xarajatlarini hisobga olishning tegishli schyotiga (9420) oʻtkaziladi. Mahsulotning (ishlar, xizmatlarning) oʻtkazilishi va sotilishi bilan bogʻliq sarflangan materiallar qiymati sotish xarajatlarini hisobga olish schyotiga (9410) oʻtkaziladi. Xarajatlarni ishlab chiqarish tannarxiga yoki davr xarajatlariga kiritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom bilan (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 2-son, 9-modda) tartibga solinadi. 80. Donning sifat koʻrsatkichlari oʻzgarishi natijasida kamayishlar va yoʻqotishlar miqdori amalda omborxonalar, ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari) ni inventarizatsiya qilish va tozalash vaqtida aniqlanadi. Donni qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotning ishlab chiqarish xarajatlarini teng miqdorda shakllantirish maqsadida donni saqlash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarni omborxonalar va boshqa saqlash joylarini inventarizatsiya qilish va tozalash natijalari boʻyicha emas, balki donni ishlab chiqarishga yoʻnaltirilishi bilan xarajatlarni hisobga olish schyotiga oʻtkazish lozim. Tegishlicha, transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasi bilan bir qatorda saqlash, boshqa joyga qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning qiymatini donni hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida aniqlash lozimdir, bu qiymat keyinchalik ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish tegishli schyotiga oʻtkazilgan holda moliya zaxirasini hisobga olish schyoti bilan korrespondentlikda don qiymati schyotiga oʻtkaziladi. 81. Qayta ishlanadigan donning haqiqiy hajmiga sifat koʻrsatkichlaridagi (namlik va nav ifloslik aralashmasi) farqlar boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan donni saqlash va boshqa joyga qayta joylashtirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning hisob-kitob summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq aniqlanadi. 82. Xom ashyo va materiallarni, shu jumladan elevator-omborxona sigʻimlaridan donni ishlab chiqarishga joʻnatish asosan, oldindan belgilangan limitlar (mahsulotlarni chiqarish hisob-kitoblari) asosida amalga oshirilishi lozim. Moddiy qimmatliklarni ishlab chiqarishga joʻnatish limitlari boʻlinmalar tomonidan tegishli xizmatlar hisob-kitoblari asosida korxona rahbarining qarori boʻyicha belgilanadi. Limitlar korxonalarning tegishli xizmatlari (belgilangan tartibda tasdiqlangan) tomonidan ishlab chiqilgan xom ashyo va materiallar hamda boshqa xarajatlar normalari, boʻlinmalarning hisobot davrining boshiga va oxiriga sarflanmagan zaxiralarning oʻtishini hisobga olgan holda ishlab chiqarish dasturlari asosida belgilanadi. 83. Ishlab chiqarishga va boshqa maqsadlarga chiqarilgan xom ashyo va materiallarning qiymatini mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) turlari va xarajatlar satrlari boʻyicha taqsimlash uchun korxona har oyda xom ashyo va materiallar sarfining yigʻma vedomostini tuzishi mumkin. Koʻrsatilgan vedomostda moddiy xarajatlar sexlar va boshqa boʻlinmalar kesimida xarajatlarni hisobga olish schyotlari boʻyicha taqsimlangan holda, ularning ichida esa mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) turlari, shuningdek xarajatlar satrlari boʻyicha keltiriladi. 84. Tegirmon va yorma korxonalarida xom ashyoni qayta ishlashga joʻnatish 109-son shakl boʻyicha korxona rahbari va ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi boshligʻi tomonidan imzolangan “Donni qayta ishlashga joʻnatish toʻgʻrisida”gi farmoyish asosida amalga oshiriladi. Ushbu farmoyish asosida qayta ishlashga joʻnatilgan don miqdori 110-son shakl boʻyicha yuk xati bilan rasmiylashtiriladi. Omixta yem chiqarishga joʻnatilgan xom ashyo 119-son shakl boʻyicha “Omborxonadan ishlab chiqarishga xom ashyoni joʻnatishga talabnoma-yuk xati” bilan rasmiylashtiriladi. 85. Donni qayta ishlashga joʻnatish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi: a) qayta ishlashga berilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi qiymatiga: debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; b) bir vaqtning oʻzida qayta ishlashga berilgan donga taalluqli boʻlgan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqariladi: debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti; kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; materiallarni tayyorlash va sotib olishni hisobga olish schyotida hisobga olinadigan donni tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltiriladi; v) amalda qayta ishlanadigan donning hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlar hisob-kitob summasiga: debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; g) amalda qayta ishlanadigan donning hajmiga yomonlashgan sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi fizik ogʻirligi oshganligining hisob-kitob summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti. Tayyor mahsulotni (ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish) ishlab chiqarishning boshqa xarajatlari turlarini buxgalteriya hisobida aks ettirish buxgalteriya hisobi boʻyicha qonunchilik hujjatlarida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. 86. Xaridorlar, buyurtmachilar va boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga, shu jumladan don qabul qilish va qayta ishlash korxonalariga don va don mahsulotlarini joʻnatish tuziladigan yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari asosida qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. 87. Korxonalarda xaridorlarga (buyurtmachilarga) don va don mahsulotlarini joʻnatish dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar, tovar-transport yoki temir yoʻl yuk xatlari va h.k.) asosida amalga oshiriladi. 88. Don va don mahsulotlarini yuklab joʻnatishda (sotishda), xaridor tomonidan toʻlanishi lozim boʻlgan summalar joʻnatuvchining buxgalteriya hisobida 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyotining debeti boʻyicha aks ettiriladi. 89. Don va don mahsulotlarini sotish (yuklab joʻnatish) buxgalteriya hisobi quyidagi tarzda amalga oshiriladi: a) xaridorlarga shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxlarida (QQSsiz) yuklab joʻnatilgan (yuborilgan) don va don mahsulotlari qiymatiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti; b) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, xaridorga namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha berilgan chegirmalar summasiga: debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti; kredit 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; hisobot davrining oxirida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotining yopilishi: debet 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti; kredit 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti. v) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, xaridorga namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha qoʻshilgan ustamalar summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti; g) don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari idishlar haqi toʻlanganida, idishlar qiymatiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti; d) xaridor tomonidan don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari toʻlanishi lozim boʻlgan, shartnomada kelishilgan joygacha mahsulotni transportda tashib berish va uni transport vositalariga yuklash (qoʻshilgan qiymat soligʻisiz) xarajatlari summasiga: oʻz kuchi bilan va yetkazib beruvchining transporti bilan bajarilgan; ixtisoslashtirilgan avtotransport tashkiloti, temir yoʻl transporti, daryo transporti va boshqa transport tashkilotlari (qoʻshilgan qiymat soligʻisiz) yoki jismoniy shaxslar tomonidan bajarilgan: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti; e) qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblab chiqilgan QQS summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti; j) agarda donni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan yetkazilgan va donni tayyorlash bilan bogʻliq boʻlgan, sotilgan (yuklab joʻnatilgan) don miqdoriga taalluqli boʻlgan xarajatlarni qoplash nazarda tutilgan boʻlsa, shu jumladan: donni tayyorlash va yetkazib berish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari; kreditdan (qarzdan) foydalanganlik uchun foizlar shaklidagi xarajatlar; sotib olingan don va don mahsulotlarining haqini toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar; don mahsulotlari korxonalarining operatsion faoliyatidagi xarajatlari qoplanadigan don mahsulotlari korxonalari tayyorlov-taʼminot ustamasi (komission mukofot); u holda ushbu xarajatlar quyidagicha aks ettiriladi: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti. 90. Don va don mahsulotlarini sotishdan olingan daromadlar hamda xaridorlarga debitor qarzdorlik shakllanishi bilan bir vaqtda (9100) sotilgan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlarida don va don mahsulotlarining ishlab chiqarish tannarxi (balans qiymati)ni hisobdan chiqarish amalga oshiriladi. 91. Sotilgan (yuklab joʻnatilgan) donning, shuningdek donni sotish (yuklab joʻnatish) bilan bogʻliq boshqa operatsiyalarning tannarxini hisobdan chiqarishni aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi: a) sotilgan (yuklab joʻnatilgan) donning hisobga olish (ulgurji-sotish) narxiga: debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; b) sotilgan (yuklab joʻnatilgan) donning miqdoriga taalluqli boʻlgan 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan, tannarxga kiritiladigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga: debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti; kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; v) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha chegirmalar summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti; g) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha qoʻshilgan ustamalar summasiga: debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti. 92. Amalda sotilayotgan donning hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning hisob-kitob summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq aniqlanadi. Ushbu Yoʻriqnomaning 23-bandida koʻrsatilganidek, davlat ehtiyojlari uchun don sotib olishda donning xarid qilish (preyskurant yoki shartnomaviy) va ulgurji-sotish narxlari oʻrtasida ijobiy yoki salbiy farqlar yuzaga kelishi mumkin: a) don mahsulotlari korxonalarida don sotilishi (yuklab joʻnatilishi) bilan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda narxlardagi ijobiy farqi mablagʻlarini budjetdan tashqari schyotga oʻtkazish boʻyicha majburiyatlar yuzaga kelgan holatda, ularni schyotlarda hisobga olish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: debet 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti; kredit 6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti; b) donning sotilishi (yuklab joʻnatilishi) bilan narxlardagi salbiy farqlar boʻyicha don mahsulotlari korxonasi oldida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlar yuzaga kelganida, ular quyidagicha hisobga olinadi: debet 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyoti; kredit 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti; v) don mahsulotlari korxonalarida donning sotilishi (yuklab joʻnatilishi) bilan donning narxi oshishi (kamayishi) boʻyicha budjetdan tashqari schyotlarga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlar yuzaga kelganida ular quyidagicha hisobga olinadi: debet 1820 “Respublika ulgurji-sotish narxlari oʻzgarishi munosabati bilan donni narxini oshirish (kamaytirish)” schyoti; kredit 6592 “Donni narxi oshishi farqi boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti; g) 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik”, 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan donni narxi kamayishini qoplash boʻyicha qarzdorlik” (6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” va 6592 “Donning narxi oshishi boʻyicha farqni budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyotlarida qoldiqlar mavjud boʻlsa) schyotlari boʻyicha hisobot davri uchun yakuniy hisob-kitoblar summasiga: debet 6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni hisobiga oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti; kredit 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyoti; debet 6592 “Donni narxi oshishi boʻyicha farqni budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti; kredit 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan donni narxi kamayishini qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyoti; 93. Korxonalardagi davlat zaxirasidagi donni yangidan kiritiladigan ulgurji-sotish narxi darajasigacha qayta baholanganda, uning natijalari davlat budjetidan moliyalashtirishning koʻpayishiga (kamayishiga) taalluqli boʻladi va buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi: narx oshganida: debet 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyoti; kredit 8891 “Davlat zaxirasidagi donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti; narx kamayganida: debet 8891 “Davlat zaxirasini donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti; kredit 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyoti. 94. Buxgalteriya hisobida sotilgan (yuklab joʻnatilgan) tayyor mahsulotning tannarxini hisobdan chiqarish, buxgalteriya hisobi boʻyicha qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Unni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomasida, chakana savdo uchun chiqarishdan tashqari, unning ulgurji-sotish narxiga bazis normadagi namlikka nisbatan unning har bir tushirilgan yoki oshirilgan namlik foiziga nisbatan 1% miqdorida ustama yoki chegirma koʻzda tutilishi mumkin. Koʻrsatilgan ustama yoki chegirmani hisoblab chiqarishda unni qopga solish paytida aniqlangan namlik qabul qilinadi. Unni amaldagi narxlarda sotish hajmi boʻlib, uning haqiqiy namligini bazis normadan farqi boʻyicha chegirma yoki ustamani hisobga olgan holda hisoblangan chiqarish narxi (qiymati) hisoblanadi va buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi: a) shartnomaviy ulgurji-sotish (QQSsiz) narxlarida xaridorlarga yuklab joʻnatilgan (yuborilgan) unning qiymatiga: debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti; b) xaridor tomonidan don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari toʻlanishi lozim boʻlgan, shartnomada kelishilgan joygacha mahsulotni transportda tashib berish va uni transport vositalariga yuklash (qoʻshilgan qiymat soligʻisiz) xarajatlari summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti; v) haqiqiy namlikning bazis namlik normalaridan farqi koʻrsatkichlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan ustamalar summasiga, un sotilganida: debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti; g) haqiqiy namlikning bazis normalardan farqi koʻrsatkichlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan chegirmalar summasiga, un sotilganida: debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti; kredit 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti; hisobot davri yakunida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotining yopilishi: debet 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti; kredit 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti; d) qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblab chiqilgan QQS summasiga: debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti. Don va don mahsulotlarini sotishdan olingan daromadlar hamda xaridorlarga debitor qarzdorlik shakllanishi bilan bir vaqtda, (9100) sotilgan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlarida unning ishlab chiqarish tannarxini (balans qiymatini) hisobdan chiqarish amalga oshiriladi. 95. Don mahsulotlari koʻrinishidagi tayyor mahsulotning bir qismini korxona oʻz ehtiyojlariga (ishlab chiqarish va tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan non pishirish, omixta yem ishlab chiqarish va boshqa maqsadlarga) yoʻnaltirishi mumkin. Bunday mahsulotlar ularning ishlab chiqarish tannarxi (ularning keyinchalik moʻljallanganligiga qarab) boʻyicha 2810 “Omborxonadagi tayyor mahsulotlar” schyotining kreditidan (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlar debetiga kirim qilinadi. 96. Xaridorlar bilan ularga yuklab joʻnatilgan (yuborilgan) materiallar uchun analitik hisob har bir xaridorga va buyurtmachiga taqdim qilingan hisob-fakturalar boʻyicha olib borilishi lozim. 97. Don va don mahsulotlari yuklab joʻnatishda qabul qiluvchilar tomonidan ularni qabul qilish vaqtida kamomad yoki ortiqchaliklar aniqlansa hamda yetkazib beruvchi tomonidan xaridorning daʼvolari tan olingan boʻlsa, yetkazib beruvchining buxgalteriya hisobida kamomad va/yoki ortiqchaliklar boʻyicha tijorat hujjatlari asosida tegishli olinadigan joriy toʻlovlar (4000), asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi (9000), sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi (9100), materiallarni, tayyor mahsulotlarni va tovarlarni hisobga oluvchi (1000, 2800, 2900), materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) schyotlarida korrektirovka (tiklash) oʻtkaziladi, shuningdek yetkazib beruvchi tomonidan don va don mahsulotlarining ortiqchaligi boʻyicha QQSni hisoblab chiqarish uchun dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) rasmiylashtiriladi. Ushbu dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) asosida xaridor tomonidan soliq qonunchilik hujjatlariga muvofiq don va don mahsulotlarining ortiqchaligi boʻyicha QQS summasini hisobga olish amalga oshiriladi. 98. Quritish-tozalash obyektlariga alohida quritgichlar, donni tozalash mashinalari va mexanizmlari, faol ventilyatsiya qurilmalari va tozalash, quritish hamda boshqa qoʻshimcha ishlov berish uchun moʻljallangan binolar, inshootlar va asbob-uskunalar turlari kiradi. 99. Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish bilan bogʻliq xarajatlar hisobi 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha xarajatlari” schyotida quyidagilar boʻyicha yuritiladi: a) ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan chiqitlar narxi chegirib tashlangan holda); b) ishlab chiqarish xarakteridagi mehnatga haq toʻlash xarajatlari; v) ishlab chiqarishga oid ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalar; g) ishlab chiqarishga moʻljallangan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi. d) ishlab chiqarishga moʻljallangan boshqa xarajatlar. 100. Donni tozalash asbob-uskunalari va qurilmalariga ega boʻlgan sanoat (donni qayta ishlash) va don qabul qilish korxonalarida donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish operatsiyalari bilan bogʻliq buxgalteriya hisobining xususiyatlari shundan iboratki, 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish xarajatlari” schyotida donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish bilan bogʻliq xarajatlar hisobga olinadi. Alohida 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” sintetik schyotida qoʻshimcha ishlov berishga topshirilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlaridagi qiymati, shuningdek qoʻshimcha ishlov berishdan olingan asosiy mahsulotlarning (qoʻshimcha ishlov berishdan keyingi sifatli don), qoʻshimcha mahsulotlarning (don aralashmasi) va yaroqli chiqitlarning (turli toifadagi don chiqitlari) hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlaridagi qiymati aks ettiriladi. Yaroqsiz mahsulotlar baholanmaydi va aktivlarni hisobga olish schyotida hisobga olinmaydi. Qoʻshimcha ishlov berishdan olingan mahsulotlarning ogʻirligi yaroqsiz mahsulotlar ogʻirligi bilan birga qoʻshimcha ishlov berishga berilgan donning ogʻirligiga teng boʻlishi lozim. 101. Bir texnologiya liniyasi boʻyicha turli xildagi ekinlar donlari partiyalari bilan mexanizatsiyalashgan operatsiyalar oʻtkaziladigan elevatorlarda, shuningdek boshqa korxonalarda umumiy chiqit olinadi. Bunday holatda chiqitlarni hisobdan chiqarish har bir partiyadagi iflosligi va don aralashmasi kamayishi miqdoriga mutanosib ravishda oʻtkaziladi. Chiqitlarning umumiy miqdori tarozida oʻlchanadi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Aspiratsiya changi, chang kameralari tozalanganda aniqlanadi va tegishli davrda ekinlar yoki partiyalar boʻyicha oʻtkazilgan don miqdoriga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi. 102. Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish xarajatlariga quritish, tozalash, faol ventilyatsiyalash, yoqilgʻi va elektroenergiya, tozalash, quritish va qoʻshimcha ishlov berish bilan band boʻlgan asosiy xodimlarning ish haqi va ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalari, asosiy vositalarning amortizatsiyasi, quritish-tozalash xoʻjaligini saqlab turish va taʼmirlash xarajatlari, donni boshqa joyga koʻchirish xarajatlari, shuningdek quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish bilan bogʻliq boshqa xarajatlar kiradi. 103. Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga berish, shuningdek qoʻshimcha ishlov berishdan keyin asosiy mahsulotlarni, yoʻldosh mahsulotlarni va yaroqli chiqitlarni olish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi: a) quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga berilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosidagi qiymatiga: debet 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; b) qoʻshimcha ishlov berishdan keyin asosiy mahsulotlar, qoʻshimcha mahsulotlar va yaroqli chiqitlar koʻrinishida olingan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosidagi qiymatiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti; v) tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga berilgan donning qiymati qoʻshimcha ishlov berish vaqtidagi yoʻqotishlar kabi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hisobdan chiqariladigan, qoʻshimcha ishlov berishdan keyin olingan asosiy mahsulotlar (sifatli don), qoʻshimcha mahsulotlar va chiqitlarning hisobga olish bahosidagi qiymati oʻrtasidagi farq summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti. Qoʻshimcha mahsulotlarni (don miqdori koʻp boʻlgan don aralashmasi) tozalash va qoʻshimcha ishlov berish vaqtida natija sifatida asosiy ekin doni olinsa, 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti kreditiga taalluqli boʻladigan 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyotida kredit qoldigʻi yuzaga kelishi mumkin. 104. 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha xarajatlari” schyotida hisobga olingan quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish xarajatlarini buxgalteriya hisobida aks ettirish, shuningdek ularni (2000) asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar va 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti boʻyicha taqsimlash buxgalteriya hisobi boʻyicha qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. 105. Mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga beriladigan donning qiymati va qoʻshimcha ishlov berish natijalari qiymati oʻrtasidagi farqni aniqlash bilan bogʻliq operatsiyalarni aks ettiruvchi namunaviy buxgalteriya yozuvlari boʻyicha misol mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasida keltirilgan. 106. Don mahsulotlari korxonalari oʻz faoliyatida qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuziladigan shartnomalar asosida qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilariga donni quritish va tozalash boʻyicha xizmatlar koʻrsatishi mumkin. Normativ koʻrsatkichlarga qadar donni quritish va tozalash boʻyicha koʻrsatilayotgan xizmatlar qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilari tomonidan shartnomaviy narxlar boʻyicha qoʻshimcha toʻlanadi. Koʻrsatilayotgan xizmatlar uchun hisob-kitoblar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 107. Quritish va tozalash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi: a) donni normativ koʻrsatkichlarga qadar quritish va tozalash boʻyicha qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xizmatlar koʻrsatishdan olinadigan summaga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti. b) sotilgan xizmatlar boʻyicha hisoblangan QQS summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti; v) xizmat koʻrsatish boʻyicha bajarilgan ishlarning haqiqiy hajmiga taalluqli boʻlgan donni quritish va tozalash xarajatlari summasi don mahsulotlari va donni qayta ishlash korxonalarida 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyotining debetida 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha xarajatlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 108. Don mahsulotlari korxonalari normativ koʻrsatkichlarga qadar tozalanmagan donni yuklab joʻnatishda tuzilgan shartnomalar asosida qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan quritish va tozalash uchun ilgari olingan toʻlovlar hisobidan qoʻshimcha pul chegirmalari berishlari mumkin. Koʻrsatilgan chegirmalarni berish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi: berilgan chegirmalar summasiga: debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti; kredit 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyotlari; hisobot davrining yakunida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotini yopish: debet 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti; kredit 9050 “Xaridor va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti. 109. Xaridorning tozalanmagan donni quritish va tozalash boʻyicha koʻrsatilgan xizmat xarajatlarini qoplash uchun chegirmalar olishi bilan bogʻliq operatsiyalarning buxgalteriya hisobi 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar - tizim ichida” schyotining debetida “9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 110. Don mahsulotlari korxonalarida moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanish tartibi qonunchilik hujjatlari bilan belgilanadi. 111. Don mahsulotlari korxonalari buxgalteriya hisobida koʻrsatilgan zaxirani shakllantirish va undan foydalanish uchun 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti ishlatiladi. 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir ekinga partiyalar kesimida ochiladi. 112. Moliyaviy zaxirani shakllantirish buxgalteriya hisobida quyidagi tarzda aks ettiriladi: a) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olishda natura holidagi chegirmalar (donning fizik va hisobga olingan ogʻirligi oʻrtasidagi farqi) summasiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; b) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olishda pul chegirmalari summasiga: debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; v) qayta ishlanayotgan donning haqiqiy hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning hisob-kitob summasiga: debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; g) donning tizim ichida boshqa joyga oʻtkazilishi (tashish) vaqtida boshqa don mahsulotlari korxonalaridan olingan haqiqiy hajmdagi donning sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha chegirmalar summasiga: debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; d) yuklab joʻnatilayotgan donning haqiqiy hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha ustamalar summasiga: debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti; kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; 113. Moliyaviy zaxiradan foydalanishni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: a) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olish vaqtida undiriladigan natura holidagi ustamalar (donning fizik va hisobga olingan ogʻirligi oʻrtasidagi farqi) summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; b) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olish vaqtidagi pul ustamalari summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; v) amalda qayta ishlanadigan donning hajmida sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqiga pul koʻrinishida hisoblanadigan, donning sifat koʻrsatkichlari yomonlashganida fizik ogʻirligi oshishini hisob-kitob summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti; g) donning tizim ichida boshqa joyga oʻtkazilishi (tashish)da boshqa don mahsulotlari korxonalaridan amalda olingan donning fizik hajmi sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha ustamalar summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti; d) yuklab joʻnatilayotgan donning haqiqiy hajmi sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha chegirmalar summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 9120 “Sotilgan tovarlar tannarxi” schyoti; e) mexanizatsiyalashgan tozalash va ishlov berishga berilgan donning qiymati va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ishlov berish vaqtida yoʻqotishlar kabi hisobdan chiqariladigan, ishlov berishdan keyin olingan asosiy mahsulotlar (sifatli don), qoʻshimcha mahsulotlar va hisobga olish bahosi boʻyicha chiqitlar qiymati oʻrtasidagi farq summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti; j) donni saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tuzilganidan keyin, shuningdek inventarizatsiya natijalari boʻyicha qarorlar qabul qilinganidan keyin namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha sifatining yaxshilanishi hisobiga hosil boʻladigan oqlangan kamomad summasiga, 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyotida hisobga olinadigan yetishmaydigan don va don mahsulotlari qiymati summasiga: debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti; kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti. 114. Koʻp komponentli omixta yem komponentlari meʼyoriy dozatorlari bilan ishlovchi omixta yem sexlari va korxonalari boʻyicha bunday hisoblar tuzilmaydi va zaxiralar yaratilmaydi. 115. Agarda donning barcha partiyalari tugaganidan keyin va namlik, ifloslik aralashmasi boʻyicha sifati yaxshilanganligi hisobiga hosil boʻlgan kamomad qiymati hisobdan chiqarilganidan, qonunchilik hujjatlarida koʻzda tutilgan maqsadlarda moliyaviy zaxira mablagʻlari ishlatilganidan keyin 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyotida yil yakunida foydalanilmagan mablagʻlar qolsa, bu mablagʻlar maxsus hisob-kitob boʻyicha keyingi yilga oʻtayotgan don zaxiralaridagi oqlangan kamomadlarni qoplash uchun zarur moliya zaxirasi mablagʻlari chiqarib tashlangan holda 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyotiga oʻtkazilishi lozim. 116. Moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanishni buxgalteriya hisobida aks ettirish boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 1, 2 va 7-ilovalarida keltiriladi. 117. Davlat ehtiyojlari uchun navli va duragay don urugʻliklarini qabul qilish, asosan urugʻchilik xoʻjaliklarida navni yangilash va navni almashtirishni oʻtkazish uchun qishloq xoʻjalik korxonalariga zaruriy yordam koʻrsatish maqsadida hamda boshoqli don ekinlarining navli va duragay don urugʻlarini davlat fondini shakllantirish uchun, ixtisoslashtirilgan don mahsulotlari korxonalari tomonidan amalga oshiriladi. Don mahsulotlari korxonalariga kelib tushgan navli va duragay don urugʻlari belgilangan shakldagi hujjatlarga ega boʻlishi zarur. Urugʻliklarga berilgan hujjatlarda topshirilayotgan ekin va navga (gibridga) tegishli boʻlgan barcha ustunlar toʻldirilishi lozim. 118. Har bir kelib tushayotgan bir turdagi urugʻliklar partiyasi navga oid hujjatga ega boʻlishi zarur. Navga oid hujjat boʻlmagan, ushbu ekin uchun u toʻliq toʻldirilmagan yoki hujjatda koʻrsatilgan topshirilayotgan don sifati nomuvofiq boʻlgan taqdirda, partiyalar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda oddiy don sifatida qabul qilinishi mumkin. 119. Topshiruvchidan navli urugʻliklarini qabul qilishda olinadigan urugʻlikning nav va ekin hujjatlari korxonaning buxgalteriya xizmatida hisob-kitob hujjatlari bilan birga belgilangan tartibda saqlanadi. 120. Don mahsulotlari korxonalari konditsiyali urugʻliklarni, shuningdek konditsiyaga yetmagan urugʻliklarni (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik material) qabul qiladi. Urugʻlik standartining 1, 2, 3-sinf talablariga javob beradigan navlangan konditsiyali don konditsiyali urugʻlik hisoblanadi. Urugʻlik standarti (GOST 10467-76)ga muvofiq boʻlmagan rayonlashtirilgan va istiqbolli navlarning urugʻlik doni konditsiyaga yetmagan urugʻliklar deb hisoblanadi. 121. Qishloq xoʻjaligi korxonalari don mahsulotlari korxonalarining urugʻlik tozalaydigan sexlarini amaldagi GOSTga muvofiq boʻlgan haqiqiy namligi va sifati boʻyicha ishlov berishdan keyin belgilangan hajmdagi 1-sinf urugʻlik navlarining olinishini taʼminlaydigan lozim miqdordagi urugʻlik materiallari bilan taʼminlaydi. 122. Urugʻchilik xoʻjaliklari tomonidan urugʻlik materiallari sotilayotganida don mahsulotlari korxonalari laboratoriyalari chiqish hisob-kitoblarni aniqlaydi. Bunda dastlabki hisob-kitoblar tovar-don kabi preyskurant xarid narxlarida, konditsiyali urugʻning chiqish hisob-kitobi fizik ogʻirligi boʻyicha, nav ustamasi qoʻshilmasdan amalga oshiriladi. Bazis konditsiyasi sifatida davlatlararo va respublika standartlarida belgilangan bazis sifat normalari qabul qilinadi. 123. Urugʻlik tozalovchi sexlari boʻlgan don mahsulotlari korxonalari yakuniy hisob-kitoblarni urugʻliklarni sertifikatlashtirish va sifatini nazorat qilish boʻyicha vakolatli organ tomonidan berilgan muvofiqlik sertifikatiga muvofiq, navli urugʻliklarining sinfi va toifalari boʻyicha haqiqiy natijalariga nav ustamalarini toʻlash yoʻli bilan urugʻliklarni tozalash va ishlov berish boʻyicha barcha ishlar tugallanganidan keyin amalga oshiradi. Nav ustamalari qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 124. Don mahsulotlari korxonalari buxgalteriya hisobida qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushayotgan urugʻlik materiallarini aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: a) hisob-kitoblar boʻyicha chiqishi aniqlanadigan konditsiyali urugʻliklarni sotib olish qiymatiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; b) hisob-kitoblar boʻyicha chiqishi aniqlanadigan qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlarining preyskurant ulgurji-sotish narxlari boʻyicha qiymatiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; v) urugʻlik materiallarni tayyorlash va ularni joriy saqlash yoki foydalanish joylarigacha olib kelish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari qiymatiga: debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar”, (1000) materiallarni hisobga oluvchi, (6700) mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi, (6500) sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi va boshqa tegishli schyotlar; g) QQS toʻlovchilari (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlari boʻyicha) boʻlgan korxonalar hisobiga kiritiladigan QQS summasiga: debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; d) QQS soligʻi (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlari boʻyicha) toʻlovchilari boʻlmagan korxonalar uchun urugʻlik materiallarni sotib olish qiymatiga qoʻshiladigan QQS summasiga: debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; e) urugʻlik materiallarni normativ koʻrsatkichlarga qadar quritish va tozalash boʻyicha qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xizmatlar koʻrsatishdan olinadigan summaga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti. j) donni tozalaganlik va quritganlik uchun toʻlovlardan hisoblab chiqarilgan QQS summasiga: debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti; z) tozalash va ishlov berishdan keyin amalda olingan konditsiyali urugʻlarning chiqishi boʻyicha konditsiyali navli urugʻliklar uchun sotib olish qiymatiga ustamalar summasiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; i) tozalash va ishlov berishdan keyin amalda olingan konditsiyali urugʻliklarning chiqishi boʻyicha konditsiyali navli urugʻliklar uchun sotib olish qiymatining kamaygan summasiga: debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; k) tozalash va ishlov berishdan keyin amalda olingan qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlari qiymatiga preyskurant ulgurji-sotish narxlari boʻyicha qoʻshimcha toʻlovlar summasiga: debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; l) tozalash va ishlov berishdan keyin amalda olingan qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlari qiymatining kamaygan preyskurant ulgurji-sotish narxlari boʻyicha summasiga: debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; m) qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilariga qaytarib berilgan qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlari qiymatiga (QQSsiz): debet 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti; kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti; debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti; kredit 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti; 125. Yaroqsiz chiqitlarning qiymati, qurib kamayish va normativ mexanik yoʻqotishlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 2-son, 9-modda) muvofiq don urugʻlarining tayyor konditsiyali ishlab chiqarish qiymatiga kiritiladi. 126. Donni quritish, tozalash, ishlov berish va uni urugʻlik konditsiyalarigacha yetkazish boʻyicha xarajatlarning buxgalteriya hisobi, shuningdek don mahsulotlari korxonalarining quritish va tozalash boʻyicha xizmatlarini koʻrsatish ushbu Yoʻriqnomada nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Boshqa operatsiyalarni, shu jumladan tayyor nav urugʻliklarini sotish, ularning ishlab chiqarish tannarxini hisobdan chiqarish bilan bogʻliq operatsiyalarni aks ettirish buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. 127. Navli va duragay urugʻliklarni sotib olish, shuningdek yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar qilish bilan bogʻliq operatsiyalarning buxgalteriya hisobida aks ettirilishi boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasida keltirilgan. 128. Don mahsulotlari korxonalari tomonidan moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim qilish Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 3567, 2024-yil 4-noyabr) muvofiq amalga oshiriladi. 129. Don va uni qayta ishlash mahsulotlari ularning klassifikatsiyasi (ularning korxona xoʻjalik faoliyatida ishlatilishi usuli (don mahsulotlari ishlab chiqarish uchun, qayta sotish uchun)dan kelib chiqqan holda guruhlar (turlar) boʻyicha taqsimlanishi)ga muvofiq buxgalteriya balansida aks ettiriladi. 130. “Tovar-moddiy zaxiralar, jami” (140-satr) satri boʻyicha 150, 160, 170, 180-satrlarda koʻrsatilgan ishlab chiqarish zaxiralari, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot va tovarlar qoldiqlari koʻrsatiladi. 131. Ishlab chiqarish zaxiralari (150-satr) satri boʻyicha 1000 “Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar” schyotida hisobga olinadigan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) qiymati va xom ashyo zaxiralari, sotib olingan yarim fabrikatlar va butlovchi buyumlar, yoqilgʻi, ehtiyot qismlar, qurilish materiallari, idishlar va idish materiallari, inventar va xoʻjalik buyumlari, qaytarib beriladigan chiqitlar va boshqa moddiy qiymatliklar qiymati koʻrsatiladi. Bunda “Ishlab chiqarish zaxiralari” satri quyidagi summalarga korrektirovka qilinadi: a) 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyotida hisobga olingan moliyaviy zaxira summasi; b) 1810 “Donning respublika ichidagi ulguji-sotish va sotib olish narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” va 1820 “Respublika ichidagi ulgurji-sotish narxlarining oʻzgarishi bilan donning qiymati oshishi (kamayishi)” schyotlarida hisobga olinadigan narxlardagi farqlar summasi; v) 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan don va don mahsulotlarini tayyorlash va sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar summasi; g) (1600) materiallar qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi schyotlaridan foydalanilganida, ushbu schyotlardagi koʻrsatilgan summalar. 132. Tovar-moddiy zaxiralarning boshqa turlari buxgalteriya balansida korxonaning hisobga olish siyosatida nazarda tutilgan zaxiralarni baholash usullaridan kelib chiqqan holda belgilangan qiymat boʻyicha aks ettiriladi. 133. “Tugallanmagan ishlab chiqarish” (160- satr) satri boʻyicha (2000) asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (2100) oʻzida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi, (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (2700) xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklarni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olib boriladigan tugallanmagan ishlab chiqarish va tugallanmagan ishlar (xizmatlar) boʻyicha xarajatlar koʻrsatiladi. 134. “Tayyor mahsulot” (170-satr) satri boʻyicha (2800) tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadigan, texnik shartlar va standartlarga muvofiq boʻlgan, tahlildan oʻtgan va qabul qilingan, shu jumladan komissiyaga (saqlash uchun javobgarlikka) berilgan, ishlab chiqarilishi tugallangan mahsulot qoldigʻining haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi koʻrsatiladi. Koʻrsatib oʻtilgan talablarga javob bermaydigan mahsulotlar tugallanmagan hisoblanadi va tugallanmagan ishlab chiqarish tarkibida koʻrsatiladi. 135. “Tovarlar” (180-satr) satri boʻyicha omborxonalardagi tovarlarning qiymati, boshqa korxonalarga komissiyaga (konsignatsiyaga) berilgan tovarlar qiymati, tovarlar joylashtirilgan idishlar va boʻsh idishlar, yoʻldagi tovarlar va korxona tomonidan sotib olingan (2900) tovarlarni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadigan, savdo ustamasi olib tashlangan boshqa tovarlarning qiymati koʻrsatiladi. Shuningdek, 2911 “Don”, 2912 “Davlat zaxirasidagi don”ni hisobga oluvchi schyotlarida hisobga olinadigan kelgusida sotish uchun sotib olingan don ham hisobga olish (ulgurji-sotish) qiymati boʻyicha “Tovarlar” satrida aks ettiriladi. Bunda “Tovarlar” satri quyidagi summalarga korrektirovka qilinadi: a) 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyotida hisobga olingan moliyaviy zaxira summasi; b) 1810 “Donning respublika ichidagi ulguji-sotish va sotib olish narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” va 1820 “Respublika ichidagi ulgurji-sotish narxlarining oʻzgarishi bilan donning qiymati oshishi (kamayishi)” schyotlarida hisobga olinadigan narxlardagi farqlar summasi; v) 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan don va don mahsulotlarini tayyorlash va sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar summasi; g) (1600) materiallar qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi schyotlaridan foydalanilganida, ushbu schyotlardagi koʻrsatilgan summalar. 136. Buxgalteriya hisobotida, mohiyatini hisobga olgan holda eng kamida quyidagi maʼlumotlar ochib berilishi lozim: moddiy-ishlab chiqarish zaxiralarini guruhlari (turlari) boʻyicha baholash usullari toʻgʻrisida, don bundan istisno; moddiy-ishlab chiqarish zaxiralarini baholash usullarining oʻzgarishi oqibatlari toʻgʻrisida; garovga berilgan moddiy-ishlab chiqarish zaxiralarining qiymati toʻgʻrisida; moliyaviy zaxiraning miqdori va harakati toʻgʻrisida; respublika ichidagi donning ulgurji-sotish va sotib olish narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlarning miqdori va harakati toʻgʻrisida; respublika ichidagi ulgurji-sotish narxlarining oʻzgarishi munosabati bilan donning qiymati oshishi (kamayishi) miqdori kattaligi va harakati toʻgʻrisida; don va don mahsulotlarini tayyorlash va sotib olish bilan bogʻliq xarajatlarning miqdori va harakati toʻgʻrisida; materiallar qiymatidagi farqlar (ular alohida hisobga olinganida) miqdori va harakati toʻgʻrisida; donni quritganlik va tozalaganlik uchun toʻlovlar boʻyicha mablagʻlarning miqdori va harakati toʻgʻrisida; kelgusi yilga zaxiralar sifatida oʻtayotgan donning kelajakdagi oqlangan kamomadlarini qoplash uchun zarur moliyaviy zaxira mablagʻlarining miqdori toʻgʻrisida; ulush qoʻshish asosidagi, shuningdek saqlash uchun javobgarlik toʻgʻrisidagi shartnomalar boʻyicha don va uni qayta ishlash mahsulotlarining miqdor va qiymat koʻrinishida mavjudligi va harakati toʻgʻrisida. 137. Ushbu Yoʻriqnoma “Oʻzdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat don inspeksiyasi bilan kelishilgan. 1-misol. 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy “Guliston” fermer xoʻjaligidan sotib olingan. Fizik ogʻirligi 150000 kg. 1 tonna bazis konditsiyasi uchun preyskurant sotib olish narxi 75100 soʻm, preyskurant erkin ulgurji-sotish narxi 96800 soʻm. Yuk xoʻjalik transporti bilan yetkazib berilgan, yetkazib berganlik uchun QQS bilan birga 258041 soʻm hisoblab chiqarilgan. 1 tonna donni tozalash uchun toʻlov shartnoma boʻyicha QQS bilan birga 1750 soʻmni tashkil etadi. Qabul qilingan donga Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasining 2005-yil 13-maydagi 18-08-08/19-son va “Oʻzdonmahsulot” AK Boshqaruvining 2005-yil 14-maydagi 14-1-23-181-son qarori bilan tasdiqlangan 10-shakl boʻyicha (keyingi oʻrinlarda — 10-shakl) 8-iyunda 278-sonli qabul qilish kvitansiyasi yozilgan. Natura holidagi chegirmalar (ustamalar) uchun tayyorlov konditsiyalarining sifat koʻrsatkichlari: Natura holidagi chegirma 150000 * 0,7 : 100 = 1050 kg Hisobga olingan ogʻirlik 150000 – 1050 = 148950 kg Preyskurant sotib olish narxi boʻyicha hisobga olingan ogʻirlikning qiymati 148950 * 75,1=11186145 soʻm Pul ustamalari (chegirmalari) uchun tayyorlov konditsiyalarining sifat koʻrsatkichlari: Pul ustamasi qiymati 11186145 * 0,2 / 100 = 22372 soʻm. Tozalaganlik uchun toʻlov 1750 * 150 = 262500 soʻm. Xoʻjalikning oʻz avtotransporti bilan yetkazib berishi QQS bilan birga 258041 soʻm, QQSsiz 215034 soʻm. Fermer xoʻjaligiga toʻlanishi kerak boʻlgan summa: 11 186 145 + 22 372 + 258 041 = 11 466 558 soʻm, fermer xoʻjaligidan tozalaganlik uchun olinadigan toʻlov 262 500 soʻm. Preyskurant erkin ulgurji-sotish narxga natura holidagi chegirma qiymati 1050 * 96,8 = 101640 soʻm. Erkin ulgurji-sotish va sotib olish narxi oʻrtasidagi farq (96,80 - 75,10) * 148950 = 3232215 soʻm (ijobiy). a) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan donni hisobga olish ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga: b) don mahsulotlari korxonalariga yetkazib berilgan donning namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha bazis normalaridan farqiga sifat koʻrsatkichlari boʻyicha hisoblab chiqiladigan haqiqiy ogʻirligiga natura holidagi chegirma summasiga: v) boshqa sifat belgilari (koʻrsatkichlari) (namlik va iflosligi aralashmasidan tashqari) boʻyicha bazis normalaridan farqlar boʻlganida hisoblab chiqiladigan narxga pul ustamasi summasiga: g) donni tayyorlash va ularni joriy saqlash yoki foydalanish joylarigacha olib kelish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: d) QQS toʻlovchilari (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlari boʻyicha) boʻlgan korxonalar hisobiga kiritiladigan QQS summasiga: e) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan normativ koʻrsatkichlarga qadar urugʻlik materiallarni quritganlik va tozalaganlik uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadigan toʻlovlar summasiga: j) donni quritish va tozalash uchun toʻlovlardan hisoblab chiqilgan QQS summasiga: z) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari oʻrtasidagi ijobiy farq boʻyicha: 3-sinfdagi fizik ogʻirligi 150000 kg yumshoq bugʻdoyning 1 tonnasi ulgurji-sotish narxi boʻyicha 96800 soʻm boʻlganida 14520000 soʻmni tashkil etadi. Nazorat summasi 11186145 + 101640 + 3232215 = 14520000 soʻm. Ushbu misolda korxonaga haqiqiy ogʻirligi 150000 kg boʻlgan bugʻdoy kelib tushgan, omborxona hisobi boʻyicha va “Don, don mahsulotlarining kelib tushish jurnali”da (3-ilova, 1-son jadval) kirim qilinadi, 8-ustunda koʻrsatiladi, uning qiymati esa hisobga olingan ogʻirlik qiymatidan kelib chiqib, 11186145 soʻmni tashkil etadi. “Don, don mahsulotlarining kelib tushishi jurnali”ga qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan kelib tushgan don mahsulotlari “Don va don mahsulotlari uchun pul hisob-kitoblari toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma” asosida kiritiladi. 2-misol. “Boʻston” fermer xoʻjaligidan shartnomaviy sotib olish narxi boʻyicha 1 tonnasi 112050 soʻm boʻlgan 150000 kg oddiy sholi doni kelib tushdi. Yuk jalb qilingan avtotransport xoʻjaligi transporti bilan yetkazib berilgan, yetkazib berganlik uchun QQS bilan birga 264000 soʻm hisoblangan. Xoʻjalikdan shartnoma boʻyicha 1 tonnani tozalab berganlik uchun QQS bilan birga 1780 soʻm miqdorida toʻlov undiriladi. Qabul qilingan donga 10-shakl boʻyicha 9-iyunda 318-sonli qabul qilish kvitansiyasi yozilgan. Natura holidagi chegirmalar (ustamalar) uchun sholi donini tayyorlov konditsiyalarining sifat koʻrsatkichlari: Natura holidagi ustama 150000 * 0,8 / 100 = 1200 kg Hisobga olingan ogʻirlik 150000 + 1200 = 151200 kg Shartnomaviy sotib olish narxi boʻyicha hisobga olingan ogʻirlik qiymati 151,2 * 112050 = 16941960 soʻm. Natura holidagi ustama qiymati 112050 * 1,2 = 134460 soʻm. Pul ustamalari (chegirmalari) uchun tayyorlov konditsiyalarining sifat koʻrsatkichlari: Pul ustamasi qiymati 16941960 * 0,51 / 100 = 86404 soʻm. Tozalaganlik uchun toʻlov 1780 * 150 = 267000 soʻm. Avtoxoʻjalik transporti bilan donni yetkazib berish QQSsiz 220000 soʻm, QQS 44000 soʻm. Xoʻjalikka jami boʻlib, 16 941 960 + 86 404 = 17 028 364 soʻm, transport xarajatlari uchun qoʻshimcha (220000 + 44000) = 264000 soʻm toʻlanishi lozim, ularni qoplash shartnoma boʻyicha qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchisiga toʻlansa, jami toʻlov summasi 17292364 soʻmni tashkil etadi. Fermer xoʻjaligidan tozalash uchun olinadigan toʻlov 267000 soʻm. a) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan sholi donini hisobga olish ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga: b) don mahsulotlari korxonalariga yetkazib berilgan sholi donining namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha bazis normalaridan farqi sifat koʻrsatkichlari boʻyicha hisoblab chiqiladigan fizik ogʻirligiga natura holidagi ustama summasiga: v) boshqa sifat belgilari (koʻrsatkichlari) (namlik va ifloslik aralashmasidan tashqari) boʻyicha bazis normalaridan farqlar boʻlganida hisoblab chiqiladigan narxga pul ustamasi summasiga: g) sholi donini tayyorlash va ularni joriy saqlash yoki foydalanish joylarigacha olib kelish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: d) QQS toʻlovchilari (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlari boʻyicha) boʻlgan korxonalar hisobiga kiritiladigan QQS summasiga: e) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan normativ koʻrsatkichlarga qadar urugʻlik materiallarni quritganlik va tozalaganlik uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadigan toʻlovlar summasiga: j) donni quritish va tozalash uchun toʻlovlardan hisoblab chiqilgan QQS summasiga: Fizik ogʻirligi qiymati 112050 * 150 = 16807500 soʻm yoki 16941960 – 134460 = 16807500 soʻm. “Don, don mahsulotlarining kelib tushishi jurnali”ga (3-ilova, 1-son jadval) maʼlumotlar 1-misoldagi donning maʼlumotlariga oʻxshash tariqada kiritiladi. 3-misol. “Oqoltindon” OAJ 3-sinfdagi 60 tonna bugʻdoyni 1 tonnasi uchun 96800 soʻmdan preyskurant ulguji-sotish narxi boʻyicha vagonda yuklab joʻnatdi. Yukni tashib berganlik uchun yetkazib beruvchi 88180 soʻm temir yoʻl tarifi va 17636 soʻm QQS toʻladi. Bundan tashqari, 29040 soʻmlik QQS bilan birga 145200 soʻmlik tayyorlov-taʼminot ustamasi, donni tayyorlashda hisob-kitob qilish uchun olingan 290 400 soʻm uchun kredit foizlari, shuningdek don ishlab chiqaruvchilardan “Oqoltindon” OAJgacha donni transportda tashish bilan bogʻliq 23655 soʻmlik QQS bilan birga 118275 soʻmlik toʻlov xarajatlari taqdim qilingan. Yuklab joʻnatilgan bugʻdoyga 2002-yil 19-iyunda 655-son hisob-faktura taqdim qilingan. 60 tonna bugʻdoy * 96800 = 5808000 soʻm. Tayyorlov-taʼminot ustamasi 145200 soʻm. QQS 29040 soʻm. Kreditlar uchun foizlar 290400 soʻm. Xoʻjaliklardan OAJ elevatorlarigacha transport xarajatlari 118275 soʻm. QQS 23655 soʻm. Temir yoʻl tarifi 88180 soʻm. QQS 17636 soʻm. Hisob-faktura boʻyicha jami toʻlovlar 6520386 soʻm. Oluvchining stansiyasida bugʻdoy oʻlchab koʻrilganida 2000 kg kamomad aniqlangan, bu haqda tijorat dalolatnomasi tuzilgan. Hujjatlarni ishlab chiqishda umumiy kamomaddan 5808 soʻmlik 60 kg kamomad tashish mobaynida tabiiy yoʻqotishlar normalari doirasidagi kamomadga kiritilgan va 187792 soʻmlik 1940 kg kamomad tabiiy yoʻqotishlar normalaridan tashqari yuk yetishmasligi deb yetkazib beruvchining aybi hisoblangan va yetkazib beruvchiga yetishmayotgan yuk qiymatini qoplash uchun daʼvo kiritilgan. Yetkazib beruvchi koʻrsatib oʻtilgan kamomadni xaridorga qoplashi, sotishdan olingan daromadlar schyotlaridan olib, hisobga olish boʻyicha yetishmayotgan yukni qayta tiklashi zarur. 4-misol. “Koson don” MCHJ (Koson sh.) 3-sinfdagi 60 tonna bugʻdoyni 1 tonnasi uchun 96800 soʻmdan preyskurant ulguji-sotish narxi boʻyicha vagonda yuklab joʻnatdi. Yukni tashib berganlik uchun yetkazib beruvchi 81130 soʻm temir yoʻl tarifi va 16226 soʻm QQS toʻladi. Bundan tashqari, 29040 soʻmlik QQS bilan birga 174240 soʻmlik tayyorlov-taʼminot ustamasi, donni tayyorlashda hisob-kitob qilish uchun olingan 290 400 soʻm uchun kredit foizlari, shuningdek don ishlab chiqaruvchilardan “Koson don” MCHJgacha transportda tashish bilan bogʻliq 33714 soʻmlik QQS bilan birga 168750 soʻmlik toʻlov xarajatlari taqdim qilingan. Yuklab joʻnatilgan bugʻdoyga 2002-yil 21-iyunda 711-son hisob-faktura taqdim qilingan. 60 tonna bugʻdoy * 96800 = 5808000 soʻm. Tayyorlov-taʼminot ustama qiymati (3%) 145200 soʻm. QQS 29040 soʻm. Kreditlar uchun foizlar 290400 soʻm. Xoʻjaliklardan “Koson don” MCHJgacha transport xarajatlari 168570 soʻm. QQS 33714 soʻm. Temir yoʻl tarifi 81130 soʻm. QQS 16226 soʻm. Hisob-faktura boʻyicha jami toʻlovlar 6572280 soʻm. Oluvchining stansiyasida yuk oʻlchab koʻrilganida 61 tonnani tashkil qildi, yaʼni 96800 soʻmlik 1 tonna yuk ortiqcha chiqdi, oluvchi tomonidan yuk omborxonaga kirim qilingan. Donning tizim ichida tashishda moliyaviy zaxira mablagʻlarini shakllantirish va undan foydalanish tartibi qonunchilik hujjatlari bilan belgilanadi. 1. Qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan kelib tushgan don mahsulotlari uchun 10-shakl boʻyicha qabul qilish kvitansiyalari yozib berilgan. 2. 1-misol. “Doʻstlik” fermer xoʻjaligidan fizik ogʻirligi 150000 kg boʻlgan 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy kelib tushdi. Hisobga olingan ogʻirlikdagi 1 tonnasining preyskurant sotib olish narxi 75100 soʻm. Erkin shartnomaviy ulgurji-sotish narxi 96800 soʻm. Yuk xoʻjalik transporti bilan yetkazib berilgan, yetkazib berish qiymati QQSsiz 265300 soʻm, QQS 53060 soʻm. Shartnomada QQSsiz quritish uchun 610 soʻm va tozalash uchun 1150 soʻm toʻlov nazarda tutilgan. Qabul qilingan donga 2002-yil 15-iyunda 10-shakl boʻyicha 168-son qabul qilish kvitansiyasi yozilgan. Donga natura holidagi chegirmalar (ustamalar)ni aniqlash uchun tayyorlov konditsiyalari boʻyicha sifat koʻrsatkichlari: Natura holidagi chegirma 150000 kg * 4,8 / 100 = 7200 kg. Hisobga olingan ogʻirlik 150000 – 7200 = 142800 kg. Pul chegirmalari (ustamalari)ni aniqlash uchun tayyorlov konditsiyalari don sifati koʻrsatkichlari: Hisobga olingan ogʻirlik qiymati 142800 * 75,1 = 10724280 soʻm. Pul chegirmasi qiymati 10724280 * 0,4 % /100 = 42897 soʻm. Quritganlik uchun pul toʻlovi 610 * 150 = 91500 soʻm. Tozalaganlik uchun pul toʻlovi 1150 * 150 = 172500 soʻm. Quritganlik va tozalaganlik uchun jami toʻlov 264000 soʻm (91500 + 172500). Yetkazib berganlik uchun QQSsiz transport xarajatlari 265300 soʻm, ularga QQS 53060 soʻm. Xoʻjalikka toʻlanishi lozim boʻlgan summa 10724280 – 42897 + 265300 + 53060 = 10999743 soʻm, fermer xoʻjaligidan quritish uchun 91500 soʻm va tozalash uchun 172500 soʻm, jami 264000 soʻm olinadigan toʻlov. Narxlardagi farq (96800 – 75100) = 21700 * 142,8 = 3098760 soʻm. Erkin ulgurji-sotish narxlaridan natura holidagi chegirmalar qiymati 7200 * 96,80 = 696960 soʻm. a) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan xarid qilish tartibida kelib tushgan donni hisobga olish ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga: b) don mahsulotlari korxonalariga yetkazib berilgan donning namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha bazis normalaridan farqiga sifat koʻrsatkichlari boʻyicha hisoblab chiqiladigan fizik ogʻirligiga natura holidagi chegirma summasiga: v) boshqa sifat belgilari (koʻrsatkichlari) boʻyicha (namlik va ifloslik aralashmasidan tashqari) bazis normalaridan chetga chiqishlar boʻlganida hisoblab chiqiladigan narxga pul chegirmasi summasiga: g) donni tayyorlash va ularni joriy saqlash yoki foydalanish joylarigacha olib kelish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: d) QQS toʻlovchilari (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlari boʻyicha) boʻlgan korxonalar hisobiga kiritiladigan QQS summasiga: e) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan normativ koʻrsatkichlarga qadar urugʻlik materiallarni quritganlik va tozalaganlik uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadigan toʻlovlar summasiga: j) donni quritish va tozalash uchun toʻlovlardan hisoblangan QQS summasiga: z) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari oʻrtasidagi ijobiy farq boʻyicha: Erkin ulguji-sotish narxida 3-sinfdagi sotib olingan bugʻdoyning haqiqiy ogʻirligi qiymati 150000 * 96,80 = 14520000 soʻm yoki 10724280 + 696960 + 3098760 = 14520000 soʻm. 3. Faqatgina “Don mahsulotlari va idishlarning kelib tushishi jurnali”ni toʻldirish uchun, yaʼni 1-misolga oʻxshash holatda hisoblab chiqilishi lozim boʻlgan natura holidagi va pul chegirmalari (ustamalari) uchun sifat koʻrsatkichlari, shuningdek narxlardagi farqlar hisobga olinmagan, soddalashtirilgan misollar: 2-misol. “Vatan” fermer xoʻjaligidan haqiqiy ogʻirligi 150000 kg boʻlgan 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy kelib tushdi. Hisobga olingan ogʻirligi 147000 kg, shartnomaviy narxi 90120 soʻm (preyskurant sotib olish narxidan 20% yuqori). Yetkazib berish avtoxoʻjalik transportida, qoplash uchun QQSsiz 269010 soʻm va qoʻshimcha ravishda QQS 53802 soʻm. 2002-yil 15-iyunda 10-shakl boʻyicha 169-son qabul qilish kvitansiyasi yozilgan. 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy 147 * 90120 = 13247640 soʻm. Quritish va tozalash boʻyicha xizmatlar koʻrsatganlik uchun undiriladigan toʻlov 150 * 1915 / 100 = 287250 soʻm. Donni yetkazib berish boʻyicha xarajatlar 269010 soʻm. Yetkazib berganlik uchun xarajatlar boʻyicha QQS 53802 soʻm. Jami toʻlov summasi 13570452 soʻm, xoʻjalikdan quritish va tozalash uchun olinadigan toʻlov 287250 soʻm. 4. 3-misol. “Navroʻz” fermer xoʻjaligidan 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy kelib tushdi. Haqiqiy ogʻirligi 50000 kg, hisobga olingan ogʻirligi 48000 kg, shartnomaviy narxi 90120 soʻm (preyskurant sotib olish narxidan 20% yuqori). Yetkazib berish xaridor (elevator yoki DMQK) transportida, 2002-yil 15-iyunda 10-shakl boʻyicha 170-son qabul qilish kvitansiyasi yozilgan. 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy 48 * 90120 = 4325760 soʻm. Quritish va tozalash xizmatlari uchun undiriladigan toʻlov 50 * 1915 = 95750 soʻm. Jami toʻlov: 4230010 soʻm. Xaridor (elevator yoki DMQK)ni oʻz transportining ishi boʻyicha, xizmatlar koʻrsatganlik uchun belgilangan tariflar boʻyicha pul mablagʻlarini olishi va belgilangan tartibda soliqqa tortishlar boʻyicha, alohida hisobga olish tashkil qilinishi lozim. 5. 4-misol. Sholi donini sotib olish boʻyicha kengroq: “Dehqonobod” fermer xoʻjaligidan fizik ogʻirligi 150000 kg boʻlgan sholi doni kelib tushdi. 1 tonnasining shartnomaviy sotib olish narxi 112050 soʻm. Yuk avtoxoʻjalik transportida yetkazib berilgan — qoplash tarifi 280310 soʻm va 56062 soʻm QQS. 1 tonna sholi donini quritganlik uchun toʻlov — 640 soʻm, tozalaganlik uchun QQS bilan birga 1320 soʻm. 2002-yil 29-iyunda 10-shakl boʻyicha 171-son qabul qilish kvitansiyasi yozilgan. Natura holidagi chegirmalar (ustamalar) uchun tayyorlov konditsiyalari sifati koʻrsatkichlari: Natura holidagi chegirma 150000 * 5,0 / 100 = 7500 kg. Hisobga olingan ogʻirlik 150000 – 7500 = 142500 kg. Hisobga olingan ogʻirlik qiymati 112050 * 142,5 = 15967125 soʻm. Natura holidagi chegirma qiymati 112050 * 7,5 = 840375 soʻm. Haqiqiy ogʻirligi qiymati 112050 * 150,0 = 16807500 soʻm yoki 15967125 + 840375 = 16807500 soʻm. Pul chegirmalari (ustamalari) uchun donning tayyorlov konditsiyalari sifati koʻrsatkichlari: Pul chegirmasi qiymati 15967125 * 10,1 / 100 = 1612680 soʻm. Quritganlik uchun toʻlov 150 * 640 = 96000 soʻm. Tozalaganlik uchun 150 * 1320 = 198000 soʻm. QQS bilan birga quritishi va tozalash uchun jami toʻlov 96000 + 198000 = 294000 soʻm. Avtotransportda QQSsiz yetkazib berish 280310 soʻm. QQS 56062 soʻm. Toʻlov qiymati 15967125 – 1612680 + 280310 + 56062 = 14690817 soʻm. Fermer xoʻjaligidan quritish va tozalash uchun olinadigan toʻlov 294 000 soʻm. a) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan donni hisobga olish ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga: b) don mahsulotlari korxonalariga yetkazib berilgan donning namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha bazis normalaridan chetga chiqqan sifat koʻrsatkichlari boʻyicha hisoblab chiqiladigan fizik ogʻirligiga natura holidagi chegirma summasiga: v) boshqa sifat belgilari (koʻrsatkichlari) boʻyicha (namlik va ifloslik aralashmasidan tashqari) bazis normalaridan farqi boʻlganida hisoblab chiqiladigan narxga pul chegirmasi summasiga: g) donni tayyorlash va ularni joriy saqlash yoki foydalanish joylarigacha olib kelish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: d) QQS toʻlovchilari (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlari boʻyicha) boʻlgan korxonalar hisobiga kiritiladigan QQS summasiga: e) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan normativ koʻrsatkichlarga qadar urugʻlik materiallarni quritganlik va tozalaganlik uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadigan toʻlovlar summasiga: j) donni quritish va tozalash uchun toʻlovlardan hisoblab chiqilgan QQS summasiga: 6. Don mahsulotlarini yetkazib beruvchilarga bir kun ichida barcha yozilgan va berilgan qabul qilish kvitansiyalari “Don yetkazib beruvchilarga berilgan qabul qilish kvitansiyalarini roʻyxatga olish kitobi”da (1-son jadval) (keyingi oʻrinlarda — Kitob) roʻyxatga olinadi. Kitob qabul qilish kvitansiyalarini qatʼiy hisobda turuvchi blanklar sifatida saqlanishi va foydalanilishini nazorat qilishga moʻljallangan. Shu bilan bir vaqtda Kitob unga imzo chekish orqali kvitansiyalar berilganligini tasdiqlovchi hujjat sifatida xizmat qiladi. Kitob ularni raqamlarning ketma-ket tartibida yozadigan xodimlarga, darhol barcha raqamlarni yozish bilan beriladi. Kitobning qolgan ustunlari keyinroq, alohida blankalarning ishlatilishi bilan toʻldiriladi. 7. Hujjatlarga ishlov berishning birinchi bosqichida yozib berilgan qabul qilish kvitansiyalarida koʻrsatilgan kelib tushgan donning fizik vaznini, omborxona mudirlari tomonidan shu kundagi omborxona hisobotlari boʻyicha kirim qilingan vazni bilan taqqoslangan boʻlishi lozim. Bu ish omborxona mudirlari tomonidan tuzilgan va omborxona hisobotiga ilova qilinadigan “20___y. __________uchun saqlash joylari boʻyicha donning kunlik kelib tushishi jurnali” (2-son jadval) boʻyicha hamda “Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan don mahsulotlari kelib tushishini hisobga olish jurnali” (3-son jadval) (keyingi oʻrinlarda — 3-son jurnal) asosida bajariladi. 8. Xarid qilinayotgan don mahsulotlarini hisobga olish ularning fizik va hisobga olish vaznini, ularning qiymatini hisobga olishni taʼminlashi zarur. Koʻrsatilgan maʼlumotlarni hisobga olishni taʼminlash uchun 3-son jurnal tuziladi. 9. 3-son jurnal bir yilga ochiladi va oylik yakunlarni chiqarish bilan qabul qilish kvitansiyalari asosida har kuni toʻldiriladi. Har bir ekin boʻyicha bir kunda kelib tushgan fizik ogʻirlikdagi jami don “Saqlash joylari boʻyicha donning kunlik kelib tushishi jurnali”dagi oʻxshash maʼlumotlar bilan taqqoslanadi. 10. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari bilan yetkazib berilgan don mahsulotlari uchun pullik hisob-kitob qilish uchun “Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari bilan ___ davr uchun don va don mahsulotlari uchun pullik hisob-kitoblar toʻgʻrisida maʼlumot” (4-sonli jadval) tuziladi. “Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari bilan ___ davr uchun don va don mahsulotlari uchun pullik hisob-kitoblar toʻgʻrisida maʼlumot” (4-son jadval) maʼlumotlari boʻyicha doimiy ravishda hisob-kitoblar toʻliqligi va toʻgʻriligini tekshirish amalga oshiriladi. Bunday tekshirishni uzoq muddatlarda oʻtkazish tavsiya qilinmaydi, chunki bu ishni qiyinlashtiradi va tekshirish chogʻida aniqlanishi mumkin boʻlgan xatoliklarni toʻgʻrilashni qiyinlashtiradi. Tekshirish chogʻida ishonch hosil qilish lozimki, 14-ustun quyidagi 12-ustun ayirib tashlanadigan ustunlar summasiga (5 + 6 + 7 + 9 + 10 qoʻshish yoki ayirish 11ga) tengdir. Tuzilgan maʼlumotnoma asosida don mahsulotlari yetkazib beruvchilarga pul mablagʻlarini oʻtkazib berish amalga oshiriladi. 11. Sutka mobaynida kelib tushgan don va don mahsulotlari ekinlar va saqlash joylari boʻyicha “Miqdor-sifatni hisobga olish kitobi”ga kiritiladi. Maʼlumotlarni umumlashtirish va yozuvlar hajmini kamaytirish uchun “Miqdor-sifatni hisobga olish kitobi”ga maʼlumotlarni toʻldirish uchun hisob-kitobi (5-son jadval) tayyorlanadi. 12. Turli xil yetkazib beruvchilardan jami kelib tushgan don va don mahsulotlarini hisobga olish va bir oy uchun yetkazib beruvchilar bilan pullik hisob-kitoblarni tarkibiy elementlarini tavsiflovchi miqdor va summa maʼlumotlarini umumlashtirish uchun “20____ yil _____________ uchun don, don mahsulotlari va idishlarning kelib tushish jurnali” (6-son jadval) (keyingi oʻrinlarda — 6-son jurnal) tuziladi. 6-son jurnalga kelib tushgan, shu jumladan puli toʻlangan, biroq kelib tushmagan, yoʻlda boʻlgan don va don mahsulotlariga tegishli barcha maʼlumotlar kiritiladi. 6-son jurnalga qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan kelib tushgan don “Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari bilan ___ davr uchun don va don mahsulotlari uchun pullik hisob-kitoblar toʻgʻrisida maʼlumot” (4-son jadval) asosida, boshqa yetkazib beruvchilardan esa yuklab joʻnatilgan don va don mahsulotlariga taqdim qilingan hisob-fakturalari, toʻlov hujjatlari asosida yoki hisob-fakturalari va toʻlov hujjatlari hali kelib tushmagan boʻlsa, yuklab joʻnatish hujjatlari asosida kiritiladi. “Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari bilan ___ davr uchun don va don mahsulotlari uchun pullik hisob-kitoblar toʻgʻrisida maʼlumot” (4-son jadval) boʻyicha kelib tushgan don mahsulotlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yozish kelgusida nazorat qilish va yetkazib beruvchilar bilan oʻzaro hisob-kitoblarni tekshirish tartibini soddalashtiradi, chunki 6-son jurnaldagi alohida qator boʻyicha har bir yozuv bankning koʻchirmasi boʻyicha yetkazib beruvchiga oʻtkazib berilgan summaga teng boʻladi. 13. 6-son jurnalga kiritilgan, biroq oy oxirida toʻlanmagan summalar oy boshida toʻlanmagan summalar sifatida keyingi oy uchun ochiladigan 6-son jurnalga oʻtkaziladi va 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” subschyoti yoki 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” subschyotlar boʻyicha analitik hisob boʻladi. 14. Hujjatlarni ishlab chiqish va kelib tushgan don, don mahsulotlari va idishlarni (agarda mahsulot tannarxi va bahosiga kirmasa) hisobga olish har oy uchun ochiladigan 6-son jurnalda amalga oshiriladi. 6-son jurnalni toʻldirish uchun aniq misollar keltiramiz. 15. 5-misol. “Toshkent shahar DMQK” OAJga vagonda 60 tonna oliy navli un kelib tushdi, qoplar qiymati un tannarxi va narxi qiymati ichida. 1 tonna oliy navli unning ulgurji-sotish narxi QQS bilan birga 280000 soʻm. Ulgurji-sotish narxidan tayyorlov-taʼminot chegirmasi 2%. Donni qayta ishlovchi korxonalar tayyor mahsulotni (un va h. k.) don qabul qilish korxonalariga sotishda, yaʼni tizim ichida boshqa joyga oʻtkazishda tashish xarajatlarini (temir yoʻl tarifi, avtomobilda tashish tarifi) va boshqa tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladigan boshqa transport turlari bilan tashish xarajatlarini toʻlash uchun taqdim qilishmaydi va ularni 9400 “Davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar” schyoti (“Sotish xarajatlari” subschyoti)ga olib boradi. Yetkazib beruvchi — “Ohangarondon” OAJ, yuk qabul qiluvchi — “Toshkent shahar DMQK” OAJ. 2002-yilda 286-sonli toʻlov schyoti taqdim qilingan. Oliy navli un 60 t. * (280000 – (280000 * 2% / 100)) = 16464000 soʻm. Shu jumladan: QQS 2744000 soʻm. QQSsiz 13720000 soʻm. 16. 6-misol. “Toshkent shahar DMQK” OAJga “Zarbdor elevator” OAJdan 60 tonna 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy kelib tushdi. Oʻlchab koʻrilganida 57 tonna (kamomad 3 tonna) ekanligi aniqlandi. Tijorat dalolatnomasi tuzilgan, unga koʻra kamomad yetkazib beruvchining aybi bilan boʻlganligi aniqlangan. 1 tonnasi uchun ulgurji-sotish narxi QQSsiz 96800 soʻm, tayyorlov-taʼminot ustamasi 3%. Toʻlash uchun QQS bilan birga 83160 soʻmlik temir yoʻl tarifi, don ishlab chiqaruvchi xoʻjaliklardan don qabul qilish korxonalarigacha QQS bilan birga 192456 soʻmlik transport xarajatlari, kreditlar uchun foiz 155850 soʻm taqdim qilingan. 2002-yil 28-iyunda 490-sonli toʻlov topshiriqnomasi va hisob-faktura taqdim qilingan. Bugʻdoy 60 tonna * 96800 = 5808000 soʻm. QQSsiz Tayyorlov-taʼminot ustamasi 145200 soʻm. Ustama qiymatga QQS 29040 soʻm. Kreditlar uchun foizlar 155850 soʻm. Xoʻjaliklardan “Zarbdor elevator” OAJgacha QQSsiz transport xarajatlari 160380 soʻm. Transport xarajatlariga QQS 32076 soʻm. “Toshkent shahar DMQK” OAJgacha temir yoʻl tarifi 67800 soʻm. Temir yoʻl tarifiga QQS 13560 soʻm. Jami: 6411906 soʻm. Yetkazib berilmagan yuk uchun hisob-kitob: a) Tashish vaqtidagi tabiiy yoʻqotish 60 kg * 96,80 = 5808 soʻm; b) Oqlanmagan kamomad 2940 kg * 96,80 = 284592 soʻm. Jami: 290400 soʻm. Shu jumladan yetkazib beruvchiga 284592 soʻm. 17. 7-misol. 2002-yil 30-iyunda “Toshkent shahar DMQK” OAJga “Zarbdor elevator” OAJdan 3867938-sonli yuk xati boʻyicha bir vagon 60 tonna 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy va “Juma elevator” OAJdan 4589341-sonli yuk xati boʻyicha bir vagon 60 tonna 3-sinfdagi yumshoq bugʻdoy kelib tushdi. Toʻlash uchun toʻlov topshiriqnomalari va hisob-fakturalari kelib tushmadi. Bugʻdoy 1 tonnasi ulgurji-sotish narxi boʻyicha 96800 soʻm boʻlgan fakturalanmagan yetkazib berishlar sifatida kirim qilinadi: 60 * 96800 = 5808000 soʻm 60 * 96800 = 5808000 soʻm Jami: 11616000 soʻm. 18. “20 ___ yil _______ uchun don, don mahsulotlari va idishlarning kelib tushish jurnali”ni toʻldirish tartibi mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasida yoritib berilgan (3-ilovaning 1-son jadvali). 19. 6-son jurnalning yakuniy maʼlumotlari boʻyicha don qabul qilish korxonalarida quyidagi buxgalteriya yozuvlari tuziladi: 20. 6-son jurnal kelib tushgan yuklarning fizik ogʻirligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni va ular uchun don mahsulotlarini yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar holatini aks ettiradi. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari tomonidan hisob-kitoblar sotib olish narxlari boʻyicha hisobga olingan ogʻirlik boʻyicha olib borilganligi sababli narxlardagi natura holidagi chegirmalar (ustamalar) va farqlarning buxgalteriya provodkalari 6-son jurnalga kirmaydi va ular qoʻshimcha ravishda 1 va 4-son misollarda berilgan. 6-son jurnalni tizim ichida yetkazib beruvchilar va tizimdan tashqarida yetkazib beruvchilar boʻyicha alohida yuritish tavsiya qilinadi. 1. Kuzatuv hujjatlari (hisob-fakturalar, tovar-transport va temir yoʻl yuk xatlari, tijorat dalolatnomalari va h. k.) olinganda ular sinchiklab tekshiriladi: don va don mahsulotlarining ogʻirligi va idishlarning miqdori transport hujjatlari va hisob-fakturalardagi maʼlumotlar bilan muvofiqligi aniqlanadi, hisob-fakturaga kiritilgan ustama qiymat summasi, qoʻshimcha toʻlovlar va tariflar taqqoslanadi, narxning shartnoma bilan yoki preyskurant bilan muvofiqligi va hisob-faktura boʻyicha umumiy toʻlanadigan summa aniqlanadi. Ushbu tekshiruvdan keyin barcha zarur maʼlumotlar har bir oyga ochiladigan “20__ yil ______ uchun don, don mahsulotlari va idishlarning kelib tushish jurnali”ga (1-son jadval) (keyingi oʻrinlarda — 1-son jurnal) yoziladi. 2. Fakturalanmagan kelib tushgan yuklarining qiymati 6013 “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar boʻyicha qarzdorlik” schyoti kreditidan 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti debetida aks ettiriladi. Biroq, bunday yozuv balansda yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblarning haqiqiy holatini aks ettirish uchun vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlishi lozim. Shunga koʻra, 6013 “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar boʻyicha qarzdorlik” schyoti krediti boʻyicha buxgalteriya yozuvi kuzatuv hujjatlari kelib tushgan hisobot davrida toʻgʻrilanadi. 3. 1-son jurnalning birinchi qatorida 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti va 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyoti boʻyicha “Oyning boshidagi qoldiq” sarlavhasi koʻrsatiladi va 1-son jurnalning 1 — 7 va 26-ustunlarini toʻldirish bilan barcha toʻlanmay qolgan schyotlar yozib qoʻyiladi. Shundan keyin barcha ustunlar boʻyicha natija chiqariladi. 4. Har bir don ekini, sinfi va navi boʻyicha 8-ustunda yukni qabul qilishda tarozida aniqlangan sof ogʻirligi (NETTO) va uning qiymati koʻrsatiladi. Agarda qayta oʻlchab koʻrilganida hisob-fakturada (transport hujjatida) koʻrsatilgan ogʻirlikning oʻlchab koʻrilganda aniqlangan ogʻirlik bilan nomuvofiqligi aniqlansa, farq 1-son jurnalning tegishli ustunlarida koʻrsatiladi, kamomad esa tashish vaqtida tabiiy kamayishlar normalari doirasidagi kamomad va tabiiy kamayishlar normalari doirasidan yuqori kamomadga taqsimlanadi. 5. Agarda hisob-fakturaga kiritilgan vagonlar guruhining bir qismi yetib kelsa, qolgan vagonlar esa yetib kelmasa, u holda yuklar va transport xarajatlari qiymati, ushbu yuklarga tegishli boʻlgan QQS va boshqa toʻlovlar 1-son jurnalning 12-ustunida koʻrsatiladi. Agarda hisob-fakturada koʻrsatilgan vagonlarning birontasi yetib kelmasa, u holda 1-son jurnalning 8-ustuni toʻldirilmaydi va summa 1-son jurnalning 12-ustun boʻyicha yoziladi. 6. 1-son jurnalning 9-ustuni boʻyicha kelib tushgan idishlarning toifalari boʻyicha miqdori va qiymati yoziladi, agarda idish mahsulotning tannarxi va qiymati tarkibiga kirmagan boʻlsa. 7. 1-son jurnalning 10-ustunida, shu jumladan yuzaga kelgan ortiqchaliklar miqdori va qiymati koʻrsatiladi. 1-son jurnalning 10-ustuni maʼlumot beruvchi, ortiqchaliklar mavjudligini tasdiqlovchi ustun sifatida nazarda tutilgan va umumiy natijaga kiritilmaydi, chunki maʼlumotlar 1-son jurnalning 8-ustuniga tegishli don ekini va sinfi yoki mahsulot navi boʻyicha kiritilgan. 1-son jurnalning 11-ustunida 10-ustunda koʻrsatilgan kelib tushgan ortiqchaliklar qiymatidan hisoblab chiqilgan qoʻshilgan qiymat soligʻi summasi koʻrsatiladi. 1-son jurnalning 12-ustuni boʻyicha yoʻldagi tovarlar miqdori va summasi koʻrsatiladi. 8. 1-son jurnalning 13-ustuni boʻyicha qabul qilish chogʻida aniqlangan tashish vaqtidagi tabiiy kamayishlar normalari doirasidagi kamomad miqdori va summasi, 1-son jurnalning 14-ustuni boʻyicha esa — aybdorlardan (yetkazib beruvchi, transport tashkiloti) undiriladigan tabiiy kamayishlar normalari doirasidan yuqori kamomad miqdori va uning qiymati koʻrsatiladi. 1-son jurnalning 15-ustunida 14-ustunda koʻrsatilgan kamomad qiymatidan hisoblab chiqilgan qoʻshilgan qiymat soligʻi summasi koʻrsatiladi. 9. 1-son jurnalning 16-ustunida 15-ustunda koʻrsatilgan qoʻshilgan qiymat soligʻi ayirib tashlangan holda tovarlar (don, agarda QQS undirilsa, mahsulot) uchun qoʻshilgan qiymat soligʻi aks ettiriladi. 1-son jurnalning 17, 18 va 19-ustunlari boʻyicha belgilangan tartibda yetkazib beruvchi tomonidan taqdim qilinadigan ustama qiymat va qoʻshimcha toʻlovlar (QQSsiz alohida, QQS alohida) aks ettiriladi. 10. 1-son jurnalning 20-ustuni boʻyicha yetkazib beruvchi tomonidan taqdim qilingan temir yoʻl yoki avtomobil tarifi qiymati (QQSsiz alohida, QQS alohida) koʻrsatiladi. 11. 1-son jurnalning 22-ustuni boʻyicha yetkazib beruvchidan (donni ishlab chiqaruvchi — fermer, fermer xoʻjaligidan) donni bazis konditsiyalaridan farqi bilan yetkazib berilganida hisoblab chiqiladigan quritish va tozalash toʻlovlari summasi koʻrsatiladi. 1-son jurnalning 23-ustuni boʻyicha “qoʻshish” belgisi bilan pul ustamalari yoki “ayiruv” belgisi bilan chegirmalar koʻrsatiladi. 12. 1-son jurnalning 24-ustun boʻyicha har oyning oxiriga fakturalanmagan yetkazib berishlarning qiymati, 2, 3, 4, 5 va 8-ustunlar boʻyicha yuklab joʻnatish sanasi, transport hujjatlari raqami, fakturalanmagan yuklarning miqdori va qiymati koʻrsatiladi. Oʻtgan oyda yetib kelgan fakturalanmagan yuklarning qabul qilish hujjatlari joriy oyda kelib tushgan yuklar hujjatlari bilan hisob-fakturalar orqali taqqoslanadi. Oy oxirida fakturalanmagan don mahsulotlari aniqlansa, va oʻtgan oyda yetib kelgan vagonga bu oyda ham schyot kelib tushmasa, yuk keyingi provodkada 6013 “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar boʻyicha qarzdorlik” kredit schyotida kirim qilinadi. 1-son jurnalning 26-ustun boʻyicha mazkur jurnalning har bir qatori boʻyicha yakuniy summa koʻrsatiladi. 13. 1-son jurnalning 27 va 28-ustunlarida bankdagi hisob raqamidan olingan koʻchirmadagi maʼlumotlarga (pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar maʼlumotlari (5110, 5500)), shuningdek 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” va 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari debetida yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklarni hisobga olish schyoti maʼlumotlariga asosan har bir hisob-faktura qarshisiga toʻlov sanasi va toʻlangan summa qayd qilinadi. Yuqorida koʻrsatib oʻtilganidek, hisob-faktura summasi tekshirish natijasida oʻzgarishi mumkin. 1-son jurnalning ​​​​​​​ 26 va 28-ustunlar oʻrtasida paydo boʻlgan farq 30 va 31-ustunlar boʻyicha koʻrsatiladi, chunonchi agarda toʻlovning kamligi yuk koʻp ortilganligi hisobiga yuzaga kelsa, u holda bu farq 10 va 11-ustunlar boʻyicha summalar yigʻindisiga teng boʻlishi lozim. 14. 1-son jurnal boʻyicha oy uchun barcha yozuvlar tugaganidan keyin har bir ustun boʻyicha yakuniy natijalar chiqariladi. 1-son jurnalning 24 + 25 + 26-ustunlarining yakuniy summalari 8 + 9 + 11 + 12 + 13 + 14 + 15 + 16 + 17 + 18 + 19 + 20 + 23-ustunlarning yakuniy summalariga teng boʻlishi lozim. 15. 1-son jurnalining yakuniy maʼlumotlari boʻyicha bir oyga quyidagi buxgalteriya provodkalari tuziladi: 16. 1-son jurnal kelib tushgan yuklarning fizik ogʻirligi toʻgʻrisidagi va ular uchun don mahsulotlarini yetkazib beruvchilar hisob-kitoblar holati maʼlumotlarini aks ettiradi. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari bilan hisob-kitoblar xarid qilish narxlari boʻyicha hisobga olingan ogʻirlik boʻyicha olib borilishi sababli narxlardagi natura holidagi chegirmalar (ustamalar) va farqlar 1-son jurnal yakuniga kirmaydi. Mazkur 1-son jurnalni tizim ichida yetkazib beruvchilar va tizimdan tashqarida yetkazib beruvchilar boʻyicha alohida yuritish tavsiya qilinadi. 1. Oylik don tayyorlash boʻyicha xarajatlar taqsimlanishini hisob-kitob qilish uchun boshlangʻich maʼlumotlar (shartli) quyidagi jadvalda keltirilgan: 2. Bir tonna donni tayyorlash boʻyicha oʻrtacha xarajatlar qiymatini aniqlash uchun joriy oyda kelib tushgan don miqdori va ularni sotib olish boʻyicha joriy oyda qilingan xarajatlar summasiga oy boshidagi don miqdori va xarajatlar qoʻshilgan holda olinadi (qolgan ishlab chiqarish zaxiralari boʻyicha ham shunday). Keltirilgan jadval misolida oy boshida qolgan don miqdorini 10000 tonna, oyda kelib tushgan don miqdorini 20000 tonna, jami 30000 tonna deb hisoblaymiz. Uni sotib olish boʻyicha xarajatlar summasi 286651 ming soʻmni tashkil etadi. Shunday qilib, bir tonnani sotib olish xarajatlari 9555 ming soʻmni (286651 / 30000) tashkil etdi. Donning oylik sarfi 4500 tonnani tashkil etgan, shu jumladan qayta ishlashga 3500 tonna berilgan va xaridorlarga 1000 tonna yuklab joʻnatilgan. Oylik sarf qilingan don boʻyicha donni sotib olish boʻyicha xarajatlar summasi 42998 ming soʻmni (4500 * 9555), shu jumladan qayta ishlanayotgan donning xarajatlari 33443 ming soʻmni (3500 * 9555) va sotilgan donning xarajatlari 9555 ming soʻmni (1000 * 9555) tashkil etdi. 3. Hisobdan chiqarilishi lozim boʻlgan umumiy xarajatlar summasini taqsimlash uchun hisobdan chiqarilishi lozim boʻlgan summani 100 ga koʻpaytirib, umumiy xarajatlar summasiga boʻlish yoʻli bilan koeffitsiyentni aniqlash lozim, yaʼni (42998 * 100) / 286651 = 15,000, qayta ishlangan don boʻyicha koeffitsiyent esa 11,667 soʻmni tashkil etdi, yaʼni (33443 * 100) / 286651. Olingan koeffitsiyentlar yordamida xarajatlarning har bir elementi boʻyicha hisobdan chiqariladigan summa aniqlanadi, aynan esa: a) Tayyorlov-taʼminot ustamasi (51189 * 15,0) / 100 = 7679 ming soʻm (51189 * 11,667) / 100 = 5972 ming soʻm; b) xoʻjaliklardan DMQKgacha transport xarajatlari (112612 * 15,0) / 100 = 16891 ming soʻm (112612 * 11,667) / 00 = 13138 ming soʻm; v) kreditlar uchun foizlar (102375 * 15,0) / 100 = 15357 ming soʻm (102375 * 11,667) / 100 = 11944 ming soʻm; g) tizim ichida tashish (boshqa joyga koʻchirish) boʻyicha temir yoʻl tarifi (20475 * 15,0) / 100 = 3071 ming soʻm (20475 * 11.6617) / 100 = 2389 ming soʻm. 4. Tuzilgan hisob-kitobga muvofiq quyidagi buxgalteriya provodkalar qilinadi: 9555 ming soʻm miqdoridagi summa, sotish vaqtida hisob-fakturada xarajatlar satrlari boʻyicha taqsimlab, koʻrsatiladi. Unning kelib tushishi va sotilishi bilan bogʻliq operatsiyalarni aks ettirish boʻyicha misol. Don qabul qilish korxonasi tomonidan sanoat korxonasidan 300 tonna 1-nav un olingan va ushbu miqdordagi un savdo tashkilotlariga (yoki non yopishga) chiqarilgan (sotilgan). 1 tonnasi uchun QQSsiz ulguji-chakana narxi 193600 soʻm, tayyorlov-taʼminot ustamasi chegirmasi QQS bilan birgalikdagi narxdan 2%. Tizim ichida yuqorida koʻrsatilgan unni olish va savdo tashkilotlariga sotish (yoki non yopishga chiqarish) boʻyicha buxgalteriya yozuvlarining sxemasi quyidagicha: Yalpi moliyaviy natija (foyda) 968000 soʻmni (48400000 – 47432000) tashkil etadi, yalpi moliyaviy natijani yoki QQSsiz tayyorlov-taʼminot ustamasini yakuniy hisob-kitobi: (193600 * 2 % / 100) * 300 = 1161600 / 1,20 = 968000 soʻm. Misol, soddalashtirish maqsadida, sotib olish va sotish boʻyicha xarajatlarni hisobga olmasdan keltirilgan. Don qabul qilish korxonasi tomonidan don mahsulotlari kombinatiga qayta ishlash uchun 200 tonna 3-sinfdagi bugʻdoy yuklab joʻnatilgan. 1 tonna uchun ulgurji-sotish narxi 96800 soʻm, shartnomaviy sotish narxi bugʻdoyni sotib olish boʻyicha xarajatlar va 3% miqdorida sotish ustamasi hisobga olingan holda 1 tonnasi uchun — 109384 soʻm. Shu jumladan QQSsiz transport xarajatlari 4840 soʻm. Ushbu misol boʻyicha buxgalteriya yozuvlari quyidagicha: Shunday qilib, ushbu misol boʻyicha yalpi daromad 484000 soʻmni (19844000-19360000) yoki QQSsiz sotish ustamasi miqdorini tashkil etadi. 1-misol. “Shuhrat” fermer xoʻjaligidan “Asaka don” aksiyadorlik jamiyati tovar donining 2-sinfi boʻyicha “Polovchanka” navli 11 tonna elita bugʻdoy urugʻliklari sotib olgan. Konditsion navli urugʻliklarining hisob-kitob boʻyicha chiqishi 91,8%, amalda chiqishi 92,0%. Tovar donni 2-sinfining preyskurant sotib olish narxi 87230 soʻm, nav ustamasi 120%, shartnomaviy narx boʻyicha 1 tonna uchun quritish va tozalash toʻlovi QQS bilan 5272 soʻm, QQS bilan birga 16390 soʻm transport xarajatlari qoplangan. Elita bugʻdoy urugʻliklari kirim qilinadi. Hisob-kitob boʻyicha chiqishi 91,8 % — 10098 kg. Sotib olish hisob-kitob qiymati 87230 * 10,098 = 880849 soʻm. Yoʻldosh don mahsulotlari kirim qilinadi. Hisob-kitob boʻyicha chiqishi 8,2 % — 902 kg. Preyskurant boʻyicha hisob-kitob qiymati. QQSsiz ulgurji-sotish narxida 43580 * 0,902 = 39309 soʻm. Tozalash uchun toʻlov 5272 * 11 = 57992 soʻm. 2. Ushbu misol boʻyicha buxgalteriya provodkalari sxemasi: a) hisob-kitob chiqishi boʻyicha aniqlanadigan konditsiyali urugʻliklarning sotib olish qiymatiga: b) hisob-kitob chiqishi boʻyicha aniqlanadigan ulgurji-sotish narxlari boʻyicha qoʻshimcha don mahsulotlarining qiymatiga: v) urugʻlik materiallarini tayyorlash va ularni joriy saqlash yoki foydalanish joylarigacha yetkazib berish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: g) QQS soligʻi toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha): e) donni normativ koʻrsatkichlarga qadar quritish va tozalash uchun qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirilishi lozim boʻlgan toʻlovni summasiga: j) urugʻlik materiallarni quritish va tozalash uchun toʻlovdan hisoblab chiqilgan QQS summasiga: Jami toʻlov: 880849 + 13658 + 2732 = 897239 soʻm. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan quritish va tozalash uchun 57 922 soʻm olinadi. 3. 39309 soʻm boʻlgan qoʻshimcha don mahsulotlarining qiymati kreditor qarzdorlikda hisobga olinadi va donni tozalash va ishlov berishdan keyin amalda chiqqan donning konditsiyali urugʻliklariga muvofiq toʻlanishi mumkin. Qoʻshimcha don mahsulotlari ikki turga boʻlinadi: a) standartlar boʻyicha asosiy donga yoki don aralashmasiga kiruvchi, tarkibida 70% dan 80% gacha isteʼmol (shu jumladan, yorma), ozuqabop va dukkakli ekinlar donlari boʻlgan don aralashmasi; b) xuddi oʻsha, tarkibidagi don 50% dan 70% gacha (shu jumladan). Shuni nazarda tutish lozimki, urugʻlik donni ishlov berish va uni ekiladigan urugʻlik standartlarigacha yetkazishda, shuningdek birinchi toifa (tarkibida 30% dan 50% gacha don boʻlgan) va ikkinchi toifa (tarkibida 10% dan 30% gacha don boʻlgan) chiqindilari ham paydo boʻladi, bunda preyskurant ulgurji-sotish narxlari boʻyicha qoʻshimcha mahsulotlar uchun yetkazib beruvchilar (qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilari) bilan qayta hisob-kitoblar oʻtkazilishi zarur boʻladi. Tarkibida 10% gacha (10% ham kiradi) don boʻlgan kam qiymatli chiqitlar va boshqa chiqitlar qayta hisob-kitoblar uchun tomonlar kelishgan narxlarga muvofiq baholanadi. Yaroqsiz chiqitlarning qiymati, qurib kamayish va normativ mexanik yoʻqotishlar tayyor konditsiyali don urugʻliklari ishlab chiqarish tannarxi va ulgurji-sotish narxlari kalkulyatsiyasi tarkibida qoladi. 4. Bizning misolda tozalashdan keyin konditsiyali urugʻliklarning amalda chiqishi 11000 * 92,0% = 10120 kg. Amalda chiqish boʻyicha konditsiyali urugʻliklarning sotib olish qiymati 87230 * 10,12 = 882768 soʻm nav ustamasi 120% 1059321 soʻm, nav ustamasini hisobga olgan holda urugʻliklarning jami sotib olish qiymati 1942089 soʻm qoʻshimcha kirim qilinadi va yetkazib beruvchiga ilgari oʻtkazilgan toʻlov chiqarib tashlangan holda konditsiyali urugʻliklar uchun qoʻshimcha toʻlanadi 1942089 – 880849 = 1061240 soʻm. Qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlarning amalda chiqishi, qurib kamayishi va normativ mexanik yoʻqotishlar 8% yoki 11000 – 10120 = 880 kg, shu jumladan: a) tarkibida 70% dan 85% gacha oziq-ovqat ekinlari doni boʻlgan 680 kg don aralashmasi, 43,580 * 680 = 29634 soʻm; b) 100 kg xuddi oʻsha, tarkibida 50% dan 70% gacha don boʻlgani 33,250 * 100 = 3325 soʻm; v) 30% dan 50% gacha tarkibida don boʻlgan I toifa chiqitlar 40 kg, 20,630 * 40 = 825 soʻm; g) 30 kg 10% dan 30% gacha tarkibida don boʻlgan II toifa chiqitlar 9,090 * 30 = 273 soʻm; d) 15 kg 10% gacha (shu jumladan) tarkibida don boʻlgan kam qiymatli chiqitlar 3,636 * 15 = 55 soʻm; e) yaroqsiz chiqitlar, qurib kamayish va normativ mexanik yoʻqotishlar 15 kg. Amalda chiqish boʻyicha yoʻldosh mahsulotlar va chiqitlar uchun jami boʻlib 34112 soʻm (29634 + 3325 + 825 + 273 + 55) toʻlanadi. Ilgari hisoblangan (biroq, toʻlanmagan) kreditor qarzdorlik summasining kamayishiga qarshi 39309 – 34112 = 5197 soʻm. 5. Konditsiyali urugʻliklarning amalda chiqishini qayta hisoblash boʻyicha buxgalteriya provodkalari sxemasi: a) tozalash va ishlov berishdan keyin konditsiyali urugʻliklarning amalda chiqishi boʻyicha konditsiyali nav urugʻliklarini sotib olish qiymatiga qoʻshimcha toʻlov summasiga: b) tozalash va ishlov berishdan keyin yoʻldosh don mahsulotlarining amalda chiqishi boʻyicha ulgurji-sotish narxlari boʻyicha qoʻshimcha don mahsulotlarining qiymati kamayishi summasiga: Shunday qilib, oʻtkazilgan qayta hisoblash hisobga olingan holda yetkazib beruvchiga 1095352 soʻm (1061240 + 34112 = 1095352) yoki (1061240 + 39309 – 5197) qoʻshimcha toʻlanishi lozim. 6. Qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlar qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qaytarilishi mumkin. Bunda qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlarni qaytarish mavjud kreditor qarzdorlikni qoplash hisobiga, yaʼni ularning kirim qilinishi narxi boʻyicha amalga oshiriladi. 7. Hisobga olishda ushbu operatsiya quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan aks ettiriladi: qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qaytarilgan yoʻldosh don mahsulotlari va chiqitlar qiymatiga (QQSsiz): Shunday qilib, faqatgina konditsiyali urugʻliklarning amalda chiqishi va nav ustamalarini toʻlash boʻyicha farqni qoplashga oid pullik hisob-kitoblar qoladi. 2-misol. “Ishonch” fermer xoʻjaligidan “Andijondonmahsulot” OAJ tomonidan I-reproduksiyali va 1-sinf “Kroshka” navli tovar doni boʻyicha 3-sinf 23 tonna bugʻdoy doni qabul qilingan. 3-sinfdagi bugʻdoyning 1 tonnasi uchun preyskurant sotib olish narxi 75100 soʻm, nav ustamasi 80,0%, 1 tonnasini tozalash uchun toʻlov QQS bilan birga 5272 soʻm, 34460 soʻmlik QQS bilan birga transport xarajatlari qoplangan. Konditsiyali urugʻlik navlarining chiqishi 90,5%, amalda chiqishi 91,0%. I reproduksiyali bugʻdoyning nav urugʻliklari kirim qilinadi, 1-sinfning hisob-kitob chiqishi boʻyicha 90,5% 20815 kg. Sotib olish hisob-kitob qiymati 75100 * 20,815 = 1563207 soʻm. Yoʻldosh don mahsulotlari kirim qilinadi. Hisob-kitob chiqishi boʻyicha 9,5% 2185 kg. QQSsiz preyskurant ulgurji-sotish narxi boʻyicha hisob-kitob qiymati 43580 * 2,185 = 95222 soʻm. Tozalash uchun toʻlov 5272 * 23 = 121256 soʻm. 9. Ushbu misol boʻyicha buxgalteriya provodkalari sxemasi: a) hisob-kitob chiqishi boʻyicha aniqlanadigan konditsiyali urugʻliklarning sotib olish qiymatiga: b) hisob-kitob chiqishi boʻyicha aniqlanadigan ulgurji-sotish narxlari boʻyicha yoʻldosh don mahsulotlarining qiymatiga: v) urugʻlik materiallarini tayyorlash va ularni joriy saqlash yoki foydalanish joylarigacha yetkazib berish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga: g) QQS soligʻi toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha): d) donni normativ koʻrsatkichlarga qadar quritish va tozalash uchun qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirilishi lozim boʻlgan toʻlovni summasiga: e) urugʻlik materiallarni quritish va tozalash uchun toʻlovdan hisoblab chiqilgan QQS summasiga: Jami toʻlov: 1 693 089 soʻm (1563207 + 95222 + 28883 + 5777). Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan quritish va tozalash uchun 121256 soʻm olinadi. 95222 soʻm boʻlgan qoʻshimcha don mahsulotlarining qiymati kreditor qarzdorlikda hisobga olinadi va donni tozalash va ishlov berishdan keyin amalda chiqqan donning konditsiyali urugʻliklariga muvofiq toʻlanishi mumkin. Bizning misolda tozalash va ishlov berishdan keyin konditsiyali urugʻliklarning amalda chiqishi 23000 * 91,0 % = 20930 kg. Amalda chiqish boʻyicha konditsiyali urugʻliklarning sotib olish qiymati 75100 * 20,93 = 1571843 soʻm. Nav ustamasi 80% 1257474 soʻm. Nav ustamasini hisobga olgan holda urugʻliklarning jami sotib olish qiymati 2829317 soʻm. Yetkazib beruvchiga ilgari oʻtkazilgan toʻlov chiqarib tashlangan holda konditsiyali urugʻliklar uchun qoʻshimcha toʻlanadi 2829317 – 1563207 = 1266110 soʻm. Qoʻshimcha don mahsulotlari va chiqitlarning amalda chiqishi, qurib kamayishi va normativ mexanik yoʻqotishlar 9% yoki 23000 – 20930 = 2070 kg, shu jumladan: a) tarkibida 70% dan 85% gacha oziq-ovqat ekinlari doni boʻlgan 1702 kg don aralashmasi, 43,580 * 1702 = 74173 soʻm; b) 205 kg xuddi oʻsha, tarkibida 50% dan 70% gacha don boʻlgan, 33,250 * 205 = 6816 soʻm; v) 30% dan 50% gacha tarkibida don boʻlgan I toifa chiqitlar, 62 kg, 20,630 * 62 = 1279 soʻm; g) 60 kg 10% dan 30% gacha tarkibida don boʻlgan II toifa chiqitlar, 9,090 * 60 = 545 soʻm; d) 21 kg 10% gacha (shu jumladan) tarkibida don boʻlgan kam qiymatli chiqitlar, 3,636 * 21 = 76 soʻm; e) yaroqsiz chiqitlar, qurib kamayish va normativ mexanik yoʻqotishlar 20 kg. Jami boʻlib 82889 soʻm toʻlanadi (74173 + 6816 + 1279 + 545 + 76). Ilgari hisoblangan (biroq toʻlanmagan) kreditor qarzdorlik summasining kamayishiga qarshi 12333 soʻm (95222 – 82889) soʻm. 10. Konditsiyali urugʻliklarning amalda chiqishini qayta hisoblash boʻyicha buxgalteriya provodkalari sxemasi: a) tozalash va ishlov berishdan keyin konditsiyali urugʻliklarning amalda chiqishi boʻyicha konditsiyali nav urugʻliklarini sotib olish qiymatiga qoʻshimcha toʻlovlar summasiga: b) tozalash va ishlov berishdan keyin yoʻldosh don mahsulotlarining amalda chiqishi boʻyicha ulgurji-sotish narxlari boʻyicha yoʻldosh don mahsulotlarining qiymati kamayishi summasiga: Shunday qilib, oʻtkazilgan qayta hisoblash inobatga olingan holda yetkazib beruvchiga 1348999 soʻm (1266110 + 95222 - 12333) yoki (1266110 + 82889 = 1348999) qoʻshimcha toʻlanishi lozim. 1. Qayta ishlashga yuborilgan va sotilgan (yuklab joʻnatilgan) donning haqiqiy hajmidagi sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan saqlash va tashish jarayonida dondagi kamayishlar va yoʻqotishlar hisob-kitob summasini aniqlashda dastlabki maʼlumotlar sifatida, don va don mahsulotlarini qayta ishlashga berish hamda xaridorlarga yuklab joʻnatishni hisobga olish jurnallaridagi hamda “Miqdor-sifatni hisobga olish kitob”larida (36-sonli shakl) qayd qilingan bir oyda sarf qilingan don va don mahsulotlarining miqdori va qiymati hamda namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha oʻrtacha darajadagi sifat koʻrsatkichlari xizmat qiladi. Moliyaviy zaxira summasini aniqlash uchun maxsus hisob-kitob tuziladi. 2. Joriy oyda amalda qayta ishlangan va sotilgan don miqdoriga moliyaviy zaxirani aniqlash boʻyicha hisob-kitobga misollar Donning ogʻirligi uning miqdori oʻzgarishi oqibatida asosli oʻzgarganligini aniqlash uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi: a) X = 100 (a – b) / (100 – b), bunda: X — ogʻirlikdagi kamomadning aniqlanadigan foizi; a — kirim boʻyicha namlik koʻrsatkichi, %; b — sarf boʻyicha namlik koʻrsatkichi, %; b) U = (v – g) * (100 – d) / (100 – g), bunda: U — ogʻirlikdagi kamomadning aniqlanadigan foizi; v — kirim boʻyicha iflosligi aralashmasi, %; g — sarf boʻyicha iflosligi aralashmasi, %; d — “a” bandda keltirilgan formula boʻyicha hisoblangan, namlik pasayishi oqibatida foizlardagi kamomadlar miqdori; 2-sinf yumshoq bugʻdoy: X = 100 (15,6 – 14,5) / (100 – 14,5) = 110 / 85,5 = 1,29%; U = (1,6 - 1,1 ) * ( 100 – 1,29 ) / (100–1,1) = 0,5 * 98,71 / 98,9 = 49,36 / 98,9 = 0,5%. Jami: 1,29 + 0,5 = 1,79%. 3-sinf yumshoq bugʻdoy: X = 100 (15,8 – 14,5) / (100 – 14,5) = 130 / 85,5 = 1,52%; U = (1,8 – 1,2) * (100 – 1,52) / (100 – 1,2) = 0.6 * 98,48 / 98,8 = 59,088 / 98,8 = 0,58%. Jami: 1,52 + 0,58 = 2,1%. Arpa: Jami: 1,41 + 0,6 = 2,01%. 2-sinf yumshoq bugʻdoy (2000 t * 1,79) / 100 = 35,8 t, 35,8 t * 112040 = 4011032 soʻm; 3-sinf yumshoq bugʻdoy (1500 * 2,1) / 100 = 31,5 t, 31,5 t * 96800 = 3049200 soʻm. Arpa: (1000 * 2,01) / 100 = 20,1 t, 20,1 t * 94740 = 1904274 soʻm. 3. Donni qayta ishlashga hisobdan chiqarishda hisob-kitob, misolga muvofiq, qayta ishlanayotgan donning amaldagi hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, donni saqlash va tashish jarayonida kamayishlar va yoʻqotishlar hisob-kitob summasiga buxgalteriya yozuvi tuziladi: Sanoat va don qabul qilish korxonalari tomonidan kelgusida sanoatda qayta ishlash uchun donni yuklab joʻnatishda, yuqorida koʻrsatilgan hisob-kitob misolga muvofiq, dondagi yoʻqotishlar qiymatiga xaridorga hisob-fakturalarda alohida qator bilan ajratiladigan natura holidagi ustama (qoʻshimcha toʻlov) taqdim qilinadi. Yuk joʻnatuvchining buxgalteriya hisobida koʻrsatilgan operatsiya quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan aks ettiriladi: a) xaridorga yuklab joʻnatilayotgan donning haqiqiy hajmining sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha taqdim qilingan natura holidagi ustamalar summasiga: 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti debet; 9020 “Tovarlar sotishdan daromadlar” schyoti kredit; 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti debet; 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti kredit. Bizning misolda 1904274 soʻmlik 20,1 tonna arpa yoʻqotilishi qiymatiga yuk joʻnatuvchi tomonidan quyidagi buxgalteriya yozuvi tuziladi: Yuk qabul qiluvchi (donni qayta ishlovchi korxona) yetkazib beruvchining hisob-fakturasidagi pozitsiya asosida 1904274 soʻm miqdoridagi taqdim qilingan ustamalar summasiga quyidagi buxgalteriya yozuvini tuzadi: Don tizim ichidagi isteʼmolchilarga (eksportdan tashqari) yuklab joʻnatilgan holatda donning sotish qiymati boʻyicha hisoblangan QQS summasiga quyidagi buxgalteriya yozuvi qayd qilinadi: debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizim ichida” schyoti; kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti. 1. Donning tozalashgacha boʻlgan vazni 500000 kg, 1 tonnasining narxi 96800 soʻmdan, jami 48400000 soʻm. Tozalashdan keyin 1 tonnasi 96800 soʻmdan, jami 46512400 soʻmlik 480500 kg don kirim qilinadi. Quyidagi qoʻshimcha mahsulotlar kirim qilinadi: tarkibida 70% dan 85% gacha don boʻlgan narxi 43580 soʻm boʻlgan, jami 274554 soʻmlik 6300 kg don aralashmasi; tarkibida 50% dan 70% gacha don boʻlgan narxi 33250 soʻm boʻlgan, jami 229425 soʻmlik 6300 kg don aralashmasi; tarkibida 30% dan 50% gacha (shu jumladan) don boʻlgan narxi 20630 soʻm boʻlgan, jami 54670 soʻmlik 2650 kg I toifali don chiqitlari; tarkibida 10% dan 30% gacha (shu jumladan) don boʻlgan narxi 9090 soʻm boʻlgan, jami 22271 soʻmlik 2450 kg II toifali don chiqitlari; 1200 kg (tarkibida 2% gacha don boʻlgan) yaroqsiz chiqitlar baholanmaydi va kirim qilinmaydi. 2. Ushbu misol boʻyicha buxgalteriya yozuvlarining sxemasi: