Ekologik normativlar loyihalarini ishlab chiqish va kelishish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida
(resolution, 2026-08-14)

Ekologik normativlar loyihalarini ishlab chiqish, rasmiylashtirish va kelishishga yagona yondashuv yoʻli bilan ekologik normalashtirish tizimini tartibga solish, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “2013 — 2017-yillarda Oʻzbekiston Respublikasida atrof-muhit muhofazasi boʻyicha harakatlar dasturi toʻgʻrisida” 2013-yil 27-maydagi 142-son qarorini bajarish yuzasidan Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi: 1. Ekologik normativlar loyihalarini ishlab chiqish va kelishish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 2. Vazirliklar va idoralar oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar. 3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qishloq va suv xoʻjaligi, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash va isteʼmol tovarlari masalalari axborot-tahlil departamentiga yuklansin. 1. Ushbu Nizom atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalarning tashlamalari, oqovalari paydo boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan mahsulotlar ishlab chiqarishni yoki xizmatlar koʻrsatishni amalga oshiruvchi tashkilotlar, yakka tartibdagi tadbirkorlar (keyingi oʻrinlarda tashkilotlar deb ataladi) tomonidan atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning ekologik normativlari loyihalarini (keyingi oʻrinlarda ekologik normativlar loyihalari deb ataladi) ishlab chiqish va kelishish tartibini belgilaydi. Ekologik normativlar loyihalarini ishlab chiqish va kelishish sxemasi ushbu Nizomga muvofiq 1-ilovada keltirilgan. 2. Loyihalarda atrof-muhitni ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalari asosida ishlab chiqilgan atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning asoslangan ekologik normativlari (tashlamalar, oqovalar, chiqindilar paydo boʻlishi va ularni joylashtirish normativlari) nazarda tutilgan. 3. Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi: suvni oqizib yuborish — chiqindi suvlarni aholi yashaydigan yoki tashkilotlar hududi tashqarisiga oqova suv, sanoat va maishiy kanalizatsiya yordamida chiqarib tashlashni taʼminlaydigan sanitariya tadbirlari va texnik qurilmalar majmui; chiqindilarni vaqtinchalik joylashtirish — chiqindilarni tashkilot hududida saqlash uchun moʻljallangan maxsus qurilma yoki boshqa hududlarda ishlatishdan oldingi texnologik ketma-ketlik yoki qayta ishlashga, zararsizlantirishga yoki chiqindilarni doimiy joylashtirish obyektiga joʻnatish; ekologik asoratlar haqida axborot — qurish (rekonstruksiya qilish, modernizatsiyalash, kengaytirish) tugallangan obyektni (yoki uning uchastkasini) foydalanishga qabul qilib olingungacha bajariladigan atrof-muhitga taʼsirini baholash va atrof-muhitga taʼsirning ekologik normativlarini belgilash tartibotlarining yakunlovchi bosqichi; ifloslantiruvchi tashlamalar, oqovalar manbalarini, chiqindilar paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish — atrof-muhitga tashlanadigan, ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari, oqovalari, chiqindilar paydo boʻlishi va joylashtirilishini va ularning sifat tarkibini aniqlash, roʻyxatdan oʻtkazish, joylashtirish, miqdorini, manbalari parametrlarini aniqlash jarayoni; atrof-muhitni ifloslantirish manbai — ishlab chiqarish jarayonida atrof-muhitga tushadigan moddalar yoki moddalar yigʻindisi tufayli paydo boʻladigan ifloslantiruvchi antropogen obyekt; kvota — odamga va atrof-muhitga taʼsirini hisobga olgan holda, tashkilot joylashtiriladigan tuman uchun moʻljallangan, atmosferaning yer usti qatlamidagi ifloslantiruvchi moddaning yoʻl qoʻyiladigan normasi; chiqindining xavflilik klassi — atrof-muhit obyektiga va odamga yetkazilishi mumkin boʻlgan salbiy taʼsir darajasi boʻyicha chiqindi yoki uning komponenti gradatsiyasi; chiqindilarni joylashtirish limiti — muayyan muddatda joylashtirish uchun ruxsat etilgan chiqindilarning cheklangan miqdori; chiqindilarning paydo boʻlish normasi — asosiy xom ashyoning muayyan massasini qayta ishlashda yoki chiqindilarning paydo boʻlish normativini taʼminlash sharoitlarida tayyor mahsulotni muayyan miqdorda tayyorlashda chiqadigan chiqindi miqdori; chiqindilarning paydo boʻlish normativi — mahsulot birligini ishlab chiqarishda chiqindilar aniq turining yoki ularning boshlangʻich xom ashyo birligiga toʻgʻri keladigan belgilangan miqdori; atrof-muhitga ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari va oqovalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini normalash — tabiiy oʻzgarishlar jarayonida eng sezgir organizmlar (indikator) yordamida aniqlangan yoʻl qoʻyiladigan chegaralar; atrof-muhitni taxminiy-xavfsiz ifloslantirish darajasi (TXTD) — sanoat obyektlarini loyihalash uchun hisoblash metodi bilan belgilangan atmosferani ifloslantiruvchi moddaning vaqtinchalik normativi; konsentratsiyaning yoʻl qoʻyiladigan cheklangan miqdori (KCHM) — odam organizmida reflektor reaksiyalarini paydo qilmasligi kerak boʻlgan havo, suv va tuproqning konsentratsiyasi; tashlamalarning yoʻl qoʻyiladigan cheklangan miqdori (TCHM) — atmosfera havosi uchun belgilangan, yoʻl qoʻyiladigan cheklangan kvotadan oshmaydigan yer ustidagi konsentratsiyalarni shakllantiruvchi, vaqt birligi hisobiga toʻgʻri keladigan tashlamalardagi ifloslantiruvchi moddalar miqdori; oqovaning yoʻl qoʻyiladigan cheklangan miqdori (OCHM) — nazorat punktida suv sifati normalarini taʼminlash maqsadida vaqt birligi hisobiga ushbu punktda belgilangan rejimda ajralishiga maksimal yoʻl qoʻyiladigan oqova suvlardagi moddalar miqdori; sanitariya-himoya zonasi — aholi yashaydigan va tashkilot orasidagi maxsus ajratilgan oʻsimlik va yalanglik zonasi, ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasini zararsiz norma (kvota)gacha tarqalib ketishini taminlaydigan hudud; texnik jihatdan erishiladigan koʻrsatkichlar — oqova suvlarni ifloslantiruvchi moddalardan tozalash qurilmalarining texnik imkoniyatlarini hisobga olgan holda oqova suvlarning koʻrsatkichlari; chiqindilarni utillashtirish — chiqindilardan qimmatbaho komponentlarni ajratib olish yoki ikkilamchi xom ashyo, yoqilgʻi, oʻgʻitlar va boshqa maqsadlar uchun foydalanish. 4. Ekologik normativlar loyihalari tashkilotlar tomonidan ishlab chiqiladi hamda ekologik ekspertizadan oʻtkazish va tasdiqlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda Davlat ekologiya qoʻmitasi deb ataladi) organlariga taqdim etiladi. 5. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari, oqovalari manbalari, chiqindilar paydo boʻlishi va joylashtirilish joyi hududiy jihatdan bir-biridan uzoqdagi sanoat maydonchalarida joylashgan taqdirda loyihalarni ishlab chiqish har qaysi sanoat maydonchasi uchun alohida-alohida ishlab chiqiladi. Maydonchalarda joylashgan atrof-muhitni ifloslantiruvchi manbalarning oʻzaro taʼsir koʻrsatmasligi maydonchalarning bir-biridan uzoqdalik mezoni hisoblanadi. 6. Ekologik normativlar loyihalarini ishlab chiqish quyidagi ikki bosqichdan iborat boʻladi: tashlamalar, oqovalarning manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish; tashlamalar, oqovalar, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini normalash. 7. Xatlovdan oʻtkazish: tashlamalar, oqovalar, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishi parametrlarini aniqlash; tashlamalar, oqovalar, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishi normativlarini ishlab chiqish uchun boshlangʻich maʼlumotlarni aniqlash; tashkilotda foydalaniladigan texnologiyalar va materiallarning ekologik tavsiflarini baholash; atrof-muhitni ifloslanishdan himoya qilish tadbirlarini ishlab chiqish maqsadida amalga oshiriladi. 8. Xatlovdan oʻtkazish bevosita tashkilotning oʻzi tomonidan yoxud tabiiy resurslarni qoʻriqlash va ulardan oqilona foydalanish boʻyicha materiallarni ishlab chiqishga ixtisoslashtirilgan yuridik va jismoniy shaxslarni jalb etgan holda, tashkilotning ish davrida bir marta amalga oshiriladi. Ishlab chiqarish texnologiyasi rekonstruksiya qilinganda va oʻzgarganda ilgari amalga oshirilgan xatlovdan oʻtkazish maʼlumotlari aniqlashtiriladi, uning asosida ekologik normativlarning yangi loyihalari ishlab chiqiladi. 9. Tashlamalar, oqovalar manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish maʼlumotlarining ishonchliligi uchun tashkilotning rahbari (ekologik normativlar loyihalari buyurtmachisi) qonunchilikda belgilangan tartibda javob beradi. 10. Nomi ishlab chiqarishning texnologik reglamentiga muvofiq boʻlishi kerak boʻlgan tashlamalar, oqovalar manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini tekshirish xatlovdan oʻtkazish davomida, texnologik zanjir boʻyicha izchillikda, asosiy ishlab chiqarishdan boshlab yordamchi ishlab chiqarishgacha oʻtkaziladi. 11. Atmosferani ifloslantirish manbalarini xatlovdan oʻtkazish ushbu Nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: atmosfera havosini ifloslantirish manbalarini, changdan tozalash va gazni tutib qolish asbob-uskunalarini tekshirish, ularning parametrlarini (balandligini, diametrini) va tashlamalar tavsiflarini (haroratini, tezligini) aniqlash; tashkilotning sanoat maydonchalari koordinatlarining lokal tizimidagi tashlamalar har qaysi manbalarining joylashgan joyini aniqlash; ifloslantiruvchi moddalarning atmosferaga ajralib chiqadigan moddalari va tashlamalari miqdori va tarkibini aniqlash; changdan tozalash asbob-uskunalarining ishlashi va tashkilotning boshqa havoni muhofaza qilish tadbirlari samaradorligini baholash. 12. Xatlovdan oʻtkazish bosqichlari: birinchi bosqichda — atmosferani ifloslantiruvchi manba sifatidagi tashkilot toʻgʻrisidagi, uning joylashgan joyi, tuzilmasi, texnologik jarayonlarining sxemasi va tavsifi, asosiy va yordamchi ishlab chiqarishlarning balans sxemalari haqidagi maʼlumotlarni toʻplash amalga oshiriladi. Unda tashlamalar manbalarining mavjudligi va miqdori toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, yoqilgʻi, xom ashyo va materiallarning yillik sarfi keltiriladi; ikkinchi bosqichda — ifloslantiruvchi moddalarning ajralib chiqish va tashlamalari manbalarini, changdan tozalash asbob-uskunalari samaradorligini vizual va asbob vositasida tekshirish amalga oshiriladi, ularning tavsiflari aniqlanadi; uchinchi bosqichda — olingan natijalar tahlil qilinadi va tizimlashtiriladi, ushbu Nizomga 2-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha tashlamalar manbalarini xatlovdan oʻtkazish blankasining 4 ta boʻlimi toʻldiriladi. 13. Atmosferani ifloslantiruvchi ajralmalar va tashlamalarning miqdori va tarkibini aniqlash Davlat ekologiya qoʻmitasi bilan kelishilgan metodikalarga muvofiq hisoblash metodlari yoki kelishuviga mos keladigan hisoblash usulida yoki Davlat ekologiya qoʻmitasi bilan kelishilgan, amal qilinuvchi tarmoq hujjatlari tarzida rasmiylashtirilgan metodikalar bilan, zarurat boʻlganda, instrumental oʻlchashlarni jalb qilgan holda amalga oshiriladi. 14. Ifloslantiruvchi moddalarning nomlari, ularning ekologik normativlari miqdori KCHMning tasdiqlangan standartlariga muvofiq boʻlishi kerak. Ifloslantiruvchi moddaning KCHM mavjud boʻlmagan taqdirda TXTDni hisobga olish zarur. 15. Ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari manbalari uchun xatlovni oʻtkazish tartibida ortib boruvchi oraliq tartib raqami joriy etiladi. Xatlovni aniqlashtirishda tashlamalarning tugatilgan manbalari tartib raqami tushirib qoldiriladi, yangidan joriy etilganlariga oxirgisidan keyingi tartib raqami qoʻyiladi. 16. Aholi salomatligi va ekologik tizimning asosiy tashkil etuvchilari uchun ulardagi ifloslantiruvchi moddalarning yoʻl qoʻyiladigan cheklangan miqdorini, shuningdek tashkilotning yoki uning sanitariya-himoya zonasi chegarasidan tashqaridagi ekologik tizimga yuklamaning yoʻl qoʻyiladigan cheklangan (eng yuqori) yuklamasi taʼminlanadigan sharoitlarni reglamentlovchi atmosfera havosi sifati mezonlariga rioya qilinishini taʼminlash tashkilotdan atmosferaga chiqadigan ifloslantiruvchi moddalar tashlamalarini normalashning maqsadi hisoblanadi. 17. Ushbu Nizomga 3-ilovada keltirilgan turli ekologiya-xoʻjalik tumanlari uchun ifloslantiruvchi moddalar kvotalari TCHMni belgilash uchun asosiy mezon hisoblanadi. 18. Atmosferaga ifloslantiruvchi moddalar tashlamalarini normalash ushbu Nizomga 4-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha, ifloslantiruvchi moddalarning tarqalishini hisoblash uchun boshlangʻich maʼlumotlar sifatida qabul qilinadigan, iqlim va meteorologik tavsiflarni hisobga olgan holda olingan ularning sanoat maydonchasidan tashqaridagi yer usti konsentratsiyalarini hisoblash natijalari boʻyicha, keyinchalik olingan natijalarning har bir ifloslantiruvchi modda uchun belgilangan normalarga muvofiqligini aniqlash hamda ushbu Nizomga 5-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha ifloslantiruvchi moddalar roʻyxatini tuzgan holda belgilanadi. TCHMning miqdori gramm/sekund va tonna/yil hisobi boʻyicha belgilanadi. Normalar oshirilgan taqdirda normativ uchun, kvotalarga rioya etilgan taqdirda, maydoncha tashqaridagi tashlamalar miqdori qabul qilinadi va ushbu Nizomga 6-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha ularga erishish uchun tabiatni muhofaza qilish tadbirlari ishlab chiqiladi. Tavsiya etilgan tabiatni muhofaza qilish tadbirlari samaradorligini tasdiqlash uchun ifloslantiruvchi moddalarning yer usti konsentratsiyalarining nazorat hisoblari bajariladi. 19. Gramm/sekund va tonna/yil normativlarini oshirish, agar umuman koʻrib chiqilayotgan yilda tashkilot uchun jami tashlamaning amaldagi miqdori (tonna/yil) modda, manba, tashkilot boʻyicha belgilangan TCHM miqdori (tonna/yil)dan koʻp boʻlsa yoxud tashlamaning har qanday manbaidan yoki tashkilotdan bir galgi tashlamaning amaldagi maksimal miqdori (gramm/sekund) umuman gramm/sekund hisobida belgilangan miqdoridan yuqori boʻlgan taqdirda belgilanadi. 20. Davom etishi yil mobaynida asosiy texnologik uskunaning ishlash soatining 5 foizidan oshmaydigan bitta manbadan chiqadigan ifloslantiruvchi moddalarning bir yoʻla tashlamasi yalpi tashlamaga mansub boʻladi va normalanmaydi. Yalpi tashlamalar tavsifi ushbu Nizomga 7-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha jadvalga kiritiladi. 21. Faoliyat turi boʻyicha atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning IV toifasiga mansub boʻlgan tashkilotlar uchun TCHM normativi oʻtkazilgan xatlov natijalari boʻyicha olingan amaldagi maʼlumotlar boʻyicha, TCHM loyihasini ishlab chiqmasdan va davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazmasdan belgilanadi. 22. Oqova suvlarning paydo boʻlish manbalarini xatlovdan oʻtkazish ushbu Nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: texnologik, xoʻjalik-ichish maqsadlariga, sugʻorishga, yongʻinni oʻchirishga, sarflanadigan boshlangʻich suvning sifati va miqdoriy tavsifi, suvni tozalash usullari, aylanma, takroriy va takroriy-izchil suv taʼminoti toʻgʻrisida ushbu Nizomning 8-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha maʼlumotlar olgan holda suv taʼminoti natijalari; har bir uchastka boʻyicha alohida suv isteʼmoli va suv ajratishning normativ va amaldagi hajmlarini koʻrsatgan holda asosiy, yordamchi va boshqa ishlab chiqarishlarning texnologik balans sxemalari; har bir aniq ishlab chiqarish uchastkasida paydo boʻladigan oqova suvlar ifloslantiruvchi moddalarining texnologik asoslanishi; ularning sifat tavsifini koʻrsatgan holda (suv sifati tahlili natijalarini ilova qilib) oqova suvlarni chiqarishning qabul qilingan suv ajratish sxemasiga muvofiq asoslanishi; oqova suvlarni tozalash inshootlarining tarkibi va texnik holatining tozalashdan keyingi tarkibining tahlillari maʼlumotlari boʻyicha ushbu Nizomning 9-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha oqova suvlarning ularni tozalashgacha boʻlgan holati, ularning ish samaradorligining tavsifi; har bir suv chiqargichning joylashgan joyida oqova suvlarni qabul qilgichlarni tekshirish natijalari va ularning tavsifi, tavsifda quyidagilar koʻrsatiladi: oqova suvlar chiqarib yuboriladigan suv obyektining nomi, suvdan foydalanish toifasi, topografik va gidrologik tavsifi ushbu Nizomning 10-ilovasiga muvofiq rasmiylashtiriladigan suv oqimidagi ifloslantiruvchi moddalarning tarkibiy konsentratsiyalari koʻrsatiladi. Oqova suvlar joyning relyefiga tashlanganda suv qabul qilgichning tabiiy tubini tashkil qiladigan tuproqlarning turi, singdiruvchanligi va tozalovchanligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ushbu Nizomga 11-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha taqdim etiladi. 23. Joyning relyefiga uning turli past-balandligi, shu jumladan jarliklari, qazilgan ochiq oʻralari, qumliklardagi chuqurlik, soy va ariqlarning quruq oʻzanlari kiradi. 24. Ishlab chiqarish va xoʻjalik-maishiy oqovalar, shuningdek drenaj suvlari bilan ifloslantiruvchi moddalarni chiqarib yuborish miqdorlari normalanadi. 25. OCHM miqdori, ifloslantiruvchi modda konsentratsiyasini yoʻl qoʻyiladigan chiqarib yuborish hisobiga oqova suvlarning oʻrtacha sutka davomidagi bir soat vaqtdagi miqdori bilan aniqlanadi. 26. OCHM ifloslantiruvchi moddalarning atrof-muhitga tashlamalarini normalash oqova suvlar bilan birgalikdagi moddalar maʼlumotlarining suv obyektlariga yoki joyning relyefiga OCHMni belgilash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Oqova suvlar bilan tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalar uchun inshootlarda (mexanik, fizik-kimyoviy, biologik va shu kabi) tozalashdan keyin OCHMni hisoblashda quyidagi texnik jihatdan erishiladigan koʻrsatkichlar (TEK)dan foydalaniladi: TEK1 — obyektda ishlayotgan tozalash inshootlaridan maqbul tarzda foydalanishda erishiladigan oqova suv koʻrsatkichlari; TEK2 — muayyan vaqt davrida Davlat ekologiya qoʻmitasi tomonidan aniqlangan, texnik va iqtisodiy imkoniyatlarni hisobga olgan holda tozalangan suvning eng yaxshi sifatini taʼminlaydigan namunaviy texnologiyani qoʻllashda oqova suvlarning erishiladigan koʻrsatkichlari; TEK3 — eng samarali texnologiyani qoʻllashda oqova suvlarning erishilgan va YKMga eng yuqori darajada yaqinlashtirilgan koʻrsatkichlar. 27. Texnik jihatdan erishiladigan koʻrsatkichlarni hisobga olgan holda aniqlangan OCHM kelgusida suvni muhofaza qilish tadbirlarini rejalashtirish uchun asos hisoblanadi va Davlat ekologiya qoʻmitasi tomonidan belgilangan muddatlarda, ekologik vaziyatga, chiqarib yuboriladigan oqova suvlar va shu kabilar sifatini yaxshilashga yoʻnaltirilgan tasdiqlangan tadbirlarni bajarish muddatlariga qarab yanada qatʼiy normalarga asta-sekin oʻtgan holda qayta koʻrib chiqilishi mumkin. 28. OCHM normativlari hisoblash yoʻli bilan yoki ushbu Nizomning 12-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha tarkibiy konsentratsiyalarni hisobga olib, qoʻllanayotgan texnologiyada foydalaniladigan boshlangʻich suv tarkibini va komponentlarni hisobga olgan holda hisoblash yoʻli bilan yoki tashkilotning suv-moddiy balansi tahlili asosida, loyihadagi maʼlumotlar boʻyicha belgilanadi. Barcha holatlarda OCHM oqova suvlarni chiqarib tashlash uchun foydalanilayotgan tabiiy suvning tarkibiy sifati darajasidan yuqori boʻlmagan miqdorda va baliqchilik xoʻjaligi va (yoki) madaniy-maishiy ahamiyatli yer usti suv havzalari uchun belgilangan yoʻl qoʻyiladigan cheklangan konsentratsiyalardan past boʻlmagan miqdorda belgilanadi. 29. Texnologik jarayonlar bilan oqova suvlarga tushmaydigan normalanayotgan ifloslantiruvchi moddalar roʻyxati ushbu Nizomning 13-ilovasiga muvofiq roʻyxat bilan cheklanadi. 30. Chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish ushbu Nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: sifat va miqdoriy tavsiflari toʻgʻrisida maʼlumotlar olgan holda chiqindilarning paydo boʻlish manbalarini tekshirish natijalari, bunda paydo boʻladigan chiqindilar miqdorini aniqlash uchun quyidagilardan foydalaniladi: amaldagi texnologik jarayonlarga yaqin boʻlgan sharoitlarda chiqindining chiqish miqdorini aniqlashdan iborat boʻlgan tahliliy metod; chiqindilar paydo boʻlishi sharoitlarini ochib beruvchi statistika usullari va metodlari yigʻindisidan iborat boʻlgan statistika metodi; asosiy, yordamchi va boshqa ishlab chiqarishlarning balans va texnologik sxemalari; xom ashyo (materiallar, yoqilgʻi) tarkibi, ishlab chiqarilayotgan mahsulotning turi va hajmlari, texnologik uskunaning ishlash rejimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (rasmiy maʼlumotnoma tarzida taqdim etiladi); koordinatlar tizimidagi reja-sxema, unga chiqindilarning paydo boʻlish manbalari va ularning joylashtirish (vaqtinchalik toʻplash) joylari; chiqindilarning har bir turi uchun pasport, unda ushbu Nizomning 14-ilovasiga muvofiq ularning paydo boʻlish jarayoni, fizik-mexanik, fizik-kimyoviy, sanitariya-gigiyena va isteʼmol xossalari, paydo boʻlish normativi koʻrsatiladi. 31. Chiqindilarning atrof-muhit uchun xavflilik klassi ushbu Nizomning 15-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha chiqindilarning klassifikatsiya katalogi asosida aniqlanadi. 32. Ishlab chiqarishda va isteʼmol qilishda paydo boʻladigan barcha chiqindilar boʻyicha olingan maʼlumotlar ushbu Nizomning 16-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha xatlov vedomostiga kiritiladi. 33. Chiqindilarning paydo boʻlishini normalash asosiy va yordamchi ishlab chiqarishning texnologik xususiyatlariga muvofiq amalga oshiriladi (kommunal tusdagi chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishi normalanmaydi). Chiqindilarning paydo boʻlishi normativlari foydalanilayotgan xom ashyo, materiallar yoki ishlab chiqarilayotgan mahsulot miqdoriga nisbatan massa (hajm) birliklari hisobida aniqlanadi. Chiqindilar paydo boʻlishining foizlarda baholanadigan normativlari boshlangʻich xom ashyo ega boʻlgan aynan shu fizik-kimyoviy xossalarga ega boʻlgan chiqindilar turlari boʻyicha aniqlanadi. Boshlangʻich xom ashyoga nisbatan oʻzgartirilgan tavsiflarga ega boʻlgan chiqindilar paydo boʻlishi normativlari: kg/t, kg/m3, m3/ming m3 oʻlchov birliklarida taqdim etiladi. Chiqindilar paydo boʻlishi normativlarida quyidagi metodlar qoʻllanadi: ishlab chiqarishning texnologik reglamenti asosida material-xom ashyo balansi boʻyicha hisoblash metodi; chiqindilar paydo boʻlishining solishtirma tarmoq normativlari boʻyicha hisoblash metodi, ular tarmoq korxonalari uchun chiqindilar paydo boʻlish normativlarining individual miqdorlarini oʻrtacha miqdorda hisoblash yoʻli bilan va/yoki muayyan (bazaviy) davr uchun hisobot axborotini tahlil qilish, norma hosil qiluvchi eng muhim (ekspert boʻyicha aniqlanadigan) omillarni ajratish hamda ularning rejalashtirilayotgan davr uchun normativlari miqdoriga taʼsirini aniqlash vositasida ishlab chiqiladi; hisoblash-tahliliy metod mahsulot ishlab chiqarishdagi chiqindi hosil boʻlishida, dastlabki texnologik qurilmani hujjatlashtirishda (texnologik xarita, retseptura, reglamentlar, ishchi chizmalar) ishlatiladi. Xom ashyo (material)ning normadagi sarfiga muvofiq belgilangan bunday hujjatlashtirish asosida chiqindilar paydo boʻlishi normalari, xom ashyo birligi hisobiga xom ashyo (material)ning normadagi sarfi va xom ashyoning muqarrar qaytmaydigan yoʻqotilishidan keyingi hisoblangan sof (foydali) sarfi oʻrtasidagi farq boʻyicha hisoblab aniqlanadi; tajriba metodi ishlab chiqarish sharoitlarida tajriba oʻlchovlari olib borish asosida chiqindilar paydo boʻlishi normalarini aniqlashdan iborat. Birinchi navbatda xom ashyoning (materiallarning) massa birligida olingan foydali mahsulot ogʻirligi, tajriba oʻlchovlarini statistik qayta ishlash asosida, xom ashyodagi foydali mahsulotning foizlardagi ulushini ifodalovchi koʻrsatkich aniqlanadi. Ushbu koʻrsatkichdan kelib chiqib va xom ashyodan ajratilgan foydali mahsulot miqdoridan chiqindilarning paydo boʻlish miqdori aniqlanadi. Oʻzlashtirish bosqichida aniqlangan mahsulot hisobiga chiqindilar paydo boʻlishi normalari tajriba yoʻli bilan, tipik mahsulotni ishlab chiqarishdagi chiqindi miqdorini oʻlchash asosida aniqlanadi va mavjud turdagi mahsulotning oʻrtacha koʻrsatkichi aniqlanadi; yordamchi va taʼmirlash ishlari uchun chiqindilar paydo boʻlishining amaldagi hajmlari boʻyicha hisoblash metodi (statistika metodi) bazaviy (3 yillik) davr uchun statistik hisobot axboroti asosida chiqindilar paydo boʻlishi normativlarini aniqlash uchun qoʻllanadi, keyinchalik maʼlumotlarga ishlab chiqarilayotgan mahsulotning material sarfi kamaytirilishini nazarda tutuvchi rejalashtirilayotgan tashkiliy-texnik tadbirlarga muvofiq tuzatishlar kiritiladi. Statistik maʼlumotlar oxirgi uch yil uchun ishlab chiqiladi va ishlab chiqarish jarayoni texnologiyasini va tashkil etishni rivojlantirish tendensiyalariga muvofiq rejalashtirilayotgan davr uchun solishtirma koʻrsatkichlarga tuzatishlar kiritiladi; sanoat tarmoqlari boʻyicha chiqindilar paydo boʻlishining solishtirma normativlari maʼlumotnoma jadvali boʻyicha hisoblash metodi. 34. Chiqindilarni joylashtirish limiti tashkilot hududida, asosiy va yordamchi ishlab chiqarish jarayonlarida paydo boʻladigan chiqindilarni vaqtinchalik joylashtirish massasining cheklangan miqdori, maydoni va muddatining davom etishini belgilaydi. 35. Chiqindilarni joylashtirish limitlari: tashkilot loyihasida nazarda tutilgan va uning hududida joylashgan chiqindilarni uzoq vaqt (bir yildan koʻp) saqlash obyektlariga; chiqindilar doimiy joylashtiriladigan obyektlarga (xazonlar saqlanadigan, koʻmiladigan, qazilgan yerlar va boshqalarga); yer qaʼriga koʻmiladigan chiqindilarga; radioaktiv chiqindilarga tatbiq etilmaydi. 36. Hisoblash limiti chiqindilarni tashkilot hududida joylashtirish normativi hisoblanadi va ushbu Nizomning 17-ilovasiga muvofiq taqdim etiladi. 37. Chiqindilarni vaqtinchalik joylashtirish jarayonini takomillashtirish, ularning odamga va atrof-muhitga xavfli taʼsiri darajasini pasaytirish, shuningdek ularni kelgusida qayta ishlash va utillashtirish imkoniyati masalalarini hal etish maqsadida ushbu Nizomning 18-ilovasiga muvofiq tabiatni muhofaza qilish reja-tadbirlari ishlab chiqiladi. 38. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari, oqovalari manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish materiallari qogʻoz manbada rasmiylashtiriladi, tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyat va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tegishli boshqarmasiga koʻrib chiqish uchun taqdim etiladi. 39. Moddalar tashlamalari, oqovalari manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish materiallarini koʻrib chiqish muddati Davlat ekologiya qoʻmitasi organlari tomonidan ular taqdim etilgan kundan boshlab koʻpi bilan 15 kun etib belgilanadi, ularning ushbu Nizom talablariga muvofiq emasligi aniqlangan taqdirda materiallar rasmiy ravishda rasmiylashtirilgan, asoslangan mulohazalar va ularni puxtalashtirish boʻyicha takliflar bilan birga tashkilotga qaytariladi. 40. Davlat ekologiya qoʻmitasi hududiy organlari tomonidan tasdiqlangan xatlovdan oʻtkazish materiallari negizida atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning ekologik normativlari loyihalari ishlab chiqiladi. Loyihalar qogʻoz manbada, uch nusxada rasmiylashtiriladi va tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 41. Ekologik normativlarni ishlab chiqishda tabiiy resurslardan oqilona va kompleks foydalanish hamda atrof-muhit muhofazasi sohasidagi fan va texnikaning eng ilgʻor yutuqlari hisobga olinadi, tashlamalar va oqovalarni kamaytirish, chiqindilarni utillashtirish boʻyicha eng zamonaviy texnologiyalarni va texnik vositalarni joriy qilish koʻzda tutiladi. 42. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari, oqovalari manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish materiallarining titul varagʻi ushbu Nizomning 19-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha taʼsir koʻrsatish turlari uchun alohida-alohida rasmiylashtiriladi. 43. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari, oqovalari manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish daftarlarining mazmuni ushbu Nizomning 20-ilovasidagi shaklga muvofiq boʻlishi kerak. 44. Ekologik normativlar titul varagʻi ushbu Nizomning 21-ilovasiga muvofiq shakl boʻyicha rasmiylashtiriladi. 45. Ekologik normativlar loyihalarini rasmiylashtirish ushbu Nizomning 22-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi. 46. Buyurtmachi Davlat ekologiya qoʻmitasi organlari tomonidan tasdiqlangan ekologik normativlar loyihalarini xatlovdan oʻtkazish materiallari bilan birga davlat ekologik ekspertizasidan oʻtkazish uchun (atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning I toifasi obyektlari boʻyicha — Davlat ekologiya qoʻmitasiga, atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning II, III va IV toifalari obyektlari boʻyicha — Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar hamda Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalariga) taqdim etadi. 47. Davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazish muddati va tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. 48. Davlat ekologik ekspertizasining xulosasi ijobiy boʻlsa, ekologik normativlar loyihalari Davlat ekologiya qoʻmitasining raisi, davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazgan Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasining raisi, viloyat hamda Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tegishli boshqarmasining boshligʻi tomonidan tasdiqlanadi. 49. Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning I toifasiga kiradigan faoliyat turlari tashkilotlari uchun ekologik normativlar loyihalari Davlat ekologiya qoʻmitasining raisi, atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning II, III va IV toifalariga kiradigan faoliyat turlari obyektlari uchun — davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazgan Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasining raisi, viloyat hamda Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tegishli boshqarmasining boshligʻi tomonidan tasdiqlanadi. 50. Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning IV toifasiga mansub boʻlgan tashkilotlar uchun, atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalarning ishlab chiqarish chiqindilari, tashlamalari va oqovalari mavjud boʻlgan taqdirda ekologik normativlar belgilanadi. 51. Ekologik normativlar tasdiqlangan loyihalarining bir nusxasi Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasiga, viloyat hamda Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tegishli boshqarmasiga beriladi, bir nusxasi tashkilotda qoladi va bitta arxiv nusxasi ekologik ekspertiza oʻtkazilgandan keyin ekspert organlarida qoladi. 52. Davlat ekologiya qoʻmitasi organlari tomonidan atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari, oqovalari manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishining belgilangan ekologik normativlariga rioya qilinishi, shuningdek ekologik normativlar loyihalarida va davlat ekologik ekspertizasi loyihalarida nazarda tutilgan tabiatni muhofaza qilish tadbirlarining oʻz vaqtida bajarilishi yuzasidan nazorat amalga oshiriladi. 53. Ekologik normativlar faoliyat koʻrsatayotgan obyektlar uchun besh yil muddatga belgilanadi. 54. Tashlamalar, oqovalar va chiqindilarning miqdor va sifat tavsiflariga taʼsir koʻrsatadigan texnologik jarayon kengaytirilganda, rekonstruksiya qilinganda, texnik jihatdan qayta jihozlanganda yoki oʻzgarganda, qonunchilik talablari oʻzgarganda, shuningdek atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiradigan tegishli organlar qaroriga binoan ekologik normativlar ekologiya oqibatlari toʻgʻrisidagi axborot doirasida qayta koʻrib chiqiladi, soʻngra ularning amal qilish muddati uch yilga uzaytiriladi. 55. Ishlab chiqarish texnologiyasida, foydalanilayotgan xom ashyo tarkibida, tashlamalar, oqovalar, chiqindilar paydo boʻlishi manbalari sonida, tashlamalar, oqovalar chiqindilar tarkibida, normativ hujjatlarda oʻzgarishlar yuz bermagan obyektlarning ekologik normativlari besh yildan iborat boʻlgan amal qilish muddati oʻtgan taqdirda yana besh yil muddatga uzaytiriladi. Ekologik normativlarning amal qilish muddatini uzaytirish, ilgari ishlab chiqilgan ekologik normativlarning amal qilish muddati tugashidan ikki oy oldin buyurtmachi tomonidan taqdim etilgan soʻrov asosida, ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha inspektor tomonidan obyektni majburiy ravishda tekshirish natijalari boʻyicha hamda uning muddatini uzaytirish mumkinligi toʻgʻrisidagi yozma asoslashi boʻyicha amalga oshiriladi. Bosqichlar Tadbirlar Masʼullar Muddatlar 1-bosqich Atrof muhitni ifloslantiruvchi manbalarni xatlash Tashkilot rahbari yoxud xatlovdan oʻtkazish materiallarini ishlab chiqishga ixtisoslashgan jalb qilingan yuridik va jismoniy shaxslar Zaruriyatga koʻra 2-bosqich Xatlovdan oʻtkazish materiallarini tasdiqlash va ularni tashkilot joylashgan joy boʻyicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasiga, viloyat hamda Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tegishli boshqarmasiga yuborish Tashkilot rahbari Tayyorligiga koʻra 3-bosqich Atrof-muhitni ifloslantiruvchi manbalarni oʻrgangan holda xatlovdan oʻtkazish materiallarini koʻrib chiqish va ularni tasdiqlash yoki qayta ishlash uchun qaytarish (ishonchsiz maʼlumotlar aniqlanganda) Obyekt joylashgan joy boʻyicha Davlat ekologiya qoʻmitasining hududiy organlari Taqdim qilingan kunidan boshlab 15 kun mobaynida 4-bosqich Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar hamda Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tegishli boshqarmalari tomonidan tasdiqlangan xatlovdan oʻtkazish materiallari asosida atrof- muhitga taʼsir koʻrsatishning ekologik normativlari loyihasi ishlab chiqiladi Tashkilot rahbari yoxud xatlovdan oʻtkazish materiallarini ishlab chiqishga ixtisoslashgan jalb qilingan yuridik va jismoniy shaxslar Xatlovdan oʻtkazish materiallari tasdiqlagandan keyin 5-bosqich Ekologik normativlar loyihalari xatlovdan oʻtkazish materiallari bilan birga davlat ekologik ekspertizasidan oʻtkazish uchun Davlat ekologiya qoʻmitasi organlariga (I toifa — Davlat ekologiya qoʻmitasiga, II, III va IV toifalar — Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyat va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni himoya qilish boshqarmasiga) yuboriladi Tashkilot rahbari Xatlovdan oʻtkazish materiallari tayyorligiga koʻra 6-bosqich Davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazish va loyihani amalga oshirish mumkinligi (yoki yoʻl qoʻyib boʻlmasligi) toʻgʻrisida xulosa berish Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning I toifasi obyektlari boʻyicha Davlat ekologiya qoʻmitasining “Davlat ekologik ekspertizasi markazi” DUK Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning II-III-IV toifalari obyektlari boʻyicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar “Davlat ekologik ekspertizasi markazi” DUK Davlat ekologik ekspertizasi oʻtkazilganligi uchun haq toʻlangandan soʻngI toifa boʻyicha — 20 kungacha;II toifa boʻyicha — 15 kungacha;III toifa boʻyicha — 10 kungacha;IV toifa boʻyicha — 5 kungacha 7-bosqich Davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasi berilganda atrof muhitga taʼsir qilishning ekologik normativlari loyihalari 5 yil muddatga tasdiqlanadi I toifa obyektlari boʻyicha — Davlat ekologiya qoʻmitasining raisi II, III va IV toifalar obyektlari boʻyicha — Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasining raisi, viloyat va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmasi boshligʻi Davlat ekoekspertizasi xulosasi olingandan soʻng 8-bosqich Ekologik normativlarning tasdiqlangan loyihalari tashkilotlarga qaytariladi, bunda Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrining ekspert organlarida bitta arxiv nusxasi qoladi, bundan tashqari, hududiy organlarda ham atrof-muhitni ifloslantiruvchi manbalarni nazorat qilish uchun (II, III-IV toifalar obyektlari boʻyicha) yana bir nusxa qoladi Tashkilot rahbari Loyiha tasdiqlagandan keyin uch ish kunidan ortiq boʻlmagan muddatda Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning I toifasi obyektlari boʻyicha Davlat ekologiya qoʻmitasi tomonidan tasdiqlangan ekologik normativ loyihasining bir nusxasi atrof-muhitni ifloslantiruvchi manbalarni nazorat qilish uchun Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmasiga yuboriladi Tashkilot rahbari Loyiha tasdiqlagandan keyin uch ish kunidan ortiq boʻlmagan muddatda 9-bosqich Davlat ekologik ekspertizasi xulosalari bajarilishini nazorat qilish (“Ekologik ekspertiza toʻgʻrisida”gi OʻzR Qonunining 12-moddasi) Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmasi Ekologik normativlar loyihalari amal qilishi davrida doimo Muallaq moddalar Biokimyoviy foydalaniladigan kislorod Kimyoviy foydalaniladigan kislorod Nitratlar azoti Nitritlar azoti Ammoniy azoti Xrom (VI) Xrom (III) Temir Mis Rux Quruq qoldiq Sulfatlar Xloridlar Fosfatlar Fenollar Neft mahsulotlari T/r Chiqindining nomi Xavflilik klassi 1 2 3 Oziq-ovqat va taʼmli mahsulotlar ishlab chiqarishdagi chiqindilar 1. Donlar changi 3 2. Donni mexanik tozalashdagi chiqindi, xamir, kepak chiqindilari 5 Dehqonchilik, issiqxona xoʻjaligi chiqindilari 3. Sabzavotlar va mevalarni qayta ishlash chiqindilari 5 Pivo tayyorlash, spirt va likyor-aroq ishlab chiqarish chiqindilari 4. Solod va qulmoq chiqindilari 5 5. Solod changi 4 Taʼmli mahsulotlar ishlab chiqarishdagi chiqindilar 6. Kofe, choy, ziravorlar qipiqlari ( kukunlari) 4 7. Kofe, choy, konditsiyalanmagan dorivorlar (ziravorlar) urugʻi 5 8. Non pishirish va ishlov berilgan pivo achitqilari 5 Tamaki mahsulotlari chiqindilari 9. Mayda tamaki qoldiqlari 4 10. Tamaki qipiqlari 3 Oʻsimlik moyi va hayvon yogʻlarini ishlab chiqarish chiqindilari 11. Moyli urugʻlar, kungaboqar kunjarasi poʻchogʻi chiqindilari 5 12. Paxta kunjarasi; tarkibida moy boʻlgan gilni oqartiruvchi chiqindilar; oʻsimlik xom ashyosidan olinadigan gidravlik va surkov moylari chiqindilari; ishlatib boʻlingan oʻsimlik moylari; omixta yem qipiqlari; oʻsimlik va hayvon yogʻlari chiqindilari 4 13. Paxta taxtakunjarasi 3 Tarkibida oʻsimlik va hayvonlardan olinadigan yogʻli mahsulotlar emulsiyasi va aralashmalari 14. Oʻsimlik moyi va hayvon yogʻlari ishlab chiqarishda uskunalarni yuvishdagi yogʻsimon emulsiyalar 3 Hayvon va parrandalarni saqlash, soʻyish va qayta ishlash chiqindilari 15. Hayvonot xoʻjaliklaridagi qoramol va qoʻy-echkilar, otlarning chirigan goʻngi, tovuq tuxumi poʻchogʻi; parranda, hayvonlar goʻshtini ishlatishdan qolgan chiqindilar; pat va par chiqindilari 4 16. Hayvonot xoʻjaliklaridagi qoramol va qoʻy-echkilar, otlarning yangi goʻngi, choʻchqalarning chirigan goʻngi; tovuq, oʻrdakning chirigan chiqindilari, pat va par chiqindilari 3 17. Choʻchqaning yangi goʻngi, tovuq, oʻrdak chiqindilari 2 Teri, moʻyna va charm chiqindilar 18. Kondinsiyalanmagan, qayta ishlanmagan terilar, shuningdek ularning qoldiqlari va qiyqimlari; oshlanmagan teri qoldiqlari; qattiq teri mahsulotlari va poyabzal ishlab chiqarish qiyqimlari; isteʼmol xossalarini yoʻqotgan teridan ishlangan ish poyabzali 4 19. Xom teri, oshlangan teri chiqindilari, terini silliqlashda hosil boʻlgan shlamlar 3 20. Teri qipigʻi (un) 2 Yogʻoch chiqindilari 21. Oʻz xususiyatini yoʻqotgan, zaharli moddalar bilan ifloslanmagan yogʻoch chiqindilari, tabiiy yogʻoch qadoqlar (qaytarilmaydigan idish); oʻzining isteʼmol xossalarini yoʻqotgan tabiiy yogʻochdan tayyorlangan buyumlar chiqindisi 5 22. Poʻstloq, tuproq bilan poʻstloq aralashmasi, toza tabiiy yogʻochni randalashdagi shlamlar; fanerning kesilgan boʻlaklari, faner tayyorlashda brak qilingan chiqindilar; tarkibida 0,2% dan 2,5% gacha miqdorda bogʻlovchi qatronlar mavjud boʻlgan yogʻoch payrahalari va/yoki yogʻoch tolali plitalarni qayta ishlash chiqindilari; qurilishda ishlatiladigan yogʻoch-taxta materiallar chiqindilari, shu jumladan imoratlarni buzishda hosil boʻladigan yogʻoch-taxta materiallar chiqindilari; mineral moylar va benzin bilan ifloslangan (tarkibida 15% dan kam moylar va benzin boʻlgan) payraha va yogʻoch qipiqlari; 4 23. Ishlatib boʻlingan va brak qilingan antiseptik vositalar shimilgan, temir yoʻl yogʻoch shpallari; mineral moylar va benzin bilan ifloslangan (tarkibida 15% va undan koʻp moylar va benzin boʻlgan) payraha va yogʻoch qipiqlari 3 Yogʻoch tayyorlashdagi va daraxtlarni kesishdagi chiqindilar 24. Kesishdan keyingi shox-shabbalar, toʻnka ildizlari chiqindilari 5 Sellyuloza, qogʻoz va karton, sellyuloza ishlab chiqarish, sellyulozani qayta ishlash chiqindilari, qogʻoz va karton chiqindilari 25. Ifloslanmagan karton, qogʻoz, gofrokarton chiqindilari; bosma mahsulotlar chiqindilari (qora-oq va rangli bosma); foydalanilmagan, brak qilingan qogʻoz filtrlar; mumlangan qogʻoz chiqindilari 5 26. Lok surtilgan qogʻoz chiqindilari; yelimlanadigan lenta qogʻozlar, foto qogʻoz 4 27. Gudron shimdirilgan qogʻozlar va qora qogʻoz, ruberoid chiqindilari 3 Pechka siniqlari, metallurgiya va quyishdagi shagʻal (brak) 28. Foydalanilmagan kvarstigellari parchalari 5 29. Aluminiy ishlab chiqarishining ishlatilgan futerovka parchalari 4 30. Aluminiy ishlab chiqarishining elektr filtrlari changi 3 Isitish qurilmalaridan va termik ishlov qoldiqlaridan chiqqan kul, shlaklar va chang 31. Koʻmirni (Angren) yoqishdan chiqqan kul-shlaklar 3 32. Oʻtin va somon kuli 4 Boshqa qattiq minerallar chiqindilari 33. Shisha tola chiqindilari 2 34. Quyish ishlab chiqarishining gorn qumi; (metallurgiyada) qumsochish va tozalash qurilmalaridagi qum qoldiqlari; abraziv chang va qora metallarni silliqlash kukunlari (tarkibidagi metall kamida 50%) 3 Keramzit chiqindilari 35. Keramzitning boʻlak shaklidagi chiqindilari 5 36. Keramzit changi 4 Keramika chiqindilari 37. Keramikaning boʻlak shaklidagi chiqindilari; foydali xususiyatlarini yoʻqotgan keramik buyumlar 5 38. Keramika changi 4 Shisha chiqindilari 39. Ifloslanmagan shisha siniqlari (eletron-nur trubkalari va lyuminessent lampalardan tashqari) 5 40. Shisha changi 4 Qurilish shagʻali chiqindilari 41. Foydali xossalarini yoʻqotgan qurilish shagʻali; yer qazishda paydo boʻlgan, lekin xavfli moddalar bilan ifloslanmagan tuproq 5 42. Shagʻal changi 4 Asbotsement chiqindilari 43. Asbotsementning boʻlakli chiqindilari 4 44. Asbotsement changi 2 Ohaktosh va dolomit chiqindilari 45. Zarralari 5 mm dan katta boʻlmagan ohaktosh va dolomitning boʻlak shaklidagi chiqindilari; ohak shagʻali (konditsiyasiz skol); shakar ishlab chiqarishlarining filtrlangan choʻkmasi (“shakar defekati”) 5 46. Ohak va dolomit changi; boʻrning kukun yoki chang shaklidagi chiqindilari 3 Gʻisht chiqindilari 47. Shamotli va qurilish gʻishti siniqlari; olovga chidamli ohakgil chiqitlari 5 48. Gʻisht changi 4 Mineral tola chiqindilari 49. Xavfli moddalar bilan ifloslanmagan aktivlashtirilgan koʻmir chiqindilari 5 50. Chiqindilar; shlakvata changi; bazaltli oʻta ingichka tola qoldiqlari 4 Tosh, qoʻngʻir va yogʻoch koʻmir chiqindilari 51. Xavfli moddalar bilan ifloslanmagan ishlatilgan koʻmir elektrodlari; koʻmirning kukun holidagi chiqitlari 5 52. Koʻmir changi; aluminiy ishlab chiqarishdagi kuygan anodlar qoldiqlari 4 Qum chiqitlari 53. Xavfli moddalar bilan ifloslanmagan qum chiqindilari 5 54. Mazut, benzin yoki yogʻ (tarkibida mazut, benzin yoki yogʻ kamida 15%) bilan ifloslangan qum 4 55. Mazut, benzin yoki yogʻlar (tarkibida mazut, benzin yoki yogʻ 15% va undan koʻp) bilan ifloslangan qum 3 Beton, temirbeton chiqindilari 56. Beton va temirbeton chiqindilari; tarkibida 30% dan kam chang boʻlgan beton aralashmasi chiqindilari 5 57. Tarkibida 30% dan koʻp chang boʻlgan beton aralashmalari chiqindilari, beton changi 3 Grafit chiqindilari 58. Ishlatilgan, xavfli moddalar bilan zararlanmagan grafit elektrodlari 5 59. Grafit changi 3 Asfaltbeton va asfaltbeton aralashmasining chiqindilari 60. Asfaltbeton va/yoki asfaltbeton aralashmasining chang yoki boʻlak shaklidagi chiqindilari 4 Asbest chiqindilari 61. Asbestning boʻlak shaklidagi chiqindilari; asbest qogʻoz chiqindilari; asbest ushoqlari chiqindilari 3 62. Asbest changi va tola 1 Gips chiqindilari 63. Gipsning boʻlak shaklidagi chiqindilari 5 64. Gips changi 3 Obraziv materiallar va asboblar chiqindilari 65. Ishlatib boʻlingan charx obraziv aylanmalar, silliqlashdan qoladigan, bugʻqozon qaynaganda qoladigan chiqindilar 4 66. Chang shaklidagi obraziv materiallar chiqindilari; payvandlash shlagi 3 Koks chiqindilari 67. 5 mm dan katta boʻlmagan mayda koks boʻlaklari 5 68. Koks changi 4 Sement chiqindilari 69. Boʻlak shaklidagi sement chiqindilari 5 70. Sement changi 3 Sir (emal) chiqindilari 71. Sir (emal) changi 4 Xavfli moddalar bilan ifloslanmagan, ishlatilgan filtrlovchi va shimuvchi massalar 72. Havo va gazlarni quritishda ishlatilgan seolit, alyumogel, silikagel 4 Xavfli moddalar bilan ifloslangan, ishlatilgan filtrlovchi va shimuvchi massalar 73. Mineral moylar bilan ifloslanmagan (moy miqdori — kamida 15%), qayta ishlangan aktiv kumit, koʻmirli filtrlar va koksli massa 4 74. Mineral moylar bilan ifloslangan (moy miqdori — kamida 15% va undan koʻp), qayta ishlangan aktiv kumit, koʻmirli filtrlar va koksli massa 3 Mineral shlamlar 75. Shakar ishlab chiqarishda q�llanilgan lavlagi sharbatini tozalashdagi ishqor shlamlari; sabzavotlar (lavlagi, kartoshka) yuvilgandan keyingi shlamlar; shakar ishlab chiqarishdagi filtrlash qoldiqlari; kremniy ishlab chiqarishda gaz tozalashdan qolgan mineral shlamlar 5 76. Aluminiy ishlab chiqarishda gaz tozalashdan qolgan mineral shlam 3 Metallar va qotishmalar chiqindilari 77. Avtomobillarni oʻt oldiruvchi svechalarning ishlatib boʻlingani 5 78. Qora metalli keramikalar boʻlaklari va chiqindilari 4 Tarkibida choʻyan boʻlgan siniqlar va chiqindilar 79. Choʻyan boʻlaklari, ifloslanmagan, isteʼmol xossasini yoʻqotgan choʻyan idishlar va upakovkalar; ifloslanmagan choʻyan qirindilari qoldiqlari 5 80. Ifloslanmagan choʻyan changi 4 Tarkibida metall parchasi va chiqindilar boʻlgan poʻlat 81. Poʻlat parchalari; ifloslanmagan, isteʼmol xossasini yoʻqotgan poʻlatdan tayyorlangan idishlar, simlar; skrap, qirindilar va parchalar 5 82. Ifloslanmagan poʻlat changi 4 Poʻlat elektrodlar chiqindilari 83. Payvandlash poʻlat elektrodlarining qoldiqlari 5 Ifloslanmagan, isteʼmol xossalarini yoʻqotgan qora metall idishlar va upakovkalar 84. Isteʼmol xossalarini yoʻqotgan temir bochkalar, ifloslanmagan qora metallar skrab va qirindilari 5 85. Ifloslanmagan qora metallar changi 4 Aralashmali yoki xavfli moddalar bilan ifloslangan qora metallar chiqindilari 86. Ishlatilgan tormoz kolodkalari 5 87. Metall oʻqlar bilan ishlov berilgan shlak qobigʻi aralashgan metall; tarkibida 50% va undan koʻp boʻlgan qora metallarni silliqlashdan chiqqan chang yoki kukun 4 88. Silliqlangan materiallar ishlab chiqarishdagi feroprasli suyuq metalli qattiq mineral boʻlaklari 3 Tarkibida aluminiy boʻlgan parchalar va chiqindilar 89. Aluminiy parchasi; ifloslanmagan, isteʼmol xossalarini yoʻqotgan va brak qilingan aluminiy idishlar, upakovkalar va simlar; ifloslanmagan aluminiy skrab va qirindilari 5 90. Ifloslanmagan aluminiy changi; tarkibida kamida 15% yonilgʻi-moylash materiallari mavjud boʻlgan yonilgʻi-moylash materiallari, ifloslangan aluminiy idishlari va upakovkalari; tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan, aluminiyni silliqlashdagi changlar yoki kukun 4 Tarkibida qoʻrgʻoshin boʻlgan parchalar va chiqindilar 91. Ifloslanmagan, sortlarga ajratilmagan, boʻlak shaklidagi qoʻrgʻoshin parchasi; boʻlak shaklidagi qoʻrgʻoshinli chiqindilar, ifloslanmagan qoʻrgʻoshin skrabi va qirindilari 3 92. Ishlatilgan akkumulyatorlarning qoʻrgʻoshinli plastinalari Ifloslanmagan qoʻrgʻoshin qirindilari 2 93. Ifloslanmagan qoʻrgʻoshin changi (kukuni); tarkibida tetraetilqoʻrgʻoshin mavjud boʻlgan shlam (detonatsiyaga qarshi prisadkalar) 1 Tarkibida mis boʻlgan parchalar va chiqindilar 94. Mis parchasi; ifloslanmagan mis skrab va qirindilari 4 95. Tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan misni silliqlashdagi chang (kukun) 3 Tarkibida rux boʻlgan parchalar va chiqindilar 96. Rux parchasi; ifloslanmagan rux skrablari va qirindilari 4 97. Tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan ruxni silliqlashdagi chang (kukun) 3 Tarkibida simob boʻlgan chiqindilar 98. Tarkibida simob boʻlgan chiqindilar (foydalanib boʻlmaydigan priborlar, qurilmalar, buyumlar). 1 Tarkibida nikel boʻlgan parchalar va chiqindilar 99. Nikel parchasi; ifloslanmagan nikel skrab va qirindilari 4 100. Tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan nikelni silliqlashdagi chang (kukun) 3 Tarkibida qalay boʻlgan parchalar va chiqindilar 101. Tarkibida qalay boʻlgan parchalar va chiqindilar 4 102. Tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan qalayni silliqlashdagi chang (kukun) 3 Tarkibida titan boʻlgan parchalar va chiqindilar 103. Titan parchasi; ifloslanmagan titan skrab va qirindilari; 4 104. Ifloslanmagan titan changi; tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan misni silliqlashdagi chang (kukun) 3 Tarkibida xrom boʻlgan parchalar va chiqindilar 105. Tarkibida xrom boʻlgan chiqindilar; tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan xromni silliqlashdagi chang (kukun) 2 Tarkibida rangli metallar qotishmalari boʻlgan parchalar va chiqindilar 106. Ifloslanmagan mis, bronza, latun qirindilari, skrablari 5 107. Ifloslanmagan mis qotishmalari, bronza, latun changi; aralashmali yoki ifloslangan mis qotishmalari, bronzalari, latunlar chiqindilari 4 108. Tarkibida 50% va undan koʻp metall boʻlgan mis qotishmalari, bronzalar, latunlarni silliqlashdagi chang (kukun) 3 Oksid va gidrooksidlar chiqindilari 109. Olti valentli xrom oksidi, vanadiyoksidlari chiqindilari 1 Tuzlar chiqindilari 110. Ishqorning qattiq holdagi chiqindilari 4 111. Qoʻrgʻoshin tuzlarining chiqindilari, qattiq holdagi mis xloridi; ishlatilgan misni yuvish uchun ammiakli eritmalar; tarkibida ftor tuzlari boʻlgan chiqindilar; aluminiy ishlab chiqarishdagi elektrolit eritmasi 2 112. Margimush tuzlarining qattiq holdagi chiqindilari 1 Noorganik kislotalar chiqindilari 113. Sulfat kislota elektroliti shlami 3 114. Ishlatilgan akkumlyator sulfat kislotasi 2 Ishqorlar chiqindilari 115. rN = 9,0 — 10,0 li natriy va kaliy gidrooksidi chiqindilari 4 116. rN = 10,1 — 11,5 li natriy va kaliy gidrooksidi chiqindilari 3 117. rN = > 11,5 li natriy va kaliy gidrooksidi qoldiqlari; ishlatilgan akkumlyatorlar ishqorlari 2 Sintetik va mineral yogʻlar chiqindilari 118. Ishlatilgan, mexanik ishlov berish uchun motor, avtomobil, dizel, aviatsiya, industriya, transmissiya, kompressor, turbina, silikon, yogʻlash-sovutish moddalari; ishlatilgan, tarkibida galogenlar boʻlgan, polixlorlangan difenillar va terfinillar; ishlatilgan, tarkibida galogenlar va ularning qoldiqlari boʻlmagan gidravlik moddalar chiqindilari 2 119. Ishlatilgan, tarkibida galogenlar boʻlgan transformator va issiqlik beruvchi yogʻlar; ishlatilgan, tarkibida galogenlar va ularning qoldiqlari boʻlgan gidravlik yogʻlar chiqindilari. 2 120. Ishlatilgan, tarkibida polixlorlangan difenillar va terfenillar boʻlgan transformator yogʻlari; tarkibida polixlorlangan difenillar va terfenillar, ishlatilgan boshqa yogʻlar chiqindilari 1 Neft mahsulotlari emulsiyalari va aralashmalari chiqindilari 121. Metallarni silliqlash uchun ishlatilgan, tarkibida kamida 15% yogʻ yoki neft mahsulotlari boʻlgan emulsiyalar va emulsiyali aralashmalar chiqindilari 4 122. Metallarni silliqlash uchun ishlatilgan, tarkibida kamida 15% va undan koʻp yogʻ yoki neft mahsulotlari boʻlgan emulsiyalar va emulsiyali aralashmalar chiqindilari 3 Neft va neft mahsulotlari shlamlari va chiqindilari 123. Nefttutqichlar (benzintutqichlar)dan qalqib chiquvchi plyonka; neft ajratuvchi qurilmalar shlami; tarkibida moy boʻlgan silliqlovchi shlam; quvurlar va neftdan chiqqan smola, kislotali qatron idishlarini (bochkalar, konteynerlar, sisternalar, gudronatorlarni) tozalash uchun shlamlar chiqindilari 2 124. Qattiq holdagi bitum, asfalt chiqindilari 4 Neft mahsulotlari ifloslantirgan, tozalash uchun ishlatiladigan materiallar 125. Moy bilan ifloslangan (tarkibida 15% dan kam moy boʻlgan) tozalovchi material 4 126. Moy bilan ifloslangan (tarkibida 15% dan koʻp moy boʻlgan) tozalovchi material 3 Neft va mineral yogʻ mahsulotlari bilan ifloslangan qattiq ishlab chiqarish materiallari chiqindilari 127. Yogʻ tekkan metall zaki; yogʻ tekkan kanoptola; yogʻlangan asbest-grafit(tarkibida 15% dan kam moy boʻlgan ) salnikli tiqma 4 128. Yogʻ tekkan metall zaki; yogʻ tekkan kanoptola; yogʻlangan asbest-grafit (tarkibida 15% dan koʻp moy boʻlgan ) salnikli tiqma 3 Galogen boʻlmagan organik suyultirgichlar va ular aralashmalarining chiqindilari 129. Atseton qoldiqlari, isteʼmol xossasini yoʻqotgan etilatsetat, etilenglikol, benzol, dietil efiri, piridin, sulfat uglerod, toluol, ksilol chiqindilari 3 130. Isteʼmol xossalarini yoʻqotgan krezol qoldiqlari; tarkibida suyultirgichlar boʻlgan shlamlar chiqindilari 1 Plastmassalarning qattiqlashgan chiqindilari 131. Murakkab poliefirlar chiqindilari; isteʼmol xossasini yoʻqotgan sintetik shnurlar; qolipli qotib qolgan ogʻirliklar (issiqlik reaktiv plastmassalar) chiqindilari; qattiq polistirol, polistirol koʻpigi yoki plyonka chiqindilari; toʻqima va qogʻoz asosda klyonka chiqindilari; qotib qolgan poliuretan, poliuretan koʻpigi yoki plyonka chiqindilari; qattiq penoplast (polivinilxloridlisidan tashqari) polivinil spirti, qotib qolgan poliamidlar, polivinilatsetat chiqindilari; isteʼmol xossasini yoʻqotgan plastmassa shlanglar; qotib qolgan poliakrilat, polikarbonat, organik shisha chiqindilari; toza, plastmassa (sintetik) plyonka chiqindilari; isteʼmol xossasini yoʻqotgan toza plastmassa qop; polivinilatsetal chiqindilari; ichimlik suvini yumshatish uchun isteʼmol xossasini yoʻqotgan suv tayyorlash uchun ion almashinish smolalari; qayta ishlanganlari; misrang, metall qismlari, plyonkalar koʻrinishidagi polietilen va polpropilen chiqindilari; zararlangan polietilen qop; imidofleks chiqindilari; shishaslyudoplast chiqindilari; qotib qolgan birikma, qotib qolgan etrol (sellyuloza efiri asosidagi plastmassa) chiqindilari; qattiq akrilonitrilbutadiyenstirol (plastik ABS), selluloid, sellofan, polietilentereftalat (jumladan uning asosidagi plyonkalar) chiqindilari 4 132. Plyonkali-sintetik karton, plyonkali-asbestli karton chiqindilari; foto- va kinoplyonka, rentgen plyonkasi chiqindilari; qotgan polivinilxlorid va uning negizidagi penoplast chiqindilari; shishali-lakli mato chiqindilari; qotgan har xil plastmassalar aralashmasi chiqindilari 3 Qotmagan plastmassalar, qoliplaydigan massa va komponentlar chiqindilari, polimer materiallar shlam va emulsiyalari, rezina, shu jumladan eski shinalar chiqindilari 133. Isteʼmol xossalarini yoʻqotgan ifloslanmagan rezina mahsulotlari; rezina qiyqimlari; granulalangan rezina chiqindilari; rezina uvoqlari, rezinali skrap, rezinali-metalli chiqindilar (shu jumladan ishlatib boʻlingan va brak mahsulotlar); maydalash uskunasidagi polimer materiallar chiqindilari 4 134. Rezina changi (uni); ishlatib boʻlingan pnevmatik shinalar; ishlatib boʻlingan pnevmatik kameralar; ishlatib boʻlingan pokrishkalar; ishlatib boʻlingan matoh kordli pokrishkalar; ishlatib boʻlingan metall kordli pokrishkalar; rezinali-asbestli chiqindilar (shu jumladan ishlatib boʻlingan va brak mahsulotlar); rezinali shlam va emulsiyalar chiqindilari 3 Toʻqimachilik ishlab chiqarishi, tolalar ishlab chiqarish chiqindilari 135. Jun tolasi chiqindilari (shu jumladan tarash, yigirish chiqindilari va titilgan xom ashyo); titilgan momiq, chalkashma; aralashma tola chiqindilari; chilvir va arqon chiqindilari; namat bosish mahsulotlari qirqmasi; poliefir, poliakril tola va iplari chiqindilari; sellyuloza tolasi chiqindilari 4 136. Paxta changi 3 Turar joylardan chiqqan kommunal chiqindilar 137. Turar joylardan chiqqan yirik gabaritli chiqindilar 5 138. Turar joylardan chiqqan saralanmagan chiqindilar (yirik gabaritlilardan tashqari) 4 Kommunal chiqindilarga oʻxshash ishlab chiqarishdagi isteʼmol chiqindilari 139. Tashkilot maishiy xonalaridan chiqqan yirik gabaritli axlat 5 140. Tashkilot maishiy xonalaridan chiqqan saralanmagan axlat (yirik gabaritlilardan tashqari); binoni buzishdan chiqqan qurilish axlati 4 Oshxonalar va umumiy ovqatlanish tashkilotlari chiqindilari 141. Oshxonalar va umumiy ovqatlanish tashkilotlarining saralanmagan oziq-ovqat chiqindilari; oziq-ovqat va sanoat mahsulotlari bilan ulgurji va chakana savdo qiluvchi obyektlar, oʻquv-tarbiya, madaniy-sport muassasalari va tomosha koʻrsatiladigan hududlar va xonalarni tozalash, qabristonlar hududlarini tozalash chiqindilari (axlati) 5 Boshqa bandlarga kiritilmagan chiqindilar 142. Polixlorlangan difenil va terfenillar, polibromlangan difenillar chiqindilari, shuningdek ulardan iborat boʻlgan modda va mahsulotlar chiqindilari (sintetik va mineral moylar chiqindilaridan tashqari); tarkibiga trixlordifenil, pentoxlordifenil kiruvchi ishlatib boʻlingan kondensatorlar; pentoxlordifenilli ishlatib boʻlingan transformatorlar 1 Mahsulot, uskuna, qurilmalar tarzidagi, boshqa bandlarga kiritilmagan murakkab kombinatsiya tarkibiga ega chiqindilar 143. Ishlatib boʻlingan va brak elektr qizdirish lampalari; isteʼmol xossalarini yoʻqotgan misli, emallangan va nikel bilan qoplangan sim 5 144. Qoʻrgʻoshinli, ishlatib boʻlingan, qismlarga ajratilmagan, elektroliti toʻkib tashlangan akkumulyatorlar; misli, nikel bilan qoplangan, ifloslanmagan, isteʼmol xossalarini yoʻqotgan sim 3 145. Qoʻrgʻoshinli, ishlatib boʻlingan, zarar yetmagan, elektroliti toʻkib tashlanmagan akkumulyatorlar; misli-tomirli qoʻrgʻoshin qoʻshilgan, isteʼmol xossalarini yoʻqotgan kabel 2 Suvdan foydalanishda chiqqan chiqindilar 146. Suv oluvchi inshootning himoyalovchi panjaralaridan chiqqan axlat; elek�rostansiyalarning himoyalovchi panjaralaridan chiqqan axlat 5 Tashlamalar, oqovalar manbalarini, chiqindilarning paydo boʻlishi va joylashtirilishini xatlovdan oʻtkazish materiallarining‎ TITUL VARAGʻI ‎‎‎‎‎‎ “TASDIQLAYMAN”‎ Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologiya va ‎atrof-muhitni muhofaza qilish‎qoʻmitasining raisi, viloyat va Toshkent‎shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza ‎qilish boshqarmasining boshligʻi ‎‎‎‎___________‎__________________________ ‎(imzo) _______ (F.I.O.) ‎‎20___ yil “___” ______________ ‎M.Oʻ. ‎‎‎ “TASDIQLAYMAN” ‎Tashkilot rahbari ‎‎‎‎‎‎‎‎_____________________________ ‎(imzo) ________ (F.I.O.) ‎‎20___ yil “___” ______________ ‎‎‎ ‎‎‎‎____________________________________________ uchun(tashkilot nomi) ‎‎Ifloslantiruvchi moddalarni atmosferaga chiqarish ‎manbalarini (ifloslantiruvchi moddalarni oqova suvlar ‎bilan yer usti suv havzalariga yoki joy relyefiga oqizish) ‎va chiqindilar paydo boʻlishi va joylashtirilishini ‎XATLOVDAN OʻTKAZISH ‎ ‎ ‎ ‎‎‎‎‎Xatlovdan oʻtkazildi: ‎Ishlab chiqqan tashkilot rahbari ______________________________ ‎(imzo) ____ (F.I.O.) ‎20___ yil “____” _______________ ‎ ‎‎‎‎‎‎shahar (tuman), yil‎‎‎ Mundarija Bajaruvchilar roʻyxati Annotatsiya Kirish Umumiy maʼlumotlar Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatish nuqtai nazaridan ishlab chiqarish texnologiyasi tavsifi Chiqindilar manbalarini xatlovdan oʻtkazish natijalari Oqovalar tashlash manbalarini xatlovdan oʻtkazish natijalari Chiqindilar paydo boʻlishi va ularni joylashtirishni xatlovdan oʻtkazish natijalari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati 1. “Annotatsiya”da quyidagilar keltiriladi: obyektning nomi; chiqarib va oqizib tashlash manbalari soni, ulardan — tashkiliy va uyushtirilmagan, chang, gazdan tozalash uskunalari bilan jihozlanganlari; chiqarib tashlanadigan zararli moddalarning nomi sanab oʻtilgan holda, yalpi chiqarib tashlashga ulush boʻyicha ifloslantiruvchi moddalarni darajalarga boʻlish (foizlarda) va yalpi chiqarib tashlashga ulush boʻyicha chiqarib tashlash manbalarini darajalarga boʻlish (foizlarda) bilan birgalikda zararli moddalarning jami chiqarib tashlanishi; suv isteʼmoli va suv ajratishning qisqacha tavsifi, oqova suvlarni tozalash inshootlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; atrof-muhit uchun xavf darajalari boʻyicha chiqindilar miqdori va turlari. 2. “Kirish”da birinchi marta oʻtkazilayotgan asoslash beriladi yoxud ushbu Nizom talablari hisobga olingan holda oldin oʻtkazilgan xatlov aniqlashtiriladi, shuningdek xatlovni oʻtkazishda foydalaniladigan xatlov usullari beriladi. 3. “Umumiy maʼlumotlar” boʻlimida sanoat maydonining bosh rejasi keltiriladi, chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar, chiqindilarni vaqtincha saqlash joylari va eksplikatsiyalar qogʻozga tushiriladi. Taʼsir zonasidagi hududning funksional vazifasi batafsil bayon qilingan holda obyektni joylashtirishning vaziyatli rejasi keltiriladi, eng yaqindagi uy-joylargacha boʻlgan masofa koʻrsatiladi, shamollar yoʻnalishi, suv kommunikatsiyalari tarmoqlari, oqova suvlarni tozalash inshootlari, chiqarish va suv olish joylari, suv muhofazasi zonasi koʻrsatiladi. Tashkilot faoliyatining asosiy turi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ishlab chiqarilayotgan mahsulotning nomi, xodimlar soni keltiriladi. 4. “Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatish nuqtai nazaridan ishlab chiqarish texnologiyasi tavsifi” boʻlimida quyidagilar keltiriladi: ifloslantiruvchi moddalar ajralib chiqishi manbalari va ularni atmosferaga chiqarib yuborish, ifloslantiruvchi moddalarni suv obyektlariga va joy relyefiga oqizib yuborish, asoslangan, moddiy-xom ashyo balansi ilova qilingan holda chiqindilar paydo boʻlishi va ularni joylashtirish joylari asoslangan holda ishlab chiqarishning ekologik tahlili; tarkibiy boʻlinmalar, asosiy va yordamchi ishlab chiqarishlar, sexlar, uchastkalar roʻyxati; ishning asosiy ishlab chiqarish koʻrsatkichlari, amaldagi ifodada ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi; yoqilgʻi, xom ashyo va materiallarning yillik sarfi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; benzin va dizel ichki yonish dvigatellari bilan avtomashinalarning har xil tipi (yuk avtomashinalari, avtobuslar, yengil mashinalar) soni va yoqilgʻining har bir turi sarfi koʻrsatilgan holda balansdagi mavjud avtomashinalar saroyi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar. Agar oldin oʻtkazilgan xatlov aniqlashtirilsa, oʻzgartirilgan (tuzatilgan) parametrlar tavsifi keltiriladi. 5. “Chiqarib tashlashlar manbalarini xatlovdan oʻtkazish natijalari” boʻlimi ushbu Nizomning 12—16-bandlariga muvofiq rasmiylashtiriladi. 6. “Oqizib yuborish manbalarini xatlovdan oʻtkazish natijalari” boʻlimi ushbu Nizomning 22-23-bandlari talablariga muvofiq rasmiylashtiriladi. 7. Chiqindilar paydo boʻlishi va ularni saqlash joylarini xatlovdan oʻtkazish natijalarini rasmiylashtirish ushbu Nizomning 30—32-bandlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi. 8. “Xulosa”da amalga oshirilgan ishlar asosida xulosalar chiqariladi va ekologik normativlar loyihasini ishlab chiqish yoki unga tuzatish kiritish boʻyicha takliflar beriladi. 9. “Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati” boʻlimida mualliflarning toʻliq nomi, familiyalari, nashriyotning nomi, nashr etish joyi va yili koʻrsatilgan holda metodik, normativ va boshqa adabiy manbalar sanab oʻtiladi. ‎ ‎ ‎ (A shakl) ‎ ‎‎Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning I toifasiga kiradigan faoliyat turlari boʻyicha tashkilotlar uchun ifloslantiruvchi moddalarning atmosferaga chiqariladigan yoʻl qoʻyiladigan cheklangan tashlanmalarining ekologik normativlari loyihasining (ifloslantiruvchi moddalarni oqova suvlar bilan yer usti havzalari yoki joy relyefiga oqizishning yoʻl qoʻyiladigan cheklangan miqdori), (chiqindilar hosil boʻlishi va joylashtirilishi) ‎TITUL VARAGʻI ‎ “TASDIQLAYMAN” ‎Oʻzbekiston Respublikasi ‎Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza‎ qilish davlat qoʻmitasining raisi ‎‎‎__________________________________ ‎(imzo) ______ (F.I.O.) ‎‎20___ yil “___” ______________ ‎‎M.Oʻ. ‎‎‎ “TASDIQLAYMAN” ‎Tashkilot rahbari ‎‎‎‎‎_____________________________ ‎(imzo) _____ (F.I.O.) ‎‎20___ yil “___” ______________ ‎‎‎ ‎‎‎‎________‎_________________________________ ‎‎ uchun‎‎‎(tashkilot nomi) ‎‎Ekologik normativlar loyihasi‎ ‎ ‎ ‎‎“ISHLAB CHIQILGAN”: ‎‎Ishlab chiqqan tashkilot rahbari ‎‎___________‎___________________ ‎(imzo) _____ (F.I.O.) ‎‎20___ yil “____” _______________ ‎ ‎‎‎‎shahar (tuman), yil ‎‎‎‎‎ Ekologik normativlar loyihasi mazmuni Annotatsiya Mundarija Kirish Obyekt toʻgʻrisida umumiy maʼlumotlar Atrof-muhitni ifloslantirish manbai sifatida obyektining tavsifi Obyektni rivojlantirish istiqbollari Ifloslantiruvchi moddalarni atmosferaga chiqarib tashlashni normalashtirish Ifloslantiruvchi moddalarni atrof-muhitga chiqarib tashlashni normalashtirish Chiqindilarni normalashtirish va ular joylashtiriladigan joylarning tavsifi Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatish normativlariga erishish boʻyicha tabiatni muhofaza qilish tadbirlari Ekologik normativlarga rioya qilinishini ustidan nazorat qilish Ekologik normativlar Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati Ekologik normativlar loyihasiga ilova 1. “Annotatsiya”da quyidagilar keltiriladi: uning uchun chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilar normalashtiriladigan obyekt nomi; chiqarib tashlashlar manbalari soni, ulardan — tashkil etilgan va uyushtirilmagan, jami chiqarib tashlashlarga ularning ulushi, chang-gaz tozalagich uskuna bilan jihozlanganligi; ifloslantiruvchi moddalarning miqdori, nomlari va ularning jami chiqarib tashlashlarga ulushi koʻrsatilgan holda amalga oshirilgan ishlarning asosiy natijalari; suv isteʼmoli va suv ajratish hajmi, oqimlarning tozalash inshootlari mavjudligi, cheklangan yoʻl qoʻyiladigan oqizib yuborishlarning normalarini hisoblab chiqarish natijalari; tashkilotda paydo boʻladigan chiqindilarning miqdori (massasi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar, ularning atrof-muhit uchun xavfliligi darajasi; chiqindilarni vaqtincha toʻplash maydonchalari (joylari)ning (ochiq, yopiq) umumiy soni; chiqindilar borasidagi ishlar sohasida rejalashtirilayotgan tadbirlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatiladi; atrof-muhitga taʼsir koʻrsatish boʻyicha tashkilotning toifasi; ifloslantiruvchi moddalarni atmosferaga chiqarib tashlashning, ifloslantiruvchi moddalarni suv obyektiga va joyning relyefiga oqizib yuborishning amaldagi miqdori hamda umuman obyekt boʻyicha ekologik normativlar. 2. “Kirish”da ular asosida ekologik normativlar loyihasi ishlab chiqilgan. asosiy normativ hujjatlar loyihasi; ushbu obyektda chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilarni normalashtirish ishlarini amalga oshirish keltiriladi. 3. “Umumiy maʼlumotlar” boʻlimida quyidagilar keltiriladi: obyektning nomi, uning pochta manzili, idoraga qarashliligi; qisqacha tarixiy maʼlumotnoma (qurilgan yili, kengaytirilishi) va yaqin 5 yil uchun rivojlantirish istiqbollari; ifloslantiruvchi moddalarni atmosferaga chiqarib tashlash, suv obyektlariga oqizish manbalari, chiqindilar va eksplikatsiyalarni saqlash joylari qogʻozga tushirilgan holda obyekt hududining bosh rejasi; hududning funksional vazifasi, yaqin turar joylargacha boʻlgan masofa, hisoblab chiqilgan toʻgʻri uchburchakka bogʻlangan koordinatlar masshtabi va tizimi batafsil tavsiflangan, suv muhofazasi zonasi va chiqindilarni joylashtirish zonasi koʻrsatilgan holda obyekt joylashtirilgan shahar (tuman) qismining vaziyatli rejasi. 4. “Atrof-muhitni ifloslantirish manbai sifatida obyektning tavsifi” boʻlimida quyidagilar keltiriladi: ishlab chiqarish texnologiyasi tavsifi; chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilar paydo boʻlishi manbalari sifatida atrof-muhitni ifloslantirish nuqtai nazaridan texnologik asbob-uskunalar va texnologik jarayonlar tavsifi. Maʼlumotlar matnli shaklda yoki bloklar — har bir uchastka boʻyicha ishlab chiqarish jarayonlari sxemalari shaklida taqdim etiladi. Bunda har bir blokda-sxemada alohida bloklar shaklida quyidagilar mavjud boʻladi: ishlab chiqarish operatsiyalari; mahsulot natijasida olinadigan xom ashyo, materiallar, zagatovkalar tushishi manbalari (ushbu uchastkaning); hosil boʻladigan chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilar; chiqindilar bilan kelgusidagi operatsiyalar (ularning aynan qayerga tushishi koʻrsatilgan holda); hosil boʻladigan chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilarning miqdori va tarkibiga taʼsir koʻrsatuvchi foydalaniladigan xom ashyo va materiallar roʻyxati va tavsifi; mavjud tozalash inshoatlarining qisqacha tavsifi, ularning texnik holati va ish samaradorligi tahlili; balansdagi chiqindilar poligonlari, saqlash joylarining mavjudligi, ularning tavsifi; chiqindilarni qayta ishlash, zararsizlantirish boʻyicha qurilmalar va texnologiyalar tavsifi; chiqindilarni joylashtirish obyektlarida atrof tabiiy muhitining holatini kuzatishni tashkil etish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; mavjud avariyaga qarshi tadbirlar va hosil boʻladigan chiqindilarning atrof-muhit holatiga taʼsirini pasaytirishga qaratilgan tadbirlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; ishlab chiqarishning qoʻllaniladigan texnologiyasi va chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlarni tozalash, chiqindilarni utillashtirish va qayta ishlash usullarining respublika va chet eldagi ilgʻor ilmiy-texnik darajaga muvofiqligi darajasini baholash. Ekologik normativlarni hisoblab chiqish uchun foydalaniladigan maʼlumotlarning toʻliqligi va ishonchliligini asoslash uchun, texnologik reglament asosida moddiy-xom ashyo balansi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar taqdim etiladi. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalar roʻyxati xatlov oʻtkazishda aniqlanadi. 5. “Rivojlantirish istiqbollari” boʻlimida yaqin besh yil uchun obyekt toʻgʻrisidagi maʼlumotlar keltiriladi. Rivojlantirish istiqbollarini tavsiflashda unumdorlikning oʻzgarishi, rekonstruksiya toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, ishlab chiqarishlarni, chiqarib tashlash, oqizib yuborish va chiqindilar paydo boʻlishi manbalarini tugatish, yangi texnologik liniyalar qurish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, tabiatni muhofaza qilish tadbirlarining asosiy istiqbolli yoʻnalishlari toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlarni, ishlab chiqarishlar, sexlarni rekonstruksiya qilish, kengaytirish va yangilarini ishga tushirish muddatlarini hisobga olish zarur. Rivojlanish istiqbolini belgilab beruvchi hujjatga havola qilinadi, rekonstruksiya qilish, kengaytirish yoki yangi qurilish uchun loyiha mavjudligi, uni davlat ekologik ekspertizasi organlari bilan kelishish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatiladi. Chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilar paydo boʻlishining amaldagi solishtirma koʻrsatkichlari Oʻzbekiston Respublikasida va chet elda texnik jihatdan erishiladigan koʻrsatkichlar bilan qiyoslab tahlil qilinadi, eng yaxshi yoʻl qoʻyiladigan texnologiyalar bilan taqqoslanadi. Ifloslantiruvchi moddalar emissiyasi eng yaxshi yoʻl qoʻyiladigan texnologiyalar boʻyicha emissiyalar bilan taqqoslanadi. Chiqindilarni utillashtirish qilish va qayta ishlash boʻyicha ilgʻor texnologiyalar mavjudligi va ulardan foydalanish imkoniyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar keltiriladi. 6. “Ifloslantiruvchi moddalarni chiqarib tashlashni normalashtirish” boʻlimi ushbu Nizomning 16—21-bandlariga muvofiq ishlab chiqiladi. 7. “Ifloslantiruvchi moddalarni atrof-muhitga oqizib yuborishni normalashtirish” boʻlimini ishlab chiqish ushbu Nizomning 24—29-bandlari talablari asosida amalga oshiriladi. 8. “Chiqindilarni normalashtirish va ularni joylashtirish joylari tavsifi” boʻlimi quyidagilarni oʻz ichiga oladi: ishlab chiqarish jarayonida hosil boʻladigan chiqindilar roʻyxati, tarkibi va fizik-kimyoviy tavsiflari bayoni; ushbu Nizomning 33—37-bandlari talablariga muvofiq paydo boʻladigan chiqindilarning hisob-kitobi va normativlarini asoslash; “Chiqindilarning tasnif katalogi”ga muvofiq chiqindilarning xavflilik klassini belgilash (ushbu Nizomga 15-ilova); chiqindilarni toʻplash va saqlash shartlarini tahlil qilish; chiqindilarni vaqtincha saqlash (toʻplash) joylari tavsifi, chiqindilarni vaqtincha saqlash (toʻplash) miqdorini va chiqindilarni tashib ketishning davriyligini asoslash. Chiqindilarni joylashtirish limitining hisob-kitobida quyidagilar boʻladi: ushbu Nizomga 17-ilovaga muvofiq boshlangʻich maʼlumotlar; ushbu Nizomga 17-ilovaga muvofiq hisob-kitob natijalari jadvali. Chiqindilarni qayta ishlash, zararsizlantirish boʻyicha qurilmalarga ega boʻlgan yoki ularni ijaraga oluvchi obyektlar “Chiqindilarni qayta ishlash, zararsizlantirish boʻyicha qurilmalar va texnologiyalar tavsifi” kichik boʻlimining chiqindilar hosil boʻlishi normativlari boʻlimiga kiritiladi. Har bir mavjud (ijaraga olingan) qurilma boʻyicha quyidagi maʼlumotlar keltiriladi: qurilmalarning loyiha tavsiflari, qayta ishlatishning amaldagi hajmi, qayta ishlanadigan yoki zararsizlanadigan chiqindilar turlari, ikkilamchi hosil boʻladigan chiqindilar tavsifi (ikkilamchi hosil boʻladigan chiqindilar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar birlamchi paydo boʻluvchi chiqindilar bilan birgalikda ekologik normativlar loyihasining boshqa boʻlimlariga kiritiladi). 9. “Atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishning normativlariga erishish boʻyicha tabiatni muhofaza qilish tadbirlari” boʻlimida normativ darajagacha atrof-muhitga yuklama pasaytirilishini taʼminlaydigan amalda bajariladigan tadbirlar va ularni amalga oshirishning davriyligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar keltiriladi. Boʻlimga: chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilar hosil boʻlishi miqdorini kamaytirish; avariyali tashlamalar suv havzalariga tushishining oldini olish; tozalash qurilmalari ishi samaradorligini oshirish; chiqindilarni qayta ishlash, ulardan foydalanish, ularni zararsizlantirish texnologiyalarini joriy etish; qoʻyiladigan ekologik talablarga javob beradigan chiqindilar saqlash joylarini tashkil etish va toʻliq jihozlash; oldin toʻplangan chiqindilarni (qayta ishlash, zararsizlantirish, joylashtirish va hokazo maqsadlarda) tashib olib ketish; chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar manbalarida, chiqindilarni joylashtirish obyektida atrof-muhit monitoringini olib borish; paydo boʻlgan chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar va chiqindilarning atrof tabiiy muhiti holatiga taʼsirini boshqacha kamaytirish boʻyicha oʻtkaziladigan (rejalashtiriladigan) tadbirlar toʻgʻrisidagi materiallar kiritiladi. 10. “Ekologik normativlarga rioya etilishini nazorat qilish” boʻlimida ekologik normativlarga rioya etilishi nazorat qilinadigan chiqarib tashlashlar, oqizib yuborishlar manbalari va chiqindilarni saqlash joylari, shuningdek obyekt rahbari tomonidan tasdiqlanadigan reja-jadvalga muvofiq nazorat qilinadigan ingrediyentlar nomi asoslanadi. 11. “Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati” boʻlimida ishlarni bajarishda foydalanilgan metodik koʻrsatmalar, normativ hujjatlar, shuningdek boshqa adabiyotlar manbalari keltiriladi. 12. Ilovalar ularni eslatish tartibida joylashtirilgan holda rasmiylashtiriladi.