Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (22-son BHMS) “Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi”ni tasdiqlash toʻgʻrisida
(order, 2025-01-01)

“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 5-moddasiga asosan va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 23-noyabrdagi 553-sonli qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq buyuraman: 1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (22-son BHMS) “Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi” ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab 10 kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi. 1. Mazkur BHMSning maqsadi boʻlib chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarni buxgalteriya hisobida aks ettirish va ularni moliyaviy hisobotda yoritib berish tartibini belgilash hisoblanadi. 2. Mazkur BHMSning amal qilishi, Oʻzbekiston Respublikasi hududida chet el valyutasidagi operatsiyalarni amalga oshiradigan Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi barcha tashkilotlarga (banklar va boshqa kredit tashkilotlaridan tashqari) (keyingi oʻrinlarda — xoʻjalik yurituvchi subyektlar) tatbiq etiladi. 3. Mazkur BHMS taʼsis hujjatlari va boshqalarda qayta hisoblash talab qilingan hollarda, soʻmda tuzilgan moliyaviy hisobot koʻrsatkichlarini chet el valyutasiga qayta hisoblashda qoʻllanilmaydi. 4. Oʻzbekiston Respublikasida barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlar milliy valyutada ― soʻmda buxgalteriya hisobini yuritishi va moliyaviy hisobotlarni taqdim etishi shart, agarda qonunchilikda boshqa tartib koʻzda tutilmagan boʻlsa. 5. Mazkur Standartda qoʻllaniladigan atamalar: a) Oʻzbekiston Respublikasidan tashqaridagi faoliyat ― Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlariga koʻra yuridik shaxs hisoblangan xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida mustaqil balansga ajratilmagan tarkibiy boʻlinmalar orqali amalga oshiriladigan faoliyat; b) xorijiy valyutada operatsiyani amalga oshirish sanasi ― qonunchilik hujjatlariga yoki shartnomaga muvofiq xoʻjalik yurituvchi subyektda chet el valyutasidagi operatsiyaning natijasi hisoblangan aktivlar va majburiyatlarni buxgalteriya hisobiga qabul qilish huquqi yuzaga kelgan kun. 6. Chet el valyutasidagi operatsiyalar boʻlib chet el valyutasida amalga oshiriladigan bitim hisoblanadi, qachonki xoʻjalik yurituvchi subyekt: a) aktivlar, ishlar va xizmatlarni chet el valyutasida xarid qiladi yoki realizatsiya qiladi; b) toʻlash yoki olish summalari chet el valyutasida belgilangan kreditlar yoki qarzlarni olganda yoki taqdim etganda; v) chet el valyutasidagi majburiyatlarni oʻziga qabul qilganda yoki majburiyatlarni qoplaganda, yoxud olinadigan schyotlarga ega boʻlganda. 7. Chet el valyutalarining soʻmga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan kursining (keyingi oʻrinlarda ― Markaziy bank kursi) oʻzgarishiga hamda aktivlar va majburiyatlarni qayta hisoblashga bogʻliq holda ijobiy yoki salbiy kurs farqi yuzaga keladi. 8. Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlar qiymati, buxgalteriya hisobida aks ettirish maqsadida, soʻmda qayta hisoblanishi lozim. 9. Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlar qiymatini soʻmda qayta hisoblash ushbu chet el valyutasining soʻmga nisbatan Markaziy bank kursi boʻyicha amalga oshiriladi. 10. Buxgalteriya hisobi maqsadlari uchun mazkur soʻmdagi qayta hisoblash chet el valyutasida operatsiya sodir etilgan sanadagi Markaziy bank kursi boʻyicha amalga oshiriladi. Buxgalteriya hisobi maqsadlari uchun chet el valyutasidagi ayrim operatsiyalarning sodir etish sanalari mazkur BHMCning ilovasida keltirilgan. 11. Buxgalteriya hisobida konsignantga nisbatan chet el valyutasidagi kreditorlik qarzi konsignatsiyaga olingan tovarlarni sotish sanasida, ana shu sanadagi Markaziy bankning kursi boʻyicha vujudga keladi. Qarzdorlikning keyingi hisobi mazkur BHMSga muvofiq amalga oshiriladi. 12. Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ga narxlar (tariflar)ni chet el valyutasiga ekvivalentlikda belgilaydigan, oʻzaro hisob-kitoblarni esa milliy valyuta — soʻmlarda amalga oshiradigan xoʻjalik yurituvchi subyektlar xizmat koʻrsatish sanasidan boshlab toʻlov kelib tushgan sanaga qadar davr ichida Markaziy bank kursining oʻzgarishi munosabati bilan yuzaga keladigan kurs farqini moliyaviy faoliyatdan daromad (xarajat) sifatida xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy natijalariga olib boradilar. 13. Chet el valyutasida xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralari (bundan konsignatsiya shartnomalari boʻyicha tovarlar mustasno) va boshqa aktivlarni baholash, ularning xarid qilinganligini tasdiqlovchi boshlangʻich hisob hujjatlarida (tovarning kuzatuv hujjatlari yoki bojxona yuk deklaratsiyasida) koʻrsatilgan qiymatidan kelib chiqib, ularni buxgalteriya hisobiga qabul qilish sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha qayta hisoblab, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomning 1.1.12-bandi, Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-son BHMS) “Asosiy vositalar” (roʻyxat raqami 1299, 2004-yil 20-yanvar) va Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-son BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ga (roʻyxat raqami 1595, 2006-yil 17-iyul) muvofiq shakllanadigan, xarid qilish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa xarajatlardan kelib chiqib aniqlanadi. 14. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar har oyda balansning valyuta moddalarini hisobot oyining oxirgi sanasidagi va xoʻjalik operatsiyalarini sodir etish sanasidagi Markaziy bankning kursi boʻyicha qayta baholashni amalga oshiradi. 15. Mazkur BHMSda qayta baholash va kurs farqlarini aniqlash maqsadida balansning valyuta moddalariga quyidagilar kiritiladi: a) kassadagi va bank hisobvaraqlaridagi valyuta mablagʻlari; b) toʻlanishi yoki olinishi chet el valyutasida belgilangan debitorlik va kreditorlik qarzlari, kreditlar va qarzlar, pul ekvivalentlari va boshqa aktivlar va majburiyatlar. 16. Quyidagilar qayta baholanmaydi: a) chet el valyutasida xarid qilingan xoʻjalik yurituvchi subyektning asosiy vositalari, nomoddiy aktivlari, oʻrnatiladigan asbob-uskunalari, kapital qoʻyilmalari, tovar-moddiy zaxiralari; b) xoʻjalik yurituvchi subyekt, shuningdek xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar ustav kapitalining miqdorlari va taʼsischilari (ishtirokchilari) ulushlarining nisbati; v) ustav kapitaliga va aksiyalarga investitsiyalar. 17. Yuzaga kelgan kurs farqi, xoʻjalik yurituvchi subyektning xohishiga koʻra moliyaviy natijalarga toʻgʻridan-toʻgʻri olib borish yoʻli bilan (keyingi oʻrinlarda ― toʻgʻridan-toʻgʻri olib borish usuli) yoki jamgʻarish yoʻli bilan (keyingi oʻrinlarda — jamgʻarish usuli) hisobdan chiqariladi. Sugʻurta tashkilotlarida kurs farqlarini hisobdan chiqarish qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 18. Toʻgʻridan-toʻgʻri olib borish usulida kurs farqlari moliyaviy-xoʻjalik faoliyati natijalariga paydo boʻlishiga qarab olib boriladi. 19. 2019-yil 1-yanvardan boshlab jamgʻarish usuli qoʻllanilmaydi. 2019-yil 1-yanvargacha jamgʻarilgan kurs farqlari moliyaviy-xoʻjalik faoliyati natijalariga quyidagicha olib borilishi mumkin: a) chet el valyutasidagi debitorlik va kreditorlik qarzlari boʻyicha ― ularning toʻlanishiga (yoki hisobdan chiqarilishiga) qarab; b) qolgan hollarda ― balansning tegishli valyuta moddalari bilan xoʻjalik operatsiyalarining sodir etilishiga qarab. Jamgʻarilgan kurs farqlari moliyaviy natijalarga chet el valyutasining bir birligiga toʻgʻri keladigan kurs farqlarining oʻrtacha miqdori boʻyicha olib borilishi mumkin. 20. Kurs farqini olib borishda qoʻllanayotgan usullar majburiy ravishda xoʻjalik yurituvchi subyektning hisob siyosatida aks ettirilishi kerak. Balansning turli xildagi valyuta moddalariga kurs farqini olib borishning turli usullari qoʻllanishiga yoʻl qoʻyiladi. 21. Kurs farqlarini olib borishning jamgʻarish usulidan toʻgʻridan-toʻgʻri olib borish usuliga oʻtishda balansning valyuta moddalarini har oyda qayta baholash natijasida oldingi jamgʻarilgan kurs farqlari xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy-xoʻjalik faoliyati natijalariga hisob siyosati qabul qilingan kalendar yilining oxirigacha har oyda (bir meʼyorda) hisobdan chiqariladi. 22. Xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy natijalariga olib borilgan ijobiy (salbiy) kurs farqi moliyaviy faoliyatning daromadlari (xarajatlari) tarkibida hisobga olinadi. 23. Buxgalteriya hisobida taʼsischilarning ustav kapitaliga ulushini chet el valyutasida kiritishi, ulushni kiritish sanasidagi Markaziy bankning kursi boʻyicha amalga oshiriladi. 24. Ustav kapitali miqdori chet el valyutasida belgilangan va ustav kapitaliga ulushlar kiritish legitim soʻmlarda amalga oshirilgan hollarda ham, qayta hisoblash Markaziy bankning ulushlarni kiritish sanasidagi kursi boʻyicha amalga oshiriladi. 25. Xoʻjalik yurituvchi subyektning ustav kapitalini shakllantirishda taʼsis hujjatlarini roʻyxatdan oʻtkazish sanasidagi va ustav kapitaliga mablagʻlarni haqiqatda kiritish sanasidagi Markaziy bank kurslari oʻrtasidagi vujudga keladigan kurs farqi buxgalteriya hisobida qoʻshilgan kapital sifatida aks ettiriladi. 26. Moliyaviy hisobotni tuzish uchun, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida faoliyat yuritish uchun foydalaniladigan chet el valyutasidagi aktivlar va majburiyatlar qiymati soʻmlarda qayta hisoblanishi lozim. Chet el valyutasidagi aktivlar va majburiyatlar qiymatini soʻmlarda qayta hisoblash, ushbu chet el valyutasining soʻmga nisbatan Markaziy bankning kursi boʻyicha amalga oshiriladi. 27. Mazkur BHMSning 15-bandida keltirilgan va Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida faoliyat yuritish uchun foydalanadigan chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarni soʻmda qayta hisoblash hisobot oyining oxirgi sanasidagi va xoʻjalik operatsiyalari sodir boʻlgan sanadagi Markaziy bankning kursi boʻyicha amalga oshiriladi. 28. Xoʻjalik yurituvchi subyektning Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida faoliyat yuritishi uchun foydalaniladigan chet el valyutasida ifodalangan asosiy vositalari, nomoddiy aktivlari, oʻrnatiladigan asbob-uskunalari, kapital qoʻyilmalari, tovar-moddiy zaxiralari qiymatini soʻmda qayta hisoblash, ushbu aktivlarni buxgalteriya hisobiga qabul qilish sanasidagi Markaziy bankning kursi boʻyicha amalga oshiriladi. Xoʻjalik yurituvchi subyektning asosiy vositalari, nomoddiy aktivlari, oʻrnatiladigan asbob-uskunalari, kapital qoʻyilmalari, tovar-moddiy zaxiralari qiymatini Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida faoliyat yuritish joyi — xorijiy davlatning qonunchilik hujjatlari yoki qoidalariga muvofiq qayta baholangan qiymatini qayta hisoblash, ushbu qayta baholash oʻtkazilgan sanadagi Markaziy bankning kursi boʻyicha amalga oshiriladi. 29. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida faoliyat yuritishning moliyaviy natijalarini shakllantiradigan, chet el valyutasida ifodalangan daromadlar va xarajatlarni soʻmda qayta hisoblash, hisobot davridagi Markaziy bankning kurslari va ular amal qilish kunlari hosilalari summasini hisobot davridagi kunlar miqdoriga boʻlish natijasida hisoblab chiqilgan kurslarning oʻrtacha miqdoridan foydalangan holda amalga oshiriladi. 30. Xoʻjalik yurituvchi subyektning Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida faoliyat yuritishi uchun foydalaniladigan aktivlari va majburiyatlarining chet el valyutasida ifodalangan qiymatini soʻmlarda qayta hisoblash natijasida yuzaga kelgan kurs farqi buxgalteriya hisobida mazkur BHMSning 17-bandida koʻrsatilgan usullardan birini qoʻllagan holda aks ettiriladi. 31. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida joylashgan shuʼba (tobe) xoʻjalik jamiyatlari, mustaqil balansga ajratilgan tarkibiy boʻlinmalarning moliyaviy hisobotlarini bosh jamiyat tomonidan tuziladigan konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga kiritish uchun qayta hisoblashda bosh jamiyat quyidagi tartib-taomillarni bajarishi kerak: a) Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida joylashgan, shuʼba (tobe) xoʻjalik jamiyatlari, mustaqil balansga ajratilgan tarkibiy boʻlinmalarning aktivlari va majburiyatlari hisobot davrining oxirgi sanasidagi Markaziy bankning kursi boʻyicha qayta hisoblanishi lozim; b) Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida joylashgan shuʼba (tobe) xoʻjalik jamiyatlari, mustaqil balansga ajratilgan tarkibiy boʻlinmalarning xususiy kapitali moddalari, bundan joriy yilning taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari) mustasno, hisobot davrining oxirgi sanasidagi Markaziy bankning kursi boʻyicha qayta hisoblanishi kerak; v) Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida joylashgan shuʼba (tobe) xoʻjalik jamiyatlari, mustaqil balansga ajratilgan tarkibiy boʻlinmalarning daromadlari va xarajatlari moddalari, shuningdek taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari) hisobot davridagi Markaziy bankning kurslari va ular amal qilish kunlari hosilalari summasini hisobot davridagi kunlar miqdoriga boʻlish natijasida hisoblab chiqarilgan kurslarning oʻrtacha miqdoridan foydalangan holda qayta hisoblanishi lozim. 32. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida faoliyatning tasnifi oʻzgargan hollarda, oʻzgargan tasnifga nisbatan qoʻllanadigan qayta hisoblash tartib-taomillari ushbu oʻzgarish sanasidan boshlab foydalanilishi lozim. 33. Moliyaviy hisobot va unga tushuntirishlarda quyidagilar yoritib berilishi kerak: a) xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy natijalariga olib borilgan kurs farqlari miqdori; b) qoʻshilgan kapital sifatida tasniflanadigan kurs farqlari summasi; v) buxgalteriya hisobining boshqa schyotlariga olib borilgan kurs farqlari miqdori; g) hisobot sanasidan keyin yuz bergan valyuta kurslari oʻzgarishlarining oqibati, agar ular juda muhim boʻlsa va ularni yoritib bermaslik moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar tomonidan toʻgʻri baholashga va qarorlar qabul qilishga salbiy taʼsir koʻrsatsa; d) kurs farqini xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy natijalariga hisobdan chiqarish usuli; e) moliyaviy hisobot tuzishning hisobot sanasidagi Markaziy bank kursi. Chet el valyutasidagi operatsiyalar Chet el valyutasidagi operatsiyalar amalga oshirilgan sana boʻlib hisoblanadi Chet el valyutasidagi bank hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalar Chet el valyutasidagi pul mablagʻlarining bankdagi hisobvaraqlarga kelib tushish yoki ularni bankdagi hisobvaraqlardan hisobdan chiqarish sanasi Chet el valyutasidagi kassa operatsiyalari Chet el valyutasini kassaga kirim qilish yoki ularni kassadan berish sanasi Chet el valyutasidagi daromadlar Chet el valyutasidagi daromadlarni tan olish sanasi Chet el valyutasidagi xarajatlar Chet el valyutasidagi xarajatlarni tan olish sanasi Tovar-moddiy zaxiralari va boshqa aktivlarni baholash Tovar-moddiy zaxiralari va boshqa aktivlarning xarid qilinganligini tasdiqlovchi boshlangʻich hisob hujjatlari (tovarning kuzatuv hujjatlari yoki bojxona yuk deklaratsiyasi) mavjud boʻlganda, ularni buxgalteriya hisobiga qabul qilish sanasi Xodimlarning hisobdor summalari boʻyicha chet el valyutasidagi qarzlarini aks ettirish Boʻnak hisobotini tasdiqlash sanasi Chet el valyutasidagi qarzlarning toʻlanishi (qoplanishi) Chet el valyutasidagi qarzlarni toʻlash (qoplash) sanasi Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlar boʻyicha qarzdorligining yuzaga kelishi Yuridik shaxs maqomini olish sanasi Ustav kapitalining shakllanishi (koʻpayishi) Ustav kapitaliga taʼsischilar tomonidan ulushlarini kiritish sanasi