Yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarish xodimlari uchun‎ mehnatni muhofaza qilish qoidalarini tasdiqlash haqida
(order, 2026-03-30)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi va 2010-yil 20-iyuldagi 153-son “Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi qarorlariga muvofiq buyuraman: 1. Yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarish xodimlari uchun‎ mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi. Mazkur Qoidalar yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarish xodimlari uchun mehnatni muhofaza qilish qoidalarini belgilaydi. 1. Mazkur Qoidalar yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqaruvchi tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir. 2. Mazkur Qoidalar talablari ishlab chiqarish binolari va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, texnologik jarayonlarni va sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim. 3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi. 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi. 5. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 6. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim: mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya-sogʻlomlashtirish boʻyicha qoidalarni oʻz ichiga olgan jamoa shartnomasi; Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 15-sentabrdagi 263-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq yuritiladigan ish joyining mehnat sharoitlari xaritasi; mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari; xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni oʻqitish, yoʻl-yoʻriq berish va bilimlarini sinovdan oʻtkazish dasturlari; mehnatni muhofaza qilish boʻyicha nazorat yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat); xodimlarga yongʻinga qarshi yoʻl-yoʻriq berish va yongʻin-texnikaviy minimum mashgʻulotlarini oʻtkazish dasturi; har bir kasb va ish turlari uchun mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalar. 7. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq, ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud boʻlgan tashkilotda yoʻl harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yoʻl harakati xavfsizligi boʻyicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi. 8. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yoʻl harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy boʻlinmalari boʻlib, ular bevosita tashkilot rahbariga boʻysunadi. 9. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yoʻriqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas. 10. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 11. Xodimlar oʻz kasblari va ish turlari boʻyicha oʻqishlari, ularning bilimlari sinovdan oʻtkazilishi va ularga yoʻl-yoʻriq berilishi kerak. 12. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 13. Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yoʻriqnomalar bilan taʼminlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi. 14. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 “Tabiatni muhofaza qilish. Atmosfera. Sanoat korxonalari zararli moddalarining yoʻl qoʻyiladigan chiqarishlarini oʻrnatish qoidalari” boʻyicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga taʼsir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari toʻgʻrisida toʻliq va xolisona maʼlumotga ega boʻlishi lozim. 15. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim oʻlchovi natijalari, shuningdek mehnat sharoitlarini attestatsiya qilish orqali belgilanishi kerak. 16. Yangi zararli moddalar paydo boʻlishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yoʻqolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar oʻzgarganda, xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga tashkilot rahbari tomonidan tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi lozim. 17. Tashkilotlar oʻta xavfli kasblar va ishlar roʻyxatiga ega boʻlishi lozim. 18. Lavozim yoʻriqnomalariga muvofiq, xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlarni, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlarni, bugʻ va suv isitish qozonlari, yuk koʻtarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan sigʻimlar, elektr qurilmalarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq ishlarni hamda tegishli tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomasiga muvofiq boshqa xavfli ishlarni bajarishni nazarda tutuvchi kasblar oʻta xavfli kasblar roʻyxatiga, mazkur vazifalarni bir martalik topshiriq asosida bajarilishini nazarda tutuvchi ishlar oʻta xavfli ishlar roʻyxatiga kiritilishi zarur. 19. Oʻta xavfli ishlarni bajarish faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan naryad-ruxsatnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. 20. Barcha xodimlar oʻta xavfli ishlarni bajarish topshirigʻini olishdan oldin, mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari va ishlarni xavfsiz bajarish usullarini oʻzlashtirishlari shart. 21. Oʻta xavfli ishlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va xavfsiz bajarish belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi uchun tashkilot rahbariyati javobgardir. 22. Xodimlar xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalari bilan himoyalangan boʻlishi lozim. 23. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari ishlab chiqarish xonalari va ish joylaridagi barcha xodimlarga taʼsir qilgan taqdirda qoʻllanilishi zarur hamda tashkilot binolarini qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi kerak. 24. Jamoaviy himoya vositalariga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorugʻligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorugʻlikdan himoya qilish moslamalari va boshqalar); ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini normallashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo harorati va namligini bir xil meʼyorda saqlash va boshqalar); shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda qurilmalar yuzasini yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari; mexanik va kimyoviy omillarning taʼsiridan himoya qilish vositalari. 25. Tashkilot xodimlari Radiotexnik va elektron buyumlar ishlab chiqarish xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va yakka tartibda himoyalanishning boshqa vositalarini bepul berishning namunaviy normalariga (roʻyxat raqami 2735, 2015-yil 1-dekabr) muvofiq maxsus kiyim, maxsus poyabzal va yakka tartibda himoyalanishning boshqa vositalari bilan taʼminlanishi kerak. 26. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qoʻllash, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga ega boʻlishi lozim. 27. Tashkilotda quyidagilar taʼminlanishi shart: jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalarining samaradorligi va sozligi; yakka tartibdagi himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi; yakka tartibdagi himoya vositalarini qoʻllash va ulardan toʻgʻri foydalanish ustidan doimiy nazoratni amalga oshirish; xavfli va zaharli moddalar bilan ishlashda foydalanilgan yakka tartibdagi himoya vositalarini dezinfeksiya qilish, bir marta qoʻllaniladigan vositalar bundan mustasno. 28. Xavfli moddalar bilan ishlashda teri kasalliklarining oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish zarur. 29. Tashkilotlarda tanlov oʻtkazilishi lozim boʻlgan kasblar va mutaxassisliklar roʻyxati boʻlishi lozim. 30. Xodimlar va ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomasiga muvofiq zarur maʼlumotga va ish tajribasiga ega boʻlishi kerak. 32. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatiga muvofiq oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslar ogʻir ishlarga hamda zararli va xavfli mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim. 33. Bosim ostida va boshqa oʻta xavfli ishlarda ishlovchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan oʻtganligini tasdiqlovchi hujjatga ega boʻlishi lozim. 34. Xodimlarni ishlab chiqarish jarayonida qatnashishga qoʻyish oldidan quyidagilar tekshirilishi zarur: ish joyining mazkur Qoidalarda belgilangan sanitariya va gigiyena, xavfsizlik talablariga, shuningdek shovqin va tebranishga, shamollatish va isitishga qoʻyiladigan talablarga muvofiqligi; xodimning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha bilimlarini sinovdan oʻtkazish, unga yoʻl-yoʻriq berish va salomatligini nazorat qilish davriyligiga amal qilinganligi; texnologik jarayonlarda ishtirok etuvchi asbob-uskunalar va ularning himoya vositalari sozligi; jamoaviy himoya vositalarining sozligi, xodimning yakka tartibdagi himoya vositalariga egaligi. 35. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) muvofiq amalga oshirilishi lozim. 36. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qoʻmitasi va sogʻliqni saqlash muassasasi bilan birgalikda har yili dastlabki (mehnat shartnomasini tuzayotganda) va davriy (mehnat faoliyati davomida) majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi lozim boʻlgan xodimlarning roʻyxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy koʻrikdan oʻtishini taʼminlashi zarur. 37. Majburiy tibbiy koʻriklar tashkilotga tibbiyot xizmati koʻrsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, agar ular boʻlmagan taqdirda tashkilot joylashgan joydagi hududiy davolash-profilaktika muassasasi tomonidan oʻtkaziladi. 38. Ish beruvchi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoxud majburiy tibbiy koʻrik natijalariga koʻra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan boʻyin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart. 39. Tashkilot rahbariyati oʻz xodimlarining majburiy tibbiy koʻrikdan oʻz vaqtida oʻtishi uchun va majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtmagan shaxslarni ishga qoʻyish natijasida fuqarolarning sogʻligʻiga yetkazilgan zararli oqibatlar uchun javobgar boʻladilar. 40. Xodimlarni sogʻligʻining holati tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarga qoʻyish taqiqlanadi. 41. Tashkilot ish hududidagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 42. Tashkilotning xonalari quyidagi talablarga muvofiq saqlanishi lozim: havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning ogʻirlik darajasiga koʻra toifasi va yil mavsumini hisobga olgan holda belgilanishi; ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorugʻligi SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorugʻlik kuchini taʼminlashi; yoritish asboblari chang toʻplanishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega boʻlishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq boʻlishi. 43. Noqulay omillar taʼsiriga qarshi himoya tadbirlarini amalga oshirishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq tashkil qilish lozim. 44. Tashkilotning hududi chegara boʻylab toʻsilgan va uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan boʻlishi lozim. 45. Tashkilotda transport vositalari va piyodalarning tashkilot hududida harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi hamda tashkilotga kirish va chiqish joylari hamda ish joylarining koʻrinarli qismiga osib qoʻyilishi zarur. 46. Tashkilot maydonlari koʻkalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Maydonlardagi oʻtish joylari mustahkam yopqichlar, suv oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 47. Yozgi mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylariga suv sepilgan boʻlishi kerak. 48. Qishki mavsumda yoʻlaklar va oʻtish joylari qordan tozalanib, qum sepilgan hamda binolarning tomlari qordan, karnizlari esa muzdan tozalab turilishi zarur. 49. Yoʻlovchilar uchun moʻljallangan yoʻlaklar va tashkilotga kirish joyi tekis, kengligi kamida 1,5 m boʻlib, yon tomonlari devorcha va toʻsiqlarga ega boʻlishi kerak. 50. Tashkilot hududida har kuni tozalab va dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar boʻlishi shart. 51. Tashkilotdagi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 52. Binolar va xonalardagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 53. Muntazam ishlashga moʻljallangan xonalarning pollariga yogʻoch toʻshamalar va panjaralar yotqizilgan boʻlishi, mazkur pol toʻshamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalangan boʻlishi zarur. 54. Binoning transport vositalari kirish joylarida darvozalar va signal asbob-uskunalari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 55. Darvoza tavaqalari darvozaning yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar bilan mustahkam tutib turilgan boʻlishi kerak. 56. Transport vositalarining binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari enidan ortiq boʻlishi, darvozalarning balandligi transport vositalarining balandligidan kamida 0,2 m ortiq boʻlishi zarur. 57. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan boʻlishi kerak. 58. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda kamida ikki marta (bahorgi va kuzgi mavsumda) tashkilot rahbari tayinlagan komissiya tomonidan texnik koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Texnik koʻrik xulosalari aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlar va ularni amalga oshirish muddatlari koʻrsatilgan dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilishi zarur. 59. Xodimlar uchun xavf tugʻdiruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Bunda xavfli hududlardagi ishlar halokat bartaraf etilgunga qadar toʻxtatib turilishi va u yerdagi xodimlar xavfsiz joyga koʻchirilishi kerak. 60. Tashkilotning binolari va inshootlari yongʻindan xabar beruvchi va yongʻinni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 61. Kirish va chiqish yoʻllari turli jismlar va asbob-uskunalar bilan toʻsib qoʻyilmasligi kerak. Evakuatsiya chiqish yoʻllarining barcha eshiklari binodan chiqish yoʻnalishi boʻyicha ochilishi zarur. 62. Ish joylarida, xonalarda va tashkilot hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya meʼyorlari”, SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya meʼyorlari”, GOST 12.1.003-89 “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va GOST 12.1.012-90 “Tebranma. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. 63. Ish joylarida shovqin va tebranish darajasi muntazam nazorat qilib turilishi kerak. Agarda u belgilangan meʼyorlardan yuqori boʻlsa, uni pasaytirish uchun quyidagi tadbirlar qoʻllanishi lozim: detallarning zarbali harakatlarini zarbasiz harakatlarga, ilgarilama-qaytma harakatlarni aylanma harakatlarga oʻzgartirish; shovqin chiqaruvchi agregat yoki uning ayrim qismlariga shovqinni toʻsuvchi qobiqlar oʻrnatish; agregatdan chiqayotgan aerodinamik shovqinlarga qarshi samarali tovush soʻndirgichlar qoʻllash; shovqinli uskunalarni (parraklar, kompressor) toʻsilgan xonalarda yoki ishlab chiqarish xonalaridan tashqariga joylashtirish; tebranish manbalarini (elektr dvigatellar, parraklar va boshqalar) poldan va binoning boshqa konstruksiyalaridan izolyatsiyalangan mustaqil poydevorlarda yoki maxsus hisoblab chiqilgan amortizatorlarga oʻrnatish. 64. Shovqinni texnik vositalar bilan bartaraf etish imkoni boʻlmasa, eshitish aʼzolarini yakka tartibdagi himoya vositalari va shovqinga qarshi kaskalardan foydalangan holda himoyalash kerak. 65. Shamollatish va isitish tizimi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 66. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi kerak. 67. Oʻtish joylarida joylashgan isitish jihozlari oʻtish yoʻlaklarining kengligiga qoʻyilgan talablarni buzmasligi zarur. 68. Ish joylaridagi havo harorati yengil jismoniy ishda 21º S, oʻrtacha ogʻir ishda 17º S va ogʻir ishda 16º S dan past boʻlmasligi kerak. 69. Xodimlarning isinishi uchun moʻljallangan xonalardagi havo harorati 22º S dan kam boʻlmasligi kerak. 70. Xodimlarning isinishi uchun moʻljallangan xonalargacha boʻlgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan va bino tashqarisidagi ish joylaridan 150 m dan koʻp boʻlmasligi kerak. 71. Suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” talabiga mos kelishi kerak. 72. Ichimlik suvi O`zDSt 950-2011 “Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifatini nazorat qilish” talablariga muvofiq boʻlishi, uning harorati 8° S dan 20° S gacha boʻlishi kerak. 73. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar oʻrnatilishi yoki maxsus idishlarda qaynatilgan suv boʻlishi lozim. 74. Tashkilot hududi va xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 75. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi zarur. Yorugʻlik tushuvchi oynalar har yili kamida ikki marotaba tozalanishi lozim. 76. Yorugʻlik tushuvchi oyna va eshiklar turli buyumlar bilan toʻsib qoʻyilmasligi kerak. 77. Sunʼiy yoritish umumiy va birlashgan tizim orqali amalga oshirilishi zarur. Birgina mahalliy yoritishni qoʻllash taqiqlanadi. 78. Tashkilot hududi va xonalarida yoritish vositalarining koʻzni qamashtirishidan saqlash choralari koʻrilgan boʻlishi kerak. 79. Ish joylari va xonalarda portlash xavfi boʻlgan gaz va chang konsentratsiyasi yigʻilib qolish ehtimoli mavjud boʻlsa, elektr yoritish tizimi xonadan tashqarida oʻrnatilishi kerak. 80. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori boʻlmagan koʻchma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlarning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak. 81. Koʻchirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall toʻr bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa koʻchirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan elektr oʻtkazgichlar qoʻllanilishi zarur. 82. Evakuatsiya yoʻlaklari va zinapoyalarda avariya yoritqichlari boʻlishi kerak. 83. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, oʻlchami va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajralib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalab turilishi lozim. 84. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi zarur. 85. Tashkilotlarning maishiy bino va xonalari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda maʼmuriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. 86. Kiyim almashtirish xonalari, dushxonalarning oʻlchamlari, dush setkalari, oyoq vannalari, qoʻl-yuz yuvgichlar, ichimlik suvi taʼminoti qurilmalari, hojatxonalar va boshqa maishiy xona va jihozlarning soni smenadagi eng koʻp xodimlar soni hisobga olingan holda belgilanishi zarur. 87. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim. 88. Barcha maishiy imoratlar ozoda saqlanishi, muntazam dezinfeksiya qilinishi va sutkaning qorongʻi paytida yoritilgan boʻlishi kerak. 89. Tashkilot faoliyati atrof tabiiy muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim. 90. Yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarish ishlarini amalga oshirishda atrof tabiiy muhitning oqova suvlar va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar taʼminlanishi lozim. 91. Tashkilotlarda chiqindilarni yigʻish uchun atrofi oʻralgan maxsus joy ajratilishi va chiqindilar uchun maxsus idishlar bilan taʼminlanishi kerak. Ushbu idishlar chiqindilar boʻshatilganda xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak. 92. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilot tomonidan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi. 93. Ish jarayonlari GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Xavfsizlikning umumiy talablari”ga muvofiq tashkil etilishi kerak. 94. Yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarishda zaharli, yalligʻlantiruvchi va tez alangalanadigan moddalar ishlatilsa yoki ajralib chiqsa, alohida maxsus jihozlangan xonalarda yoki ishlab chiqarish xonalarining maxsus ajratilgan uchastkalarida, ishchilarni himoya qilish vositalari hamda yongʻindan himoya qilish vositalari bilan taʼminlangan holda bajarilishi lozim. 95. Tashkilotlarda ish jarayonlarida qoʻllaniluvchi barcha uskunalarning texnik hujjatlari (chizmasi va ishlatishga doir qoʻllanmasi) boʻlishi kerak. 96. Ish uskunalariga tashkilot rahbari tomonidan mazkur ishni bajarish topshirilgan xodim tomonidan xizmat koʻrsatilishi lozim. Begona shaxslarning ishlab chiqarish joylarida boʻlishlariga yoʻl qoʻyilmasligi zarur. 97. Ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda yongʻin va portlash xavfsizligi GOST 12.1.033-81 “Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Yongʻin xavfsizligi. Atamalar va taʼriflar”ga muvofiq taʼminlanishi lozim. 98. Sinovdan oʻtkazilmagan, yongʻin va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega boʻlgan moddalar va materiallarni ishlab chiqarishda qoʻllash taqiqlanadi. 99. Shamollatish va tutun tortish tizimlari yongʻin avtomatikasi tizimlari bilan bogʻlangan boʻlishi lozim. 100. Ishlab chiqarish binolari va xonalari birlamchi yongʻin oʻchirish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart. 101. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatidan xavflilik darajalari SHNQ 2.01.19-09 “Bino, xona va tashqi qurilmalarning portlash, yongʻin va yongʻin xavfliligi toifalarini aniqlash”ga muvofiq har bir holat uchun alohida aniqlanishi kerak. 102. Suv manbai yoʻlaklari hamda yongʻinni oʻchirish vositalariga boradigan yoʻlaklar doimo boʻsh boʻlishi kerak. 103. Yongʻin va portlash xavfi mavjud boʻlgan uskunalarda va ish joylarida ochiq olovdan foydalanishni taqiqlovchi hamda alangalanuvchi va portlovchi moddalar bilan ishlashda ehtiyotkorlikka rioya qilish zarurligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi belgilar boʻlishi zarur. 104. Aralashganida portlovchi modda hosil qilishi mumkin boʻlgan gazlarni umumiy kollektorga chiqarish taqiqlanadi. 105. Ishlab chiqarish amalga oshiriladigan boʻlimlarda tamaki mahsulotlarini isteʼmol qilish taqiqlanadi. 106. Xodimlar bilan yongʻin xavfsizligi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazilishi va ularga yongʻinning oldini olish boʻyicha yoʻl-yoʻriqlar berilishi kerak. 107. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatishda va ulardan foydalanishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilinishi kerak. 108. Elektr energiyasidan foydalanadigan tashkilotlarda tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim tayinlangan boʻlishi va bu xodim elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli malaka guruhiga ega boʻlishi shart. 109. Elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan elektr uskunalariga xizmat koʻrsatishi uchun elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uskunalariga xizmat koʻrsatishi uchun esa, IV malaka guruhiga ega boʻlishi lozim. Masʼul xodim davriy ravishda va oʻrnatilgan tartibda tashkilotda tuzilgan elektr xavfsizligi boʻyicha komissiyada sinovdan oʻtishi shart. 110. Elektr xavfsizligi uchun masʼul xodim: elektr qurilmalarining ishonchli, tejamli va xavfsiz ishlashini; elektr qurilmalari va tarmoqlarida rejali taʼmirlash ishlari hamda profilaktik sinovlarning belgilangan muddatlarda oʻtkazilishini; elektr energiyasi sarfining hisobi olib borilishini; himoya vositalari va yongʻinga qarshi jihozlar mavjudligi hamda ularning oʻz vaqtida sinovdan oʻtkazib turilishini taʼminlashi kerak. 111. Elektr toki oʻtkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va oʻlchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslarda montaj qilinishi lozim. 112. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa, suyuqlik sachrashidan himoyalangan boʻlishi shart. 113. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi zarur. 114. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qoʻllaniluvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda namlik va chang oʻtkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim. 115. Kabellar va elektr simlarining izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokidan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarining ishlash rejimi koʻrikdan oʻtkazilishi va oʻlchash asboblari orqali tekshirib turilishi kerak. 116. Elektr apparatlari va agregatlarining nol simiga ulash va yerga ulash simlari butunligi 6 oyda kamida bir marta tekshirilishi, tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi zarur. 117. Quyidagi elektr qurilmalari nol simiga yoki yerga ulanishi lozim: kuchlanishi 380 V va undan yuqori boʻlgan oʻzgaruvchan tok hamda 440 V va undan yuqori boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlovchi barcha elektr qurilmalari; nominal kuchlanishi 42 V dan yuqori va 380 V gacha boʻlgan oʻzgaruvchan tok va 110 V dan yuqori va 440 V gacha boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlovchi yuqori xavfli tashqi qurilmalar. 118. Nominal kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan oʻzgaruvchan tokda va 110 V gacha boʻlgan oʻzgarmas tokda ishlaydigan elektr qurilmalarini nol simiga ulash yoki yerga ulash talab etilmaydi, metall konstruksiyaga oʻrnatilgan nazorat kabellari, kuch kabellarining metall qobiqlari hamda portlash xavfi boʻlgan xonalardagi elektr qurilmalar, payvandlash transformatorining ikkilamchi chulgʻamalari bundan mustasno. 119. Bitta elektr shtepseliga bir nechta isteʼmolchilarni ulash taqiqlanadi. 120. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun uskunalarning gʻiloflari, asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan boʻlishi lozim. 121. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall toʻr bilan oʻralgan va toʻr yerga ulangan boʻlishi lozim. 122. Tashkilotning bino va inshootlari yashin qaytargichlar oʻrnatilgan holda toʻgʻridan-toʻgʻri yashin urishidan himoyalangan boʻlishi zarur. Yashin qaytargichlar har yili bahorgi mavsumda tekshirib turilishi, aniqlangan nosozliklar bartaraf etilishi lozim. 123. Uskuna va avtomatlashtirilgan liniyalar ishga tushirilganligi toʻgʻrisida ishchilarni ogohlantiruvchi signalizatsiya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Signal elementlari (qoʻngʻiroqlar, sirenalar, chiroqlar) mexanik shikastlanishdan himoyalangan boʻlishi, xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning ish hududida eshitish va koʻrish ishonchli taʼminlangan holatda joylashtirilishi lozim. 124. Ish joylarida uskunani ishga tushirish va toʻxtatish toʻgʻrisidagi yoʻriqnomalar osilgan boʻlishi lozim. 125. Yuklarni ortish va tushirish hamda tashish ishlari Yuk ortish va tushirish ishlaridagi xavfsizlik qoidalariga (roʻyxat raqami 1582, 2006-yil 13-iyun) muvofiq amalga oshirilishi lozim. 126. Omborxonada va yuk saqlash maydonchalarida ogʻir va oʻta ogʻir yuklarni ortish va tushirish hamda harakatlantirish jarayoni mexanizatsiyalashgan boʻlishi lozim. 127. Binolarda mahsulotlarni joylashtirishda oraliq masofa quyidagicha boʻlishi lozim: bino devoridan 70 sm; isitish tizimidan 20 — 50 sm; yoritish tizimidan 50 sm; poldan 15 — 30 sm. 128. Yuklarning joylashtirish balandligi binoning balandligidan, yer maydonining ogʻirlik koʻtarish qobiliyatidan, mexanik tarzda ishlash jarayonidan, texnologik qoidalar va saqlash sharoitlaridan kelib chiqib belgilanadi. Shtabellarda qoʻl bilan taxlanayotgan yashiklarning ogʻirligi 50 kg gacha, qoplarning ogʻirligi 70 kg gacha boʻlishi hamda uzunligi 2 m dan ortmasligi lozim. 129. Tez yonuvchi suyuqliklar gorizontal va bir qatorda joylashtirilishi lozim. 130. Yuklarni koʻtarish va joyiga olib borishdan oldin yukning mustahkamligi hamda toʻgʻri bogʻlanganligi tekshirilishi zarur. 131. Yuk ortiladigan joy axlat, qor va boshqa narsalardan toza boʻlishi kerak. Agar ortish va tushirish ishlarida koʻtarish moslamalaridan foydalanilsa, u holda koʻtarilgan yuk ostida ishchilar turmasligi lozim. Yuk ortilayotgan va tushirilayotgan vaqtda haydovchi kabinadan chiqib turishi shart. 132. Omborxonaning devorlari boʻylab oʻralgan har bir javonda olti taxlamgacha boʻlgan miqdorda xom ashyo, yarim tayyor va tayyor mahsulotlarni saqlash lozim. Taxlamlar oraligʻidagi masofa 0,5 m dan, yon tomon maydonlardagi taxlamlar oraligʻi esa, 1,5 m dan kam boʻlmasligi kerak. 133. Tashkilotlarda chiqindilarni inventarizatsiya qilish, shuningdek ularning turlari boʻyicha xavflilik darajasini belgilash lozim. 134. Chiqindilarni ruxsat etilmagan joylarda saqlash, qayta ishlash va koʻmib tashlash taqiqlanadi. 135. Chiqindilarni yigʻish joyi sexlardan kamida 50 m uzoqlikda boʻlishi lozim. 136. Yuk saqlanadigan omborxona va maydonchalar hududining kirish joylarida transport vositalarining harakat yoʻnalishi hamda yuklarni ortish va tushirish joylari koʻrsatilgan sxemalar osib qoʻyilgan boʻlishi lozim. 137. Har bir kimyoviy modda texnik koʻrsatmalar talablari hisobga olingan holda saqlanishi lozim. Kimyoviy moddalarni ochiq holda (tarada) saqlash taqiqlanadi. Taralarda yozuv, etiketka yoki modda nomi tushirilgan yorliq, texnik talablar koʻrsatilgan boʻlishi lozim. 138. Omborxonalarda mahsulotlarni saqlash harorati va omborxonadagi namlik darajasi mahsulotlar standartlarida belgilangan meʼyorlarda boʻlishi lozim. 139. Mahsulotlar omborxonalarda turlari boʻyicha saqlanishi lozim. 140. Mahsulot saqlash omborxonalari yashiklar bilan toʻldirilmasligi lozim. Yashiklar mahsulotlar sarflangandan keyin ish joyiga yetkazib borilishi kerak. 141. Yashiklarni yigʻish va saqlash maxsus ajratilgan joylarda bajarilishi lozim. 142. Tayyor mahsulotlarni omborxonalardan transport vositasi kuzoviga yetkazib berish transportyorlar yordamida yoki boshqa mexanizatsiyalashgan usulda bajarilishi kerak. 143. Estakadada oʻrnatilgan transportyordan oʻtish uchun zarur hollarda panjarali oʻtish koʻprikchalari oʻrnatilishi lozim. 144. Chiqindilarni yigʻish oʻralarining atrofi kamida 1,2 m balandlikdagi toʻsiqlar bilan toʻliq holda oʻralgan boʻlishi hamda balandligi 1,2 m panjarasi boʻlgan mustahkam oʻtish koʻprikchalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Bunda toʻsiqlar va oʻtish koʻprikchasi panjaralarining tagi kamida 0,15 m balandlikkacha yoppasiga toʻsilgan boʻlishi zarur. 145. Xodimlarni oʻraga tushirishdan avval oʻralardan zararli gazlarning chiqib ketishi taʼminlanishi kerak. 146. Zararli gazlarning yoʻqligi oʻra tubiga yonib turgan shamni tushirish yoʻli bilan tekshiriladi. 147. Chiqindilardan boʻshatilgan oʻralar taxtali shitlar bilan yopilishi lozim. 148. Chiqindilarni taqiqlangan joylarda saqlash, qayta ishlash va koʻmib tashlashga yoʻl qoʻyilmaydi. 149. Tashkilotlarda chiqindilar bilan ishlashga oid yoʻriqnomalar ishlab chiqilgan boʻlishi lozim. 150. Ishlarning xavfsizligini taʼminlash uchun barcha jarayonlarni toʻliq mexanizatsiyalashtirish, tosh maydalash qurilmasi va avtoblokirovkali texnologik jarayonlarni uzoqdan turib avtomatik tarzda boshqarishni tashkil etish lozim. 151. Uzoqdan turib boshqarish va avtoblokirovka quyidagilarni koʻzda tutishi lozim: mexanizmlarning ishga tushganligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi signalizatsiya; texnologik potok mexanizmlarini chaqir toshni tushirishdan toʻxtatish; bitta mexanizm avariya tufayli toʻxtab qolganda, zanjirning ushbu mexanizmga material yetkazib berayotgan qismini toʻxtatishni taʼminlaydigan dvigatellar blokirovkasi; biror mexanizmda avariya sodir boʻlganda, uni darhol toʻxtatish imkoniyati. 152. Xavfsizlikni oshirish va zararli mehnat sharoitlarida ishlaydigan ishchilar sonini kamaytirish uchun sexlar hamda qurilmalarda boshqarishni avtomatlashtirish va uzoqdan turib boshqarishni joriy etish orqali ish joylarini changlanish darajasi yuqori boʻlgan hududlardan uzoqroqqa koʻchirish lozim. 153. Uskuna va avtomatlashtirilgan liniyalar ularni ishga tushirilganligi toʻgʻrisida ishlovchilarni ogohlantiruvchi signalizatsiya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 154. Signal qurilmalari (qoʻngʻiroqlar, sirenalar, chiroqlar) mexanik shikastlanishdan himoyalangan boʻlishi, xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning ish hududida eshitish va koʻrish ishonchli taʼminlangan holatda joylashtirilishi lozim. 155. Agar signal qurilmalari boʻlmasa yoki ular nosoz holatda boʻlsa, uskunani ishlatish taqiqlanadi. 156. Sexlarda va ish joylarida signallarga doir jadvallar va uskunani ishga tushirish va toʻxtatish toʻgʻrisidagi yoʻriqnomalar osilgan boʻlishi lozim. 157. Kabel ishlab chiqarish sexlaridagi ishlab chiqarishning asosiy zararli omillari chang, ishlab chiqarishdagi zaharlar, shovqin, vibratsiya hisoblanadi. 158. Chang koʻp hosil boʻladigan hududlarda ishlash chogʻida changni oʻtkazmaydigan qattiq matodan tayyorlangan maxsus kiyim, nafas olish organlari uchun individual himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. 159. Yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarishda bajarilayotgan ish xususiyatiga qarab quyidagi himoya vositalaridan foydalanish zarur. 160. Himoya vositalari shikastlanishning oldini olish va ishlab chiqarishning zararli omillaridan himoyalanish uchun shaxsan ishchilar tomonidan ishlatilishi kerak. 161. Qoʻl orqali xodimlar organizmiga oʻtadigan vibratsiyaning chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan darajalari SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va mahalliy vibratsiyaning sanitariya meʼyorlari”ga mos boʻlishi lozim. 162. Asosiy yigʻuvchi konveyer konstruksiyasi ogʻirliklarni koʻtarish va tashishning qoʻlda bajarilishi uchun asosiy va butlovchi qismlarini mexanik ravishda uzatilishini taʼminlashi lozim. 163. Konveyer karkasi butun uzunligi boʻyicha yon tarafidan yaxlit qoplamadan iborat boʻlishi kerak. 164. Qoplama konstruksiyasi yoki konveyerning joylashuvi ishchilarga konveyerga yuzma-yuz oʻtirishiga imkon berishi lozim. 165. Karkas qoplamasining yuqori qismi qattiq plastmassadan tayyorlangan boʻlishi kerak. Qoplamani yogʻoch taxtalardan tayyorlash taqiqlanadi. 166. Belgilangan ish maromidagi tebranuvchi yigʻish konveyerining konstruksiyasi, konveyer harakatlanishidan 5 soniya avval ogohlantiruvchi yorugʻlik signalizatsiyasining mavjudligini koʻzda tutishi lozim. 167. Signal chiroqlari, konveyerning harakatga kelishi haqida har bir ish joyidan yaxshi koʻrinishi taʼminlangan holda oʻrnatilishi zarur. 168. Mahalliy yoritish va elektr asboblariga elektr taʼminotni uzatish uchun shina oʻtkazgichlari (simlari) joylashgan ustunlar, ishchiga konveyerda yigʻish ishlarini amalga oshirishga halaqit bermasligi lozim. 169. Gaz razryadli chiroqlarni ishlab chiqarish GOST 12.3.031-83 “Mehnat xavfsizligi standartlar tizimi. Simob bilan ishlash. Xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi zarur. 170. Simob bilan ifloslangan kiyimda oshxona va boshqa sexlarga kirish taqiqlanadi. 171. Ish jarayonida yonuvchan gazlar qoʻllaniluvchi qurilmalar havoni tortuvchi ventilyatsiya bilan jihozlanishi zarur. 172. Ish jarayonida simob bugʻlari ajraluvchi gorelkalarda havoni soʻrib olish qurilmasi bugʻlarni toʻplanish joylarida oʻrnatilishi lozim. 173. Havoni soʻrib olish xonalari havoni atmosferaga chiqarib tashlanishidan oldin simob bugʻlaridan tozalanishi lozim. 174. Yuvish va lyuminofor suspenziyani qoplash qurilmasida aniq va koʻzga koʻrinarli “Yongʻindan xavfli” yozuvi boʻlishi lozim. 175. Chiroqlarni payvandlash qurilmasi shisha naychalar va kolbalarning chiqitlarini toʻplash uchun idish bilan jihozlangan boʻlishi lozim. 176. Chiroqlarni payvandlash qurilmasi tashqi yuza haroratining 43° S dan oshmasligi uchun issiqlik izolyatsiyasiga ega boʻlishi kerak. 177. Ish vaqtida simob bugʻlari ajratib chiqaruvchi chiroqlar bilan ishlashda bugʻlarni toʻplanish joylarida havoni soʻrib olish qurilmasi oʻrnatilishi zarur. 178. Chiroqlarni havoni soʻrib olish qurilmasining simobni dozalashtirish joyi, chiroqning oʻz oʻrnida boʻlmagan taqdirda dozalash boshchasidan simobning tasodifan oqib ketishining oldini oluvchi maxsus bloklovchi moslama bilan jihozlanishi zarur. 179. Chiroqlarning havoni soʻrib olish qurilmasi shtengelning uzilishi holatlarida chiroqlarni ushlab qoluvchi maxsus moslama bilan jihozlanishi kerak. 180. Lyuminissent chiroqlarni havoni soʻrib olish qurilmasi kavsharlangan shtengellarni shtengel qabul qiluvchi moslamaga avtomatik tashlash moslamasi bilan jihozlanishi lozim. Shtengel qabul qiluvchi moslama, shtengelning tashlanishi vaqtida dozalash boshchasiga zich yopishib turishi kerak. 181. Simob bilan ifloslangan shisha chiqindilar havoni soʻrib olish uchun qurilma oldiga oʻrnatiluvchi permanganat kaliy eritmasi toʻldirilgan maxsus idishga toʻplanishi zarur. 182. Chiqindilar bilan toʻlgan idish darhol maxsus xonaga qayta ishlash uchun olib chiqilishi zarur. 183. Oqova suvlardan simobni ushlab qolish uchun havoni soʻrib olish xonasining polida qopqonlar oʻrnatilishi lozim. Simobni ushlash uchun qopqonlar oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimining bevosita chiqish joyiga oʻrnatilishi zarur. 184. Permanganat kaliy eritmasini havoni soʻrib olish joyidan lyuminissent chiroqlarini yigʻish liniyasiga uzatish tizimi markazlashtirilgan boʻlishi kerak. 185. Dozalash boshchasiga simobni quyish simob va uning birikmalari bilan ishlash boʻyicha yoʻl-yoʻriq berilgan ishchilar tomonidan amalga oshirilishi zarur. 186. Dozalash boshchasiga simobni toʻldirish faqat qurilma sovutilganidan soʻng maxsus moslamalar yordamida amalga oshiriladi. 187. Dozalash boshchasidan ifloslangan simobni soʻrib olinishi forvakuumli nasos yordamida simobni ushlab qoluvchi moslama orqali amalga oshirilishi zarur. 188. Lyuminissent chiroqlarini havoni soʻrib olish qurilmasining zolotnigi, dozatori va forvakuumli nasoslarini yuvish vakuum ustaxonasida bajarilishi lozim. 189. Chiroqlarni havoni soʻrib olish qurilmasini ekspluatatsiya qilish jarayonida sozlovchi quyidagilar boʻyicha ogohlantirilishi zarur: qisqa tutashuvning oldini olish uchun elektropechning qizdirish elementlarini, tayanch sopol izolyatorlarini har kuni tekshirish va ish kuni oxirida pechni shisha siniqlaridan tozalab turish; dozator ichki boʻshligʻini tozalash ishlarini rezina qoʻlqoplar va respirator bilan, paxta bilan oʻralgan yumshoq tayoq yordamida amalga oshirish; dozator zichlovchi xalqasining holati, havoni soʻrib olish qurilmasining oʻrnatilishi, vakuum oʻtkazgichning rezinali birlashuvini tekshirish; shtengelni kavsharlash va qizdirish uchun moʻljallangan gaz gorelkasini har kuni qurumdan tozalab turish; pechni shisha siniqlari va gorelkani qurumdan tozalash himoya koʻz oynaklarida bajariladi. 190. Natriy chiroqlarini purkash uskunasiga uzatish va purkash jarayoni avtomatlashtirilgan boʻlishi zarur. 191. Chiroqlar nazoratchisining ish joyida nuqsonli chiroqlarni toʻplash uchun maxsus idish boʻlishi lozim. 192. Sokollarni sokollashtirish qurilmasiga transportirovka qilish devorlari baland idishda amalga oshirilishi kerak. 193. Sokollashtirish qurilmasida lyuminissent chiroqlarga shtirlarni kavsharlash avtomatlashtirilgan boʻlishi lozim. 194. Sokollashtirish qurilmasi kavsharlash joyidagi kavshar va flyus bugʻlarini tortuvchi soyabon bilan jihozlangan boʻlishi zarur. 195. Flyusni kavsharlash uchun idishchaga quyish voronka va himoya vositalari yordamida bajarilishi lozim. 196. Flyusni ish joyida saqlash zich yopiluvchi idishlarda amalga oshirilishi zarur. 197. Flyusli va kavsharli idishlarning tasodifiy agʻdarilishining oldini olish uchun maxsus moslamaga oʻrnatilishi zarur. 198. Sokollashtirishdan soʻng sokoldan oqib chiqqan mum qoldiqlari maxsus asbob yordamida olib tashlanishi lozim. 199. Sokollangan chiroqlarni tozalash paxta gazlama bilan amalga oshirilishi lozim. 200. Chiroqlar sokollashtirilganidan soʻng ishlatilgan, kerosin, atseton yoki boshqa tez yonuvchan moddalar bilan shimdirilgan artish materiallari zich yopiluvchi, maxsus idishlarga toʻplanishi va toʻlgandan soʻng sexdan olib chiqilishi zarur. 201. Lyuminissent chiroqlarni sinash qurilmasi yorugʻlikdan himoyalovchi ekran bilan jihozlanishi lozim. 202. Simob bilan ifloslangan chiqitlar va nuqsonli chiroqlarni tozalash va qayta ishlash sanitariya-gigiyena qoidalariga javob beruvchi alohida xonada bajarilishi kerak. Xonalarning eshigiga “Begonalarning kirishi taqiqlanadi!” taxtachasi osib qoʻyilishi lozim. 203. Simob bilan ifloslangan chiqitlarni maydalash tebranuvchi elakli drobilkalarda amalga oshirilishi lozim. 204. Drobilka suv keluvchi tizim va simobni tindiruvchi moslama bilan jihozlangan boʻlishi kerak. 205. Kam miqdordagi ifloslangan chiqitlar va brakni tozalash va qayta ishlash konstruksiyasi simob bilan ishlashga moʻljallangan maxsus tortuvchi shkaflarda bajarilishi shart. 206. Nuqsonli chiroqlarni qayta ishlash va tozalash, chiroqlarning xona haroratigacha sovuganidan soʻng amalga oshiriladi. 207. Simobni tozalash simobni tozalash ishlari uchun moʻljallangan maxsus xonada amalga oshiriladi. 208. Simobni tozalash boʻyicha ishlar bajariladigan xonadagi ventilyatsiya ish boshlanishidan 15 daqiqa avval yoqilishi zarur. 209. Ochiq simob bilan ishlar faqat xlorvinil yoki yupqa rezina qoʻlqoplarda taglik idish ustida ventilyatsiya yoqilgan tortuvchi shkaflar ichida amalga oshirilishi shart. 210. Simobni qizdirish konstruksiyasi gorizontal qizdiruvchi yuzalarsiz tayyorlangan maxsus pechlardagi tortuvchi shkafda bajarilishi lozim. Pech ostida tasodifiy avariya holatida simob tushishi uchun taglik idish boʻlishi zarur. 211. Simob bilan ishlash uchun moʻljallangan kimyoviy idish qalin devorli shishadan tayyorlangan boʻlishi zarur. Simob toʻldirilgan asboblarning konstruksiyasi simobning havoga chiqishiga yoʻl qoʻymasligi va uning shisha qismlari beixtiyor zarbalardan himoyalangan boʻlishi kerak. 212. Ishlab chiqarish uskunasi foydalanish davrida GOST 12.2.003-91 “Ishlab chiqarish uskunasi. Umumiy xavfsizlik talablari”, GOST 12.2.049-80 “Ishlab chiqarish uskunasi. Umumiy ergonomik talablar”, GOST 12.2.062-81 “Ishlab chiqarish uskunasi. Himoya toʻsiqlari. Umumiy xavfsizlik talablari”, GOST 12.2.064-81 “Ishlab chiqarish uskunasini boshqarish organlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim. 213. Ishlab chiqarish uskunalari ularning texnik hujjatlari talablariga muvofiq holda saqlanishi lozim. 214. Ishlab chiqarish uskunasining xavfsizligi quyidagilar yordamida taʼminlanishi lozim: ishlash prinsiplari, konstruktiv sxemalar, xavfsiz konstruksiya elementlarini tanlash; konstruksiyalarda mexanizatsiya, avtomatizatsiya va uzoqdan turib boshqarish vositalarini qoʻllash; konstruksiyalarda himoya vositalarini qoʻllash; ergonomik talablarni bajarish; montaj qilish, foydalanish, taʼmirlash, tashish va saqlashga doir texnik hujjatlarga xavfsizlik talablarini kiritish. 215. Zararli moddalar chiqaradigan ishlab chiqarish uskunasidan foydalanganda bu moddalarning ish hududi havosidagi miqdori GOST 12.1.005-88 “Ish joyining havosiga qoʻyiladigan umumiy sanitar-gigiyenik talablar. Xavfsizlikning umumiy talablari”da belgilangan chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyalar miqdoridan oshmasligi kerak. 216. Dastgohlarning detallari sinmasligi va xizmat koʻrsatuvchi xodimlarga jarohat yetkazmasligi uchun dastgohlar ortiqcha yuklanishdan saqlovchi qurilmaga ega boʻlishi lozim. 217. Dastgohlarning jihozlari oʻz-oʻzidan pastga tushib ketishining oldini oluvchi qurilmalarga ega boʻlish lozim. 218. Mexanizatsiyalashgan yoki avtomatlashgan usulda mahkamlanadigan dastgohlarda ishlov berish jarayoni faqat detal mahkamlab boʻlingandan soʻng ishga tushishini taʼminlaydigan blokirovka qurilmasi boʻlishi lozim. 219. Avtomat va yarim avtomatlar, ularda ishlov berish hududi ochiq holatda ish bajarilganda jarohatlanish yuz bermasligi uchun blokirovka qurilmalariga ega boʻlishi, ular avtomatik ish sikli himoya qurilmasi yopiq boʻlganda ishga tushishini taʼminlashi lozim. 220. Dastgohlarda operatsiyalar bajarilayotgan vaqtda detal yoki asbob aylanishi tufayli jarohatlanish mumkin boʻlsa, dastgohlarda shpindel oʻchirilgan zahoti uni avtomatik tarzda toʻxtatadigan qurilma boʻlishi kerak. 221. Dastgohni sozlash paytida saqlovchi blokirovka qurilmalarini oʻchirish imkoniyati koʻzda tutilishi zarur. 222. Uzoqdan turib yoki avtomatik tarzda ishga tushiriladigan uskunada ogohlantiruvchi “Ehtiyot boʻling, avtomatik tarzda yurgiziladi!” degan belgi va yozuvlar boʻlishi lozim. 223. Boshqarish organlarining ish vazifasi GOST 12.4.040-78 “Ishlab chiqarish uskunasining boshqarish organlari. Belgilanishi. Umumiy talablar”ga asosan yozuvlar yoki belgilar bilan koʻrsatilishi kerak. 224. Uskuna shoshilinch toʻxtatilishi uchun qulay joylarda, doimiy ish oʻrni hududida yoki tez-tez xizmat koʻrsatiladigan xavfli uzel yaqinida joylashgan “Toʻxtatish” knopkasi bilan jihozlanishi kerak. 225. Xavf soladigan uskuna qismi operator koʻrish doirasidan tashqarida, xavfli ish boshqarish organlari hududida joylashgan boʻlsa qoʻshimcha avariyaviy oʻchirish qurilmalari bilan jihozlanishi kerak. 226. Avariyaviy oʻchirgich va tugmalar konstruksiyasi va joylashishi ulardan har xil ish vaziyatlarida foydalanish imkonini taʼminlashi lozim. 227. Uskunani avariyaviy oʻchirish qurilmasi eng katta quvvatli dvigetelni nominal kuchlanishdagi boshlangʻich yurgizish tokiga va boshqa hamma isteʼmolchilarning nominal toklari yigʻindisiga mos boʻlgan maksimal yuklanishga moʻljallangan boʻlishi zarur. 228. Uskunaning avariyaviy oʻchirish qurilmasi, ish paytida tanaffus yuz berganda avariyaga yoki xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni jarohatlanishga olib kelishi mumkin boʻlgan qurilmalarni oʻchirmasligi lozim. 229. Uskunani avariyaviy oʻchirish qurilmasini boshlangʻich holatiga qaytarish qurilmasi uskunani ishga tushirib yubormasligi lozim. 230. Ishga tushirish qurilmalarining konstruksiyasi va holati (tugma, richag va hokazo) uskunani tez, ishonchli tarzda yurgizilishi va oʻchirilishini taʼminlashi hamda ularning oʻz-oʻzidan ishlab ketishiga yoʻl qoʻymasligi lozim. 231. Qoʻl bilan boshqarish organlari (shu jumladan elektr boshqaruv pultlarida joylashgan) shunday yasalgan va joylashgan boʻlishi kerakki, ulardan foydalanish qulay boʻlishi, qoʻllarni qisib qolish yoki boshqa boshqarish organlari va dastgoh qismlariga tiqilib qolish hollariga olib kelmasligi hamda tasodifan boshqarish organlarining ishlatilishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. 232. Bir nechta xodimlar xizmat koʻrsatadigan uskunaning boshqarish organlari, harakatlarning zaruriy ketma-ketligini taʼminlaydigan blokirovka qurilmasiga ega boʻlishi lozim. 233. Blokirovka qurilmalarini qoʻllamaslikka texnik jihatdan asoslar boʻlgan hollarda boshqarish organlari yoniga ogohlantirish yozuvlari va belgilari oʻrnatilishi kerak. 234. Murakkab va xavfli uskunaning boshqaruv organlari unda rostlash ishlarini oʻtkazish va begona shaxslar ishlashiga yoʻl qoʻymaslik uchun qulflar yoki plombalar bilan taʼminlangan, eshikchalari yopiq boʻlishi lozim. 235. Lyuminissent chiroqlarini sinovdan oʻtkazish qurilmasining shitlari va eshiklari oʻchirgich bilan bloklangan boʻlishi lozim. 236. Boshqaruv pulti qurilmaning yoqilgani haqida ogohlantiruvchi yorugʻlik signalizatsiyasiga ega boʻlishi kerak. 237. Lyuminissent chiroqlarining sinash qurilmasi chiroqlarning ushlagichdan tushib ketishiga qarshi maxsus moslama bilan jihozlanishi zarur. 238. Simob apparaturasi tortuvchi ventilyatsiyali maxsus izolyatsiyalangan xonada qismlarga ajratilishi va simobdan tozalanishi lozim. Bu holatda tortuvchi soyabonlarni ishlatish taqiqlanadi. 239. Chilangarlik stanoklari devorga ega boʻlishi, stanokning tashqi va ichki yuzasi esa, simob oʻtmaydigan materialdan boʻlishi lozim. 240. Simob apparaturasining ulovchi metall quvurchalarida toʻplangan organik ifloslanishni kuydirish himoya koʻz oynaklari va respirator taqqan holda, gaz gorelkasi yordamida bajarilishi zarur. Gaz gorelkasi ustida tortuvchi soyabon jihozlangan boʻlishi shart. 241. Simob apparaturasi bilan ishlash jarayonida qoʻllaniladigan moslama va asboblar, permanganat kaliy eritmasida yuvilishi va havo tortuvchi shkafda saqlanishi zarur. 242. Yuvish va lyuminofor suspenziyani qoplash qurilmasiga xizmat koʻrsatish elektr taʼminot tarmogʻidan uzilgan holda bajarilishi kerak. 243. Yuvish va lyuminofor qoplash qurilmasini tozalash vaqtida quyidagi talablarga amal qilinishi zarur: qurilmani tozalash mis, jez, aluminiy yoki yogʻochdan tayyorlangan maxsus asbob yordamida bajarilishi lozim; eritgichni qurilma bakiga quyish uchun ingichka ogʻizli sinmaydigan idish ishlatilishi lozim; bochok va lotoklarni lyuminofor chiqitlardan tozalash ishlari maxsus rezina perchatkalari va himoya koʻz oynagida bajarilishi zarur; qisqichlarni lyuminofor suspenziyadan tozalash, shisha naychalarning oʻz oʻrnidan tushib ketishining oldini olish maqsadida har smenadan keyin tozalab turilishi kerak; qurilmani tozalash jarayonida ishlatilgan latta, doka, paxtalarni zich yopiluvchi metall qutiga toʻplash va toʻlgandan soʻng chiqarib tashlanishi kerak. 244. Yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarishda texnologik jarayonlarning koʻrsatkichlarini nazorat qilish uchun qoʻllaniluvchi nazorat-oʻlchov asboblari GOST 12.3.019-80 “Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Elektr sinashlar va oʻlchashlar. Xavfsizlikning umumiy talablari”, GOST 12.1.006-84 “Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Radio toʻlqinlarning elektromagnit maydonlari. Ish joylarida mumkin boʻlgan darajasi va nazoratni oʻtkazish talablari”ga mos boʻlishi shart. 245. Nazorat-oʻlchov asboblarining shkalasidagi chiziq koʻrsatkichlar aniq koʻrinib turishi lozim. 246. Dastgohga xizmat koʻrsatish yoki ishlov berish hududini kuzatish uchun xodimning pol sathidan 0,5 m va bundan balandroqda turishi talab etilsa, dastgoh zinapoya bilan jihozlangan xizmat koʻrsatish maydonchalari yoki sirpanmaydigan qoplamali galeryalarga ega boʻlishi kerak. 247. Maydonchalar sifatida uskunaning gorizontal yuzalaridan (stanina, support, babkalar va hokazolar) foydalanish mumkin. Xizmat koʻrsatish maydonchalaridan ustyopma yoki uskunaning chiqib turgan qismlarigacha boʻlgan balandlik 2 m dan kam boʻlmasligi zarur. 248. 0,5 m dan balandda joylashgan maydonchalar va ularga olib chiqadigan zinalarda, pastida balandligi 100 — 50 mm yaxlit yon qoplama oʻrnatilgan balandligi 1 m dan kam boʻlmagan toʻsiq (panjara)lar boʻlishi kerak. 249. Maydoncha sathidan 0,5-0,6 m balandlikda qoʻshimcha gorizontal planka oʻrnatilishi lozim. 250. Vertikal ustunlar orasidagi masofa 1,5 m boʻlishi kerak. 251. Xizmat koʻrsatish maydonchalari va zinalarning eni 0,5 m dan kam boʻlmasligi zarur. 252. Zinalarning ikkala tarafida toʻsiq (panjara)lar boʻlishi lozim. 253. Xizmat koʻrsatish maydonchasi 10 m dan balandroqda joylashgan boʻlsa, har 5 m da dam olish maydonchalari oʻrnatilishi zarur. 254. Zina va maydonchalarning tutqichlari qoʻl bilan ushlash uchun qulay boʻlishi, oʻtkir qirralari, qirov va kiyim ilinishi mumkin boʻlgan chiqib turgan joylari boʻlmasligi lozim. 255. Yorugʻlik manbalari va yorugʻlik-texnika asbob-uskunalari ishlab chiqarish sexlarida asosiy va yordamchi uskunani joylashtirish, uskuna va binolar devorlari orasidagi masofa 0,6 m dan kam boʻlmasligi lozim. 256. Asosiy va yordamchi uskunalar asosiy yuk tashish yoʻnalishiga muvofiq oʻrnatilishi zarur. 257. Ishlab chiqarish uskunasining joylashishi unga bexatar va qulay xizmat koʻrsatish, taʼmirlash, montaj va demontaj qilishni taʼminlashi kerak. 258. Ish oʻrinlarini rejalash uskunani boshqarish organi va pultlariga erkin oʻtish yoʻlaklari va kirish joylarini, ish jarayonlarining qulay va bexatar bajarilishini taʼminlashi va GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga javob berishi lozim. 259. Xodimlarni ishlab chiqarish jarayonida uchib chiqayotgan material parchalaridan saqlash choralari koʻrilishi lozim. 260. Ish joylarida jihozlar, material, tanovar, yarim tayyor mahsulot, tayyor mahsulot va chiqindilar solinishi uchun stellaj, idish, stol va boshqa qurilmalar qoʻyiladigan maydonchalar koʻzda tutilishi lozim. 261. Sex va uchastkalarda uskunalarni joylashtirish va ish oʻrinlarini rejalash favqulodda vaziyatlar yuz berganda xodimlarni xavfsiz evakuatsiya qilish imkoni koʻzda tutilishi zarur. 262. Sexlardagi oʻtish joylarining kengligi quyida koʻrsatilgan miqdorlardan kam boʻlmasligi kerak: magistral oʻtish joylari uchun 1,5 m; uskunalar oʻrtasidagi oʻtish joylari uchun 1,2 m; ishlab chiqarish binosi devorlari va uskuna oʻrtasidagi oʻtish joylari uchun 1,0 m; uskunaga xizmat koʻrsatish va uni taʼmirlash maqsadida unga boriladigan oʻtish joylari uchun 0,7 m. 263. Konveyer qurilmalari, ishlab chiqarish binolari, galereyalar, tunnellar va estakadalarning joylashishi GOST 12.2.022-80 “Konveyrlar. Xavfsizlikning umumiy talablari”ga javob berishi lozim. 264. Chang koʻp hosil boʻladigan hududlarda ishlash vaqtida changni oʻtkazmaydigan qattiq matodan tayyorlangan maxsus kiyim, nafas olish organlari uchun individual himoya vositalari qoʻllanilishi lozim. 265. Kabel ishlab chiqarishda bajarilayotgan ish xususiyatiga qarab himoya vositalaridan foydalanish lozim. 266. Shovqinning ishlovchilarga koʻrsatadigan zararli taʼsirini bartaraf etish maqsadida quyidagi chora-tadbirlar qabul qilinishi lozim: shovqin hosil qiladigan uskunani almashtirish yoʻli bilan texnologiyaga oʻzgartirish kiritish yoki shovqinni yutadigan qurilmalarni qoʻllash; statsionar mashina va mexanizmlar ostiga izolyatsion qistirmali poydevorlar qurish; agregatlar yoki ularning qismlari uchun shovqinni oʻtkazmaydigan kojuxlarni qoʻllash; titraydigan yuzalarni vibratsiyani yutuvchi ichki ishqalanishi yuqori boʻlgan materiallar bilan berkitish; metall detallarni plastmassadan yasalgan detallar bilan almashtirish, xizmat koʻrsatuvchi ishchilar uchun shovqin oʻtkazmaydigan kabinalar qurish; agregatlarning gaz chiqaradigan va havo soʻradigan tuynuklarida shovqinni kamaytiradigan moslamalarni oʻrnatish, koʻtarib turuvchi konstruksiyalarga (toʻsinlar, fermalar) turli shovqin yutqichlar bilan ishlov berish; kichik hajmdagi xonalarning ichki yuzalarini shovqinni yutadigan materiallar bilan qoplash. 267. Agar ish sharoitiga koʻra ish joylarida shovqin darajasini kamaytirish imkoni boʻlmasa, ishchilarning ish va dam olish rejimini oʻzgartirish, quloqni bezovta qilmaydigan va shovqinni belgilangan meʼyorlar darajasigacha kamaytiradigan individual himoya vositalari (naushniklar, shlemlar, tiqinlar, shovqinga qarshi vkladishlar) bilan taʼminlash orqali ishchilarning sogʻligʻini muhofaza qilish boʻyicha profilaktik chora-tadbirlar tizimi koʻzda tutilishi lozim. 268. Qoʻl orqali ishchilarning organizmiga oʻtadigan vibratsiyaning chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan darajalari SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va mahalliy vibratsiyaning sanitariya meʼyorlari”ga mos boʻlishi lozim. 269. Taʼmirlash ishlarini oʻtkazishda bajariladigan ishlarning texnologik ketma-ketligi aks ettirilgan taʼmirlash hujjatlari rasmiylashtirilgan boʻlishi va ularda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak: ishlarni bajarish usullari va uslublari; amalga oshirilishi lozim boʻlgan xavfsizlik choralari va maxsus texnologik jarayonlar; taʼmirlash uchun zarur boʻlgan asbob-uskuna va anjomlarning turlari; taʼmirlangan uskunalar va ularning qismlari texnik talablarga muvofiqligi haqidagi hujjatlar. 270. Kapital va joriy taʼmirlash dasturlarida taʼmirlashni oʻtkazish uchun masʼul shaxslar, shuningdek taʼmirlash ishlarini bajarish tartibi va xodimlarning xavfsizligini taʼminlash choralari belgilanishi lozim. 271. Barcha hollarda taʼmirlash ishlarini bajarish va usullari bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari bilan kelishilishi kerak. 272. Taʼmirlash ishlari tashkilot rahbari tomonidan tayinlangan masʼul xodim rahbarligi va nazorati ostida bajarilishi lozim. 273. Taʼmirlash tashkilotlari tomonidan bajariladigan taʼmirlash, qurilish va montaj ishlari naryad-ruxsatnoma bilan rasmiylashtirilishi zarur. 274. Asbob-uskunalarni taʼmirlash va sozlash ishlari maxsus oʻqitilgan va yoʻl-yoʻriq berilgan, tegishli bilim va malakaga ega xodim tomonidan amalga oshirilishi kerak. 275. Kapital taʼmirlashdan soʻng asbob-uskunani ishga tushirishga tashkilot bosh mexanigi (bosh energetik), mehnatni muhofaza qilish xizmati xodimi, ishlab chiqarish majmuasi boshligʻi va kasaba uyushmasi vakillaridan iborat tarkibdagi komissiya tomonidan tashkilot rahbari yoki bosh muhandis tasdiqlaydigan tegishli dalolatnoma tuzilib, qabul qilingandan soʻng ruxsat beriladi. 276. Taʼmirlash ishlari bajarilgandan soʻng uskunani ishga tushirish faqat masʼul xodim ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim. 277. Taʼmirlash ishlari bajariladigan hudud toʻsilgan va u yerda xavfsizlik belgilari oʻrnatilgan boʻlishi lozim. 278. Taʼmirlash ishlarini boshlashdan oldin unda ishtirok etadigan barcha xodimlar taʼmirlash ishlarini tashkil etish loyihasi bilan tanishtirilishi va ularga taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavfsizlik choralariga rioya qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq berilishi zarur. 279. Taʼmirlash jarayonida yechib olingan agregatlar, detallar va metall konstruksiyalar yigʻishtirib qoʻyilishi lozim. 280. Taʼmirlash paytida ish joylari, yoʻllar va zinapoyalarni turli buyumlar bilan toʻsib qoʻyish taqiqlanadi. 281. Balandlikda taʼmirlash ishlarini bajarishda havoza va taxta toʻshamalardan foydalanish zarur. 282. Havoza va taxta toʻshama oʻrnatishning imkoni boʻlmasa, xodimlar balandlikda ishlash uchun ehtiyot kamarlari va arqonlardan foydalanishlari shart. Ehtiyot kamarlari va arqonlar mahkamlanadigan joylar konstruksiyalarda oldindan belgilab qoʻyilgan boʻlishi lozim. 283. Balandlikda taʼmirlash ishlarini bajarganda asbob-uskuna va materiallarni maydoncha qirgʻogʻiga qoʻyish yoki yerga tashlash taqiqlanadi. Asbob-uskunalarni saqlash va tashishda maxsus sumka yoki qutilardan foydalanish zarur. 284. Materiallarni uskunaning ish maydonchasiga uzatish mexanizatsiyalashgan boʻlishi va tushib ketmaydigan usulda bajarilishi kerak. 285. Yoritish chiroqlarini taʼmirlash ishlarida faqat 12 V kuchlanishdagi koʻchma lampalar, portlashdan himoyalangan akkumulyatorli chiroqlardan foydalanish kerak. 286. Yoritish maqsadida mashʼala, gugurt, kerosinli fonarlar, shamchiroqlardan foydalanish taqiqlanadi. 287. Suyuq yonilgʻi saqlanadigan idishlar, bitum saqlagichlar, konveyerlar, shimdirish vannalari va neft mahsulotlari mavjud boshqa sigʻimlarni taʼmirlashda ushbu sigʻimlar undagi mahsulotlardan boʻshatilishi zarur. 288. Idishlar, bunkerlar va boshqa chuqur joylarda ishlayotgan xodim mahkamlangan qutqaruv arqoniga ega boʻlishi, arqonning ikkinchi uchi tashqariga chiqarilgan va kuzatuvchi nazorati ostida boʻlishi kerak. 289. Taʼmirlash ishlari tugagach, barcha keraksiz konstruksiyalar, asbob-uskunalar, materiallar va chiqindilar ish joyidan olib ketilishi, toʻsiqlar, saqlovchi moslamalar oʻz joyiga oʻrnatilishi kerak. 290. Mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi. 291. Mansabdor shaxslar va xodimlar xavfsizlik qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladilar. 292. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi va “Oʻzeltexsanoat” aksiyadorlik jamiyati hamda Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi bilan kelishilgan.